T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Genel Yayın No: 2120
Gençlik Kitapları: 37

BİZ GENÇLERE DAİR - 8
Helal Kazanç, Tüketim, İnfak, Bereket ve Biz

Yayın Yönetmeni: Cafer Tayyar DOYMAZ

Koordinasyon: Yunus YÜKSEL

Editör: Prof. Dr. Adnan ADIGÜZEL

Yazarlar: Doç. Dr. Yunus ARAZ
Doç. Dr. Abdullah İNCE
Prof. Dr. Fatma Asiye ŞENAT
Prof. Dr. Faruk TAŞÇI

Tashih: Zeynep Selin TERZİ

Grafik&Tasarım: Uğur ALTUNTOP

Kapak Tasarım: Gökhan ÇAKIR

4. Baskı, İSTANBUL 2023

Eser Yayın Kurulu Kararı: 02.12.2021/86

Baskı: İhlas Gazetecilik AŞ.
Tel.: 0212 454 30 00
Sertifika No: 45589

2023-34-Y-0003-2120
ISBN: 978-625-435-143-3
Sertifika No: 12930

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı
No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA
Tel: 0 312 294 43 43 • Faks: 0 312 294 42 57
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr
www.diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye Daire Başkanlığı
Tel: 0312 295 71 53 - 295 71 56 • Faks: 0312 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

PROJE HAKKINDA…

Sevgili Gençler!

Projemiz, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi ile MEB Eskişehir İl Milli Eğitim Müdürlüğü arasında imzalanan protokol çerçevesinde lise öğrencilerine yönelik gerçekleştirilen “Bize Dair” eğitim seminerlerinin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır.

Projemizin hedefleri olarak iki husustan bahsedebiliriz. Birincisi, çeşitli alanlardaki soru ve sorunlarımıza, alanında uzman üniversite hocaları tarafından cevap ve çözümler üretebilmektir. Bunun için doğru düşünmemize yardımcı olacağına inandığımız bazı kavram ve değerlerimizi, kısa ama öz bir şekilde anlamaya ve anlatmaya çalıştık.

Projenin bir diğer amacı ise, çevremizde sürekli iç içe olduğumuz bazı soru ve sorunlara dikkat çekmektir. Bu çalışmalarla, sorumlu, bilinçli ve ahlaklı bireyler olarak iyiliğin yayılması, kötülüğün engellenmesi konusunda küçük de olsa bir adım atmak istiyoruz. Fakat bunu hep birlikte yaparsak başarılı olacağımıza inanıyoruz.

Hemen belirtelim ki, daha işin başındayken unutmamamız gereken bazı hususları da sizlerle paylaşmak istiyoruz:

Sevgili genç arkadaşlar! Öncelikle bizleri yaratan, yaşatan ve bunca nimetleri veren Rabbimizi unutmamalıyız. Zira Yüce Allah’a olan inancımız, hayattaki duruşumuzun merkezini oluşturmaktadır. O’ndan uzaklaşmak, zihnen ve kalben savrulmamıza sebep olabilir. Öyle ki kendimizi ve insanlığımızı kaybedecek bir duruma gelebiliriz. Kıblemiz Allah (cc) olmalı ve yönümüzü sadece O’na dönmeliyiz.

Kalbimizin merkezine Allah’ı koymak, ilim ve irfanımıza yön verecek, hayatın güzellikleri karşısında şükrümüzü artıracak, zorluklar karşısında sabrımızı kuvvetlendirecek, ailemizle, yakınlarımızla ilişkimizi güzelleştirecek, çevremize, kültürümüze, tarihimize bakışımızı değiştirecek, bireylerin olduğu kadar tüm toplumun hak ve hukukunu koruyacak, helalinden kazanma ve helalinden tüketme hassasiyetimizi yükseltecek, çevremizle sağlıklı ilişkiler kurmamıza imkân verecektir. Tüm bu hususlar, bizlere adil ve ahlaklı bir ümmet olma bilinci kazandıracaktır.

Kıymetli gençler! Yaptığımız her işin öteki dünyada bir karşılığının olduğunu biliyoruz. Bu sebeple çevremize ve olup bitenlere karşı duyarlı davranmalıyız. Ömrümüzü boş arzu ve hevesler yerine dünya ve ahiretimizin güzelleşmesine katkı sağlayacak işlerle geçirmeliyiz.

Bu vesileyle, çalışmalarımızın Cenab-ı Allah’ın bizler için hedef koyduğu erdemli bir insan olma ve ahlaklı bir toplum inşa etme idealini gerçekleştirmeye katkı sağlaması dileklerimizle...

EDİTÖR’DEN GENÇLERE…

Sevgili Gençler!

Bizim için, hayatta sağlıklı ve huzurlu yaşamak büyük önem taşır. Hepimiz huzurlu olmak için, öncelikle kimseye muhtaç olmayacağımız bir kazancımızın olmasını isteriz. Ancak hemen belirtelim ki bunun kadar hatta bundan daha önemli olan, kazancımızın helal olmasıdır. Helal olmayan kazanç bize huzur yerine sıkıntı ve rahatsızlık getirir. Gerçekten de emek vererek, alın terimizle elde ettiğimiz kazanç, huzur ve sağlığımız için ne kadar da değerlidir! İşte bu kitapta öncelikle helal kazanç konusunda aklımıza takılan sorulara cevaplar bulmaya çalışacağız. Konuyla ilgili “Helal Kazanç ve Biz” yazısını Dr. Öğr. Üyesi Yunus ARAZ hocamız yazdı.

Kazancın helali haramı yanında, tüketimin de helal ve haram yönlerinin olduğunu bilmeliyiz. Büyük emekler vererek elde ettiğimiz helal kazançları tüketirken de, en az kazanırken gösterdiğimiz kadar titizlik göstermeliyiz. Tükettiğimiz her şey yerli yerince olmalı ve bir güzellik ortaya koymalıdır. Kendimiz, çevremiz, dostlarımız için bir değer ifade etmeyen tüketim, anlamlı olmayacaktır. Tüketmek için tüketmek, başlı başına tüketimden haz almak günümüz modalarından biri sanki. Oysa bizim değerlerimize göre tüketimin de bir anlamı, gayesi ve ölçüsü var. Büyük bir zevkle ve kendinizi yazının içinde hissederek okuyacağınıza inandığımız “Tüketim ve Biz” yazımızı sizler için Doç. Dr. Abdullah İNCE hazırladı.

Bizler, helal yollardan büyük emekler vererek elde ettiğimiz kazancımızı, kendi ihtiyaçlarımız için harcamak ve gelecekteki zor zamanlar için tasarruf etmek isteriz. Öte yandan insanların kazanç elde etme konusunda eşit olmadığını ve Yüce Allah’ın bütün insanlara aynı imkânları vermediğini de biliriz. Bazı kişiler, çeşitli nedenlerle ihtiyaçlarını karşılama konusunda yetersiz kalabilir. Dinimiz bizlerden, belki de büyük emekler vererek kazandığımız ve de çok sevdiğimiz mallarımızdan öncelikle yakınlarımızdan başlamak üzere ihtiyaç sahiplerine de vermemizi ister. İşte infak dediğimiz şey, genel anlamda başkaları için yaptığımız bu tür harcamalardır. İnfak konusunda aklımıza gelen birçok sorunun cevabını bulabileceğinizi ve zevkle okuyacağınızı düşündüğümüz “İnfak ve Biz” yazısını ise sizler için Prof. Dr. Fatma Asiye ŞENAT hocamız yazdı.

Hayatımızdaki en güzel ve sıcak kelimelerden biri de berekettir. İşlerimizin, kazancımızın, ömrümüzün vb. her şeyin bereketli olması için dualar ederiz. Çünkü bir şeyin olmasından hatta çok olmasından daha da değerli ve önemli olan bereketli olmasıdır. Bizler, kolaylıkla elimizden çıkan, nasıl gelip gittiğini bilemediğimiz ve çoğu zaman pek de hayrını göremediğimiz nimetlerin bereketsiz olduğunu söyleriz. Tabii ki bir malın, bir imkânın ya da herhangi bir değerin bereketli olması için, öncelikle helal yollardan elde edilmesi, ihtiyaç hâlinde başkalarıyla paylaşılması ve yerli yerince kullanılması gerekir. Berekete dair hayatın içinden birçok örneğin yer aldığı “Bereket ve Biz” yazısını ise sizler için Prof. Dr. Faruk TAŞÇI hocamız kaleme aldı.

Sonuç olarak, Rabbimizden helal kazanç, sağlık ve afiyetle yaşamak ve kazancımızı yerli yerince harcama imkânı nasip etmesini dileyelim. Yine Rabbimizden büyük emek vererek kazandığımız helal kazançlarımızdan ihtiyaç sahiplerine de vermeyi, huzur ve mutluluğu bütün topluma yaymayı, ömrümüzün ve kazançlarımızın bereketli olmasını isteyelim.

Dualarımızın kabul olması dileğiyle, sizleri kitapla baş başa bırakıyorum.

Editör
Prof. Dr. Adnan ADIGÜZEL

HELAL KAZANÇ VE BİZ¹

Giriş

“Allah’ın size rızık olarak verdiklerinden helal, iyi ve temiz olarak yiyin ve inandığınız Allah’a karşı gelmekten sakının.”²

Bize düşen, Cenab-ı Allah’ın rızasına uygun bir şekilde yaşamaktır. Bu anlamda öncelikle geçimimizi sağlamak için elde ettiğimiz kazancın Allah’ın rızasına uygun olmasına dikkat etmeliyiz. Çünkü şahsiyetimizin oluşmasında helal kazancın, helal lokmanın önemli bir yeri vardır. Helal kazanca verdiğimiz önem ve özen, aslında nasıl bir şahsiyete sahip olduğumuzun bir göstergesidir.

Helal kazançla rızkımızı temin etmemiz, aile bireylerine helal kazanç yedirmemiz, huzurlu aile ortamının oluşmasında oldukça önemlidir. Bir babanın veya annenin ‘evladıma haram yedirmedim’ demesinden daha şerefli ve güzel bir söz olmasa gerektir.

Vücuda haram girmesi, ağacın içine onu içten kemiren bir kurt girmesi gibidir. İnsan, Yüce Allah’a karşı ibadetlerini de gıdalardan aldığı güç ve kuvvetle yerine getirir. Helal olmayan gıdadan alınan güçle kabul olan ibadet yapılabilir mi? Helal kazanç ile elde edilen gıdadan bereket yansırken, haram ve şüpheli gıdalardan sıkıntı ve gaflet ortaya çıkar.

Helal lokma, ilaç gibidir. Onu elde etmek için zaman zaman zorluklara sıkıntılara katlanmak durumunda da kalabiliriz. Ama bizim için, ruhumuz için faydalı olan odur. Haram gıda ise zehir gibidir. Kolay yollardan, emek harcamadan elde edilse de bizim için zararlıdır.³

1. Nelere Helal, Nelere Haram Diyoruz?

“Ey insanlar! Yeryüzündeki şeylerin helal ve temiz olanlarından yiyin! Şeytanın izinden gitmeyin. Çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır.”⁴

Bütün dinlerde olduğu gibi İslam dininde de insanların uyması gereken bazı kurallar bulunur. Helal ve haram sınırları da bunlardandır. Helal, dinin yasaklamadığı veya yapıp yapmama konusunda insanları serbest bıraktığı şeyler için kullanılır. Haram ise, yapılması kesin bir şekilde yasaklanan ve yasağa rağmen yapılması durumunda dinen cezayı gerektiren durumlardır.⁵

Bir şeye haram demek için konuyla ilgili kesin bir delil bulunması gerekir. Ancak bir şeyin helalliği için, o konuda yasaklayıcı bir kuralın bulunmaması yeterlidir.⁶ Nitekim Hz. Peygamber’e (sas), bazı gıdaların yenilip yenilmeyeceği ile ilgili soru sorulunca şöyle cevap vermiştir:

“Helal, Allah’ın Kitabı’nda helal kıldıklarıdır. Haram da Allah’ın Kitabı’nda haram kıldıklarıdır. Hakkında bir şey demedikleri ise müsamaha gösterdiği (mübah, serbest bıraktığı) şeylerdendir.”⁷

İslam dininde hayatın her aşamasıyla ilgili çeşitli bilgiler verilmiş ve yeri geldikçe bazı sınırlar da konulmuştur. İşte bu sınırlar çerçevesinde davranış sergilenirse helal olan yapılmış olacaktır. Fakat bu sınırlar aşılırsa harama bulaşılmış ve İslam’ın kurallarına aykırı davranılmış olacaktır.

Resûlullah (sas) bir gün ashâbıyla sohbet ederken şöyle buyurmuştur:

“Yüce Allah şöyle bir benzetme yapıyor: Bir yol düşünün! Dosdoğru bir yol. Her iki taraf boydan boya duvar. Her iki duvarda da yerlere kadar sarkmış asılı perdeleri bulunan açık kapılar var. Yolun başında bir uyarıcı yola girenlere şöyle bağırıyor:

-Ey insanlar! Şu doğru yola hep birlikte girin, ayrılmayın!

Yolun ortasında başka uyarıcılar da bulunuyor ve kapıların perdesini açmaya çalışanları ikaz ediyor:

-Ne yapıyorsun! Açma orayı sakın. Eğer açarsan oraya düşer, yoldan çıkarsın! diyorlar.

Daha sonra Resûlullah (sas) ashabına şöyle bir izahta bulunur: “İşte bu yol, İslam’dır. İki taraftaki duvarlar Allah’ın sınırları, açık kapılar ise O’nun yasaklarıdır. Yolun başındaki uyarıcı, Yüce Allah’ın Kitabı; yolun ortasındaki davetçiler de Yaratan’ın her Müslüman’ın kalbine yerleştirdiği vaizdir/uyarıcıdır.”⁸

Bizleri yaradan Yüce Allah, bize sunduğu sayısız nimetleri helal kılmış ve bu nimetlerden faydalanmamıza izin vermiştir. Bunun yanında bazı yiyecekleri ve davranışları da haram kılmıştır. Örneğin evlilik ilişkisini helal kılarken, evlilik dışı gayrimeşru ilişkiyi haram kılmıştır. Çeşitli meyvelerin yenilmesini helal kılarken, bu meyvelerden elde edilen ve sarhoşluk verecek içecekleri haram kılmıştır. Yüce Allah’ın haram kıldığı her şeyin helal olan bir alternatifi bulunması O’nun insanlara olan merhametindendir. Şunu bilelim ki Cenab-ı Allah’ın her emir ve yasağında çeşitli sebepler ve hikmetler bulunur.

2. Helal ve Haram Konusunda Şüpheli Olan Durumlar

Helal ve haramlar belli olduktan sonra helal mi yoksa haram mı olduğu konusunda şüpheye düşülen konularda iyi inceleme yapılmalıdır. Özellikle bu konuda bilgisi olanlara danışılmalıdır. Buna rağmen şüphe devam ederse, şüpheli şeylerden uzak durulmalıdır. Hz. Peygamber (sas) bu hususu şöyle açıklar:

“Helal bellidir; haram da bellidir. İkisinin arasında ise birtakım şüpheli şeyler vardır ki insanların çoğu bunları bilmezler. Kim şüpheli şeylerden sakınırsa, dinini ve ırzını (namus ve haysiyetini) korumuş olur. Kim de şüpheli şeylere düşerse, harama düşmüş olur. Bu, tıpkı bir koruluğun etrafında hayvan otlatan çobanın durumuna benzer, sürüsü her an oraya girebilir. Bilin ki her hükümdarın bir koruluğu vardır. Allah’ın koruluğu ise O’nun haramlarıdır.”⁹

Bizim yapmamız gereken öncelikle helal ve haramları iyi bilmek daha sonra şüphe duyduğumuz konularda araştırma yapmaktır. Bu konuda gerek okuyarak gerekse güvendiğimiz kişilere sorarak konunun aydınlanmasını sağlamalıyız. Eğer hâlâ üzerinde şüphe duyulan bir durum olursa ondan da uzak durmanın daha doğru ve hayırlı olacağını bilmeliyiz.

Cenab-ı Allah’ın haram kıldığı her şey, biz hikmetini bilelim veya bilmeyelim, kulların faydasınadır. Ancak bildiğimiz konularda sık sık helal mi haram mı şeklinde bir vesveseye de düşmemek gerekir. Çünkü helal olan şeylerin vesveseye düşülerek şüpheli sayılıp uzak durulması, Yüce Allah’ın verdiği nimetlerden mahrum kalmak anlamına gelir.

3. Hiç Kimse Helali Haram, Haramı Helal Kılamaz

Yüce Allah ve sevgili Resûlü’nün helal dediği helal, haram dediği de haramdır. Hiç kimsenin Cenab-ı Allah’ın haram kıldığını helal, helal kıldığını haram kılma yetkisi yoktur. Nitekim bu konuda Kur’an’da birden çok ayette uyarılar vardır. Helali haram, haramı helal kılacak şekilde davrananların haddi aştığı, Allah’ın haddi aşanları sevmeyeceği,¹⁰ doğru yoldan sapmış oldukları,¹¹ Allah’a karşı yalan uydurdukları ve kurtuluşa ermeyecekleri¹² bildirilmiştir.

Hatta bu konuya benzer bir hususta Allah Teâlâ, Hz. Peygamber’i uyararak şöyle buyurmuştur: “Ey Peygamber! Eşlerinin rızasını arayarak, Allah’ın sana helâl kıldığı şeyi sen niçin kendine haram ediyorsun? Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”¹³

Dolayısıyla haram belli, helal belliyse ve herhangi bir zaruret durumu da yoksa bunların zamana ve mekâna göre değişmeyeceği bilincinde olmamız gerekir.

4. Helal Kazanç İçin Emek Harcamalıyız

İslam dininde bir kazancın helal olabilmesi onun helal yoldan elde edilmesine de bağlıdır. Helal yoldan kazanmak ise ya emek harcamakla ya da bir iş için ortaya sermaye koymakla olabilir. Helal işlerde, çalışarak kazandığımız kazanç, helal kazançtır. Bunun yanında helal paramızı (sermayemizi) bir işte kullanmamız veya ortak olduğumuz kişilere kullandırarak elde edilen kazançtan pay almamız da helal kazanç sayılır. Dolayısıyla kazancın helal olabilmesi için en temel unsurlardan biri emeğe dayanmasıdır. Daha bilinen bir ifadeyle alın teri dökülmesi gerekir.

Hz. Peygamber (sas), insanın yediği şeylerin en temizinin, en güzelinin, kendi emeğiyle kazandığı kazanç olduğunu belirtmiştir.¹⁴ Yine hiç kimsenin elinin emeğinden daha hayırlı bir yemek yemediğini bildirmiştir.¹⁵

Bir gün Hz. Peygamber ve ashabı sohbet ederken güçlü ve heybetli bir adam önlerinden geçer. Sahâbe, ‘Ey Allah’ın Resûlü keşke bu adam gücünü kuvvetini Allah yolunda kullansa’ deyince Resûlullah şöyle buyurur: “Bu adam çocuklarının geçimi için çalışsa Allah yolundadır. Bu adam yaşlı anne babasının geçimi için çalışsa Allah yolundadır. Eğer kendi onur ve şerefi için çalışsa yine Allah yolundadır. Fakat riya ve gösteriş için çalışırsa o zaman bu kişi şeytanın yolundadır.”¹⁶

Çalışmak, alın teri dökerek kazanç elde etmek ve başkalarına muhtaç olmamakla ilgili Enes b. Malik’in, Hz. Peygamber’den (sas) aktardığı şu rivayet gerçekten çok dikkat çekicidir:

“Ensardan biri Peygamber Efendimize gelip kendisinden bir şeyler istedi (dilendi). Peygamber Efendimiz o kişiye:

-Evinde herhangi bir şey yok mu? diye sordu. Adam:

-Bazen örtündüğümüz bazen de sergi olarak kullandığımız bir keçe ve su içtiğimiz bir kap var’ dedi. Resûlullah:

-Git onları bana getir, dedi. Getirince Resûlullah,

-Bunları satın alacak kimse yok mu? diye sordu. Sahâbeden biri,

-Ben bir dirheme alırım, dedi, Resûlullah;

-Bir dirhemden fazla veren var mı? diye iki ya da üç kere sordu. Bunun üzerine başka bir sahâbe ‘ben iki dirheme alırım’ dedi. Resûlullah eşyaları ona sattı. Bu iki dirhemi alarak adama verdi ve;

-Bir dirhemle çocuklarına yiyecek al, diğer dirhemle de bir balta satın al ve bana getir, dedi. Adam baltayı getirince Peygamber Efendimiz elleriyle baltaya bir sap taktıktan sonra adama:

-Al götür onunla odun kesip sat, geçimini sağla. Seni on beş güne kadar görmeyeyim. Buyurdu.

Adam gidip odun kesip satmaya başladı. Bu arada on dirhem para kazandı ve sonra Peygamberimizin yanına geldi. Peygamber Efendimiz adama:

-Bu senin için, kıyamet günü yüzünde dilencilik lekesiyle gelmenden daha hayırlıdır. Dilenmek, sadece çaresizlikten sersefil olmuş, fakirliğe düşmüş, borca batmış veya ödemesi gereken büyük diyet borcu olan insanlar dışında kimseye caiz değildir. Buyurdu.”¹⁷ Bu hadisten Resûlullah’ın, çalışma gücü olduğu hâlde dilenen sahâbeye zekâttan pay vermediğini ve onun dilenmesini caiz görmediğini anlıyoruz.

Allah Teâlâ, bizlere emeklerimizin karşılıksız kalmayacağı teminatını vermektedir. Yaptığımız her işin, her çabanın karşılığını er ya da geç göreceğiz. Emeklerimiz kesinlikle boşa gitmeyecektir.¹⁸

Hatırlayalım ki, Yüce Allah’ın seçtiği peygamberler de yaşadıkları çağlarda geçimlerini sağlamak için çalışmışlardır. Hz. İdris’in terzilik, Hz. Zekeriyya’nın marangozluk, Hz. İbrahim, Hz. Hûd ve Hz. Salih’in tüccarlık, Hz. Davud’un hükümdar olmasına rağmen demircilik (zırh ustası), Hz. Eyyub’un ise çiftçilik yaptığı bilinmektedir. Onlar ailelerinin geçimini sağlamak için çalışmışlardır. Böylece onlar topluma üretimle katkı sunmuşlar ve örnek olmuşlardır.

Hz. Ömer, ailesinin rızkını helal yoldan temin etmek için çalışmayı cihattan daha üstün tutmuştur. O, bir defasında şöyle demiştir: “Allah’ın rızasına uygun bir şekilde rızık temini için yola çıktığımda, yükümün ağırlığı altında ölmem, Allah yolunda cihad ederken ölmemden daha hayırlıdır. Çünkü farzları yerine getirebilmem ancak rızık temini ile mümkün olur. Farzın kendisiyle yerine getirildiği şey de farzdır. Dolayısıyla namaz farz olduğu gibi, abdest de farzdır. Rızık temin etmek için çalışmak da bunun gibidir.”¹⁹

İstiklal marşı şairimiz Mehmet Akif Ersoy, Küfe adlı şiirinde bu konuyu ne güzel izah etmiştir:

Kuzum, ayıp mı çalışmak, günah mı yük taşımak?

Ayıp: Dilencilik, işlerken el, yürürken ayak.

Bekâyı hak tanıyan sa’yi bir vazife bilir;

Çalış çalış ki bekâ sa’y olursa hak edilir.

5. Üzerinde Başkalarının Hakkı Olan Kazanç Helal Olmaz

Kur’an-ı Kerim’de insanın dünya malına düşkünlüğüne dikkat çekilmiştir. Bununla birlikte bir kişinin kul hakkına girerek, başkasının hakkını yiyerek mal mülk sahibi olması kınanmıştır. Özellikle de ölçü ve tartıda hileli davranma örnekleri üzerinden haksız kazanç çok sert bir şekilde eleştirilir.²⁰

Şunu belirtelim bir kulun hakkını yemekten çok daha kötü ve günah olanı birçok kulun hakkı anlamına gelen kamu hakkı yemektir. Mesela başkalarına ait interneti izinleri olmadan kullanmak bu kişinin hakkını yemek anlamına gelir. Halkın ortak malı olan bir şeyi çalmak ise, bütün halka karşı yanlış yapmak demektir. Her ikisi de çok kötüdür. Ancak kişilerle helalleşmek mümkün olabilir. Ama bütün halkla helalleşmek çok zordur. Bundan dolayı kamuya karşı bir görev alan kişilerin görevlerinde çok dikkatli olması gerekir.

Sonuçta bir kişinin görevini hakkıyla yerine getirmemesi, vergi kaçırması, kaçak elektrik ya da su kullanması, fakir olmadığı hâlde kendini fakir göstererek devletin imkânlarından faydalanması belki de telafisi olmayan büyük günahlara girmesi anlamına gelir. Çünkü böyle bir haksızlık yaparak hiç tanımadığımız, tanımamızın da mümkün olmadığı sayısız kişinin hakkını yemiş oluruz. Aynı zamanda bir işte çalışırken hasta olmadığımız hâlde hastaymış gibi rapor alıp işe gitmememiz ya da kamu mallarını gereksiz yere kullanmamız ve israf etmemiz doğru değildir. Yine yetkili kişilerin bir iş yaptırırken ehil olmayan kişilere iş vermesi, yakınlarını kayırması (adam kayırması), kamu mallarını şahsi işlerinde kullanması vb. hususlar da kamu hakkını ihlal etmek anlamına gelir.

Bizler gerek bireysel gerekse toplumsal olarak başkalarının hakkına dikkat etmeliyiz. Kazancımıza haram girmesinden veya kul hakkı yemekten uzak durmalıyız. Bu bilinçle rüşvet, kumar, aldatma, her türlü hileli işlerden, ölçü ve tartıda hile yapmaktan kaçınmalıyız. Borcumuzu bile bile zamanında ödememek ya da işimizi aksatmak, yakınlarımıza yardım edelim derken başkasının hakkını yemek vb. işler gerçekten büyük sorumluluklardır. Bütün bunlardan elde edilen kazanç da helal olmayacaktır. İşte bizler sağduyulu davranıp titizlikle bu tür hak ihlallerinden kendimizi korumalıyız.

Günlük hayatta ticaret yapanların, kul hakkına girmemek için kılı kırk yararcasına çok dikkatli olması gerekir. Bu konuda gerek Kur’an’da gerekse Peygamberimizin uygulamalarında birçok uyarı ve kınamalar bulunur. Örneğin:

Resûlullah (sas) pazarda tahıl satan birinin yanına uğramış, tahıl çuvalına elini sokunca satılan malın alt kısımlarının ıslak olduğunu görmüş.

Satıcıya;

- Bu nasıl bir iştir, diye sorunca, Adam;

- Yağmurda ıslandı Ey Allah’ın Resûlü, diye cevap verir. Allah Resûlü:

- Islak kısmı görünecek şekilde koysan da insanlar onu görse olmaz mıydı? Bizi aldatan bizden değildir, buyurmuştur.”²¹

Bugün pazarlarımızda, gösterdikleriyle sattıkları farklı olan satıcıların yaptığı işler düşünüldüğünde yukarıdaki hadisin önemi daha da iyi anlaşılmaktadır. Bugün iyi malı öne dizip müşteriye arkadan kötü mal veren, ürünün taze görünmesi için farklı hileler yapan kişiler ne kadar kötü işler yapmaktadırlar değil mi? İşte bütün bunlar kul hakkı yemektir.

Hz. Peygamber (sas), insanları aldatarak ticaret yapan kişileri sert bir dille kınamaktadır. Malını satabilmek için yalan yere yemin eden kişilerin, kıyamet gününde durumlarının zor olacağını, Yüce Allah’ın onlarla konuşmayacağını ve onları temize çıkarmayacağını bildirmiştir.²²

İnsanları aldatmamak, Müslüman ahlakının gereğidir. Bu, sadece mal satarken değil, alırken de geçerli bir durumdur. Örneğin Ebû Hanife ticaretle uğraşan zengin bir âlimdir. Kendisi ticaret yaparken elinden geldiğince kul hakkına girmemeye ve haram kazanç elde etmemeye çalışmıştır. Gelen rivayetler, onun kul hakkı konusunda oldukça titiz davrandığını göstermektedir. Örneğin:

Bir gün bir kadın Ebû Hanife’ye satmak üzere bir ipek elbise getirir. Kadın getirdiği ipek elbiseye karşılık Ebû Hanife’den yüz dirhem ister. Ebû Hanife, elbisenin değerinin daha fazla olduğunu söyleyince kadın yüzer yüzer arttırarak dört yüz dirheme kadar yükseltir. Ebû Hanife, daha da fazla edeceğini söyleyince, kadın “benimle dalga mı geçiyorsun” der. Bunun üzerine Ebû Hanife, malın değerinin daha fazla olduğunu anlamak için malın değerini bilen birine sormak gerektiğini söyler. Çağrılan bir kişi, elbisenin gerçek fiyatının beş yüz dirhem olduğunu belirtir. Ebû Hanife de yüz dirheme bile razı olan bir kişinin malına gerçek fiyatı olan beş yüz dirhem vererek onu alır.²³

Günümüzde zor durumda olan kişilerin mallarını çok ucuz fiyata alan kişilere rastlamaktayız. Bu anlamda İslam ahlakına göre davranmanın nasıl olması gerektiği konusunda Ebû Hanife’nin ticaret ahlakı büyük bir örnekliğe sahiptir.

İçerisinde kul hakkı ya da kamu hakkı bulunan kazanç helal olmadığı gibi, bu şekilde helal olmayan kazançla alınıp tüketilen gıdalar da helal değildir. Bu yüzden Hz. Peygamber (sas), kul hakkı ile kamu hakkı yiyenleri uyarmıştır. O (sas) bir gün arkadaşlarına; “İflas eden kimdir, biliyor musunuz?” diye sorar. Kendisini dinleyen ashabı; ‘Bize göre iflas eden, parası ve malını kaybeden kimsedir.’ diye cevap verir. Bunun üzerine Resûlullah (sas) iflası şöyle anlatmıştır:

“Ümmetimden bazı kişiler kıyamet günü namaz kılmış, oruç tutmuş ve zekât vermiş olarak gelir. Fakat birine sövmüş, bir başkasına iftira etmiş, birinin malını yemiş, ötekinin kanını dökmüş ve bir başkasını dövmüştür. Bunun üzerine iyiliklerinin sevabı, hakkına girdiği kimselere dağıtılır. Dünyadayken hakkını yediği kişilerle bu şekilde ödeşmeye devam ederken kul hakları bitmeden sevapları bitince, hak sahiplerinin günahları kendisine yüklenmeye başlanır. Sonuçta da cehenneme atılır. İşte asıl iflas budur.”²⁴

6. Şüpheli Şeylerden Uzak Durmalıyız

Bizler kazancımızı helal yollardan kazanmalıyız. Gerçekten iyice araştırdığımız hâlde, helalliği konusunda şüphe duyduğumuz bir kazanç olursa da ondan uzak durmalıyız. Bu konuda bir vicdan muhasebesi yapmamız, bu kazancın helal olup olmaması konusunda bizlere ışık tutacaktır. Hz. Peygamber; “Âlimler sana fetva verse de, sen asıl kalbine (vicdanına) danış!”²⁵ buyurarak bizlere güzel bir yol göstermiştir.

Vicdanımızın kabul etmediği, içimizi rahatsız eden bir kazanç yoluna girmememiz gerekir. Fakat burada yine belirtmemiz gerekir ki, şüpheli şeylerden kaçınayım derken vesveseye düşüp hayatı çekilmez bir hâle getirmek de doğru değildir. İyice araştırma yapıp, yaptığımız işin helal olduğu konusunda vicdanımızda güçlü bir kanaat oluşunca artık vesveseye düşmemeliyiz. Bu aşamadan sonra artık o işi gönül rahatlığıyla ve en iyi şekilde yapmalıyız.

7. Mallarımız Üzerinde Başkalarının da Hakları Vardır

“Mallarında, muhtaç ve yoksullar için bir hak vardır.”²⁶
“Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe, iyilik ve hayra ulaşamazsınız.
Ne infak ederseniz, Allah, onu hakkıyla bilir.”²⁷

İslam dini, helal olması koşuluyla kazancımıza sınır getirmemiştir. Fakat kazanç elde edildikten sonra bu kazancımıza bazı yükümlülükler getirmiştir. Dinimiz bizlerin bu sorumlulukları yerine getirmesini ister.

Cenab-ı Allah, bizlere emanet verdiği mallar üzerinde bir kısım ihtiyaç sahibinin de hakkı olduğunu haber vermiştir: “Mallarında muhtaç ve yoksullar için bir hak vardır.”²⁸

Malın belirli bir kısmından zekât vermek, yoksul akrabayı, ihtiyaç sahiplerini gözetmek, sadaka vermek, zor durumda olup borç isteyen kişilere karz-ı hasen (Allah katında güzel bir ödünç) vermek bunlar arasındadır.

Kazancımızı helal yollardan kazanmış olsak bile, eğer malımızın üzerindeki sorumluluklarını yerine getirmezsek Allah katında sorumlu oluruz. Bu malların hesabını vermemiz güçleşir. Ancak helal yoldan elde edilmiş mallarımız üzerindeki sorumluluklarımızı yerine getirirsek, o malları gönül rahatlığıyla harcayabiliriz.

Bilindiği gibi zekât vermek bir anlamda malın şüpheli kazançtan temizlenmesini sağlar. Biz kazancımızı haramdan uzak, helal yollardan kazanmalıyız. Fakat bilmeden bir yanlışlık yaptıysak ve bunu fark etmemişsek, o zaman da zekât vererek malımızın temizlenmesini sağlamalıyız.

Hz. Peygamberimiz (sas), “Yüce Allah, zekâtı, ancak sizin geride kalan mallarınız, servetleriniz tertemiz olsun diye farz kılmıştır.”²⁹ buyurur. Böylece zekâtı verilmeyen malın temizlenemeyeceğini, çünkü o malda muhtaçların haklarının bulunduğunu açıkça beyan etmiştir.³⁰ Zaten zekât kelimesinin bir anlamı da temizliktir.

Tabii bu durumu, bile bile haram kazanç elde etmekle karıştırmamak gerekir. Bilerek haram kazancın zekâtı olmaz. Böyle bir kazanç zekât vererek temizlenmez. Bu kazançtan harcamakla hayır yapılmış olmaz. Bu haram kazancın temizlenmesi için öncelikle kimlerin hakkı yenilmişse onlarla helalleşmek, onların haklarını vermek gerekir. Eğer hakkı yenen kimseye çeşitli sebeplerden dolayı hakkını verme imkânı yoksa en azından onun adına sadaka olarak verilmelidir.

Hz. Peygamber (sas), veren elin alan elden üstün olduğunu ifade etmiştir.³¹ Bir taraftan yoksullara çalışmak ve başkalarına el açmamak tavsiye edilirken, diğer taraftan gerçek ihtiyaç sahiplerine yardım edilmesi teşvik edilmiştir. Bir hadis-i şerifte, “Ateşten korunmak için imkânı olan, bir hurma tanesi ile dahi olsa sadaka vererek bu imkânı kullansın. Bunu da bulamayan en azından güzel bir söz söylesin.”³² buyrularak sadakanın önemi vurgulanmıştır.³³

Burada karz-ı hasenden de kısaca bahsetmemiz iyi olur. Karz-ı hasen, “Allah’a güzel borç vermektir.” Allah’a nasıl borç verebiliriz?

Hemen ifade edelim ki ihtiyaç sahibi olan ve borç isteyen bir kişiye herhangi bir karşılık beklemeden sadece Allah rızası için borç verirsek, Allah’a borç vermiş gibi oluruz. Kur’an’da, “Kim Allah’a güzel bir borç verirse Allah bunun karşılığını fazlasıyla öder. Ayrıca ona çok değerli bir ödül de verecektir.”³⁴ buyrulmuştur. Bu tür ayetlerde³⁵ ihtiyaç sahiplerine borç vermek, Allah’a borç vermek olarak değerlendirilmiş ve karşılığının çok büyük olacağı bildirilmiştir.

Baktığımız zaman hadis-i şeriflerde de borç vermenin (karz-ı hasenin) önemine değinildiğini görürüz. Borç vermenin en az sadaka kadar hatta daha da faziletli olduğu bildirilmiştir. Bu sebeple olacak ki duasının kabul edilmesini isteyen kişinin, sıkıntı içerisindeki bir Müslümana borç vererek yardım etmesi tavsiye edilmiştir.³⁶

8. Helal Kazanca Haram Karışmamalı

İslam dini, meşru yoldan kazanç elde etmemize bir sınır getirmemiştir. Ancak, faiz, rüşvet, kumar, hırsızlık vb. yollarla ve de satılması haram olan alkol, domuz eti vb. malları satmak suretiyle kazanç elde etmeyi yasaklamıştır.³⁷ Bunun yanında yolsuzluk, gasp, tefecilik, emek sahiplerinin hakkını vermemek, alınan maaş ya da ücretin karşılığında istenilen standartta iş ve hizmet üretmemek doğru değildir. Yine, eksik ölçüp tartmak, müşteriye çok yüksek kârlarla mal satmak, sahte mal üretip tüketicilere zarar vermek, sattığı malın ayıp ve kusurunu gizleyerek kazanç elde etmek helal kabul edilmez. Bunlarla birlikte korsan yollarla kitap, cd vs. kopyalayıp satmak, hileli yollarla insanların mallarını yemek, mirastan paylarını vermemek gibi hususlar da meşru olmayan kazanç yollarıdır.³⁸ Bunlardan önemli olduğunu düşündüğümüz birkaç tanesi üzerinde durmak istiyoruz.

8.1. Cenab-ı Allah Faizli Kazancı Yasaklamıştır

Helal kazancın kesinlikle faiz barındırmaması gerekir. Kur’an-ı Kerim’de, “Allah alışverişi helal, faizi haram kılmıştır.”³⁹ buyrulmuştur. Ayette alışverişin yani ticaretin helal olduğu bildirilirken, faizin haram kılındığına da vurgu yapılmıştır. Faizin haram olması ve bunun nedenleri ile ilgili hem Kur’an-ı Kerim’de⁴⁰ hem de hadis-i şeriflerde⁴¹ birçok açıklama vardır.

İslam dininde faizin yasaklanmasının birçok sebebi vardır. Öncelikle faiz, sermaye sahiplerinin yatırıma yönelmesine ve dolayısıyla kaynakların daha verimli kullanılmasına engel olur. Böylece toplumdaki işsizlik oranı artar. Yatırımlarda faizli kredilerin kullanılmasından dolayı maliyet yükselir ve dolayısıyla da fiyatlarda da artış olur.

Öte yandan faizin yaygınlaştığı toplumlarda değerler altüst olur. Toplumda yardımlaşma, sevgi ve şefkat gibi insani özelliklerin yerini daha çok para kazanma hırsı alır. Kişiler, kurumlar, işyerleri ve hatta ülkeler giderek ağır borç batağına sürüklenir. Bu ise ekonomik ve siyasi özgürlükler bağlamında ciddi sorunlar doğurmaktadır.

Faiz, tamamen güçlünün ve sermaye sahibinin yararına işleyen bir olgudur. Bunun sonucunda zayıf ve muhtaç kişilerin durumlarının daha da kötüleşmesi söz konusudur.

İnsanlığın iki dünya saadetini temin edecek olan İslam dini bu denli zararlı bir işlemi kabul etmemiştir. Helal kazancın faizden uzak olması gerektiğini bildirmiştir.

8.2.Karaborsacılık Günah ve Suç Sayılmıştır

İslam ticarette, serbest piyasa ekonomisini esas almıştır. Bununla birlikte tüccarların, toplumun zorunlu ihtiyaçları olan ürünleri stoklayıp piyasada darlık oluşturmasını ve daha sonra elindeki ürünleri büyük kârlarla satmasını yasaklamıştır. Diğer yandan mallarını ihtiyaç anında piyasaya arz edenler de övülmüştür. Hz. Peygamber (sas) bu konuda, “Şehre uzak yerlerden mal getiren tüccar rızıklandırılmış, karaborsacı ise lanetlenmiştir.”⁴² buyurmuştur.

Karaborsacılık, kamuya zarar verecek şekilde stok yaparak, piyasada kıtlık oluşturup fiyatların artmasına sebep olur.⁴³ Bu ise toplumda huzursuzluğa ve düşmanlığa sebep olacak bir durumdur. Karaborsacılık hem kul hakkı hem insanların ihtiyaçlarını karşılamalarına engel hem de toplumda kin ve düşmanlığa sebep olduğu için yasaklanmıştır.

8.3. Rüşvet, Hırsızlık, Gasp ve Kumardan Gelen Kazanç Haramdır

Başta hırsızlık olmak üzere gasp, yankesicilik, kapkaççılık gibi başkalarının mallarını izinsiz bir şekilde gizli veya açık olarak almak dinimizde yasaklanmıştır. Bunun yanında bazı toplumlarda çok yaygın olan, yetkileri, görevi ya da gücü kötüye kullanarak sağlanan rüşvet de kesin bir şekilde yasaklanmıştır. Hz. Peygamber (sas), rüşvet alanın, verenin ve bu işe aracılık edenin lanetlendiğini bildirmiştir.⁴⁴

Kumar ise diğerlerinden farklı bir şekilde insanların kendi istekleriyle oynadıkları ve bir tarafın kaybederek diğer tarafın kazandığı bir şans oyunudur. Bu oyunu taraflar kendi rızaları ile oynamalarına rağmen yasaklanmıştır. Ayrıca kesin bir dille kumardan elde edilen kazancın haram olduğu belirtilmiştir.

Kumarın bazı çeşitlerinde beceri ve ustalık gerekse de esas itibarıyla kumar, şans ve tesadüfe bağlı olarak kazanç elde etme veya kaybetme oyunudur. Başkalarının mallarını meşru olmayan yollarla almak ve yemek haramdır. Kumarda, tarafların göstermelik rızaları, kumarla elde edilen malı helal duruma getirmez. Aslında kaybeden taraf verdiğine razı görünse de gerçekte yaşadığı sadece derin bir üzüntü ve pişmanlıktır. Kumarda kaybedenlerin tekrar şansını deneyerek kazanma, hiç olmazsa kaybını telafi etme hırsı bunu gösterir. Sonuçta kumar oynayanlar arasında gizli bir kin ve düşmanlık oluşur.

Diğer yandan kumar, zamanın ve enerjinin boşa harcanmasına, kişinin ailesinden, çevresinden, temel insani ve dinî görevlerinden uzaklaşmasına sebep olur.⁴⁵ Ayrıca İslam dininde helal kazancın en temel öğesi olan emek unsuru, kumarda bulunmamaktadır.

9. Helalden Kazanma Helale Harcama

“Doğru sözlü ve güvenilir tüccar, (ahirette) peygamberler, sıddîkler ve şehitlerle beraberdir.”⁴⁶

Yüce Allah bizlere dünya hayatında istifade edeceğimiz sayısız nimetler sunmuştur. Bununla birlikte Allah (cc) yarattığı çok az şeyi haram kılmıştır. Buna karşılık sınırsız bir helal alanı bulunur. Allah (cc) bizden sınırlı sayıdaki haramlardan uzak durarak, sınırsız helali elde etmek için gayret etmemizi ister.

Bizler kazancımızın helal olmasına çok büyük bir özen göstermeliyiz. Yine elde ettiğimiz kazancımızı da helal yollarda harcamalıyız. Yani Müslüman olarak kazancımızı helal yoldan kazanmalı ve yine helal yollarda değerlendirmeliyiz.

Kazancımızı helal yollardan kazansak bile içki ve kumar gibi haram yollarla harcamamız yasaklanmıştır. Bunun yanında helal yollarda harcama konusunda da israfa dikkat etmeliyiz. Dinimiz, israf sayılacak şekilde harcama yapmayı da yasaklamıştır.

Hz. Peygamber (sas), haram yollardan elde edilen kazançla ilgili şöyle buyurur: “Bir kişi haram yoldan mal kazanır ve onu harcarsa, o malın bereketini görmez. İhtiyaç sahiplerine harcarsa da hayır yapmış sayılmaz. Harcamayıp yanında tuttukları da ancak onu ateşe yaklaştırır...”⁴⁷

Bizler, malımızı doğru, helal işlerden kazanmalı; hayırlı ve helal yollara harcamalıyız. İnsanın dünya hayatından lezzet alması, yemesi içmesi, gezmesi, eğlenmesi yasaklanmamıştır. Fakat bunların, belli kurallar içinde kalınarak yapılması gerekir. Haram sayılan yollara harcama yapılmamalı, sınırlı imkanlar israf edilmemelidir.

Ebû Hanife zengin bir âlim olarak şık bir giysi giymiş ve talebelerine de bunu tavsiye etmiştir. Talebelerinden biri bunun doğru bir davranış olup olmadığını sormuştur. Bunun üzerine Ebû Hanife bu soruyu, Peygamberimizin “Allah’ın, verdiği nimetlerini kulları üzerinde görmek isteyeceğini” bildiren hadisini⁴⁸ okuyarak cevaplamıştır. Böylece helalinden mal kazanıp, kazancından vermesi gerekli olan zekât ve sadaka gibi sorumluluklarını yerine getirdikten sonra, israf ve gösterişe sapmadan insanların mallarını harcamasının helal olduğuna vurgu yapmıştır.⁴⁹

Öte yandan, “Kıyamet günü dört şeyden sorulmadıkça kişinin bir adım dahi atamayacağını” bildiren Hz. Peygamber (sas), bu sorulardan birinin de, “malını nereden kazanıp nereye harcadığı” olacağını buyurmuştur. 50

Bizler de önce helal üretim sağlamalı, sonra helal kazanç elde etmeliyiz. Sonra da bu üretim ve kazancımızı helal olan alanlarda kullanmalıyız. Bu üçlü sacayağı, yani önce üretim, sonra kazanç ve en sonunda da ihtiyaç miktarınca helal yolda tüketim, dikkat etmemiz gereken temel hususlardır.⁵¹

10. Kazanırken ve Harcarken Dünya-Ahiret Dengesini Gözetmeliyiz

“Âdemoğlu büyürken, beraberinde mal sevgisi ve uzun yaşama arzusu da büyür.”⁵²

Dinimiz, insanın dünya malından el etek çekip ondan kendini mahrum etmesini istemez. Aynı şekilde hayatın temel amacının dünya malı kazanmaya dönüştürülmesini de istemez. Bunun yerine hem dünya hayatında geçimini sağlayacağı rızkını kazanmak için gayret etmesi hem de ahiret kazancı sağlamasını tavsiye eder.⁵³ Elbette ki dünya hayatının ve malının gelip geçiciliği vurgulanarak ahiret yurdunun ve Allah (cc) katında olan karşılığın sonsuzluğu vurgulanmıştır.⁵⁴

Dinimiz bizlere dünya ve ahiret dengesi içerisinde hareket etmemizi bildirir. Kur’an-ı Kerim’de, “Allah’ın sana verdiği nimetlerle ahiret yurdunu ara, dünyadan da nasibini unutma”⁵⁵ buyrulmaktadır. Bu bağlamda insan elde ettiği gelirini dünya hayatında kendisi ve aile fertlerinin rahatı ve huzuru için harcayabilir. Fakat burada dikkat edilmesi gereken şey, mal biriktirme işinin sadece dünya malı sevgisine dayalı olmamasıdır.

Bizim asıl yurdumuzun ahiret olduğu hiçbir zaman unutulmamalıdır. Dünya malının dünyada kalacağını, Allah rızasını kazanmak için harcadıklarımızın ise bize kalacağını hatırımızdan çıkarmamalıyız. Bu bağlamda şu hadis-i şerif önemli bir öğüt içermektedir: Bir Kurban Bayramı günü Resûlullah (sas), kurbanını kestikten sonra dağıtılmasını istemiş ve dağıtımdan sonra eşi Hz. Aişe’ye, kurbandan ne kadar kendilerine kaldığını sormuştur. Hz. Âişe, “Sadece bir kürek kemiği kaldı.” cevabını verince Hz. Peygamber:

- (Desene) bir kürek kemiği hariç, hepsi duruyor! buyurmuştur.⁵⁶

Dünya hayatında bizi gaflete düşürecek türlü tuzaklarla karşılaşabiliriz. Mal sevgisi, bu tuzakların en büyüklerindendir. Ancak gönlünü mal sevgisi ile dolduran kişinin doyuma ulaşması mümkün olmaz. Çünkü dünya malı, kazandıkça insanın hırs ve açgözlülüğü artacak şekilde sınırsız, sonsuzdur. Dolayısıyla gönlünü bu seviye kaptıran kişinin kurtuluşu zordur. Nitekim Allah Resûlü şöyle buyurur: “Âdemoğlunun bir vadi dolusu altını olsa, iki vadi dolusu altını olsun ister. Âdemoğlunun gözünü ancak toprak doyurur. Fakat Allah, tövbe eden kimsenin tövbesini kabul eder.”⁵⁷ Hemen ifade edelim ki bundan ancak güçlü bir imanla kurtulabiliriz.

Öte yandan Mevlana, dünya malını suya; gönlü ise gemiye benzetir. Suyun geminin altında olması hâlinde onu yüzdüreceğini, ancak suyun geminin içine girmesi durumunda geminin batacağını ifade etmiştir.⁵⁸ İşte bunun gibi dünya malı da bizim gönlümüze taht kurarsa idaresi kolay olmaz. Ama mal sevgisi kalbimize yerleşmediği sürece bizlere zarar veremeyecektir.

11. Ne İsraf Etmeliyiz Ne de Cimri Olmalıyız

İsraf ve cimrilik Müslüman’a yakışmayacak iki davranıştır. İsraf, ihtiyacımızdan kat kat fazla, aşırı harcama yapma ve savurganlıktır. Cimrilik ise elde ettiği malını, mal tutkusuyla servet edinme ve bu serveti harcamaktan ve de hayır yapmaktan kaçınmaktır.

İslam’da helal yolla rızık kazanılması emredilmiş ve elde edilen bu helal kazançtan ihtiyacımız kadar harcamamız gerektiği belirtilmiştir. Kur’an-ı Kerim, Müslümanların özelliklerinden birinin de israf ve cimrilikten kaçınmak olduğunu belirtir. Bizim israftan ve cimrilikten uzak orta bir yol tutmamız gerekir.⁵⁹ Bu yüzden harcama konusunda dengeyi iyi ayarlamalıyız.

Peygamberimiz, insanlar hakkında düşünülebilen en kötü ve alçaltıcı huyların başında cimrilik ve korkaklık geldiğini ifade etmiştir.⁶⁰ Yine O (sas), cimrilik duygusuyla imanın bir arada bulunmayacağını belirtmiştir.⁶¹ Aynı zamanda kendisi de cimrilikten Allah’a sığındığını söylemiştir.⁶²

Bizlere yakışan cimrilik değil, cömertliktir. Hz. Peygamber mal hırsını demir bir zırha benzetmiş ardın da cömertlikle insanın bu zırhı gevşetebileceğini ve mal hırsını azaltabileceğini ifade etmiştir.⁶³ Burada dikkat etmemiz gereken husus, cömertliğin kişiyi ve ailesini zor duruma düşürecek seviyede olmamasıdır. Yani bu konuda da dengeli olmak gerekir. Nitekim Hz. Peygamber (sas), “Sadakanın hayırlısı kişiyi fakir düşürmeyecek kadar olanıdır.” buyurmaktadır.⁶⁴

12. Hem Kanaatkâr Hem de Şükreden Bir Kul Olmalıyız

Kanaat ve şükür, bizim, Yüce Allah’ın verdiği rızıklara rıza gösterip ona teşekkür etmemizin ifadesidir. Kanaat edemeyen kişiler, maddi kazanç uğruna kişiliğini kaybedecek duruma bile düşebilir. Böylelikle insani özelliklerini yitirip onurlu bir insanın asla yapmaması gereken işler yapabilir. Fakat kanaat sahibi olduğumuzda böyle bir hırstan uzak olacağımız için erdemli davranışlar sergileyebiliriz. Bu da bizim onurumuzu, izzet ve şerefimizi korumamız konusunda önemli bir destek olur.

Tabii ki kanaatkâr olmak, tembel bir şekilde çalışmadan başkasından bir şeyler beklemek değildir. Tam aksine helal ölçüler içerisinde çalışıp çabaladıktan sonra, elde edilecek sonuca razı olmaktır. Bizim dünyadan el ayak çekerek insanların bize verdiği şeylerle hayatımızı devam ettirmemiz Müslüman kişiye yakışan bir durum değildir. İnsanın, dindarlık iddiasıyla kendisini ibadete verip de başkalarına muhtaç bir şekilde yaşaması doğru değildir.

Gerçek dindarlık dünyadan tamamen soyutlanmak, dünya nimetlerini kendine yasaklamak ve kendini hayattan çekmek değildir. Çünkü İslam dininde dünyadan el etek çekerek yaşamak olumlu karşılanmaz.⁶⁵ Dolayısıyla bizler dünya hayatını dengeli bir şekilde yaşamalı ve helal yoldan çalışarak geçimimizi sağlamalıyız. Yüce Allah’ın verdiği nimetlere de şükretmeliyiz. Cenab-ı Allah’ın buyruklarına karşı her türlü günah ve isyandan uzak durmalıyız. Başkalarının sahip olduğu malları kıskanmamalıyız.

Sevgili Peygamberimiz (sas), “Sizden biriniz mal ve yaratılışça kendisinden üstün olan kimseleri görünce, bu konuda kendisinden aşağıda olan kişileri düşünsün. Böyle yapmak Allah’ın üzerinizdeki nimetini küçük görmemeniz için daha uygundur.”⁶⁶ buyurmuştur.

Burada unutmamamız gereken önemli kavramlardan biri de tevekküldür. Tevekkül, bize Allah (cc) tarafından verilen imkânlara rıza göstermektir. Fakat çalışıp emek harcamadan, sadece Allah’a tevekkül ettim deyip beklemek, dinimizce uygun bir davranış değildir. Nitekim Mehmet Akif Ersoy bu anlayışı Safahat’ta şu dizeleriyle eleştirir:

“Çalış” dedikçe şerîat, çalışmadın, durdun,

Onun hesabına birçok hurâfe uydurdun!

Sonunda bir de “tevekkül” sokuşturup araya,

Zavallı dini çevirdin onunla maskaraya!

Diğer bir beyitte şöyle der:

“Allah’a dayandım!” diye sen çıkma yataktan...

Mânâ-yı tevekkül bu mudur? Hey gidi nâdân!

13. Zenginlik mi, Fakirlik mi?

“Gerçek zenginlik, mal çokluğu değil gönül tokluğudur”⁶⁷

İnsanoğlunun zengin olmayı istemesi, yaşam standartlarının iyi olmasını talep etmesi yadırganacak bir durum değildir. Önemli olan zenginliğin, kişiyi doyumsuzluğa sürüklememesi ve zenginlik uğruna herhangi bir haram yola başvurmamasıdır.

Gerçek zenginliğin mal artırmakla değil, insan olmanın bize yüklediği özelliklere sahip olmakla olacağını bilmeliyiz. Ancak böyle bir bilince sahip olursak zenginliğimiz bizim için bir kazanç kapısı olacak ve bizi ebedî mutluluğa ulaştıracaktır.⁶⁸

Zenginlik ve fakirlik konusunda orta yolun tutulması en uygun tavırdır. Kişinin kendisi ve ailesine zarar verecek ölçüde dünyalıktan yüz çevirmesi veya harcamada bulunması, hatta hayır işlerinde aşırı gitmesi bile yanlıştır. Aynı şekilde helal-haram demeden her yolu kullanarak aşırı servet edinmeye çalışması da doğru değildir. Orta yol ise, kişinin kendisi ve başkalarının iyiliğine olacak şekilde davranması ve bunun için çalışmasıdır.⁶⁹

“Allah’ın sana verdiği şeylerde ahiret yurdunu ara. Dünyadan da nasibini unutma. Allah’ın sana iyilik yaptığı gibi sen de iyilik yap ve yeryüzünde bozgunculuk isteme. Çünkü Allah bozguncuları sevmez.”⁷⁰

Sonuç

“Allah’ım! Bana helal rızık nasip ederek haramlardan koru! Lütfunla beni senden başkasına muhtaç etme!”⁷¹

İmtihan edilmek üzere dünyaya gönderilen bizlere, iyi ve kötü olan şeylere dair bilgi de verilmiştir. Bizlerden iyi olanları elde etmek için çalışmamız, kötü olan şeylerden ise uzak durmamız istenmiştir. Bizim imtihan edildiğimiz konulardan biri de kazanç elde etme ve harcama konusundaki düşünce ve tavırlarımızdır.

Allah Teâlâ yeryüzünü türlü nimetlerle donatmış ve bizim emrimize sunmuştur. Bizim bu nimetlerden az bir kısmı hariç helal olarak yararlanabileceğimizi de bildirmiştir. Yine peygamberler vasıtasıyla bu nimetlerden rızasına uygun bir şekilde nasıl istifade edebileceğimizi de açıklamıştır.

Bizlere düşen görev çalışmak, gayret etmek, helal kazanç elde etmek, bu kazançla kendimiz ve ailemizin geçimini sağlamaktır. Yine elde ettiğimiz kazancımızdan uzak yakın tüm insanlar için faydalı işler yapmaktır. Dünyayı daha güzel hâle getirmeye çalışmaktır.

Bulunduğumuz her konumda kul hakkına dikkat etmeli, başkalarının emeğini sömürmemeli, kamu mallarına göz dikmemeliyiz. İşimizi sağlam yapmalı, temiz bir toplumsal yapının kurulması için üzerimize düşen görevi yerine getirmeliyiz.

Yiyip içtiklerimizin helal olmasının, şahsiyetimizin ve bedenimizin sağlam olmasına sebep olacağı unutulmamalıdır. Diğer yandan bu sayede hem bu dünyada hem de ahirette kurtuluşa erebiliriz. Bu dünya hayatı ve içindekiler geçici ahiret yurdu ise kalıcıdır.

Kaynakça

Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed b. Muhammed eş-Şeybani, Müsnedu el-İmâm Ahmed b. Hanbel, thk. Şuayb el-Arnaut, Adil Mürşid, Müessesetü’r-Risâle, Beyrut, 1995.

Akar, Muhlis, “Kazançta ve Tüketimde Helal Gıda Duyarlılığı”, Helal Kazanç Helal Tüketim, 49-66, DİB Yayınları, Ankara, 2013.

Aktepe, İshak Emin, Hadis Kaynaklarında Faiz ve Finansman, Hayat Yayınları, İstanbul, 2011.

Bağdadî, Ebû Bekr el-Hatîb Ahmed b. Ali b. Sabit Hatîb, Tarihu medineti’s-selam, thk. Beşşar Avvad Ma’ruf, Darü’l-Garbi’l-İslami, Beyrut, 2001.

Bardakoğlu, Ali, “Kumar”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Ankara, 2002.

Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail (ö. 256/870), Sahîhu’l-Buhârî, y.y., İstanbul, 1981.

Çayıroğlu, Yüksel, “Helâl ve Haramlarla İlgili Kaide ve İlkeler”, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD) 18/1 (Haziran 2018), 597-633.

Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdurrahman b. Fazl, Sünenü’d-Dârimî, thk. Hasan Süleyman Esed, Darü’l-Mugni, Riyad, 2000.

Dikmen, Mustafa, “Tüketim Toplumunda Helal Kazancın Yeri”, Helal Kazanç, Ed. Hasan MEYDAN vd, Bülent Ecevit Üniversitesi Yayınları, Zonguldak, 2016.

Ebû Davud, Süleyman b. Eş’as b. İshak el-Ezdi es-Sicistani, Sünenu Ebî Dâvûd, thk. Muhammed Nâsırüddin el-Elbânî, el-Mektebetü’l-Maarif, Riyad, t.y.

Ebû Zehra, Muhammed, Ebû Hanife, Çev. Osman Keskioğlu, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara, 4. Basım, 2002.

Erdoğan, Mehmet, Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü, Rağbet Yayınları, İstanbul, 1998.

Görmüş, Adem, “Helal Rızka giden Yol: ‘Kanaat’”, Helal Kazanç, Ed. Hasan Meydan vd, Bülent Ecevit Üniversitesi Yayınları, Zonguldak, 2016.

Gündüzöz, Soner, “Helalinden Kazanmanın Bereket ve Mutluluğu”, Helal Kazanç Helal Tüketim, 67-80, DİB Yayınları, Ankara, 2013.

Kahraman, Abdullah, “İmam Serahsî’nin Hayatı ve Helal Kazanca Dair Bazı Görüşleri”, Diyanet İlmi Dergi 49/2 (Haziran 2013), 27-39.

Kallek, Cengiz, “İhtikâr”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 21/560-565, TDV Yayınları, İstanbul, 2000.

Kalyoncu, Hamdi, Allah İçin Borç Vermek Karz-ı Hasen, Nesil Yayınları, İstanbul, 2006.

Karadavî, Yusuf, Ekonomik Sorunların Çözümünde Zekâtın Rolü, Çev: Yunus Araz, Nida Yayınları, İstanbul, 2015.

Mevlâna Celaleddin Rûmî, Mesnevî, haz. Adnan Karaismailoğlu, Yeni Şafak, İstanbul, 2014.

Meydan, Hasan, “İhsan Ölçeğinden Helal Kazanca Bakmak”, Helal Kazanç, Ed. Hasan Meydan vd, Bülent Ecevit Üniversitesi Yayınları, Zonguldak, 2016.

Müslim b. el-Haccac, Ebü’l-Hüseyin el-Kuşeyri en-Nisaburî, Sahih-i Müslim, neşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî, Dâru İhyai’l-Kütübi’l-Arabiyye, Kahire, 1991.

Nesâî, Ebu Abdurrahman Ahmed b. Ali b. Şuayb, Sünenü’n-Nesâî, thk. Ebü’l-Hasan Nureddin b. Abdülhadi Sindi, Dârü’l-Ma’rife, Beyrut, ts.

Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa b. Sevre es-Sülemi, el-Câmiü’s-sahih = Sünenü’t-Tirmizî, thk. Ahmed Muhammed Şakir, Mustafa el-Babi el-Halebi, Kahire, 1978.

Yılmaz, Kamil, “İrfân Geleneğinde Helal-Haram Kaygısı”, Helal Kazanç Helal Tüketim, 13-22. DİB Yayınları, Ankara 2013.

1 Doç. Dr. Yunus ARAZ, ESOGÜ İlahiyat Fakültesi İslam Hukuku Ana Bilim Dalı

2 Mâide, 5/88.

3 Kamil Yılmaz, “İrfân Geleneğinde Helal-Haram Kaygısı”, 13.

4 Bakara, 2/168.

5 Mehmet Erdoğan, Fıkıh ve Hukuk Terimleri Sözlüğü, 140.

6 Yüksel Çayıroğlu, “Helâl ve Haramlarla İlgili Kaide ve İlkeler”, 598.

7 Tirmizî, “Libâs”, 6.

8 Ahmed b. Hanbel, Müsned, 4/183.

9 Müslim, “Müsâkât”, 107.

10 Mâide, 5/87.

11 En’âm, 6/140.

12 Nahl, 16/116.

13 Tahrîm, 66/1.

14 Nesâî, “Büyû’”, 1.

15 Buhârî, “Büyû’”, 15.

16 Buhârî, “Rikâk”, 10.

17 Ebû Dâvûd, “Zekât”, 26.

18 Âl-i İmrân, 3/195.

19 Kahraman, “İmam Serahsî’nin Hayatı ve Helal Kazanca Dair Bazı Görüşleri”, 36.

20 Hûd, 11/84-86; İsrâ, 17/35; Rahmân, 55/ 8-9.

21 Müslim, “İmân”, 164

22 Müslim, “Îman”, 171; Ebû Dâvûd, “Libâs”, 25, “Zekât”, 69.

23 Muhammed Ebû Zehra, Ebû Hanife, 41.

24 Müslim, “Birr”, 59, 60; Tirmizî, “Kıyâme”, 2.

25 Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 1/194, Dârimî, “Büyû”’, 2.

26 Zâriyât, 51/19.

27 Âl-i İmrân, 3/92.

28 Zâriyât, 51/19.

29 Ebû Dâvûd, “Zekât”, 32.

30 Muhlis Akar, “Kazançta ve Tüketimde Helal Gıda Duyarlılığı”, 64.

31 Müslim, “Zekât”, 97.

32 Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 4/257

33 Soner Gündüzöz, “Helalinden Kazanmanın Bereket ve Mutluluğu”, 76-77.

34 Hadîd, 57/11.

35 Bakara, 2/245; Mâide, 5/12; 18; Tegâbün, 64/17; Müzzemmil, 73/20.

36 Karz-ı Hasen ile ilgili bk. Kalyoncu, Allah İçin Borç Vermek Karz-ı Hasen.

37 Erul, “Hz. Peygamber (sas), İnanç ve Helal Kazanç”, 46-47.

38 Akar, “Kazançta ve Tüketimde Helal Gıda Duyarlılığı”, 64.

39 Bakara, 2/275.

40 Rûm, 30/39; Bakara, 2/275-281; Âl-i İmrân Sûresi 3/130; Nisâ, 4/160-161.

41 Hadis kaynaklarında geçen faiz hadisleri ile ilgili bk. Aktepe, Hadis Kaynaklarında Faiz ve Finansman.

42 İbn Mâce, “Ticârât”, 6; Dârimî, “Büyû’”, 12.

43 Cengiz Kallek, “İhtikâr”, 21/361.

44 İbn Mâce, “Ahkâm”, 2; Ebû Dâvûd, “Akzıye”, 4; Tirmizî, “Ahkâm”, 9.

45 Ali Bardakoğlu, “Kumar”, 26/365.

46 Tirmizî, “Büyû’”; 4; İbn Mâce, “Ticârât”, 1.

47 Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 1/387.

48 Tirmizî, “Edeb”, 54, İbn Mâce, “Edeb”, 55.

49 Hatîb el-Bağdadî, Tarihu medineti’s-selam, 15/494.

50 Tirmizî, Kıyâmet, 1.

51 Dikmen, “Tüketim Toplumunda Helal Kazancın Yeri”, 82.

52 Buhârî, “Rikâk”, 5.

53 Kasas, 28/77.

54 Ankebût, 29/64, Nahl, 16/96.

55 Kasas, 28/77.

56 Tirmizî, “Sıfatü’l-Kıyâme”, 35.

57 Buhârî, “Rikâk”, 10.

58 Mevlânâ, Mesnevî,1/61.

59 Furkân, 25/67; İsrâ, 17/29.

60 Ebû Dâvûd, “Cihâd”, 21.

61 Nesâî, “Cihâd”, 8.

62 Buhârî, “Cihâd”, 74

63 Buhârî, “Cihâd”, 89, “Zekât”, 27, “Libâs”, 9; Müslim, “Zekât”, 76, 77.

64 Buhârî, “Zekât”, 18.

65 Görmüş, “Helal Rızka giden Yol: ‘Kanaat’”, 139.

66 Buhârî, “Rikâk”, 30.

67 Buhârî, “Rikâk”, 15.

68 Görmüş, “Helal Rızka giden Yol: ‘Kanaat’”, 137.

69 Meydan, “İhsan Ölçeğinden Helal Kazanca Bakmak”, 28.

70 Kasas, 28/77.

71 Tirmizî, “Deavât” 111.

TÜKETİM VE BİZ¹

Giriş

“Tüketim toplumu bir tasarruf cüzdanı değil kredi kartları toplumudur.”

Zygmunt Bauman

İnsan tüketen bir varlıktır. İnsanın temel ihtiyaçları vardır. Peki, ihtiyaç nedir, tüketim nedir? Eşyayla mı sınırlıdır? İhtiyaçların asgarisini karşılamak hayatı sürdürmek için şarttır. İhtiyaçların alt ve üst sınırını bir ölçüde sahip olduğumuz inanç ve değerler belirler. Fakat, tüketim toplumunun değer anlayışı farklıdır. Tüketim toplumunda ihtiyaçlar üretilir hatta dikte edilir. Bireyi salt tüketici olarak kurgulayan tüketim kültürü, kendi değerlerini aktarırken en fazla medyayı kullanır. Burada en fazla öne çıkan unsur ise, ne kadar tüketirsen o kadar değerlisin felsefesidir.

İslami ilkeler bize helalinden olanı yiyip içmemizi ama israf etmememizi tavsiye eder. Çünkü Allah (cc) taşkınlık edenleri, azgınlık edenleri sevmez. Bunun için yiyip içtiklerimizin helal olması gerekirken, insan ilişkilerimizde nezaketli ve saygılı olmak, zamanı iyi değerlendirmek, en önemlisi gençliğin değerini bilmek gerekir. Bütün bunlar bizim tüketim anlayışımızla doğrudan ilgilidir. Zira değerini bilmediğimiz her şeyi bilinçsizce tüketiyoruz. Bu sebeple hayatı ciddiye almak ve bir gün “tükeneceğimizi” bilmek gerekir.

1. Üretmeden Tüketmek: Neden Geri Kaldınız?

Allah (cc) bizi diğer varlıklardan farklı tuttu. Bize, diğer varlıklara vermediği iki temel özellik verdi; akıl ve seçebilme özgürlüğü. Ancak her seçimin bir bedeli olmalı değil midir? Hayatımız bunun örnekleriyle doludur. Seçebilmek sorumluluk almak, seçimin bedeline katlanmak demektir. Sorumluluk sahibi olmak insana yaptığı tercihin hakkını vermeyi gerektirir.

Allah (cc) bizi yeryüzünde sorumlu bir varlık² olarak yarattığını ve yeryüzünün imar ve inşasını³ bize görev olarak yüklediğini belirtir. İnsan yaratılmışların en şereflisidir. Diğer varlıklardan üstündür. Ama bu üstünlük yetki yanında görev de getirmektedir. Bu yükün en büyüğü nedir? Elbette “emanet”. Öyle bir emanet ki göklere, yerküreye ve dağlara teklif edilmiş ama onlar bunu yüklenmek istememiştir. Onun ağır yükünden korkmuştur. Emaneti de ancak değerini bilenler yüklenir. Bu sebeple onu ancak sorumluluğun değerini, ne anlama geldiğini bilen ve diğer varlıklardan üstün tutulan insan yüklenmiştir.⁴ Ne yüce bir nimet!

Allah (cc) yeryüzünü inşa (düzenleme) görevini bize verdiyse bu düzenlemenin önemli bir boyutu da üretim ve tüketim alanıdır. Üretim bir anlamda inşa, tüketim de doğru olmadığında yıkımdır. Bugün İslam ülkeleri hak ettiği noktada değildir. Peki neden? Elbette bunun sebepleri hakkında akıl yürütmek, sorunlara çareler üretmek gerekir. Kur’an-ı Kerim, “İnsan ancak çabasının sonucunu elde eder.”⁵ buyurur. Bizim büyüklerimiz “Allah çalışana verir.” demiştir.

O zaman Müslümanların neden hak ettikleri yerde olmadıklarını bir daha düşünelim. Toplumsal bir olay tek nedenli değildir. Bir olayın iç ve dış nedenleri vardır. Dış nedenlerle ilgili yapılacak fazla bir şey olmadığına göre iç nedenlere yönelmek daha akıllıcadır. Daha açık ifade edelim; günümüzün en büyük toplumsal sorunlarından biri üretmeden tüketmektir. Hz. Peygamber mescide gelip dilenen, bir şeyler isteyen bir arkadaşına “bir ip ve balta alıp çalışmasını”⁶ yani kimseye muhtaç olmadan, el açmadan alnının teriyle, elinin emeğiyle geçimini temin etmesini söylemiştir.

Çalışmanın değerini bilmeyen tüketmenin ölçüsünü tutturamaz. Daha açıkçası üretmeden tüketen har vurup harman savurur. Çünkü değirmenin suyunun nereden geldiği onun için pek de önemli değildir.

Daha geniş düşünebiliriz. Kuraldır; para alan emir alır. Üretmeden tükettiğimizde sürekli değişen teknolojinin peşinden koşmak zorunda kalırız. Üretim bir kültür içinde gerçekleşirken, tüketim de bir kültürü tüketiciye taşır. Çoğunlukla farkında olmadan. Ya da şöyle diyelim; bir şey üretirken ona kültürümüzü, değerimizi yükleriz. Tükettiğimiz şey de üretildiği yerin kültürünü bize taşır. Dışarıdan gelen her ürün kendi değeriyle birlikte gelir. Televizyonun bir kültürü vardır. İnternetin hayatımıza getirdiği kolaylıklar kadar hayatımızdan götürdükleri de vardır. Ürettiğimize biz isim veririz. İsim vermek tanımlama hakkına sahip olmaktır. Bir şeyin kullanma kılavuzunu yazabilmek için onu üretmek gerekir. O hâlde kuralı koyalım; Üretmeden tüketmek hazır yemektir. Atalarımız der ki; hazıra dağlar dayanmaz. Elden gelen öğün olmaz, o da vaktinde bulunmaz.

Üretmek, kullanma kılavuzunu hazırlama hakkını elinde tutmaktır. Üretmek tanımlama, isim verme ve kendi değerini yükleme hakkını elinde tutmaktır. Üretirsen önde olursun. Tüketirsen daima arkadan koşarsın. Ürünlerin yeni modelini alabilmek için çalışır, onun borcunu bitirmeden yenisi için yine çalışmak zorunda kalırsın.

2. Değerlerimizi Tüketmek: Tüketiyor muyuz, Tükeniyor muyuz?

“Yeni tüketim araçları geçmişte olduğundan çok daha fazla tüketime ayartılmamıza yardımcı olmuştur.”

George Ritzer

İnsan iki yönlü bir varlıktır. Ruh ve bedenden oluşur. İnsanın iki yönlü bir varlık olduğunu unutmak, onu tek kanatlı kuşa benzetmektir. Tek kanatlı kuş uçabilir mi?

Allah (cc) bizden ahiret için çalışmamızı, dünyadan da nasibimizi unutmamamızı ister. İnsan, ruhi yönünü geliştirmez ve ruhunun ihtiyaçlarını karşılamazsa yüce âleme açılan kapısı daralır. Ruhunun ihtiyacını karşılamayan kişi, hayata dünyayla sınırlı bakar. Bunun günümüzdeki ifadesi ufuk daralmasıdır.

Ufku dar olan dünyaya tek pencereden, tek gözle bakar. Atalarımızın tabiriyle at gözlüğüyle bakar. Kuşu tek kanatla uçurmaya çalışır.

Değerler insan ilişkilerinde, toplumsal yaşamda bize rehberlik eden ilkelerdir. Değerler, bize hayata nasıl bakacağımızı, başkalarıyla nasıl ilişki kuracağımızı, nelerin daha önemli nelerin de daha önemsiz olduğunu söyleyen ilkelerdir. İlkeleri olmayan bir hayat direksiyonsuz araba, dümensiz gemi gibidir. Direksiyonsuz araba menzile ulaşabilir mi? Zor!

Biz, gündelik dilimizde sevdiğimiz, beğendiğimiz, önem verdiğimiz bir insan için “değerli insan” deriz.

Değerlerimize kaynaklık eden en önemli unsur şüphesiz dinimizdir. Dinimiz “Ben dünyaya neden geldim?”, “Ölünce nereye gideceğim?”, “Bu hayatın anlamı nedir?” gibi sorularımıza cevap verir. Zor sorulardır bunlar. Yüce değerlerimiz olmadığında bu tür sorularımıza cevap bulamayız. Hayatın anlamını kavrayamayız.

Bugün şarkılarımız bile “durdurun dünyayı inecek var” namelerini dillendirir. Bunun anlamı dünyanın hızla değişmesidir. Beş yıl önce çıkan bilgisayar bugün demode oluyor, iki yıl önce kullandığımız telefon ihtiyacımızı karşılamıyor.

Peki, hayatımızda değişen şey sadece teknoloji mi?

Keşke sadece teknoloji olsa. Değerlerimiz de değişmektedir. Hatta yitip gitmektedir.

Hayattan beklentilerimiz değişiyor. Anne babalarımıza bakışımız, dostluk anlayışımız, arkadaşlarımızdan beklentimiz değişiyor. Dahası, artık anne babalarımıza, arkadaşlarımıza, dostluğa, diğerkâmlığa değer vermiyor, onları tüketiyoruz. Eşyayı tüketir gibi tüketiyoruz. Sevgiyi de, dostlukları da…

Ya da tükeniyoruz farkında olmadan!

3. Tüketim Çarkının Nesnesi Olmak: Harcayan mı Harcanan mı?

“Kaynağı bol olanlar yüksek fiyatlı orijinal ürünleri satın alabilir, alçakgönüllü kaynakları olanlar pahalı olmayan taklitlerle yetinebilir ama hepsi satın alır.”

George Ritzer

Şüphesiz tüketici hayat biçimini bize telkin eden, arzularımızı yöneten kapitalizmin hazcı kültürüdür. Eğlence sahasında açığa çıkan bu kültürün en önemli özelliği nefsi okşamak, arzuları coşturmak, egoyu kamçılamaktır. Bu öyle bir kültür ki, hazlarımızı okşayarak ihtiyacın ne olduğuna kendisi karar verir. Hem de fark ettirmeden. Seçeneklerin çokluğundan başı dönen bireylerse özgürlük yanılsamasına kapılır. Bilmez ki onun özgürlüğünün sınırı sadece kendine önerilen (ya da dayatılan) ürünleri tüketmekle sınırlıdır. Hatta sadece tüketmekle sınırlıdır. Çünkü bu kültüre göre değerli olmanın yolu tüketmekten geçer. Tersini söyleyelim, tüketici değilsen bu toplumda yerin yoktur.

Tüketim toplumunun kutsalı yoktur. Çünkü onun yüce değerleri yoktur. Bu kültür reklamlar aracılığı ile nesnelerin “değerini” zihnimize kazır. Bir süre sonra aslında hiç ihtiyacımız olmayan şeylere sahip olamamak bizi üzer. Dedim ya, bu kültür ihtiyacın ne olduğuna da kendi karar verir. O zaman sormak gerekir, tüketim toplumunda “ihtiyaç” nedir? İhtiyacın ne olduğuna kim karar verir? Ya da şöyle soralım, bu toplumun bireyleri gerçekte harcayan mıdır? Yoksa harcanan mı? Örnek verelim; bu kültürün en yüce değeri gençliğin yüceltilmesidir. Bu sebeple herkes genç kalmalı, genç gibi görünmeli hiç değilse kendini genç hissetmelidir. Bu sebeple “yaşlılık kötüdür.” Kırışıklık karşıtı kremler daima revaçtadır. Kendini genç hissetmeni sağlayan parfümler el üstündedir. Çünkü bir defa nasıl görünmemiz ve nasıl hissetmemiz gerektiğine karar verilmiştir. Genç görünen ya da kendini genç hisseden yaşlılar, bu kültüre göre, nur yüzlü dede ve ninelerden daha değerlidir.

Başka örnek verelim; tüketim toplumunun bireyleri arabası olmadığı için değil yüksek modelli, pahalı arabası olmadığı için üzülür. İnsana sıcaklığını hissettiren bir yuvası olmadığı için değil, pahalı bir konuta sahip olmadığı için dertlenir. Telefonu olmadığı için değil, belli bir marka telefonu olmadığı için eziklik hisseder. Çünkü bu kültüre göre ne kadar tüketirsek o kadar değerliyiz. Ne kadar harcarsak o kadar statümüz yükselir.

Eşyalar kullanım değerine göre değil dışarıya verdiği mesaja göre değerlidir. İnsan da taşıdığı eşya kadardır. Kişiliğimiz, toplumsal konumlarımız içimizde olanla değil, dışımız(d)a “gösterdiklerimizle” ölçülür. Bu toplumun adı tüketim toplumudur ama aynı zamanda gösteri toplumudur. O zaman soralım; bu toplumda insan mı eşyayı kullanmaktadır, yoksa eşya mı insanı? Ya da şöyle soralım eşyalar insanlar için mi vardır, insanlar eşyalar için mi?

Yani bu toplumda olmak değil, görünmek revaçtadır. Öyle olmasan da öyle görünmelisin. Ancak Mevlana’nın şu sözünü de hatırlamadan edemeyiz:

“Nice insanlar gördüm üzerinde elbise yok. Nice elbiseler gördüm içinde insan yok.”

Allah (cc) eşyayı insanın hizmetine sunmuştur. Canımızı korumamız bize görevdir. Bedenimizin bizlere emanet olduğunu unutamayız. Bizlere her konuda rehber olan, bizim en değerli rol modelimiz olan Yüce Peygamberimiz buyurur ki, “Rabbinin senin üzerinde hakkı vardır. Nefsinin senin üzerinde hakkı vardır. Ailenin senin üzerinde hakkı vardır. Şu hâlde her hak sahibine hakkını ver!”⁷

O hâlde yemek, giymek, yaşamak yanlış mıdır? Asla! Yanlış olan tüketmek değil, tüketimin esiri olmaktır. Bir Allah dostunun dediği gibi “Para cebinde olduğu müddetçe bir zararı yoktur. Ama kalbine girerse, kalbini esir ederse o zaman zararlıdır.”

Yüce Allah bizden yediklerimizin, tükettiklerimizin helal ve temiz olmasını ister.⁸ Ancak haddi aşanları da sevmez. Lüksü, gösterişi, şaşaa ve debdebeyi sevmez. Daha da kötüsü dünyaya dalarak ahireti unutanları kendisinin de unutacağını, kıyamet günü onların yüzüne bile bakmayacağını belirtir. “Allah’ı unutan, bu yüzden Allah’ın da kendilerini unutturduğu kimseler gibi olmayın. İşte onlar gerçekten yoldan çıkmışlardır.”⁹

O hâlde esas olan tüketirken tükenmemektir. Bedenimizi doyururken ruhumuzu aç bırakmamaktır.

Eşyayı tüketmekte bir sorun yoktur. Yeter ki değerlerimiz tükenmesin.

4. Ben Öleceğime Komşuluk (mu) Ölsün

“İnsan alışkanlıklarının çocuğudur.” der İbn Haldun.¹⁰ Alışkanlıklarımız sosyal çevremizde oluşur. Bize en güzel insan ilişkisinin nasıl kurulacağını gösteren Sevgili Peygamberimiz, “Kişi arkadaşının dini üzeredir. Öyleyse her biriniz kiminle arkadaşlık ettiğine dikkat etsin.”¹¹ der.

Akrabalarımız ve dostlarımız hayatımıza anlam verir. Bir yakınımız öldüğünde ciğerimiz sızlar. Canımızdan bir parça gitmiş gibi hissederiz. Çünkü giden sadece yakınımız değil, hatıralarımız, paylaştıklarımız, yaşadıklarımızdır.

Peki, dostluklarımız, komşuluklarımız, arkadaşlıklarımız sadece biz ya da yakınımız öldüğünde mi biter?

İnsan sosyal bir varlıktır. Bizi insan yapan, diğer canlılardan ayıran şey “sosyal” tarafımızdır. Bu sebeple eskiler insanı “hayvan-ı nâtık” (konuşan canlı) olarak niteler. Ancak farkında olmadan, insan tarafımızı ihmal ederek kendimizi ölüme mahkûm ederiz.

İnsan elindekinin değerini biraz da kaybedince anlıyor galiba. Pandemi süreci bize daha iyi gösterdi ki, komşuluk çok önemliymiş. Bu sebepten olsa gerek Hz. Peygamber (sas), “Cebrâil bana komşu hakkında o kadar çok tavsiyede bulundu ki, ben (Allah Teâlâ) komşuyu komşuya mirasçı kılacak zannettim.”¹² buyurmuştur.

Sabah kalkıp birine merhaba diyebilmek, nasılsın diyebilmek ne kadar da önemliymiş. Bir tebessüm görmek ve içimizin aydınlanması ne kadar değerliymiş. Sıkıntılı bir anımızda omzumuza bir elin dokunup aslında nasıl olduğumuzu bildiği hâlde “nasılsın ahbap” demesi ne de büyük bir şeymiş.

YouTube’daki videoların birindeki bir karakter ironi yaparak komşusuna şunu diyordu; “Ben öleceğime komşuluk ölsün!” Aslında komşuluk ölürse insan tarafımız ölür. Dostluklar tükenirse insanlığımız tükenir. Belki cesedimiz canlıdır ama sosyal tarafımız tükenmiştir. Bu sebeple “Ben öleceğime komşuluk ölsün!” bir felsefe olarak ruhumuzu tükettiğimizi, her şeyi görünenle izah ettiğimizi gösterir. Biz biliriz ki bu hayatta değerli olan sadece bedenimiz değildir. Bir insan olarak beden ve ruhtan oluşuruz. Konuşmak, selamlaşmak isteriz. Gülümsemek ve gülümsemeyi görmek isteriz. Derdimizi paylaşmak, dert dinlemek isteriz. Akrabalarımız olmazsa, komşularımız, dostlarımız olmazsa aslında biz de sosyal olarak yokuz demektir. O hâlde komşuluk asla ölmesin!

5. Sosyal İlişkilerimiz: Ömür Tüketiyorsun!

İslam’da inanç her şeyin temeli, ibadetler imanın meyvesidir. Ama illa da ahlak! Dinin temel bir boyutudur ahlak. “Ahlaklı insan” anlam içeriği itibarıyla pozitif bir çağrışım yaparken, “ahlaksız” kelimesi tek başına negatif bir çağrışım yapmaktadır. Çünkü ahlakın kendisi insanın üstün bir yönüne işaret eder. Ahlakın en önemli özelliği kişinin kendi dışındaki ile ilişkili olmasıdır. Yani ben ahlaklı olursam bunun faydası sadece bana değildir. Sonuçları sadece beni ilgilendirmez. Tersi de doğrudur. Yalan toplumu bozar, söz taşımak insanların arasını açar.

Söz gelimi bir insan için ahlaklı insan dediğimizde onun kul hakkı yemediğini, kimseyi incitmediğini, harama-helale dikkat ettiğini, büyüklerine saygılı olduğunu, Allah (cc) ile arasının iyi olduğunu ve diğer varlıklarla güzel ilişki kurduğunu anlarız.

Ahlakın en temel kaynağı dindir. Hz. Peygamber (sas), ahlaklı insan olmanın en güzel örneğidir. Yalan söylediği görülmemiştir. İnsanları asla incitmemiş, herkese değer vermiştir. Bu sebeple dindar insan aynı zamanda ahlaklı insan demektir. Eğer dindar olduğunu iddia eden insan ahlaka uygun davranmıyorsa orada bir problem var demektir. Problem dinde olmayacağına göre, kendini dindar olarak tanımlayan kişinin dindarlık anlayışındadır.

Kıldığımız namaz bizi değiştirmiyorsa, bizi kötülük ve hayâsızlıktan alıkoymuyorsa o namaz, namaz değildir.¹³ Bunu Hz. Peygamber’in şu veciz ifadeleri ile daha iyi anlarız: “(İyi) Müslüman, dilinden ve elinden diğer Müslümanların güvende olduğu kimsedir.”¹⁴ Bu hadis-i şerifte görüldüğü gibi güzel Müslüman olmanın temel şartlarından biri çevremize güven vermektir. Daha açıkçası, Yüce Allah ile aramızın iyi olması diğer insanlarla güzel geçinmemizi gerektirir. Komşularımızla iyi geçinmiyorsak iyi mümin olamayız. İnsanlar bize güvenmiyorsa bizde bir problem var demektir. Modern tabirle etrafa pozitif enerji mi yayıyoruz yoksa negatif enerji mi?

“Ömür tüketiyorsun!” tabirini bazen duyarız, belki de bazen kullanırız. Bu en hafif tabirle ilişkilerimizde yorucu olduğumuzu gösterir. Hâlbuki bir Müslüman ömrünü tüketmek yerine bereketlendirmek ister. Hele başkasının ömrünü tüketmek hiç olası değildir. Müslüman, insanı üzmek yerine mutlu etmek ister. Bunun yollarından biri de sosyal ilişkilerimizin güzel olmasıdır. Çünkü bu dinimizin bir gereğidir.

Bizim inancımızın kuvvetli olması, ibadetlerimizin çok olması, Yüce Allah ile olan ilişkimiz açısından değerli bir şeydir. Ama bunlar bizim insanlara güzel davranmamızı sağlamıyorsa, ya birinin ömrünü tüketiyoruz ya da ömrümüzü boşa tüketiyoruz demektir.

Esas olan ömür tüketmek değil, ömrü bereketlendirmektir.

6. Yiyip İçtiklerimiz: Helal Olsun

Kur’an-ı Kerim’de Allah (cc), “Ey insanlar! Yeryüzünde bulunan maddelerin helal ve temiz olanlarından yiyin; şeytanın peşinden gitmeyin, çünkü o apaçık düşmanınızdır.”¹⁵ buyurmuştur. Hz. Peygamber de bir hadisinde, “Allah temizdir, temizliği sever.”¹⁶ demiştir. Ayette geçen “helal ve temiz olan” hakkında insana faydası bakımından şunları söyleyebiliriz: Allah bizim hem ruh sağlığımızı hem de beden sağlığımızı gözetmiştir. Tükettiklerimizin maddi temizliğine dikkat ederek beden sağlığımız, manevi temizliğine yani helal olmasına dikkat ederek de ruh sağlığımız korunmuştur.

Tıp bilimi insanın aldığı gıdaların zekâ dâhil birçok şey üzerinde etkili olduğunu kabul etmektedir. Helal gıdanın da insan üzerindeki manevi tesiri yine alanın uzmanları tarafından kabul edilmektedir.

Üzülerek görüyoruz ki günümüz tüketim toplumunda, “Haram helal ver Allah’ım, senin kulun yer Allah’ım.” anlayışı yer bulmaya başlamıştır. Bu anlayışa göre bireyler yiyip içtiklerinin helal ve temiz olmasına yeteri kadar dikkat etmemektedir. İslam boyasına boyanmış kültürümüzün en temel ilkelerinden biri, evine helal lokma getirmek, çoluğuna çocuğuna haram yedirmemektir. Ama bu tür değerlerimiz geçmişe göre önemini yitirmektedir. Hâlbuki bunlara dikkat etmek bireysel hayatımız için önemli olduğu kadar toplumsal hayat için de değerlidir. Zira bir toplumda helale ve harama dikkat etme hassasiyeti ortadan kalktıkça, bereket kalkar. Bereketin kalktığı yerde huzur kalkar. Ailelerin huzursuz olması toplumda güven ortamını sarsar.

Örnek şahsiyetlerin hayatına bakıldığında ilk dikkat çeken unsurlardan biri harama ve helale dikkat etmeleridir. Helale dikkat edebilmek için kanaat ve şükür sahibi olmak gerekir. Biz biliriz ki, aza şükretmeyen çoğu bulamaz. Çokla yetinmek her kişinin, azla yetinebilmek er kişinin harcıdır. Nimetin şükrü eda edilmedikçe nimete ve nimet verene nankörlük edilmiş olur. Çünkü nimete saygı aslında nimeti verene saygıdır.

İnsan, iyi düşündüğünde şükredeceği çok nimet vardır. Ancak azla yetinmeyi bilmemek, kanaat sahibi olmamak ve elde olana şükretmemek kişiyi açgözlü yapar. Adı üstünde “açgözlüyü” doyurmak kolay değildir. Buna işaret etmek üzere Hz. Peygamber (sas), “Âdemoğlunun bir vadi dolusu altını olsa, kendisinin başka bir vadisi daha olmasını ister. Onun ağzını topraktan başka bir şey doldurmaz.”¹⁷ buyurmuştur.

Bizim kültürümüzde haram lokmanın insanda kırk gün etkisinin süreceği inancı vardır. Bu anlayışa göre bünyeye giren bir haram lokma, insanın maneviyatında olumsuz etkide bulunur.

Yediğimiz, içtiğimiz “helal olsun!”

Yiyip içtiklerimiz helalinden olsun. Lakin artık helal yerde ve helal bir biçimde olsun da demeliyiz. Zira tüketim toplumunda yediklerimiz kadar nerede yediğimiz de önem kazanmıştır. Marka tutkunluğu ihtiyacı gidermenin önüne geçmiştir. Çünkü bizlere tükettiğimizi göstermemiz telkin edilmektedir. Zira tüketim kültürünün aktörleri ihtiyaç için tüketmemizi değil asıl marka tüketmemizi, maddenin kendini değil simgesel değerini tüketmemizi önermekte hatta dayatmaktadır.

Bu da yetmez, yiyip içerken “self servislerle” bir de tüketimi hızlandırmalı hatta tüketmek için sıraya girmeliyiz. Ucuzluk mağazalarına koşup ucuz malları “yakalamalıyız.” Çünkü bunlar bize sunulan “fırsatlardır.”

7. Hadi Biraz Vakit Öldürelim

Zaman insanın en değerli sermayesidir. O sermayeyi artırmak ya da azaltmak mümkün değildir. Çünkü ecel ne bir dakika ileri ne de bir dakika geri alınabilir. Bu sebeple “İnsanı ölümden eceli korur.” denilmiştir. İnsana verilen zaman sermayesi artıp azalmaz ama daha güzel değerlendirilebilir. Bunun yolu da nitelikli işlerle uğraşmak, vakti boşa harcamamaktır.

Günümüzde yaşam koçluğu, kişisel gelişim gibi alanlarla uğraşanların ilgilendikleri en temel konulardan biri de zaman yönetimidir. Zamanımızı ancak iyi planlayıp doğru kullanarak bereketlendirebiliriz. Böylelikle bir ömre iki ya da üç ömür sığdırabiliriz. Eğer böyle yaparsak hayatımız oyun ve eğlenceden ibaret olmayacaktır.

“İki nimet vardır ki insanların çoğu (onları değerlendirme hususunda) aldanmıştır: “Sağlık ve boş zaman.”¹⁸ İnsana ömür bir defa verilir. İnsan hayata bir defa gelir. Ama bunun anlamı “hayatımızı yaşayalım” değil, düzgün ve ölçülü yaşayarak sınavı başarıyla geçelim, olmalıdır. Sınav hakkı bir defa tanındığına göre zamanı öldürmek yerine doldurmak daha mantıklı değil midir? Bir Arap atasözü der ki, “Vakit nakittir. Zaman ise bir kılıç. Sen onu kesmezsen o seni keser.” Ama hadis-i şerifte de belirtildiği gibi, insan bunun farkında değildir.

Bu biraz hayata nasıl baktığımızla da ilgilidir. Eğer bu dünya hayatının geçici bir yer olduğunu bilmez, hayatımızın her anının sınavın bir parçası olduğunu unutursak, işte o zaman, “Ah, keşke dünyaya geri gönderilsek de bir daha Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak ve inananlardan olsak…”¹⁹ diyenlerden olabiliriz. Ama o zaman defter dürülmüş, hesap kapanmış olur.

Günümüz teknolojisi zaman makinası icat edip geçmişe ya da geleceğe yolculuk hayallerinin peşinden koşmaktadır. Gelecekte ne olacağını henüz bilmiyoruz. Bu sahneleri sadece filmlerde izliyoruz. Film izlemek deyince, bir gün son filmi izleyeceğiz. Ama o filmin senaristi, yönetmeni, başrol oyuncusu biz olacağız. Kendi filmimizi izlemek garip bir şey olsa gerek. Ama o filmin mutlu sonla bitmesi daha önce yaptıklarımıza bağlı.

Vakti öldürdüysek filmin sonu başka, vakti doldurduysak filmin sonu başka olacak.

“Fırsatların kazası olmaz.” denilmiştir. Evet! Öyledir. Hayata bir defa geleceğiz. Son pişmanlık fayda vermeyecekse, fırsatı iyi değerlendirmek, yaşamımızı insan ve topluma faydalı işlerle doldurmak, hayatımızı nitelikli yaşamak, kısacası Yüce Allah’a kul olarak sürdürmek kaçınılmazdır.

Vakti öldürmeyelim, dolu dolu yaşayalım.

8. Bu İş Oyun Değil

İkili konuşmalarımızda bir işin ciddiyetini anlatmak için kullandığımız ifadelerden biri “Bu iş oyun değil!” ifadesidir. Bunu demekle yaptığımız işin hafife alınamayacağını, meseleye ciddiyetle yaklaşmak gerektiğini anlatırız. Aslında oyun, çocuk için güzeldir. Hatta çocukların, hayatı oyunla öğrendiklerini, oynayarak hayata hazırlandıklarını biliriz. Ama aynı bilgimiz bize hayatın çocukça yaşanmaması için oyun ve eğlence olarak algılanmamasını öğretir.

Büyüklerimiz “Taş yerinde ağırdır.”, “Her şeyin vakti saati var.” demişlerdir. Günümüz psikolojisi ve sosyolojisine göre toplumsal yaşamın düzen içinde devam edebilmesi için, herkesin toplumsal rolünü iyi oynaması ve sorumluluklarını yerine getirmesi gerekir. Yani herkes “yerini bilmelidir”.

Hayat, oyun ve eğlenceden ibaret değildir. Öyleyse Kur’an neden, “(Oysa onların tek gerçek zannettikleri) bu dünya hayatı hakikatte sadece bir oyun ve eğlenceden ibarettir; ahiret yurduna gelince, işte asıl hayat odur, keşke bunu bilselerdi!”²⁰ demektedir. Çünkü insan bilerek bilmeyerek bu hayatı öyle yaşar. En azından bazı insanlarda gözlemlediğimiz budur. Ama asıl gerçek ahiret yurdudur. Bunu bilmeyen, hayatı oyun ve eğlence ile geçirmek ister. Ama ayet-i kerime bize başka bir şeye dikkat kesilmemizi anlatır: Geçicilik. Nasıl ki oyun, yaşadığımız hayat gerçeğinin yerini alamazsa, dünya hayatı da ahiret hayatının yerini alamaz. Oyun çocuk için temel bir gerçek olsa bile hayat oyundan ibaret değilse, dünya hayatı da geçicidir. Hayatı oyun olarak görmek hayatı çocuk gibi algılamakla eş değerdir.

Gerçek hayat olan ahiret yurdu karşısında dünyayı gereğinden fazla büyütmemek, kalıcı yurdumuza daha fazla dikkat kesilmek gerekir. Dünya ahiretin tarlası olduğuna göre, tarlaya ne ekersek onu biçeceğiz. Kötülük ekersek iyilik biçemeyiz. Haram ekersek helal biçemeyiz.

Aslında bu söylenenlerden çıkan bir anlam da şudur, dünya hayatını fazla hafife almak da bizi aldatır. O hâlde hayatı ciddiye almak ama kalıcı olduğunu sanmamak gerekir. Rabbimiz bize, “De ki: ‘Benim namazım, (her türlü) ibadetim, hayatım ve ölümüm âlemlerin Rabbi Allah içindir.’”²¹ ilkesini öğreterek ne güzel yol göstermiştir.

9. Gençliğini Nerede Harcadığı Sorulmadıkça…

“Gençler bilebilse, yaşlılar yapabilse.”
“Tüketilen şeyler arasında diğer nesnelerden daha güzel, daha kıymetli, daha eşsiz bir “NESNE” vardır. Bu nesne “BEDEN”dir.”

Jean Baudrillard

Hayatı yaşamak da tüketmek de bizim elimizdedir. Zira insanın davranışlarından sorumlu olabilmesi için ona seçme hürriyeti verilmiştir. Bizi diğer varlıklardan ayıran temel özelliğimiz de budur. İnsan yaratılmış, ona doğru ve eğri yol gösterilmiş ve seçim konusunda serbest bırakılmıştır. Ama tükettiklerimiz sadece yiyip içerek bitirdiklerimiz değildir. Dolayısıyla bize sorulacak olanlar sadece yiyip içtiklerimizin helal olup olmaması değil, aynı zamanda ömrümüzün nasıl tüketildiğidir.

İnsan hayatının şüphesiz en önemli dönemlerinden biri gençliktir. Gençlik yaşam enerjimizin zirvede olduğu, heyecanların, tutkuların, bağlılıkların en güçlü olduğu dönemdir. Gençlik dönemimizde madden ve manen hayatımızın köşe taşlarını döşeriz. Bugün bilimsel araştırmaların sonuçları, kimliğimizin oluşumunda gençliğin önemini ortaya koymaktadır. Daha önce anne babasının telkinleri ve sosyal çevresinin sunduğu kalıp davranışlarla yaşamını sürdüren insan, bu saatten itibaren muhakeme yapmaya başlar. Yaşadığı hayatı sorgular. Hayatın anlamını, dünyaya neden gelip, niye yaşadığını anlamak ister.

Kimlik, kim olduğumuz sorusuna verdiğimiz cevaptır. Kimliğimizin önemli bir kısmını inançlarımız belirler. Dinî kimliğimiz de büyük ölçüde gençlik döneminde oluşur. Herkes hayatını bir değer üzerine inşa eder. Hayranlıklarımız, tutkularımız, kimi sevip kime özendiğimiz aslında kimliğimizi belirler. Kişinin sevdiği ile beraber anılması, kimlerle beraber olduğumuz ya da kimlerden olduğumuz bu sebeple önemlidir. Ancak bizim gerçek kimliğimiz tercihlerimizle belirginleşir. Bu da açık olarak gençlik döneminde ortaya çıkar. Tercihlerimiz bizim gelecek hayatımıza yön verir.

Gençlik içinde hem avantajlar taşır hem de dezavantajlar. Bir şeyin değeri ona harcadığımız emekle, onun zorluğu ile doğru orantılıdır. Günümüz gençleri geçmişe göre daha büyük zorluklarla karşı karşıyadır. Dinini yaşamak isteyen gencin engelleri ise daha çoktur. Ama engel ne kadar büyük olursa olsun, onu aşacak kudreti Allah (cc) bize vermiştir. Ayrıca engel ne kadar büyük olursa mükâfat da o kadar büyük olur. Bu açıdan bakınca da günümüz gençleri daha şanslıdır. Kıyamet günü Allah’ın arşında gölgelenecek yedi sınıf insandan birinin, “kalbi mescitlere bağlı olarak yetişen genç”²² olması zor zamanlarda büyük anlam kazanmaktadır. Çünkü zor zamanda konuşmak da yapmak da zordur.

Hayat bir imtihandır. Hayatımızın her anı bize sorulacaktır. Lakin gençlik belki de hayatın en önemli parçasıdır. Bu sebeple gençliğimizi nerede tükettiğimiz, karşılaşacağımız önemli sorulardan biri olacaktır kıyamette. Kutlu Nebi’nin diline yansımış hâliyle, “Kıyamet gününde, bir kul şu dört şeyden sorguya çekilmeden bir tarafa adım atamaz: Ömrünü nerede tükettiğini, gençliğini nerede eskittiğini, malını nereden kazanıp nerede harcadığını ve öğrendiği ilmiyle neler yaptığını...”²³

10. Bir Gün Gelecek Ömür Tükenecek

Ömür bir sermayedir. Her sermaye gibi onun da bir sonu vardır. Her ne kadar günümüz tüketim toplumu “tükettiğin kadar değerlisin” felsefesini telkin etse de hakikat bunun zıddıdır. İnsan, insan olduğu için değerlidir. Ama Yüce Allah’ın bize verdiği ömrün değerini sonuçta bizim tercihlerimiz belirler. Tercihlerimizi doğru yönlendirmek Allah’ın kâinat kitabını doğru okumamızla ilişkilidir.

Bunun için insan gözünü açıp etrafı mümin basiretiyle incelerse aslında dünyadaki her şeyin bir gün tükeneceğini daha açık görür. Akşam olduğunda gün tükenir ve takvimden bir yaprak eksilir. Sabah olduğunda bir gece daha tükenmiş olur. Bahar geldiğinde çiçekler açar, bitkiler için yeni bir yaşam başlarken, bu başlangıç bir yandan da yeni bir bitişin habercisidir aslında. Çünkü bir mevsim bitmiştir.

Kâinattaki sürekli oluş ve tükeniş elbette Yüce Allah’ın kudretinin bir göstergesidir. Ama bu aynı zamanda hayatın ve ölümün gerçek sahibinin Yüce Allah olduğu hakikatini haykırır insana. Ancak bunları görebilmek mümin nazarıyla bakmayı gerektirir. Bu sebeple bakmakla görmek, görmekle anlamak, anlamakla yaşamak birbirini takip eden ama aynı zamanda farklı şeylerdir.

Gençlik, güzellik, yakışıklılık, güçlülük Yüce Allah’ın insana verdiği nimetlerdir. Ama akıllı insan bunların bir sonu olduğunu, bir gün tükeneceğini aklından çıkarmaz. Nasıl bizden öncekiler dünyada sonsuz yaşamadılarsa biz de bir gün emaneti teslim edip göçüp gideceğiz bu dünyadan.

İnsan ibret nazarıyla bakarsa her şeyden bir ders çıkarabilir. Biraz da insanlığın evrensel diline kulak verelim.

Sonuç

Yüce Allah insanı en güzel şekilde yaratmıştır. İnsana akıl vermiş ancak onu hesaba çekeceğini de belirtmiştir. Mal, can, gençlik, güzellik birer nimettir. Allah’ın nimetlerini ağaçlar kalem, denizler mürekkep olsa sayamayız, yazamayız. Ama bunların tamamı bize emanet olarak verilmiştir. Tüketim anlayışımız bunca nimeti nasıl değerlendirdiğimizle ilişkilidir. Esasında değerini bildiğimiz bir şeyi, madden tüketmiş olsak bile manen biriktirmişizdir. Yüce Allah israf etmeyi yasaklar ama beden sağlığımız için beslenmek şarttır. Daha güzel ibadet etmek için beslenmek ise gündelik sıradan bir davranışı ibadete dönüştürür.

Tüketmek sadece eşya ile sınırlı bir şey değildir. Bunun için de hayatımıza anlam veren, insan tarafımızı güçlendiren değerlere kulak vermemiz gerekir.

Tüketirken tükenmemek gerekir. Bunun için de insanın sadece maddeden oluşan bir varlık olmadığını daima akılda tutarız. Bedenimizin ihtiyaçlarını gözettiğimiz kadar ruhumuzu besleyen manevi gıdalardan, ibadetlerden uzak kalamayız, kalmamalıyız.

Dünyaya bir defa geldiğimiz için ömrümüzü boşa tüketmeyelim, zamanımızı öldürmeyelim. Aksine ömrü bereketlendirmenin, zamanı iyi değerlendirmenin yollarını arayalım.

Biliriz ki her şey tükeniyorsa, bir gün hayat da tükenecektir. Önemli olan ise, giderken yanımızda götürdüklerimiz gerçekte tükenecek şeyler midir? Yoksa tükenmez hazineler midir?

Kutlu Nebi’ye kulak verelim: “Ölüyü (kabre kadar) üç şey takip eder: Çoluk-çocuğu, malı ve ameli. Bunlardan ikisi döner, biri kalır. Çoluk-çocuğu ve malı döner, ameli (kendisiyle) kalır.”²⁴

Kaynaklar

Ebû Dâvûd, Ebû Dâvûd Süleymân b. el-Eş‘as b. İshâk es-Sicistânî el-Ezdî, Sünen-i Ebû Dâvûd ve Tercemesi, Terc. İbrahim Kocaşlı, 2 Cilt. İstanbul Milli Gazete Yayınları, 1985.

Buhari, Ebu Abdillah Muhammed b. İsmail el-Buhari, Sahih-i Buhari ve Tecümesi, Terc. Mehmed Sofuoğlu, 1 Cilt. Ötüken Yayınları, İstanbul, 2013.

İbn Haldun, Mukaddime, Çev. Zeki K. Ugan, MEB, İstanbul, 1990.

Karaman, Hayrettin vd. Kur’ân Yolu: Türkçe Meal ve Tefsir, Diyanet İşleri Başkanlığı, Ankara, 2003.

Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî, en-Neysâbûrî, Sahîh-i Müslim ve Tercemesi, Terc. Mehmed Sofuoğlu, 3 Cilt. İrfan Yayınları, İstanbul, 2014.

Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre (Yezîd) et-Tirmizî, Sünen-i Tirmizî Tercemesi, Ter. Osman Zeki Mollamahmutoğlu, Yunus Emre Yayınları, İstanbul, ts.

1 Doç. Dr. Abdullah İNCE, Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

2 Bakara, 2/30.

3 Hûd, 11/61.

4 Ahzâb, 33/72.

5 Necm, 53/39.

6 Ebû Dâvûd, “Zekât”, 26.

7 Buhârî, “Savm”, 51.

8 Bakara, 2/168.

9 Haşr, 59/19.

10 İbn Haldun, Mukaddime, 1/315.

11 Ebû Dâvûd, “Edeb”, 19.

12 Buhârî, “Edeb”, 28.

13 Ankebût, 29/45.

14 Buhârî, “İman”, 4/10.

15 Bakara, 2/168.

16 Tirmizî, “Edeb”, 41.

17 Müslim, “Zekât”, 117.

18 Buhârî, “Rikâk”, 1.

19 En’am, 6/27.

20 Ankebût, 29/64.

21 En’âm, 6/162.

22 Müslim, “Zekat”, 91.

23 Tirmizî, “Kıyamet”, 1.

24 Buhârî, Rikak 42.

İNFAK VE BİZ¹

Giriş

“Mallarını Allah yolunda harcayanların örneği, her başağında yüz tane bulunan yedi adet başak çıkaran bir tohum tanesi gibidir.”²

Şehirde yaşayan ve toplu ulaşım araçlarını kullanan herkes tanık olmuştur herhâlde şu duruma: Biri otobüse biner, elindeki kartı makineye okutur ama kötü bir “dıııt” sesi duyulur. Bu ses der ki: “Kartta otobüse binecek paran yok.” Kart sahibinin yüz ifadesi gözünüzün önüne geldi, değil mi? İnse olmaz, inmese nereden, nasıl bilet bulacak da gidecek işine gücüne? Belki üzerinde hiç nakit yok, belki de var olan para bozuk değil. Ah, ne sıkıntılı bir durumdur o! Ne yapacağını bilemez insan. İşte tam o esnada bir ses yükselir yolcuların arasından: “Gel kardeşim, benim karttan basıver!” O an dünyanın en tatlı seslerinden biri olur bu nida. Sorun çözülür.

“… Vakfı’nın düzenlediği organizasyonda…” diye başlayan bir haber başlığı okuruz bazen bir gazetede. Bu haber bazen dar gelirli ailelerin çocuklarının sünnet ettirildiğini haber verir, bazen eğitim masrafları vakıfça karşılanan öğrencilerin başarılarının kutlandığını. Bazen öğrenilir ki sabah-akşam sıcak yemek dağıtılmaktadır fakir fukaraya ya da o yemeğe ihtiyacı olan yolcuya, öğrenciye… Bazen sağlık taraması yapıldığı, gerekli görülenlerin tedavisi için girişimde bulunulduğu haber verilir. Kabaca bir hesapla, o bir tek organizasyonun gerçekleştirilebilmesi için binlerce, milyonlarca liraya ihtiyaç olduğu anlaşılır. Ve yine anlaşılır ki, sorunların en azından bir kısmı güzel gönüllü insanların desteği ile çözümlenmiştir.

Birkaç liralık bir destekle milyonlarca liralık büyük bir organizasyonun buluştuğu ortak bir payda vardır: İnfak. İnfak yani sahip olduğu mali imkânı ihtiyaç duyanlarla paylaşma, bir belediye otobüsü biletinden milyonlarca liralık desteğe kadar uzanan bir zemindeki “iyiliğin” adıdır. İyilik kavramının, insan yüreği, hassasiyeti ve merhameti taşıyor olmanın ete kemiğe bürünmüş hâlidir infak. Arapça kökenli bu kelime, günlük konuşmamızda fazlaca kullanılmıyor. Oysa onun çeşitlerini oluşturan zekât, sadaka, hayır ya da yardım dilimizde çok daha yaygın bir kullanım alanı bulmakta, kulağımıza daha aşina gelmektedir. O hâlde haydi gelin, günlük hayatta içli dışlı olduğumuz bu değerlerin çatı kavramı olan infak nedir, daha yakından tanıyalım.

1. İnfak Nedir?

İnfak kelimesinin sözlük anlamı bitirmek, tüketmektir. Bu kelime terim olarak, para veya malı harcamak anlamında kullanılır.³ Bu açıdan infak, sadece üçüncü kişilere yapılan karşılıksız yardımları değil, kişinin kendisinin ve ailesinin ihtiyaçlarını helal yollardan gidermesini de içerir. Dolayısıyla infak kişinin, kendisinden başlayarak ailesinin hayatını devam ettirmek,⁴ içinde yaşadığı toplumda ve nihayetinde bütün insanlığı kuşatacak şekilde maddi desteğe muhtaç olanların ihtiyaçlarını gidermek üzere yaptığı harcamalardır.

İnfak sadece İslam’ın değil, tevhid merkezli bütün dinlerin en önemli değerlerinden biridir.⁵ Bu yönüyle yardımlaşma eylemi insanlık için vazgeçilmez unsurlardan biridir denebilir. Diğer peygamberlere de ihtiyaç sahiplerini gözetmenin emredildiği Kur’an’da açıkça bildirilmiştir.⁶ Öte yandan Kur’an’ın inananlardan talep ettiği davranış kalıplarını sıralarken, çok yerde sadece namaz kılmayla zekât vermeyi zikrediverdiği bilinir.⁷ Bu durum, namazla zekâtın diğer bütün güzel davranışlarının anahtarı olmasıyla yakından alakalıdır. Namaz özü itibarıyla Yüce Allah’la, zekât ise kullarla sağlıklı iletişim kurulduğunu sembolize etmektedir.

İnfakın en önemli alt başlıklarından birini oluşturan zekât, İslam’ın üzerine inşa edildiği beş temel esastan biridir.⁸ Tek başına bu veri bile, yoksulun yanında olmanın İslam dini açısından önemini anlatmaya yeter. Dinimizin, infakın bir çeşidi olan zekâtı temel esaslardan biri olarak belirlemesi, bu konuda gösterilecek hassasiyetin çok kıymetli olduğunu gösterir. Öte yandan paylaşma konusunda ihtiyaç sahiplerinden esirgenecek duyarlılığın ne kadar riskli olduğunu da yine buradan anlamak mümkündür.

Her ne kadar zekât belirli koşulları taşıyanlara farz bir ibadet olsa da,⁹ sahip olduğunu doğru yolda harcamak ve paylaşmak manasında infak, bütün Müslümanların sorumluluk alanındadır. Bu, iyilik hareketinde yer almak için illa zengin olmamıza gerek olmadığı anlamına gelir. “Yarım hurma bile olsa”¹⁰ sahip olduğunu paylaşmak, infakın mali güçle doğrudan alakası olmayan bir sorumluluk olduğunu gayet açık ifade eder. Hatta bunu bile bulamayan güzel bir sözle, herhangi bir iyilikle¹¹ bu davanın bir neferi olduğunu ortaya koyar.

2. İnfakı Zorunlu Kılan Koşullar Nelerdir?

Hayatını onurlu bir şekilde devam ettirebilmek için insanın maddi-manevi birtakım gereksinimleri vardır. Bunlar olmadığında hayat kalitesi düşmeye başlar. Düzenli beslenme, barınma, ısınma, örtünme vb. ihtiyaçlar yaşamın devamlılığı için olmazsa olmazlardır. Bütün bunların ölçülü ve dengeli şekilde karşılanması, ekonomik koşulların dengede ve yeterli olmasına bağlıdır. Kişi emek sarf edip çalışarak bu ihtiyaçlarını karşılamaya gayret eder. Ancak hepimiz biliriz ki; daha dünyaya gelirken ihtiyaçların karşılanması için insana verilen güç ve imkân eşit değildir.

Anne-babadan, aileden, içinde yaşanan toplumdan devralınan koşullar, sonradan çalışarak elde ettiği fırsatlar, kimini ihtiyacından çok fazlasına, kimini çok azına, kimini de bir şekilde dengede bir hayata ulaştırır. Bir yanda insanların devraldıkları, diğer yanda kendi kararları, tutumları, öte yanda da Yaradan’ın kullarıyla ilgili planları iç içe geçmiş vaziyette birtakım sonuçlar doğurur. Elbette bütün bu farklılıklar tamamen rastlantısal bir şekilde gerçekleşmez. Dünya imtihanının en keskin dönemeçlerinden birini teşkil eden bu noktayı sağlıklı bir şekilde anlamak ve aşmak, hayata ilişkin daha pek çok sırrı anlamayı mümkün hâle getirir.

Herkesin eşit maddi imkâna sahip olduğu bir sosyal ortamı oluşturmak, reel olarak mümkün değildir. Böyle bir yapılanma gerçekleştirilebilmiş olsa bile, bir süre sonra o sistemde de sorunlar baş göstermeye başlar. Her şeyden önce insanın yeryüzünü imar etme misyonunu baltalayacak kadar üretkenlikten uzaklaşma, böyle bir durumdaki en yakın risklerden biridir. Çünkü herkesin tamamen eşit gelire sahip olması, daha iyisi için gayreti terk etme sonucunu da beraberinde getirir.

İnsanların maddi durumları bir şekilde eşitlense bile herkesin zekâsı, yetenekleri, ufku farklı seviyede olduğu için çok zaman geçmeden eşitsizliklerin yine baş göstermeye başlaması kaçınılmazdır. Yani sadece gelir seviyesini eşitlemek, eşit bir hayat ortamı oluşturmaya yetmez. Oysa zekâ, yetenek, ufuk vb. farklılıkları sayesinde toplumsal hayatın devamlılığı için gerekli bütün iş kolları çalışır hâlde tutulabilir. Belki duymuşsunuzdur, meşhur sözdür: “Sen ağa, ben ağa, bu ineği kim sağa?” Zira kas gücüyle çalışacak işçiye de ihtiyaç vardır bir toplumda, bütün teknik işleri tasarlayıp planlayacak, kontrol edecek mühendislere de.

Okul hayatınızı düşünün… İş akışını düzenleyip kontrol eden bir müdür olmadan okuldaki bütün faaliyetlerin olağan akışında devam etmesi çok zordur. Öğrenci, öğrenmek için orada olmasa, öğretmen öğretmeyi görev edinmese okul diye bir ortam kalır mı? Peki, temizlik görevlileri olmasa, temizlik yapılmasa… Öğretim kaç gün devam edebilir? Kantin görevlileri, servis şoförleri, öğrenci, öğretmen, görevlileri taşıyan belediye otobüslerinin şoförleri… Örneklemi istediğiniz kadar genişletebilirsiniz. Onurlu yaşamak herkesin en doğal hakkıdır, ama bütün meslek kollarının hepsinin geliri aynı olabilir mi? Dünya imtihanının en önemli sorularından birine dair adil ve kalıcı çözüm, her şeyden önce insanların farklı gelir düzeylerinde olmalarının doğal olduğunu kabul ile başlar.

Dünya hayatında gelir dağılımının eşit paylar hâlinde yapılmadığını fark ettikten hemen sonraki ikinci temel kabul, yaşam standartlarındaki farklılıkların insanların öz değeriyle yakından uzaktan bir ilgisinin olmadığıdır. İnsanın kıymeti, malına mülküne, statüsüne, kariyerine göre belirlenmez. İnsanın kıymeti; kendisi, diğer insanlar ve Allah’la kurduğu ilişkide doğruya adanma, yanlıştan uzak durma performansıyla anlaşılır. Kısaca “takva” diye ifade edilen bu hassasiyet, İslam’ın en önemli öğretilerinden birisidir.¹²

Gelir piramidinin en üstü ile en altı arasında insanlık değeri açısından hiçbir fark olmadığını bilmek, infak konusunu anlamak için zorunludur. Allah Teâlâ’nın başkasına yardım etmeyi kendisine borç verilmesi olarak tanımlaması¹³ ise alana da verene de zarif bir hatırlatma olarak düşünülebilir. Buna göre kullarının rızkını vermeyi üstlenmiş olan, ama bu rızkı hepsine eşit şekilde dağıtmayan Yüce Allah, veren kulundan “borç almış” olmaktadır. Bu sayede desteğe ihtiyacı olan kul da, kendi payına düşen rızkına kavuşur. Böylece bir anlamda eşitlenme, bir orta nokta aranmış olur.¹⁴ Bu aynı zamanda destek alan kula “Utanma!”, veren kula da “Gururlanma!” mesajı veren bir anlatımdır.

Hayat denkleminde ihtiyacından fazlasına sahip olan kimseler, genelde gelirini biriktirme ve artırma yoluna giderler. Buna karşılık en temel ihtiyacını karşılayamayanlar ciddi bir yaşam mücadelesine girmek zorunda kalır. Zihinsel ya da bedensel engelli olmak, bireysel ve toplumsal olarak gelişiminin önüne türlü engeller konmuş olmak gibi sebeplerle bazıları hiçbir zaman tam anlamıyla geçimini kendi emeğiyle sağlayamayabilir. Mesela Afrika’daki pek çok insan için zorlu süreç asırlar öncesinden başlamıştır. Geçmişte verimli topraklarına, yeraltı-üstü zenginliklerine el konmuş olması, o coğrafyadaki pek çok insanı bugün açlıkla pençeleşmeye zorlamaktadır. Gözümüzün önüne bir tas çorba için uzun kuyruklar oluşturan o çaresiz insanları getirelim. Onlara şimdi “çalışın, çabalayın, ülkenizi ve kendinizi bu kaderden kurtarın” denebilir mi? Öncelikle açlığı sona erdirmekten başlayan bir dizi projeye ihtiyaç vardır.¹⁵ Bunlar için de elinde imkân olanların onların yardımına koşmasına. İşte yoksunluğun arttığı her tür durumda infak, bu iki grubu birleştiren bir fonksiyonu yerine getirir.

İnfak hayat standartları çok farklı bu iki grubu bir araya getirir, birbirini tanıma fırsatı verir. Var ile yok, az ile çok böylece bir denge noktasına doğru beraberce yol alırlar. “Az”, zorluklar karşısında yalnız olmadığını anlar. “Çok” herkesin imkânının eşit olmadığını ve bununla ilgili sorumluluklarını kavrar. Her ikisi de günün birinde yer değiştirebileceklerini hesaba katarak yaşamayı öğrenir,¹⁶ birbirlerinin hayat koşullarını tanımış olurlar. Bu nedenle infak, çok’un az’a lütfu, ihsanı; az’ın çok’a borçlu kalması değildir. Bu süreç her iki taraf için de hayatın başka yüzlerini ve yönlerini öğrenme fırsatıdır. Yine de bu durumda her zaman daha özenli ve dikkatli olması gereken ‘veren el’dir. İlerleyen kısımlarda ele alınacağı üzere Kur’an’ın yardımlaşma kadar yardımlaşmada verenin duygu durumuna ve niyetine dikkat çekmesi bu nedenle tesadüfi değildir.

3. İmanımızın Ayrılmaz Bir Parçası Olarak İnfak

Eşyayla kurduğumuz ilişkinin rengi, bizi infaka yönlendiren temel hususlardan birini teşkil eder. Helalinden kazanma noktasında ısrarlı olduğumuz gibi, harcama yaparken de denge noktasını aramaktan asla vazgeçmeyiz. Her konuda dengede olmak Müslüman olmanın en önemli tezahürlerinden biri değil midir zaten? İşte bu denge noktasında davranma boyutu, ekonomik durumlar için de söz konusudur. Müslümanlar harcarken ne cimrilik yaparlar ne de büsbütün israf ve savurganlık.¹⁷ Ne mal-mülk edinme arzularını hepten yok etmeye çalışırlar ne de bu arzuyu hayatlarının asıl amacı hâline getirirler. Onlar her konuda parasal gücün anlamına, değerine ve hayatlarındaki yerine doğru bir şekilde karar vermişlerdir. Onlar hem Yüce Allah’ın kendilerine bahşettiği nimetleri en güzel surette kullanır hem de bunları onun kullarıyla paylaşırlar.¹⁸

Başkalarının içinde bulunduğu zor duruma karşı hassasiyet içinde olmak, geniş ve bütün varlığı içine alan bir merhamet hissetmenin önemli yansımalarından biridir. Bizler bu durumda, bütün imkânlarımızı seferber ederek zor durumda olanın sorununu çözmek için harekete geçeriz. İşte bu merhametten kaynaklanan yardımcı olma refleksi, bizim olmazsa olmaz niteliklerimizden biridir. Bu nedenle paylaşma tutumu bizim en önemli vasıflarımızdan biri olarak Kur’an’da sıklıkla zikredilir. “(Onlar) gayba iman ederler, namazı kılarlar, kendilerine verdiklerimizden hayra harcarlar.”¹⁹ Mukaddes Kitabımızın hemen başlangıcında, daha ikinci suresinde müminlerin özellikleri işte böylece ifade edilir ve de bu ifade tarzı bütün Kur’an boyunca da devam eder.

Okuduğumuz bütün ayetlerden anlarız ki; mümin, sahip olduğunu Allah yolunda, muhtaçlar uğruna seve seve feda eden kişidir.²⁰ Kendisine sunulan bütün nimetlerden hesaba çekileceğinin²¹ bilinciyle yaşar. O, “sabredenler, doğruluktan şaşmayanlar, huzurda boyun bükenler, hayır yolunda harcama yapanlar ve seher vakitlerinde Allah’tan bağışlanma dileyenler” grubundandır.²² Maddi durumumuz iyiyken de kötüyken de,²³ gece ya da gündüz²⁴ fark etmeksizin ihtiyaç sahiplerini arayıp bulmamız gerekir. Çünkü Rabbimizden gelen şu davete canıgönülden icabet ederiz: “İman eden kullarıma söyle: Alım satımın bulunmadığı, dostluğun fayda vermediği o gün gelmeden önce namazlarını dosdoğru kılsınlar, onlara verdiğimiz rızıklardan gizli ve açık harcasınlar.”²⁵

İlke olarak fazlasını vermek gerekli olduğu²⁶ hâlde, paylaşmaya alışan mümin en nihayetinde kendi ihtiyacı varken bile başkasının rahatını tercih edecek kıvama gelir. Bu durum egonun bencilce isteklerinden önemli ölçüde korunmuş olmayı da ifade eder.²⁷ İnfakın bu seviyesi, elbette “eşya”ya sahip olmakla ilgili Kur’anî eğitimin zirvesini teşkil eder ve mümin bu zirveye ulaşmaya en yakın adaydır.

İnanmayan kişinin ise eşyaya sahip olma duygusuyla başı resmen derttedir. Zira onun düşünce dünyasında mal-mülk, para-pul hayatın akışını sağlayan bir araç olmayı geçmiş, amaç hâline dönüşmüştür.²⁸ Böyle olunca her insanda doğal olarak bulunan sahip olma duygusu dengede kalamamış, benliği, egoyu besleyen bir kaynağa dönüşmüştür. Kişi bu yeni denklemde hep daha fazlasını elde etmek ister. Zihnine koyduğu bir hedefe ulaşınca da hemen bir sonrakine yönelir. Bu yönüyle sahip oldukları, kişiye düşman olmuştur diyebiliriz.²⁹ Kendisini sahip olduklarıyla tanımlar, sanki parası, mali gücü onun önüne her tür iyiliği, mutluluğu açan bir anahtardır.

Evet, gerçekten de maddi imkân hayatımızın birçok sıkıntısını çözüme ulaştırmada katkı sağlar. Ama sadece birçok konuda, tamamında değil… Hayatımızın başka pek çok enstrümanı vardır sorun çözmek, kendimizi iyi hissetmek için. Çünkü biz sadece maddi yöne sahip bir varlık değiliz. Bizim pek çok manevi donanımımız da vardır. İnanmayan kişi ise bir anlamda kendisini sadece maddiyata kilitler. Ne kadar çok şeye sahip olursa o kadar güçlü hisseder kendisini. Kendisini maddiyatıyla ifade ettiği gibi, karşıdaki muhataplarını da parasına göre kategorize eder. Yeterli parası olmayanın onun nezdinde pek bir kıymeti yoktur.

İman ile merhamet arasında derin bir bağ olduğu gibi, inkâr ile merhametsizlik arasında da doğrudan bir bağlantı vardır. Kur’an ayetlerinde inanmayan kişi, dezavantajlı gruplara karşı duyarsız biri olarak resmedilir. Neredeyse hepimizin ezbere bildiği, namazlarımızda bol bol okuduğumuz Maûn suresinde inkâr ile merhametsizlik arasındaki bağlantı şöylece anlatılır: “Gördün mü dini yalan sayanı? İşte odur yetimi itip kakan ve yoksulun karnını doyurmaya ön ayak olmayan!” Surenin ilerleyen ayetlerinde bu kimselerin gösterişe düşkünlükleri, en ufak bir iyiliğe bile sıcak bakmadıkları da ifade edilmiştir.³⁰

Kur’an’ın en çok okunan surelerinden biri olan Yâsîn suresinde de aynı duyarsızlık, yanlış tutumu aklileştirmek için kullanılan bir kalıpla dile getirilmiştir: “Onlara, ‘Allah’ın size verdiği rızıktan başkaları için de harcayın.’ dendiğinde, inkârcılar müminlere derler ki: Dilese Allah’ın doyuracağı kimseleri biz mi besleyeceğiz³¹!” Ayetin sonunda yer alan “Doğrusu siz açık bir yanılgı içindesiniz.” cümlesi, inkârcı mantık açısından bakıldığında, doğal bir yardım faaliyetinin ne kadar garip karşılandığını ortaya koymaktadır.

İnkar edenlere göre herkes kendi kaderini yaşamalıdır. Zor durumda kalana el uzatmak onun kaderine anlamsız bir müdahaledir. Açlık, perişanlık onun alnına yazılmıştır bir kere… Bu düşünce sahipleri elbette kendilerine bahşedilen fazladan nimetleri, daha az verilenlerle paylaşmaları gerektiğini³² görmezden gelmeyi tercih ederler. Böyle bir durum her iki taraf için de bir sınavdır oysa. İnkârcılar bu tutumlarıyla sınav meydanından kaçarlar. Belki daha doğru bir ifadeyle hem merhamet hem zenginlik imtihanından sınıfta kalırlar.

4. İnfak İnsanın Daha Çoğuna Sahip Olma Hırsını Terbiye Eder

Bizler mal-mülk edinmeye, “benim” diyebileceğimiz şeylere sahip olmaya düşkün bir tabiatla yaratılmışızdır.³³ Yaşamımızın devamlılığı açısından gereksinimlerimizin karşılama zorunluluğu ile bu tabiat arasında doğrudan bir bağlantı vardır. İnsan tabiatındaki bu özellik, hayatın insan onuruna yakışacak şekilde devamlılığı için gereklidir. Ancak mal-mülk sahibi olma talebi, ihtiyaçları karşılama sınırını aşıp hırsa dönüşürse, insan tabiatını bozar. Bir başka deyişle hayatın idamesi için gerekli bir araç, hayatın amacı hâline dönüştüğünde tehlike alarmı çoktan çalmaya başlamış demektir. Dinimizin paylaşma konusundaki ısrarı, tehlike zilleri henüz çalmadan bu riski en alt seviyeye çekmek ve değerlerin yerli yerince devamlılığı ile yakından alakalıdır.

Gözünü hırs bürüyen insan, elde ettiğini yeterli bulmaz, her zaman biraz daha fazlasını ister. “Mal çokluğu zenginlik değildir, asıl zenginlik göz tokluğudur.”³⁴ diyen Hz. Peygamber (sas), insan tabiatındaki bu duruma dikkat çekmiştir. Dünyanın geçiciliğini hesaba katmadan biriktirme, çoğaltma yarışına giren insan, bu yarıştan ancak ölünce çekilir.³⁵ Üstelik bu hırs zamanla hakka-hukuka, helale-harama bakmayan, sadece kazanmaya odaklanan bir bakış açısı geliştirmeye sebep olur. Çevrenizdeki herkesin hiçbir kural, değer tanımaksızın para kazanmaya çalıştıklarını bir düşünsenize… Yaşamaya izin vermeyen nasıl bir kaos ortaya çıkardı, değil mi?

Sonuç itibarıyla sahip olduklarını paylaşmaya alışmak, sadece mali alanla ilgili, orayı besleyen bir değer değildir. Ya da başka bir açıdan ifade etmek gerekirse, cömertlik sadece alanı ve vereni ilgilendiren bir huy değildir. İnfak, insanın dünyada yaşaması için gerekli bütün sistemin işlemesi için olmazsa olmaz değerlerden biridir.

5. Her Zenginliğin Gerçek Sahibi Cenab-ı Allah’tır

“Mal sahibi, mülk sahibi,
hani bunun ilk sahibi?”

Hep daha fazlasına sahip olmaya meyilli insanı paylaşmaya, yardımlaşmaya sevk eden belki en önemli kabullerden biri de, paylaştığının tamamının kendisine ait olmadığını en baştan kabul etmektir. Zira insanın sahip olduğu iğneden ipliğe her şey, bir müminin nazarında Allah’ın mülkiyetinden kendisine verilen emanet değerlerdir. Çünkü insanı yaratan ve sahip olduğu her tür geçim ve kazanç kaynağını onun istifadesine sunan ve işlevsel hâle getiren Allah’tır.³⁶ Sadece ham maddeyi değil, tasarladıklarımızı gerçekleştirme gücünü de veren Rabbimizdir. Öyleyse, her boyutuyla mülkün yegâne sahibinin de O olduğunu bilmeliyiz.

Yüce Allah, ihtiyaçlar karşılansın da hayat devam etsin diye mülkünü insanın kullanımına açmıştır. Yaşadığı sürece satın aldıkları ya da miras yoluyla edindikleri ona emek veren kişiye tescillenir. Ama tapuda, ruhsatta vs. evrakta ismini görmek kişiyi bunun daimi sahibi olduğu konusunda yanıltmamalıdır. İnsanın eşyaya sahipliği belli bir zamanla sınırlıdır. Bu mal-mülkün ne kadar süreyle bizim kullanımımıza tahsis edildiğini bilemeyiz. Belki hayatımızın belli bir zamanına kadar, ancak en fazla ölene kadar…

Araziler, arsalar, tarlalar, evler, “atlar, katlar, yatlar” el değiştirir durur. Bu nedenle “mal sahibi, mülk sahibi, hani bunun ilk sahibi?” der ya büyükler. Bu veriyi zihinde tutmak, insanın bencilliğini aşarak paylaşmasını kolaylaştırır. “Verme, senin de ihtiyacın olur, belki böyle vere vere sen de almaya muhtaç hâle gelirsin, sen onu ne zorluklarla elde ettin, verme sakın!” diyen şeytanın sesini daha kolay bastırır. Şeytanın işi budur, verirsen azalır diye insanı korkutmak ve sahip olduklarını ihtiyaç sahipleriyle paylaşmasına mani olmak!³⁷

“Allah’ın size verdiği malları” ifadesi,³⁸ gerçek mülk sahibinin kim olduğunu ve O’nun zenginlik kaynaklarını sunmasındaki mantığı çok iyi ifade eder: “Allah’a ve Resûlü’ne iman edin; O’nun size emanet olarak verdiklerinden, başkaları için de harcayın!”³⁹

6. Helalinden Kazanmak, Makbul Bir İyiliğin İlk Şartıdır

Ekonomik hayat, bizlerin varlığını devam ettirmesi için gerekli maddi koşulların teminini sağladığı için son derece önemlidir. Bu alandaki en önemli ilkelerden biri, kazancımızın meşru yani helal yollardan elde edilmesidir. İster ilahi kaynaklı olsun ister olmasın, neredeyse bütün dinler, ekonomik hayatla ilgili birtakım kurallar koymuşlar, meşru kazancı önemsemişlerdir. Bu nedenle helal yollardan yasal şekilde kazanç sağlamak dinlerin ortak değerlerinden biridir.⁴⁰ Meşruluk kriterlerinin dinden dine farklılık göstermesi bu gerçeği değiştirmez.

Öte yandan herhangi bir seküler sistem de gayrimeşru kazancı makbul görmez. Zira böyle bir durum yasa dışı pek çok eylemi beraberinde getireceği için kaos oluşturur. Şimdi yaşadığımız sıkıntıların bir kısmı aleni olmasa da örtük olarak “kazan da ne yolla olursa olsun” mesajını veren global yapılanma sebebiyle değil midir zaten?

Dinimizin en önemli değerlerinden biri olan infak için de helal kazanç şarttır.⁴¹ Helal kazancın birbirinden farklı yolları ve kriterleri vardır.⁴² Başkalarına haksızlık ederek, çalıp çırparak, kandırarak elde edilen bir kazancın infak edilemeyeceği, edilse bile bir kıymetinin olmayacağı açıktır. Peygamberimizin (sas) duanın kabul şartlarıyla ilgili konuşurken verdiği şu misal, elbette bütün infak çeşitleri için de geçerlidir: O bir gün, “Uzun yolculuklar yapmış, üstü başı tozlanmış, saçı başı dağılmış, ellerini göğe uzatarak, “Yâ Rab, Yâ Rab!” diye yalvarıp yakaran bir adamdan söz eder. Ardından da şunu ekler: “Fakat onun yediği haram, içtiği haram, giydiği haramdı. Haram ile beslenirdi. Peki, böyle birisinin duası nasıl kabul edilsin?” 43

Kazancı gayrimeşru olan ve bu yollarda çalışıp didinmiş biri, sahip olduğu her şeyi bir hayır kurumuna bağışlasa belki büyük bir şöhret elde edebilir. Ancak böyle bir bağış, asla alın teri dökerek kazanıp yediğimiz ya da yedirdiğimiz bir kuruşun yerini tutamaz.

7. İnfak Tertemiz Niyetlerle Gerçekleştirilmelidir

İnfakın gerçekten kıymetli bir kulluk hâli olabilmesi için en önemli koşullardan biri de niyettir. Ancak temiz bir niyetle gerçekleştirilirse bir paylaşım hareketi makbul olabilir. O temiz niyet, bir kuruştan, milyonlara varana kadar yapılan her bir yardımda Allah’ın hoşnutluğunu talep etmektir.

Kur’an, Yüce Allah’ın hoşnutluğunu kazanmak için yapılan harcamaları ifade etmede “Allah yolunda” kavramını kullanır. Bu ifade, kişinin yoksulların ihtiyaçları için yaptığı harcamaları ifade ettiği gibi, Hak yolunda yapılan bütün faaliyetlere destek olmayı da kapsar. Öte yandan kişinin kendisinin ve ailesinin başkalarına muhtaç olmadan onurlu bir yaşam sürmesi için yaptığı her tür harcama da bu başlık altında ele alınır.

Kur’an-ı Kerim müminlerin, sadece Hakk’ın rızası için infak yaptıklarını haber verir.⁴⁴ Cenab-ı Allah’ın hoşnutluğu, elbette kulunun başkalarının zorlukları karşısında hassas olmasıyla, kendisine verilenleri cömertçe paylaşarak insana yakışan şekilde davranmış olmasıyla alakalıdır. Kul böylece insanların çoğunu yoldan çıkaracağını övünerek söyleyen şeytana karşı, “Benim gerçek kullarımı saptıramazsın.”⁴⁵ diyen Rabbini haklı çıkarmaktadır. Merhametli olan, ikram eden Rabbinin bu özelliklerini kendi hayatında sınırlı da olsa gerçekleştiren kul, hoşnutluk kazanacak, hoş tutulacaktır.

Yapılan infak faaliyetlerinin temel hedefinin Allah Teâlâ’nın hoşnutluğu olduğunu ortaya koyan hususlardan biri de, yardımda bulunan kişinin muhataplarından en ufak da olsa herhangi bir karşılık ya da teşekkür beklememesidir. İnanan için Rabbinin hoşnutluğundan daha öte bir amaç olamaz. “Mümin, her türlü nimetin yalnızca Allah’ın bir lütfu olduğuna, iyiliklerin de bir karşılık elde etmek için değil, sadece Allah rızası için yapılması gerektiğine inanır.”⁴⁶ Bu hassasiyet, yardım kabul eden kişinin kendisini kötü hissetmemesi için güzel bir şekilde onlara da ifade edilir. Açlıktan kıvranan bir çaresizin kendisine teşekkür borcu olmadığını beyan eden şu cümle bu yüzden ne kadar kıymetlidir: “Biz size yemek ikram ediyorsak bu sadece Allah rızası içindir. Sizden ne bir karşılık ne de bir teşekkür bekliyoruz.”⁴⁷ Birisine yardım ederken bize yakışan, ancak böyle bir tutumdur.

Elbette bir iyilikle karşılaşan açısından bakılınca teşekkür etmek, bir hayır duada bulunmak gereklidir. Burada işin püf noktası herhangi bir sebepten dolayı yardımda bulunan kimsenin teşekkür ya da bir menfaat beklentisi içine girmemesidir. Evet, iyilik yaptığı birinden en azından kuru bir teşekkür beklemek son derece insani bir duygudur. Buna rağmen Yüce Allah’ın hoşnutluğunu hedefleyen ve bir rızkın sahibini bulmasında kendisini sadece bir aracı olarak kabul eden mümin, böyle doğal bir beklentiden bile vazgeçer.

Bir yoksulun ihtiyacını giderirken eğer asıl amaç bununla gururlanmak, “ne cömert bir insan” dedirtmek ise, kişinin elden çıkardığı meblağ trilyonlara ulaşsa bile verenin manevi kasasına bir kuruş girmez. Sadece yoksulun zaten bir şekilde giderilecek olan ihtiyacı yerine getirilmiş olur. Aksine böyle bir niyetle infak etmek, kişinin başını belaya sokar.

Hz. Peygamber’in (sas), malını-mülkünü gösteriş için dağıtan kişiye kıyamet günü ne söyleneceğini bildirdiği hadis-i şerifi gerçekten çok etkileyicidir. Buna göre insana hayatını nerede geçirdiği sorulur, o da çok hayır hasenatta bulunduğunu anlatır. Ona bu hayırları Allah’ın hoşnutluğunu kazanmak için değil, cömert densin diye yaptığı bildirilir. Ve de o kişiye zaten “çok cömert biri” denilmiştir. Böylece yaptığı hayırdan beklediği karşılığı dünyada almıştır. Güzel bir eylemin içine riya karıştırdığı için artık bu kişi cezalandırılmayı hak etmiştir. Doğruca cehennemin yolunu tutar.⁴⁸ Aslında gösteriş yapmak için para harcamak, ancak inanmayana yakışan bir tutumdur.⁴⁹ Dolayısıyla niyet, hayır işlerinin kıymetini belirleyen en önemli unsurlardan biridir.

8. Başa Kakılan İyilik Anlamını Tamamen Yitirir

“Ey iman edenler! Allah’a ve ahiret gününe inanmadığı hâlde malını insanlara gösteriş yapmak için harcayan kimse gibi sadakalarınızı başa kakmak ve incitmek suretiyle boşa çıkarmayın.”⁵⁰

İnfak eylemi, özü itibarıyla uzun vadeli bir manevi yatırım aracıdır. Biz infak ederek insanlığımıza, imanımıza yaraşır şekilde elimizdeki imkânları halka halka genişleyecek şekilde muhtaçlar ile paylaşırız. Bu emeğimizin tam olarak karşılığının verileceği zaman, elbette Hakk’ın divanına vardığımız zaman olacaktır. Ancak bu derinliği fark edemeyen yardımseverler(!) hep olmuştur, olmaya da devam edecektir. Ömer Seyfettin’in “Diyet” adlı hikâyesinde olduğu gibi, muhatabı kötü hissettirmekten başlayarak canından bezdirmeye kadar varan bir alana yayılabilir bu konu.

“Manevi yatırımı” şimdiki zamana yapanlar, destek olduklarının kendisine borçlu hissetmesini isteyenler, infakın doğasına dair bir şey anlamamış olanlardır. Yaptığı iyiliği başa kakan birisi, en başta niyetini temiz tutamamış, kendisi de bu işten hemen bugün manevi olarak nemalanmak istemiş demektir.

Yardıma muhtaç kalan kişinin kendisine minnet duymasını, borçlu hissetmesini isteyen, bu amaca ulaşmak için de yaptığı iyilikleri hatırlatan biri, muhatabının onurunu zedelemiş demektir. Bu ise bir iyilik değil kötülüktür. O aynı zamanda iyilik işindeki rolünün aracılık olduğunu da fark edememiş, yoksula ulaşan nimetin sahibinin kendisi olduğunu varsaymıştır. Bu suretle o, nimetin gerçek sahibi olan Allah’ı da devreden çıkarmış olur.

Bu nedenle yapılan iyiliği başa kakmak, ancak inanmayana yaraşan bir tutumdur. Rabbimiz gönülden inananları böyle bir hataya düşmemeleri konusunda uyarmaktadır: “İyi sayılan bir söz ve bir bağışlama, arkasından eziyet gelen bir sadakadan daha iyidir. Allah zengindir, halîmdir.”⁵¹

9. İyilik Yaparken Kendimizi Karşıdakinin Yerine Koymalıyız

Karşımızdakinin yerine kendini koyarak düşünmek ve davranmak anlamında kullanılan empatiye ihtiyaç duyulan alanlardan biri de hiç şüphesiz yardımlaşma faaliyetidir. Burada empatiye özellikle ihtiyacı olan “veren el”dir. Muhatabının yerinde olsa kendisine ne yapılmasını isterdi, nelerden rahatsız olurdu. Bunu hesaba katarak davranmak, kaş yapayım derken göz çıkarmamak gerekir. Zira gönül kırdıktan sonra karnı tok, sırtı pek tutmak insana gerçekten yarayan, onu besleyen ve geliştiren bir eyleme dönüşemez.

Büyüklerinizden, “Kuru ekmek, soğan yiyeyim ama başım dinç olsun.” diye duymuşsunuzdur. Bir insanın onurunu zedeledikten sonra artık ona baklava, börek ikram edilse karnı doymaz çünkü gönlü aç kalmıştır.

İnfak, yoksula bir şey verirken onun gönlünü alma prensibiyle ilerleyen bir yardım faaliyetidir. Kur’an’da inananların verecekleri herhangi bir şeyi kalpleri titreyerek verdiklerinin belirtilmiş olması⁵² da bu duruma işaret eder. Zira burada hoyratça kırılan kalplerin hesabının mutlaka sorulacağı bilinciyle davranmak, mümine has bir değerdir. Elbette bu hassasiyet, sadece kalp kırmamakla değil, infakla ilgili buraya kadar anlatılanların tamamıyla alakalıdır.

İnfakta bulunan kişinin empati yapmaya davet edildiği konu başlıklarından biri de, paylaşılan şeyin özellikleriyle ilgilidir. Dinimiz insanın sahip olduğu malın en iyisini paylaşması için kişiyi zorlamaz, bunu kendi inisiyatifine bırakır. Ama en kötü ürünlerin yasak savma kabilinden kurtulmak istenircesine muhtaca sunulması da onu yaralayacağı için yasaklanmıştır. “Zekât keçisi gibi titremek.” diye bir deyim duydunuz mu, bilmiyorum. En zayıf, cılız, ayakta bile zor duran hayvanların zekât olarak seçilip verilmesini ifade eden bu deyim, güçsüz, cılız kalmış kimselerin durumunu anlatmak için kullanılır. Bu deyim, bazı zekât verenlerin ne yazık ki dikkat etmedikleri işte bu çok önemli ilkeyi hatırlatır.

İnsanın kendisine sunulduğunda iğrenmeden, başını çevirmeden alamayacağı derecede kalitesiz ürünler, infakın hiçbir çeşidine konu olmamalıdır. Ancak gönül rahatlığı ile kabul edeceğimiz ürünler infak edilmelidir. Ayet-i kerime, bu hassasiyeti şöylece anlatır:

“Ey iman edenler! Kazandıklarınızın ve sizin için yerden çıkardıklarımızın iyilerinden verin. Kendinizin ancak içiniz çekmeye çekmeye, zorlanarak alabileceğiniz adi şeyleri hayır diye vermeye kalkışmayın. Bilin ki Allah zengindir, bütün iyilik ve güzellikler O’na mahsustur.”⁵³

Her konuda insan tabiatını en üst seviyede gözeten Kur’an-ı Kerim bu konuda da benzer bir tutum izlemiştir. İnsanı ne tamamen bencilliğine bırakmış ne de malının en iyisini vermesini şart koşarak onu zorlamıştır. Yine de paylaşacağı şeyin önce kendisinin hoşuna gitmesi, kendisine hediye edilse memnuniyet oluşturması, büyük hayır kapılarını açan bir değerdir:

“Allah yolunda sevdiğiniz şeylerden harcamadıkça iyiliğe asla eremezsiniz. Ne harcarsanız Allah onu hakkıyla bilir.”⁵⁴ Ayet-i kerime, kişinin iyiliğin ne olduğunu fark edebilmesi için herhangi bir şeyi değil, özellikle sevdiği, beğendiği şeyleri paylaşması gerektiğini öğretir.

10. Sürdürülebilir Bir Yardım Faaliyetinin Püf Noktaları

Başkalarına yardım etmek ve destek olmakla ilgili bütün konular arasında denge kurmak, sürdürülebilir bir yardım faaliyetinin en önemli püf noktalarından biridir. –Deprem, sel, kıtlık gibi olağanüstü durumlar hariç- ailesinin temel ihtiyaçlarını karşılamadığı hâlde kişinin başkalarına yardıma odaklanması prensip olarak doğru değildir. İnfak çatısı altındaki harcama kalemlerinden biri olan zekât hesaplanırken “kişinin temel ihtiyaçları karşılandıktan sonra” şartının bulunması⁵⁵ da aynı noktaya işaret etmektedir.  

Her gün açlıktan, sıkıntıdan kıvranan insanların görüntüleri ekranlarda akıp giderken duyarsız kalmak ve imkânı olmasına rağmen ihtiyaç fazlasını bile paylaşmamak ve biriktirmek de uygun bir tutum değildir. Böylece kendisine ve bakmakla sorumlu olduğu kişilere yapılan harcamayla başkasına yardım etmek için ayrılan bütçe arasında makul bir denge kurulması son derece önemlidir.

İnsanın kendisinin ve sorumluluğunu taşıdığı insanların hayati gereksinimlerini karşılaması, en temel sorumluluklardan biridir. “Emeksiz yemek olmayacağına” göre hayatını onurlu bir şekilde devam ettirmek isteyen herkes, alın teri dökerek çalışmak zorundadır. Bu genelgeçer bir hayat kuralıdır. Ancak bu kurala istese de tabi olamayan ya da geçimini kazanması diğerlerine göre her zaman çok daha meşakkatli olan dezavantajlılar grubu her zaman olmuştur. Olmaya da devam edecektir. Ancak burada aslında akli ve bedensel olarak hayatını kazanabilecek durumda olanlara yapılacak düzenli yardımların doğru tercih olmayabileceğini de belirtmek gerekir. Çünkü böyle bir tercih, var olan kapasitenin daha da atıl hâle düşmesine sebep olur. Bu noktada o meşhur benzetmeyi kullanmak gerekirse; balık ikram etmek yerine balık tutmayı öğretmek, sürdürülebilir bir iyilik hareketinin en önemli adımlarından biri olacaktır.

11. İnfakın Kısa ve Uzun Vadeli Sonuçları

İnsanlık tarihi boyunca vahiy aracılığıyla insana hatırlatılan bir değer olan infak, bizler için her şeyden evvel bir hayat tarzıdır. Kesinlikle, yasak savma kabilinden gerçekleştirilen bir sorumluluk değildir. Hedefine ulaşması için pek çok farklı sahada farkındalık geliştirmeyi zorunlu kılan infak eylemi, doğal olarak hem yakın hem uzun vadede başarı ve kazanımlar getirir. Mümin emeğini, parasını, canını ortaya koyar, karşılığında da cenneti alır. İnfak konusundaki gayreti ile bir anlamda Allah’la ticaret yapan⁵⁶ birinin kaybetmesi mümkün müdür? Elbette hemen ve daha sonraya ertelenen pek çok getirisi olacaktır infakın.

Her şeyden önce infakta bulunan biri kendisi için⁵⁷ kıymetli bir yatırım yapmış olur. Kişinin yediğini, içtiğini, elinde sıkı sıkı tuttuğunu değil, paylaştığını tamamen kendisine ait sayan⁵⁸ Peygamberimizin düşünce şekli, işte bu gerçeği ortaya koyar. Sevdiği şeyi başkasına ikram etmek suretiyle ondan görünüşte vazgeçen biri, ona gerçek manada sahip olduğuna inanmaktadır. Burada belki elden gitmiştir o malı, eşyası ama infak etmiş olmanın getireceği güzellikler sayesinde yanında hediyeleri ile sonsuza kadar o kişiye tapulanmıştır. Oysa kişinin zimmetinde, kasada, bankada duran parası, pulu, tarladaki ürünü, işyeri zarar görebilir. Nasipten çıktıysa, o malı “yel götürür, sel götürür, el götürür.”

Öte yandan Yüce Allah’ın hoşnutluğunu kazanmak için cebinden çıkan her kuruş katlanarak kendisine döner. Ya bereket ve kanaat olarak, ya yepyeni kazanç kapıları olarak, ya da ahirette eşsiz nimetler olarak…59 Bu katlanarak artma hâlini şu ayet-i kerime muhteşem bir benzetmeyle anlatır:

“Mallarını Allah yolunda harcayanların örneği, her başağında yüz tanenin bulunduğu yedi adet başak çıkaran bir tohum tanesi gibidir. Allah dilediğine katlayarak verir, Allah (zât ve sıfatlarında) sınırsızdır, her şeyi bilmektedir.”⁶⁰ Bazı müfessirler, bu ayetten yola çıkarak Allah yolundaki infakın yedi yüz katına kadar hatta daha da fazla bir manevi karşılığa sebep olacağını ifade etmişlerdir.⁶¹ Bire yedi yüz veren bir alıcıdır Allah (cc). Maldan hiçbir şey eksiltmeyen infak,⁶² aksine katlanarak artmanın kapısını aralar. Öte yandan hem kişinin bencilliğini, para kazanma tutkusunu, hem de malını temizlemesi de cabasıdır.⁶³

İnfakın bireysel ve toplumsal alandaki etkilerinden biri de oluşturduğu güven duygusudur. Zira bazı koşullarda böyle bir yardıma hiç muhtaç olmayacak gibi görünen birisi de kısa ya da uzun vadeli olarak ihtiyaçlı duruma düşebilir; İflas edebilir, bir doğal afetle karşılaşabilir, hatta bir yolculuk esnasında hırsızlar tarafından her şeyi çalınabilir. İşte bu noktada infak her türüyle, zorda kalana acilen destek olunmasına imkân sağlar. Bu da toplumsal bilinçaltında başı derde girince “sahipsiz” olmadığı hissini pekiştirir.

İnfakın, eldeki parayı-pulu, reel ekonomik hayata teşvik etmesi sebebiyle özellikle zekâtın, daha güçlü bir ekonomik yapı inşa etmedeki katkısı da büyüktür.⁶⁴ Zira hem maldan hem de o maldan elde edilen kazancın vergiye konu edilmesi sebebiyle ekonomik hayata dâhil edilmeyen sermaye, her sene zekâtı verile verile nihayetinde eriyecektir. Oysa yeni istihdam alanı açmaya, üretmeye yönelen birikim, toplumun her katmanında bolluğun anahtarıdır.

Yüce Allah katında ancak müminlerden kabul edilen bir değer olan, karışık niyetlerle yapıldığında asla makbul olmayan infaka⁶⁵ rağbet eden müminler, hem kendilerini büyük bir tehlikeden korumuş⁶⁶ hem de yarın pişman olacakları⁶⁷ bir nasipsizlikten kendilerini muhafaza etmiş olurlar. Sadakası, zekâtı verilmemiş kazancın kulun başına yarın kıyamette ne belalar açacağını⁶⁸ bilen, bu sondan canını kurtarmak ister.

İnfakı kurallarına uygun şekilde gerçekleştiren birinin en büyük kazancı, elbette Cenab-ı Allah’ın hoşnutluğu ve bu hoşnutluğun bir karşılığı olan cennet olacaktır.⁶⁹

Sonuç

Bizler için her çeşidiyle infak sadece dinî bir sorumluluk değil, tam anlamıyla bir hayat tarzının adıdır. İçinde bulunduğumuz duruma göre miktarı ya da oranı değişse de bir Allah kuluna destek olmak, gönlünü almak, bir ihtiyacını giderivermek en önemli mutluluk ve huzur kaynaklarından biridir.

Bazen arkadaşımıza ısmarladığımız bir bardak çayın adıdır infak, bazen bir sadaka kutusuna attığımız birkaç liranın. Bir başkası için susuzluk çekenlere su kuyusu açtırmak, bir diğeri için aşevi kurmaktır. Bunların tamamı, hayatın bütün renklerinde infakın bulunduğunu gösterir.

Azken vermeyi öğrenmeyenin, malı çoğalınca paylaşmaya alışması zor olur. Bu nedenle biz hemen bugünden bu kocaman değeri hayatımıza tam anlamıyla kazandırmak için kolları sıvayalım. Bu dünyada berekete, yarın ahirette cennete giden yolu kuruş kuruş, iyilik iyilik döşeyelim.

Kaynakça

Aşkın, E.Özlem- Aşkın Umur, “Yoksullukla Mücadele ve Zekât Kurumu”, İslami Perspektifte İktisadi Yaklaşımlar, Ekin, Bursa, 2017. 115-142.

Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail, el-Câmiu’s-sahîh, thk. Muḥibbiddin el-Hatîb ve Muhammed Fuâd Abdulbâki, el-Matbaatü’s-Selefiyye, Kahire, 1400/1979.

Çağrıcı, Mustafa, “İnfak”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Erişim 20 Eylül 2020. https://islamansiklopedisi.org.tr/infak

Demirci, Kürşat, “Helâl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 03 Ekim 2020. https://islamansiklopedisi.org.tr/helal#1

Fromm, Erich, Sahip Olmak ya da Olmak, Çev. Aydın Arıtan, 5.Baskı. Say, İstanbul, 2016.

Erkal, Mehmet, “Zekât”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Erişim 13 Ekim 2020, https://islamansiklopedisi.org.tr/zekat#1

Hadislerle İslam, Erişim 19 Ekim 2020, https://hadislerleislam.diyanet.gov.tr

Karaman, Hayreddin – Çağrıcı, Mustafa – Dönmez, İbrahim Kâfi – Gümüş, Sadrettin, Kur’ân Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, 5 Cilt, DİB Yayınları, Ankara, 2017.

Mukâtil b. Süleymân, Ebu’l-Hasen, Tefsîru Mukâtil b. Süleymân, thk. Abdullah Mahmûd, 5 Cilt. Dâru İhyâu’-Turâs, Beyrut, 1423/2002.

Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî. Sünen-i Nesâî, Haz. Salih b. Abdu’l-Azîz, Dâru’s-Selâm, Arabistan, 2000.

Nisâbûrî, Müslim b el-Haccâc, Sahîhu’l-Müslim, Dâru İhyâu’t-Turâs, Beyrut, t.y.

Razî, Fahru’d-Dîn İbn Allâme Muhammed.Tefsîru’l-Fahri’r-Râzî (Tefsîru’l-Kebîr ve Mefâtihu’l-ğayb. 33 Cilt, Dâru’l-Fikr, yy: tsz.

Salihoğlu, Mahmut, “Zekât”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, Erişim 13 Ekim 2020, https://islamansiklopedisi.org.tr/zekat#2-diger-dinlerde

Taberî, Ebu Cafer Muhammed İbn Cerîr, Tefsîru’t-Taberî Câmiu’l-Beyân an Te’vîli Âyi’il-Kur’ân, thk. Abdullah b. Abdu’l-Muhsin et-Turkî, 26 Cilt, Dâru’l-Hıcr, 1422/2001.

Temür, Yusuf, “Vergi Ahlakı ve Uyumu Açısından Zekât”, İslami Perspektifte İktisadi Yaklaşımlar, Ekin, Bursa, 2017. 79-114.

Tirmizî, Muhammed b. Îsa, Süneni’t-Tirmizî, 5 Cilt, Dâru’l-Garbi’l-İslâmiyye, Beyrut, 1998.

Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi, Hak Dini Kur’ân Dili, 3. Baskı, Eser, İstanbul, 1979

Zemahşerî, Ebu’l-Kâsım Mahmud, el-Keşşâf an Hakâiki Gavâmidu’t-Tenzîl ve Uyûnu’l-Ekâvîl fi Vucûhi’t-Te’vîl, thk. Adil Ahmed- Ali Muhammed Muavvid, 6 Cilt, Mektebetu’l-Ubeyke, Riyad, 1998/1418.

1 Prof. Dr. Fatma Asiye ŞENAT, ESOGÜ İlahiyat Fakültesi Tefsir Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi

2 Bakara, 2/261.

3 Mustafa Çağrıcı, “İnfak”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Erişim 20 Eylül 2020).

4 Nesâî, “Zekât”, 82; Tirmizî, “Zekât”, 26.

5 Mahmut Salihoğlu, “Zekât”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Erişim 13 Ekim 2020).

6 Meryem, 19/31; Enbiyâ, 21/72.

7 Bakara, 2/43, 277; Nisâ, 4/77, 162.

8 Müslim, İman, 21.

9 Mehmet Erkal, “Zekât”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Erişim 13 Ekim 2020).

10 Müslim, Zekât, 68.

11 Buhârî, Edeb, 33.

12 Hucurât, 49/13.

13 Bakara, 2/245; Hadîd, 57/11.

14 Nahl, 16/71.

15 E. Özlem Aşkın-Umur Aşkın, “Yoksullukla Mücadele ve Zekât Kurumu”, 128 vd.

16 Elmalılı, Hak Dini Kur’ân Dili, 2/1111.

17 İsrâ, 17/29; Furkân, 25/67.

18 En’âm, 6/141.

19 Bakara, 2/3.

20 Mü’minûn, 23/4.

21 Tekâsür, 102/8; Mukâtil b. Süleymân, Tefsir, 4/837.

22 Âl-i İmrân, 3/ 17.

23 Âl-i İmrân, 3/134.

24 Bakara, 2/274.

25 İbrâhîm, 14/31.

26 Bakara, 2/219.

27 Haşr, 59/9.

28 Erich Fromm. Sahip Olmak ya da Olmak, s.109.

29 Fahruddin er-Râzî, Mefâtihu’l-gayb, 30/28.

30 Mâûn, 107/1-7.

31 Yâsîn, 36/47.

32 Nahl, 16/71.

33 Âl-i İmrân, 3/ 14.

34 Buhârî, “Rikâk”, 15.

35 Tekâsür, 102/1-2.

36 Yâsîn, 36/41-42; Zuhruf, 43/12-13.

37 Bakara, 2/268.

38 Nûr, 24/33.

39 Hadîd, 57/7.

40 Kürşat Demirci, “Helâl”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. (Erişim 03 Ekim 2020).

41 Ebû Dâvûd, “Tahâret”, 31.

42 Komisyon, “Helal Kazanç”, Hadislerle İslam 5: 38vd. (Erişim 19 Ekim 2020)

43 Müslim, “Zekât”, 65.

44 Bakara, 2/272.

45 Hicr, 15/3-40; Sâd, 38/82-83.

46 Hayreddin Karaman vd, Kur’ân Yolu, 5/635.

47 İnsân, 76/9.

48 Müslim, “İmâret”, 152.

49 Bakara, 2/264; Nisâ, 4/38.

50 Bakara, 2/264.

51 Bakara, 2/263.

52 Mü’minûn, 23/60.

53 Bakara, 2/264.

54 Âl-i İmrân, 3/92.

55 Buhârî, “Zekât”, 45.

56 Tevbe, 9/111.

57 Bakara, 2/272.

58 Tirmizî, Sıfatü’l-kıyâme, 33.

59 Zemahşerî, Keşşâf, 5,127.

60 Bakara, 2/261.

61 Taberî, Câmiu’l-Beyân, 4,651.

62 Müslim, “Birr”, 69.

63 Leyl, 92/18.

64 Temür, “Vergi Ahlakı ve Uyumu Açısından Zekât”, 100 vd.

65 Tevbe, 53.

66 Bakara, 2/195.

67 Münâfikûn, 63/10.

68 Tevbe, 9/34.

69 Tevbe, 9/111; Hadîd, 57/10

BEREKET VE BİZ¹

Giriş

Nerede hareket, orada bereket.”, “Beti bereketi kaçmak.”, “Paranın bereketi kalmadı.”, “Bereket kalktı.”, “Kesenize bereket.”, “Ömrünüze bereket.”, “Sürüsüne bereket.”, “Allah bereket versin.”, “Bereketini görün.”, “Duanızın bereketi ile.”, “Misafirin bereketi.”, “Bereketli geçti.”, “Bereketli oldu.”, “Bereketi yok.” şeklinde uzayıp giden birçok atasözü ve deyim duymuşuzdur.

Kur’an-ı Kerim ve hadis-i şeriflerde de nelerin veya kimlerin bereket veya bereketli olduğuna dair ifadeler bulabiliyoruz. Başta Kur’an-ı Kerim’in kendisi olmak üzere, peygamberler, yeryüzü, su, zeytin ağacı, sahur vakti, bazı geceler, Kâbe, Mescid-i Aksâ ve çevresi, Tûr Dağı ve daha birçoğu bereketlidir.²

O hâlde hep birlikte, “bereket”in ne olduğunu ve olmadığını, berekete neden olanları ve bereketi giderenleri, bereketin zamanla ve mekânla ilgisini irdeleyelim.

1. Bereket, Az da Olsa Sürekli Olandır, Verimlilik Değildir

Acaba, “On numara iş çıkarmak.” ya da “Her şeyi tıkırında gitmek.”, “Çok kazanmak.” bereket kategorisine girer mi?

Her insan, insan olarak yaratılmış olmak ile bir anlam ifade eder; ama acaba hangi insanda “bereket” vardır? Bunu cevaplamak için önce, bereket kelimesinin sözlükteki karşılığına kısaca bakabiliriz. Bereket, sözlükte “artış, bolluk, genişlik, hayır, devamlılık” anlamlarına gelir. Bu anlamı tamamlayan kavramsal anlamıyla bereketse, insana Allah tarafından verilen maddi ve manevi hayrın sürekli olması ve bir nevi sabitlenmesi demektir. Eğer bir hayır maddi ise buna “bolluk”, manevi ise “saadet” deriz.³ Kendisinde bu hayrın (çokça) bulunduğu kimseye veya nesneye de “mübarek” deriz.⁴

Öte yandan bereketi, artma veya çoğaltma ile karıştırmamamız gerekir. Çünkü bereket çokluk veya azlık ile doğrudan ilgili değildir. Bereket, yukarıda ifade edildiği ve bir hadis-i şerifin, “Allah’ın en sevdiği işin az da olsa devamlı olan”⁵ olduğuna işaret ettiği gibi süreklilik ile ilgilidir. Öte yandan bazen “bir, çoktur.”

Hâl böyle olunca, bereket, verimlilik de değildir. Çünkü verimlilikte asıl olan, sonuçtaki sayıca fazlalıktır. Hâlbuki berekette fazlalık söz konusu olabilir, ama şart değildir. Az bir şey bile bereket ile nice çoklardan daha çok anlam ifade edebilir. Elmas azdır ama nice taşları toplasak, bir elmas etmezler. Bu anlamda “Bollukta bereketsizlik” tabirine, çokça kazanç ve verimlilik olsa bile, elden kolayca çıkmasına ve değersiz olmasına atıf yapması açısından dikkat kesilmeliyiz.

2. Bereket, Müminlere Verilen Bir Nimettir

Bereket, Cenab-ı Allah’ın (cc) verdiği bir nimettir. Yüce Allah, mümin olsun olmasın herkese nimet verir, ama “bereket nimeti” sadece müminlere hastır. Peygamber Efendimiz (sas) sabahın erken saatlerini, o saatlerde kalkıp iş başı yapmayı bereket sebebi saymıştır.⁶ Ancak bu durum, bir mümin için bereket, mümin olmayan için sadece “bol kazanç” demektir. Çünkü Peygamber Efendimizin (sas) çalışkan olmamıza atfederek çerçevesini çizdiği bereket, Kur’an-ı Kerim’in iman-bereket ilişkisi üzerinden tam olarak anlaşılabilir. Araf suresinin 96. ayeti, “inansalardı bereket kapıları açardık” ilahi fermanı ile sadece iman neticesinde bereketin mümkün olacağını açıkça beyan etmektedir. Bu nedenle, örneğin sabahın erken saatlerinde kalkıp iş başı yapan her kişinin çalışkan olduğu söylenebilse bile, her kişinin işi bereketlidir diyebilmemiz için ölçümüz, önce imandır.

Öncelikle, mümin için niyet önemlidir. Peygamber Efendimizin (sas) niyet ile ilgili ortaya koyduğu sözleri,⁷ sadece çalışkanlık ile bereketin ortaya çıkmayacağını bize anlatmaktadır. Mümin, niyetine göre, yaptığı işin bereketini görecektir. Örneğin mümin bir gencin üniversite okuma niyeti, insanlığa faydalı olan bir kul olmak içinse bereketi başka olacaktır. Sadece kendisini geliştirmek içinse bereketi başka olacaktır. Bu anlamda niyet, bir nevi mümindeki bereketin derecesini belirlemektedir. Ancak niyetleri tam olarak bilmemiz mümkün olmadığı için bereketin derecesinin ne olduğunu tam olarak bilmemiz de mümkün değildir.

Niyet sonrasında besmele de bereket için önemli ve gereklidir. Bu konudaki hadis-i şeriflerin bir kısmı yemekle ilgilidir. Besmele ile yenen yemek, bereketli ve mübarek kabul edilmiştir. Çünkü besmelesiz yemeğin ortağı, İblis olur.⁸ İblis’in olduğu yerde de hayır ve bereket bekleyemeyiz. Hadis-i şerifler, besmelesiz olunca sadece yemek değil her işin sorunlu, sonuçsuz ve noksan kalacağını, yani devam etmeme anlamında bereketinin olmayacağını vurgular.⁹ Bu gerçeğin bir yansıması olarak balıkçılar, Allah bereket versin diye “vira bismillah” diyerek av mevsimini başlatırlar. Sonuçta da “Karadeniz’de istavrit bereketi”, “Marmara’da palamut bereketi” gibi haberler görürüz.¹⁰

Her hayırlı yani bereketli iş, besmele ile olduğuna göre ve de mümin için en hayırlı olan Kur’an-ı Kerim de elbette besmele ile okunur. Ancak Kur’an-ı Kerim, aynı zamanda bereket ve hayrın da kaynağıdır.¹¹

Kur’an-ı Kerim okumak güzeldir ve bereketlidir. Ancak bizim için bunları yapabilmenin yani bunların bereketli olabilmesinin bir kaynağı daha vardır: Dua etmek ve almak. Hadis-i şerifler dua etmeyi ve dua almayı, hayır ve bereket kaynağı olarak zikretmektedir.¹² Efendimiz her güne, o günün hayrını talep eden bereket duası ile başlaması yanında, başkasından da dua alınmasını teşvik etmiştir. Bir mazlumun, bir muhtacın veya anne-baba gibi büyüklerin duasını almanın bir nevi bereket deryasından nasiplenmek olduğuna işaret etmiştir.¹³

3. Bereketi Sosyal Hayatta Mümkün Kılmanın Belli Yolları Vardır

Bereketi tıpkı canlı bir varlık gibi aile ve sosyal hayatın içinde görebiliriz. Ancak görebilmemiz için bazı şeylerin olması gerekir. Bunların başında gelen de selamı yaymaktır. Selam, İslam ahlakını topluma yayabilmemiz için dinamik kalması gereken adımlardan biridir. Kur’an-ı Kerim’de ve hadis-i şeriflerde “güvenlik, kurtuluş, esenlik, barış” anlamları olması nedeniyle bir yerde birisine veya birilerine selam vermek, aslında ortamı rahatlatmak demektir. Öyle ki bir kişi evine girdiğinde kimse olmasa bile, selam vermesi ikazı bulunmaktadır.¹⁴

Selamlaşmak, hayır ve bereket vesilesidir.¹⁵ Örneğin Osmanlı’da bir esnaf teşkilatı olan ahî birliklerinde, ahî üyelerinden birinin yanlışta ısrar etmesi sonrasında, verilen cezalardan biri ilişkiyi kesmek ve ambargo kategorisinde bir yöntem olarak “selamı kesme”dir.¹⁶ O dönemlerde selamın tüm müminler arasında çok yaygın bir uygulama olduğunu düşündüğümüzde, kendisine selam verilmeyen bir ahî üyesinin durumunun ne olacağını daha iyi anlayabiliriz.

Bereketin sosyal hayatta mümkün olabilmesinin diğer bir yolu, birliktelik ya da dayanışmadır. Aslında birbirine yakın bu iki bereket vesilesinin İslami anlayıştaki tam karşılığı cemaattir. Zaten Peygamber Efendimiz (sas) cemaati, bereket vesilelerinden biri olarak açıkça zikretmektedir.¹⁷

Sosyal hayatta bereketi mümkün kılmak için gerekli olan bir diğer yol da adabımuaşeret (görgü kurallarını) bilmemizdir. Özellikle az önce zikredildiği üzere birlikte yemek, yemeği çok sıcak yememek, besmele ile yemek, ekmeğe hürmet etmek, yemeğe büyüğün başlaması, yemekten önce ve sonra elleri yıkamak, yemeği önünden yemek, bal yemek, yere düşen lokmayı temizleyip yemek gibi görgü kuralları, hadis-i şeriflerde bereket kaynağı olarak aktarılmaktadır.¹⁸

Sosyal hayatta bereketin bir kaynağı da sıla-i rahim, yani akrabalarımızla olan ilişkilerimizdir. Sıla-i rahimde akrabalık bağlarını koruma, yaşatma, devam ettirme hedefi akrabaların birbirlerinin haklarını gözetmesi, birbirlerine iyilik ve yardımda bulunmaları ve birbirlerini ziyaret etmeleri ile yerine gelebilmektedir. Öyle ki, birçok hayırlı şeyin kaynağı olmanın yanında sıla-i rahim, hadis-i şerife göre ömrün uzamasına ve rızkın bereketli olmasına vesile olmaktadır.¹⁹

4. Bereket, Nimetle Olan İlişki Biçimine Göre Şekil Alır

Bereket nimeti, büyük bir nimettir, ama bereket genel manada tüm nimetlerle olan ilişkiye ya da nimete bakışa göre de anlam kazanır.

Öncelikle bereket için, rızık endişesinden uzak kalmalıyız. Çünkü rızık endişesine sahip olmak, dolaylı olarak Allah’ın, kullarını doyurmaktan aciz olduğu gibi tehlikeli bir düşünceye savrulmaktır.²⁰ Hâlbuki yeryüzündeki tüm canlıların rızkı Cenab-ı Allah’ın (cc) üzerindedir.²¹

Anlaşılabildiği üzere rızkı veren Allah’tır ama burada “irade” ile ilgili bir incelik olarak, bu rızkın kullara ulaşmasının sebepleri vardır. Bunların bir kısmı Cenab-ı Allah’ın külli iradesindedir, bir kısmı da kulların kendi (cüzi) iradesindendir.²² Allah (cc) dilerse, bazen bazı kullarının önüne nimeti koyabilecek kudrete sahiptir. Bu kullarsa, elbette tembel değildir, çalışırlar ama Cenab-ı Allah da ikram sahibidir. Adaleti gereği çalışmalarındaki ihlasa göre, bereketine bereket katar. Çalışacak güçte olanlara çalışması karşılığında rızkını verir. Ancak merhameti gereği de Cenab-ı Allah çalışamayacak güçte olanlara (yani iradesini kullanamayacaklara) hiç ummadıkları yerden rızkını ulaştırır.

Sonuçta, rızık yazılır; mesele, helal yoldan mı yoksa haram yoldan mı rızkın kişiye ulaştığıdır. Çünkü rızık, helal de olabilir haram da. Bereket kaynağı olansa elbette haram değil de helal rızıktır. Çünkü haram, bereketi ortadan kaldırır.²³ Bu nedenle haramdan uzak kalmamız, harama bulaşmış sofralardan çekinmemiz, bereketi muhafaza etmemiz için gereklidir.²⁴

Ticarette dürüst ve doğru olursak berekete ulaşabiliriz. Fakat malın ayıbını gizler ya da malın reklamında malda olmayan özellikler söylersek, belki o mal satılır ama o malın bereketi olmaz.²⁵

Haram yolla elde edilen kazançta mağdur/mazlum durumda olan kişinin bedduası, kazanılan paranın bereketini giderir.²⁶ Çünkü ortada yalan vardır ve yalan, kazanç gibi görünse de bereketi ortadan kaldırır.²⁷

İsraf da haram olan ve bu nedenle bereketin kaybolmasına neden olan bir tutumdur.²⁸ Buna göre, haram olan şeylerin tüketimi men edilmiştir. Aynı zamanda helal olanlardan ihtiyaçtan fazlasını tüketmek olan israf da men edilmiştir.²⁹ Bu yasaklamanın ne kadar önemli olduğunu şu haberden anlayabiliriz:

Türkiye Ekmek Üreticileri Federasyonu: “Ekmeğin % 10’u yani 12 milyonu israf ediliyor. Her yıl bu israftan dolayı 1,5 milyar dolar çöpe gidiyor. Bu parayla 250 tane devlet hastanesi, 500 tane orta ve ilköğretim okulu, 500 kilometre 5 şeritli otoyol yapılabilir.”³⁰

Nimetle ilişkide haramdan kaçınma yanında nimetin hakkını verme anlamında şükür de bereket kaynağıdır. Kur’an-ı Kerim, bu konuda çok nettir: “Hani Rabbiniz, ‘Eğer şükrederseniz size (nimetimi) daha çok vereceğim, nankörlük ederseniz hiç şüphesiz azabım pek şiddetlidir!’ diye bildirmişti.”³¹

Şükrün göstergeleri vardır. Şükrün göstergelerinden biri, cömertlik ve buna bağlı olarak misafire ikramdır. İkram etmek, rızık kapılarını açar. Özellikle misafire ikram, bereketin katmerlenmesi demektir. Çünkü hadis-i şerifte misafirin duasının kabul edildiği ifade edilmiştir.³² Bu nedenle olsa gerek, İbn Battûta, ahîlerde misafir etme ile ilgili şu ilginç olayı nakletmektedir:

“(İbn Battûta) Denizli’de çarşıya girdiklerinde bir grup insanın, önlerini kestiğini, başka bir grubun da onlara müdahale ettiğini; her iki grubun silahlarla birbirine girdiğini ve bunları eşkıya sanarak büyük bir korkuya kapıldıklarını söylemektedir. Fakat daha sonra tercüman aracılığıyla bunların İbn Battûta ve arkadaşlarını konuk etmek isteyen ahî grupları olduğunu, her iki tarafın da konukları kendilerine çekmek için kavga ettiğini öğrendiğinde şaşkınlığını gizleyememiştir… Sonunda iş, kura ile hallolmuştur… Seyyaha göre, ahîler misafirperverlikte o derece ileri gidiyorlardı ki, aralarında problem çıkmasın diye bu işi kurala bağlamışlardı. Misafiri ilk hangi grup görürse, misafir onun hakkıydı… Misafir karşılama ve ağırlamaktan kaynaklanan mutluluklarını birbirlerine caka satarak yansıtıyorlardı…”³³

Cömertlik sadece misafire ikram ile sınırlı değildir, genel manada infak³⁴ edebilmek yani Allah rızası için malımızdan harcayabilmektir. İnfakta bereket vardır ve bereket, infak edenin iç hâllerine göre farklı derecelerde olabilir.³⁵ Bu anlamda, Cenab-ı Allah (cc) katında hepsi kıymetli olsa da, Hz. Ebû Bekir’in (ra) neyi var neyi yok bir günde hepsini vermesi, Hz. Osman’ın (ra) bin dinar infakta bulunması ve sonrasında mallarının yine bereketlenmesi gibi örnekler bulabiliriz.³⁶ Çünkü Allah rızası için veren insana, Allah (cc) malını bereketlendirme yolları açar. İnfak edenin mallarına diğer insanları yönlendirme kudreti Allah’ındır.³⁷

Eğer bir kişide cömertlik ve ikram hâli yoksa, bu kişi için bir nevi sadece kendisini düşünen biridir diyebiliriz. Çünkü ikram, bir başkasının varlığını kabul etmek demektir. Bu durumda, yani dolaylı da olsa başkasının varlığını yok saymanın diğer bir adı ile karşı karşıya kalıyoruz: Narsizm. Çünkü narsizm, kişinin kendisini sevmesi ve kendisi dışındakileri dikkate almamasıdır.

5. Ümidi Kesmek Yok, Çünkü Bereketi Kaçıran Durumlarda Tövbe-İstiğfar Var

İnsanoğlu noksan bir varlıktır ve bu nedenle hata yapabilmektedir. Hataların bir kısmı haram olabilmektedir. Haramsa yukarıda örneklerle gördüğümüz gibi bereketi gidermektedir. Ancak öte yandan Cenab-ı Allah (cc) merhamet sahibidir, hatasından dönmek için tövbe edenleri sever. Çünkü “günahtan tam dönen ve tövbe eden, o günahı hiç işlememiş gibidir.”³⁸ Hatta Hz. Ömer (ra) şöyle demektedir: “Günahlarından tövbe edenlerle beraber bulunun, çünkü onlar hassas yürekli olur.”³⁹

Tövbe-istiğfar, yeniden bereket kapısını, yani hayatta düzgün bir şekilde yol alma kapısını açar. Tövbeye meylettirme durumu, hemen hemen tüm peygamberlerin, peygamber olarak gönderildiklerine yönelik niyazlarında görülebilmektedir. Bunun yanında, halifeliği döneminde Hz. Ömer (r.a.), yaşanan kıtlık (ki bereketin kesilmesi de denilebilir) sonrasında yapılan “yağmur duası”nda herkes ile birlikte istiğfar etmiştir. Yine bir bereketsizlik göstergesi olan kuraklıktan şikâyet eden birine Hasan-ı Basrî “istiğfar et” diye nasihat etmiştir.⁴⁰ Meşhurlardan Fudayl b. İyâd tövbe edenlerin önde gelenlerinden idi. Gençlik yıllarında eşkıya reisi olup, yol kesicilik yapar, kervanları soyardı. Tövbesinin bereketi ile Abdullah b. Mübârek, İmâm-ı Şâfiî, Sırrî-yi Sekatî gibi önde gelen talebeler yetiştirdi. Harun Reşid gibi halifeler kendisinden bolca nasihat dinlemek için ziyaretine geldiler.⁴¹

6. Bazı Zamanların ve Mekânların Bereketi Vardır

Bereketin zamana ve mekâna bağlı algılanması da vardır. Bazı zamanlar ve bazı mekânlar bereketlidir.

Söz konusu “zamanlar” olduğunda, akla ilk gelen bayram günleridir. Bu anlamda Kurban ve Ramazan Bayramları müminler için hayır ve bereket ile doludur. Peygamber Efendimiz (sas), bereketin bayram günlerinde bir nevi coştuğunu dile getirir.⁴² Özellikle bayram günlerinde aile, akraba ve büyük ziyaretleri ve bu vesile ile büyüklere hürmetten kaynaklı bereketi ayrıca düşünebiliriz.

Bayram günleri dışında bazı günler de bereketlidir. Arefe günü bunların başında gelmektedir. Peygamber Efendimiz (sas), arefe günleri için günlerin en faziletlisi yakıştırması yapmaktadır. Öyle ki, arefe günü tutulacak oruç için Peygamber Efendimiz (sas) önceki ve sonraki senelerin günahlarına kefaret olacağını ümit ettiğini söyle.⁴³ Günler arasında en mübarek gün ise cuma günüdür. Cuma, Peygamber Efendimizin (sas) ifadesi ile müminlerin bir nevi bayram günüdür.⁴⁴

Zamanlar içinde bazı aylar, diğer aylardan daha mübarektir, yani daha bereketlidir. Ramazan ayı, mübarektir; bereket fışkırır.⁴⁵ Özellikle bu ay içerisinde Kur’an-ı Kerim’in indirilmeye başlandığı bereket kaynağı Kadir Gecesi bulunur. Ayrıca Peygamber Efendimiz (sas) sahur⁴⁶ ve iftar vakitlerine bereket atfetmektedir.⁴⁷ Ramazan ayı ile bağlantılı ve Ramazan ayının da dâhil olduğu “üç aylar”ın diğer iki ayı Recep ve Şaban ayları da bereketlidir. Örneğin mübarek olduğuna işaretle Peygamber Efendimiz (sas) Şaban ayında daha fazla oruç tutmuştur.⁴⁸

Zilkade, Zilhicce, Muharrem ve Recep olmak üzere dört “haram ay” bulunmaktadır ki, Peygamber Efendimiz (sas) bu aylar için de mübarek nitelemesi yapmaktadır. Kurban Bayramı’nın hemen öncesindeki Zilhicce ayının ilk 10 günü için Peygamber Efendimiz (sas) açıkça hayır ve bereket vurgusu yapmıştır. Hatta o günleri oruç tutarak geçirmenin faziletinden bahsetmiştir. Daha da ilerisi, o günlerin hayır ve bereketinden mahrum kalmayı ayıplamıştır.⁴⁹ Muharrem ayı ise “Allah’ın ayı” diye nitelenecek kadar bereketli bir aydır.⁵⁰

Bazı geceler de bereketlidir. Mevlid, Regaip ve Beraat Gecelerine atfedilen güzellikler olsa da Kadir Gecesi’nin bereketi, “bin aydan daha hayırlı” kabul etmek suretiyle ayet ile mühürlüdür.⁵¹ Peygamber Efendimizin (sas) Mescid-i Haram’dan Mescid-i Aksa’ya, oradan da semalara yükseltildiği Miraç Gecesi’nin mübarek oluşu da açıktır.⁵²

Tüm bunlara zıt olarak “ahir zaman” diye ifade bulmuş olan kıyamet gününe yakın dönemlerde bir bereketsizlik vurgusu söz konusudur. Peygamber Efendimiz (s.a.s), kıyamete doğru zamanın bereketsiz olacağına işaret etmektedir.⁵³ “Yetiştiremiyorum.”, “Vakit yetmiyor.”, “Zaman nasıl geçti, anlamıyorum.” gibi mırıldanma türü sözlere, bir de bu yönüyle bakabiliriz.

Söz konusu “mekânlar” olduğunda, Kur’an-ı Kerim bazı mekânları açıkça bereketli saymaktadır. Bunların başında Kâbe gelmektedir. Kâbe’nin bereketi çok yönlüdür. Burada hac ve umre yapılır, Hacer-i Esved vardır, günahların affolması ve duaların kabul olması söz konusudur. Burası aynı zamanda Müslümanların bir araya geldiği yerdir.⁵⁴ Yine ayet ile mühürlü bir hakikat olarak Mescid-i Aksa bereketlidir.⁵⁵ Hz. Musa’nın (a.s.) muhatap olduğu ve “İyi bil ki Ben, evet yalnız Ben senin Rabbinim; artık pabuçlarını çıkar, çünkü şu anda kutsal vadide, Tuvâ’dasın.”⁵⁶ diye ayetle açıkça belirtilen Tuvâ Vadisi de bereketlidir.

Sonuç

Hırsın, acımasız rekabetin, biriktirmenin, faizin, gösterişin zirve yaptığı ve hedefe varmak için her yolun mübah sayıldığı bir dönemde yaşıyoruz. Bu nedenle bugün “başarmak”, “çokluk”, “sonuç odaklı olmak”, öne çıkan değerler olmuştur. Hâlbuki hırs değil azim, rekabet değil gıpta, biriktirme değil infak, faiz değil ticaret, gösteriş değil ihlas ve tevazu, sonuç odaklılık değil süreç (istikamet) odaklılık gibi “bereket” kaynağı büyük bir zemin bulunmaktadır.

Bereket zemininden istifade etmek, öncelikle mümin olmamızı gerektirir. Mümin isek, az ya da çok kazanmayı değil de Cenab-ı Allah’ın rızasını kazanmayı merkeze alırız. Müminler arasında da bereket farkı/derecesi için niyetler önemlidir. Bereket niyetlere, yani ihlasa göre değişecektir. Hayırlı niyet, besmelesiz ve de Kur’an-ı Kerim’siz olamayacağı için her hayırlı işe besmeleyi ve Kur’an-ı Kerim’i dâhil etmeliyiz.

Dua etmek ve dua almak da bereketi perçinleyecektir. Helal üzere olup haramlardan ve haram yiyicilerinden kaçınmamız da bereketi cilalayacaktır. Şükretmemiz ise berekete bereket katacaktır. Tüm bunlara rağmen hatalarımız ve günahlarımız olacaktır. Ümit kesmeden tövbe-istiğfar ile bereket yoluna yeniden girebiliriz. Bu yollar, bazen bereketli zamanlara ve bazen de bereketli mekânlara denk gelebilir.

En nihayetinde bereketli (+) olan her şey, bereketsiz (-) olandan, Cenab-ı Allah katında daha makbuldür. Matematiksel terminolojide 5 (beş), 4’ten (dört) büyük görünse de, işin içine “bereket” girdiği zaman şöyle bir sonuç çıkmaktadır: + 4 > - 5. Çünkü bereket, her işin başında görünmeyen manevi elin varlığı demektir.

Kaynakça

Beşer, Faruk (28.05.2017), “Rızık Meselesi,” Yeni Şafak Gazetesi (Çevrimiçi) https://www.yenisafak.com/yazarlar/farukbeser/rizik-meselesi-2038139, 01.09.2020.

Câmî, Abdurrahman, Nefahâtü’l-Üns, Tercüme ve Şerh, Lâmiî Çelebi, Haz. Süleyman Uludağ - Mustafa Kara, Marifet Yayınları, İstanbul, 2001.

Çağrıcı, Mustafa, “Sıla-i Rahim,” TDV İslam Ansiklopedisi TDV Yayınları, Ankara, 2009,.

Çağrıcı, Mustafa, “İnfak,” TDV İslam Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Ankara, 2000.

Efendioğlu, Mehmet, “Selâm,” TDV İslam Ansiklopedisi TDV Yayınları, Ankara, 2009.

Ege Haber (21.11.2019), “Denizli’de “İMECE” Usulü Düğün Örnek Oldu!,” (Çevrimiçi) https://www.egehaber.com/denizli-de-imece-usulu-dugun-ornek-oldu-h-287157-303565/, 29.08.2020.

İbn Battûta, İbn Battûta Seyahatnâmesi I, 5. Basım, A. Sait Aykut, YKY Yayınları, İstanbul, 2018.

Kallek, Cengiz, “İsraf,” TDV İslam Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Ankara, 2001.

Koçyiğit, Hikmet, “Kur’ân Açısından Bereket Kavramının Değerlendirilmesi,” Çukurova Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, 12/1, (2012), 147-170.

Kur’an-ı Kerim Meali (Diyanet İşleri Başkanlığı).

Lufkin, Bryan (14.09.2018), “From Actors to Silicon Valley Ceos, Some Successful People Wake Up at Ungodly Hours to Cram More into the Day. Should You?,” (Çevrimiçi) https://www.bbc.com/worklife/article/20180914-should-you-start-your-day-at-230-in-the-morning, 25.08.2020.

Martı, Huriye, “Kur’ân ve Sünnet Perspektifinden Bereket Olgusu,” Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 25 (2008).

Milli Gazete (8.2.2020), “Ekmek İsrafı Nedeniyle Her Yıl Çöpe Giden Para Dudak Uçuklattı,” (Çevrimiçi) https://www.milligazete.com.tr/haber/3639715/ekmek-israfi-nedeniyle-her-yil-cope-giden-para-dudak-ucuklatti, 28.08.2020.

Milliyet Gazetesi (4.4.2018), “Artık Telefon Kutusundan Salatalık Çıkmayacak,” (Çevrimiçi) https://www.milliyet.com.tr/ekonomi/artik-telefon-kutusundan-salatalik-cikmayacak-2640937, 28.08.2020.

Özel, Mustafa (14.06.2012), “Herkes Fikir Üretirse Malı Kim Üretecek?,” Yeni Şafak Gazetesi, (Çevrimiçi) https://www.yenisafak.com/politika/herkes-fikir-uretirse-mali-kim-uretecek-388812, 27.08.2020.

Sancaklı, Saffet, “Hadisler Kapsamında “Mübârek Zaman” Kavramının Analizi,” İ.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8/1, (2017).

Şen, Mustafa, “Kur’an’da Zenginlik ve Fakirlik,” (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi, S.B.E., Temel İslamî Bilimler Ana Bilim Dalı), Konya, 2008.

Şimşek, Muhittin, TKY ve Tarihteki Bir Uygulaması Ahîlik, Hayat Yayınları, İstanbul, 2002.

Tan, Y. Selman, Çağın Karanlığından Kurtulup İslâm’la Hayat Bulanlar, Erkam Yayınları, İstanbul, 2009.

Taşçı, Dursun Ali, Referansım Allah’tır, Hayat Yayınları, İstanbul, 2016.

Taşçı, Faruk, “‘Vakfolmak’ ya da Sabahattin Zaim,” Boğaziçi Bülteni, 34 (2008), 58-60.

Topaloğlu, Birol, “Tövbe,” TDV İslam Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Ankara, 2012.

TRT Haber (1.09.2019), “Balıkçılar “Vira Bismillah” Dedi,” (Çevrimiçi) https://www.trthaber.com/haber/turkiye/balikcilar-vira-bismillah-dedi-429124.html, 29.08.2020.

Tümer, Günay, “Bereket,” TDV İslam Ansiklopedisi, TDV Yayınları, Ankara, 1992.

Yaşaroğlu, Kâmil, “Tüketim Kıskacında Kaybolan Bir Değer: Bereket,” Tüketim ve Değerler, Eds. R. Şentürk, İTO Yayınları, İstanbul, 2010.

Zaim, Sabahattin, İslâm Ekonomisinin Temelleri, Der. Adem Esen vd., İZU Yayınları, İstanbul, 2014.

1 Prof. Dr. Faruk TAŞÇI, İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri; ftasci@istanbul.edu.tr; https://avesis.istanbul.edu.tr/ftasci & https://twitter.com/FarukTASCI_Uni

2 Tümer, “Bereket,” 488.

3 Yaşaroğlu, “Tüketim Kıskacında Kaybolan Bir Değer: Bereket,” 147.

4 Koçyiğit, “Kur’ân Açısından Bereket Kavramının Değerlendirilmesi,” 160.

5 Buhârî, “İmân”, 32; Müslim, “Misâfirîn”, 221.

6 Ebû Dâvûd, Cihâd, 78; Tirmizî, Büyû, 6.

7 Buhari, “Bed’ü’l-Vahy” 1, “Itk” 6, “Menakıbu’l-Ensar” 45, “Nikah” 5, “Eyman” 23, “Hiyel” 1; Müslim, “İmaret” 155; Ebû Dâvûd, “Talak” 11; Tirmizî, “Fedailu’I-Cihad” 16; Nesai, “Taharet” 60.

8 Müslim, “Eşribe”, 102; Ebû Dâvûd, “Et’ime” 15.

9 Münavî, “Feyzu’l-Kadir”, V/13; İbn Hanbel, Müsned, 2/360.

10 TRT Haber, “Balıkçılar “Vira Bismillah” Dedi,” (Çevrimiçi)

https://www.trthaber.com/haber/turkiye/balikcilar-vira-bismillah-dedi-429124.html.

11 En’âm, 6/92.

12 Örneğin bk. Hâkim, “De’avât”, 1878.

13 Yaşaroğlu, “Tüketim Kıskacında Kaybolan Bir Değer: Bereket,” 151.

14 Efendioğlu, “Selâm,” 342.

15 Tirmizî, “İstiʾzân”, 10.

16 Şimşek, TKY ve Tarihteki Bir Uygulaması Ahîlik, 39.

17 İbn-i Mâce, “Et’ime”, 17.

18 Buhârî, “Et’ime”, 11; Müslim, “Eşribe”, 102, 179; Tirmizî, “Et’ime”, 39, 47; Ebû Dâvûd, “Et’ime”, 15, 18; İbn-i Mâce, “Et’ime”, 11.

19 Çağrıcı, “Sıla-i Rahim,” 112-113.

20 Martı, “Kur’ân ve Sünnet Perspektifinden Bereket Olgusu,” 95.

21 Hûd, 11/6.

22 Faruk Beşer, “Rızık Meselesi,” Yeni Şafak Gazetesi (Çevrimiçi)

https://www.yenisafak.com/yazarlar/farukbeser/rizik-meselesi-2038139.

23 İbn-i Mâce, “Mukaddime”, 10.

24 Yaşaroğlu, “Tüketim Kıskacında Kaybolan Bir Değer: Bereket,” 151.

25 Yaşaroğlu, “Tüketim Kıskacında Kaybolan Bir Değer: Bereket,” 152.

26 Buhârî, “Zekât”, 63.

27 Buhârî, Büyû’, 19, 22, 44, 46; Müslim, Büyû’, 47.

28 Zaim, İslâm Ekonomisinin Temelleri, 52-53.

29 Kallek, “İsraf,” 179.

30 Milli Gazete, “Ekmek İsrafı Nedeniyle Her Yıl Çöpe Giden Para Dudak Uçuklattı,” (Çevrimiçi) https://www.milligazete.com.tr/haber/3639715/ekmek-israfi-nedeniyle-her-yil-cope-giden-para-dudak-ucuklatti.

31 İbrâhîm, 14/7.

32 Buharî, Nikâh, 90; Buharî, Edeb, 31; Buharî, Rikak, 23; Ebû Dâvûd, Vitr, 29; Tirmizî, Birr, 7.

33 İbn Battûta, İbn Battûta Seyahatnâmesi I, 5. Basım, A. S. Aykut (İstanbul: YKY Yayınları), 2018, 409.

34 Çağrıcı, “İnfak,” 289.

35 Koçyiğit, “Kur’ân Açısından Bereket Kavramının Değerlendirilmesi,” 157.

36 Şen, “Kur’an’da Zenginlik ve Fakirlik,” 106-107.

37 Yaşaroğlu, “Tüketim Kıskacında Kaybolan Bir Değer: Bereket,” 152.

38 İbn-i Mâce, “Zühd”, 30

39 Topaloğlu, “Tövbe,” 281.

40 Yaşaroğlu, “Tüketim Kıskacında Kaybolan Bir Değer: Bereket,” 153.

41 Abdurrahman Câmî, Nefahâtü’l-Üns, 149.

42 Martı, “Kur’ân ve Sünnet Perspektifinden Bereket Olgusu,” 96.

43 İmam Malik, Muvatta, “Hacc” 246; Tirmizî, “Savm”, 46; İbn-i Mâce, “Sıyâm”, 40.

44 İbn-i Mâce, “İkāmetü’s-salât”, 83.

45 Taberânî, el-Mu’cemü’l-evsat, 4/189;

46 Martı, “Kur’ân ve Sünnet Perspektifinden Bereket Olgusu,” 95.

47 Müslim, “Sıyâm”, 164; Ebû Dâvûd, “Sıyâm”, 22.

48 Buhârî, “Savm”, 52; Müslim, “Sıyâm”, 175, 176.

49 Tirmizî, “Savm”, 52; İbn-i Mâce, “Sıyam”, 39.

50 Sancaklı, “Hadisler Kapsamında “Mübârek Zaman” Kavramının Analizi,” 49.

51 Kadir, 97/3.

52 Buhârî, “Salât”, 1; Müslim, “İman”, 259; Ahmed b. Hanbel, Müsned, 3/148, 149, 5/143.

53 Martı, “Kur’ân ve Sünnet Perspektifinden Bereket Olgusu,” 96.

54 Koçyiğit, “Kur’ân Açısından Bereket Kavramının Değerlendirilmesi,” 165.

55 İsrâ, 17/1.

56 Tâhâ, 20/12.