T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Genel Yayın No: 2175
Gençlik Kitapları: 49

BİZ GENÇLERE DAİR - 9
Tarihimiz, Coğrafyamız, Milletimiz, Ümmet ve Biz

Yayın Yönetmeni: Cafer Tayyar DOYMAZ

Koordinasyon: Yunus YÜKSEL

Editör: Prof. Dr. Kadir DEMİRCİ

Yazarlar: Doç. Dr. Abdulkadir MACİT
Doç. Dr. Necati ANAZ
Dr. Öğr. Üyesi Hamdi ÇİLİNGİR

Dr. Öğr. Üyesi Muhammed Hüseyin MERCAN

Tashih: Zeynep Selin TERZİ

Grafik&Tasarım: Uğur ALTUNTOP

Kapak Tasarım: Gökhan ÇAKIR

5. Baskı, İSTANBUL 2023

Eser Yayın Kurulu Kararı: 02.12.2021/87

Baskı: İhlas Gazetecilik AŞ.
Tel.: 0212 454 30 00
Sertifika No: 45589

2023-34-Y-0003-2175
ISBN: 978-625-435-221-8
Sertifika No: 12930

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı
No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA
Tel: 0 312 294 43 43 • Faks: 0 312 294 42 57
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr
www.diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye Daire Başkanlığı
Tel: 0312 295 71 53 - 295 71 56 • Faks: 0312 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

Proje Hakkında…

Sevgili Gençler!

Projemiz, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi ile MEB Eskişehir İl Milli Eğitim Müdürlüğü arasında imzalanan protokol çerçevesinde lise öğrencilerine yönelik gerçekleştirilen “Bize Dair” eğitim seminerlerinin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır.

Projemizin hedefleri olarak iki husustan bahsedebiliriz. Birincisi, çeşitli alanlardaki soru ve sorunlarımıza, alanında uzman üniversite hocaları tarafından cevap ve çözümler üretebilmektir. Bunun için doğru düşünmemize yardımcı olacağına inandığımız bazı kavram ve değerlerimizi, kısa ama öz bir şekilde anlamaya ve anlatmaya çalıştık.

Projenin bir diğer amacı ise, çevremizde sürekli iç içe olduğumuz bazı soru ve sorunlara dikkat çekmektir. Bu çalışmalarla, sorumlu, bilinçli ve ahlaklı bireyler olarak iyiliğin yayılması, kötülüğün engellenmesi konusunda küçük de olsa bir adım atmak istiyoruz. Fakat bunu hep birlikte yaparsak başarılı olacağımıza inanıyoruz.

Hemen belirtelim ki, daha işin başındayken unutmamamız gereken bazı hususları da sizlerle paylaşmak istiyoruz:

Sevgili genç arkadaşlar! Öncelikle bizleri yaratan, yaşatan ve bunca nimetleri veren Rabbimizi unutmamalıyız. Zira Yüce Allah’a olan inancımız, hayattaki duruşumuzun merkezini oluşturmaktadır. O’ndan uzaklaşmak, zihnen ve kalben savrulmamıza sebep olabilir. Öyle ki kendimizi ve insanlığımızı kaybedecek bir duruma gelebiliriz. Kıblemiz Allah (cc) olmalı ve yönümüzü sadece O’na dönmeliyiz.

Kalbimizin merkezine Allah’ı koymak, ilim ve irfanımıza yön verecek, hayatın güzellikleri karşısında şükrümüzü artıracak, zorluklar karşısında sabrımızı kuvvetlendirecek, ailemizle, yakınlarımızla ilişkimizi güzelleştirecek, çevremize, kültürümüze, tarihimize bakışımızı değiştirecek, bireylerin olduğu kadar tüm toplumun hak ve hukukunu koruyacak, helalinden kazanma ve helalinden tüketme hassasiyetimizi yükseltecek, çevremizle sağlıklı ilişkiler kurmamıza imkân verecektir. Tüm bu hususlar, bizlere adil ve ahlaklı bir ümmet olma bilinci kazandıracaktır.

Kıymetli gençler! Yaptığımız her işin öteki dünyada bir karşılığının olduğunu biliyoruz. Bu sebeple çevremize ve olup bitenlere karşı duyarlı davranmalıyız. Ömrümüzü boş arzu ve hevesler yerine dünya ve ahiretimizin güzelleşmesine katkı sağlayacak işlerle geçirmeliyiz.

Bu vesileyle, çalışmalarımızın Cenab-ı Allah’ın bizler için hedef koyduğu erdemli bir insan olma ve ahlaklı bir toplum inşa etme idealini gerçekleştirmeye katkı sağlaması dileklerimizle...

EDİTÖR’DEN GENÇLERE…

Sevgili Gençler!

Her birimiz özgür bireyler olarak yaşıyoruz. Ancak, bizim özgür birey olmamız, hayatımızda hiçbir bağımız ve aidiyetimiz olmadığı anlamına gelmiyor. Çünkü biz, belli bir tarihin, belli bir coğrafyanın, belli bir kültürün, belli bir çevrenin içinde doğup büyüyoruz. Bütün bunlar, bizimle alakalı çok temel aidiyetlerdir. Öte yandan güçlü bireyler olabilmemiz için bu aidiyetlerimizin farkında olmamız ve bunlarla sağlıklı bir iletişim kurmamız gerekir.

Aidiyetlerimizin başında tarih geliyor. Tarih, bizim kim olduğumuzu, nereden geldiğimizi ve nereye gideceğimizi gösteren âdeta bir yol haritasıdır. Geçmişe ait hikâyemizi bilmeden bugünümüzü anlamamız mümkün olmadığı gibi, sağlıklı bir gelecek inşa etmemiz de olası değildir. Bu nedenle, bilgi kaynağı olarak kendi tarihsel tecrübemize kayıtsız kalmamalıyız. Şunu da unutmayalım ki bilgiye bir tuşla ulaşıldığı zamanımızda bile tarihimizi bilmek o kadar kolay değildir. Elinizdeki bu kitapta Doç. Dr. Abdülkadir MACİT hocamız ”Tarihimiz ve Biz” yazısında, hamasete düşmeden tarihle nasıl sağlıklı bir iletişim kuracağımızı ve nasıl sağlıklı bilgiler edineceğimizi bizlere açıklamaktadır.

Tarihsel tecrübemizin sonuçlarından biri de coğrafyamızdır. Bu anlamda coğrafya yalnızca yaşadığımız ülkenin dağlarından, ovalarından, akarsularından, göllerinden söz eden fiziki harita bilgisi değildir. Coğrafyamızı bilmeden tarihsel misyonumuzu kavrayamayız. Coğrafyamızı tanımadan yaşadıklarımızı idrak edemeyiz. Doç. Dr. Necati ANAZ hocamızın “Coğrafyamız ve Biz” yazısında, coğrafyanın bizim kimliğimiz olduğunu, tarihle, siyasetle, ekonomiyle, kültürle ve hatta hayallerimizle nasıl ilişkili olduğunu heyecanla okuyacaksınız.

Tarih ve coğrafya aidiyetimiz bizde bir kimlik meydana getiriyor. Millet dediğimiz bu kimlik, aynı tarihin, aynı coğrafyanın aynı ülküde birleştirdiği büyük insan topluluğudur. Bu anlamda millet kimliğimiz, soy ve soptan daha öte bir anlam taşır. Zira millet kimliğimizi oluşturan çeşitli alt unsurlar vardır. İnancımız, örfümüz, âdetimiz, geleneğimiz, kültürümüz ile tüm değerlerimiz bu unsurlardandır. Dr. Öğr. Üyesi Hamdi ÇİLİNGİR hocamız “Millet ve Biz” yazısında, bizi millet yapan değerlerimizin önemini anlatıyor.

Sevgili Gençler!

Değerlerimizin başında inancımız gelir. İnancımız, gönlümüzün ve beynimizin nurudur, ruhudur. Millet olarak tarihte çok zorluklar yaşadık, büyük kayıplar verdik. Ama Yüce Allah’a şükürler olsun ki hepsinin üstesinden geldik. Bu başarı inanç aidiyetimiz sayesinde oldu. İnancımız zorluklar karşısında bizi doğusuyla batısıyla, kuzeyiyle güneyiyle bir araya getirdi. İnanç bağımız ülkemiz ile sınırlı değildir. Dünyanın her tarafında aynı inancı paylaşan milletler vardır. Rengi, dili, ırkı, soyu sopu, coğrafyası ne olursa olsun aynı inancı paylaşan Müslümanları İslam potasında bir araya getiren bu aidiyete ümmet diyoruz.

Atalarımız “Bir elin nesi var iki elin sesi var” sözüyle beraber olmanın önemini ne kadar özlü bir şekilde anlatmışlar. Aynı inancı, aynı amacı paylaşan insanların bu aidiyeti hayırlı bir güce dönüştürmeleri ve ortak bir ses çıkarmaları gerekiyor. Zira bugün dünyamızın herkese ulaşacak bir samimiyet sesine, adalet ve şefkat sesine ihtiyacı var. Bu ses İslam ümmetinin sesi olabilir hatta olmalıdır. İnsanlık için bu potansiyeli göz ardı edemeyiz. Dr. Öğr. Üyesi Muhammed Hüseyin MERCAN hocamız “Ümmet ve Biz” yazısında bu imkânın nasıl büyük organizasyonlara ve iş birliklerine dönüştürülebileceğinin küçük ama önemli adımlarına dikkatlerimizi çekiyor.

Unutmayalım ki, biz ancak tüm bu aidiyetlerimizle gerçek anlamda “BİZ” olabiliriz…

Editör
Prof. Dr. Kadir DEMİRCİ

TARİHİMİZ VE BİZ¹

Giriş

“Tarih, insanlığın ortak hikâyesidir.”

Okullarda gördüğümüz tarih derslerini hatırlarız. O derslerde nice devletlerin doğuşunu, yıkılışını, nice savaşların ve kahramanların hikâyesini okuduk. Yine onlar üzerine yazılmış nice hikâyelere ve romanlara rastladık. Okurken duygularımızın kabardığı anlar olduğu gibi, hüzünlendiğimiz anlar da oldu. Hatta duygulanıp gözyaşı döktüğümüz çok zamanlar olmuştur.

Son günlerde tarihî olayları anlatan birçok film ve dizilerin çekildiğine şahit oluyoruz. Çünkü her millet bir şekilde kendi tarihini, kahramanlarını film ve dizilerle yeni nesle aktarmak istiyor. Bu sayede özellikle çocuklarla gençlerin kendi tarihlerini bilmesi ve ona bağlılık duyması hedefleniyor. Bizim bir tarih bilincine sahip olmamız, milletimizi, ülkemizi, değerlerimizi tanıyıp sevmemiz istenir. Ancak unutmayalım ki tüm bunlar için öncelikle belli bir seviyede tarih bilgisine sahip olmamız gerekir.

1. Tarihle Neden İlgilenmeliyiz? Tarih Hayatımızda Neden Olmalı?

Tarih, bize bir yandan miras aldığımız geçmişi aktarır, bir yandan da şu an nerede durduğumuza ilişkin soruya cevap verir. Dolayısıyla tarihe bakmak, geçmişten bugüne ve de geleceğe giden yolun izini sürmektir.

Tarih, geçmişimizi anlaşılır hâle getirdiği gibi, zaman içerisinde gerçekleşen değişimlerimizi tespit etmeyi de sağlar. Diğer yandan bugün nerede durduğumuzu anlamlandırmamız için tarih bilincimizi derinleştirmemiz gerekir. Tarihe dair bilgi ve bilinç edinmemizdeki asıl amaç ise, gelecekte nerede durmamız gerektiğini anlamak ve onun için çalışmaktır.

Tarih, yaşadığımız büyümeleri ve küçülmeleri, kaybettiklerimizi ve kazandıklarımızı gösterdiği için şimdiki hâlimizden nereye gitmemiz gerektiğine dair bizlere rehberlik eder. Bundan dolayı tarihe olan ilgimizi artırmalıyız. Bir bakıma tarih hayatımızın merkezinde yer almalıdır. Onu bilmeli, anlamalı ve anlatmalıyız. Peki, ama tarih nedir? Ne zaman başlamıştır?

2. Bizim Açımızdan Tarih Nedir, Ne Zaman Başlamıştır?

“Tarih ne zaman başlamıştır, nedir ve niçin önemlidir?” gibi sorular her dönem tartışılmıştır. Bizler tarihi, “ilk insandan başlayarak günümüze kadar insanların biriktirdikleri her şey” olarak tarif edebiliriz. Diğer bir ifadeyle tarih, “insan”ın ve “insanlık”ın hikâyesinin toplamıdır. Bu açıdan bakıldığında tarih; insanlığın yeryüzünde yapıp ettiklerinin, karşılaşmalarının, mücadelelerinin ve yeryüzünü imarının toplamıdır.

Tarih, insanın en üstün varlık olarak yaratılmasıyla başlamıştır, diyebiliriz. Bilimsel bilgilere sadık kalarak ifade edersek insanın hikâyesi MÖ 20.000’lere kadar gitmektedir. Bize göre ilk insan aynı zamanda peygamber olduğu için, tarihi peygamberler ile birlikte anlamalıyız. Yani tarihin bilinmesi için peygamberler tarihinin bilinmesi gerekir.

Kur’an-ı Kerim’e baktığımızda, peygamberlerin, kralların ve eski milletlerin tarihlerine atıflar yapıldığını görürüz. Bu sayede Kur’an, bizlerin düşüncesine sadece dinin değil aynı zamanda tarih anlayışının da devamlılığını ve evrenselliğini yerleştirmiştir.

Kur’an-ı Kerim, Yüce Allah’tan bahsederken “Âlemlerin Rabbi”² demiştir. Hiçbir yerde “Arapların Rabbi” veya “Müslümanların Rabbi” dememiştir. Bu yüzden Müslümanlar, tarihlerini yazma işine giriştiklerinde Hz. Muhammed ile değil Hz. Âdem ile başlamışlardır. Bu tarih yazımında Hz. Nuh, Hz. İbrahim, Hz. Musa ve Hz. İsa da birer yabancı değil, Müslümanların hak peygamberleri olarak yer almıştır.³

Hz. Muhammed öncesi halklar sadece kabilevî tarihler ortaya koymuşlardır. Tarih anlayışlarına tarafsız bir gözle bakarsak Tevrat’ın bir ailenin (İsrailoğulları), İncil’in bir insanın (Hz. İsa) hayatının, Kur’an’ın ise insanlığın tarihi olduğunu ifade edebiliriz. Hz. Âdem’den Hz. Muhammed’e kadar gelen bütün peygamberlerin tebliğ ettiği dine “İslam” denildiği için İslam’ı bütün zamanların dini, Hz. Peygamber’i de kıyamete kadar tüm zamanların peygamberi olarak ifade edebiliriz. Bu yüzden Müslüman tarihçiler dünya tarihini peygamberler tarihiyle bir bütün olarak anlamaya ve anlatmaya çalışmıştır. Biz de tarihi bu şekilde değerlendirmeliyiz.

3. Tarih, İyilerle Kötülerin Mücadelesinin Bir Serüvenidir

“Tarih nedir?” sorusuna, “Tarih, insanlığın ortak hikâyesidir.” diye cevap vermiştik. Bu ortak hikâyede önce Hz. Âdem ile şeytanın, daha sonra Hz. Âdem’in oğullarından Hâbil ile Kâbil’in mücadelesi dikkat çekmektedir. Onlardan itibaren süregelen mücadelede taraflara “hak” ile “batıl” tanımını yapabiliriz. Tarihin bir yönüyle bu mücadelenin sahnelendiği bir alan olarak anlaşılması da mümkündür.⁴ İnsanları tevhid ve adalete davet ederek hak ve hakikat bilincini geliştiren peygamberler “Hakk”ın safını oluştururlar. “Batıl”ın safını ise kuvveti güç ve hak nedeni sayarak Allah’ın dinini tanımayanlar...

Kur’an, batılın suyun üstündeki köpük misali iktidarı eline geçirerek bazen hakka üstünlük kurduğunu ifade eder.⁵ Böylesi durumlarda hak yolda olanlar, Peygamberlerin kurdukları düzeni korumaya ve kötülüklerin yaygınlaşmasını önlemeye çalışmalıdırlar. Bunun gerçekleşmesi için Kur’an’da, biri olmadığında diğerlerinin eksik kaldığı üç şeyden yani vahiy (Kitap), düzen (Mizan) ve güç (kuvvet)ten bahsedilir.⁶ Anlaşılan o ki Yüce Allah, vahiy doğrultusunda bir düzenin gerçekleşmesi ve sürdürülebilmesi için güce de ihtiyaç olduğunu söylemektedir.

İnsanlık vahiy doğrultusunda ilahi yasaları takip ettiğinde tarihte adil bir sistem ortaya çıkmıştır. Bu düzeni takip etmediğinde ise yeryüzünde fitne fesat görülmüştür. İnsanlık tarihinde hak yolunda olanların egemen olduğu dönemlerde adalet hâkim olmuştur. Bunun son örneğini Osmanlı Devleti’nde görürüz. Batılın hâkim olduğu dönemlerde ise fesat ortaya çıkmıştır. Bunun son örneğini ise iki asırdır dünyada üzerinde yaşanan işgal ve sömürülerde görüyoruz.

İslam’ın bize sunduğu adil ve yaşanabilir bir ortamı oluşturacak güçlü irade Kitap, Ölçü ve Kuvvetin bir araya gelmesiyle gerçekleşir. Şayet bizler İslam’ın bize sunduğu bu üç temel şeyi bir araya getirebilirsek, tarihte olduğu gibi yeniden dünyaya yön verebiliriz.

4. Doğru Bir Tarih Bilinci İçin Kaynak Nedir?

Öncelikle tarih bilincinin, insanlığın hikâyesine bütüncül bir şekilde bakmakla elde edileceğini bilmeliyiz. Bunun için tarihe, hem devletlerin siyasi ve askerî süreçleri hem de toplumsal dönüşümler, ekonomik mücadeleler, dinî hareketlilikler üzerinden bakmalıyız. Bu sayede tarihî değişimleri daha net bir şekilde takip etme imkânımız olur.

Resmî tarih kitaplarının yanı sıra, özel tarih kitapları ve önemli şahsiyetlerin hatıralarını okumak tarih şuuru kazanmamıza katkı sağlar. Devletlerin siyasî ve askerî tarih kitaplarının yanı sıra düşünce, mimari ve sanat yönlerini ele alan kitapları da okumalıyız. Hemen ifade edelim ki tarih şuurunu elde etmemize katkı sağlayan en önemli kaynaklardan biri Kur’an-ı Kerim’dir. Şimdi de bunun üzerine biraz sesli düşünmeye çalışalım.

5. Tarihe Dair Kur’an’ın Bizlere Sunduğu Bakış Açısı

Şüphesiz tarih şuurumuzun şekillenmesinde en önemli kaynak Kur’an-ı Kerim’dir. Elbette Kur’an bir tarih kitabı değildir. Ancak bizlere tarihe dair anlatımlar ve ilkeler üzerinden bir şuur verir.

Kur’an bize tarih şuurunu, tarihin parça-bütün, tikel-tümel veya mikro-makro birlikteliği üzerinden verir. Kur’an’da insanlık tarihi tüm peygamberler üzerinden genel (makro) bir tarih ile sunulur. Özel (Mikro) tarih olarak ise Hz. İbrahim’in MÖ 1800’deki Mezopotamya’sına, Hz. Yusuf’un MÖ 1700’deki Mısır’ına, Hz. Musa’nın MÖ 1400’lerdeki İsrailoğulları ile geçirdiği serüvene, Hz. Muhammed’in MS 600’lerdeki Mekke ve Medine dönemlerine odaklanır. Öte yandan ayetlerde dünya hayatı (yakın tarih) ile ahiret hayatı (uzak tarih) bir arada verilir.

Kur’an-ı Kerim bizlere, genel insanlık bilgisi üzerinden bir tarih sunar. Tabii olarak bu bütünlük, geçmişe geniş bir tarih anlayışı ile bakmamızı telkin eder. Bu ise peygamberlerin ve tebliğ ettikleri İslam’ın, insanlık tarihindeki kritik yerini kavramamızla gerçekleşir.

6. Tarihî Değişimleri Kur’an Çerçevesinde Anlamak

Kur’an’ın “tarih”e ve tarihsel sürece bakışında toplumsal değişimler ve hareketlilikler önemli bir etkendir.⁷ Önceki satırlarda belirttiğimiz üzere tarihte Müslümanlar veya gayrimüslimler değişim ve hareketliliklere öncülük etmişlerdir. Ancak “Allah takva sahipleri ve iyilik yapanlardan yanadır.”⁸ ayetinde de belirtildiği üzere Yüce Allah tarihsel süreçte tarafsız değildir.

Cenab-ı Allah insanlığın yürüyüşünde tarafını açıkça Hak’tan yana koymaktadır. Hak yolunda olanları, sağlam inanç ve güzel amellere sahip oldukları sürece yeryüzünde idareciler kılacağını müjdeler.⁹ Ancak bir millet idealden, ahlaktan ve dinden yoksun bozuk bir toplum hâline gelirse, iktidar nimeti onların elinden alınır.

Yüce Allah adaleti gereği, tarihte hangi insan topluluğu beşerî ve tabii düzene ve de nebevî ilkelere göre hareket ederse onlara dünyada karşılığını vermiştir. Allah (cc) adaleti gereğince bu dünyada kâfir topluluklara da çalıştıklarının karşılığını verir. Ancak kâfir toplulukların iktidarı köpüğe benzetilerek geçici ve sadece dünyada geçerli olduğu ifade edilir. Hak yolunda olanlar iktidar olduklarında ise dünyada olduğu gibi ahirette de mükâfat elde edeceklerdir.

Yalnız burada şunu bilmeliyiz ki, Cenab-ı Allah’ın yasaları ve imtihanı gereğince tarih durağan ve sabit değildir. İktidarlar zaman zaman insanlar arasında el değiştirir. “…o günleri biz insanlar arasında döndürüp duruyoruz…”¹⁰ ayeti buna işaret etmektedir. Dolayısıyla ister Müslüman ister kâfir olsun hiçbir millet tarih boyunca iktidarı sürekli bir şekilde elinde tutamamıştır. Gelecekte de tutamayacaktır. Bu da bize bugünkü hâlimizin bu şekilde kalmayacağını fısıldamaktadır. Fısıldadığı diğer bir şey de hâlimizi değiştirmek için sabırla mücadeleye devam etmemiz gerektiğidir. Zira tarih, sabır ve mücadelenin sonucunda değişmeye mahkûmdur. Bu durum, Yüce Allah’ın tarihe koyduğu bir yasadır.

Batılın, zulmün iktidarının bitmesi de bir yasaya tabidir

Kur’an’da tarihin sabit olmadığına ve iktidarın el değiştirdiğine dair birçok ayet bulunur.¹¹ Ayetler bize hakkın veya batılın tarihte sürekli bir değişim içerisinde olduğunu belirtir. Buna göre; batıl bir dönem yeryüzünde iktidar olabilir, hakka siyasi, ekonomik ve askerî olarak üstünlük sağlayabilir. Bunu batılın imha edilmesinden önce batıla mühlet verilmesi şeklinde değerlendirilebiliriz. Ayrıca bu durum Hakk’ın tarafında olanlar için bir imtihandır.

Diğer taraftan hakkın zafere ermesi için arınıp temizlenmesi bir zorunluluktur. Çünkü batılın iktidar dönemi gerçekte hakkın zafer kazanması için bir hazırlık dönemidir. Neticede ayetler tarihî süreçte şartların değişmeye mahkûm olduğunu, bizlerin de iman ve sabır ile mücadeleye devam etmemiz gerektiğini vurgular.

Rabbimiz tarihsel süreçte değişimin kaçınılmaz olduğunu belirtir.¹² Bununla birlikte tarihsel değişimin uzun bir zaman diliminde gerçekleşmesine aldanmadan mücadeleyi sürdürmemizi ister. Şüphesiz tarihsel süreçte değişimi tetikleyen bir nedenler birikimi söz konusudur. Bu yüzden tarihsel değişim yavaş ve beklenmedik bir biçimde gerçekleşiyor. Örneğin; Osmanlıların tarih sahnesine büyük bir devlet olarak çıkması 1300’lerden 1600’lere kadar yaklaşık üç yüz sene sürmüştür. Günümüz Avrupalıların da dünya üzerindeki hâkimiyetleri için 1400’lerden 1800’lere dört yüz sene geçmiştir.

Yüce Allah Zaman Zaman Tarihe Müdahale Eder

Tarihsel değişim sürecinde kimi toplumlar cezalandırılarak tarih sahnesinden el etek çektirilmiştir. Örneğin Nuh, Hud ve Salih Peygamberlerin kavimleri. Bu cezalar genellikle deprem, kasırga, yıldırımlar vs. gibi tabii olaylar yoluyla gerçekleşmiştir. Yani tarihsel değişimde tabii şartlar üzerinden bir cezalandırma da söz konusudur.¹³

Yüce Allah adaleti gereği toplumlara belli bir zamana kadar süre verir. Verilen süre sona erdiğinde tarihsel değişim kaçınılmaz olarak meydana gelir. Ayetlerde toplumların cezalandırılması, diğer bir ifadeyle dünya iktidarını kaybetmesinin üç şeklinden bahsedilir:

1. Üstten cezalandırma: Sel (Hz. Nuh), şimşek ya da zalim idareci gönderilerek.

2. Alttan cezalandırma: Deprem, yer göçü (Hz. Musa), kuraklık (Mekke 7 yıl).

3. Parçalanma, birliğin bozulması yoluyla cezalandırma: Hendek Harbi’ndeki düşmanların birliğinin bozulması gibi.¹⁴

Rabbimiz ayrıca tarihî süreç içerisinde bir toplumu yeterince bilgilendirmeden, uyarmadan helak etmez.¹⁵ Yine ahlaki durumu iyi olduğu müddetçe de toplumların helak edilmeyeceği ifade edilmiştir.¹⁶ Ancak toplumda adaletsizlik, kibir, zulüm ve baskı artarsa; ticarî hayatta aldatma yaygınlaşırsa ve iyiliği emretme, kötülükten sakındırma görevi yerine getirilmezse¹⁷ tarih değişimi hızlanır. Kolaylık ve bolluk (lüks) içinde yaşayanların sayısı artsa da belli bir zamanda tarihsel değişim ve dönüşüm gerçekleşir. Ayetler böyle bir durumda azabın ya da çöküşün geri alınmayacağını da ifade eder.¹⁸

Öte yandan tarihsel değişimler, deprem, sel, volkanik patlamalar gibi sadece doğal hadiselerle de olmaz. Tarihsel değişim zaman zaman Cenab-ı Allah’ın bir kısım insanları diğerleri ile cezalandırmasıyla da meydana gelir. Yani iki grup veya güç arasında savaş olur, bu gruplardan biri ötekini iktidardan uzaklaştırır. Ayet-i kerimede bu durum Davud ve Calut üzerinden anlatılır.¹⁹ Bu perspektif ile değerlendirdiğimizde Bizans-Sasani savaşları, Avrupa’nın kendi içindeki Mezhep, Yüzyıl, Otuz Yıl Savaşları, II. Dünya Savaşı ve günümüzdeki Orta Doğu olayları (Kırım, Kafkaslar, Suriye, Irak...) tarihsel değişimler itibarıyla önemli mesajlar içerir.

7. Tarih Bilinci İçin Kur’an’daki Tarih Anlatımı: Kıssalar

Kıssalar, peygamberler ve önceki kavimlerle alakalı bütün haberlerdir. Bu anlatımlar bir tarih şuuru oluşturması açısından önemlidir. Kur’an kıssalarının tarih anlatısı olduğunu kabul edersek, bunları dünya tarihinin unsurları olarak da görebiliriz. Hz. Âdem’den Hz. Muhammed’e kadar insanlığın tarihini muhtelif başka unsurlar ile destekleyerek evrensel tarihler yazabiliriz. Yani kıssalar, insanlık tarihi veya dünya tarihi yazımında bizlere bir taslak sunar.

Şüphesiz Kur’an tek başına bir tarih kitabı değildir. Ancak tarihî bilgiler üzerinden insanlığa mesaj vermek, onları hidayete kavuşturmak ister. Bundan dolayı tarihî olayların bir anlatımı olan kıssaların anlaşılmasının önemli şartlarından biri, onlarda ne söylendiğinden ziyade onlarla ne söylenmek istenildiğidir.²⁰ Hatta bu anlatımlarda, söylenenden daha fazla bir şey söylenmiş olabileceği hususunu dikkatten kaçırmamalıyız. Bunlar, bir tarihî dönemi araştırıyorsak bize nelere bakmamız gerektiğini söyler. Bu hâlleriyle kıssalar “tarih araştırmalarında bir model” sunmaktadır.

Öte yandan kıssalar, eğer tarihî şartlar iyi ise (mesela Kanuni dönemi Osmanlı Devleti) eldeki nimetleri kaybetmemek için nelere dikkat etmemiz yani nasıl bir siyaset takip etmemiz gerektiğini bizlere söyler. Aksine şartlar kötü ise (mesela Ashab-ı Kehf veya Ashab-ı Uhdud) sabır, hicret veya mücadeleye devam edilmesi gerektiği konusunda bir örneklik sunar.

Tüm bu söylenilenlerden hareketle son iki yüzyıldır dünya üzerinde iktidarı kaybeden bizler için Hz. İbrahim, Hz. Musa ve Hz. İsa’nın çok önemli örnekler olduğunu söyleyebiliriz. Nitekim onlar Mısır Firavunlarının, Mezopotamya Nemrutlarının ve Roma krallarının iktidarı karşısında mücadeleyi elden bırakmadılar. Bu mücadelelerin hepsi bizim için bir ders niteliğindedir. Bu bağlamda tarihten alınacak derslere bir örnek olması açısından Talut ve Calut kıssasına bir bakalım istiyoruz:

Talut, Hz. Musa’dan sonra Amelikalıların köleleri hâline gelen İsrailoğullarının, kölelikten kurtulmak için emri altında savaşma sözü verdikleri komutandır. Talut’un ayırt edici özelliği, Yüce Allah’ın kendisini İsrailoğullarına komutan tayin etmiş olmasıdır. İsrailoğulları ordusunun başına geçen Talut, Calut ile karşılaşma anına kadar Allah’ın emrine göre hareket eder. İlk emir uzun yolculukta geçilecek olan Ürdün Nehri’nin suyundan içilmemesidir. Şayet içilecekse de çok az içilmesidir. Bu nehirden geçilirken büyük bir kitle emri ciddiye almaz ve uzun yolculuğun getirdiği susuzluğu dindirmek maksadıyla sudan kana kana içer. İkinci emir nehir suyundan içenlerin ordudan ayrılmasıdır.

Geri kalan ordu uzun ve meşakkatli bir yolculuktan sonra Calut’un ordusu ile karşılaşır. Ancak Talut’un ordusunda, rakip ordunun sayısal çokluğu karşısında bir kopuş daha yaşanır. Bu şekilde rivayetlerde 300 küsur kişi kalan Talut ordusu ile sayısı binlerle ifade edilen Calut ordusu karşı karşıya gelir. Neticede yolculuğun her safhasında Yüce Allah’ın ve komutanının emri doğrultusunda hareket eden bir avuç inanmış insan, kendilerinden kat kat fazla sayıda olan düşman ordusuna karşı galip gelir. Hz. Davud’un Calut’u öldürmesi ile düşman ordusu dağılır ve Talut’un ordusu, Allah’ın izni ve yardımı ile muzaffer olur.²¹

Anlatılan bu olay üzerinden tarihin bize en temel mesajları nelerdir?

Talut ve ordusunun yolculuğu, bizim dünya yolculuğumuza benzer. Bu yolculuk devam ederken Yüce Allah bizlere yapmamız ve yapmamamız gereken emirler verir. Bu emirler arasında yerine getirmemiz gereken sorumlulukları çiğnememiz bizi hak yoldan ayrılmaya götürür. Tıpkı komutanın emrini çiğneyenlerin Talut’un ordusundan ayrılması gibi. Ancak en zor anlarda dahi Allah’ın buyruklarını yerine getirenler, az topluluklar olsa da kalabalık topluluklara Allah’ın izniyle galip gelmişlerdir. Bu Rabbimizin tarihe dair bir ilkesidir (Sünnetullah).

Buraya kadar ifade ettiklerimizden hareketle çarpıcı olan şu soruyu soralım: Bugünkü durumumuzu düşündüğümüzde acaba bizler yasak nehirden su mu içtik? Ya da bir başka ifadeyle, dünya üzerinde sayısal çokluğumuz olduğu hâlde Allah’ın yapmayın dediklerini mi yaptık?

Öte yandan Talut ve Calut kıssasındaki mesajı doğru okuyan Hz. Peygamber’in (sas) ashabını da bu bağlamda güzel bir örnek olarak zikredebiliriz. Zira onların tarihte oynadıkları önemli rolü iyi bilmeliyiz. Onlar, topu topu 150-200 kişi olarak Medine’ye hicret ettiler. Medine’deki Müslümanlarla birlikte 1500 kişi oldular ve daha yarım asır geçmeden dönemin iki süper gücünden biri olan Sasânî İmparatorluğu’nu tarih sahnesinden sildiler. Rumları da defalarca mağlup edip onların yönetimindeki birçok önemli yeri ele geçirdiler. Bu sayede İslam’ı dünyaya yaydılar ve zamanımıza kadar taşıdılar. Görülüyor ki, Allah’ın, “Nice az topluluk vardır ki, Allah’ın izniyle sayıca çok topluluğu yenmişlerdir, Allah sabredenlerle beraberdir.”²² sözü tekrar gerçekleşmiştir.

Tarihten verdiğimiz bu kıssa bizlere, bir çatışmada dahi inanç ve ahlakın, tek başına fiziki ve maddi unsurlardan çok daha önemli olduğunu gösterir. Ayrıca sadece sayısal güce güvenmenin anlamsız olduğunu ortaya koyar. Zira her zaman için önemli olan, nicelik değil, niteliktir. Ve son olarak, anlatılan tarihî olaylar göstermektedir ki, sabır ve kararlılık zafer elde etmenin en önemli unsurlarından biridir.

8. Bize Dayatılan Tarih Anlayışı

Bu konuda temel yaklaşımları ifade etmeden önce Avrupa’nın geçirdiği büyük dönüşüme bir bakalım. Avrupa, 18. asırda ortaya çıkan modern düşünce ile insanın peygamber ve yaratıcı ile bağını koparmış ve bunları hayattan dışlamıştır. Neticede ateizm ve deizm düşüncesine maruz kalmış, dahası bunlara dayalı olarak da peygamberin ve yaratıcının etkisi olmadan bir insanlık tarihi kurgulama noktasına gelmiştir.²³

Diğer taraftan Avrupa’da burjuva önderliğinde kilise ve aristokrasiye tepki ile başlayan çatışma sonucunda 19. asra gelindiğinde Allah merkezli bir hayat tasavvurunun yerine insan merkezli bir hayat tasavvuru (hümanizm) yerleşmiştir. Bilginin güvenilir olup olmadığını test eden vahyin ve metafizik bilginin yerine bilim (deney ve ispat), insan aklı ve tecrübesi (bilimsellik, rasyonalite, pozitivizm) konulmuştur.

Yine her yapılanın mükâfatının şimdi ve dünyada verilmesi gerektiği düşüncesinden hareketle ahiret hayatının ıskalandığı hatta inkâr edildiği bir anlayış (sekülarizm) ortaya çıkmıştır. Ayrıca kapitalizm ve sosyalizm isimleri altında adil olmayan ve sömürgeciliğe dayalı ekonomik sistemler üretilmiştir.

Unutmayalım ki, bugün dünyaya egemen olan sistemler, adları farklı olsa da, aynı dünya görüşünün farklı görünümlerini temsil etmektedir. Gerçek olan şu ki bu ideolojiler birbirinin ruh ikizi gibidir. Bugün Modern Avrupa, kendisinin biricik, eşsiz ve benzersiz olduğunu iddia etmektedir. Benzersiz fikrinin zeminini ise, bugün dünden, yarın da bugünden daha güzel, iyi ve ileri olacak düşüncesindeki ilerlemeci tarih anlayışı oluşturmaktadır. Bütün Avrupalı bilim adamlarında bu bağlamda bir tarihsel akış anlayışı vardır. Bu akışta ise en önde duran(!), bugün olduğu gibi tarih boyunca da beyaz Avrupalıdır. Onlar hep iyi ve ileridirler!

İlerlemeci Tarih Anlayışı²⁴ tarihin düz bir çizgi üzerinden devam ettiğini iddia etmektedir. Bu görüş, bugünkü Batı medeniyetinin evrensel insan uygarlığıyla özdeş olduğunu savunur. Avrupa merkezci olan bu varsayıma göre insanlığın geldiği bugünkü duruma tarih boyunca Avrupalılar öncülük etmiştir. Yani Avrupalılar tarihin sürekli aktif özneleridir.

Avrupa dışındaki Doğulu uygarlıklar ise statik, değişmez, geri ve tarihin ilk devirlerinde kalmış olarak tanımlanmıştır. Bu anlayış, meseleleri ilerleme-gerileme kumpası içerisinde değerlendirir. Bu zihinsel bir kurmaca ve inşadır. Bu yaklaşım yanlış bir tarih anlayışıdır. Zira Avrupalıların Orta Çağ adını verdikleri dönemde Müslümanlar dünyanın en önemli merkez medeniyeti konumunda idiler. Hatta Orta Çağ kavramını İslam’ı ve Müslümanları dünya tarihi dışına itmek maksadıyla icat etmişlerdir. Bu sayede Batılılar İslam’a ve Müslümanlara atıfta bulunmadan geçmişten bahsetme imkânı elde etmişlerdir.²⁵

Bugün seçmeci bir tarih anlayışıyla inşa edilmiş bir dünya tarihi okumaktayız. Oysa bizde şu üç soru çok önemlidir: “Nereden geldin? Neredesin? Nereye gideceksin?” Bu sorular bizim tarih anlayışımızı ortaya koymaktadır. Birinci soruya, “insanın Allah tarafından yoktan yaratılması”; ikinci soruya dünya üzerindeki hayatı (yakın tarih); üçüncü soruya ise ahiret hayatı (uzak tarih) üzerinden cevap veririz. Bu şekilde bizler tarihe geçmiş, an ve gelecek üzerinden bütünlüklü bir şekilde yaklaşırız. Ancak Avrupalılar Evrim teorisi ile birinci soruyu; dünyacı bir bakış açısıyla (sekülarizm) da üçüncü soruyu iptal ettiler. Bu dünya hayatını ise ilerlemeci tarih anlayışı ile kendilerine göre kurguladılar. Dahası bu yaklaşıma dayalı olarak modern tarih anlayışı, nübüvvet bilgisini tarihte bırakmış ve onun değersiz olduğunu iddia etmiştir.²⁶

9. Dünya Tarihinin Merkezi Neresidir?

İnsanlık tarihinin neredeyse son on bin yılı, Mezopotamya (Ortadoğu) bölgesi ile Avrupa merkezli bir iktidar mücadelesi şeklinde geçmiştir. Bu mücadelede iktidar çoğu zaman Mezopotamya’ya, kimi zaman da Anadolu ve Akdeniz havzasına geçmiştir. Günümüzde ise bu iktidar Avrupa’ya taşınmıştır. Tahterevalli örneği gibi bir taraf iktidar olup yükselirken diğer taraf çöküşe veya zayıflamaya maruz kalmıştır. Kur’an-ı Kerim bizlere esasında tahterevallinin çökmüş tarafında yer aldığımızda Hz. İsa, Hz. Musa, Hz. İbrahim’in tavrını kuşanmamızı telkin eder. Tahterevallinin yüksek tarafında yer aldığımızda ise Hz. Davud, Hz. Süleyman ve Hz. Muhammed’in (özellikle Medine dönemi) davranışını sergilememizi ister.

Bizler meselelere Batının ilerlemecilik, gerilemecilik kurgusu çerçevesinde bakamayız. Kur’an-ı Kerim’de dünya tarihinin unsurları olarak takdim edilen kıssalara baktığımız zaman buna dair çarpıcı örneklere rastlarız. Nitekim tarihte Hz. İbrahim döneminde Mezopotamya’da Babil kralı Nemrut, Hz. Musa döneminde Mısır’da Firavun, Hz. İsa döneminde ise Roma’da batıl sistemler iktidar olmuştur. Yine tarihte Hz. Davud ve Hz. Süleyman kendi dönemlerinde Mezopotamya’da, Hz. Muhammed kendi döneminde Arabistan’da hakka hukuka bağlı adalet temelli devletler kurmuşlardır. Hz. Peygamber’den sonra da Müslümanlar, kurdukları çeşitli devletlerle dünya üzerinde bu mirası yaşatmaya çalışmışlardır.

Mezopotamya (Ortadoğu) insanlık tarihinde Kur’an’da zikredilen hemen hemen tüm peygamberlerin kurucu unsurlar olarak yer aldığı, insanlık tarihinin merkezidir. Avrupa son iki asırdır sahip olduğu iktidar ile peygamberlerin ve dolayısıyla Mezopotamya’nın merkezde olduğu tarih anlayışını, Avrupa merkezli (eurocentrizm) bir tarih anlayışına taşımaya çalışmaktadır. Ancak insanlık tarihine bakıldığında bunun aksi söz konusudur.

Batılılar Mezopotamya kaynaklarına yaklaştığı müddetçe iktidar sahibi olmuşlardır. Bunun son örneği günümüzdeki Avrupalıların durumudur. Onlar İslam medeniyetinin güçlü konumundan etkilenerek özellikle Haçlı seferleri sonrasında düşüncede, siyasette, ticarette, sanatta ve dinde çok büyük değişiklikler yapma ihtiyacı duydular. Neticede Rönesans’tan Reform’a, Aydınlanma’dan Sanayi Devrimi’ne doğru yol alarak kendilerini Orta Çağ karanlıklarından kurtarmaya çalıştılar. Diğer taraftan Avrupalılar Mezopotamya’dan koptuklarında da iktidarı kaybetmişlerdir. Bu yüzden Avrupa tarihini anlamak için Mezopotamya tarihini takip etmek gerekir.

10. Dünya Tarihini, Kendi Bakış Açımızla Dönemlendirebiliriz

Kur’an’ın ortaya koyduğu bütüncül ve evrensel tarih anlayışından hareketle, tarihimiz dediğimizde, tüm insanlığı kapsayan bir tarihi kastettiğimiz sanırım anlaşılmıştır. Bu tarih anlayışında Hz. Âdem’den başlayarak Hz. İbrahim, Hz. Musa, Hz. İsa ve Hz. Muhammed gibi isimler önemli birer kavşak noktalarıdır. İnsanlık tarihini üç çağ üzerinden okuyabiliriz. Bu çağlar insanların geçirdikleri toplumsal değişimler ile birlikte peygamberlerin yaşadıkları zaman dilimlerine uygun olarak şöyle ifade edilebilir:

(1) Topluluk Çağı: MÖ 20000’lerden Hz. İbrahim’in yaşadığı MÖ 1800’lere kadar olan dönem.

(2) Toplum Çağı: MÖ 1800’lerden Hz. Peygamber’in hicret ettiği MS 622’ye kadar olan dönem.

(3) Evrensel Toplum Çağı: Hicret’ten kıyamete kadar olan zaman dilimi.²⁷

Tarihimizdeki anlam arayışında peygamberlerin büyük bir rol üstendiklerini bilmeliyiz. Bugünümüzü, geçmişin bütünlüğü içerisine yerleştirerek anlamak durumundayız. Bu anlam arayışı bir yönüyle devletler üzerinden olmalıdır. Bu yüzden Hülefay-i Raşidin, Emeviler, Abbasiler, Endülüs Emevileri, Selçuklular, Osmanlılar ve Türkiye Cumhuriyeti bizim ortak tarihimizdir.

Öte yandan bizler, Sahâbîler ile Asr-ı Saadet’ten başlayan cümleler kurmayı, Malazgirt kapısından Sultan Alparslan olarak içeri doğru süzülmeyi de önemsiyoruz. Osmanlı sultanlarından Sultan Fatih ile yoğrulmayı, Sultan Abdulhamid ve Millî Mücadele’de şehit ve gazi olan kahramanlardan bahsetmeyi kendimize bir görev sayıyoruz. Bu tarih anlayışımız Kur’an’ın ortaya koyduğu ortak, genel, evrensel ve bütünsel bir tarih algısı oluşturmaya dönüktür.

11. Tarihimiz Konusunda Yanlış Algılar

Bugün tüm dünyada ulus devletlerin millî tarihleri ile sınırlandırılmaya çalışılan bir tarih anlayışı hâkimdir. Bunun elbette yakın geçmiş bilgisi için önemli olduğunu düşünüyoruz. Bununla birlikte millî tarihlerin insanlık tarihinin içerisine yerleştirilerek okunması ve okutulması gerekir. Ancak bu şekilde tam anlamıyla anlaşılabilir bir tarih süreci ortaya çıkar. Örneğin Türkiye Cumhuriyeti Osmanlı Devleti’nin mirası üzerine kurulmuş bir devlet ise, Osmanlı da Selçuklu Devleti’nin bir varisidir. Bunu geçmişe doğru daha da götürebiliriz. Dahası bütün bunları insanlık veya dünya tarihi içine yerleştirerek anlamalıyız. Bu yüzden Fuat Sezgin, “Batı medeniyeti İslam medeniyetinin çocuğudur.”²⁸ demiştir.

Unutmamalıyız ki, insanlık tarihi, Batılı bilim adamlarının ifade ettiği gibi sadece birbirini tutan bir zincirin halkalarından ibaret olmayıp, aynı zamanda karşılıklı etkileşim içinde devam etmektedir. Bunun en önemli yansımalarından biri, ilmî birikimlerin farklı medeniyetlerin eliyle ilerlemesinde ortaya çıkar. Hamîdullah bu gerçeği şöyle ifade etmiştir: “Hiçbir devir, ırk, icat ve keşiflerin tamamen kendisine ait olduğunu iddia edemez. Bütün bilgiler, ne kadar ilkel bile olsa daha önceki dönemlerden beslenmektedir. Batı Avrupa’nın çeşitli milletlerindeki kültür gelişmesinde de Müslümanların önemli etkileri vardır. Çünkü çok önce Fenike, Kartaca ve İspanya’ya yerleşmiş Müslümanların varlığı bilinmektedir.”²⁹

12. Tarih Okumalarımız Nasıl Olmalıdır?

Tarih kitapları, yazarlarının yetişme koşullarından, düşüncesinden, inancından ve yaşadığı toplumun değerlerinden bağımsız olamaz. Tarihçi bir meseleye yanlı bakabilir, savunmacı veya saldırgan bir tutumla yaklaşabilir, gerçekleri gizleyebilir veya farklı aktarabilir. Tüm bunlardan dolayı tarihle ilgili bir konu hakkında en az birkaç farklı eser okumamız gerekir.

Bizim için rol model olan Hz. Peygamber’in (sas) hayatını bütüncül bir şekilde öğrenmek için siyere dair pek çok eser okumalıyız. Zira her bir yazar Siyer-i Nebi üzerine yazdığı eserini Hz. Peygamber’in bir özelliğini, bir yönünü ön plana çıkararak yazmaktadır. Kimi kronolojik hayatını kimi peygamberliğini kimi insani yönünü…

Öte yandan Türkiye tarihi ile ilgili de aynı şeyi söyleyebiliriz. Bu hususta da resmî tarihlerin yanında yaşanmışlıklar üzerinden kaleme alınan hatıratları, tarihçilerin ortaya koyduğu araştırmaları da okumalıyız. Dolayısıyla bir mesele hakkında ne kadar çok ve farklı eser okursak ve bunları karşılaştırırsak, o kadar çok doğruya yaklaşmış oluruz.

13. Filmlerden, Dizilerden, Romanlardan Tarih Öğrenilir mi?

Son dönemde dijital imkânlar ile birlikte tarihe dair yapımlar fark edilir derecede artmıştır. Dijital mecraların çok sayıda izleyici kitlesi olması bunu kaçınılmaz hâle getirmiştir. Bu hususta özellikle filmler, diziler ve belgeseller tarihle ilgili yapımlar arasında başı çekmektedir.

Şayet ekranlarda tarihle ilgili bir yapım izliyorsak, dijital mecraların kendilerine has hedeflerini kesinlikle unutmamalıyız. Çünkü yapımcılar öncelikle reyting ve de ekonomik bir kazanç elde etmek ister. Bunun için hazırladığı bir kurgu üzerinden hareket edebilir. Oyuncular gerçek tarihî kişileri tam olarak temsil etmeyebilir. Yine yaşanmamış hadiseler filme ilave edilebilir ya da ilgi çekici olması için yaşanan bazı hadiseler, farklı yansıtılabilir.

Film, dizi gibi yapıtlarda senaristler tarihsel olayları kendi hedeflerine uyarlayarak ele alabilirler. Bu yüzden bir sinema filminin veya bir televizyon dizisinin tarihî bir olayı olduğu gibi aktardığına inanmak bizi yanıltabilir. Bu hususta dikkatli ve araştırıcı olmalıyız.

Hemen ifade edelim ki tarihi doğru bir şekilde öğrenmenin yolu, öncelikle sağlam kaynaklardan bütünleyici bir okuma yapmaktır. Yine bu okumalarımızda genel tarihi dikkate almamız gerekir. Tarih okumalarımızı aynı zamanda farklı kaynaklar üzerinden ve karşılaştırmalı olarak yapmaya çalışmalıyız. Zira tarih konusunda sağlıklı bilgiye ancak sağlam ve farklı kaynakları inceleyerek ulaşabiliriz.

Sonuç

Müslümanların son birkaç asırdır her bakımdan zayıflaması ve ilmî sahadan geri çekilmesiyle sadece kendileri değil aynı zamanda tüm insanlık tarihi büyük bir kayıp yaşamıştır. Bu kaybı gidermek için bizim yapacağımız öncelikli şey, tarihe vahiy, olaylara ise İslam ekseninde bakmak olmalıdır.

Öte yandan peygamberlerin tesis ettikleri dinî, siyasi, sosyal ve ekonomik dinamiklere göre insanlık ve tarih anlayışımızı yeniden kurgulamaya çalışmalıyız. Bunun için de tarihe İslam’ın ortaya koyduğu evrensel, bütüncül ve geniş perspektif ile bakmaya çalışmalıyız.

Şüphe yok ki, İslam’ın dünya tarihindeki yerini kavrarsak batılı tarih anlayışı bizim için sıradanlaşacak ve Avrupa, tarihin merkezinden ziyade taşrasına dönecektir. Böylece dünya tarihinin hangi dinamiklerden beslendiği ve hangi yöne doğru aktığı daha net görülebilecektir. Ancak böylesi bir bakış açısıyla ufkumuz açık, geleceğimiz de aydınlık olacaktır.

Kaynakça

Diner, Dan, Mühürlenmiş Zaman İslâm Dünyasındaki Durgunluk Üzerine, çev. Sabir Yücesoy, Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul, 2011.

Erbakan, Necmettin, Yeni Bir Dünya ve Adil Düzen, Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Merkezi Yayını, Ankara, 2010.

Ersoy, Mehmet Âkif, Safahat, ed. Ertuğrul Düzdağ, İz Yayıncılık, İstanbul, 1991.

Frankl, G. Batı Uygarlığı Ütopya ve Trajedi, çev. Yusuf Kaplan, Açılım Kitap, İstanbul, 2003.

Görgün, Tahsin, “Dünya Tarihsel Bir Bakışla İslam Tarihini Yeniden Düşünmek”, İslam Düşünce Atlası (İDA), Büyükşehir Belediyesi Yayınları, Konya, 2017.

Görgün, Tahsin, İlahi Sözün Gücü / Varlık ve Bilgi Kaynağı Olarak Kur’ân, Külliyat Yayınları, İstanbul, 2013.

Görgün, Tahsin, İslam-Batı İlişkileri Çerçevesinde Medeniyet Meselesi, Endülüs Yayınları, İstanbul, 2019.

Hamîdullah, Muhammed, İlk İslâm Devleti, çev. İhsan Süreyya Sırma, Beyan Yayınları, İstanbul, 2015.

Hamîdullah, Muhammed, İslâm Peygamberi, çev. Salih Tuğ, İrfan Yayıncılık, İstanbul, 1993.

İbn Haldun, Mukaddime, çev. Zeki Kadiri Ugan, MEB Yayınları, İstanbul, 1991.

Kutup, Muhammed, İslamî Tarih Yorumu, Beka Yayınları, İstanbul, 2013.

Küçükalp, Kasım ve Cevizci, Ahmet, Batı düşüncesi felsefi temeller, İSAM Yayınları, İstanbul, 2014.

Loo, H. V. D. ve Reijen, W. V. Modernleşmenin Paradoksları (2. Baskı), çev. Kadir Canatan, İnsan Yayınları, İstanbul, 2006.

Macit, Abdulkadir, “Medeniyetin Kurucu Unsuru Olarak Nübüvvet Toplumun Kuruluşu Hakkında Farklı Tarih Tasavvurları”, insan&toplum, 10/3, 1-44.

Macit, Abdulkadir, “Yitik Hazinenin Kaşifi: Fuat Sezgin”, Türkiye’nin Birikimleri Tarihçiler, İlke Yayıncılık, İstanbul, 2015.

Macit, Abdulkadir, Çağa İz Bırakan Önderler: Mehmed Akif Ersoy, İlke Yayıncılık, İstanbul, 2017.

Sıddıkî, Mazharuddin, Kuran’da Tarih Kavramı, Pınar Yayınları, İstanbul, 1990.

Sırma, İhsan Süreyya, Müslümanların Tarihi, Beyan Yayınları, İstanbul, 2014.

Sunar, Lütfi, “Dünya tarihinin ekseni ve zemini olarak İslam medeniyeti”, İslam Düşünce Atlası (İDA) içinde (I, 68-75), İ. H. Üçer (ed.), Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları: 360, Konya, 2017.

Üçer, İbrahim Halil (ed.). İslam Düşünce Atlası (İDA), Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları: 360, Konya, 2017.

Yaran, C. S. “Hümanizm ve Postmodernizmin Din Anlayışı”, Yaşayan Dünya Dinleri (2. Baskı), ed. Şinasi Gündüz, DİB Yayınları, Ankara, 2007.

Yıldız, Abdullah, Tarih Bilinci, Pınar Yayınları, İstanbul, 2008.

Yılmaz, Levent, Modern Zamanın Tarihi, Batı’da Yeni’nin Değer Haline Gelişi, Metis Yayınları, İstanbul, 2010.

Yunus Emre Divanı (I-III), nşr. Abdülbaki Gölpınarlı, İstanbul 1943.

1 Doç. Dr. Abdulkadir MACİT, Kocaeli Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Siyer-i Nebi ve İslam Tarihi Ana Bilim Dalı, abdulkadir.macit@kocaeli.edu.tr

2 Fâtiha, 1/1.

3 Muhammed Hamîdullah, İslâm Peygamberi, 563-564.

4 Abdullah Yıldız, Tarih Bilinci. İstanbul: Pınar Yayınları, 2008.

5 Ra’d, 13/17.

6 Hadîd, 57/25.

7 Bu konuda şu kaynaklara bk. Sıddıkî, Kuran’da Tarih Kavramı; Yıldız, Tarih Bilinci; Sırma, Müslümanların Tarihi.

8 Nahl, 16/128.

9 Nûr, 24/55.

10 Âl-i İmrân, 3/140.

11 Âl-i İmrân, 3/78, 140.

12 Hac, 22/47-48.

13 Kehf, 18/58-59.

14 En’âm, 6/65.

15 En’âm, 6/131.

16 Hûd, 11/117.

17 A’râf, 7/4-5; Hûd, 11/116.

18 En’âm, 6/65; İsrâ, 17/16.

19 Bakara, 2/251.

20 Tahsin Görgün, İlahi Sözün Gücü / Varlık ve Bilgi Kaynağı Olarak Kur’ân, Külliyat Yayınları, İstanbul, 2013, 91-119.

21 Bakara, 2/246-252.

22 Bakara, 2/249.

23 Görgün, “Dünya Tarihsel Bir Bakışla İslam Tarihini Yeniden Düşünmek”, 1/84.

24 Kasım Küçükalp ve A. Cevizci, Batı düşüncesi felsefi temeller, 151-170; C. S. Yaran, “Hümanizm ve Postmodernizmin Din Anlayışı”, 449-457; G. Frankl, Batı Uygarlığı Ütopya ve Trajedi, 213; Levent Yılmaz, Modern Zamanın Tarihi, Batı’da Yeni’nin Değer Haline Gelişi, 39-40, 46-47, 168-170; H. V. D. Loo ve W. V. Reijen, Modernleşmenin Paradoksları, 21-25.

25 Görgün, İslam-Batı İlişkileri Çerçevesinde Medeniyet Meselesi, 50.

26 Macit, Abdulkadir, “Medeniyetin Kurucu Unsuru Olarak Nübüvvet Toplumun Kuruluşu Hakkında Farklı Tarih Tasavvurları”, insan&toplum, 10/3, 1-44.

27 Sunar, Lütfi, “Dünya tarihinin ekseni ve zemini olarak İslam medeniyeti”, İslam Düşünce Atlası (İDA) içinde (I, 68-75), İ. H. Üçer (ed.), Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları: 360, Konya, 2017.

28 Macit, “Yitik Hazinenin Kâşifi: Fuat Sezgin”, 165-180.

29 Hamîdullah, Muhammed, İlk İslâm Devleti, çev. İhsan Süreyya Sırma, Beyan Yayınları, İstanbul, 2015, 136.

COĞRAFYAMIZ VE BİZ¹

Giriş

“Coğrafyasını bilmeyen kendi hikâyesini de bilmez.”

Coğrafyacı Kenneth C. Davis, coğrafya nedir ve coğrafya çalışmak neden önemlidir? sorusuna sıra dışı bir cevap verir: “Coğrafya, sadece dünya siyasi atlasında ülkelerin yerini göstermekle başlayıp bitmez. Zaten bu haritalar, gerçekte çok şey de söylemezler. Hayır! Coğrafya, kim olduğumuz ve nasıl o hâle geldiğimizle alakalı büyüleyici sorular sorar. Ve ardından da bu sorulara dair cevaplar bulmak için ipuçları arar. Bu yüzdendir ki, tarihi, uluslararası siyaseti, dünya ekonomisini, dinleri, felsefeyi veya kültür kalıplarını anlamak için coğrafyayı mutlaka hesaba katmak zorundasınız.”²

Davis, ortaöğretim programında okutulan coğrafyadan biraz farklı tanımlar coğrafyayı. Coğrafyanın büyüleyici sorular sorduğunu ve bu sorulara verilen cevapların da sıradan cevaplar olmadığını aktarır. Yine o, çoğumuzun coğrafya hakkında pek de bir şey bilmediğimizi söyler. Oysa coğrafya konusunda cehalet göze alınabilir bir şey değildir. Çünkü coğrafya konusundaki cehaletin bedeli de büyük olur. Bu nedenle ben de sizden, önce coğrafyaya dair bildiklerinizi unutmanızı ve ardından da kafanızı karıştırmama biraz müsaade etmenizi isteyeceğim. Yazımda sıkça sorular soracağım ve onlara cevaplar vermeye çalışacağım. Bunun yanında bazı yeni kavramlar da kullanacağım, bunun için de şimdiden üzgün olduğumu ifade etmek isterim.

Yazımı genel hatlarıyla üç ana sütun etrafında organize edeceğim. Birincisi, hayalî coğrafya nedir ve ne değildir sorusudur. Bu soruyu haritalar üzerinden cevaplamaya çalışacağım. İkincisi, coğrafyaya dair bazı kalıp bilgilerin ne anlama geldiğini irdeleyeceğim. Bunu, birkaç düşünürün görüşleri üzerinden tartışacağım. Üçüncü sütun ise, “coğrafyamız ve biz” başlığının daha iyi anlaşılması için, coğrafyanın kökenine ve ortaöğretim programında pek bulamayacağınız coğrafya okuması olacaktır. Ancak bütün bunları sırasıyla işlemek yerine, tüm metin içerisinde harmanlayarak yapacağım. Hadi başlayalım.

1. Hayalî Coğrafyalar

Oklahoma Üniversitesi’nde doktora çalışmalarım sırasında bölümden emekli bir hocam, Richard Nostrand, “Eğer bir şeyi haritalandıramıyorsan muhtemelen o şey coğrafya değildir.” demişti. Bu genellemeye ilk önce itiraz etmiştim. Nasıl olurdu? Her şeyin haritalandırılması mümkün müydü? Öyleyse bu coğrafya ilmini sınırlandırmaz mıydı? Peki, kendi doktora çalışmamı nasıl haritalandıracaktım. Oysa ben sinema ve coğrafya çalışıyordum. Üzerinde epey düşünmeme neden olan bu ifade beni Filistin asıllı Edward Said’in doğu bilim çalışmalarına götürdü. Said de haritalardan bahsediyordu; ama onun düşünce dünyasındaki haritalar biraz farklıydı. Said, Kültür ve Emperyalizm kitabında şöyle diyordu:

“Hiçbirimiz coğrafyanın dışında ya da ötesinde olamadığımız gibi, hiçbirimiz coğrafyaya dair verilen mücadeleden de tamamen kopmuş değiliz. Bu mücadele karmaşık ve ilginçtir. Zira bu, sadece askerler ve toplarla ilgili değil; aynı zamanda fikirler, şekiller, imajlar ve hayallerle de ilgilidir.”³

Filistin’deki ana yurdundan daha çocukken sürülmüş bu yurtsuz düşünürün coğrafyaya verdiği yeni anlam benim coğrafya hakkında bildiklerimi alt üst etmişti. İşte bu yazıda ben de siz genç okuyucularımın kafasını karıştırmayı ve bildiğiniz doğrulara bir de Said’in gözünden bakmanızı isteyeceğim. Lütfen benimle kalın, devam ediyoruz.

Dünya 11 Eylül saldırılarını konuşuyordu. Amerika Birleşik Devletleri’nde (ABD) yabancılar ve Müslüman göçmenler endişeliydi. ABD, iki ülkeyle savaş hâlindeydi. Afganistan ve Irak, ABD’nin kontrolüne geçmiş; dünya küresel terörle mücadele ediyordu. Hâl böyle olunca herkesin dilinde, Orta Doğu vardı. Bir gün, ABD’nin ilk başkenti olan Philadelphia’nın batısına doğru gidiyordum. Giderken Broomall isimli kasabada bir pizza dükkânının önünde durdum. İki pizza alıp, arkadaşlarımın yanına geçecektim. Pizza dükkânı, İkinci Dünya Savaşı sonrasında Avrupa’daki ekonomik krizden etkilenen Yunanistan’dan gelmiş bir göçmenin yeriydi. Yaşı ilerlediği için dükkânın işletmesini oğlu Nick’e bırakmıştı. Pizza siparişimi verdikten sonra kasaya bakan iri-yarı ve kollarında dövmeleri olan bir Amerikalıyla sohbet etmeye başladık. Türkiye’den geldiğimi öğrenince bana şu soruyu sordu:

“Siz okula deveyle mi gidiyorsunuz?” Soruya cevap vermeden önce biraz durdum. Şaşırmıştım. Ne ilgisi vardı. Şaka mı yapıyordu acaba dedim. Ama adam ciddi ciddi merak ediyordu. Ben de “Hayır.” dedim. Hatta “Hayatımda ilk kez bir deveyi Amerika’da, Philadelphia’da gördüm.” dedim. Merak ettim tabii. Bu sorunun kaynağı neydi? Sordum:

“Bu sorunuzun kaynağı nedir, neden deveyle okula gittiğimizi düşündünüz?” dedim. Adam, bana kullandığı sigara paketini gösterdi. Bu, üzerinde koca bir deve ve arka planda Piramit resmi olan önünde de “Türk ve Yerli Karışımı” yazan Camel sigara paketiydi. Burada sigara paketinden örnek verdiğim için özür dilerim ama hikâyenin konusu böyle.

Evet, Amerikalı adamın Türkiye hakkında bilgisi bu kadardı. Bir tütün ürününün üzerine yapıştırılmış deve resminden ibaretti koskoca ülke. Bir resim, bir coğrafya hakkında, fikirlerimizi sabitleyecek derecede bu kadar güçlü olabilir miydi? İşte bu sorunun cevabı, beni coğrafya bölümünde okumaya ve hatta siyasi coğrafya alanında akademik kariyer yapmaya kadar götürdü. Çünkü zihinlerimizde oluşan imajlar, resimler ve imgeler aslında öteki coğrafyaları anlatan haritaların en güçlüsü ve koordinatları da en keskin olanıydı. Bu zihin haritalarının, başka haritalarla yer değiştirmesi de öyle kolay kolay başarılacak bir olay değildi. Zaten, koca bir insanlık tarihi de bu zihin haritalarının çarpışmasıyla doluydu. Gelin şimdi, bu haritacılığın kökenine gidelim; coğrafyaya.

2. Coğrafya Nedir?

Coğrafya Yunanca bir kelimedir. İki parçadan oluşur: birisi “yeryüzü” ve/veya “yerküre”, diğeri ise “grafik”, “çizmek” ve/veya “yazmak” demektir. Özetlersek, coğrafya “yerküre yazımı” demektir. Yerküre yazımını iki yönlü anlamak gerekiyor. Birincisi, yeryüzünün fiziki şekillerinin ve beşerî unsurlarının çalışılması, haritalandırılması ve kayıt altına alınmasıdır. Coğrafya derslerinizde, duvarda asılı haritalar, bu coğrafya yazımının bir parçasıdır. Coğrafya öğretmenlerinizin anlattıkları da bu kategoridedir.

İkincisi ise; yerkürenin yani coğrafyamızın insanlık tarafından adım adım fiziksel olarak şekillendirilmesi, yeniden biçim verilmesidir. Dünyamız bugün, yüzyıl öncesinden çok daha farklıdır ve her geçen gün daha da farklı bir yere doğru biçimlenmektedir. Şehirler aynı şehir, nehirler aynı nehir değildir. Herakleitos’un “Aynı nehirde iki kere yıkanılmaz.”⁴ sözü işte bu manada hayatın ve coğrafyamızın değişmeyen tek unsurunun değişimin kendisi olduğu vurgusundan gelir. Yani, her şey dinamiktir ve değişkendir, sabit değildir.

3. Coğrafya Kimliğimiz Olur. Nasıl mı?

Yukarıda coğrafya kelimesinin ne anlama geldiğini aktarmıştım. Şimdi de coğrafya çalışmanın, coğrafya okumanın ve coğrafyamızı tanımanın neden önemli olduğunu kısaca aktarmak istiyorum ki, “Coğrafya ve Biz” başlığını daha iyi anlayabilelim. Coğrafya, yani mekân bilgisi, neredeyse hem beşerî bilimlerin hem de fen bilimlerinin kesiştiği yerde bulunduğu için çok kıymet verilen bir bilim dalı olmuştur. Önceleri coğrafya bilmeyeni medresenin kapısından içeri almazlarmış. Çünkü coğrafya bilimlerin anası kabul edilirmiş.

Buyurun toplum bilimlerine bakalım. Coğrafya bilmeyenin toplumu anlayabilmesi mümkün müdür? Büyük İslam filozofu ve ilk coğrafyacılardan Tunuslu İbn Haldun da medeniyetlerin evrimini anlatırken coğrafyanın etkisinden bahseder. Yerkürenin fiziki şartlarının insan davranışlarını ve toplumların gelişimlerini nasıl etkilediğini anlatır ünlü eseri Mukaddime’de.⁵ İbn Haldun belki de bu yüzden İslam coğrafyasından ziyade, Batı coğrafyasında daha çok okundu ve ilham alındı. Birçok coğrafyacı, endüstriyel devrimin neden Batı’da ortaya çıktığı sorusuna, coğrafya diye cevap verir. Ekime uygun arazilerin çokluğu, nehirlerin taşımacılığa elverişli oluşu, otlakların bolluğu ve ılıman iklim gibi coğrafi faktörlerin bazı toplumların diğerlerine göre daha hızlı ilerlemesine etki ettiği kabul edilmektedir. İbn Haldun da iklim şartlarının insanların şehirleşmesine, medenileşmesine nasıl katkı sunduğunu anlatır. Yani insanı ve toplumu şekillendiren şey coğrafyadır der, basitçe.⁶

Bu etkileme tek yönlü değildir elbette. İnsan da kendi coğrafyasını biçimlendirir. Ona hayat verir. Bozkırı bir medeniyetin kalbi yapar mesela. Ahmet Hamdi Tanpınar, Beş Şehir adlı eserinde Konya’daki İnce Minare Medresesi’nin kapısını tarif ederken “Tiftikten dokunmuş büyük sultan çadırı.”⁷ benzetmesini kullanır. Bu tarifte coğrafya ile Selçuklu olmak iç içe geçmiştir. O muhteşem eseri Selçuklu dönemi ustaları sabırla ve titizlikle, o coğrafyanın taşından, toprağından yontarak inşa etmişlerdir. Dolayısıyla, dönemin ustaları sadece bir medrese inşa etmemiş, Anadolu’nun kalbine taştan bir sultan mührü de vurmuştur. Bir başka yönüyle de, İnce Minare bir medreseden ziyade Anadolu’nun tapusudur, coğrafyamızın kimlik kartıdır. Dolayısıyla, coğrafyamız bizi şekillendirirken biz de coğrafyamızı biçimlendirir, ona bir kimlik, bir aidiyet kazandırırız. Bu aidiyet bizi coğrafyamızla bütünleştirir. Bizi, kendisinin bir parçası yapar. Artık biz coğrafyamız, coğrafyamız da biz olur.

4. Coğrafya Kader midir?

Yukarıda coğrafyanın insanlığı nasıl şekillendirdiğinden bahsetmiştim. Şimdi de coğrafyanın insanlığı şekillendiren yegâne unsur olduğunu savunan görüşlere biraz değinelim istiyorum. “Coğrafya kaderdir.” ifadesinin ilk coğrafyacılardan İbn Haldun’a ait olduğu söylenir. Bazıları bu sözün Napolyon tarafından söylendiğini de belirtir. Burada sözün kime ait olduğundan ziyade, bir hususun netleştirilmesi gerekiyor. O da İbn Haldun’un “Coğrafya kaderdir.” sözünün Napolyon’un ve diğer Avrupalı coğrafyacıların “Coğrafya kaderdir.” sözünden kastedilen anlam bakımından ayırt edilmesi gerektiğidir. İbn Haldun’da bu ifadeden anlaşılması gereken coğrafi unsurların insanların hayat şartlarını, karakterini, hafızasını, kültürünü, ekonomisini, siyasetini ve hatta rengini bile etkilediğidir. Coğrafya burada etkilidir; ancak ifade edilen anlam, tabiat şartlarının bir toplumun başka toplumlara üstünlüğünü doğurmadığı veya meşru kılmadığıdır. İnsan, tamamen aciz değildir. Çünkü İbn Haldun’da kaderin üstünde başka bir kader daha vardır.

Klasik Batı düşünce dünyasında ise “Coğrafya kaderdir.” sözü insanoğlunu pasif bir yaratık yapar. Kişi kaderinin mahkûmudur. Çünkü onun kaderi coğrafyasıdır. Coğrafyanın Mahkûmları kitabında Tim Marshall da aşağı yukarı “Coğrafya insanlık tarihinin kaderini belirlemiştir.” der.⁸ Hareket alanlarımız, siyasi manevralarımız, kültürümüz, zenginliğimiz veya fakirliğimiz coğrafyamız tarafından belirlenir. Biz sadece coğrafyamızın müsaade ettiği kadar değişebiliriz, der. Marshall’a göre coğrafya eşit olarak her topluma aynı üstün imkânlar sağlamamıştır. O yüzden “Coğrafya kaderdir.” ifadesi, ya Avrupa ve Kuzey Amerika’da olduğu gibi Tanrı’nın bir lütfudur, ya da Afrika’da ve Güney Yarım Kürede olduğu gibi Tanrı’nın cezasıdır, diye anlaşılmıştır.

Bir diğer ifadeyle, verimli topraklar, geniş araziler, otlak alanlar Tanrı’nın sevdiği toplumlara verilmiştir. Bu coğrafyanın insanları çalışkandır, üretkendir, savaşçıdır ve özgürlüklerine düşkündür. Çünkü Tanrı’nın kendilerine ihsan ettiği coğrafya bu özelliklere sahip insanlar yetiştirir. Sıcak iklimin, çölün ve tropikal bölgelerin insanları ise gevşektir, şehvet düşkünüdür, çalışmayı sevmez ve otoriteye boyun eğmek için yaratılmışlardır. Çünkü onların coğrafyası bu türden insanların yetişmesine müsaade eder. Dağlık bölgede yaşayan insanlar ise asabidir, kabadır, açgözlüdür, saldırgandır, yağmacıdır. Ancak, onlar özgürlüğüne çok düşkündür. Çünkü dağların karakteri böyledir ve bu karakter insanına yansır. Dolayısıyla toplumlar coğrafyasının getirdiği kaderden kaçamaz. Onun mahkûmu olur. Bu yazgıcı görüşün insanlığa faturası ise maliyetli olmuştur. O hâlde anlatmaya devam edelim.

Tim Marshall insanlığın kaderinin bir nevi coğrafyası tarafından yazıldığını savunur demiştik. O, bu konuda yalnız da değildir. Daha birçok coğrafyacı ve siyaset bilimci insanlığın kaderini coğrafyanın şekillendirdiğini düşünür. O yüzden Batı, Batı’dır; Doğu da Doğu’dur. Batı, bu nedenle üstünlüğünü coğrafyasından alır. Çünkü coğrafya Tanrı’nın kendilerine bir ikramıdır. Hâl böyle olunca da coğrafyası zorlu olan bölgelerin insanları için de “Coğrafya” Tanrı’nın bir azabı olarak anlaşılır. Böylece Batı, öteki coğrafyaları keşfe çıkar ve başkalarına ait toprakları Tanrı adına işgal eder. Onların topraklarının yer altı ve yer üstü kaynaklarını sömürür ve bunu da coğrafyanın yazgısı olarak anlatır.

Yaşamın döngüsüdür bu. Tıpkı doğanın kendisi gibi güçlü olan zayıf olana baskın gelir. Bu kaderdir işte. Peki bu masum bir görüş müdür? Elbette hayır. Bu görüş, dünyaya sömürgeciliği, sömürgecilik savaşlarını, dipsiz ırkçılığı ve ayrımcılığı getirmiştir. Bazı toplumların diğerlerinden üstün olduğu görüşü işte yukarıda izah etmeye çalıştığım çarpık coğrafya okumasına dayanmaktadır.

Şimdi sen söyle, bir coğrafyanın insanının başka bir coğrafyanın insanına doğuştan gelen üstünlüğü olur muymuş? Başka toplumları mahkûm oldukları coğrafyadan dolayı küçümseyebilir miyiz? Artık bu soruların cevapları sende. Ben yazmaya devam ediyorum.

5. Coğrafya Kader Değildir

İbn Haldun formatında coğrafyanın hayatımızı etkilediğini inkâr etmeden, coğrafyanın kader olmadığını söylemek zorundayım. Bunu iki temel nedenden dolayı söylüyorum: Birincisi, insanlık coğrafyası ve medeniyetler daha önce hiç olmadığı kadar iç içe geçmiştir. Daha önce yan yana gelmeleri mümkün olmayan iki medeniyet, iletişim ve ulaşım teknolojileri sayesinde artık yan yanadır. Coğrafi engeller artık kolayca aşılabilir olmuştur. Mesela Çin, herhangi bir coğrafi sınırı olmamasına rağmen Batı medeniyetiyle iç içedir. Çin ve Batı aslında birbirlerine çok uzak medeniyetlerdir. Ancak iletişim ve ulaşım araçları bu iki medeniyeti yakınlaştırmıştır. Eskiden medeniyetler için bu durum pek mümkün değildi. Medeniyetler daha kapalıydılar.

İkincisi ise, yine birinci sebepten kaynaklı bir medeniyetin mensupları diğer medeniyetlerin kaçınılmaz unsurları olmuştur. Şöyle açıklayalım: Bugün Avrupa nüfusunun yüzde yirmisi artık Avrupalı değildir. Yani bugün milyonlarca insan Avrupa’ya sonradan gelmiştir veya sonradan gelenlerin çocuklarıdırlar. Dolayısıyla bu nüfus, içinde yaşadıkları medeniyeti değiştirmekte ve kendileri de o medeniyet içerisinde değişmektedir. Yani, hiçbir şey sabit kalmamaktadır ve her şey için çok yönlü bir hareketlilik söz konusudur. Kültürler, fikirler, hayat tarzları, hatta hastalıklar, suçlar ve sermaye de tıpkı insanlar gibi bir coğrafyadan diğerine akmaktadır. İşte bu hareketlilik, coğrafyayı insanlık için bir kader olmaktan çıkarmakta ve coğrafyanın insan yaşamındaki belirleyiciliğini azaltmaktadır. Bir başka ifadeyle, insanlar için alternatif coğrafyalar ve yeni varılacak yerler mümkün olmaktadır. Şimdi gelin biraz da bizim coğrafyamıza bakalım.

6. Anadolu Coğrafyası Bizim Kimliğimizdir

Coğrafya dinamiktir demiştim. Taşına, toprağına, durmadan akan ırmağına bakıp coğrafya sabittir diyenler çıkar ara sıra. İşte onlara Ahmet Hamdi Tanpınar’dan, İbn Haldun’dan, Ahlat’dan, Komutan Alparslan’dan bahsedin. Coğrafya değişkendir; ama üzerine tarih yazılırsa, altına mezarlar kazılırsa coğrafya yeni bir kimlik kazanır. Anadolu 1071’den beridir bu toprakların çocuklarına aittir. Ama sabit değildir. Bir Fırat gibi, bir Sakarya gibi akar da akar. Devletler kurulur, medeniyetler inşa edilir. Savaşlar yapılır, işgaller defedilir. Bu yurt, kuzeyi ve güneyi ile değişim ve dönüşüm içerisindedir. Ancak, aynı komutanın evlatları tarafından kimliklendirilmiştir. Suyu aynı su değildir; fakat, Sakarya bu coğrafyanın ırmağıdır.

Dolayısıyla, Anadolu Alparslan’ın evlatlarının coğrafyasıdır, kaderidir; ancak onun bir mahkûmu değildir. Bu coğrafya da insanları gibi başka coğrafyaları etkiler, şekillendirir ve kendisi de etkilenir, şekillenir. Özellikle son yüzyılda Anadolu nice farklı toplumlara kapısını açmıştır, onlara yurt olmuştur. Nice farklı dilleri ve dinleri bağrında beslemiştir. Âdeta bir çekim merkezi olmuştur. Ama kendisi de sınırlarının ötesine taşmıştır. Gönül coğrafyası inşa etmiştir mesela. Bugün altı milyondan fazla insanımız yurt dışında yaşamaktadır. Farklı toplumları, kültürleri ve coğrafyaları şekillendirmeye devam etmektedir. Anadolu’yu dünyaya taşımıştır onun sakinleri âdeta. Mesela kahve, Türkler sayesinde bir dünya içeceği olmuştur desem, abartmış olmam. Anadolu insanı da coğrafyası da bu bakımdan hem yereldir hem de evrenseldir. Ne kimseyi mahkûm eder ne de birilerinin mahkûmu olur.

7. Coğrafya Bir Meydan Okumadır

Bu coğrafya, haritadaki konumuyla ana damardır. Medeniyetleri birbirine bağlar. Saul B. Cohen’in de ifade ettiği gibi burası bir köprüdür.⁹ Batı medeniyeti ile İslam medeniyeti arasında bir bağ kurar. Bu bağ basit bir boğaz geçişi değildir. Medeniyetleri sentezleştirir, onların kesişim yeri olur. Tarihiyle ve coğrafyasıyla Batı’yı Doğu’ya, Doğu’yu da Batı’ya bağlar. O yüzden, Türkiye’nin coğrafyası tarihsiz, tarihi de coğrafyasız yazılamaz ve okunamaz. Ayasofya Camii’ne bir bakın. O, bu coğrafyanın sembolüdür, sentezidir. Mardin’e gidin, Adıyaman’ı gezin, Konya’da konaklayın, İzmir’de serinleyin ve Antalya’da Toroslara çıkın; göreceğiniz yine Anadolu zenginliğidir. Farklılıkları bağrına basar, çeşitliliği katık yapar, tevazusu ise hayat tarzıdır.

Bu coğrafyanın engebesi de çoktur. Yolu yokuşludur. Dağları kolay kolay geçilmezdir. Kem gözler üzerindedir. Bu coğrafyadan Anadolu kimliğinin silinmesi için yüzyıllardır uğraş verilir. Yani her dönemde bir Kurtoğlu çıkar bu topraklarda. Bir Sevr rüyası görülür bu memlekete dair. O yüzden bu toprakları ihya etmek, o kadar da kolay değildir. Bunun için coğrafyası gibi dimdik ve sabit olmak gerekir. Her millet bu coğrafyada tutunamaz. Çünkü suyu uyur düşmanı uyumaz bu coğrafyanın. Haritalar çizilir, yeni hesaplar yapılır bu coğrafyaya dair. Dolayısıyla bu coğrafya gafleti kaldırmaz. Cehaleti ise hiç kabul etmez.

8. Coğrafyamızı Kimden Öğreniyoruz?

Oklahoma Üniversitesi’nde Beşerî Coğrafya derslerini verirken ilk derslerde küçük bir test yapardım. Öğrencilerime Orta Doğu hakkında akıllarına gelen ilk beş kavramı yazıp bana vermelerini isterdim. Aynı soruyu Konya Necmettin Erbakan Üniversitesi’ndeki öğrencilerime de sordum. İlginçtir ki birbirlerini hiç tanımayan iki farklı coğrafyanın öğrencilerinin verdiği cevaplar birbirlerine çok yakındı. Her iki grup da Orta Doğu hakkında olumsuz yargılamalara ve genellemelere sahipti. Peki, herhangi bir Orta Doğu ülkesinde bulunmamış iki öğrenci grubunun Orta Doğu hakkında keskin bilgilere sahip olması anlaşılır bir şey miydi? Tabii ki değildi.

Mesafe olarak çok farklı iki ülkenin öğrencilerinin, Orta Doğu hakkındaki coğrafi bilgilerinin birbirine yakın olması, bize bu öğrencilerin beslendiği bilgi kaynağının da birbirine yakın olduğu anlamına geliyordu. Yani, her iki grup da aynı kaynaktan besleniyordu. Bu nasıl mümkün olurdu? Afganistan’a hiç gitmemiş bir kimsenin o ülke hakkında negatif ve keskin bilgi sahibi olması anlaşılır değildi. O hâlde gelin coğrafi bilgilerimizin kaynağına hep birlikte bir göz atalım.

Dünyanın her yerinde ama en çok da ABD’de okuru olan Natinal Geographic dergisine bir bakalım mesela. Dergi, milyonlarca okuruna dünyanın en ücra köşelerinden çekilen fotoğraflarla Amerikalılara coğrafi bilgi aktarmaktadır. Dünyanın farklı kültürlerini Amerikalılar için tanıtmakta ve onlara görsel şölen sunmaktadır. Yani dergi bir coğrafyayı nasıl görmüşse veya görmek istemişse okuruna da öyle yansıtmıştır.¹⁰ Orta Doğu coğrafyası da bundan istisna değildir. Orta Doğu, sıcağın kavurduğu, çölü bol ve Arap kültürünün hükmettiği bir bölge olarak tanıtılmıştır. Siyah peçeli kadınlar ve develerle çölde yolculuk eden insanlar derginin renkli sayfalarına taşınır. Bu bilgi resimlerle anlatıldığı için de gerçeğe en yakın bilgi olarak kayıtlara geçer. Dolayısıyla bir Amerikalının İran’ı görmesine gerek yoktur. Dergi, İran’ı Amerikalı okuyucularının ayağına getirir. Ve okuyucular İran hakkında bir fikir sahibi olur.

Peki Konya’da bir üniversite öğrencisinin Orta Doğu algısı neden olumsuzdur? Bu olumsuz algının birçok nedeni vardır; ancak ben, sadece bir örnekten bahsetmek istiyorum. O örnek de, hepimizin keyifle izlediği sinema filmleridir. Sinemanın coğrafya ile ne ilgisi var diyenler olacaktır tabii. Anlatayım.

Sinema sevenleriniz bilir. Sinemada bir janra vardır: aksiyon. Ünlü Hollywood aktörleri Arnold Schwarzenegger, Bruce Willis ve Sylvester Stallone bu janranın en bilinen oyuncularındandır. Bunların çokça filmi vardır. Birçok filmlerinde de hikâye Orta Doğu’da veya bir Orta Doğuluyla mücadeleyle geçer. Orta Doğulu bir düşman vardır ve onlar hep kötü adamlardır. Hatta teröristtir çoğu zaman. Ama bu ayrım, her zaman bu kadar net değildir. Hikâye, sinema kurgusunun içerisine öyle yerleştirilmiştir ki, artık izleyici kendisini kötüyle değil, tabii ki iyi ve kahraman olan Batılı aktörlerle özdeşleştirir. Kısaca, sinema salonunun karanlık odasında bir hikâye anlatılır ve bu hikâye aslında tamamen bizim coğrafyamızla alakalıdır. Hikâyede bir coğrafyanın başka bir coğrafyaya üstünlüğü empoze edilir. Bu coğrafi bilgi, sinema kurgusu içerisine giydirildiği için de politik kısımlar pek görünmez. Çünkü hikâye bize durup düşünecek kadar zaman vermez, bir aksiyon hızında başlar ve biter. Ve biz sinemadan çıktığımızda artık coğrafyamız hakkında bir fikrimiz vardır. Ancak ve maalesef bu fikirler çoğunlukla icat edilmiş anlatılara veya çarpıtılmış bilgilere dayanmaktadır.

Düşünün ki gerçekte ABD, Vietnam’da hazin bir yenilgi almıştır. Oysa biz Rambo sayesinde Vietnam’ın kötü adamlardan kurtulduğunu ve savaşta ABD’nin galip geldiğini biliriz. Bu bir sinema yalanıdır aslında. Bir başka örnek Sparta (300) filminde ise yarı hayvani resmedilen Perslere karşı Spartalılarla beraber savaşırız. Veya Rocky Balboa’nın yumruğuyla bütünleşir; keyifle Rus rakibini birlikte yere sereriz. İşte bize çok yakın coğrafyaları dahi başkalarının hikâyesinden, başkalarının çizdiği haritadan ve başkalarının yönettiği filmlerden öğreniyoruz. Hâl böyle olunca da coğrafi bilgilerimizin kaynağı elbette o haritaları çizenlerle ve o filmleri yapanlarla benzer olacaktır. Bu nedenle vazifemiz büyüktür. Mecburuz, artık kendi coğrafyamızın hikâyesini kendimiz yazacağız ve filmini de kendimiz çekeceğiz. Tabii ki eğer kendi coğrafyamıza seyirci kalmak istemiyorsak.

9. Bilgi Güçtür Ama Coğrafi Bilgi Bir Dünya Gücüdür

Coğrafya, aslında bir yeryüzü hikâyesi yazımıdır. Kimin hikâyesinin daha çok okunacağı veya daha fazla kabul göreceği meselesi ise güçle alakalıdır. Güçlünün hikâyesi tek doğruymuş gibi anlatılır. Zayıfların hikâyesi önemsenmez. İşte her coğrafya kendi, yani “biz”in hikâyesini yazmak için bir nevi savaş hâlindedir. O yüzden Yves Lacoste coğrafya her şeyden önce savaş yapmaya yarar diyordu.¹¹

Coğrafya bilgisi önemlidir demiştik. İşte bu bilgi yüzyıllardır sömürgeci devletlere stratejik bilgi sunması bakımından da önemli olmuştur. Mesela, Adolf Hitler’in en yakın danışmanı bir coğrafyacıydı. Bu, coğrafyacıların utanç duyduğu bir durumdur. Ancak vurgulamak istediğim coğrafi bilginin devletlerin karar alımlarında stratejik olduğudur. Sömürgecilik olarak tarihe geçen dönemde coğrafya bilgisine sahip olmak her şeyden önde geliyordu. Bu yüzdendir ki Napolyon Bonapart Mısır’ı işgal ettiğinde oraya sadece askerlerini götürmedi, şairlerini, antropologlarını ve haritacılarını da götürdü. Çünkü Napolyon sadece işgal için orada değildi. Mısır’ı keşfetmek ve kayıt altına almak için de oradaydı. Mısır hakkında bilgi topluyordu. Bu bilgi hâlen Batı dünyasının Doğu coğrafyasına dair her gün kullandığı oryantalist bilginin kaynağını oluşturur. Bu bilgi pozitif değildir. Taraflı bir bilgidir. Bu bilgiyi Batı, Doğu’nun insanlarını tanımak ve tanımlamak için kullanır.

Batı, Doğu insanını bedevî, cahil, geri kalmış ve medeniyet dışı olarak tarif eder. Batının zihin haritasında Doğu, Sparta filminde olduğu gibi vahşi ve akıl dışı bir varlıktır. Rambo filminde olduğu gibi acımasızdır. Rocky filmindeyse yere serilmesi gereken bir rakiptir. Yüzyıllık Doğu’nun Batı’yla mücadelesi de işte bu resmin, bu hikâyenin düzeltilmesi mücadelesidir.

10. Biz ve Coğrafyamız

Siz hiç dünya haritasına yukarısını aşağıya çevirip baktınız mı? Yapmadıysanız, hemen bir dünya haritası bulun ve haritayı ters çevirin. Yönünüzü kaybedeceksiniz bir anlığına. Başınız dönecek, biliyorum. Hemen neredeyiz, burası neresi sorularını sorarken bir yandan da alışık olduğunuz şekliyle haritayı okumak için boynunuzu bir tarafa bükeceksiniz. Aslında yanlış bir iş yapmış olmuyorsunuz. Tuttuğunuz ters harita her yönüyle kabul edilir ve okunabilir bir haritadır. Rusya’nın kuzeyde olmasını gerektirecek hiçbir coğrafi zorunluluk yoktur. Haritanın tam ortasında Avrupa’nın bulunmasının da öyle.

Coğrafya dersinde sıkça duyduğunuz coğrafi koordinatlar da aslında birer hayal ürünüdür. Dünyanın tam ortasından geçen Ekvator çizgisi de öyledir. Biz insanlar yerleştirdik o kocaman enlem çizgisini oraya. Sonra da, dünyayı Kuzey ve Güney yarım küre olarak ikiye ayırdık. Dünyanın başlangıç meridyeni olarak bilinen 0 noktası, yani Greenwich çizgisi de yoktur. 1884 yılında Washington’da düzenlenen bir konferansta kabul edilen hayalî bir çizgidir orası. Nedeni ise demiryolu ve deniz ulaşımı giderek dünya ticaretinde etkin olmaya başlayınca, küresel zaman ve saat kavramına duyulan ihtiyacın da artmış olmasıdır. Tabii İngiltere o dönemin dünya imparatoru ve dünya ticaretinin de Roma’sı olunca, dünyanın başlangıç boylamı da oradan geçecektir. Kim itiraz edebilirdi ki, güç de bilgi de İngiltere’deydi. İngiltere o dönemde dünyanın bilgi üretim ve güç merkeziydi.

Bu arada hızlıca uyarımı da yapayım. Bahsettiğimiz o hayalî sıfır çizgisini hemen küçümsemeyin. O hayâlî çizgi bir o kadar da gerçektir. Savaş uçakları, Bağdat’ı bombalarken hedeflerin koordinatlarını yine coğrafyanın o hayalî çizgilerinden tespit etmişti.

Greenwich’in şöyle de bir hikayesi vardır. Fransa ilk başta Greenwich’e itiraz eder. Hatta 1914’e kadar da sıfır çizgisinin Paris’ten geçtiğini kabul eder. Ta ki Alman ordusu Fransa’ya girene kadar. Fransa, İngiltere’den yardım istemek zorundadır. İngiltere, Fransa’ya yardımı kabul eder ama bir sorun vardır. İngiltere, düşman kamplarının koordinatlarını tespit edemez. Fransa’dan Greenwich’in sıfır noktası olduğu koordinatlar göndermesini ister. Yoksa İngiliz uçakları Almanları bombalayamayacaktır. Fransa boyun eğer. Sıfır noktası Fransızlar için de Greenwich’ten geçer artık. Avrupa’da güç dengesi bir kez daha Fransa aleyhine İngiltere lehine değişmiştir.

11. Her Harita Bir Hikâye Anlatır

Devam edelim. Bir zamanlar Roma da haritaların merkezine Roma’yı alırdı. Zaten Mediterranean’ın (Akdeniz) kelime anlamı da Latince’de “yeryüzünün ortası” demektir. Yani, o zaman için bilinen dünyanın tam ortası. O bilinen dünyanın da ortasında Roma vardır. O yüzden, her yol Roma’ya çıkar, denir. Yani, her yol dünyanın en güçlü imparatorluğunun merkezine gider. Bilinen Roma haritalarına bakıldığında Roma, haritaların tam ortasında yer alır. Çünkü Roma sadece coğrafi bilgi üretmiyordu. Aynı zamanda kendi hikâyesini de haritasına kaydediyordu. O yüzden hüküm sürdüğü yeri de imar ediyor, inşa ediyordu.

Peki, Orta Doğu neresidir, bilir misin? Hangi “Orta”nın “Doğu”sudur mesela? Orta neresidir ki onun doğusunda kalan yerdedir bugün yaşadığımız ülke? Orta Doğu’dan önce Türkiye için “Yakın Doğu” kavramı kullanılırdı. Aynı soruyu yine soralım: Nereye yakın? Kime yakın? Elbette kavram bir İngiliz icadıydı ve Avrupa’ya yakınlık ve Avrupa’nın doğusu kastediliyordu. Bugün bile kendi coğrafyamızı İngilizlerin kavramlarıyla anlatıyoruz, değil mi? Coğrafyamızı tanımladığımız kavramlar bile ödünç, bize ait değil yani. Peki başkalarının kavramlarıyla özgün ve öznesi “biz” olan coğrafi hikayeler yazılabilir mi? Benim fikrim çok olumlu değil.

Ya da, “Ben idrakini” içermeyen bir bilgi, bir medeniyet inşa edebilir mi? Hayır. Dolayısıyla, bilmemiz gerekir ki kelimelerimiz ve kavramlarımız zihin dünyamızın birer aynasıdır. Haritalarımız da zihin dünyamızın coğrafi bilgi sistemini oluşturur. İşte coğrafyamızı anlamak ve zihin haritamızı keşfetmek için bize ait kavramları inşa etmemiz gerekmektedir. Bu kavramlar ve haritalar bizi sömürgeciliğe değil fethe götürecektir. Fetih, yıkım değil açmaktır, inşa etmektir, hayat vermektir.

Müslüman coğrafyacılardan Şerif el-İdrisi’nin atlaslarına bakalım. Onun coğrafyasında tam bir öznellik ve tevhid felsefesi vardır. İnsan ve doğa bir bütünün parçalarıdır. Kâbe dünyanın merkezindedir. Güç de bilgi de İslam coğrafyasına aittir, orada üretilir. Piri Reis’in atlası da öyledir. Onun haritaları tam bir öz güven ve inancın eseridir. Onun coğrafi tahlillerinde Doğu etkendir edilgen değil, aktiftir pasif değil, öznedir nesne değil. Dedik ya, bilgi üretimi güç ister ancak coğrafya bilgisini üretmek dünya gücünü gerektirir. O da Payitahtı İstanbul olan Osmanlı’dır. İstanbul da tıpkı Roma gibi hem haritanın hem de bu coğrafyanın hikâyesinin tam merkezindedir. Çünkü Piri Reis dünyayı öyle görür.

Sonuç

Haritaları güçlü olanlar çizer ve her harita bir hikâye anlatır. O hâlde güçlü olamazsan kendi haritanı da çizemezsin. Kendi haritanı çizemezsen kendi hikâyeni de yazamazsın. İşte bu yüzdendir ki coğrafya, yerkürenin hikâyesini yazma işi olduğu için önemlidir.

Coğrafyasını bilmeyen kendi hikâyesini de bilmez. Hikâyesini bilmeyenin de coğrafyası olmaz. Benim de size anlatmaya çalıştığım hikâyem budur. Yani bir coğrafya yazım hikâyesidir. Anadolu hikâyesidir. Bizim hikâyemizdir. Bu hikâye her yönüyle politiktir ve meydan okumayla alakalıdır. Çünkü bilgi üretmek ve coğrafya yazmak yürek ister, ama bir o kadar da büyüleyicidir. Haddim olmasa da söyledim ya, bugün birçoğumuz coğrafya cahiliyiz, ama coğrafya cehaleti affetmez.

Umarım bu metin kışkırtıcı bir şekilde coğrafyamıza dair merakınızı uyandırmıştır. Zira coğrafyasını bilmeyen ne tarihini bilir, ne uluslararası ilişkilerini anlar, ne sosyolojisini okur, ne de kamu yönetimi yapabilir. O yüzden lütfen, coğrafya ve coğrafyamızı okumaya devam edelim.

Kaynakça

Belge, Rauf, Bir Beşeri Coğrafyacı Olarak İbn Haldun, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2016.

Blackburn, Simon, The Oxford Dictionary of Philosophy, The Oxford University Press, London, 2008.

Cohen, Saul Bernard, Geopolitics: The Geography of International Relations, Rowman & Littlefield Publishers, New York, 2008.

Davis, Kenneth C, Don’t Know Much About Geography: Everything You Need to Know About the World but Never Learned, Harper Paperbacks, New York, 2013.

Gökmen, Mahmut ve Haas, Tyler, Arap Dünyasına Dair Modern Oryantalizm Tasavvuru: National Geographic Dergisi (1990-2006), [Edit.] Necati Anaz ve Mehmet Özkan, Batı Medyasının Ortadoğu Tasavvuru: Popüler Jeopolitik, Oryantalizm ve Uluslararası İlişkiler, İlke Yayıncılık, İstanbul, 2012.

Haldun, İbn, Mukaddime, [Çev.] Süleyman Uludağ, Dergah Yayınları, İstanbul, 1982-3.

Lacoste, Yves, Coğrafya Savaşmak İçindir, Doruk Yayımcılık, İstanbul, 2004.

Marshall, Tim. Prisoners of Geography: Ten Maps That Explain Everything About the World. Scribner, New York, 2015.

Said, Edward W, Kültür ve Emperyalizm, [Çev.] Necmiye Alpay,Hill Yay, İstanbul, 1998.

Tanpınar, Ahmet Hamdi, Beş Şehir, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2002.

1 Doç. Dr. Necati ANAZ, İstanbul Üniversitesi, İktisat Fakültesi, Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü Öğretim Üyesi

2 Kenneth C Davis, Don’t Know Much About Geography: Everything You Need to Know About the World but Never Learned, Harper
Paperbacks, New York, 2013, 7

3 Edward W Said, Kültür ve Emperyalizm, [Çev.] Necmiye Alpay,Hill Yay, İstanbul, 1998, 11.

4 Simon Blackburn, The Oxford Dictionary of Philosophy, The Oxford University Press, London, 2008.

5 İbn Haldun, Mukaddime.

6 Rauf Belge, Bir Beşeri Coğrafyacı Olarak İbn Haldun, Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, İstanbul, 2016.

7 Ahmet Hamdi Tanpınar, Beş Şehir, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2002, 142

8 Tim Marshall, Prisoners of Geography: Ten Maps That Explain Everything About the World. Scribner, New York, 2015.

9 Saul Bernard Cohen, Geopolitics: The Geography of International Relations, Rowman & Littlefield Publishers, New York, 2008.

10 Mahmut Gökmen ve Tyler Haas, Arap Dünyasına Dair Modern Oryantalizm Tasavvuru: National Geographic Dergisi (1990-2006), [Edit.] Necati Anaz ve Mehmet Özkan, Batı Medyasının Ortadoğu Tasavvuru: Popüler Jeopolitik, Oryantalizm ve Uluslararası İlişkiler, İlke Yayıncılık, İstanbul, 2012.

11 Yves Lacoste, Coğrafya Savaşmak İçindir, Doruk Yayımcılık, İstanbul, 2004, s. 14.

MİLLETİMİZ VE BİZ¹

Giriş

“Ey insanlar!
Hepiniz Âdem’densiniz ve Âdem de topraktandır.”²

Bir insanın aynaya baktığını ve “ben kimim” diye derin derin tefekküre daldığını düşünelim. Herhâlde bu soruya; beyaz tenli, mavi gözlü, siyah saçlı, uzun boylu “biri” gibi ifadelerle verilecek bir cevap tam olmaz. Ya da, kendisini İstanbul’da ikamet eden, ticaretle uğraşan, sporu, kitap okumayı çok seven biri olarak tanımlasa yine kendi hakkında birçok hususu aydınlatmış olmayacaktır. Yine kimlik kartındaki isim, soy isim, doğum yeri gibi ne kadar bilgi varsa hepsini ortaya koysak da sorumuzun cevabı tam olarak verilmiş değildir. Çünkü bu tür muhtemel cevaplar bizim birtakım sıfatlarımızı ifade etmekle birlikte asıl kimliğimize dair çok az şey söylemektedir.

“Ben kimim” sorusunu bir insanın ait olduğu dini, dili, kültürü, örf ve âdeti, ailesi, vatanını dikkate almadan cevaplamak eksik olacaktır. Bunlar arasında aile ve soy gibi biyolojik aidiyetlerimizle din ve kültür gibi manevi aidiyetlerimiz iç içedir. İnsanlar doğal olarak bir aileye, soya ya da ırka mensup olarak dünyaya gelir. Bunlar her insan için yaratılıştan miras aldıkları tabii ve fıtri biyolojik özelliklerdir. Çeşitli zamanlarda ve çeşitli toplumlarda biyolojik aidiyetler ön plana çıkarılarak insanlar kendilerini aileye, soya veya ırka göre tanımlamışlardır. Bu tür özelliklerini ön plana çıkarmış, bununla övünmüş hatta bunun için savaşmışlardır.

Kur’an’ın indiği dönemde de Araplar kendilerini genelde soy ve kabileleri üzerinden tanımlar, bunlarla övünür, kendilerini kabile ve soy bağlarından dolayı diğer insanlardan üstün görürlerdi. Kimin hangi soydan geldiğinin tespiti konusunda ilm-i ensâb (soy ilmi) adıyla bir ilim dalı bile vardı. Bu ilme sahip kimseler cahiliye toplumunda oldukça saygın kabul edilmiştir. Çünkü bu ilim sayesinde her kabile kendi soyunun “şerefini” ortaya koyabiliyor ve toplumda “önemli” bir statüde olduğunu “ispatlamış” oluyordu.

Geçmişten günümüze biyolojik farklılıkları üstünlük olarak gören ve kendilerini buna göre tanımlayan toplumlar hep olmuştur. İslam dini ise biyolojik farklılıkların insanlara Allah tarafından verilen tabii farklılıklar olarak algılanması gerektiğini vurgular. Dolayısıyla buradan bir üstünlük ya da daha aşağıda olma diye bir şey çıkarmak doğru değildir.

Cenab-ı Allah, bütün insanları bir erkek ve dişiden yarattığını belirtir. Aynı atadan gelen insanların zamanla farklı kabile ya da gruplara ayrılması onların öz olarak aynı olması gerçeğini değiştirmeyecektir. İnsanlar arasında üstünlük ve düşüklük elbette vardır ve olacaktır. Ancak bunu belirleyen insanların “takva”sıdır. Yani Allah’a olan yakınlığı ve bağlılığı belirler. İnsanların kavim ve kabilelere ayrılmış olması elbette bir gerçektir. Ama bunun ayrıştırıcı bir kimlik olarak değil, birbirlerini tanımaya vesile olacak bir gerçek olarak anlaşılması gerekir.³

Öte yandan insan sadece tabii ve fıtri biyolojik bağlarla doğmaz. O aynı zamanda bir toplum içinde doğar ve bu toplumun diğer fertleriyle manevi bağlar kurar. Toplumsal ilişkiler inşa eder, geliştirir ve hayatı boyunca bu ilişkileri sürdürmeye çalışır. Aynı soydan ya da aynı ırktan olmayan birçok insanla bir araya gelir, onlarla tanışır ve kaynaşır. Yaşam devam ederken din bağı, tarih bağı, dostluk bağı, sevgi bağı ya da ortak amaç bağıyla diğer insanlara bağlanır. Hatta bu manevi bağlar bazen öyle güçlü bir şekilde ortaya çıkar ki, biyolojik bağların bile önüne geçebilir. İslam dini daima manevi, üst bağlara vurgu yaparak insanları insanlık, millet ve ümmet gibi ortak paydalarda buluşturmayı hedefler.

1. Üç Daire: İnsanlık-Millet-Ümmet

İnsanların, birbiriyle gittikçe sıkılaşan iç içe geçmiş daireler içerisinde bulunduklarını düşünebiliriz. Bu dairelerden ilki insanlık dairesidir. En geniş daire budur. İslamiyet bütün insanlığın aslını Hz. Âdem’e dayandırır. Hz. Âdem, ilk insan olarak insanlığı ortak bir atada buluşturur. Buna göre İslam dini bütün insanların aslını bir sayar ve hepsinin aynı kaynaktan geldiğine dikkat çeker. “Ey insanlar! Hepiniz Âdem’densiniz ve Âdem de topraktandır.”⁴ ilkesini insanların zihnine nakşetmeye çalışır. İnsanlık dairesinde insan olmak bakımından tam bir eşitlik söz konusudur.

İkinci daire millet dairesidir. Bu daire de insanları ilahi dinlerin çatısı altında buluşturur. Burada ırk, kan veya dil birliğinden ziyade tevhid ehli olmak ve Allah’a şirk koşmamak ilkesi etrafında bir birlik oluşur. Bu dairede insanları birbirine bağlayan bağ “kelime-i tevhid” inancıdır.

Üçüncü daire ise ümmet dairesidir. Ümmet, millet çatısı altında bir peygambere tabi olan topluluklardır. Bu anlamda Hz. Musa ümmeti, Hz. İsa ümmeti ve Hz. Muhammed (sas) ümmetinden bahsedilir. Ümmet dairesinde bir peygamber etrafında inanç, ibadet, ahlak esaslarıyla bir bütün olarak toplanmış topluluklar dairesi vardır. Atalarımız insanlık dairesinden başlayarak daha özele doğru bu daireleri çok güzel bir şekilde ifade etmişlerdir:

Ben Hz. Âdem’in zürriyetindenim, Hz. İbrâhim’in milletindenim, âhir zaman Peygamberi Hz. Muhammed’in ümmetindenim (dinindenim) elhamdülillah.⁵

Demek ki hepimiz insan olarak Hz. Âdem’in neslinden geliyoruz. Hepimizin aslı ve zürriyeti ona dayanmaktadır. Bütün insanların biyolojik şeceresi nihayetinde ona kadar gitmektedir. Zaman içinde onun nesilleri nice topluluklar oluşturmuştur. Sayılarını tam olarak bilmediğimiz birçok peygamber de bu topluluklara Cenab-ı Allah’ın rehberliğini taşımıştır. Bu peygamberler gönderildikleri toplumlara “kelime-i tevhidi”, bir başka ifadeyle “sadece tek olan Allah’a kulluğu” tebliğ etmişlerdir.

Kur’an-ı Kerim’de bütün peygamberlerin ortak mesajı olan kelime-i tevhidin sembolü olarak Hz. İbrahim gösterilir. Tevhid yolunun ifadesi için İbrahim milletine atıf yapılır. Böylece kelime-i tevhid esası üzere gelmiş geçmiş bütün Peygamber ve onlara tabi olan topluluklar İbrahim milleti olarak kabul edilmiştir. Son Peygamber Hz. Muhammed (sas) aracılığı ile Allah Teâlâ dinini kemale erdirmiş ve insanlar için din olarak İslam’ı seçmiştir. Bu açıdan Müslümanlar Hz. Muhammed’in (sas) tebliğ ettiği din olan İslam’a uyarak Hz. Muhammed ümmetine dâhil olurlar. Böylece Hz. Âdem’le insanlık âlemine, Hz. İbrahim’le millet ve Hz. Muhammed’le (sas) ümmet dairesine girmiş oluruz.

2. Millet Nedir, Ne Değildir?

İnsanların ortak bağlarla bir arada buluştuğu ve bir topluluk oluşturduğu bu dairelerden millet dairesi nasıl bir dairedir? Kur’an-ı Kerim’de kelime-i tevhid esası üzerinde birleşmiş topluluklar olarak kabul edilen millet bugün için ne anlama gelir? Bugün millet dediğimizde ne anlıyoruz ve ne anlaşılmalıdır? Milleti oluşturan temel unsurlar nelerdir?

Yukarıdaki soruları cevaplamadan önce milletin ne demek olmadığını ortaya koymak belki daha uygun olur. Çünkü günümüzde geçmişten farklı bir anlam ve içeriğe sahip olan millet kavramının daha iyi anlaşılabilmesi biraz da buna bağlıdır. Aslında çağdaş dönemde milleti oluşturan ve tanımlayan birçok unsur olmasına rağmen bazen millet sadece bu unsurlardan birine indirgenerek tanımlanmış ve anlaşılmıştır. Bu indirgemeciliğin en açık örneğini milleti soy sopa ya da dil temeline oturtan anlayışlarda görmek mümkündür.

Bu anlayışlardan birine göre insan topluluklarını millet hâline getiren şey ırk birliğidir. Yani sadece aynı ırktan olup damarlarında ortak ataların kanını taşıyanlar bir millet oluşturabilir. Bunlar nerede doğup yaşarsa yaşasın tek bir millet kabul edilir. Tarihte ve günümüzde devletlerin bir kısmında ırk birliğine dayalı milletlerin var olduğu söylenebilir. Ancak bu şekilde ırk temelli bir millet ve devlet anlayışı tehlikeli sonuçlar ortaya çıkarabilir. Çünkü bu anlayışa göre dünyanın hangi ülkesinde olursa olsun bütün ırktaşlar milletin bir parçasını teşkil eder ve de farklı ülkelerde yaşayan ırktaşların yaşadıkları yabancı devletlerin egemenliğinden kurtarılmaları gerekir. Bu anlayış, tahmin edileceği üzere emperyal bir dış politikaya kapı aralar.

Öte yandan aynı millet anlayışı, devletin içindeki hâkim ırktan farklı olanlardan kurtulmak gerektiğini savunabilir. Böylece iç siyasette tehcirci (sürgün edici) veya soykırımcı politikaların uygulanmasına kapı aralar. Irk temelli millet anlayışının bu şekildeki her iki felakete kapı açan sonuçlarını Nazi dönemi Almanya’sında görmek mümkündür.

Irk temelli bir millet anlayışı, bu tür kötü sonuçlara yol açabilmesi yanında günümüzde millet olarak kabul edilen toplumların tamamını açıklamaktan da uzaktır. Bugün aynı ırka mensup olmasa da bir millet olan ve bir devlet kuran birçok topluluk vardır. Özellikle Orta Doğu ve Avrupa ülkeleri gibi yerlerde tam manada saf bir ırktan bahsetmek bile mümkün değildir. O hâlde ırkı bir milleti kuran ve açıklayan temel bir unsur olarak almak, tam olarak doğru olmayacaktır. Zaten bugünkü milletlerin neredeyse hiçbirinin kuruluşunda ırksal bir temel dikkate alınmamıştır.

Irk birliği yanında milleti sadece bir dil birliğine indirgemek isteyen benzer bir yaklaşım da söz konusudur. Dil her ne kadar milleti tanımlayan önemli unsurlardan biri olsa da başlı başına milleti oluşturacak bir unsur olarak görülemez. Nitekim bugün farklı dilleri konuşsalar da insanlar, bir millet ve devlet çatısı altında birleşebilmektedir. Coğrafi olarak çok geniş bir alana sahip olmasalar da İsviçre, Belçika veya Kanada gibi ülkeler buna örnek verilebilir.

Kısacası milletlerin oluşumunda ırka da dile de gereğinden fazla önem atfetmek doğru değildir. Bunlar gereğinden fazla ön plana çıkarıldığı zaman millet olarak ifade edilen toplumları çok dar duvarların içine hapsetme tehlikesi söz konusu olacaktır.

3. Millet Olmanın Anlamı Nedir?

İslam dini etnik köken, dil ve renk gibi her insanın sahip olduğu birtakım özellikleri tabii ve fıtri özellikler olarak kabul eder. Bunların kendi başına bir üstünlük vesilesi kabul edilmesini veya bir toplumun esası ve özü hâline dönüştürülmesini doğru bulmaz. Hz. Peygamber’in (sas) bu konudaki mesajı gayet açıktır. Peygamberimiz “Arap’ın Arap olmayana, Arap olmayanın Arap’a; beyazın siyaha, siyahın beyaza takva (manevi bilinç) dışında bir üstünlüğü yoktur.”⁶ buyurmuştur. Bu mesaj ırka, dile ya da renge dayalı bir üstünlüğün asla söz konusu olmadığını, eğer bir üstünlük aranıyorsa bunun tamamen manevi ve ahlaki niteliklerde aranması gerektiğini vurgulamaktadır. Hz. Peygamber’in (sas) bu sözü millet olmanın aynı etnik kökene ya da aynı dile sahip olmak anlamına gelmediğine bir işaret sayılabilir.

İnsanlık dairesinden sonra insanları bir araya toplayan ve bir arada tutan millet ve ümmet daireleri aslında hemen fark edilebileceği gibi öncelikli olarak ortak dinî anlayışlara işaret etmektedir. Millet olmak ortak bağlarla bir toplum oluşturmak anlamına gelir. Bu ortak bağların başında da elbette din gelmektedir. Bu anlamda millet olmanın özü ve mayası din birliğinde yatmaktadır. Din, insanları birbirine ortak bağlarla bağlayıp âdeta milleti inşa eder. Aynı dine mensup olanlar bir Kitap’ı okur, bir Peygamber’in yolundan gider; ibadetleri, kutsal mekânları, kaynakları, referansları, simgeleri ve sembolleri hep bir merkez etrafında şekillenir. Bütün bunlar bir millet bilincini inşa etmede çok önemli bir rol oynar.

Milleti millet yapan diğer unsurlar arasındaki örf ve adetler, dil, edebiyat, kültür ya da mimari gibi alanların tamamında derin dinî motifleri görmek mümkündür. Düşündüğümüzde geçmişte olduğu gibi bugün de milletlerin teşekkülünde dinin çok önemli bir rol oynadığını anlarız. Hatta bazen sadece din bir milleti belirleyebilir. Bundan dolayı mesela Osmanlı Devleti’nde Hristiyanlar veya Yahudiler ayrı ayrı milletler olarak görülmüş ve bu farklı dinlerin mensuplarına dinî ve hukuki manada bir millet statüsü tanınmıştır. Günümüzde Boşnak, Hırvat ve Sırplar aynı ırktan, aynı dilden olmalarına rağmen üç ayrı millet olarak ortaya çıkmıştır. Bunları üç ayrı millet yapan ise, şüphesiz dinlerinin farklılığıdır. Çünkü Boşnaklar Müslüman, Hırvatlar Katolik ve Sırplar ise Ortodoks Hristiyan’dır.

Sonuçta dinin geçmişte ve günümüzde insanları ortak bir inanç noktasında buluşturan ve bu bağ üzerinden milleti inşa eden önemli bir unsur olduğunu söyleyebiliriz. Ancak insanlar arasında ortak bağlar inşa eden ve insan topluluklarını millet yapan elbette başka unsurlar da vardır. Din birliği yanında müşterek örf ve âdetler, ortak dil, ortak tarih bilinci, aynı vatan içinde yaşama, duygudaşlık hatta destanlar ve masallar ayrıca bu birliğin inşasına veya imkânına zemin hazırlar. Ortak bir geçmiş ya da ortak bir gelecek ideali, müşterek hatıralar ya da ortak amaçlar insanları birbirine güçlü bağlarla bağlar. Böylece bir milletin hamuru bütün bu unsurlarla hep birlikte yoğrulmuştur.

4. Millî Duygularımızın Elçileri: Örf ve Âdetler

Toplumu millet yapan unsurlardan biri hiç şüphesiz örf ve âdetlerdir. Örf ve âdetler, geçmişten geleceğe toplumun bütün fertleri tarafından benimsenen kurallar bütünüdür. Bu kurallar insan iradesini aşan ve uyulmayı talep eden bir otoriteye sahiptir. Çünkü bunlar insan fıtratı ve aklına uygun olarak kabul edilerek doğar, süreç içerisinde toplumun genel kuralları hâline gelir. Toplum düzeninin devam etmesinde de önemli bir işlev görürler.

“Müslümanların güzel gördüğü her şey Allah katında güzeldir.”⁷ hadisi toplumların insan fıtratı ve aklına uygun olarak hoş görüp benimsedikleri örf ve âdetlerin -dinin açık ilkelerine aykırı olmamak kaydıyla- dinen de makbul olacağını bildirir. Zaten toplumdaki çoğu örf ve âdet temelini dinde bulur. Anne babaya iyi davranma hassasiyetinden komşulara iyi muamelede bulunmaya kadar sevgi ve muhabbetin toplumsal görünümlerinin çoğu dinin emir ve tavsiyelerine dayanır. Çünkü Hz. Peygamber (sas), “Küçüklerimize merhamet etmeyen, büyüklerimize saygı göstermeyen bizden değildir.”⁸ buyurarak küçüklere karşı merhametimizin ve büyüklere karşı saygımızın temelini atmıştır. Yine “Cebrail bana komşu hakkında o kadar tavsiyede bulundu ki ben, (Allah Teâlâ) komşuyu komşuya mirasçı kılacak zannettim.”⁹ buyurarak komşuluk ilişkilerimize dair güzel örflerimizin zeminini hazırlamıştır.

Doğum, ölüm, düğün gibi insan hayatı için çok önemli kesitlerin tamamındaki örf ve âdetlerde dinin tesirini görmek mümkündür. İsim verilirken çocuğun kulağına ezan okunması; Kur’an’dan, peygamberlerden ya da İslam büyüklerinin isimlerinden bir isim seçilmesi; ölünün ardından hatimlerin ve mevlitlerin okunması dinin etkisiyle toplumsal bir örf hâline gelmiştir.

Elbette ki bir toplumu şekillendiren ve ona millet şuuru veren örf ve âdetlerin tamamı doğrudan din kaynaklı değildir. Müslüman toplumların güzel gördüğü ve nesilden nesile aktarılarak yerleşik hâle gelen din kaynaklı olmayan örf ve âdetler de vardır. Örneğin doğum, ölüm ve düğün gibi vesilelerle ortaya konulan bazı uygulamalar dinî kaynaklı olmayabilir. Ancak bu örfler de dinî örflerle birleşip kaynaşmaktadır. Mesela doğum sonrası isim verirken bebeğin kulağına ezan ve kamet okunması din kaynaklı bir örf iken, çocuğun göbek bağının usulünce bir yere gömülmesi doğrudan din kaynaklı değildir. Ancak insan bedenine saygının bir parçası olarak bir örf hâline gelmiştir.

Ölüm sonrası geleneklerde de dinî ve toplumsal örfler iç içe geçmiş durumdadır. Ölünün ardından Kur’an-ı Kerim ya da hatim okumanın yanında, “ölü evinde aş kaynamaz” hassasiyeti bir örfe dönüşmüş ve ölü evinin yemeklerinin yakınları, eş dostları tarafından temin edilmesi bir âdet hâline gelmiştir.

Sonuç olarak yaşadığımız hayatta Müslüman toplumların hoş gördüğü doğumdan ölüme varan birçok alanda ve uzun tarihsel tecrübelere dayanan çeşitli örf ve âdetler vardır. Bunların her biri ister doğrudan dinden kaynaklansın, isterse doğrudan dine dayanmasın bir bütün olarak toplumların millet kimliğinin oluşmasında çok önemli katkılar sunar.

5. Kültürümüzü Aktararak Millet Kimliğimizi Koruduğumuz Araç: Dil

Bir millet yüzyıllar boyunca hayata karşı belli tutum ve tavırlar geliştirir. Bunlar maddi ve manevi değerler bütünü olarak bir kültüre dönüşür ve gelecek nesillere aktarılır. Bu kültür aktarımı sayesinde milletler ayırt edici kimliklerine kavuşur. Kimliklerini de yine bu kültür aktarımıyla muhafaza ederler.

Kültür bazen dinî uygulamanın bir parçası, bazen yerleşik bir örf, bazen mimari bir eserin deseni, bazen bir şiirin mısrası, bazen bir masalın bazen de bir destanın kahramanı olarak yeni nesillere aktarılır.

Kültür aktarımını mümkün kılan araçların en başında dil gelir. Dil, bizler arasındaki en önemli iletişim aracıdır. Ancak dilin işlevi sadece insanlar arasındaki iletişimi sağlamakla sınırlı değildir. Dil aynı zamanda milletin kültürünün nesilden nesile aktarımında da çok önemli bir rol oynar. Yazılı veya yazılı olmayan dil sayesinde milletler kültürlerini gelecek nesillere sağlıklı bir şekilde aktarma ve yaşatma imkânı bulur.

Başka bir şekilde ifade edecek olursak dil, millet için geçmişten geleceğe uzanan bir nehir gibidir. Bu nehir geçmişten geleceğe akarak milleti besler ve kültürün köklerini daima taze ve canlı tutar. Yani kültürün canlılığını sağlayabilmek için öncelikle dilin canlılığını sağlamak gerekir. Bu açıdan dil ve kültürün ikisi de aslında bir milletin hayat kaynağı olarak kabul edilmelidir. Elbette bu hayat kaynaklarını özenle korumak, sahip çıkmak ve titizlikle işlemek gerekir. Aksi hâlde dilini kaybeden bir millet kültürünü, kültürünü kaybeden bir millet de millet olma kabiliyetini yitirecektir. Çünkü tıpkı insanın varlığı gibi toplumun varlığı da dile bağlıdır.

Dil aynı zamanda bir milletin kültürünün aynası kabul edilebilir. Bir dile bakarak o milletin karakteri ve yapısına dair kanaat sahibi olunabilir. Mesela Türklerin atiklik ve çeviklik kültürü dillerine yansımıştır. Nihat Sami Banarlı’nın işaret ettiği üzere Türkler atik, hızlı ve çevik bir millettir ve bu hayat tarzları dillerine de yansımıştır. Bu yüzden dillerinde çok heceli uzun kelimeler yerine bir ya da iki heceli kelimeler vardır. O hâlde dilin, aynı zamanda bir milletin karakteristik özelliklerini yansıttığını söyleyebiliriz.

Dil gerek mahiyeti gerek toplumda gördüğü bu işlevi sayesinde bir toplumun millet olabilmesinin en önemli unsurlarından biridir. Fakat elbette yegâne unsuru değildir. Dil insanları birleşmeye davet eder ama zorlamaz. Yani dil birliği insan topluluğunun ortak bağlar etrafında birleşmesine yardım edebilir. Ama millet olabilmek için başka bazı ortak unsurların da devreye girmesi gerekir. Bundan ötürü sadece dil birliği bir insan topluluğunu millete dönüştüremez. Ama diğer unsurlarla birlikte milletin oluşumuna önemli bir katkı yapar.

6. Milletin Geleceği Geçmişinde Saklı: Tarih

Bir millet aslında manevi bir varlık ya da bir nevi ruhtur. Milleti hem bugün hem de geçmiş birlikte kurar. Bugünkü birlikte yaşama rızası ve devralınan mirasa sahip çıkma iradesi milleti oluşturan bugüne ait boyuttur. İkinci boyut ise geçmiştedir ve ortak bir hafıza ile zengin hatıralara sahip olmaktan geçer. Milletler, tarih sahnesindeki büyük feragatler, büyük fedakârlıklar ve olağanüstü gayretlerin bir hasılası olarak ortaya çıkar. Geçmişteki kahramanlıklar kadar mazlumluklar, zaferler kadar yenilgiler, mutluluklar kadar acı ve ızdırapların oluşturduğu ortak hissiyatın hepsi birlikte milleti kurar. Hatta sanılanın aksine, mutluluklar değil ortak acı ve ızdıraplar daha fazla bütünleştirir toplulukları.

İstanbul’un fethi gibi mübarek zaferlere duyulan muhabbet kadar Viyana kapılarından dönüşün huzursuzluğunu ortak yaşamaktır millet olmak. Çanakkale’de Koca Seyit onbaşıyla birlikte onlarca/yüzlerce kiloluk mermiyi sırtlayıp zafer topuna sürmenin heyecanını duymak kadar, Sarıkamış’ta şehit olan binlerce askerin üzerine düşen hüzünlü kar tanelerinin soğukluğunu hissetmektir aynı zamanda. Millet olmanın en önemli esası tam da burasıdır. Geçmişte yaşanan kahramanlık ve zaferlerin hatırası ya da yenilgi ve mağlubiyetlerin acısı ortak duygu ve düşünceler etrafında milleti âdeta mayalar. Tarihte birlikte sevinmiş olmak ya da hep birlikte acılar çekmiş olmak insanları âdeta birbirine bağlar.

Elbette milleti kuran tarih yalnızca askerî zafer ve yenilgilerin yarattığı hissiyattan ibaret değil. Geçmişteki ilmî, kültürel ve sanatsal muhit de âdeta milletin fertlerini kendi içine çeker ve onları yeniden inşa eder. Milletimizin her bir ferdi, Piri Reis’in o muazzam haritasında kendi dünyasını bulur, Ali Kuşçu ile rasathanesinde gökte yıldızların hareketini izler. Kâtip Çelebi ile zor bir işe girişir ve bütün ilimlerin bir şeceresini ortaya çıkarır. Mimar Sinan ile yorulmadan camiler, medreseler, bedestenler, köprüler inşa eder. Yunus Emre’nin mısralarıyla dilden dile gönülden gönüle dolaşır. Tarihten gelen bu ilmî ve kültürel miras, zaferler ve yenilgilerin yarattığı ortak hissiyata karışır ve bir millete asli rengini verir.

Unutmamak gerekir ki “Tarih bir milletin hafızasıdır, tarihini bilmeyen millet hafızasını kaybetmiş demektir.” (Bernard Lewis). Bu toplumsal hafızanın bir an olsun kaybedilmemesi ve her daim canlı tutulması gerekir. Çünkü bu hafıza bir milletin tarihsel sürekliliğini sağlar. Oysa ki “Tarihsel sürekliliğini kaybeden bir millet her şeyini kaybetmeye mahkûmdur. Hafızası parça parça kopmuş bir akıl hastası gibi, geçmişiyle, hatıralarıyla ve benliğini terkip eden bütün varlık unsurlarıyla ilgisi kesilmiştir.” (Peyami Safa). Tarihi hiçbir zaman sadece bir savaş ve barışlar tarihine indirgememek gerekir. Aksine tarih, bir milletin kendini bulduğu ve kendi olduğu yerdir. “Tarih, kralların ya da generallerin çiftliği değil, milletlerin tarlasıdır. Her millet geçmişte bu tarlaya ne ekmişse, gelecekte onu biçer.” (Voltaire).

7. Uğruna Şehit Olunan Can Parçası: Vatan

Diniyle, diliyle, örf ve âdetleriyle, tarihiyle ve kültürüyle bir millet belli bir toprak parçasının üzerinde hayat bulur. Milletin yaşadığı bu toprak sadece üzerine basılıp yürünen ya da yerin altı ve üstüyle insanlara rızkını temin eden basit bir kara parçası değildir. Bundan çok daha öte bu kara parçası millete ev sahipliği yapan, bu eve düşman gözü değdiğinde “uğruna can feda” edilen ve namahrem elin dokunmasına asla müsaade edilmeyen mübarek bir vatandır.

Bir millet “Bayrakları bayrak yapan üstündeki kandır; toprak, eğer uğrunda ölen varsa vatandır.” (Mithat Cemal Kuntay) mısrasının ne anlama geldiğini gayet iyi bilir. Gerektiğinde milletin her ferdi yürekten babam-dedem gibi vatan kurtarmasını ben de bilirim diyerek vatan için canını feda etmeye hazırdır. Çünkü her gün önünden geçtiği şehitler abidesi, bu toprakların nasıl vatan kılındığının hikâyesini onlara terennüm etmektedir. Evet, vatan toprağı suskun ve dilsiz değildir. O millete âdeta tarihiyle konuşur. Milletin her ferdi de diliyle veya hâliyle “Dedem koynunda yattıkça benimsin ey toprak, neler yapmış bu millet en yakın tarihe bir sor bak.” (Süleyman Nazif) diyerek bu muhabbete eşlik eder.

Bu millet vatanı canı gibi sever ve vatan sevgisini imandan bilir. Çünkü İslam’da “vatan sevgisi imandan bir parça”¹⁰ kabul edilir. Millet vatanını o kadar çok sever ki her şeyden vazgeçer de ondan tek bir parçasını bile vermez. Gerektiğinde benden eyerimi isteyiniz vereyim, atımı isteyiniz vereyim fakat vatanımdan hiç kimse bir karış toprak istemesin (Mete Han) demesini gayet iyi bilir.

Şehit kanlarıyla vatan kılınmış bu topraklar atalarımızın olağanüstü gayret ve çabalarıyla imar ve inşa edilmiştir. Uğrunda can vermek bu toprakları vatan kılmak için gereklidir ama yeterli değildir. Bu toprakları vatan kılmak için aynı zamanda imar ve inşa etmek gerekir. İşte bundan ötürü bilgi, bilim ve felsefeyle bu topraklar yoğrulmuş, kendine özgü mimarisiyle bu topraklara âdeta milletin ruhu kazınarak vatan kılınmıştır. Destanlarıyla, şiirleriyle, hikâyeleriyle bu vatan ilmek ilmek işlenmiş ve milletin yurdu olmuştur.

8. Milletin Ruhunu Dokuyan Edebiyat: Türküler, Masallar, Destanlar, Şiirler, Ninniler

Milletin bağrından çıkıp nesilden nesile ve dilden dile aktarılarak gelen türküler, masallar, destanlar, şiirler, ninniler, bilmeceler ve daha nice sözlü-yazılı edebî kültür bir milletin hafızasını teşkil eder. Bir millet söylenen türkülerle, anlatılan masal ve destanlarla, okunan şiir ve ninnilerle hafızasını oluşturur ve canlı tutar. Bu hafıza bebekken ninnilerle kulağa fısıldanmaya başlar, sonra yorganın altında merakla dinlenilen masallara dönüşür ve büyüyünce türkülerle ya da şiirlerle ete kemiğe bürünüp milletin fertlerini sarmalar. Bunların hepsi bir bütün olarak milletin ahlaki ve manevi duygularının inşasında önemli rol oynar.

Türkülerden masallara, destanlardan şiirlere bu edebî türler bir yandan milletin hayal dünyasını genişletir, diğer yandan onu güzel ve sade bir dille buluşturur. Bunlar millete hem bir hafıza olup çıkarlar hem de geleceğe yönelik bir hayal kurdururlar. Milletin temel ahlaki ve manevi değerlerini çok güçlü ve yaygın bir şekilde aktarırlar. Üstün fikir ve idealin kıymetini, insan olmanın, millet olmanın anlam ve değerini aşılarlar. Adalet, hakkaniyet, iyilik, dürüstlük, diğerkâmlık gibi temel değerlerin yüceliğini üstün bir dille anlatırlar. Bütün bunlarda iyinin peşinde koşma ve kötüyle mücadele etmenin bir insanlık borcu olduğu öğretilir.

Köroğlu Destanı halka zulmeden yöneticilere karşı cesurca ve korkusuzca hakkını aramanın faziletini millete aşılar. Toplumsal hafızamızda müstesna bir yeri olan Dede Korkut Hikâyeleri sevgi, dürüstlük, saygı, estetik, cesaret, onurluluk, dayanışma, vatanseverlik, merhamet, cömertlik başta olmak üzere birçok değeri âdeta milletin benliğine kazır. Örneğin “Dirse Han Oğlu Boğaç Han” hikâyesinde “Aç görürsen doyur, çıplak görürsen giydir.” tavsiyesiyle fakir ile yoksulları gözetme ve dayanışma ruhu verilir. “Begil Oğlu Ermen” hikâyesinde ise “Begil’i üç gün av etiyle misafir edelim beyler.” denilerek misafirperverliğin önemi ve misafire ikramın gerekliliği vurgulanır. Böylece hikâyeler bir yandan hayal âlemine seyahat ettirirken diğer yandan da milletin sahip olması gereken temel değerleri ilmek ilmek işlerler.

Hikâye, masal ve destanlar yanında şiirler ve türküler de milletin manevi ve ahlaki değerlerini bir ağ gibi örer. Mesela acılara karşı Eyyüp Peygamber gibi sabretmeyi “Kimden öğüt istersem sabır gösterür bana.” diyen Yunus’un dilinden; başkalarının malına göz dikmemeyi “kişi malını yeme, sırat üzre tutar ya” diyen Ahmed Yesevi’den; hoşgörüyü “gel, gel, ne olursan ol yine gel” diyen Mevlânâ’dan öğrenir. Birlik ve beraberlik içinde millet olabilmeyi “Allah birdir Peygamber hak, Rabbü’l-âlemindir mutlak, senlik benlik nedir bırak söyleyeyim geldi sırası” diyen Aşık Veysel’den ve milletin vatan bildiği Anadolu topraklarına aşkını “Anadolum seni elden sakınırım kıskanırım.” diyerek ifade eden Aşık Mahsuni Şerif’ten öğrenir.

Böylece hikâye ve masallar, türkü ve şiirler, ninni ve destanlar ilmek ilmek insan topluluğunu millet yapar, milleti oluşturan değerleri sözlü ya da yazılı şekilde nesilden nesile aktarır. Bebeklik çağında kulağa terennüm edilen masallardan yetişkinlik çağında söylenen türkülere kadar aslında her şey bir milletin izini taşır.

Sonuç

Millet öncelikle bir din ve inanç birliğidir. Tek bir din ve inanç etrafında toplanmış insan toplulukları bir millet oluşturur. Nitekim Kur’an-ı Kerim millet-i İbrahim kavramıyla tevhid akidesi etrafında birleşmiş olan bir inanç birliği olarak görür milleti.

Din birliği bir milletin oluşumunda önemli bir unsur olmakla birlikte çağımızda bir milletin hamurunu karan başka unsurlar da vardır. Dil birliği, kültür birliği, tarih birliği, vatan birliği hepsi birlikte bir milletin varlık sahnesine çıkabilmesine yardımcı olur. Aslında bütün bu unsurların hepsi insanları bir ideal ve ruh birliği içinde birleştirir. Bu hâliyle millet, aynı ideal etrafında toplanmış, aynı şuur ve ruh birliğine sahip insanların oluşturduğu bir topluluktur. Millet olmak ortak bir mazi, ortak bir hatıra, ortak bir hafıza, ortak bir amaç, ortak bir gelecek idealine sahip olmak anlamına gelir.

Geçmişte yaşanılan ortak acılar ya da birlikte kazanılan büyük zaferler bir insan topluluğuna millet olma şuuru verir. Yine ortak amaca varmak için girişilen mücadeleler veya ortak zorluklara karşı dirençlerdir insan topluluklarını millet yapan. Ortak kahramanlıklar ya da ortak kahramanlar etrafında örülmüş bütün bir ortak hafıza ile ortak gelecek idealidir millet olmak. Aynı duyuş, aynı düşünüş ve aynı inanışa sahip olmaktır millet olmak. Ancak bu ruh ve ideal birliğini sağlayabilmiş insan toplulukları gerçek manada bir millet olabilir.

Bir millet olmak ortak bir vicdana ve ortak bir mayaya sahip olmak demektir. Toplumun bu ortak vicdanı ve mayası uzun bir tarihsel süreçle şekillenir. Tarihsel köklerinden geleceğe uzanan upuzun ama her aşaması capcanlı bir süreçle. Bu süreçte başta din birliği olmak üzere dil, kültür, örf ve âdet birliğinden edebiyat ve sanat zevkindeki müşterekliğe kadar pek çok unsur rol oynar. Aynı dine inanmak, aynı dili konuşmak, aynı kültür içinde yaşamak, aynı tarihin izlerine sahip olmak ve aynı toprak parçasını vatan bilmek çeşitli insan topluluklarını ortak bir vicdan etrafında mayalar ve bir millete dönüştürür.

Unutmamak gerekir ki bir milleti sadece ırka indirgeyemeyiz ya da onu yalnızca diliyle tanımlayamayız. Bir milletten dinini, tarihini, hafızasını çekip alsak geriye ne kalır? Örf ve âdetlerini çıkarsak milletten geriye ne kalır? Masallarını, destanlarını, hikâyelerini, şiirlerini unutsak milletten geriye ne kalır? Uğrunda sayısız canlar feda edilen vatan toprağını çıkarsak milletten geriye ne kalır? Tarihe uzanan köklerini ya da geleceğe varan ideallerini koparıp alsak milletten geriye ne kalır? Kısacası millet, hepsinin oluşturduğu bir bütünüdür.

Kaynakça

Aclûnî, Keşfü’l-hafâ, Mektebetü’l Kudsi, Kahire, h. 1351.

Ahmed b. Hanbel, Müsnedü İmam Ahmed b. Hanbel, thk. Şuayb Arnaût, Adil Mürşid vd. Müessesetü’r-risâle, Lübnan, 2001.

Bilgin, Vejdi, “Din ve Kültür”, Din Sosyolojisi, ed. Mehmet Bayyiğit, 107-130, Palet Yayınları, Konya, 2013.

Deveci, Handan vd. “Dede Korkut Hikayelerinde Yer Alan Değerler”, Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 12/46, 294-321, 2013.

Göçer, Ali, “Dil Kültür İlişkisi Ve Etkileşimi Üzerine”, Türk Dili Dil ve Edebiyat Dergisi 729, 50-57, 2012.

Görmez, Mehmet, ”Hz. İbrahim’in Milleti Hz. Muhammed’in Ümmeti”, Diyanet İşleri Başkanlığı (DİB), “Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü”, (Erişim: 11.7.2020).

Gözler, Kemal, “Devletin Bir Kaynağı Olarak Millet Kavramı”, https://www.anayasa.gen.tr/millet.htm” (erişim tarihi: 07.08.2020).

Harman, Ömer Faruk, “İbrahim”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 21/266-272, TDV Yayınları, Ankara, 2000.

Mızraklı İlmihal, haz. İsmail Kara, Kitabevi, İstanbul, 1999.

Renan, Ernest, “Millet Nedir”, Nutuklar ve Konferanslar, çev. Ziya İshan, 97-124, Sakarya Basımevi, Ankara, 1946.

Özel, Mustafa, “Mustafa Özel İle Medeniyet, Millet, Kimlik Üzerine”, Eski Yeni 1, 14-18, Nisan, 2006.

Tirmizî, Sünenü’t-Tirmizî, thk. Muhammed Nasıruddin Albani, Mektebetü’l-Maarif Li’n Neşri ve’t Tevzi, Riyad.

Yazoğlu, Ruhattin, “Dil-Kültür İlişkisi”, Muhafazakar Düşünce Dergisi 2/5, 123-143, 2005.

1 Dr. Öğr. Üyesi Hamdi ÇİLİNGİR, Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

2 Tirmizî, “Menâkıb”, 74.

3 Hucurât, 49/13.

4 Tirmizî, “Menâkıb”, 74.

5 Mızraklı İlmihal, haz. İsmail Kara, Kitabevi, İstanbul, 1999, 9-10.

6 Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 38/474.

7 Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 6/84 (Hadis No. 3600).

8 Tirmizî, “Birr”, 15.

9 Buharî, “Edeb”, 28.

10 Aclûnî, Keşfü’l-hafâ, Mektebetü’l Kudsi, Kahire, h. 1351, 1/345.

ÜMMET VE BİZ¹

Giriş

“Hep birlikte Allah’ın ipine sımsıkı sarılın; bölünüp parçalanmayın…”²

Ümmet, İslam dininin toplumsal ve siyasal çerçevesi incelenirken sıkça atıf yapılan ana kavramların başında gelir. Ümmet, yeryüzündeki tüm Müslümanların birlikteliğine işaret eden bir sıcaklığa sahiptir. Ümmet, bir Müslümanın başı dara düştüğünde diğer bir kardeşinin mutlaka ona yardıma geleceğine dair güvendir. Ümmet, Müslüman coğrafyanın ortak hissiyatını açığa çıkaran, Müslümanlara umut vadeden bir kavramdır. Ümmet, dili, rengi, gelenek ve görenekleri farklı olan Müslümanların birbirlerini yakından tanıyormuşçasına sevmelerini sağlayan vasıtadır. Birbirlerini görmedikleri hâlde sevgiyle, umutla, diğerkâmlıkla birbirine tutunup acıya ve mutluluğa ortak olabilmek ne güzel bir bahtiyarlıktır.

İslam’ın tüm zamanlara ve her türlü varlığa hitap eden özelliği, sadece yerküreyi değil tüm evreni kapsayacak bir düzen düşüncesini de beraberinde getirmiştir. Varlık ve hayata dair tüm sorulara cevap veren İslam, insanın yaşadığı ve yüzleştiği her türlü alanı kuşatarak Allah Teâlâ’nın murat ettiği bir düzeni kurmayı hedefler. Bu bağlamda İslam dinini benimseyen her bir insanın ana görevi, diğer Müslümanlarla ortak bir şuur dairesinde hareket ederek yeryüzünü ıslah etmek; evreni ve evrene ait olan her şeyi muhafaza etmek ve tüm insanlığa huzur ve esenlik getirecek bir düzen için gayret göstermektir.

Dinimiz İslam, kazandırdığı aidiyet duygusu ve değerler yoluyla mensuplarını ‘Ümmet’ çatısı altında toplar. Ümmet, Müslümanların ortak kimliğini yansıtması hasebiyle her türlü farklı siyasal ve sosyal tanımlamanın ötesinde yer alır. Böylece Müslüman kimliği oldukça ayrıcalıklı bir alana konumlanır.

1. Ümmet Kimdir?

“Müminler bir vücut gibidir…”³

Türk Dil Kurumu “ümmet” sözcüğünü, “Hz. Muhammed’e inanarak, onun yaptıklarını ve söylediklerini uygulayarak çevresinde toplanan Müslümanların tümü” şeklinde tanımlar.⁴ Bu mana Hz. Peygamber’in tebliğ davetine doğrudan muhatap olan kitleye işaret etmekle birlikte ümmet kavramını, “Hz. Muhammed’e iman edip tabi olan kitleler”⁵ şeklinde tüm zamanları kuşatacak biçimde de ifade edebiliriz. Ümmet tanımını ele aldığımızda kavramın atfettiği kimliğin merkezinde Hz. Muhammed’e ve getirdiklerine imanın yer aldığını görürüz. Bu da bizlere İslam dinine mensup olanların neden aynı zamanda Ümmet-i Muhammed şeklinde nitelendirildiğini açıklar.

Yüce kitabımız Kur’an-ı Kerim’de ümmet kavramı, yer yer farklı bağlamlarda kullanılmıştır. Kimi zaman dine, inanç sistemine kimi zaman ise bir topluluk ya da özel bir zümreye atfen kullanılan ümmet sözcüğünün daha çok Müslümanları tanımlayan genel bir kimlik olduğu görülür.⁶ Bu çerçevede, ümmet kavramı herhangi bir ırka, milliyete, coğrafyaya ya da dile bağlı değildir. Yüce Allah’a ve Resûlü’ne iman eden, İslam dininin temel prensiplerini hayata tatbik etmeye çalışan herkes ümmet kimliğinin bir parçası hâline gelir.

Ümmet, bir Müslüman için uzakları yakın eden bir araçtır. Çünkü Müslüman birey tüm yeryüzünü kuşatacak bir misyona sahip olduğundan, uzaklık ve yakınlık onun için bir ölçü ifade etmez. Ümmet olmak bize şunu öğretir: Nerede olursa olsun dara düşeni, zulme uğrayanı, imkânı olmayanı, bir felaketle karşı karşıya kalanı tıpkı senmişsin gibi düşün ve harekete geç. Ümmet bize aksiyon almayı öğretir. Bu şuura erişen Müslüman bir genç bilir ki ümmet demek sınırları kaldıran, bereketi artıran, azı çok kılan ve insanlığı kurtuluşa erdiren bir inanç demektir. Ümmet, bizi benlikten ve bencillikten uzaklaştırıp başkalarıyla var eder. Üstat Necip Fazıl Kısakürek’in ifadesiyle “Kim var diye sorulduğunda, sağa sola bakmayacak, ben varım diyecek bir gençlik” şuurunu bizlere kazandıran şeydir ümmet bilinci.

Gazze’de, Arakan’da, Somali’de, Yemen’de ve daha birçok yerde acı hisseden Müslümana bir nebze umut olup onun tebessümüne vesile olmak ancak ve ancak ümmet kavramının bereketiyle olabilir. Binlerce kilometre ötedeki insanların dualarında yer edinebilmek sadece ümmet şuurunun bir yansımasıdır. Kimi yerde görmeyen bir gözü açmak, kimi yerde suyu olmayan köye su ulaştırmak, kimi yerde oyuncağı olmayan çocuğu küçük bir oyuncakla tanıştırmak… Kimi zaman aş olmak, kimi zaman yağan yağmura karşı bir çatı olmak, kimi zaman bir selin önünde set kimi zaman da amansız hastalıklara ilaç… Hiç değilse umudunu kaybetmiş olanlara sıcacık bir selam edip onlara tebessüm etmek… Ümmet, tüm bunları içinde barındıran basit ama bir o kadar da değerli ve derinlikli bir sözcük.

Müslümana kim olduğunu, nerede durması gerektiğini ve sorumluluklarını daha iyi ifade eden bir kavram olmasa gerektir ümmetten başka. Ümmet, bizim için bir kimliktir. Ümmet, bizim için bir birlik vesilesidir. Ümmet, bizim için bir şuur kaynağıdır. Ümmet, bizim için bir düzen kurma hayalidir. Ümmet, bizim için haksızlığa ve zulme karşı bir direniş motivasyonudur. Ümmet, mazluma el uzatarak bağışlanmamızı kolaylaştıracak bir araçtır. Ümmet, bizi biz yapan her şeydir.

2. Ümmet Birleştirir…

“Müminler ancak kardeştirler…”⁷

Ümmet kimliği, bir ırka, bir kimliğe ya da bir dile ait olmanın ötesini işaret eder. Çok farklı kitleleri sadece ve sadece Allah’a kul olmaya ve O’nun istediği düzeni kurmaya yöneltir. Toplumsal ve siyasal alana dair ümmet ekseninde inşa edilen bilinç ve şuur, tüm inananlara birbirlerine sahip çıkmayı, birbirlerinden ayrılmamayı ve birbirlerinin dertleri ile hemhâl olmayı salık verir. Nitekim Allah Teâlâ, Âl-i İmrân suresinde bir arada olarak ümmet olabilmenin önemine binaen şöyle seslenir:

“Hep birlikte Allah’ın ipine sımsıkı yapışın; bölünüp parçalanmayın. Allah’ın size olan nimetini hatırlayın. Hani siz birbirine düşman idiniz de Allah gönüllerinizi birleştirdi ve O’nun nimeti sayesinde kardeş oldunuz. Siz bir ateş çukurunun tam kenarında iken oradan da sizi Allah kurtarmıştı. İşte Allah size ayetlerini böyle açıklıyor ki doğru yolu bulasınız.”⁸

Ayet-i kerimeden de anlaşıldığı üzere Allah Teâlâ bizlere kendisinin ipine yani bizlere ana yol gösterici olarak gönderdiği Yüce Kitabı’na ve Resûlü’nün sünnetine sımsıkı sarılmamızı ve asla birbirimizden ayrı düşmememizi emretmektedir. Bölünüp parçalanmak, birbirinden ayrı düşmek İslam’ın siyasal ve toplumsal tasavvurunun ana sütunlarından biri konumundaki ümmet yapısına zarar vereceği için Allah tarafından kesin bir şekilde yasaklanmıştır. Buradan anlaşılacağı üzere, Allah’a, Resûlü’ne ve diğer iman esaslarına inanan her bir mümin için başlıca ödevlerden biri, kendisi gibi iman eden herkesle coğrafya, din, ırk gibi daha alt kimliklere takılmaksızın birlik şuurunu tesis etmek ve bu bilinci kuvvetlendirmek için çaba göstermektir.

Allah Teâlâ, Bakara suresinde yukarıda zikredilen ayetin hemen ardından ise, “İçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülüğü meneden bir ümmet (topluluk) bulunsun. İşte onlar kurtuluşa erenlerdir.”⁹ buyurur. Ayette geçen ümmet yani topluluk ibaresi, Allah’ın birliğine iman edip O’nun emir ve yasaklarını yeryüzünde hâkim kılacak ve böylece tüm insanlığa huzur ve esenlik getirecek topluluğa işaret eder. Böylece bu ayetler bize, ümmet şuuruna ererek insana dair en önemli sorumluluğu yani Allah’a halife olma ve onun istediği toplumsal ve siyasal düzeni kurma sorumluluğunu öğretir. Buradan hareketle de bir bütün olarak var olmanın, bölünüp parçalanmamanın, hayra ve iyiliğe davet edip her türlü kötülüğü yasaklamaya gayret eden bir topluluğa aidiyetin önemi inananlara çok net şekilde açıklanır. Görüldüğü üzere Allah toplumsal ve siyasal alana dair hitabında bir topluluğa yani ümmete özellikle vurgu yapmıştır. İnanan bir kimsenin tek başına yaratıcısı ile kurduğu ilişkinin boyutu ile ümmetin kurduğu ilişkinin boyutu şüphesiz aynı değildir. İşte bundan ötürüdür ki Allah’ın yeryüzündeki düzene dair çağrısında ümmet kavramına çok özel bir anlam yüklemiştir.

Ümmeti oluşturan inananlar topluluğunun kardeş hükmünde tanımlanması,¹⁰ Allah’ın inanan kullarına insanlığın ve birbirlerinin sorumluluğunu yüklediğine işaret eder. Bu nedenle müminlerin hâlleriyle hemhâl olmak, dertleriyle ilgilenmek, acılarını paylaşmak sevinçlerine ortak olmak ve onlar için sürekli dua etmek inanan bir kimsenin en önemli dinî görevlerindendir. Nitekim Peygamber Efendimiz (sas), “Sizden biri, kendisi için istediğini (Müslüman) kardeşi için de istemedikçe (gerçek anlamda) iman etmiş olamaz.”¹¹ buyurmuştur. Hadisin bize verdiği ana mesaj, herhangi bir alt kimliği bahane etmeksizin yeryüzündeki tüm inananları kendimiz gibi severek, kendimizde görmek istediğimiz özellik ve imkanları onlarda da dileyerek hayatımızı sürdürmemiz ve bu vesileyle de imanımızı kuvvetlendirmemizdir. Buradan hareketle, ümmetin hayrı için dua etmek, ümmeti oluşturan tüm inananları şartsız ve koşulsuz biçimde sevmek imanımızı artıracağından ötürü Allah ve Resûlü katında bizleri daha değerli bir konuma getirecektir.

Ümmet bilinci bize insanlığa, tarihe ve dünyaya bir bütün üzerinden bakmamızı sağlar. Çünkü ümmeti oluşturan inananlar topluluğu insan bedenini meydana getiren organlar gibidir. Nasıl ki bedenimizin bir bölümünde hasar meydana geldiğinde bu hayatımızı, davranışlarımızı, hareketlerimizi etkilerse benzer şekilde ümmetin bir bölümünün karşılaştığı sıkıntı da inananların tamamının yaşamını olumsuz etkilemelidir. Peygamberimizin, “Müminler, birbirini sevmede, birbirlerine merhamet ve şefkat göstermede, tıpkı bir organı rahatsızlandığında diğer organları da uykusuzluk ve yüksek ateşle bu acıyı paylaşan bir bedene benzer.”¹² sözü, ümmete dair sahip olmamız gereken duyguları çok güzel bir şekilde bize anlatıyor.

Bedenimizin bir parçası işlevini yitirdiğinde ya da sağlıklı çalışmadığında nasıl bu durum hayati fonksiyonları ve gündelik yaşama dair alışkanlıkları olumsuz etkiliyorsa benzer şekilde ümmetin bir kısmında meydana gelen siyasi, ekonomik, toplumsal krizler ya da doğal felaketler de bu gelişmelere duyarsız kalınması hâlinde ümmet şuuruna zarar verir. Yüce Allah’ın birliğine inanan ve O’nun rızasına uygun bir düzen kurmayı hedefleyen bizlerin tıpkı Hz. Peygamber ve sahâbesi gibi yeryüzündeki tüm inananları kendi bedenimizin bir parçası olarak görmemiz, dünya ve ahiret hayatımız için oldukça önemli ve gereklidir.

İçinde yaşadığımız siyasal, toplumsal ve ekonomik koşullar bizlere bireysel bir yaşam fikrini dayatıyor. Kişinin kendi çıkarlarını merkeze alarak hareket etmesini salık veriyor. Böylece insanoğlu kendisine dayatılan ben merkezli bir yaşam döngüsünün parçası hâline geliyor. Kendi dışındaki insanlara ve çevreye duyarsız kalıyor. Bu noktada günümüzün bireyi kutsayan gerçekliği, kişinin kendi öz serüveninde diğer insanlara neden yer kalmadığının başlıca sebebidir. Hâlbuki kişinin hayatında ve düşünce dünyasında diğer insanlar ne kadar yer edinirse, kişi mevcut düzenin ve koşulların dayatmasına karşı o kadar direnç gösterebilir.

İslami bir duruş, sosyal çevremizle kurduğumuz ilişkilerde sıkı bir aidiyet bağı geliştirmeyi ve duyarlı bir mümin sıfatıyla çevremizin ve hatta onun da ötesinde tüm Müslümanların işleri ve gündemleriyle ilgilenmeyi bize zorunlu kılar. Peygamber Efendimizin “Müslümanların işleriyle ilgilenmeyen kimse onlardan değildir.”¹³ hadisi, kimliğimize ve sorumluluğumuza dair hayati bir hatırlatıcı ve uyarıcı niteliğindedir.

Müslümanların işleriyle ilgilenmek her bir Müslümanın yerine getirmesi gereken bir farz niteliğindedir. Ümmet bilincini somutlaştıran bu durum bizleri diğerkâm yapar. Yani bencilliği, kendini düşünmeyi bir kenara bırakıp başkalarının faydasını da düşünen ve karşılık ummaksızın onlara yarar sağlamaya çalışan kimseler hâline dönüştürür. Yeryüzünün her bir köşesinde bir Müslümanın sıkıntıya düştüğünü duyduğumuzda beklemeksizin onun yardımına koşmak ve eldeki imkânlar dâhilinde onun yükünü hafifletmeye çalışmak, ben merkezli bir yaşamın ötesinde ümmet şuuruna sahip olunduğunu gösterir.

3. Ümmetin Sorumluluğu Nedir?

“Siz, insanlar için ortaya çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz…”¹⁴

Ümmet, Yaratıcı ile kulu arasındaki tekil ilişkiden ibaret değildir. Ümmet sadece bir Müslümanın kendi hayatındaki ibadetlerle de sınırlı değildir. Yaratıcının emirlerini yerine getirip O’nun inananlardan istediği düzeni tesis etmeye çalışan topluluğa işaret eder ümmet.

İslam’ın sadece kişinin hayatı ya da tekil davranışlarına değil aynı zamanda içinde bulunduğu zamana ve mekâna dair de düzenleyici kurallar koyması, aynı düşünce ve hissiyatla hareket eden bir topluluk anlayışını zorunlu kılar. Tam da bu nedenle, ümmet olgusu namaz, oruç, zekât vb. ibadetlerin nasıl yapılması ya da ibadetleri yaparken nelere dikkat edilmesi gerektiği gibi temel bilgileri sunan genel fıkıh konusu olmaktan öte bir anlama geçer. Böylece ümmet, İslam’ın ortaya koyduğu düzen tasavvuru çerçevesinde toplumsal ve siyasal alanın ana meselesi hâline gelir.

Ümmet, içinde yaşadığımız dünyada toplumsal ve siyasal birlikteliği işaret etmesi itibarıyla mevcut siyasal düzene alternatif oluşturabilecek yegâne topluluk olarak da kabul edilmelidir. Uluslararası sistemin kökenlerinin Batı merkezli kurgulanması ve tarih anlatısının bir bakıma Avrupa’nın tecrübeleri üzerinden gerçekleşmesi, Batı dışı toplumların hikâyesinin önemsizleşmesiyle sonuçlanmıştır. Hâlbuki tarih, sömürgeci güçlerin elindeki otorite ya da medeniyetler arasındaki değişen güç dengesini açıklayan gelip geçici hadiselerden ziyade ilk insandan bu yana devam edegelen bütüncül bir hikâyedir.¹⁵ Bu nedenle bir Müslüman için Hz. Âdem’den Hz. Muhammed’e, ondan da günümüze kadar gelen süreç hak ile batıl mücadelesinin yansımasından başka bir şey değildir.

İnanan bir kimse için evrene, tarihe ya da insana dair tasavvur parçalanmış ve kopuk değil aksine düzen inşasını merkeze alan bütüncül ve kuşatıcı bir kimliğe sahiptir. Bu doğrultuda ümmeti oluşturan inananlar topluluğu, Yüce Yaratıcı’nın emirlerini yerine getirerek “Ben yeryüzünde bir halife tayin edeceğim.”¹⁶ ayeti çerçevesinde ve yine insanlığın içinden çıkarılmış en hayırlı topluluk olma vasfıyla Allah’ın murat ettiği düzeni kurmakla yükümlüdürler.

İnsanlık tarihinin hak ve batıl arasındaki mücadeleden ibaret olduğunu dikkate aldığımızda karşımıza çıkan en önemli kategorik ayrım mümin-kâfirdir. Diğer bir deyişle hak batıl mücadelesi Cenab-ı Allah’a ve O’nun iman etmemizi istediği her şeye inanan ya da bunları inkâr edenler arasındadır. İman ve inkâr bağlamındaki kategorik ayrımın toplumsal ve siyasal anlamdaki tezahürü, Allah’ın murat ettiği düzenin tesisindeki sorumluluğu kabul edip etmemeye dairdir. Ki bu durum aynı zamanda ümmet ile ümmetin parçası olmamanın da ana ayrımı olarak nitelendirilmelidir.

Ümmet, İslami sosyal varoluş tarzı olarak, İslam’ın siyasete dair felsefi ve pratik yaklaşımında toplumsal ve politik birliğin temelini oluşturur.¹⁷ Ümmet olgusunun hayatımızı, davranışlarımızı, duygularımızı ve kimliklerimizi bu denli şekillendiriyor oluşu, ümmet eksenli bir bilincin bizi toplumsal ve siyasal alanda daha özgün bir konuma yönlendirmesinden kaynaklanmaktadır.

4. Ümmet, Yeni Bir Düzen Kurma İmkânına Kaynaklık Eder

Adaletsizlik, haksızlık, eşitsizlik ve sömürü gibi insan hayatını ve toplumların geleceğini doğrudan etkileyen kabullerin uluslararası sistemi derinden etkilediğini ve şekillendirdiğini düşündüğümüzde, ümmet bilinciyle hareket etmenin önemi daha da artar. Ümmet, Batılı kavramlar ve düşünce tarzıyla dayatılan siyasi düzene karşı alternatif sunabilme potansiyelini ve kabiliyetini elinde bulunduran topluluktur. Bu yönüyle, yeryüzünde adil bir sistemin kurulmasında, haksızlıkların, eşitsizliklerin ve sömürünün sonlandırılmasında, insan onuru ve ahlaki değerlerin yüceltilmesinde, Hak ve adaletin üstün tutulmasında ümmet bu iradeyi ortaya koyabilecek yegâne güçtür.

Müminlerin hayra davet ve yanlışı önleme çabası sadece sosyal alandaki ilişki ve kurallarla sınırlı değildir. Ya da Allah’ın emirlerini kendi iç dünyamızda yaşayıp dış dünyada uygulamamak gibi bir seçeneğimiz de söz konusu değildir. Müslüman inancının bir gereği olarak hayatını farklı kompartımanlara ayırarak dinî alan ve dinin dışında kalan alan veyahut imani yükümlülüklerin olduğu ve olmadığı alan gibi bir davranış gerçekleştiremez. Hz. Peygamber’in (sas) “… sana emrolunduğu gibi dosdoğru ol…”¹⁸ hitabını hayatına tatbik etmeye çalıştığı gibi bizler de bir ayrıma gitmeksizin hem bireysel hem toplumsal hem de siyasal alanı inancın emrettiği şekilde düzenlemeli ve ümmet bilincinin bizlere verdiği yeni bir düzen organize etmeliyiz.

Ümmetin dünya üzerinde siyasi birliği hedefleyen topluluk olduğu aşikârdır. Bu nedenle bu topluluğun mensuplarının birbirine yaklaşımlarında dışlayıcı ve hüküm koyucu olmaktan ziyade içe alıcı, kuşatıcı ve müsamahakâr bir tavrı benimsemesi bir zorunluluktur. Kalplere yegâne hükmedenin, gizli ve aşikâr her şeyi en doğrusuyla bilenin sadece ve sadece Allah Teâlâ olduğu hakikatinden hareketle, müminlerin birbirlerini dışlayıcı yaklaşım ve tutumlardan uzak durması olmazsa olmazlardandır. Bu bağlamda Hasan el-Hudeybî, inananların Allah’ın yüklediği misyon dahilinde diğer insanları sadece hayra davet edip yanlışlara dair uyarma yetkisine sahip olduğunu ama asla onlar hakkında hüküm veremeyeceklerini belirtir.¹⁹ Özellikle İslam dünyasının son birkaç on yıllık süre zarfında Müslüman toplumlarda çıkan ve yine Müslümanların kendi birlik ve bütünlüğüne zarar veren örgüt ve yapılanmaların söylem ve eylemleri dikkate alındığında bu perspektifin önemli bir noktaya işaret ettiği görülür. Hudeybî, hüküm koyucu tavırlarla inanan bir kardeşini tekfir eden, ötekileştiren, yok etmeye çalışan bir zihniyetin ümmet şuurunu yeterince benimsemediğine ve ümmetin sosyal ve siyasal zemini kapsayan konumunu idrak edemediğine işaret eder. Ki ötekileştiren ve dışlayan bir düşünce sistematiğinin yeni bir düzen kurup tüm insanlığa esenlik getirmesi asla mümkün olamayacaktır.

5. Ümmet ile Bütünleşmek için Neler Yapmalıyız?

Ümmet kavramının çerçevesine dair bu değerlendirmeler yanında bizlerin ümmete ve ümmet şuuruna dair neler yapmamız gerektiği de oldukça önemlidir. Değişen dünyada, var olan koşulları göz önünde bulundurarak Müslüman toplumlara ve tüm inananlara dair üstlendiğimiz sorumluluğu yerine getirebilmek için öncelikle kişisel gelişimimize özen göstermeli ve ümmet ile kuracağımız ilişkinin boyutlarını artırmalıyız. Bunun için her şeyden önce çok yönlü ve çok boyutlu bir Müslüman genç profili oluşturmalı ve İslam dünyasını ve Müslüman toplumları yakından tanımak için elimizden gelen gayreti göstermeliyiz.

Bizler sadece kendi hayatlarını yaptıkları kariyer planlarıyla kurtarmaya çalışan kimseler değiliz. Allah Teâlâ’nın murat ettiği bir yaşam felsefesini hayatımıza tatbik etmenin yolu elbette Peygamberimiz ve sahâbenin yaşantılarını, fedakârlıklarını, dostluklarını, muhabbetlerini ve mücadelelerini kendimize örnek edinmekle başlayacaktır. Ümmetin dertlerini ve işlerini kendimizinkinin önüne koyabildiğimizde mümin kardeşlerimizle bütünleşmeyi başarmış ve onların duygularını içimizde hissetmiş olacağız. Belki de bu hayatta en önemli sorumluluklarımızın başında ümmete faydalı olabilmek için güçlü bireyler olma ve ümmetin gücüne güç katma hedefi gelmektedir.

Her bir inanan olarak dünyanın en ücra köşesinde dahi olsa bir Müslümanın acısını ve mutluluğunu kendi hanemizde ya da içimizdeymişçesine hissetmenin yolu ancak ve ancak ümmeti asli gündemimiz hâline getirmekle mümkündür. Ümmetin gündemimizde yer alması da Müslüman dünyayı ve ümmetin mensuplarını iyi bilmek ve tanımakla gerçekleşir.

Bizler ümmet hakkında daha düzgün bir perspektifi kazanmak ve ümmetin mensuplarını yakından tanımak için imkânlar nispetinde adımlar atmalıyız. Ümmet ile doğru bir diyaloğun kapısını aralayacak ve bize yeni dünyaları tanıtacak en önemli araç şüphesiz yeni bir dil öğrenimidir. Bu nedenle, mümkün olduğunca vaktimizi iyi değerlendirmeli ve hem içinde yaşadığımız düzeni anlamımızı kolaylaştıracak hem de ümmetin mensuplarıyla daha rahat iletişim kurmamızı sağlayacak dil imkânımızı artırmalıyız. Farklı dilleri konuşabilmenin o dilin anlam dünyasına da giriş yapabilmeyi sağladığını düşündüğümüzde, Müslüman kardeşlerimizin anlam ve düşünce dünyalarını daha iyi kavrayabilme fırsatı elde ederek müşterek alanların tespiti ve artırılması hususunda önemli mesafe kat etmeyi başaracağız.

Müslüman toplumları doğru anlamak ve ümmetin mensuplarıyla yakın ilişki kurabilmek için bir başka önemli adım da seyahattir. Ümmet coğrafyasını imkân ve fırsat buldukça ziyaret etmek, ümmeti oluşturan farklı toplulukların âdet, gelenek ve göreneklerini öğrenip yaşantılarına ortak olmak bizleri yetiştirip geliştireceği gibi aynı zamanda Müslüman dünya ile bağlarımızı kuvvetlendirecektir. Bugün yaygın surette karşılaşılan en büyük hataların başında özellikle az gelişmiş ülkelere yapılan seyahatlerde o ülkenin eksikliklerine, sorunlarına, insanların miskinliğine, kirlilik ve sefalete yönelik söylem ve vurgular gelir. İnsanların nasıl kendi serüvenleri var ve bu serüvenler onların hayatlarını, kararlarını ve davranışlarını biçimlendiriyorsa, benzer şekilde toplumların serüvenleri de toplum düzeyindeki düzen ve davranış kalıplarını şekillendirir. Yüzlerce yıl sömürge altında kalmış ve bütün kaynakları farklı bir coğrafyaya aktarıldığı için imkânsızlığın normalleştiği ve onlarca yıl baskıcı yönetimlerin kıskacında her türlü bireysel ve siyasal özgürlükten mahrum bırakılmış kitleleri mevcut şartlar nedeniyle suçlamak onlara haksızlık etmek anlamına gelir. Bu nedenle o coğrafyaların serüvenini anlamak için oraları görmek ve o coğrafyanın kendi kaderini ve koşullarını anlamaya çalışmak, ümmet bilincimizi güçlendirecek ve kurduğumuz bağlar sayesinde karşılıklı etkileşimi artıracaktır.

Dünya üzerindeki Müslümanların birbirlerine yakınlaşması, birbirlerinin kıymetini bilmesi küresel siyasetteki gelişmeleri doğru anlamakla mümkündür. Küresel güçlerin Müslüman toplumlar üzerindeki emelleri ve yaptıkları manipülasyonlarla kimi grupları tesir altına almaları, yerküre üzerinde güçlü bir Müslüman birliğinin oluşmasını engellemektedir. Daha önce de vurguladığımız üzere ümmet dediğimiz topluluk, Yüce Allah’ın kuralları ekseninde siyasal ve toplumsal bir düzeni kurmakla görevlidir. Bu yönüyle, İslam’ın birleştirici yanının aksine küresel güçlerin stratejileri nedeniyle Müslümanların arasına mesafe koyması ve birbirlerine karşı düşmanca tutum sergilemeleri kabul edilemez bir durumdur.

Ümmet bilincini tüm hücrelerinde hisseden bir müminin mutlak surette dünya siyasetinin ana kodlarını doğru anlaması ve yeni bir düzenin kurulması için ne tür strateji ve hamlelerin yapılması gerektiğini bilmesi İslam dünyasının geleceğine büyük katkı sağlayacaktır. Tam da bu noktada biz ne yapmalıyız sorusuna verilecek cevap özellikle Coğrafi Keşifler sonrası oluşmaya başlayan Avrupa’nın merkezde yer aldığı siyasi ve ekonomik düzeni anlayacak okumalar gerçekleştirmektir. Doğru bir tarih, coğrafya, harita, toplum ve kültür tasavvuruna sahip olmayan bir Müslümanın ümmetin diğer fertlerine de gelecek vadetmesi söz konusu değildir. Bu nedenle elimizden geldiğince hem kendi tarih ve kültürümüzü hem Müslüman toplumların tarih ve kültürünü hem de içinde yaşadığımız düzenin kurucu unsurlarının tarih ve kültürlerini öğrenmek, ümmete dair kalıcı güzel işler yapabilmemizde bize büyük kolaylık sağlayacaktır.

Bugün İslam dünyasındaki genel resme baktığımızda Müslüman toplulukların birçok ortak değere rağmen birbirlerinden uzak olduklarını görmekteyiz. Bu da şüphesiz birlik ruhunun daha çok sarsılmasına ve sorunların derinleşmesine sebebiyet vermektedir. Dünya üzerindeki kriz bölgelerinin önemli bir kısmının Müslüman ülkelerde yer alması birlik ruhunun kurulamadığının açık delilidir. Dünyanın en fakir ülkeleri arasında yer alan, istikrarsızlık ve çatışmanın normalleştiği ve insan hayatının değersizleştiği Yemen örneği, ümmet şuuru ortadan kalkınca ne tür sorunların tezahür edebileceğinin bir göstergesidir. Yıllardır bölgesel rekabet sebebiyle fiili bir savaşın yaşandığı Yemen, açlık ve sefaletle boğuşurken, savaştan çıkar uman ülkelerin mazlumların yaralarına merhem olmaktan ziyade bu yaraları daha da derinleştirdiğini görmekteyiz. Benzer şekilde, Müslüman dünyanın kimi bölgelerinde zenginlik ve bolluğun yol açtığı aşırı rahatlık ve israf hâli varken başka coğrafyalarda insanlar açlıktan ve imkânsızlıktan hayatlarını kaybetmekteler. İşte tüm bunlar ümmet olamadığımızda ve Müslüman dünya parçalı bir yapıya büründüğünde, bizleri ne tür sorunların beklediğini ya da diğer kardeşlerimizin nelerle yüzleşebileceğinin bir göstergesidir.

Birinci Dünya Savaşı’ndan itibaren İslam dünyasının kanayan bir yarası hâlindeki Filistin meselesi de dâhil olmak üzere birçok mücadele alanı ümmet bilincinin pekişmesine önemli katkılar sağlamıştır. Bu topraklarda Müslüman dünyaya dair oldukça içten bir bakışın gelişmesini beraberinde getirmiştir. Özellikle Anadolu insanı, coğrafya ya da ırk ayrımı yapmaksızın yeryüzünün her köşesindeki ihtiyaç sahibi Müslümanın yardımına koşmayı en büyük vazife bilmiştir. Bu toprakların bize emanet ettiği bu miras şüphesiz bizler tarafından da en iyi şekilde muhafaza edilmeli ve bizden sonrasına miras bırakılmalıdır. Nitekim 1969’daki Mescid-i Aksa’nın yakılmasından Afganistan’ın Sovyetler Birliği tarafından işgaline, ABD’nin bölgeyi istikrarsızlaştırıcı işgal ve operasyonlarından Bosna-Hersek ve Kosova’daki katliamlara, İsrail’in on yıllardır süre gelen hukuk dışı genişlemeci politikalarından yönettiği halkını kendi ordusunun silahlarıyla katleden rejimlere kadar Türkiye insanının her daim net ve kararlı bir duruş sergilemesi dikkatlerden kaçmamaktadır. Bu nedenle bu ülkenin mensupları olarak üstlendiğimiz tarihî misyon çerçevesinde ümmetin siyasal ve toplumsal çerçevesini iyi özümseyip yeni arayışlarla Müslüman dünyanın selameti için çalışmalıyız.

Sonuç

Ümmet her türlü ırk, milliyet, coğrafya ve alt kimlikten uzak bir kavramdır. Sınırlı bir düşünce veya akıma indirgenemeyecek bir topluluğun adıdır. Ümmet olgusu Müslümanların toplumsal ve siyasal alanda bir arada bulunma ve mevcut uluslararası düzene alternatif sunarak yeni bir dünya düzenini kurma iradesini bünyesinde barındırır. Tüm Müslümanlara yeryüzüne huzuru, barışı ve refahı getirme misyonunu yükleyerek onları çatısı altında birleştiren bir üst kimlik konumundaki ümmet, Allah ve Resûlü’nün öğrettiği yaşam ve davranış biçimini tüm insanlığı kuşatacak bir duyguyla uygulamaya geçirebilecek bir yapıdır.

Ümmet, İslami bir varoluş biçimi olması hasebiyle mensuplarının toplumsal ve siyasal davranışlarını da düzenler. Bu bağlamda bizler, İslam ümmetinin mensupları olarak her şeyden önce gerçek manada bir İslami yaşamı hayatımızın temeli hâline getirmeli ve tüm insanlığın yararına olacak şekilde dünyayı yeniden imar etmenin yollarını aramalıyız.

Batı dünyasının inşa ettiği eşitsizlik ve adaletsizliği tetikleyen düzeni bir kader ya da insanlığın son evresi gibi kabul etmemeli aksine ümmet bilincini kuşandıkça ve Müslüman dünyada bu bilinci kuvvetlendirdikçe yeni bir gerçekliğin ortaya çıkabileceğini aklımızdan çıkarmamalıyız. Tarihin genel serüveni içinde nasıl kırılmalar, büyük dönüşümler, yükselişler ve çöküşler varsa, benzer şekilde Avrupa merkezci siyasal düzenin de güçlü bir alternatif üretildiği takdirde zayıflayacağı ve dönüşeceği unutulmamalıdır.

İslam ümmetinin mensupları olarak bizler, üzerimize düşen sorumluluğu en iyi şekilde yerine getirip Müslüman kardeşlerimizin bir araya gelmesi ve aynı şuuru benimsemesi için gayret göstermeliyiz. Elimizdeki imkânları en iyi şekilde değerlendirerek kendimizi yetiştirmeli, ümmetin fertleri ile bağlarımızı onları ötekileştirmeden, nesneleştirmeden ve basitleştirmeden kuvvetlendirmeliyiz. Böylece de alternatif bir düzen fikrini tüm Müslüman coğrafyada benimsenen bir düşünceye dönüştürmeliyiz.

Kaynakça

Bulut, Halil İbrahim, “Ümmet”, TDV İslam Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ummet.

Davutoğlu, Ahmet, Alternatif Paradigmalar: İslam ve Batı Dünya Görüşlerinin Siyaset Teorisine Etkisi, çev. M. Cüneyt Kaya, Küre, İstanbul, 2018.

Komisyon, Hadislerle İslam, T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2015.

Hasan el-Hudeybi, Du’at La Kudat, Dar et-Tevzi’ ve’n Neşr, Kahire, 2012.

Hodgson, Marshall G. S. Dünya Tarihini Yeniden Düşünmek, çev. A. Kanlıdere, Yöneliş, İstanbul, 2001.

TDK Güncel Türkçe Sözlük, “Ümmet Maddesi”.

1 Dr. Öğr. Üyesi M. Hüseyin MERCAN, Marmara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi

2 Âl-i İmrân, 3/103.

3 Müslim, “Birr”, 66.

4 TDK Güncel Türkçe Sözlük, “Ümmet Maddesi”.

5 Halil İbrahim Bulut, “Ümmet”, TDV İslam Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ummet.

6 Ümmet sözcüğünün Kur’an-ı Kerim’deki farklı kullanımları için TDV İslam Ansiklopedisi’nin kısa ve öz bilgiler içeren ilgili maddesine bakılabilir.

7 Hucurât, 49/10.

8 Âl-i İmrân, 3/103.

9 Âl-i İmrân, 3/104.

10 Hucurât, 49/10.

11 Buharî, “İman”, 7.

12 Müslim, “Birr”, 66.

13 Müslim, “İman”, 78.

14 Âl-i İmrân, 3/110.

15 Hodgson, Marshall G. S. Dünya Tarihini Yeniden Düşünmek, çev. A. Kanlıdere, Yöneliş, İstanbul, 2001, 72.

16 Bakara, 2/30.

17 Ahmet Davutoğlu, Alternatif Paradigmalar, 294.

18 Hûd, 11/112.

19 Hasan el-Hudeybî, Du’at La Kudat, 2012.