T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Genel Yayın No: 2119
Gençlik Kitapları: 36

BİZ GENÇLERE DAİR - 7
Kul Hakkı, Kamu Hakkı, Adalet, Güvenilirlik ve Biz

Yayın Yönetmeni: Cafer Tayyar DOYMAZ

Koordinasyon: Yunus YÜKSEL

Editör: Doç. Dr. Fatih TOK

Yazarlar: Prof. Dr. Ayhan AK
Prof. Dr. Kamil SARITAŞ
Doç. Dr. Ercan ŞEN

Tashih: Zeynep Selin TERZİ

Grafik&Tasarım: Uğur ALTUNTOP

Kapak Tasarım: Gökhan ÇAKIR

4. Baskı, ANKARA 2023

Eser Yayın Kurulu Kararı: 02.12.2021/85

Baskı: Salmat Basım Yayıncılık
Tel: 0312 341 10 24 • Sertifika No: 47771

2023-06-Y-0003-2119
ISBN: 978-625-435-144-0
Sertifika No: 12930

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı
No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA
Tel: 0 312 294 43 43 • Faks: 0 312 294 42 57
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr
www.diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye Daire Başkanlığı
Tel: 0312 295 71 53 - 295 71 56 • Faks: 0312 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

Proje Hakkında…

Sevgili Gençler!

Projemiz, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi ile MEB Eskişehir İl Milli Eğitim Müdürlüğü arasında imzalanan protokol çerçevesinde lise öğrencilerine yönelik gerçekleştirilen “Bize Dair” eğitim seminerlerinin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır.

Projemizin hedefleri olarak iki husustan bahsedebiliriz. Birincisi, çeşitli alanlardaki soru ve sorunlarımıza, alanında uzman üniversite hocaları tarafından cevap ve çözümler üretebilmektir. Bunun için doğru düşünmemize yardımcı olacağına inandığımız bazı kavram ve değerlerimizi, kısa ama öz bir şekilde anlamaya ve anlatmaya çalıştık.

Projenin bir diğer amacı ise, çevremizde sürekli iç içe olduğumuz bazı soru ve sorunlara dikkat çekmektir. Bu çalışmalarla, sorumlu, bilinçli ve ahlaklı bireyler olarak iyiliğin yayılması, kötülüğün engellenmesi konusunda küçük de olsa bir adım atmak istiyoruz. Fakat bunu hep birlikte yaparsak başarılı olacağımıza inanıyoruz.

Hemen belirtelim ki, daha işin başındayken unutmamamız gereken bazı hususları da sizlerle paylaşmak istiyoruz:

Sevgili genç arkadaşlar! Öncelikle bizleri yaratan, yaşatan ve bunca nimetleri veren Rabbimizi unutmamalıyız. Zira Yüce Allah’a olan inancımız, hayattaki duruşumuzun merkezini oluşturmaktadır. O’ndan uzaklaşmak, zihnen ve kalben savrulmamıza sebep olabilir. Öyle ki kendimizi ve insanlığımızı kaybedecek bir duruma gelebiliriz. Kıblemiz Allah (cc) olmalı ve yönümüzü sadece O’na dönmeliyiz.

Kalbimizin merkezine Allah’ı koymak, ilim ve irfanımıza yön verecek, hayatın güzellikleri karşısında şükrümüzü artıracak, zorluklar karşısında sabrımızı kuvvetlendirecek, ailemizle, yakınlarımızla ilişkimizi güzelleştirecek, çevremize, kültürümüze, tarihimize bakışımızı değiştirecek, bireylerin olduğu kadar tüm toplumun hak ve hukukunu koruyacak, helalinden kazanma ve helalinden tüketme hassasiyetimizi yükseltecek, çevremizle sağlıklı ilişkiler kurmamıza imkân verecektir. Tüm bu hususlar, bizlere adil ve ahlaklı bir ümmet olma bilinci kazandıracaktır.

Kıymetli gençler! Yaptığımız her işin öteki dünyada bir karşılığının olduğunu biliyoruz. Bu sebeple çevremize ve olup bitenlere karşı duyarlı davranmalıyız. Ömrümüzü boş arzu ve hevesler yerine dünya ve ahiretimizin güzelleşmesine katkı sağlayacak işlerle geçirmeliyiz.

Bu vesileyle, çalışmalarımızın Cenab-ı Allah’ın bizler için hedef koyduğu erdemli bir insan olma ve ahlaklı bir toplum inşa etme idealini gerçekleştirmeye katkı sağlamasını ümit ediyoruz.

Son olarak gençler için kaleme alınan bu kitapların basımını üstlenen T.C. Diyanet İşleri Başkanlığına teşekkür etmek istiyoruz. Bu çerçevede başta Diyanet İşleri Başkanı Sayın Prof. Dr. Ali ERBAŞ ile Dini Yayınlar Genel Müdürü Sayın Doç. Dr. Fatih KURT olmak üzere yayında emeği geçen herkese şükranlarımızı sunuyoruz.

Editör’den Gençlere…

Sevgili Gençler!

Bizler, her zaman için Hak’tan ve haklıdan yanayız. Öyle ki hak, bizim ya da en yakınlarımızın aleyhine dahi olsa. Çünkü dinimiz bizlere böyle bir sorumluluk yüklemiştir. Unutmayalım ki bizlerin başkaları üzerinde hakları olduğu gibi, başkalarının da bizler üzerinde hakları vardır. Anne babamızın, kardeşlerimizin, arkadaşlarımızın, uzak veya yakın akrabalarımızın, komşularımızın bizler üzerinde hakları vardır. Kısacası aynı ortamı paylaştığımız, aynı havayı soluduğumuz herkesle az çok bir hak hukuk ilişkimiz oluyor. Bu sebeple bizler hem haklarımızı hem de sorumluluklarımızı bilerek herhangi bir hak ihlaline sebep olmamalıyız. Özellikle de kul hakkı, bizlerin en çok dikkat etmesi gereken alandır. Çünkü kul affetmezse hesabı ağır olur.

Öte yandan bizlerin sorumluluğu sadece kişilere karşı değildir. Topluma yani kamuya karşı da sorumluluklarımız vardır. Unutmayalım ki kamu hakkı daha tehlikeli bir alandır. Çünkü herhangi bir hak ihlalinde bütün insanlardan helallik almak durumunda kalabiliriz. Bu yüzden özellikle herkesin istifade ettiği devlet mallarına karşı oldukça dikkatli davranmalıyız. Zira bunlarda herkesin ortaklığı söz konusudur. Aynı şekilde canlı cansız bütün varlıkların faydalandığı çevremize karşı dikkatli olmalı ve ona zarar vermekten kaçınmalıyız. Çünkü hayvanıyla bitkisiyle, suyuyla toprağıyla çevremiz, Rabbimizin bizlere emanetidir. Yüce Allah’ın emanetine ihanet etmek ise, biz kullara yakışmaz. Bizlere böyle bir sorumluluk bilincini kazandırmak için Doç. Dr. Ayhan AK hocamız, elinizdeki kitabın, “Kul hakkı ve Biz” ile “Kamu Hakkı ve Biz” bölümlerini kaleme aldı.

Hemen hatırlatalım ki haklar bazen çatışabilir. Bir menfaat üzerinde birkaç kişi hak iddiasında bulunabilir. Bu tür durumlarda bizler adaletten yana olmalıyız. Öyle ki herkes bizim adaletten şaşmayacağımıza tanıklık etmelidir. Bizler bunun için düşünce ve davranışlarımıza adaleti hâkim kılmalıyız. Aynı zamanda toplumda da adalet duygusunun hâkim olması için çalışmalıyız. Toplumu yöneten güç, adalet olmalıdır. Zira adaletin olmadığı yerde haksızlık ve zulüm olur. Yüce Rabbimizin bizden isteği de adil olmak ve adaletten yana olmaktır. Bunun için öncelikle adaleti bilmemiz gerekir ki, Doç. Dr. Kamil SARITAŞ hocamız “Adalet ve Biz” bölümünde bu hususları bizlere anlattı.

Evet, bir mümin her zaman adaletten yana tavır almalı ve insanlar onun elinden ve dilinden emin olmalıdır. Güvenilir bir peygamberin ümmeti olarak bizler de güvenilir olmalı ve çevremize güven yaymalıyız. Çevremiz bizim sözümüze güvenmeli ve bizden bir kötülük gelmeyeceğine emin olmalıdır. Bunun için verdiğimiz hükümlerde, yaptığımız şahitliklerde doğruluktan, haktan ve adaletten ayrılmamalıyız. Öyle davranmalıyız ki, herkes bizim güvenilir bir kimse olduğumuza şahitlik etmelidir. Ama bu nasıl olacak? İşte tüm bunları da “Güvenilirlik ve Biz” başlığı altında Dr. Öğr. Üyesi Ercan ŞEN hocamız açıkladı.

Haydi Gençler! Öncelikle haklarımızı ve sorumluluklarımızı öğrenelim. Bununla birlikte adaletten ayırılmamayı kendimize görev bilelim. Sonuçta hem insanlar hem de diğer varlıklar bizlere güven duysun.

Editör
Doç. Dr. Fatih TOK

KUL HAKKI VE BİZ¹

Giriş

“Mümin Hakk’ın esiridir”

Sen de haklısın!

Nasreddin Hoca, yargıçlık yaparken bir gün bir dostu öfkeyle gelmiş. Kendisini öfkelendiren kişi hakkında söylemediğini bırakmamış. Sonra:

– Hocam, Allah aşkına söyle, demiş, haklı değil miyim?

Hoca ne yapsın?

– Haklısın, demiş.

Hocanın dostu, sinirleri yatışmış olarak gitmiş. Onun hemen arkasından diğeri gelmiş. Bu defa da o başlamış atıp tutmaya; bana şöyle yaptı, böyle yaptı... O da Hoca’ya sormuş:

– Haklı değil miyim?

Hoca:

– Çok haklısın, demiş.

Adam da sakinleşerek gitmiş. Tüm bunlara tanık olan Hoca’nın karısı, bu işe şaşırmış kalmış.

– Senin yargıçlığın da bir garip Hoca Efendi! İkisine de sen haklısın dedin. Hiç öyle şey olur mu?

Nasreddin Hoca hanımının yüzüne bakıp:

– Hanım, demiş, sen de haklısın!

Çoğumuz haksız olsak bile bunu kabul etmek istemiyoruz. Bir şekilde kendimizi haklı görmek istiyoruz. Haklıyı, haksızı belirleme yetkisi bütünüyle bize verilse, çeşitli gerekçeler ileri sürerek kendimizi daima haklı görürdük. Ancak dinimiz, hak sahibini belirleme yetkisini bütünüyle bizlere bırakmış değildir.

Bütün bunları değerlendirebilmemiz için öncelikle “kul hakkı” ile neyin kastedildiğini düşünmeliyiz.

1. Hak Nedir?

Genel manada bütün varlıklar kuldur. Çünkü hepsi Yüce Allah’a boyun eğmiştir. İnsanlar açısından baktığımızda, hepimiz Cenab-ı Allah’ın kullarıyız. O’na boyun eğer, teslim oluruz ve O’nun emirlerine uyar, yasaklarından kaçınırız. Temel amaçlarımızdan biri, Yüce Allah’ın rızasına ulaşmak ve O’nun hoşnut olduğu bir kul olmaktır.

Haklarımız, Yüce Allah’ın hoşnutluğuna ulaştıran duygularımız, düşüncelerimiz ve davranışlarımızdır.

Haklarımız, anlamını kulluğumuzda bulur. Haklarımızı bize gösteren temel ölçüt kulluğumuzdur. Dinimize göre haklarımız, iyi birer kul olmamızı mümkün hâle getiren sözlerimiz ve davranışlarımızdır.

Yüce Allah’ın rızasına ulaştıran duygularımız, düşüncelerimiz ve davranışlarımız haklarımızdır. Bu sebeple Allah’ın sevgisinden, merhametinden, hoşnutluğundan uzaklaştıran hiçbir şey bizim için hak değildir.

Canımız istiyor diye başkasıyla alay edemeyiz, başkasının kalbini kıramayız, malını izinsiz alamayız. Böyle bir hakkımız yok. Canımızın istiyor olması, bizi haklı kılmaz.

Şahsi arzu ve isteklerimiz bizleri haklı hâle getirseydi, dünyada düzen olmazdı. Herkes kendisinin haklı olduğunu iddia ederse, bu durumda hakları, güçlü olanın belirlediği bir dünya kaçınılmaz hâle gelirdi. Neden mi? Bir meselede sen haklı olduğunu iddia ederken, bir başkası da haklı olduğunu iddia ettiğinde, kim güçlüyse onun dediği olacak, düzen ona göre kurulacak.

Bu durumda güçlü olan haklı olacak ve güçlü olanın belirlediği haklara razı olmak durumunda kalacağız! Güçlü olanın verdiği kadar hakka sahip olacağız!

2. Haklarımızı Kim Belirliyor?

Resûlullah (sas) buyurdu ki:

“Allah her hak sahibine hakkını vermiştir.”²

Haklarımızı herhangi bir ayrıcalıklı grup belirleyemez. Biz gençler buna razı olamayız. Dinimizin, bizim hayatımızın her anında ve her alanında doğrudan ya da dolaylı belirleyiciliği vardır.

Temel haklarımız bakımından da birincil belirleyici dinimizdir. O hâlde biz gençler için hakların temel belirleyicisi ve kaynağı İslam’dır.

Pekâlâ, İslam’ın haklarımızın kaynağı olması ne anlama gelir? Bunu birlikte düşünelim. Mesela arkadaşlarımızla ilişkilerimizde haklarımız nelerdir? Bu soruya cevap aradığımızda doğrudan Kur’an’a ve Peygamberimizin (sas) uygulamalarına bakmamız gerekir. Ayetlerin ve hadislerin bizim için tanımladığı hakları açık bir şekilde görmemiz mümkündür. Dürüstlük, yalandan uzak olma, sır araştırmama, alay etmeme… Bunlar İslam’ın karşılıklı iletişim süreci için tanımladığı haklardan yalnızca birkaçı.

Sadece arkadaşlarımızla iletişimimizde değil, hayatın bütün alanlarında haklarımızı ve karşımızdakilerin haklarını belirlerken Kitabımız Kur’an-ı Kerim’e ve Peygamberimiz Hz. Muhammed’in (sas) sünnetine bakmamız gerekir.

Kur’an ve Peygamberimiz neyi hak olarak bildirmişse, onu kabul etmeli ve hayatımızı ona göre düzenlemeliyiz. Müslüman olmamızın gereği budur. Bunu, kardeşlerimizle olan ilişkilerimiz üzerinden düşünelim. İslam’a göre biz gençler kardeşlerimize sahip çıkmalıyız. Bu bizim için sorumluluk, onlar için haktır. Kardeşimiz zor durumdayken “Bana ne!” diyemeyiz. Onun derdiyle dertlenmek zorundayız. Bunu hem kan kardeşimiz hem de din kardeşimiz üzerinden düşünebiliriz.

Peygamberimiz (sas) şöyle buyurmuştur: “Kim, dünyada din kardeşinin bir sıkıntısını giderirse, Allah da ahirette onun sıkıntılarından birini giderir.”³ O hâlde kardeşlerimizin sıkıntıları karşısında duyarsız kalamayız. Onlara yardımcı olma konusunda elimizden gelen çabayı ortaya koymalıyız. Bu, İslam’ın kardeşlerimize vermiş olduğu bir haktır.

Bu örneği neden veriyoruz? Hakların kaynağını birlikte düşünelim diye. Dinimizin, hayatımızın her alanına ilişkin bir hak tanımlaması yaptığını görmek için.

Bu aşamada aklımıza şu gelebilir: Dinimiz, hayatımızın her alanına ilişkin katı kurallar mı koymuştur? Haklarımızı ayrıntılı olarak mı düzenlemiştir? Yoksa temel haklarımızı belirlemiş ve ayrıntıların şartlara göre belirlenmesini mi istemiştir?

Bu soruların cevabı son derece açıktır: İslam, haklarımızı ana hatlarıyla düzenlemiş, ayrıntıları zamana ve şartlara bırakmıştır. Farklı zamanlar ve şartlarda yetki sahipleri ayrıntılara ilişkin düzenlemeler yapacak ve böylece ideal bir hak düzeni oluşacaktır.

Zamana ve şartlara göre ayrıntılarda haklara ilişkin düzenleme yapacak olanlar kimlerdir?

Bu sorunun cevabını bulmak için şu hadis-i şerife kulak vermemiz gerekir. Hz. Peygamber (sas) buyurmuştur ki, “Âlimler peygamberlerin mirasçılarıdır.”⁴ O hâlde Hz. Muhammed’den (sas) sonra, Müslümanların hakları konusunda ortaya çıkacak soru ve sorunlara çözüm üretecek olanlar İslam âlimleridir. Onlar da haklara ilişkin çözümlemelerini Kur’an-ı Kerim’e ve Hz. Peygamber’in (sas) sünnetine dayalı olarak yapacaklar, böylece adalet ortaya çıkacaktır.

3. Adalet, Hakkı Gözetmemizdir

Hak ve adalet kelimelerini çoğu zaman birlikte duyarız. Bu iki kelime arasındaki ilişki nedir? Hangisi önceliklidir? Bu soruların cevaplarını birlikte düşünelim.

Daha önce ifade ettiğimiz gibi hak, Yüce Allah’ın rızasına ulaştıran duygu, düşünce ve davranışlardır. Cenab-ı Allah’ın emirlerine uygun olan haktır. Müslüman genç için Allah’ın emirlerini yerine getirmek, yasaklarından kaçınmak haktır. Biz gençler bu sınırlar içerisinde kaldığımızda adalet gerçekleşmiş olur. Haklarımızın dışına çıktığımızda, hakkımız olmayan işler yaptığımızda ise adalet değil zulüm ortaya çıkar. O hâlde adalet, hakkı gözetmektir.

Kişi, kendisine de başkalarına da zulmedebilir. Eğer kendi haklarını korumazsa kendisine zulmetmiş olur. Kendisi için belirlenen hak sınırlarının dışına çıkarsa yine kendisine zulmetmiş olur. Biz gençler hem haklarımızı koruyarak hem de kendi hak alanımızın dışına çıkmayarak, kendimize adil davranırız, kendimize zulmetmeyiz.

Başkalarına zulüm de iki şekilde olur. Birincisi başkalarının hak alanına girmek, onların haklarını kullanmalarına engel olmaktır. İkincisi ise başkalarına haksızlık yapıldığında sessiz kalmaktır. Biz gençler ne başkalarının hak alanına gireriz ne de başkalarına haksızlık yapılmasına seyirci kalırız. Başkalarına yönelik zulmün iki çeşidine de karşı çıkarız.

4. Hakkıdır, Hakk’a Tapan Milletimin İstiklal!

İstiklal şairimiz ne kadar güzel ifade etmiş “Hakkıdır, Hakk’a tapan milletimin istiklal!”

İstiklal Marşı’mızın bu dizesi biz gençlere ne söylüyor?

İstiklalin (bağımsızlığın) ancak Hakk’a tapmakla, Allah’a kullukla, onun emir ve yasaklarına boyun eğmekle olacağını söylüyor. İstiklal, bağımsızlık bir haktır ve bu hakka ancak Hakk’a boyun eğmekle ulaşılabilir. Bağımsızlık ancak Allah’ın emir ve yasaklarına boyun eğmekle, onun verdiği hakka razı olmakla mümkün olabilir.

Hakk’a tapmayanlar, başka otorite, mevki, makam ve insanlara ya da kendi arzularına, menfaatlere boyun eğerler. Böyleleri kendi iradeleriyle kendi hayatlarını yaşayan hür bireyler olamazlar. Bizlerse Hakk’a tapmakla hürriyeti elde edeceğimize inanırız.

5. Temel Haklarımız Nelerdir?

Hakların kaynağını birlikte düşündük ve bir noktaya ulaştık. Bundan sonra düşünmemiz gereken mesele haklarımızın neler olduğu, Yüce Allah’ın bizlere hangi hakları lütfettiğidir. Nitekim sahip olduğumuz diğer şeyler gibi haklarımız da Yüce Allah’ın bir lütfudur.

Haklarımızın neler olduğunu araştırdığımızda, en temel hakkımızın “kişi dokunulmazlığı” olduğunu görürüz.

Ne demektir kişi dokunulmazlığı?

Kişinin maddi ve manevi bütünlüğünün dokunulmaz ve korunmuş olmasıdır.

Bununla neyi kastediyoruz?

Kişinin maddi bütünlüğünün korunması, bedeninin her türlü müdahaleye karşı korunmasıdır. Buna göre bir kişiyi yaralamak ya da öldürmek, temel haklardan olan kişi dokunulmazlığının ihlalidir.

Bedenimiz bizlere Yüce Allah’ın bir emanetidir ve onu korumak asıl görevlerimizdendir. Bu, bizim bedenimize karşı vazifemizdir.

Bunun yanında kimsenin, başkasının bedenine zarar verme, onu yaralama ya da öldürme hakkı yoktur. Dinimize göre, bir şahsı öldüren ya da yaralayan kişi, suçu sebebiyle ağır bir şekilde cezalandırılır. Çünkü böyle bir suç işleyen kişi, temel haklardan biri olan kişi dokunulmazlığı ve onun kapsamında yer alan hayat hakkını ihlal etmiştir.

İslam’a göre bir insanı öldürmek bütün insanları öldürmek gibidir. Aynı şekilde bir insanın canını kurtarmak da bütün insanları kurtarmak gibidir.⁵

Biz gençler, çok iyi bir şekilde biliyoruz ki; dinimiz canın korunmasını emretmiştir. Hayat hakkı temel haklardandır. Dinimize göre bırakın insanı, bir karıncayı dahi incitmemek gerekir.

Burada ele almamız gereken bir diğer konu, kişi dokunulmazlığının diğer yönü olan manevi bütünlüğün korunmasıdır.

Manevi bütünlüğün korunması, kişinin adına, soyuna, mesleğine, inançlarına, değerlerine, şeref ve haysiyetine yönelik her türlü saldırıya karşı korunmasıdır.

Aslında kişi dokunulmazlığının bu kısmı da son derece önemlidir. İnsanların isimleriyle alay edemeyiz, saygı duymak zorundayız. Kimsenin soyuyla, ırkıyla, rengiyle alay edemeyiz. Kimsenin bedensel kusurunu alay konusu yapamayız.

Yüce Allah şöyle buyuruyor:

“Ey iman edenler! Erkekler diğer erkeklerle alay etmesinler; onlar kendilerinden daha iyi olabilirler; kadınlar da diğer kadınlarla alay etmesinler; alay edilen kadınlar kendilerinden daha iyi olabilirler. Biriniz diğerinizi karalamayın, birbirinize kötü ad takmayın. İman ettikten sonra yoldan çıkmış olmak ne kötüdür! Günahlarına tövbe etmeyenler yok mu, işte zalimler onlardır.”⁶

Hz. Peygamber (sas) veda hutbesinde bu durumu şöyle ifade etmiştir: “Ey İnsanlar! Kanlarınız, canlarınız, yaşama hakkınız, mallarınız, namuslarınız, haysiyet ve şerefleriniz, vücut bütünlüğünüz, Rabbinizle buluşacağınız güne kadar bu ayınız, bu beldeniz ve bugününüzün saygıya, korunmaya layık olduğu gibi saygıya ve korunmaya layıktır, dokunulmazdır.”⁷

İnancı ve değerleri sebebiyle kimseyi hakir göremeyiz, kimsenin inancına hakaret edemeyiz. Böyle bir hakkımız yoktur. Rabbimiz şöyle buyuruyor:

“Allah’tan başkasına tapanlara hakaret etmeyin; sonra onlar da bilgisizlik sebebiyle sınırı aşarak Allah’a saygısızlık ederler...” 8

O hâlde kimsenin inandığı değerlere yönelik aşağılayıcı ifade kullanmamak gerekir. Ancak inancımız bütün insanlık için dünya ve ahiret kurtuluşunun anahtarıdır, buna inancımız tamdır. Bizim inancımızın güçlü ve değerli olmasının, bize başka inançlara hakaret etme hakkı vermediğini bilmeliyiz.

Çünkü İslam’a göre din ve vicdan hürriyeti esastır, temel haklardandır. Kimse zorla Müslümanlaştırılamaz. Rabbimiz bu konuda şöyle buyurmuştur:

“Dinde zorlama yoktur. Doğru eğriden açıkça ayrılmıştır. Artık kim sahte tanrıları reddeder de Allah’a inanırsa kopmayan sağlam bir kulpa yapışmıştır. Allah her şeyi işitir ve bilir.”⁹

İslam tarihi boyunca Peygamberimiz döneminden başlayarak hiç kimsenin zorla Müslümanlaştırılmaması esas alınmıştır. Çünkü bir dine girmek gönül işidir. Atalarımız gönülleri fethetmeyi hedeflemişler, bunun için mücadele etmişlerdir.

Ecdadımız bir bölgeyi fethe gittiğinde, bölge halkına Müslüman olmalarını önermişlerdir. Müslüman olmayı kabul etmezlerse, bu kişilere kendi dinlerinde kalarak İslam’ın ve Müslümanların sağladığı güvenlik ortamında yaşama hakkı vermişlerdir.

Nasıl ki başka dinlere saygı göstermemiz gerekiyorsa aynı şekilde İslam’ın farklı bölgelerdeki görünümleri olan mezheplere de saygı göstermemiz gerekiyor. Bizler biliyoruz ki mezheplerin özleri aynı olmakla birlikte, ayrıntılarda farklılıklar vardır. İşte bu farklılıkları tabii görmeli, bunların yaşanılan bölgeden ya da diğer insani faktörlerden kaynaklandığını gözden kaçırmamalıyız. Aşırı yorumlar bir yana bırakılırsa, genel olarak mezhepleri ve farklı yorumları bir ağacın dalları gibi görebiliriz.

Din ve vicdan hürriyeti, temel haklardan biridir. Ancak bu, bireye sınırsızca dilediği gibi hareket etme yetkisi vermez. Kimse din ve vicdan hürriyetini gerekçe göstererek başkasının hakkını ihlal edemez. Sapkın yaklaşım ve inançlar, din ve vicdan hürriyeti adı altında meşrulaştırılamaz.

Biz gençler, İslam’ın ortaya koyduğu ahlak anlayışı içerisinde, dinimize hakaret niteliğindeki fikir ve uygulamalardan rahatsız oluruz. Din ve vicdan hürriyeti diyerek, değerlerimizle alay edilmesine razı olamayız. Aynı şekilde biz de başkalarının inanç ve değerleriyle alay edemeyiz. Biliriz ki bu, bir hak ihlalidir.

6. Bizler Hak İhlali Yapamayız

Bizler başkalarının haklarına saygı gösteririz. Kimsenin hakkını kullanmasına engel olamayız. Hak ihlali yapamayız. Rabbimizin tanıdığı bir hakkın kullanımına nasıl engel olabiliriz ki!

Bu konuda Yüce Allah şöyle buyuruyor:

“Ey iman edenler! Allah’a itaat edin. Peygamber’e ve sizden olan idarecilere itaat edin. Eğer bir hususta anlaşmazlığa düşerseniz -Allah’a ve ahirete gerçekten inanıyorsanız- onu Allah’a ve Resûl’e götürün (Kur’an ve sünnete göre hâlledin). Bu hem hayırlı, hem de netice bakımından daha güzeldir.”¹⁰

Bu ayette bizlere, Yüce Allah’ın, Resûlü’nün ve bizden olan yöneticilerin belirlediği haklara saygı göstermemiz gerektiği bildiriliyor. Çünkü Allah’a itaat, O’nun verdiği hakka razı olmaktır. Hz. Peygamber’e (sas) itaat onun tanımladığı hakkı kabul etmektir. Hakka bağlı aramızdan çıkan idarecilere itaat, Kur’an ve sünnete uygun olarak onların yaptıkları paylaşımlara karşı çıkmamaktır.

O hâlde dinimizin belirlediği haklara saygı göstermek “hakkı üstün tutmak”, bu sınırları aşmak ise “hak ihlali”dir. Bizler, haksızlık karşısında duyarsız kalamayız. İster kendi hakkımız isterse başkalarının hakları ihlal edilsin fark etmez. İstiklal şairimiz ne güzel ifade etmiş:

Zulmü alkışlayamam, zalimi asla sevemem;

Gelenin keyfi için geçmişe kalkıp sövemem.

Biri ecdadıma saldırdı mı, hatta boğarım! ...

-Boğamazsın ki!

-Hiç olmazsa yanımdan kovarım.

Üç buçuk soysuzun ardından zağarlık yapamam;

Hele hak namına haksızlığa ölsem tapamam.

Doğduğumdan beridir, aşığım istiklale;

Bana hiç tasmalık etmiş değil altın lale!

Yumuşak başlı isem, kim dedi uysal koyunum?

Kesilir belki, fakat çekmeye gelmez boynum!

Kanayan bir yara gördüm mü yanar ta ciğerim,

Onu dindirmek için kamçı yerim, çifte yerim!

Adam aldırmada geç git! diyemem, aldırırım.

Çiğnerim, çiğnenirim, hakkı tutar kaldırırım!

Bize yakışan hakkın aşığı olmak, hakka saygı göstermektir.

Bu aşamada, üzerimizde kimlerin hakları var? Bunu çok iyi düşünmeliyiz.

Aslında bu sorunun cevabı oldukça geniştir. Gücümüz ölçüsünde her insana karşı sorumluluğumuz var. Bu da her insanın üzerimizde hakkının olduğunu gösterir. Ancak bu, genel bir hak ve sorumluluk dengesidir.

Bu sorunun cevabını biraz daha belirgin hâle getirmek için Yüce Kitabımıza baktığımızda şu ayetle karşılaşıyoruz:

“İşte o gün kişi kardeşinden, annesinden, babasından, eşinden ve çocuklarından kaçar.”¹¹

Kişi kıyamet günü korku ve dehşetle bir kaçış içerisindedir. Kardeşinden, annesinden, babasından, eşinden ve çocuklarından kaçar! Neden kaçar? Onların haklarına riayet etmediği, saygı göstermediği için! Onların haklarını ihlal ettiği için!

Ne kadar acı, ne kadar üzücü değil mi!

Kardeşinden kaçacaksın, eğer hakkını yemişsen! Annenden kaçacaksın, hakkına riayet etmediysen! Babandan, eşinden ve çocuklarından kaçacaksın, eğer onların haklarını korumadıysan!

O hâlde, ayette belirtilen bu kişilerden her birinin hakkını ayrı ayrı düşünmemiz gerekiyor.

7. Kardeşimin Üzerimdeki Hakları Nelerdir?

Kıyamet günü kardeşimizden kaçmak istemiyorsak, onun haklarına riayet etmeliyiz! Onun ömrünü, enerjisini, malını israf etmemeliyiz!

Yukarıdaki ayette neden ilk olarak kişinin kardeşinden kaçacağı ifade edilmiştir?

Bu soru, kardeş hakkının ihlal edilebilme olasılığının daha yüksek olduğunu düşündürmektedir. Kişinin çeşitli mazeretler üreterek kardeşinin hakkını gasp etmesi daha sık görülen bir durumdur ve Yüce Allah bu sıralamayla, âdeta Müslüman bireyleri bu tür hak ihlallerine karşı uyarmaktadır.

Bu ayet, aslında aile içi çekişmelere ve kardeş kavgalarına karşı bir uyarı niteliğindedir. Kardeşler arası ilişkilerde en ileri düzeyde dikkat ve özene gerek olduğunun işaretidir bu ayet.

Dinimiz, toplumu aile üzerine bina etmiştir. Güçlü toplum için güçlü ailelerin olması gerekir. Fakat kardeşler arası anlaşmazlıklar, aileleri tahrip eden durumlardan biridir. Özellikle mal ve menfaatlerin paylaşımından kaynaklanan anlaşmazlıklar, aile bireyleri arasındaki ilişkileri zedelemektedir.

Bundan dolayıdır ki dinimiz mal ve menfaatlerin paylaşımında her bir aile bireyinin hakkını belirlemiş ve böylece ortaya çıkabilecek sorunları önlemiştir. Bu aşamada olması gereken, her kişinin kendisi için belirlenen hakka razı olması, kardeşinin hakkına göz dikmemesidir.

Kardeşlerin birbirilerine sahip çıkmaları, karşılıklı saygı ve sevgi çerçevesinde bir iletişimle hayatlarını sürdürmeleri esastır. Bunlara riayet etmemek hak ihlalidir.

Kardeş kardeşin hakkına riayet etmelidir. Aralarında hak ihlali olmamalıdır. Bu, kardeşlik hukukunun bir yönüdür. Kardeşlik hukukunun diğer yönü ise kişinin, kardeşinin yaptığı ya da yapacağı haksızlık karşısında sessiz kalmamasıdır. Kişi, kardeşinin yapacağı haksızlığa engel olmakla sorumludur. Eğrildiğinde doğrultmak, haksızlık yaptığında engel olmaya çalışmak kardeşin kardeşi üzerindeki sorumluluğudur. Bu, bir taraf için sorumlulukken; diğer taraf için haktır.

Kardeşler birbirilerinden sorumludurlar. Öyle ki; kardeşlerden biri hata ile bir suç işlediğinde, bunun telafisi için çaba göstermek bütün kardeşler için bir vazifedir. Diğer kardeşler de bu suçtan kaynaklanan zararı gidermekle yükümlüdürler.

Buna göre, kıyamet günü kardeşimizden kaçmak istemiyorsak, onun hakkını gözetmeli ve yanlış yapmasına elimizden geldiği kadar engel olmaya çalışmalıyız.

8. Anne ve Babamızın da Üzerimizde Çok Hakkı Vardır

Kıyamet günü annemiz ve babamızdan kaçmak istemiyorsak, onların haklarına da riayet etmek, onlara karşı sorumluluklarımızı yerine getirmek zorundayız.

Anne babamızın üzerimizdeki hakları nelerdir?

Rabbimiz bunu bizlere şöyle bildiriyor:

“Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi ve anne babanıza iyi davranmanızı emretti. Onlardan biri veya ikisi senin yanında yaşlanırsa onlara öf bile deme! Onları azarlama! İkisine de gönül alıcı güzel sözler söyle. Onlara merhametle ve alçak gönüllülükle kol kanat ger. ‘Rabbim! Onlar nasıl küçüklükte beni şefkatle eğitip yetiştirdilerse şimdi sen de onlara merhamet göster’ diyerek dua et.”¹²

Yüce Allah başka bir ayet-i kerimede de şöyle buyuruyor: “Biz insana, ana-babasına iyilik etmesini tavsiye ettik. Annesi onu zahmetle taşıdı ve zahmetle doğurdu.”¹³

Anne babamızın üzerimizdeki temel hakları, kendilerine saygılı olmamız ve iyi davranmamızdır. Bu, onlar için hak, bizim için sorumluluktur. “Saygılı olmak” ve “iyi davranmak” zamana, şartlara ve kültürlere göre farklılık gösterebilir. Ancak bu konuda temel ilke, dinimize aykırı olmamak üzere onların gönüllerini hoşnut edecek davranışlar sergilemektir.

Bunun açılımı olarak, anne ve babamızın temel ihtiyaçlarını karşılamak bizler için sorumluluk, onlar için haktır. Kendi gelirleri yoksa evlatları anne-babalarının yiyecek, giyecek, barınma ve sağlık ihtiyaçlarını karşılamalıdır.

Peygamberimiz (sas) ne güzel buyurmuş:

“Allah’ın rızası, ana babanın rızasında; gazabı da, ana babanın gazabındadır.”¹⁴

Bu hadis, ana-baba haklarına riayetin ne kadar önemli olduğunu gösteriyor. Onları razı etmeliyiz ki Allah da bizden razı olsun. Onları üzmemeliyiz ki Allah’ın cezasından kendimizi kurtarabilelim.

Anne babanın meşru isteklerinin yerine getirilmesi onlar için hak, evlatlar için sorumluluktur. Fakat Yüce Allah’ın emirlerine aykırı bir istek söz konusuysa yerine getirilmesi gerekmez. Çünkü Peygamberimiz (sas) Allah’a isyanın emredildiği yerde kim olursa olsun kullara itaat edilmemesi, gerçek itaatin ancak Allah’a olması gerektiğini bildirmiştir.¹⁵

Yukarıdaki ayette görüldüğü üzere, anne baba özellikle yaşlılık dönemlerinde daha alıngan, daha hassas olabilmektedir. Özellikle bu dönemlerinde onlara karşı daha dikkatli olmak gerekir. Müslüman gençlere yakışan, anne babalarını üzecek davranışlardan uzak durmak, onlara “öf” bile dememek, onlara karşı sert, kırıcı konuşmamaktır. Çünkü anne babalarımızın üzerimizdeki haklarından biri de kendilerine güzel sözler söylememiz, onlarla tatlı dille diyalog kurmamızdır. Onlara güzel sözler söylemek, elbette kendilerini sık sık ziyaret etmeyi de gerektirmektedir.

9. Eşimizin Üzerimizde Hakları Vardır

Müslüman toplumu tek bir vücut gibi kabul edebiliriz. İşte Müslüman toplumda aile, vücudun hücreleri gibidir. Biz gençler, her birimiz bu vücudun sağlam bir hücresini oluşturmayı hedefleriz. Amacımız sağlam bir aile kurmak ve hayatımızı bu aile ekseninde devam ettirmektir.

Bir anlamda devletimiz, büyütülmüş aile; ailemiz ise, küçültülmüş bir devlettir. Sağlam devletler, ancak sağlam aile yapısı ile mümkündür. Ailenin sağlam olması, aile bireylerinin birbirlerine karşı sorumluluklarını yerine getirmeleri ile mümkündür. Her birey hakkına razı olur, hakka riayet ederse aile sağlam olur.

Bu bağlamda öncelikle ele alacağımız konu, eşlerin karşılıklı haklarının neler olduğudur. Bunun cevabını ayetlerde ve hadislerde görebiliriz. Rabbimiz şöyle buyuruyor:

“İçinizden, kendileriyle huzura kavuşacağınız eşler yaratıp; aranızda muhabbet ve rahmet var etmesi, O’nun varlığının belgelerindendir. Bunlarda, düşünenler için dersler vardır.”¹⁶

Bu ayete göre eşlerin temel rolü, birbirleri için karşılıklı huzur kaynağı olmalarıdır. Eşler birbirlerine huzur vermelidirler. Bu da Yüce Allah’ın gönüllere vereceği muhabbet ve sevgiyle mümkün olacaktır.

Cennette “Kendileri ve eşleri gölgelerde koltuklar üzerine kurulmuşlardır.”¹⁷ ayetinin de belirttiği gibi eş, aynı zamanda cennet arkadaşıdır. Eşler arası irtibat dünyalık değil, ebedîdir.

Dinimiz, bu ebedî irtibatın kurallarını açık bir şekilde ortaya koymuş, taraflardan her birinin hak ve sorumluluklarını ana hatlarıyla belirlemiştir.

Nitekim Rabbimiz şöyle buyurur: “Erkekler, kadınlar üzerinde yönetici ve koruyucudurlar. Bunun sebebi, Allah’ın insanların bir kısmını diğerlerinden üstün yaratması ve bir de erkeklerin, kendi mallarından mehir ve evin geçimi gibi harcama yükümlülüklerinin olmasıdır. Şu hâlde sâliha kadınlar itaatkârdırlar. Allah’ın, kadınların, kocaları üzerindeki haklarını korumasına karşılık, hanımlar da kocalarının bulunmadığı zamanlarda ve kimsenin görmeyeceği yerlerde namuslarını, onların mallarını ve çocuklarını korurlar.”¹⁸

Bu ayetten de anlaşıldığı üzere, kocanın karısını koruyup gözetmesi kocanın sorumluluğu, kadının da hakkıdır. Şayet erkek karısını korumasız bırakır, onun canına, onuruna ve namusuna sahip çıkmazsa, Cenab-ı Allah’ın kendisine yüklemiş olduğu sorumluluğu yerine getirmemiş olur.

Ayette belirtildiği üzere, kadının kocasına karşı sorumluluğu ise onunla iyi geçinmek, onun namusunu, malını ve çocuklarını korumaktır.

Eşlerin karşılıklı anlaşma yapmaları ve bu yolla, yaşamakta oldukları problemleri çözüme kavuşturmaları, ikisi için de dinimizin tanıdığı bir haktır.¹⁹ Eşlerden biri diğerini bu haktan mahrum edemez.

Eşler arasındaki hak ve sorumluluklar bakımından ayetlerin yanı sıra Hz. Peygamber’in (sas) söz ve uygulamaları da belirleyicidir. Nitekim o (sas), eşlerin hak ve sorumluluklarına dair bizlere önemli tavsiyelerde bulunmaktadır. Bu hususları şöyle sıralayabiliriz:

- Eşler birbirlerine hayrı tavsiye etmelidirler.

- Eşler birbirlerine iyi davranmalıdırlar.

- Kocalar, eşlerini bir emanet olarak görmeli, onları korumalı, gözetmelidirler.

- Kocalar imkânları ölçüsünde eşlerinin barınma, yiyecek ve giyeceklerini temin etmelidir.

- Kocalar, eşlerini incitecek kaba, çirkin söz ve davranışlardan uzak durmalıdırlar. 20

Bu hassasiyetle haklara riayet edildiğinde mükâfat vadedilmektedir. Nitekim Peygamberimiz (sas) şöyle buyurmuştur: “Yapacağın tüm harcamalardan dolayı, Allah’ın izniyle mükâfat alacaksın. Hatta eşine ikram ettiğin bir lokmanın bile karşılığını alacaksın.”²¹

10. Çocuklarımızın Üzerimizde Hakları Vardır

Biz gençler, yarınların anneleri babaları olacağız. Dinimizin bu konuda ortaya koyduğu hak ve sorumluluk dengesini de birlikte düşünmemiz gerekir. Daha önce de ifade ettiğimiz gibi dinimiz, toplumu aile üzerine bina etmiştir.

Ailenin önemli işlevlerinden biri, âdeta bir okul gibi zihin, ruh ve beden bakımından sağlıklı nesiller yetiştirmektir. Ailenin bu işlevini yerine getirmesi anne babalara bazı sorumluluklar yüklemektedir ki bu sorumluluklar çocuklar için birer haktır.

Çocukların anne babaları üzerindeki haklarını üç madde ile özetleyebiliriz:

- Güzel bir isim konulması.

- Dinî, ahlaki ve millî değerlerimiz doğrultusunda eğitilmeleri.

- Hayata hazırlanmaları ve evlendirilmeleri.

Çocuklarına güzel bir isim vermek anne babalar için sorumluluk, çocuklar için haktır. Veliler bu sorumluluklarını özenle yerine getirmelidirler. Çünkü çocuk ömrü boyunca bu isimle çağrılacak, kendisine bu isimle hitap edilecektir. Çocuğa alay konusu olabilecek, manası olumsuz, kültür ve medeniyet değerlerimizle uyumsuz isimler verilmemelidir. İsmin özellikle manasına dikkat edilmelidir. Nitekim isim, bir süre sonra karaktere dönüşmekte, kişinin ismi karakteri olmaktadır.

Kişiye isminin her söylenişi, ona verilmiş bir mesajdır. Kişiye ismiyle hitap edildiğinde, her seferinde isminin taşıdığı mana mesaj olarak gönderilmektedir. Bu da zamanla, karakterde derin bir iz oluşturmaktadır.

Böylesine güçlü bir etkiye sahip olması itibarıyla güzel bir isim konulması, çocuğun temel haklarındandır. Nitekim Hz. Peygamber (sas) de isim hususunda hassas davranmış, sevdiği isimleri beyan etmiş hatta beğenmediği bazı isimleri değiştirmiştir.

Çocuğun bir diğer hakkı kültür ve medeniyet değerlerimiz ekseninde eğitim alma hakkıdır. Eğer çocuk, temel medeniyet değerlerini ergenlik dönemine kadar öğrenmemişse, anne baba eğitim sorumluluğunu yerine getirmemiş, çocuk da eğitim hakkından yararlanmamış demektir.

Anne baba çocuğuna temel düzeyde dinî bilgileri vermekle sorumludur. Bunu kendisi yapamıyorsa, çocuğunu din eğitiminin olduğu ortamlara yönlendirmelidir. Eğer bir genç, on beş yaşına geldiği hâlde Allah’ı, melekleri, peygamberleri, kutsal kitapları, ahiret, kader ve kaza inancını bilmiyorsa eğitim hakkı ihlal edilmiş, anne baba eğitim sorumluluğunu yerine getirmemiş demektir.

Eğer bir genç ergenlik çağına geldiği hâlde guslü, abdesti, namazı, orucu bilmiyorsa, eğitim alma hakkı ihlal edilmiş demektir.

Eğer bir genç yetişkinlik düzeyine geldiği hâlde Hz. Peygamber’i (sas), onun önde gelen arkadaşlarını, İslam tarihinin parlak şahsiyetlerini, Müslüman düşünürleri, bilim adamlarını bilmiyorsa eğitim hakkını tam olarak almamış demektir. Bu konuda anne babası çocuğuna karşı sorumluluklarını yerine getirmemişlerdir.

Eğer bir genç İslam tarihinin ve genel olarak Dünya tarihinin önemli dönüm noktalarından haberdar değilse, eğitim hakkı ihlal edilmiş, anne ve baba çocuklarına karşı sorumluluklarını yerine getirmemiş demektir.

Eğer bir genç temel düzeyde yaşadığı dönemin bilim ve teknolojisinden haberdar değilse, eğitim hakkı ihlal edilmiş demektir.

Eğer bir genç asgari ahlak ve görgü kurallarını öğrenmemişse, eğitim hakkı ihlal edilmiş demektir.

Gencin anne ve baba üzerindeki bir diğer hakkı ise, hayata hazırlanması ve evlendirilmesidir. Özellikle günümüz şartlarında, gençlerin anne babalarından destek almadan hayata atılmaları, bağımsız olarak ayakları üzerinde durmaları, aile kurmaları kolay değildir. Bundan dolayı ebeveynler, evlatlarının hayata atılmaları ve yuva kurmaları konusunda yardımcı olmak durumundadırlar. Bu, dinimiz açısından da önemli bir gerekliliktir.

Bütün bunların yanı sıra anne babalar her zaman âdeta bir danışman rolündedirler. Gençler her ne kadar kendi yuvalarını kurmuşlar ve ayakları üzerine durmuşlarsa da her zaman anne ve babalarının tecrübelerine ihtiyaç duyarlar, onlardan fikir almak isterler. Böyle durumlarda ebeveynler tecrübe ve kanaatlerini aktarmaktan geri durmamalı, gençlere yardımcı olmalıdırlar. Gençler için bu bir haktır.

11. Arkadaşlarımızın Üzerimizde Hakları Var mı?

Biz gençler aile içinde kul hakkına dikkat ederken; arkadaşlık ilişkilerimizde de aynı hassasiyetle hareket etmeliyiz. Biliriz ki arkadaşlarımızın da bizim üzerimizde hakları vardır.

Dostluk, arkadaşlık tek taraflı değildir. Arkadaşlarımızdan neler bekliyorsak, onların da bizlerden aynı beklentiler içerisinde olduklarını bilmemiz gerekir.

Arkadaşlık ve dostluk, güçlü bir iletişim ve etkileşim sağlar. Peygamberimiz (sas) “Kişi sevdiğiyle beraberdir.”²² buyurmuştur. Arkadaş, kişinin dünyasına da ahiretine de etki eden önemli bir faktördür.

Böylesine önemli bir ilişki biçimi olan arkadaşlık, elbette taraflara karşılıklı sorumluluklar yüklemekte ve haklar getirmektedir. Bu hususta temelde vurgulanması gereken, arkadaşların birbirlerini iyi ve güzel işlere yönlendirmeleri, kötü ve faydasız işlerden alıkoymalarıdır.

“Bana arkadaşını söyle, sana kim olduğunu söyleyeyim.” atasözü durumu çok güzel özetlemektedir. Niceleri vardır ki; arkadaşlarını felaketlere sürüklemişler, arkadaşlarının dünyalarını ve ahiretlerini berbat etmişlerdir. Niceleri de vardır ki, arkadaşlarını uçurumun kenarından kurtarmışlar, dünyalarını ve ahiretlerini mutlu mesut etmişlerdir.

Hayra, iyiliğe ve güzelliğe yönlendirmek, arkadaşların birbirleri üzerindeki haklarıdır. Arkadaşlık ilişkileri kurarken bu durumu da göz önünde bulundurmamız gerekir.

Arkadaş edindiğimiz kişi, bizi nereye yönlendiriyor, bizden ne istiyor, hayatımızın mecrasını nasıl etkiliyor? Buna bakmamız gerekiyor. Eğer arkadaşımız bizi olumsuz yerlere, sorunlu yollara yönlendiriyor, yanlışlara sürüklüyorsa, yapacağımız şey, onu uyarmaktır. Şayet uyarıları dikkate almayıp aynı tavrı devam ettiriyorsa da kendisinden uzaklaşarak, arkadaşlık ilişkisini sona erdirmek gerekir.

Arkadaşların birbirileri üzerindeki bir diğer hakkı, birbirlerinin gizli bilgilerini, sırlarını araştırmamalarıdır. Şayet böyle bir bilgiye ulaşmışsa da onu yaymamalıdır. Arkadaşlık ilişkisi, diğer insanlarla kurulan ilişkinin bir düzey ilerisi, daha samimi ve içten bir iletişim düzeyidir. Ancak bu, kişinin bütün özel hayatını ve sırlarını arkadaşına aktarması anlamına gelmez. Kişinin aile sırları ve özel hayatı, mahrem alanıdır. Mahrem hayatına girilmemesi, her bireyin temel hakkıdır.

Özel hayatın gizliliği esastır. Eğer bir kişi, arkadaşlık ve dostluğun sağladığı özel ve samimi ortamdan yararlanarak, arkadaşının sırlarını, özel bilgilerini, mahrem alanını öğrenmeye çalışıyorsa, bu açık bir hak ihlalidir. Böyle bir durumda, dostluk ve arkadaşlık sınırları aşılmış, ihlal edilmiş demektir. Nitekim dinimiz, başkalarının sırlarını araştırmayı, gizlediği bir kısım hususları ortaya çıkarma çabasını yasaklar.²³

Bu meselenin bir diğer boyutu da kişinin, arkadaşının sırrını korumasıdır. Biz gençler arkadaşlarımızın sırlarını araştırmayız. Bu, Müslüman ahlakına yakışmaz. Ancak arkadaşımız bize bir sır vermişse, onu da hassas bir emanet olarak koruruz, kimseye vermeyiz. Arkadaşımızın sırrını başkalarına aktarırsak, emanete ihanet etmiş oluruz. Emanete ihanet etmek ise münafıklara has bir davranıştır. Bizler böyle bir duruma düşmekten, büyük bir özenle kaçınmalıyız.

Biz Müslüman gençler, sadece iyi gün dostu değiliz. Zor zamanlarında da arkadaşlarımızın yanında olur, onların ellerinden tutarız. İmkânlar ve şartlar ölçüsünde, gerek maddi gerekse manevi olarak zor zamanlarda destek olmak, arkadaşların birbirileri üzerindeki haklarıdır.

12. Sosyal Medyada Kul Hakkı Olur mu?

Günümüzde bilgisayar teknolojileri ve sanal âlem, hayatımızın merkezine kadar girdi. Hatta birçok gencin hayatını esir almış durumda. Öyle ki birçok genç hayatı, tutsak olduğu ekranlarda yaşıyor. Yapılan tek şey ekrana bakmak. Maalesef bu şekilde gençlerimiz en ileri düzeyde pasifleştirilmiş oluyor.

Biz gençler, kendimize böyle bir hayatı yakıştıramayız.

Bir gencin eline bilgisayar, tablet ya da telefon verdiğinizde onun için nerede olduğu önemli değilse, o genci evinde de bıraksanız, camiye veya okula da götürseniz kendisi için fark etmiyorsa, bu genç için bütün mekânlar anlamını yitirmiş demektir. Mekân anlamını yitirince, aslında zaman da anlamını yitirir. Böyle olunca kişi yaşadığı zamanın ve mekânın dışına çıkar, zamandan ve mekândan kaynaklanan haklarının ve sorumluluklarının farkında olmaz. İnternet kullanımındaki aşırılığın maalesef böyle bir tabii sonucu var.

Biz gençler hayatımızı idare ederken, orta yolu ve dengeli olmayı esas alarak her türlü aşırılıktan uzak durmalıyız. Sanal âleme yönelik tavrımızda da orta yol esastır. Ne bütünüyle karşı çıkarız ne de kendimizi sanal âlemde kaybederiz. Amacımız, sahip olduğumuz imkânları hayırlı, yararlı, güzel işlerde kullanmaktır.

Sosyal medya ile iletişimde yeni bir çağı yaşadığımız ortadadır. Bu yeni iletişim çağında gençler olarak bizim hedefimiz sınırlı, etkili, kaliteli, faydalı iletişim süreçleri oluşturmaktır.

İletişim, bir ihtiyaçtır. İnsanlar bir süre yalnız kaldıklarında sohbet edip duygu ve düşüncelerini aktarabilecekleri kişiler ararlar. Böylece duygu ve düşünce dünyasında bir durulma ve dengelenme ortaya çıkar. Fakat sürekli iletişim hâli de iletişimsizlik kadar sorunlu bir durumdur. Bu, insanın kendi başına kalmasını, kendi hâlinde durulmasını imkânsız hâle getiren, aslında kişinin kendisi olmasını önleyen bir durumdur.

Sonuçta sınırlı düzeyde de olsa, sosyal medyayı kullanmak durumundayız. Bunu yaparken de riayet edeceğimiz haklar var. Başkalarının özel bilgilerini, fotoğraflarını paylaşmamak ve başkalarına hakaret etmemek bunların başında gelir. Bu bizim için sorumluluk, başkaları için haktır.

Sosyal medyada dikkat edilmesi gereken hususlardan biri, bilgilerin teyit edilmeden paylaşılmamasıdır. Maalesef sosyal medyada gerçek dışı içerikler kolayca üretilmekte ve yayılmaktadır. Kişiler bu gerçek dışı içerikleri gerçek zannederek paylaştıklarında, onu gören insanları yanıltmış olmaktadırlar. İnsanları yanıltmak, doğru bilgiye ulaşma haklarının ihlalidir. Bu yönüyle kul hakkı ihlalidir. Biz gençler böyle bir hak ihlaline razı olmamalıyız. Onun için sosyal medyada içerik paylaşırken son derece dikkatli ve özenli olmalı, gerekli kaynaklardan doğruluğunu teyit etmediğimiz bilgileri paylaşmamalıyız.

Sosyal medya ve sanal ortamda dikkat edilmesi gereken bir diğer husus, herhangi bir eseri sahibinin izni olmadan paylaşmamaktır. Bu, bir kitap olabilir, film olabilir, başka bir eser olabilir. Sahibinin izni olmadan yapılan paylaşımlarda telif hakkı ihlal edilmiş olur. Telif hakkının ihlali ise o eseri oluşturan kişinin emeğinin yok sayılması anlamına gelir.

Son olarak ifade edelim ki; sosyal medyaya gereğinden fazla ayırdığımız her saniye, asıl vakit ayırmamız gereken yakınlarımızın haklarının ihlali anlamına gelmektedir.

13. Spor Etkinliklerindeki Kul Hakları

Kul hakkı, hayatın her alanında göz önünde bulundurmamız gereken önemli bir husustur. Oyunlar ve sporlar da buna dâhildir. Biz gençler, oyunlarımızda ve spor müsabakalarımızda dahi arkadaşlarımızın haklarına riayet etmeliyiz. Sırf kazanmak için hak ihlali yapamayız. Müsabakalarımızda sırf eğlenmek için arkadaşlarımızı üzecek davranışlar sergilememeliyiz.

Herhangi bir spor müsabakasında kazanma hırsıyla arkadaşımıza zarar veremeyiz. Müsabakanın kuralları neyse ona uyarız. Çünkü oynadığı oyunun kurallarına uymayanlar, hayatın kurallarına da uymaz, başkalarının haklarına riayet etmez, sınır tanımazlar. Biz Müslüman gençler böyle bir tavrı kendi karakterimize yakıştıramayız.

14. Kul Hakkı Bana Sorumluluk Yükler mi?

Şimdiye kadarki değerlendirmelerimizde, hak ve sorumluluğun ayrılmaz ikili olduğunu gördük. Nerede hak varsa, orada sorumluluk da vardır. Tersinden ifade edersek, nerede sorumluluk varsa orada hak da vardır.

Örneğin ana babaya saygı evlatlar için sorumluluk, onlar için haktır. Sır saklamak arkadaşlardan biri için sorumluluk diğeri için haktır. Daha birçok örnek vermek mümkündür.

Bu bağlamda dikkat edilmesi gereken noktalardan biri de şudur: Bizlere sadece başkalarının hakları sorumluluk yüklemez, kendi haklarımız da sorumluluk yükler. Çünkü bedenimizin ve ruhumuzun üzerimizde hakları vardır. Her birimiz, haklarımızı korumakla sorumluyuz ki bu, kendi haklarımızdan kaynaklanan sorumluluğumuzdur. Haklarımızı başkalarına çiğnetemeyiz. Nitekim Hz. Peygamber (sas) “Zarar vermek ve zarara zararla karşılık vermek yoktur.” 24 buyurmaktadır.

Görünen o ki hem başkalarının hakları hem de kendi haklarımızdan kaynaklanan sorumluluklarımız bulunmaktadır. Bize düşen bunları en güzel şekilde yerine getirmektir.

Hakka riayet, adalettir. Biz her durumda hakka riayet etmeliyiz. Nitekim Yüce Allah yakınlarımız aleyhine dahi olsa haktan, adaletten ayrılmamamızı emreder: “Ey iman edenler! Kendinizin veya anne babanızın ve akrabanızın aleyhine de olsa adaletten asla ayrılmayın, Allah için şahitlik eden kimseler olun. (İnsanlar) zengin olsunlar, yoksul olsunlar Allah onlara sizden daha yakındır. Öyleyse siz hislerinize uyup adaletten ayrılmayın. Eğer adaletten sapar veya üzerinize düşeni yapmaktan geri durursanız bilin ki Allah yaptığınız her şeyden haberdardır.”²⁵

O hâlde biz, her durumda hakka riayet edeceğiz; kendimiz ve sevdiklerimiz aleyhine olsa dahi. Hakka bağlılık, bazen görünürde bizim için zararlı sonuçlar verebilir. Zararı göze alır, ancak haktan ayrılmayız. Çünkü bize düşen, her durumda hakkın yanında olmaktır.

15. Başkasının Hakkını İhlal Ettiğimde Ne Yapmalıyım?

Esas olan herkesin hakkına riayet etmektir. Ancak insan olmamız itibarıyla hatasız değiliz. Bütün çabamıza rağmen birilerinin haklarını ihlal etmiş olabiliriz. Böyle bir durumda nasıl hareket edeceğimizi Peygamberimiz (sas) şöyle ifade ediyor: “Kim bir kul hakkı yemişse derhâl o kardeşi ile helalleşsin. Çünkü kıyamet günü dirhem de geçmez dinar da. O gün kişinin sevapları alınır hakkı yenen kişiye verilir. Eğer sevapları yoksa hakkını yediği kişinin günahları alınır ve hak ihlalinde bulunan kişiye yüklenir.”²⁶

O hâlde kul hakkı ihlali durumunda yapılacak ilk şey helalleşmektir. Ancak bu da göstermelik bir sözlü açıklama ile olmamalıdır. Hak ihlalinden dolayı verilen zarar imkânlar dâhilinde giderilmelidir. Zararın giderilmesi yönünde çaba harcamadan, karşı taraftan helallik istemek Müslüman ahlakıyla uyumlu bir davranış değildir. Esas olan, hakkı ihlal edilen şahsın gönlünde bir kırgınlığın kalmamasıdır.

Ya hakkını helal etmezse?

İstemeden yapılan bir hata ve hak ihlali sebebiyle helallik istendiği hâlde karşı taraf hakkını helal etmiyorsa, Allah’tan bağışlanma dilemekten başka yapacak bir şey yoktur.

Yüce Allah şöyle buyuruyor: “Allah kendisine ortak koşulmasını asla bağışlamaz; bundan başkasını dilediği kimse hakkında bağışlar. Allah’a ortak koşan kimse büyük bir günah işleyerek iftira etmiş olur.”²⁷

Esas olan kul hakkı ile Allah’ın huzuruna varmadan, dünyadayken helallik almaktır. Ancak yukarıdaki ayette belirtildiği üzere, Yüce Allah şirk dışında bütün günahları affedebilir. Kişiye düşen, helallik almak için bütün çabayı ortaya koyduktan sonra bağışlanmak için samimiyetle af dilemektir.

16. Başkası Benim Hakkımı İhlal Ettiğinde Ne Yapmalıyım?

Haklarımızı korumak her birimiz için bir vazifedir. Hakkımızı göz göre göre başkalarına yediremeyiz. Bu durumda tepkisiz kalamayız. Kendi hakkımız yendiğinde de tepkisiz kalırsak, zulme rıza göstermiş oluruz.

Fakat bir din kardeşimiz istemeden hakkımızı ihlal etmiş ve sonrasında durumun farkına varıp helallik istemişse, bizlere yakışan affetmek, hakkımızı helal etmektir. Çünkü hak ihlali bir hatadır, ayıptır. Kim dünyada bir din kardeşinin hatasını, ayıbını örterse Yüce Allah da kıyamet günü onun bir hatasını örter, onu bağışlar.²⁸ Bu sebeple, hak ihlallerinde bağışlayıcı bir yaklaşım benimsemek, özür dilendiğinde kabul etmek gerekir.

Hakkımı helal etmek zorunda mıyım?

Hak ihlallerinde bağışlamak esastır, ancak zorunluluk değildir. Hak ihlalinde bulunan, zulmeden kişi bağışlanma dilemiyor, helallik istemiyorsa ona yönelik bağışlayıcı bir tavırdan söz edilemez.

Yaptığı zulümden rahatsızlık duymayan, verdiği zararı gidermeye çalışmayan, açtığı yarayı tedavi etmeye çabalamayan kişi neden affedilsin ki! Hatta kişi yaptığı ihlaller ve zulümlerden gurur duyuyor, bunlarla övünüyorsa o kişinin affedilmesi zulme rıza göstermek, zalimin yanında yer almak değil midir?

Sonuç

Kul (kişi) hakları kapsamında sonuç olarak şunları söyleyebiliriz:

Dinimize göre haklarımızı belirleyen Yüce Allah ve Hz. Peygamber’dir (sas). Âlimlerimiz de ayet ve hadisleri anlayıp hayata aktarmamıza yardımcı olmaktadırlar.

Hakkı gözetmek, adalet; hakka riayet etmemekse zulümdür.

Her insanın canı, haysiyeti, onuru korunmuştur. Bu, temel haklardan olan kişi dokunulmazlığının gereğidir.

Müslüman olmak gönül işidir. Kimse zorla Müslümanlaştırılamaz. Her bireyin din ve vicdan hürriyeti vardır.

Biz gençler için asıl olan, kendimiz ve sevdiklerimiz aleyhine olsa dahi hakkı üstün tutmak, kimsenin hakkını ihlal etmemektir.

Üzerimizde kardeşlerimizin, anne babamızın, eşimizin, çocuklarımızın ve arkadaşlarımızın hakları vardır. Her birinin haklarına özenle riayet etmeliyiz.

Kul hakkı hayatın her alanında vardır. Bize düşen hayatın her alanında olduğu gibi sosyal medyada, spor müsabakalarında ve oyunlarda da hakkı gözetmektir.

Her hak, bir sorumluluktur. Nerede bir hak varsa, orada mutlaka bir sorumluluk vardır. Sorumlular, sorumluluklarını yerine getirirlerse, hak sahipleri mağdur olmazlar.

Bütün özen ve dikkate rağmen bir şahsın hakkı ihlal edilmişse, yapılması gereken, öncelikle o kişiden helallik almak, hak ihlalinden kaynaklanan zararı gidermeye çalışmaktır. Bunun yanında Allah’tan da bağışlanma dilenmelidir.

Müslüman ahlakına uygun olan, pişman olarak helallik isteyen kişiye hakkımızı helal etmemizdir. Ancak verdiği zarar ve ihlal ettiği hak sebebiyle pişmanlık duymayan, hatta zulmüyle övünen kişinin affedilmesinden söz edilemez. Çünkü bu, zulme razı olmaktır. Bizler ise zulme razı olmayız.

Kaynakça

Buhârî, el-Câmiu’s-sahîh, thk. Muḥibbiddin el-Hatîb ve Muhammed Fuâd Abdulbâki, el-Matbaatü’s-selefiyye, Kahire, 1400 h.

Ebû Dâvûd, Sünen, thk. Kemal Yusuf el-Hût, Dâru’l-Cinân, Beyrut, 1988.

İbn Hişâm, es-Sîretü’n-nebeviyye, çev. Abdülvevvab Öztürk, Kahraman, İstanbul, 2016.

İbn Mâce, Sünen, el-Matbaatü’n-Nizâmî, Delhi, 1905.

Müslim, el-Câmiu’s-sahîh, Daru ihyâi’t-türâsi’l-Arabî, Beyrut, ts.

Nesaî, Sünen, thk. Abdulfettâh Ebû Gudde, Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, Beyrut, 1988.

Tirmizî, Sünen, thk. A. Muhammed Şakir, Mektebetü ve Matbaatü Mustafa elBâbî el-Halebî ve Evlâdihi, Mısır, 2. Basım, 1975.

1 Prof. Dr. Ayhan Ak, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ali Fuad Başgil Hukuk Fakültesi

2 Tirmizî, “Vesaya”, 5.

3 Buhari, “Mezalim”, 3; Müslim, “Birr”, 58.

4 Ebû Davûd, “İlim”, 1; Tirmizî, “İlim”, 1.

5 Mâide, 5/32.

6 Hucurât, 49/11.

7 İbn Hişâm, es-Sîretü’n-nebeviyye, 4/347.

8 En’âm, 6/108.

9 Bakara, 2/256.

10 Nisâ, 4/59.

11 Abese, 80/34-36.

12 İsrâ, 17/23-24.

13 Ahkâf, 46/15.

14 Buharî, Edeb, 1.

15 Buhârî, “Ahkam”, 4.

16 Rûm, 30/21.

17 Yâsîn, 36/56.

18 Nisâ, 4/34.

19 Nisâ, 4/128.

20 Tirmizî, “İman”, 6; Tirmizî, “Radâ’” 11; İbn Mâce, “Nikâh”, 4.

21 Ebû Davûd, “Nikâh”, 40-41.

22 Buhârî, “Edeb”, 96.

23 Hucurât, 49/12.

24 İbn Mâce, “Ahkâm”, 17.

25 Nisâ, 4/135.

26 Buharî, “Rikâk”, 48.

27 Nisâ, 4/48.

28 Buhârî, “Mezalim”, 3.

KAMU HAKKI VE BİZ¹

Giriş

Kamu, toplum demektir. Kamu hakları, toplumun haklarıdır. Toplumu temsil eden kurum olarak devlet, kamu haklarının koruyucusudur. Bireylerin topluma ve dolayısıyla devlete karşı görevleri, genel anlamda kamu haklarını oluşturur. Bunu vergi üzerinden düşünebiliriz. Çeşitli iş ve hizmetler sebebiyle vergi ödemek vatandaş için sorumluluk, topluma vekâlet eden devlet için haktır. Aynı durumu askerlik için de düşünebiliriz. Askerlik yapmak erkekler için sorumluluk, toplum için haktır.

Kişi hakları gibi kamu haklarında da bir tarafta yararlanan, diğer tarafta sorumlu kişi vardır. Kamu hakkının yararlanan tarafı toplumdur. Bunlar toplumun haklarıdır. Kamu haklarını yerine getirmekle sorumlu olanlar ise öncelikle o toplumda yaşayan bireylerdir.

1. Kamu Hakkı Bizim İçin Ne İfade Eder?

Kamu hakları, aslında bir arada yaşama kurallarımızdır. Kamunun hakları, toplumdaki bireylerin sorumluluklarıdır. Bir toplumun bireyi olmanın elbette kişiye yüklediği sorumluluklar vardır. Bunların başında, o toplumun temel değerlerinin korunması gelir.

Toplumun temel değerlerine yönelik saldırılar karşısında sessiz kalmamak toplum için bir hak, bireyler olarak bizler için bir sorumluluktur. Bundan dolayı medeniyetimize, kültürümüze, ahlakımıza, örfümüze ve değerlerimize yönelik saygısızlıklar karşısında uygun yöntemlerle tepkimizi ortaya koymak durumundayız.

Kamu haklarını, “İyiliği yaygınlaştırmak, kötülüğü ortadan kaldırmak”, “Allah kelamını yüceltmek”, “İnsanın dünya ve ahiret kurtuluşunu sağlamak” gibi temel amaçlarla birlikte düşünmemiz gerekir.

İslam’ın temel hedeflerinden biri olan iyiliği yaygınlaştırma ve kötülüğü ortadan kaldırma konusunda Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: “İyilik ve takvada yardımlaşın, günah ve haddi aşmada yardımlaşmayın.”²

İyiliği yaygınlaştırmayı ve toplumu iyilik yarışı üzerine kurmayı emreden bir başka ayet şöyledir: “Herkesin yöneldiği bir yer var, oraya döner. Siz de hep hayırlara yönelin, hayır yolunda yarışın.” 3 Bu ayetler topluma hayırda yarışmayı ve yardımlaşmayı öğretir. Toplum bu şekilde hayırda yarışır ve yardımlaşırsa, kamu hakları da bu eksende oluşur ve yerleşir. Buna göre, hayırda yarışma esasına aykırı ya da şerde yarışma niteliğindeki bir kamu hakkından söz edilemez.

İslam’ın temel amaçlarından biri de Allah kelamını yüceltmektir. Esasında Allah’ın kelamı yücedir.⁴ Fakat bazı insanlar bunun farkında değillerdir. İşte Allah’ın kelamını yüceltmek, onun yüceliğini her insana duyurmaktır. Kamu hakları da bu temel ilke ekseninde şekillenmek durumundadır. O hâlde Cenab-ı Allah’ın kelamının yüceliğine aykırı bir kamu hakkından söz edilemez.

İslam’ın bir diğer temel hedefi “dünya salahı ve ahiret felahıdır.” Yani insanların dünyada huzurunu, ahirette kurtuluşunu sağlamaktır.⁵ Bundan dolayı, insanların dünyalarını ve ahiretlerini berbat eden bir kamu hakkından söz etmemiz doğru değildir. İslam böyle bir hakkı tanımaz, kabul etmez.

Bu temel hedefler doğrultusunda devlet çabalar. Bireyler de gerek kendi özel alanlarında gerekse devlete karşı sorumlu oldukları alanlarda bu amaçlar doğrultusunda hareket ederler.

Kamu hakları sadece hukukun konusu değildir. Çünkü toplumsal hayatı düzenleyen kurallar sadece hukuk kuralları değildir. Bunun dışında toplumsal hayatımızda din kuralları, ahlak kuralları, görgü kuralları ve örf gibi belirleyici başka unsurlar da vardır.

Bizler birey olarak toplumun genel ahlak anlayışına uygun hareket etme sorumluluğumuzu unutmamalıyız. Birimiz örneğin insanlarla kaba saba konuşursak toplumsal ahlak kurallarına uygun davranmadığımız için kamu hakkını ihlal etmiş oluruz. Yine giyim kuşamımızda, yeme içme ve hayatımızın diğer alanlarında toplumun genel ahlak anlayışına aykırı davranıyorsak, kamu hakkını ihlal ediyoruz demektir. Bizler hem davranışlarımızda hem de giyim kuşamımızda bu tür konulara fazlasıyla dikkat etmeliyiz.

2. Kamu Haklarını Belirleyen Kimdir?

“Yoldaki taşı kaldırıp kenara atman, senin için sadakadır.”⁶

Dinimiz bize yolda yürürken dahi diğer insanları düşünmeyi öğretir. Böylece sadece kendisini düşünen değil, bütünüyle toplumu düşünen, toplumun haklarına saygılı bireyler olmamızı ister.

Yüce dinimiz İslam, sadece ibadet kurallarını ya da kişisel hakları belirlememiştir. Bunun yanı sıra kişilerin bir arada yaşama kurallarını yani toplumsal düzeni sağlayan kuralları da belirlemiştir.

Kişi haklarında olduğu gibi kamu haklarında da Yüce Allah ve Sevgili Peygamberimiz ne emretmişse ona uymak Müslümanlığımızın gereğidir.⁷ O hâlde kişisel ilişkilerimizde olduğu gibi toplumun bütünüyle olan ilişkilerimizde de dinimizin belirlediği kuralları göz önünde bulundurmalıyız.

3. Kamu Hakkı, Allah Hakkıdır

Kaynaklarımızda, kamu hakkını ifade etmek üzere “Allah hakkı” tabiri kullanılır. Neden kamu hakkı, Allah hakkı olarak ifade edilmiştir?

Çünkü toplum, Allah’ın sosyal düzen kurallarını belirleyici iradesinin ortaya çıkma alanıdır. Yüce Allah, toplumların işleyiş kurallarını belirlemiştir. Bu kurallara uymak toplum için sorumluluk, Yüce Allah için bir haktır.

Bu meseleyi örnekler üzerinde düşünürsek, adalet kavramını ele alabiliriz. Dinimiz adaleti emreder.⁸ Müslümanların yaşadıkları toplumlarda adalet esastır. Bizim görevimiz adaleti ayakta tutmak, zulme karşı çıkmaktır. Bu, Yüce Allah’ın toplum düzeni için bize yüklediği temel sorumluluklardandır. Adalet toplumun hakkı, herhangi bir makamda olalım ya da olmayalım, toplumun bir ferdi olarak görevimizdir. Biz adalete aykırı davrandığımızda toplumun hakkını, dolayısıyla da adaleti temel bir kural olarak emreden Allah’ın hakkını ihlal etmiş oluruz. Kamu (toplum) haklarının İslami kaynaklarda Allah hakkı olarak ifade edilmesinin temel mantığı budur.

Adalet gibi genel bir kavram üzerinden ele aldığımız meseleyi vergi ya da zekât üzerinden de düşünebiliriz. Yüce Allah belli zenginlik düzeyine ulaşan kişilere, mallarının bir kısmını toplumdaki ihtiyaç sahiplerine verme sorumluluğu yüklemiştir. Zekât vermek zengin kişiler için sorumluluk, toplumdaki ihtiyaç sahipleri için haktır. Zekât vermek genel olarak toplumun hakkı olmasından dolayı kamu hakkıdır. Bu hakkı belirleyen Yüce Allah olduğu için aynı zamanda Allah hakkıdır.

4. Kamu Haklarına İlişkin Temel İlkeler

İslam dininin kamu hakları bağlamında ortaya koyduğu temel ilkeleri; ehliyet (işin uzmanı olma), adalet, istişare (danışma) ve denge şeklinde ifade edebiliriz.

4.1. Yaptığımız İşin Uzmanı Olmalı ve Adaleti Gözetmeliyiz

Başlıktaki ifadeyi iyi anlamak için şu ayet-i kerimeye bir bakalım: “Allah size, mutlaka emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder. Allah size ne kadar güzel öğütler veriyor! ” 9

Yüce Allah bu ayette bizlere işi ehline vermemiz ve adaletli olmamız gerektiğini emrediyor. Buna göre kamu hizmetlerini ehliyet ve liyakat sahibi, işin uzmanı olan nitelikli kişiler yürütmelidirler. Bizim de bize verilen görevi hakkıyla yapabilecek yeterlilikte olma sorumluluğumuz bulunur. Toplum için ise işlerini yürüten kişilerin işin niteliğine göre liyakatli olmasını istemeleri bir haktır.

Sadece kamu hizmetlerinde değil hangi meslek grubunda olursak olalım o işte ehliyetli, kaliteli, nitelikli olmak, o alanda uzmanlaşmak topluma karşı en önemli sorumluluğumuzdur. Çünkü en temel sosyal sorumluluklarımızdan biri olan çalışmak ve üretmeyi hakkıyla yapabilmemiz buna bağlıdır. Bundan dolayı yaptığımız işte kaliteli olmamız, uzmanlaşmamız gerekir.

Her birimiz yaptığımız işle, toplumda bir boşluğu doldurmaktayız. Eğer işimizi kaliteli yaparsak, ürünlerimiz nitelikli olursa topluma en güzel şekilde hizmet edebiliriz. Yaptığımız işe uygun bir kişi değilsek, işimizde uzmanlaşmamışsak, yani bulunduğumuz makama layık değilsek, içinde yaşadığımız toplumun zayıf halkasıyız demektir. O hâlde topluma karşı temel sorumluluklarımızın başında mesleki kalitemizi artırmak gelmektedir.

Kamu hakları bağlamında ifade edilmesi gereken bir diğer temel ilke adalettir. Bizim bulunduğumuz ortam ve şartlarda topluma karşı adaletli olma sorumluluğumuz bulunmaktadır. Nerede, hangi durumda olursak olalım adaletten ayrılmamalıyız. Toplumu oluşturan bireyler olarak hepimiz adalet ilkesine sıkı sıkıya bağlı kalırsak adaletli bir toplum ortaya çıkacaktır.

Adaletli bir toplumun oluşması için sadece devletin belli kurumlarının ya da bazı kişilerin adaletli olmaları yetmez. Toplumdaki her bireyin adaleti esas alması gerekir ki adil toplumdan söz edilebilsin.

Bir yerde adaletin olduğunu her şeyin yerinde olmasına ve her hak sahibine hakkının veriliyor olmasına bakarak anlayabiliriz. Tersi bir durum varsa, yani hiçbir şey yerinde değilse ve hak sahiplerine hakları verilmiyorsa orada adalet değil zulüm var demektir. Bizim görevimiz her zaman adaletin yanında, zulmün karşısında yer almaktır.

4.2. Danışarak İş Yapmalıyız

Rabbimiz “Onların işleri aralarında danışma iledir.”¹⁰ buyurmaktadır. Gerek kamu hizmetlerini gerekse diğer hizmetleri yürütenler işlerini bilen insanlara danışarak yapmalıdırlar. Danışarak iş yaparsak farklı tecrübelerden yararlanır, kendimizi birçok hatadan korumuş oluruz. Atacağımız adımları belirlemede, hayatımızı yönlendirmede örneğimiz olan Sevgili Peygamberimiz (sas) de birçok işini arkadaşlarıyla danışarak yapmıştır.

İki toplum düşünelim: Birinde insanlar danışmaya hiç önem vermesinler, herkes kendi isteğine göre hareket etsin. Diğerinde ise bütün işler uzman kişilerden görüş alınarak yani danışılarak yürütülsün.

İşlerin danışma ile yürütülmediği toplumda aynı hatalar sürekli tekrar edilecek ve bu şekilde toplumun enerjisi israf olacaktır. Buna karşılık işlerin danışma ile yürütüldüğü toplumda ise önceki tecrübelerden ders alınacak, daha önce yaşanan hatalar tekrar edilmeyecek ve sonuçta bütün toplum kazançlı çıkacaktır.

Biz gençler de özellikle hayatımızın önemli kararlarını alırken bilgi sahibi kişilere danışıp onların görüşlerini almalı ve bu doğrultuda hareket etmeliyiz. Böylece hayatımızın en önemli kararlarında tecrübesizlikten kaynaklanan hatalardan korunmuş oluruz.

4.3. Kendi Haklarımızla Toplum Hakları Arasındaki Dengeyi Gözetmeliyiz

Kamu haklarının ön planda tutulması, kişi (kul) haklarının göz ardı edilmesi sonucunu ortaya çıkarır mı? Kamu haklarıyla kişi (kul) hakları arasındaki denge nasıl kurulabilir?

Bu soruları anlamaya çalışırken şunu söyleyebiliriz: Kamu hakları alanının fazlaca genişletilmesi, kişi hakları alanının aynı oranda daraltılması anlamına gelir. Kamu hakları alanının oldukça geniş tutulması, insanın alanını fazlasıyla daraltır. Kişi hakları alanının geniş tutulması ise devleti ve toplum düzenini ortadan kaldırır.

Bu yönüyle İslam kamu yani toplum hakkını ve kişi (kul) hakkını olabildiğince dengeli bir seviyede tutmuştur. İslam kamu hakkını da kul hakkını da tamamen daraltmamıştır. İki hak kategorisi arasında kavranabilir ve uygulanabilir bir denge kurmuştur. İslam’da bütün hayatını devletine feda etmiş bir birey tanımlaması ve bu şekilde ortaya konmuş bir hak dağılımı söz konusu değildir. Aynı şekilde, toplumun bütünüyle yok sayıldığı, her durumda kişilerin şahsi çıkarlarının esas alındığı bir hak dağılımı da söz konusu değildir. İslam’a göre esas olan, bu iki uç arasında dengeyi yakalamaktır.

Yöneticiye itaati emreden ayet¹¹ ve hadisler de kişi hakkı - kamu hakkı dengesinde düşünülmelidir. Burada itaat yönetilen için sorumluluk, yöneten içinse haktır. Esasında bu hak, yöneticinin vekâlet ettiği milletin hakkıdır. Yöneticiye itaat eden, millete ve milletin birlikte tesis ettiği düzene itaat etmiş sayılmaktadır. Tabii yönetici de milletin kültür ve medeniyet değerlerine uygun hareket ettiği sürece, itaat edilme hakkını devam ettirmektedir. Toplumun medeniyet değerlerine aykırı hareket ettiğinde ise, itaat edilme hakkını kaybetmiş olur. Nitekim Peygamber Efendimiz (sas) “Allah’a isyan hususunda kula itaat yoktur.”¹² buyurmuştur.

5. Toplumsal Boyutları Bakımından İbadetlerimiz

Aslı itibarıyla ibadetlerimiz bizimle Yaratıcımız arasında özel bir iletişim biçimidir. Namazımız, orucumuz, haccımız, zekâtımız ve kurbanımız Rabbimize borçlarımızdır. Her işimizde olduğu gibi ibadetlerimizde de temel hedefimiz Yüce Allah’ın rızasına ulaşmak, onun hoşnutluğunu kazanmaktır.

Durum böyle olmakla birlikte ibadetlerin toplumsal yönleri de vardır. Mesela zekât bütünüyle toplumu ilgilendiren bir ibadettir. Çünkü zekâttan pay alacak olanlar yoksullar, yolda kalmışlar, borçlular ve toplumdaki diğer ihtiyaç sahibi kişilerdir.

Benzer durum kurban için de söz konusudur. Kurbanın Allah (cc) için fedakârlık yapma, sevdiğinden vazgeçebilme gibi yönlerinin yanı sıra yardımlaşma, dayanışma ve paylaşmaya ilişkin yönleri de vardır. Kurban etlerinin üçte biri hane içerisinde tüketilir, kalan üçte ikisi ise misafire, komşuya, akrabaya çevrede muhtaçlara ikram edilir. Meseleye böyle bakıldığında kurban ibadetinin sosyal boyutunun da son derece güçlü olduğu görülür.

Oruç ve diğer ibadetler için de benzer değerlendirmeler yapılabilir. Ancak meseleyi uzatmamak için bu hususu düşünmeyi sizlere bırakıyoruz. Verdiğimiz örnekler çerçevesinde, her ibadetin bir toplumsal boyutunun bulunduğunu ve kamu hakkı oluşturduğunu söyleyebiliriz.

6. Kamu Hakkı İhlallerinin Farklı Görünümleri

Dinimize göre kamu düzenini ve kamu haklarını korumak esastır. Bundan dolayı kamu düzenini bozan ve kamu hakkı ihlali niteliğinde olan bazı fiiller suç olarak tanımlanmıştır. Bunlardan bazılarını açıklayalım.

6.1. Uygunsuz İşler Yapmaktan Kaçınmalıyız

İslam’a göre kamu hakkı ihlali sadece toplum haklarının ihlali ile ortaya çıkmaz. Toplum bireylerinin haklarının ihlali de kimi durumlarda kamu hakkı ihlali olarak değerlendirilmektedir.

Mesela içki içmek İslam’a göre yasaktır, haramdır. Bunu yapan suç işlemiş, kamu hakkı ihlal etmiş olur. Bu kişi her ne kadar kendi şahsına yönelik bir fiil yapmış olsa da, bunun topluma yansımaları da vardır. İçki ile davranışlarını tam olarak kontrol edemeyen kişi, toplum düzenine uygun olmayan davranışlar sergileyebilir, toplum düzenini bozabilir. Biz gençler biliyoruz ki; toplum düzenini bozmak kamu yani toplum hakkı ihlalidir. Ayrıca içki ile akli dengesi zarar gören kişi, toplum için harcayacağı enerjisini israf etmiş olur. Bu da bir yönüyle kamu hakkı ihlalidir.

Diğer yandan toplumdaki herhangi bir insana zarar vermek bütün topluma zarar vermekten farksızdır. Oysa toplumun bütün fertlerinin güvenlik hakları bulunur. Dolayısıyla tek tek bireylere yapılan saldırı ve haksızlıklar da bir anlamda topluma ve toplumsal yapıya karşı bir tecavüz olarak görülebilir.

6.2. Aileye Zarar Vermek, Toplumun Temelini Sarsar

Dinimiz, aileye yönelik saldırı niteliğindeki fiilleri de kamu hakkı ihlali olarak görmüştür. Çünkü İslam’a göre aile toplumun temel yapı taşıdır. Aileyi bozan fiiller, toplumu da bozmuş olur. Bu sebeple dinimiz nikâhsız birliktelikleri şiddetle yasaklamış, zina suçunu toplumu helak eden, çökerten büyük günahlardan saymıştır.

Neden? Çünkü aileleri yıkan en büyük afet zinadır. İnsanların nikâhsız bir şekilde birlikte yaşadıkları toplumlarda aileden söz edilemez. Böyle toplumlarda ailenin belki adı vardır ancak esası yoktur. İslam toplumunda ise aile, bireyleri hayata ve topluma hazırlayan temel okuldur. Çocuklar inancı, ibadeti ve ahlakı anne, baba ve kardeşleriyle birlikte yaşadıkları aile ortamında öğrenirler.

İşte bundan dolayı aileyi yıkıma götüren, kişilerin namusuna dil uzatmak şiddetle yasaklanmıştır. Çünkü bu da kamu hakkıdır. Bazı şeylerin konuşulması, gerçekleşmesinden kötüdür. Bir şahsa iftira atılmışsa, onun artık o bölgede rahatça yaşama imkânı kaybolabilmektedir. Böyle bir durum o kişinin aile düzenini bozabilmektedir. Bunun da ötesinde bir yerde insanların namusuna iftira atılıyorsa, artık o toplumun temizliği ve berraklığı zedelenmiş olmaktadır.

Öte yandan gerçek dışı söylentilerin etrafta dolaşmasıyla, toplumun gündemi asılsız konuşmalarla işgal edilmiş olmaktadır. İnsanların iffetine iftira, toplum gündeminin bozulması ve meşgul edilmesi, o bölgedeki huzurun ortadan kaldırılmasına sebep olacağından büyük bir suçtur. İslam’a göre bir şahsa bu konuda iftira atıp şahit getiremeyen kişi kamu hakkı ihlali sebebiyle cezalandırılır. Yine böyle kişilerin tanıklıkları da kesinlikle kabul edilmez.¹³

6.3. Eşkıyalık/Terör Güvenliğimizi Tehlikeye Atar

Bir sonraki basamakta, kamu düzenini bozucu fiiller belli bir bölgeye yönelik olmaktadır. Neyi kastediyorum? Eşkıyalık suçunu, magandalığı, terörü kastediyorum. Bir şahıs ya da grup yol keserek insanların canlarına ya da mallarına zarar verdiğinde, o bölgede toplum düzenini bozmuş olmaktadır. O bölgede bulunan ya da oraya gidecek olan her kişi, bunun tedirginliği içerisindedir.

Bir bölgede terör eylemleri varsa, o bölgedekiler, oraya gidecek ve oradan geçecek olan herkes bundan rahatsız olacak, belki de zarar görecektir. Çünkü terör suçunun temel amacı o bölgedeki kamu düzenini ortadan kaldırmak, güvenliği yok etmektir. Bu sebeple eşkıyalık, İslam’a göre büyük suçlardan kabul edilmiş ve bu tür suçları işleyerek kamu hakkını ihlal edenlere ağır cezalar verilmiştir.

6.4. İsyan Topluma Zarar Verir

Kamu düzenine ve kamu haklarına yönelik bir diğer ihlal türü isyandır. İsyan suçunu işleyenler, meşru yollarla yönetime gelen ve toplumun menfaatleri doğrultusunda yönetim faaliyetini sürdüren kişilere karşı isyan etmek suretiyle toplum hakkını ihlal etmiş olur. Çünkü isyan, devleti asıl işlerinden alıkoyan bir kamu hakkı ihlalidir.

İsyan edenlerin amacı yönetimi indirmek ve yerine geçmektir. Bunu yaparken kullanacakları tek araç ise kuvvettir. Kuvvet kullanarak yönetimi ele geçirmekse en büyük zulümdür, kamu hakkı ihlalidir. Şayet yöneticiler hak ve adaletten ayrılırlarsa o zaman da kargaşa çıkarmadan onlara hakkı ve adaleti hatırlatmalıyız.

6.5. Devlet Malına Zarar Vermekten Sakınmalıyız

Devlet malını korumak her birimizin temel görevlerinden biridir. Devlet malını yiyen, milyonlarca kişinin hakkını yemiş, karnına ateş doldurmuş olur. Çünkü devlet malı dediğimiz şey aslında bütün toplumun ortak malıdır.

Bu konuda ikinci halife Hz. Ömer ne kadar güzel bir örnektir. O, halifeliği sırasında Hz. Peygamber’den (sas) öğrendiği üzere devlet malını koruma hususunda son derece hassas davranmış, kimsenin devlet malına el uzatmasına müsaade etmemiştir. Kendisi de devlet başkanı olarak kendi malıyla devlet malını birbirinden ayırmış, devlet malını kendi özel işlerinde kullanmamıştır. Öyle ki gece devlet işlerini yaparken devletin mumunu kullanmış, devlet işlerini bitirip kendi özel işlerine başlayınca devlete ait mumu söndürüp kendi mumunu yakmıştır.

Ne kadar güzel bir örnek! Devlet mallarının bütününe dair tavrımız böyle olmalı, yolları, parkları, hastaneleri ve diğer kamu mallarını korumalıyız.

Diğer kurumlarımız gibi okullarımızı da özenle korumalıyız. Hastanelerimiz şifa dağıttığı gibi okullarımız da bilgi ve görgü dağıtır. Dinimizin okumaya, ilim öğrenmeye ne kadar önem verdiğini biliriz. Sevgili Peygamberimiz (sas) ilim yolunu, cennet yolu olarak ifade etmiştir.

Bizlere düşen, okullarımızda bilgi birikimimizi artırmak, kendimizi geliştirmek ve kurumlarımızı korumaktır. Bu sebeple okullarımızda sıralara, masalara, kapılara, bilgisayarlara ve diğer okul eşyasına zarar verilmesine müsaade etmemeliyiz. Hem okullarımızın hem de diğer kamu mallarının toplumun bizlere emaneti olduğunu bilmeli ve bu anlayışla hareket etmeliyiz.

6.6. Vergi Kaçırmak, Toplum Hakkını İhlal Etmektir

Devletin topluma yönelik hizmetlerinin temel kaynağı vergilerdir. Eğitimden sağlığa birçok alanda sunulan imkânlar vergilere dayanır. Biz gençler birçok hizmeti bu şekilde almaktayız. Yıllarca eğitim gördüğümüz okullar, hastalandığımızda şifa bulmak için gittiğimiz hastaneler, bizleri sevdiklerimize ulaştıran yollar… Hepsi bizlerden alınan vergilerle yapılmaktadır.

O hâlde bu tür hizmetlerin sürdürülmesi için devletin belirlediği vergilerin ödenmesi gerekir. Bizler de elde ettiğimiz menfaatlere karşılık bedelini ödememiz gerektiğini kabul etmeliyiz.

Vergisini ödemeyen kişi, topluma karşı sorumluluğunu yerine getirmemiş olur. Bizler de hayatımızın ilerleyen dönemlerinde vergi ödemekle sorumlu olduğumuzda, vergimizi mutlulukla ödemeliyiz. Biliriz ki devletimiz, verdiğimiz vergilerle toplumsal ihtiyaçları karşılayacak, yeni okullar, hastaneler, yollar vb. hizmetler yapacaktır.

6.7. Çevremize Zarar Vermemeliyiz

Yaşadığımız çevre bizlere emanettir. Çevremizi her türlü olumsuzluktan korumak durumundayız. Ortak kullanım alanlarımıza zarar veremeyiz. Parklardaki oturakları, spor aletlerini düşünelim. Bunları amacı dışında kullanmak, kirletmek, bunlara zarar vermek kamu hakkı ihlali demektir.

Çevreye zarar verme şekillerinden biri, ortak kullanım alanlarının kirletilmesidir. Dinimiz bizlere temizliği emretmiştir. Temizlik imandandır. Her Müslüman için temizlik temel prensiplerdendir. Bu sebeple yollara, parklara, ortak kullanım alanlarına çöp atamayız. Bir plastik atığın uzun yıllar boyunca tabiatta bozulmadan kaldığını düşündüğümüzde, temizliğin çevremizi korumak bakımından ne kadar önemli olduğunu bir kere daha fark etmiş oluruz.

Çevreye zarar vermenin birçok çeşidini düşünebiliriz. Bunlardan biri de çevremizdeki hayvanlara zarar vermektir. Dinimiz hayvanlara merhametle davranmamızı emretmektedir. Zaman zaman çevredeki kedilere, köpeklere akıl almaz işkenceler yapıldığını duyuyoruz. Bizler bunu kabul edemeyiz ve biliriz ki bütün yaratılmışlara merhamet etmek, Müslümanın en önemli özelliklerinden biridir.

6.8. Orman Yangınlarına Sebep Olmaktan Kaçınmalıyız

Yarın kıyametin kopacağını bilseniz dahi bugün elinizdeki ağacı dikin!¹⁴

Ormanlar akciğerlerimizdir. Ormanlarımıza verilen zarar, ciğerlerimizde açılan yaradır. Ormanlarımızı korumak toplum bireyleri olarak her birimizin görevidir.

Peygamberimiz (sas) kıyamet vakti gelse bile elimizdeki fidanı dikmemizi isterken, bizler nasıl ormanlara zarar verebiliriz ki!

Her yıl birilerinin ihmali sebebiyle ormanlarımızın yandığını üzülerek görüyoruz. Uzun yıllar içerisinde oluşan ormanların bir anda kül olması ne kadar rahatsız edici!

Biz gençler sahip olduğumuz her şeyin bize emanet olduğunun farkındayız. Ormanlarımız da bizlere emanettir. Onları en güzel şekilde koruyup bizden sonraki nesillere teslim etmek zorundayız.

Bizler bu yaklaşımla hareket etmeli, orman yangınlarına sebep olabilecek davranışlardan özenle uzak durmalıyız.

6.9. Gürültü Kirliliği ile Çevremize Zarar Vermemeliyiz

Topluma yönelik her hareketimizde dikkatli olmak durumundayız. Çöplerle etrafı kirletmemek konusunda ne kadar özenli isek, gürültü kirliliği konusunda da o kadar özenli olmalıyız. Kuşlarıyla, akan su şırıltılarıyla, rüzgârın uğultusuyla her çevrenin tabii bir sesi vardır. Bu, insan için huzur ortamı demektir.

Bir de tabiatın ritmine yönelik insan müdahaleleri vardır ki bunlar çoğu zaman tabiatın dinlendirici sesini bastırır, insanı rahatsız eder, gerginleştirir. Kalabalık şehir yaşantısında görülen araç sesleri, fabrika sesleri, inşaat sesleri vb. sesler…

Hayat şartları gereği zorunlu olarak işittiğimiz seslere katlanıyoruz. Gürültüsü var diye araçlara, inşaatlara bütünüyle karşı çıkmıyoruz. Çünkü bunlar hayatımızın devamı için gereklidir. Ancak bir de keyfî gürültüler var ki asıl sorun bu!

Mesela araç egzozuna takılan ses yükselticiler. Son derece rahatsız edici ve yasak olmasına karşın bazı insanlar, egzoz sesiyle toplumu rahatsız etmekten mutluluk duyuyorlar. Bu asla topluma saygılı ve duyarlı kişilerin yapacağı bir davranış değildir.

Gürültü kirliliğinin bir diğer görünümü ise yüksek sesle müzik dinlemektir. Evde ya da araçta sesi sonuna kadar açıp müzik dinlemek, film veya başka bir program izlemek tam anlamıyla topluma saygısızlıktır. Faydalı bir program bile olsa, yüksek ses açarak onun başkalarına zorla dinletmek hak ihlalidir. Çünkü her insan kendi programını ve kendi dinleyeceği şeyi seçme hakkına sahiptir.

Düğünler ve eğlence programları gürültü kirliliğinin bir diğer türünü oluşturur. Bu merasimler uzun süre yüksek sesle devam ettiğinde, çevredeki insanlar rahatsız olmakta, kendi işlerini yapamamakta, böylece kamu hakkı ihlali ortaya çıkmaktadır. Bunları yapanlar, hastaların, çocukların, yaşlıların vb. şekilde sıkıntı içinde olanların durumunu düşünerek hareket etmelidirler.

Özellikle günümüz şehir yaşantısı ve apartman düzeninde kendi evlerimizde dahi ses hususunda dikkatli olmamız gerekir. Gürültü yaparak yan komşumuzu, alt ya da üst komşularımızı rahatsız etmemeliyiz. Çünkü sürekli yüksek sesle komşularını rahatsız eden kişi, toplum haklarını ihlal ediyor demektir.

6.10. Her Türlü İsraftan Kaçınmalıyız

Dinimiz israfı, saçıp savurmayı, gereksiz harcamaları yasaklamıştır. Yüce Allah israf edenleri sevmez.¹⁵ Her şeyi ihtiyacımız olduğu kadar kullanmalı, fazlasından uzak durmalıyız.

Hiç kimse “kendi malım, istediğimi yaparım” diyemez. Bir örnek özerinden bunu anlamaya çalışalım. Araştırmalar gösteriyor ki Türkiye’de günlük beş milyon ekmek çöpe atılmakta yani israf edilmektedir. Ekmeğin yanı sıra israf olan meyveleri, sebzeleri, diğer gıdaları düşünelim. Eskimeden atılan ayakkabıları, kıyafetleri, ev eşyalarını düşünelim. Dönüşümü mümkünken, çöpe attığımız kâğıtları, metalleri, camları düşünelim. Bunların hepsi israftır ve kaybeden bütünüyle toplumdur. Çünkü çöpe atılan, israf edilen eşyalar aslında bütün insanların ortak malıdır. İsraf edilen eşyaların bir gün bittiğini düşündüğümüzde bundan sadece israf edenler değil bütün insanlar zarar görecektir. Oysa bizim kimseye zarar vermeye hakkımız yoktur.

Bunları düşünerek bizler israfın her türünden uzak dururuz. Yiyebileceğimiz kadar alırız ki fazlasını çöpe atmak zorunda kalmayalım. Kıyafetimizi, ayakkabımızı özenli kullanırız ki hemen yıpratmayalım, yenisine ihtiyaç duymayalım. Kamu mallarını dikkatli kullanırız ki sürekli değiştirilmesi gerekmesin.

İsrafın bir diğer türü zaman israfıdır. Özgürüz, kendi kararlarımızı kendimiz veririz. Bizim adımıza başkalarının karar vermesine razı olmayız. Ancak kendi kararlarımızı verirken sosyal sorumluluklarımızı, içinde yaşadığımız toplumun bir parçası olduğumuzu unutmamalıyız. Biz kaliteli olursak, toplum kaliteli olur. Biz zamanımızı iyi değerlendirirsek, bir yönüyle toplumun zamanını korumuş oluruz.

Şöyle düşünelim: Ülkemizin nüfusu seksen üç milyon. Her insanın bir dakikası israf olsa bu seksen üç milyon dakika yani yüz altmış yıl demektir. Her kişinin bir dakikalık kaybı millet olarak yüz altmış yıllık kayıp anlamına geliyor. Mesele böyle değerlendirildiğinde, zaman israfının toplumsal yönü açık biçimde ortaya çıkmış olur. Toplumların yarıştığı günümüz dünyasında bunun önemi daha da artmaktadır.

O hâlde sosyal sorumluluk anlayışımızın gereği olarak israfın her türünden uzak durmak öncelikli görevlerimizden biridir.

7. Afet Sonrası Sosyal Sorumluluklarımız

Afetler hayatımızın acı gerçekleridir. Bilimsel gelişmelere dayalı olarak afetlerin olumsuz etkileri en aza indirilmeye çalışılmış ve bu konuda belli düzeyde mesafe alınmıştır. Ancak bilim ve teknoloji ne kadar ilerlerse ilerlesin afetlerden bütünüyle korunmak mümkün değildir. Bu, bütün dünya ülkeleri için geçerli bir durumdur.

Deprem, sel ve yangın gibi doğal afetlerde devletin görevleri olduğu gibi toplum bireyleri olarak bizim de görevlerimiz vardır. Bunu arama kurtarma süreçlerine katkı sağlamak ve mağdurların ihtiyaçlarını gidermeye çalışmak şeklinde temelde iki madde hâlinde ifade edebiliriz.

Haberlerden şahit olduğumuz deprem sahneleri vardır zihinlerimizde. Zamanla yarışılan anları, deprem sonrası arama kurtarma faaliyetlerini düşünelim. Enkaz altından gelecek bir sesi duymak için çabalayan kurtarma ekibini aklımıza getirelim. O ortamda, çevredeki insanlar oraya gelip gürültü yaparlarsa, enkaz altından sesini duyurmaya çalışan bir depremzedeyi kurtarabilmek mümkün olur mu? Burada olduğu gibi sosyal sorumluluklarımız farklı ortam ve şartlarda çok farklı şekillerde karşımıza çıkıyor. Hangi şekilde olursa olsun, toplumun bir ferdi olarak üzerimize düşeni en iyi şekilde yerine getirmek görevimizdir.

Meseleyi doğal afet mağdurlarına doğrudan yardım bakımından da düşünebiliriz. Devlet elbette afetzedelerin bir kısım ihtiyaçlarını karşılar. Ancak bizler de bu tür durumlarda tam anlamıyla duyarlı olmak, zorda kalanlara yardım etmek durumundayız. Afet bizim uzağımızda olsa bile başlatılan yardım kampanyalarına destek olabilir, mağdurlara yardım elimizi uzatabiliriz.

Unutmamalıyız ki her afet bir imtihandır. Afetzede için sabır, diğer insanlar için muhtacın yardımına koşma imtihanı!

8. Kamu Haklarında Son Derece Duyarlı Olmalıyız

Dinimiz İslam bizlere kamu hakları konusunda ileri düzeyde duyarlı olmamızı öğretir.

Hz. Peygamber (sas) şöyle buyurmuştur:

“Birbirini sevmede, birbirine merhamet etmede ve birbirini görüp gözetmede müminler tek bir vücut gibidirler. O vücudun bir organı rahatsız olunca öteki organların tamamı uykusuzluk ve derin bir rahatsızlık hisseder. Hasta olan organın ıstırabını daima paylaşırlar.”¹⁶

Sevgili Peygamberimiz (sas) Müslümanları bir vücuda benzetmiştir. Burada vücut Müslüman toplum yani ümmettir. Her bir organın vücudu korumak için ortaya koyduğu çaba da kamu haklarını koruma gayretidir.

Burada şunu soralım kendimize: Bu hadisi duyan bir kişi ne düşünür? “Aman bana ne başkasının hakkından” der mi? Hayır, asla! Bizler bu hadisi görünce demeliyiz ki; biz Müslümanlar tek bir vücut gibiyiz. Vücudumuzun bir organını diğerinden ayıramadığımız gibi, diğer insanların haklarını da kendi haklarımızdan ayıramayız.

Kendi haklarımıza ne kadar değer veriyorsak, başkalarının haklarına da o kadar değer veririz. Kendi haklarımızı korumak için nasıl mücadele ediyorsak, kardeşlerimizin haklarını korumak için de aynı şekilde mücadele eder, bir binanın tuğlaları gibi birbirimize destek oluruz.¹⁷

Peygamberimiz (sas) Müslümanları böyle ifade ederken, biz gençler kamu hakları konusunda nasıl duyarsız olabiliriz ki! Eğer sadece kendi hakkımızın peşine düşer de başkalarının haklarını korumazsak, sağlam bir bina değil ancak ayak altında kalan tek tek tuğlalar gibi oluruz. O hâlde Peygamberimizin buyruğu doğrultusunda, yapmamız gereken başkalarının haklarına saygı göstermek, kendi haklarımızı koruduğumuz gibi onların haklarını da korumaktır.

9. Kamu Hakkı İhlalinin Karşılığı

Kamu hakkı ihlalinin iki tür karşılığından söz edebiliriz: Birincisi dünyadaki, ikincisi ise ahiretteki karşılığıdır. Hangi tür kural olursa olsun her kamu hakkı ihlalinin bir karşılığı vardır. Eğer hukuk kuralı ihlal edilmişse hukuk sistemi içerisinde bir ceza ya da başka bir karşılık söz konusu olur. Hukuk kuralı niteliğinde olmayan bir din ya da ahlak kuralı ihlal edilmişse, bunun dünyevi karşılığı genellikle toplumsal baskı ve kınanma şeklindedir.

Bütün ihlallerin bir de ahirette karşılığı vardır. Çünkü Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “Kim zerre kadar iyilik yaparsa onu görür. Kim de zerre kadar kötülük yaparsa onu görür.”¹⁸ Kimsenin yaptığı haksızlık yanına kâr kalmaz. Haksızlık yapan kişi bu dünyada değilse ahirette yaptığının cezasını mutlaka görür. Biz gençler bu bilinçle hareket eder, yaptığımız her işin, attığımız her adımın, aldığımız her nefesin hesabının sorulacağını biliriz. Hayatımızı da bu anlayışla şekillendiririz.

Sonuç

Kamu hakları, bütün olarak toplumun haklarıdır. Hakkın sahibi toplum, sorumlusu ise kişilerdir. Dinimiz toplumun haklarını koruma altına almış ve kamu haklarını Allah hakkı olarak nitelendirmiştir.

Haklarımızı ve sorumluluklarımızı belirleyen Rabbimiz ve Sevgili Peygamberimizdir. Dinimize göre her ibadetin toplumsal bir yönü bulunmaktadır ve her ibadet bir yönüyle kamu hakkı oluşturmaktadır.

Toplumun hakları korunurken görevler ehil olan nitelikli kişilere verilmeli, adalet esas olmalıdır. Ayrıca tüm işler danışılarak yürütülmelidir.

Bizler toplumun hakları konusunda son derece duyarlı olmalıyız. Aileye ve topluma zarar verecek davranışlardan uzak durmalı, aileyi ve toplumu koruma çabası içerisinde olmalıyız.

Devlet malını korumalı, bu konuda Hz. Ömer’den öğrendiğimiz hassasiyetle hareket etmeliyiz.

Çevremizde ne varsa hepsinin bizlere emanet olduğunu bilmeli, bu bilinçle hareket etmeliyiz. İçinde yaşadığımız tabiatı ve toplumu korumalı, çevreye zarar verecek her türlü davranıştan uzak durmalıyız.

Sahip olduğumuz imkânları israf etmemeli, zamanımızı ve her türlü imkânımızı en etkili şekilde kullanma gayreti içerisinde olmalıyız. Bilmeliyiz ki israf ettiğimiz her şey, yaşadığımız toplum için bir kayıptır.

Tabii afetlerden ya da başka sebeplerden kaynaklanmak üzere zor durumda olan, sıkıntılar yaşayan insanlara yardımcı olmalıyız. Onların dertlerine deva olmak için koşturmalıyız.

Bilmeliyiz ki attığımız her adımın ya bu dünyada ya da ahirette mutlaka bir karşılığı vardır.

Kaynakça

Buhârî, el-Câmiu’s-sahîh, thk. Muḥibbiddin el-Hatîb ve Muhammed Fuâd Abdulbâki, el-Matbaatü’s-selefiyye, Kahire, 1400 h.

Ebû Dâvûd, Sünen, thk. Kemal Yusuf el-Hût, Dâru’l-Cinân, Beyrut, 1988.

İbn Mâce, Sünen, el-Matbaatü’n-Nizâmî, Delhi, 1905.

Müslim, el-Câmiu’s-sahîh, Daru ihyâi’t-türâsi’l-Arabî, Beyrut, ts.

Nesaî, Sünen, thk. Abdulfettâh Ebû Gudde, Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, Beyrut, 1988.

Tirmizî, Sünen, thk. A. Muhammed Şakir, Mektebetü ve Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî ve Evlâdihi, Mısır, 2. Basım, 1975.

1 Prof. Dr. Ayhan Ak, Ondokuz Mayıs Üniversitesi Ali Fuad Başgil Hukuk Fakültesi.

2 Mâide, 5/2.

3 Bakara, 2/148.

4 Tevbe, 9/40.

5 Ra’d, 13/29; Mâide, 5/35.

6 Tirmizî, Birr, 36.

7 Âli İmrân, 3/132; Nisâ, 4/69.

8 Nahl, 16/90.

9 Nisâ, 4/58.

10 Şûrâ, 42/38.

11 Nisâ, 4/58.

12 Müslim, “İmâre”, 39.

13 Nûr, 24/4.

14 Ahmed b. Hanbel, Müsned, 3/184.

15 En’âm, 6/141.

16 Buhârî, “Edeb”, 27; Müslim, “Birr”, 66.

17 Buhârî, “Salât”, 88.

18 Zilzâl, 99/7-8.

ADALET VE BİZ¹

Giriş

“Muhakkak ki Allah, adaleti… emreder.”²

Felsefe, hukuk, ahlak, siyaset, ekonomi ve din gibi pek çok araştırma alanının merkezinde adalet yer alır. Her din, adalet konusuyla ilgilenir. Hatta dinler kendi geçerliliklerini adaletli oldukları söylemine dayandırır. Diğer dinlere nazaran İslam dini, adaleti hayatın ve ahlakın vazgeçilmezi kabul etmiştir. Cenab-ı Hak, onurlu bir yaşam sürmemiz ve sonsuz mutluluğa ulaşabilmemiz için adaletli olmayı zorunlu kılmıştır.

İlk Müslümanlar, Cenab-ı Hak ve Peygamber Efendimiz (sas) nasıl adaletli olmamızı istiyorsa, ona uygun olarak yaşamışlardır. Cahiliye döneminde hayatı birbirine zehir eden, kardeşin kardeşi katlettiği, insanın hem cinsinin kurdu olduğu bir düzen vardı. İslam’la birlikte adaletin hâkim olduğu, yasalar önünde herkesin eşit kabul edildiği bir toplum düzeni kurulmuştur.

Toplumsal hayatta çoğu zaman sadece yasalar yeterli olmaz. Her şey, yasalara uyan ve onları uygulayan insana bağlıdır. Peygamberimizin (sas) oluşturduğu İslam toplumunda her hâliyle adaleti temsil eden ve âdeta karıncayı bile incitmeyen insanlar vardı. Peygamberimiz (sas) sonrası dönemde de adalet, Müslümanların kültür ve medeniyetlerinin temelini oluşturmuştur.

Toplumda insanların varlığı, iyiliği, huzuru ve güveni için adalet en önemli unsurdur. Bir yerde hâkimiyetin ve devletin devam etmesi adalete bağlıdır. Onun için adaleti korumamız ve ayakta tutmamız istenmiştir.

Biz adaleti bütün insanlar için istemeliyiz. Hiç kimsenin canlı ya da cansız hiçbir varlığa kötülük yapma ve zulmetme hakkı olmadığına inanırız. Çünkü İslamiyet bizlere insanlar arasında dinî görüşleri, ırkı ve dili farklı da olsa bütün insanlar için adaletli davranmamızı emretmiştir.

Tarih boyunca en önemli misyonumuz adaletli bir toplum oluşturmak olmuştur. Bunu gerçekleştirdiğimiz her zaman kültür ve medeniyet alanında da gelişim göstermişizdir. Bizler her daim tarihte adaletimizle diğer milletlere örnek olmuşuzdur. Adaletsizlik baskın olduğu zaman ise maddi gücümüz artsa da manevi olarak zayıflamaya başlamışızdır.

Nitekim şu anda dünyanın dört bir yanında özellikle Müslümanların yaşadığı toplumlarda savaşların ve sıkıntıların had safhada olduğunu görüyoruz. Bunun ana nedeni adalet şuurumuzun kaybolmasıdır. O hâlde tekrar asr-ı saadet tarzında yaşanılabilir bir dünya kurmak istiyorsak, İslam’ın adalet ilkesini bireysel ve toplumsal alanda uygulamaya çalışmalıyız.

1. Adalet Niçin Önemlidir?

“… Adaletli olun, Şüphesiz Allah adaletli olanları sever.”³

Adalet, İslam’ın temel dinamiğidir. Adalet, aile ve toplum hayatı için vazgeçilmez bir öneme sahiptir. Diğer yandan hukuk devleti, insan hakları, sosyal dayanışma ve yardımlaşma, kardeşlik, hoşgörü, dezavantajlı grupların ve ayrımcılığa uğrayan insanların korunması ve barışın sağlanması da adaletle mümkün olabilir.

Adalet, çeşitli alanlarda zayıflığımızın ve geri kalmışlığımızın giderilebilmesi için tarihte olduğu gibi bugün de en önemli anahtardır. Öyle ki bir devletin toplum ve hukuk alanında ahlaklılığının ölçütü adalettir. Hatta Hz. Ali’ye göre bir devletin/toplumun dini adalettir.

İslam toplumlarının ayağa kalkabilmelerinin, birlik ve beraberlik ruhunu devam ettirebilmelerinin yegâne şartı adalettir. Hem uyanış ve dirilişimizde hem de yükseliş ve zirvede yerimizi alabilmemiz için adil olmamız zorunlu gözükmektedir.

Toplumsal hayatta adalet konusunda en büyük görev devlet yöneticilerine düşmektedir. Öncelikle yöneticilerin adaletli olması gerekir. Eğer onlar haksızlık yapar, kamunun gücünü haksız yerde kullanırlarsa toplum hayatı büyük bir yara alır. Zira idarecilerin topluma karşı en önemli görevi adaleti sağlamaktır.

Yanlış anlamamak gerekir, adaletli olması gerekenler sadece devletin yöneticileri değildir. Az veya çok elinde güç olan herkes gücünü adaletli bir şekilde kullanmak zorundadır. Anne babalardan başlayarak, başkaları hakkında karar verme yetkisi olan herkes imkânlarını adaleti gözeterek kullanmalıdır.

Bizler, kendi güç ve kuvvetimizi adaletli bir şekilde kullanmadığımız hâlde başkalarından bunu bekleyemeyiz. “Nasılsanız öyle yönetilirsiniz.” sözünün gereğini düşünerek toplumdaki en küçük yetkisi olan kişilere varıncaya kadar herkesin adil olma zorunluluğu vardır. Peygamber Efendimiz (sas), adil yöneticinin hiçbir kurtuluş çaresi kalmayacak olan mahşer gününde Yüce Allah tarafından kurtarılacak kişilerden olacağını bildirmiştir.⁴

Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig’de devlet için en önemli unsurun adalet olduğunu ifade etmiştir. Kutadgu Bilig’deki yönetici Kün Toğdı adaleti temsil eder. Yönetmek deyince sadece adalet akla gelir. Ayrıca adaletin bütün topluma aynı şekilde yansımasını ifade etmek için güneş benzetmesi yapılmıştır. Adalete dayanan kanunun göğün direği olduğu, kanunun bozulmasıyla göğün direğinin kırılacağı, yani yerinde duramayacağı ifade edilmiştir. Yine yönetimin sürekliliği adaletin uygulanmasına bağlanmıştır. İnsanların sevgi, nefret, arzu, öfke, tamahkârlık, ihmalkârlık ve idarecilerin zafiyeti yüzünden adaletin uygulanması konusunda sıkıntı yaşayacağını belirtmiştir.

Yusuf Has Hâcib, adalete dayanan kanunun su, zulme dayanan kanunun ise ateş gibi olduğunu ve her şeyi mahvedeceğini söylemiştir.⁵ Bütün bu ifadelerden yola çıkarak tarafgirliğin/yandaşlığın, çıkarcılığın, gelenek-görenek algısının, psikolojik dürtülerin, ideolojik ön yargıların, öncelikle de bilgisizliğin adalet anlayışını olumsuz yönde etkilediğini söyleyebiliriz.

Adaletin olduğu yerde toplum güven içinde olacaktır. Adaletin olmadığı yerde ise, kargaşa ve anarşi hâkim olacaktır. Kargaşa ve anarşi toplumsal yapının en büyük düşmanıdır. Dinimiz, din, dil, ırk farkı gözetmeksizin herkese adaletin uygulanması gerektiğini bildirmiştir. Çünkü adaletin olduğu yerde birlik ve beraberlik dolayısıyla da İslam’ın istediği tevhid hayatı ortaya çıkar.

Ayrıca adalet toplumdaki ahlakın güvencesidir. Adaletin olmadığı yerde ahlaki güzellikler yok olmaya, kötülükler gün yüzüne çıkmaya başlar. Birlik, beraberlik, güven duygusu ve vatan sevgisi parçalanır. Kimse kimseye güvenemez. Kin ve nefret her tarafı kaplar. Yürekleri aynı şekilde atmayan insanların oluşturduğu toplumlar ya diğer devletlerin hegemonyasına girerler ya da tarih sahnesinden hızla silinir giderler.

2. Adaleti Nasıl Anlamalıyız?

Adalet, davranış ve hükümde doğru olmak, doğrultmak, hakkaniyete uygun olarak hüküm vermek demektir. Yine iki kişinin arasını düzeltmek, iki taraf arasında ayrımcılık yapmamak, eşit davranmak ve dosdoğru olmak adaletin en önemli şartlarındandır.⁶ Adalet her türlü söz, fiil ve duyguda doğru hareket etmek, dürüst iş yapmak ve hak edene hak ettiğini vermektir.

Adalet, insanlara renklerinden, kültür ve eğitim düzeylerinden, ırklarından veya geldikleri bölgelerinden, toplumsal statülerinden dolayı farklı davranmamak, kimsenin hakkına tecavüz etmemektir.

Ahlak kitaplarında adaletin bütün ahlaki erdemleri kapsadığı ifade edilir. Buna göre genel ve özel bütün faziletler ve erdemler adalete bağlı bir erdem kabul edilir.⁷ Bu anlamda; arkadaşlarımızla dostça geçinmek, akrabalarla ve yakınlarla ilişkimizi sürdürmek, büyüklerimize saygı göstermek, küçüklerimizi sevmek, iyilik yapmak, kötülüğe iyilikle karşılık vermek adaletten ayrı düşünülemez. Yine, ölçülü olmamız, her zaman gerçeği söylememiz, doğru/iyi olmayan kimselerden söz aktarmamamız, doğru olan kişilerin davranışlarından söz etmemiz, yararlı olmayan sözü bırakmamız, bayağı ve düşük insanların sözlerine aldırmamamız gibi erdemler de adaletli olmakla ilgilidir. Buna göre her zaman doğru düşünmemiz ve doğru davranmamız adaletli olmamız anlamına gelir.

Adaletli olmanın hayatımızın farklı boyutlarında karşılığı vardır. Mesela, hukuki alanda kanuna uygun davranmamız, ekonomik alanda ölçü ve tartıyı doğru yapmamız, sosyal alanda herkesi eşit görmemiz, ahlaki alanda erdemli davranmamız adaletli olmanın bir gereğidir.

İnsan olarak adaletin ne demek olduğunu bilmekten daha önemli olan adalet bilinciyle/şuuruyla hareket etmektir. Adalet şuuru oluşmayınca hiçbir alanda iyi bir sonuç ortaya çıkmayacak hatta fayda beklenirken zarar görülecektir. Zira şuurda yerleşmeyen adalet kanunla sağlanamaz.⁸

Kanunların bilinmesi adalet için yeterli değildir. Nitekim tarihte kanunu çok iyi bilen nice zalimler ortaya çıkmıştır. Adalet bilincine sahip olmayan, adaletli düşünme ve davranma kaygısı taşımayan kişilerin hâkim olduğu yerde adaletin gerçekleşmesi beklenemez.

Adaletli olmak için adaletle ve dinle ilgili bir eğitim almış olmak da yeterli değildir. Adaletli olabilmek için adaletin bütün benliğimize işlemesi, onu varoluş meselesi hâline getirmemiz gerekir. İslam’ın bizden istediği de budur.

Bir başka açıdan baktığımızda her organımızın adaletinden söz edebiliriz. Mesela, elimizin adil olması, elimizin yapması gerekeni yapmasıdır. Dilimizin adaletli olması onun doğruları söylemesi, gıybet etmemesi, iftira atmamasıdır. Gözümüzün adaleti, harama bakmaması, kulağımızın adaleti, harama kulak vermemesi, hakikate açık olmasıdır. Bu örnekleri çoğaltmamız mümkündür. İşin özü, adaletli olmak organlarımızın Allah’ın yarattığı ve istediği gibi yerli yerince kullanılması anlamına gelir. Böyle düşününce bireysel adaleti uygulamak toplumsal adaleti uygulamaktan daha kolay değildir.

Burada Kur’an-ı Kerim’in öğretisi olarak adaletin hangi konuları ve davranış şeklini kapsadığına odaklanmamız daha yerinde olacaktır. Kur’an-ı Kerim öncelikle Yüce Allah’ın adil oluşundan söz etmektedir.

3. Yüce Allah Adildir

Adalet kavramı Cenab-ı Allah’ın isim ve sıfatları anlamında kullanıldığında, fazlasıyla adil olan, asla zulmetmeyen, hakka uygun hüküm veren, her zaman ve her yerde hakkın hâkimiyetini isteyen anlamına gelir.⁹

Yüce Allah’ın isimlerinden birisi Adl diğeri Muksid’dir. Her ikisi de adaletle hükmeden anlamına gelir. Zira Allah, hiçbir varlığa zerre kadar zulmetmez. Kendisine inanmayanların hatta nankörlük edenlerin bile hak ettikleri karşılığı tam olarak verendir. Çünkü “İnsan için ancak çalıştığının karşılığı vardır.”¹⁰ kuralını koyan O’dur.

Bazı kimseler Cenab-ı Allah’ın mutlak güç ve kudret sahibi olmasından yola çıkarak, eşyaya, insanlara ve dünyaya istediği şekilde müdahale edebileceğini düşünürler. Hiç şüphesiz Allah’ın her şeye gücü yeter. Ancak Yüce Allah eşya ve insanlarla ilişkilerini ve onlara müdahalesini, koyduğu ilke ve kanunlar üzerinden gerçekleştirir. Bazıları bu durumu, Cenab-ı Allah’ın gücüne bir sınır getirmek olarak algılasa da, zaten bu kuralı koyan bizzat Allah’ın kendisidir. Üstelik kendi koyduğu kurala kendisinin de uyacağını açıklamıştır.

Allah (cc) âlimdir, ilmiyle her şeyi kuşatır. Allah (cc) hakimdir, hikmetle iş yapar. Allah (cc) rahman ve rahimdir, merhametle muamelede bulunur. Allah (cc) kadirdir, gücü her şeye yeter. Allah (cc) âlim, hakim, rahim ve kadir olarak adildir, adaletle hükmeder. İlim, hikmet, rahmet ve kudretle adaletini gerçekleştirir. Böyle olması, Allah’ın bütün değerleri dikkate alarak adil olduğunu gösterir.

Yüce Allah mutlak adildir. Kulları arasında asla ayrım gözetmez. Hak edene hak ettiğini verir. Bazı insanlara mal-mülk verilmesi, bazılarının zengin, bazılarının fakir olması, bazılarının hasta, bazılarının sağlıklı olması, insan açısından akıl ve iradelerini nasıl kullandıklarıyla ilgilidir. Yüce Allah açısından ise imtihanımızdır ve bizim faydamıza olacak birtakım iyilikleri içerir.

Adalet eşitlik demek değildir. Bu yüzden Allah’ın adaletini de eşitlik olarak anlamak doğru değildir. O’nun kendisine özgü bir adaleti vardır. Bu husus, ders almamız istenen bir kıssada şöyle ifade edilir: Bir yerde kâmil bir kişi elindeki malları dağıtmak ister. Yanındakilere, “Allah’ın adaletine göre mi yoksa insanların adaletine göre mi dağıtayım?” der. Oradakiler “Allah’ın adaletine göre olsun.” derler. Kâmil adam, “bir sana, iki falana, üç ötekine” diyerek dağıtır. Bunu görenler “Bu nasıl ilahi adalet! Adalet dediğinde eşitlik olmalı.” derler. Kâmil zat, “O dediğiniz insan adaletinde, Allah ilim, hikmet, rahmet ve kudreti gereği ihtiyaç sahibinin ihtiyacını gidermek için herkesin durumuna göre verir.” der.

Aslına bakılırsa, bizler gündelik yaşamımızda görülen bazı olayları, psikolojik ve zihinsel sınırlılığımızdan dolayı tam olarak çözümleyemezken, olayların Allah ile ilgisini mutlak anlamda ortaya koymamız daha da zordur. Zira bizim hayır gördüğümüzde şer, şer gördüğümüzde hayır olabilir. Her şeyin en iyisini Allah (cc) bilir.¹¹

O hâlde sınırlı bilgimiz ve tecrübemizle Yüce Allah’ın adaletini sorgulamak yerine, ilk önce kendi irade ve gücümüzü doğru kullanıp kullanmadığımızı sorgulamalıyız.

Bizim gerçek adalet sınırları içerisinde kalabilmemiz için ilim, hikmet, merhamet ve kudrete ihtiyacımız vardır. İslam bizlerden sahip olduğumuz ilim, hikmet, kudret, adalet ve merhameti dengeli bir şekilde kullanmamızı ister. Düşünürsek, merhamet de bir çeşit adalettir. Merhametin, adalet ölçülerine göre anlaşılması gerekir.

Ne yazık ki, bizler fark etmeden merhameti adaletten ayırıyoruz. Bazen merhamet o kadar abartılıyor ki merhamet olmaktan çıkıyor, zulme dönüşüyor. Örneğin çocuğumuz sınıfta kalmasın diye hak etmediği hâlde her yıl okulu geçmesini sağlıyoruz. Onuru kırılmasın diye her türlü hatasını görmezden geliyoruz. Yine merhamet anlayışıyla onun her istediğini alıyor, ona her istediğinin olacağı bir dünya sunmaya çalışıyoruz. Olması gerekenden daha fazla ilgi, aşırı acıma, aşırı bir şekilde her istediğini verme ve ona aşırı düşkünlük, merhamet sınırlarımızı zorlamak anlamına gelir. Merhamet sınırlarının aşıldığı durumların daha sonra adaletsizlik olarak döneceğini unutmamalıyız.

Cenab-ı Allah’ın adaletinde insanların sınırsız özgürlüğü olmadığı gibi, bir şeyi zorla yaptırma gibi zorlama da söz konusu değildir. Yüce Allah, her birimize belli ölçüde özgürlük, kabiliyet ve kuvvet vermiş ve verdiği ölçüsünde de sorumluluk yüklemiştir. Allah (cc) hiçbirimizi vermediği bir şeyden sorumlu tutmayacaktır.

Allah kendisi adil olduğu gibi bizden de adaletli olmamızı ister. Yaptığımız her işte adaletli olup olmadığımıza göre de bir karşılık verir. Yapılan adaletsizliğin karşılığı dünyada da ahirette de kesinlikle görülecektir. Ancak ahiretteki mükâfat bizim hayallerimizin kavrayamayacağı kadar sınırsız ve sonsuzdur. Ceza ise yapılan suç kadardır.¹²

Bir konuda adaletle karar vermek için karar verecek kişi adaletli biri olmalıdır. Ancak bu kişi aynı zamanda kimin neye layık, kimin neyi hak ettiği konusunda doğru, gerçeğe uygun bilgi ve ölçüye sahip olmalıdır. İşte bu çerçevede eksiksiz hüküm verecek olan ancak Allah’tır. İnsanlar hüküm verirken, eksiklikleri, içinde yaşadıkları toplumun kültür ve değerlerinden etkilenmeleri dolayısıyla tam olarak hakkaniyete uygun karar veremeyebilirler. Çünkü insanın bilgisi eksik, ölçüsü tam olarak hakkaniyete uygun olmadığından, hukuk ve mahkeme olsa bile adalet tamamen gerçekleşemez. Bundan dolayı insanı ve bütün varlıkları yaratan Cenab-ı Allah’ın ölçüsünü dikkate almalıyız.

Dinimize göre, “zarar vermek, zarara zararla karşılık vermek ve zarara uğramak kabul edilemez” bir ilkedir. İşte Müslüman âlimler hukuk kurallarını bu temel ilkeye göre belirleyerek temel prensipler bulmaya çalışmışlardır. Ancak hüküm ve ölçüler konulsa bile uygulama esnasında adaletin gerçekleşmesi için, öncelikle bizim imana dayalı ahlakımızın olması gerekir. Bir de toplumsal yapımızın emanet ve sorumluluk duygusuyla denetlenmesi şarttır. O hâlde adalet, sağlam hukuk kuralları, ahlak ve devlet denetimi sayesinde gerçekleşecektir.¹³

Bizler, “Allah adildir, adalet üzere olanları sever.”¹⁴ “Hayatın her alanında kullarına adaletle hükmeder.”¹⁵ prensibini unutmamalıyız. Ayrıca O (cc), adaleti emreder ve her türlü zulmü yasaklar.¹⁶ Yüce Allah mümin veya kâfir herkese hak ettiğini eksiksiz verecektir.¹⁷

4. Allah’ın Kitabında Adalet Nasıl Anlatılır?

“Ey iman edenler!
Allah için hakkı ayakta tutun, adaletle şahitlik eden kimseler olun.
Herhangi bir topluluğa duyduğunuz kininiz, sizi adaletsiz davranmaya itmesin. Adaletli olun…”¹⁸

Adaleti gereği, Allah Teâlâ kâinattaki her şeyi belli bir ölçü ve dengede yaratmıştır. Biz insanlar da kendi görev ve sorumluluklarımızın şuuruna vararak, Allah’ın bizlere emrettiği gibi her şeyi yerli yerine koymalı ve ölçülü olmalıyız. Bu anlamda adalet hayatımızın her alanıyla ilgilidir. Allah (cc), Kur’an-ı Kerim’i de bizlere bir anlamda dünyada adaleti gerçekleştirmemiz için göndermiştir.¹⁹

Kur’an’da adalet, hem Müslümanların zayıf olduğu Mekke döneminde indirilen ayetlerde hem de Müslümanların güçlü oldukları Medine dönemi ayetlerinde emredilmiştir. Adaletin iki dönemde de emredilmesi ve zulmün şiddetle reddedilmesi, adaletin İslam dininin ana ilkelerinden biri olduğunu gösterir.

Kur’an bizlere adil olmamızı emretmiş ve adalet konusunda pratik örnekler vermiştir.²⁰ Bize emredilen adalet gereğince konuştuğumuz zaman doğru söylemeli, sözümüzü eğip bükmemeliyiz. İnsanların arkasından çekiştirmemeliyiz. Kaş ve göz işareti ile insanlarla alay etmemeliyiz. Sadece sözümüzü değil sözün kaynağı olan zihnimizi de temizlemeliyiz. Hak ölçüsüne uygun şeyleri düşünmeliyiz. İyilik yapmayı, iyi insan olmayı, gelecekle ilgili iyi şeyler yapmayı planlamalıyız. Yetimi korumalıyız. Fakiri doyurmalıyız. Sözümüzü ve özümüzü her daim hak üzere tutmalıyız. Bu özelliklere sahip olduğumuz ölçüde doğru davranış ve hüküm ortaya çıkacaktır.²¹

Adalet bilincine sahip olan mümin, bulunduğu yerdeki insanlara güven verir, insanlar onun elinden ve dilinden hiçbir zaman zarar görmez.

Toplum içerisinde her zaman adaleti uygulayan bir grup olmalıdır.²² Hatta Müslümanlar ümmet olarak adaletli olma görevini üstlenmelidir.²³ Allah (cc), adaleti emreden insanları öldürenleri elim bir azap beklediğini bildirmiştir.²⁴ Adalet konusunda kadınlara, yetimlere ve zayıf kimselere daha fazla özen gösterilmelidir.²⁵ Akrabaya da yabancıya da adil olmak gerekir.²⁶ Kötülük yapanlara da yaptıklarına karşılık sadece adaletle hükmedilmelidir.²⁷

Her türlü iş, adaletle kurulmalı ve bitirilmelidir.²⁸ Allah (cc) katında adalet üzere olanla adalete yük olanlar eşit olmayacaktır.²⁹ Adaletten ayrılanlara acı bir azap vardır.³⁰ Bu nedenle adalet konusunda yanılma ihtimali ortaya çıktığında, hükmü kesin olana yönelmek gerekir. Hatta mümin adaletten sapmamak için en azla yetinmelidir.³¹

Adaletle ilgili ayetler, insanlar arasında ayrım yapmadan sahip olmak istedikleri bütün meşru hakları onlara teslim etmenin gerekliliğini ortaya koyar. Hangi ırktan, milletten, aileden, mezhepten, tarikattan veya gruptan gelirse gelsin, insanlara eşit davranmayı emreder. İnsanların sahip olmak istedikleri tüm meşru haklarını eksiksiz bir biçimde onlara vermeyi ve hak ölçülerine katıksız bir şekilde riayet etmeyi öngörür.³²

Kur’an-ı Kerim, adaleti emretme yanında onun uygulamasına ait tamamlayıcı erdemler de ortaya koymuştur. Bu anlamda doğruluk, sözünde durma, vefalı olma, iffetli davranma, yalancı şahitlik yapmama ve sorumluluklara uygun davranma adaleti tamamlayan ilkelerdir. Bunlar, birbirinin sebebi veya neticesi olarak İslam ahlakını ve gerçek hukuk düzenini meydana getirir. Böylece din-ahlak-hukuk birlikteliği sağlanarak hükmün doğruluk oranı artırılır ve daha iyi neticeler elde edilir.

Öte yandan Kur’an’a göre menfaat, sevgi, nefret, akrabalık, taraftarlık, etnik köken, din farkı, siyasal düşünce birlikteliği veya farklılığı ve toplumsal statü adaletten sapmaya sebep olmamalıdır. Buna göre Peygamber Efendimizi (sas) örnek alarak yalnızca Allah (cc) rızası için adaleti gerçekleştirmek ve zulme karşı çıkmak sıradan bir refleks değil, aynı zamanda imanın gereğidir.

5. Peygamberimizin Adalet Konusundaki Tutumu Nasıldır?

Kutsal kitabımız Kur’an-ı Kerim’in geliş sebebi gibi Peygamber Efendimizin gönderiliş gayesi de adaleti gerçekleştirmektir.³³ Müslümanın referans kaynağı Kur’an’ın ve sünnetin hedefi, adil birey ve adaletli toplum oluşturmaktır.

Rahmet ve adaletin temsilcisi Peygamberimizin her konuda olduğu gibi bu konudaki sözleri ve uygulamaları da bizler için bağlayıcıdır. O, birçok hadisinde adaletin ve adil davranmanın önemini dile getirmiştir.

Öte yandan bir kutsi hadiste Allah (cc), “Ey kullarım! Zulmü kendime kesinlikle haram kıldım. Sizin aranızda da onu haram kıldım, o hâlde birbirinize zulmetmeyiniz.” 34 sözüyle adaletsizliğin haram olduğu ifade edilmiştir. Peygamberimiz de “İki kişinin arasını adaletle düzeltmek sadakadır.”³⁵ buyurmuştur. Kişiler arasındaki problemleri doğru yöntemle dengeli, ölçülü, gerçeğe uygun, yerli yerinde, dürüst ve tarafsız bir şekilde, adaletle çözmek sadakadır. Yani adaletli olmak farzın ve sünnetin yerine getirildiği bir ibadettir.

“Yönettiği kişilere ve ailesine karşı adil davrananlar, kıyamet gününde nurdan minberler üzerindedirler.”³⁶

“Hâkimler üç kısımdır: Birincisi cennettedir. İkincisi ve üçüncüsü ateştedir. Cennette olacaklar hakkı bilir ve hakka uygun hüküm verirler. Ancak hakkı bildiği hâlde hüküm verirken haktan sapanlar ve bilgisi olmadığı hâlde doğru-yanlış bilmeden hüküm verenler ateşte olacaklardır.”³⁷

Bedir Savaşı’nda alınan esirler içerisinde Peygamberimizin amcası Abbas da vardı. Esirler, fidye karşılığı serbest bırakılmaya başlanmıştı. Ensar’dan bazı Müslümanlar Abbas’ın Peygamberimizin amcası olduğunu öğrenince, onun fidyesini almaktan vazgeçmeyi ve affedilmesini istediler. Peygamberimiz, “Hayır, asla böyle bir şey olamaz. Onun ödemek zorunda olduğu fidyenin tek bir dirhemi dahi bağışlanamaz.” buyurdu.³⁸ 

Efendimizin Veda Hutbesi’ndeki temel hususlardan biri de adaletli olmakla ilgilidir. Bilinmelidir ki adalet anlayışında ölçü, zenginlik, fakirlik, din farkı değil; hakkı görmek ve ayakta tutmaktır.³⁹

6. Adaletle İlgili Çeşitli Meseleler

Adalet konusu gündeme geldiğinde karşımıza çıkan en önemli zihniyet problemi “tarihe kaçma” tavrıdır. Doğrusu doğal olarak adalet konusunda tarihten örnekler verebiliriz. Bu örnekler tarih ve adalet konusunda bilinçli olmamıza katkı sağlayacaktır. Ancak asıl olarak günümüzde dünya ölçeğinde adaletin nasıl tesis edileceğine ve bireylerin nasıl adil bir insan olacağına cevaplar bulmalıyız. Bizler sorumluluk sahibi herkesin bu soruya cevap bulmaya çalışmasının bir borç olduğunu kabul etmeliyiz.⁴⁰ Buna göre eğer birey adil olursa zamanla milletler ve devletler de adil olacaktır.

Burada İslam’ın adalet anlayışını güncel zihnî problemler üzerinden anlamaya ve açıklamaya çalışalım.

6.1 Adalet mi İman mı?

Adalet, imanla birlikte insanın davranışlarını düzenleyen ahlaki bir disiplindir. İmanın olduğu yerde adaletin de hayata geçirilmiş olması gerekir. Ancak zamanla iman ve adaletin birbirinden uzaklaştığı görülmüştür.

Bir kısım Müslümanlar tarafından iman-adalet ilişkisi bozulduğundan, “adalet mi önemli iman mı” tartışmaları yapılmıştır. Yani bir Müslümanla bir Hristiyan ya da bir kâfir aynı davada yargılansa hüküm neye göre verilecektir?

İman, adaletli olmamızı ister. Bizler inanan inanmayan demeden herkese adil olmalıyız. Peygamberimizin vahiyle uyarıldığı birkaç husustan birisi adalet konusudur. Aleyhine hüküm verilmesi söz konusu olan suçsuz bir Yahudi, tarihte örneğine ender rastlanacak bir şekilde Kur’an’da savunulmuştur.

Söz konusu olay şöyle gerçekleşmiştir. Medine’de Tu’me isimli bir kişi, komşusunun zırhını çalmış ve onu da bir un çuvalına koyarak götürüp bir Yahudi’nin evine gizlemiştir. Un çuvalının deliğinden akan unlar, zırhın önce Tu’me’nin evine kadar geldiğini, sonra da Yahudi’nin evine gittiğini göstermiştir. Müslümanlardan biri olan Tu’me sıkıştırılınca çalmadığına yemin etmiştir. Bunun üzerine Yahudi’yi sorguya çekmişler, o da, “Bunu bana Tu’me verdi.” demiştir. Bazı Yahudiler buna şahitlik etmişlerdir. Tu’me ise kendisinin vermediğine dair yemin etmiştir. Hz. Peygamber de bu durum karşısında tereddüt yaşarken;

“Ey iman edenler! Allah için hakkı ayakta tutan, adaletle şahitlik eden kimseler olun. Bir topluluğa duyduğunuz kin, sizi adaletsizliğe sevk etmesin. Adaleti her zaman yerine getirin. Takvaya en yakın davranış şekli budur.” 41 ayeti nazil olmuştur.⁴² Bu olayla ilgili kabul edilen bir başka ayette de, “(Ey Muhammed!) Biz sana Kitab’ı (Kur’an’ı) hak olarak indirdik ki, insanlar arasında Allah’ın sana öğrettikleri ile hüküm veresin. Sakın hainlerin savunucusu olma.” 43 buyrulmuştur.

Kur’an’ın ve Peygamber Efendimizin sözlerinden ve uygulamalarından hareket edildiğinde adalet, ehliyet ve liyakatin imana tercih edildiği görülür. Zira adalet göz ardı edilip, iman edip etmediğine göre hüküm vermek söz konusu değildir. Bizler “bizden olan haklıdır” veya “bizden olan adaletlidir” şeklinde düşünürsek insanlara haksızlık etmiş oluruz. Hâlbuki Allah (cc), bizlere başkalarına karşı hiçbir şekilde haksızlık yapmamamızı emretmiştir. Kim olursa olsun ya da kimden olursa olsun Allah (cc) zalimleri sevmez.⁴⁴

6.2. Bizden Olan Haklı mı?

Yüce Allah bizden, sizden değil de haklıdan yana olmamız gerektiğini bildirmiştir. Kendimizin, anne babamızın ya da akrabalarımızın aleyhine de olsa, zengin ya da fakir de olsalar adaletli olmamızı, hakkı söylememizi istemiştir. Hislerimize uyup adaletten ayrılmamamızı tavsiye etmiştir.⁴⁵ O hâlde görevimiz dürüst ve tarafsız bir şekilde adaletin uygulanmasını sağlamaya çalışmak olmalıdır.

Mekke’nin fethi sırasında soylu bir kadın hırsızlık yapmıştır ve yargılanacaktır. Yakınları kadının affedilmesi için Peygamberimizin çok sevdiği Üsame’yi ona aracı gönderirler. Bu duruma kızan ve üzülen Peygamber Efendimiz (sas) ilk önce Üsame’ye şöyle demiştir: “Üsame, seni Allah’ın koymuş olduğu herhangi bir cezanın uygulanmaması için aracılık yapar görmeyeyim.” Sonra şöyle bir konuşma yapar:

“Nasıl oluyor da bazı kimseler, Allah’ın kanunu karşısında aracı olmaya kalkışıyorlar. Şüphesiz sizden önceki milletlerin mahvolmasının sebeplerinden biri de, içlerinden asil, ileri gelen birisi suç işleyince onu affetmeleri, zayıf ve fakir bir kimse suç işleyince ise ona ceza uygulamalarıdır. Allah’a yemin ederim ki eğer Muhammed’in kızı Fatıma hırsızlık yapsaydı, onu da cezalandırırdım.”⁴⁶

Görüldüğü gibi Peygamber Efendimiz (sas) konuşmasında hem haksızlığa aracı olan Üsame’yi uyarmış hem de adaletin kişilerin makam, mevki ve şöhretlerine göre değişmeyeceğini, adam kayırmanın adaletle bağdaşmayacağını ifade etmiştir.

Adalet; dini, etnik yapısı, dili ve sosyal konumu ne olursa olsun hiçbir ayrım gözetmeden herkese aynı şekilde uygulanması gereken bir ilkedir. Bu ilkeye tabi olarak İslam kültür ve medeniyetinde din, etnik yapı, sosyal konum vb. unsurlar dikkate alınmadan sadece adaleti yerine getirmek esas alınmıştır.

6.3. Emanet Kime Verilmelidir?

Emanet deyince öncelikle Allah hakkı, kamu hakkı ve kul hakkı akla gelir. Aslında Yüce Allah’ın bize verdiği her şey bir emanettir. Çocuğumuz, eşimiz, işimiz, işgal ettiğimiz makam ve mevkiler, sahip olduğumuz para, bulunduğumuz pozisyonlar hep birer emanettir.

Sosyal medyadan okuduğumuza göre bir kısım insanlar Müslümanların bağnaz olduklarını, sadece kendisi gibi düşünen kişilere değer ve görev verdiklerini ifade ediyorlar. Müslümanların çoğu zaman adaletsiz davrandıklarını ileri sürerek, İslam hakkında yanlış kanaat sahibi oluyorlar. Hâlbuki İslam’la Müslüman birbiriyle ilişkili olsa da, Müslüman demek İslam demek değildir. Zira hüküm verirken İslam bizden olanı değil, haklı ve adaletli olanı tercih etmemizi istemektedir.

Herkesin kendi “iyi”si etrafında tarafgirlik ve bir çıkar grubu oluşturması dünyadaki adaletsizliklerin temel sebeplerinden biridir. İnsanlar yaşamlarında kendileri için bir “iyi” seçmiş olabilirler. Bu “iyi”, bir ideoloji, felsefi düşünce, din ya da dinin bir yorumu olabilir. Kendi “iyi”sinin galip kılınması uğruna adaletin feda edilmesi, geçmişten beri bugün de insanlığın temel zaaflarından biridir.⁴⁷

“Hiç şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder.”⁴⁸ Burada “emanetlerin ehline verilmesi” ile “adaletle hüküm vermek” arasında yakın bir bağ olduğu görülmektedir. Zira hâkim, hakla ilgili hüküm verirken emaneti ehline veren kimsedir. Bu ayet-i kerimeyi, “Adaletin gerçekleşmesi için işlerin ehil olana verilmesi gerekir.” şeklinde okumak mümkündür.

Peygamber Efendimiz (sas) Mekke’yi fethedince burada Kureyş kabilesinin çeşitli ailelerinde bulunan bazı yetki ve vazifeleri yeniden düzenlemiş ve bir kısmını kaldırmıştı. Kaldırmadığı hizmetler arasında Mescid-i Harâm ve çevresinin hizmeti ile hacılara su verme işi de vardı. Birinci hizmeti daha önce Müslüman olmamış olan Osman b. Talha, ikincisini ise Peygamberimizin amcası Abbas yürütmekteydi. Peygamberimiz bu görevlerle ilgili yeni bir düzenleme yapmak üzere Kâbe’nin anahtarını Osman’dan almıştı. Amcası Abbas bu hizmetin de kendisine verilmesini istemişti. Bunun üzerine yukarıda okuduğumuz emanetle ilgili ayet gelmiştir. Peygamberimiz de anahtarı tekrar Osman b. Talha’ya teslim etmiştir.⁴⁹ Yani Osman o zaman Müslüman olmasa da eskiden beri bu işi en iyi şekilde yürüttüğü, yani ehli olduğu için Müslümanların en kutsal mabedi olan Kâbe’nin anahtarı tekrar ona verilmiştir. Böyle bir davranış karşısında Osman b. Talha da Müslüman olur.

Burada emanetin yerine getirilmesi, işin ehline verilmesi ve insanlar arasında adaletle hükmedilmesi yönündeki emirlerin muhatapları genel olarak bütün insanlardır. Ancak özel olarak Müslümanlar ve daha özel olarak da onların yöneticileridir.

Tarih boyunca insanların huzur ve mutlulukları iki sebeple kazanılmış veya kaybedilmiştir: Bunlar emanet ve adalettir. Emanetler ehline verildiği ve adaletle hüküm verildiği müddetçe toplum huzur bulmuştur. Ancak emanete hıyanet ve haksızlıklar ise huzursuzlukların, kavgaların, savaşların, servet ve neslin helâk olmasının en önemli sebepleri arasında yer almıştır.

Emanet, korunması istenen maddi ve manevi değerlerdir. Kişinin kullanıp sahibine iade etmek üzere aldığı eşya emanettir. Okuldaki malzemeler, camideki eşyalar, devlet kurumlarındaki mallar, parktaki oyuncaklar hepsi bizler için birer emanettir. Aynı şekilde makamlar, mevkiler, servetler ve unvanlar da emanettir. Vatanımız, ailemiz, çocuklarımız emanettir. İlim, din, komşuluk hakları emanettir. İşte bize verilen bütün bu emanetleri, Allah (cc) tarafından ne maksatla verilmiş ise ona uygun olarak kullanmalıyız.

Hz. Peygamber (sas), “Münafığın üç belirtisi vardır: Konuştuğunda yalan söyler, söz verdiğinde sözünü yerine getirmez, kendisine bir şey emanet edildiğinde hıyanet eder.”⁵⁰ buyurarak emanete riayet etmemeyi münafıklık alameti olarak nitelemiştir.⁵¹ Bu üç sıfatın aynı zamanda adaletsizlik olduğu da unutulmamalıdır.

6.4. Adalet mi Eşitlik mi?

İnsanlar arasında bir ihtilaf ve dava söz konusu olunca, haklıyı haksızdan ayırmak amacıyla hüküm verilir. Adalet genel anlamda “eşitlik ve dengeyi sağlamak” demektir. Burada eşitlikten maksat, herkese aynı şeyi, aynı vasıf ve miktarda vermek demek değildir. Herkesin hakkını, hak ettiğini, layık olduğunu almasıdır.

Adalet, kanunlar önünde herkesin eşit olmasını gerektirir. Güçlü olan haksızla, güçsüz olan haklının hukuk karşısında eşit muamele görmesidir. Peygamberimiz (sas) Medine’ye hicretten sonra hazırladığı anayasa olarak da kabul edilen sözleşmede (13-14. Madde) bu ilkeyi kayıt altına almıştır.⁵² İnsanların haklarını yiyen kişiler genellikle kendilerini karşıdakilerden üstün ve güçlü görerek haksızlık yaparlar. Devlet gücünü, zayıf da olsa haklı olanın yanına koymak suretiyle adalet sağlanmış olur. 

Hz. Ali’ye göre Müslümanlar dinde kardeşimiz, diğer insanlar insanlıkta kardeşimizdir. Ayrıca insanların eşit olduğu inancı dinin başlıca temellerinden biridir. Çünkü bütün insanların kökü bir anne ve babaya dayanmaktadır. Böylece hiç kimse milliyet, ülke, renk ve soy gibi farklılıktan dolayı başkalarından daha üstün olduğunu iddia edemez.⁵³

6.5. Güçlü Olan Haklı mıdır?

Yüce Allah buyuruyor ki, “And olsun biz peygamberlerimizi açık kanıtlarla gönderdik. Beraberlerinde kitap ve adalet terazisini de indirdik ki insanlar hakkaniyete uygun davransınlar. Bir de demiri indirdik ki onda büyük bir güç ve insanlar için yararlar vardır. Böylece Allah, görmeden iman ederek kendisine ve peygamberlerine yardım edecekleri ortaya çıkaracaktır. Şüphesiz Allah güçlüdür, üstündür.” 54

Ayette insanlar için indirilenler öncelik sırasıyla kitap, mizan ve demirdir. Kitap, adalet olarak ifade edilen mizanın/terazinin ve güç olarak sembolize edilen demirin temel dayanağıdır. Adalet hiç şüphesiz Kitab’a dayanmalıdır. Diğer taraftan adaletin yerine getirilmesi için güç de gereklidir. Eğer güç, adalete ve Kitab’a dayanmazsa zulüm ortaya çıkar ki, o da adaleti de Kitab’ı da yok eder. İnsanlar üzerinde güce dayalı hegemonya kurulur. Kitabın emrettiği hayat yaşanmaz hâle gelir. Kitap ve mizan olur da, güç olmazsa o zaman da Kitab’ın emrettiği adalet uygulanamaz. Buna göre bir toplumun huzurlu yaşayabilmesi için kitap, mizan/ölçü ve güç mutlaka gereklidir.

6.6. Adaletsizlik Zulümdür

Mevlânâ’ya göre adalet, bir şeyi kendi yerine yerleştirmek, zulüm ise bir şeyi kendi yerinden başka bir yere koymaktır. Ağaçlara su vermek adalet, dikene (kuru çalı) su vermek ise zulümdür. Adalet bir nimeti yerine koymaktır.

Adaletin karşıtı zulümdür. Zulmün birçok çeşidi vardır. Haksız yere adam öldürmek, hırsızlık yapmak, şiddet ve baskı uygulamak, topluma, tabiata, çevreye zarar vermek, rüşvet, tarafgirlik, görevi kötüye kullanmak, adam kayırmacılık, kopya çekmek, büyüklenmek, kibir, başkalarına hakaret etmek ve her türlü haksızlık zulme girer.

İnsan haklarına indirilen her yumruk bir zulümdür. Ailede, okulda, şehirde, millette ve bütün yeryüzünde yapılan her bir haksızlık zulümdür. Çocuklarımızın büyükler tarafından aşırı baskı altında ezilmesi zulüm olduğu gibi, gençlerimizin de büyüklerini incitmesi ve üzmesi onlara gereken saygıyı göstermemesi zulümdür.

Okulda öğretmenin otoritesine dayanıp çalışan öğrenciye hak ettiği notu vermeyişi zulüm olduğu gibi, öğrencilerimizin görevlerini yapmaması da zulümdür. Bir şehirdeki araç sürücülerinin hevesleri uğruna, halkın huzurunu tanımayan, onların yaşama hakkına değer vermeyen hızlı araç kullanmaları, bütün bir şehrin insanlarına yapılan zulümdür. Savaşlarda zafere ulaşmak için düşman ülkesine zehirli gaz ve atom bombası atılarak toplu katliamlar yapılması insanlığa karşı işlenen zulüm ve cinayetlerdir.⁵⁵

İslam’ın evrensel ilkelerini yaralayan ve değersizleştiren her şey İslam’a yapılmış zulümdür. Hatta İslam adına bile olsa kazanmak için her yolun mübah görülmesi zulümdür. Zulme destek olmak da aynı şekilde zulümdür. Zulme rıza göstermek de zulümdür. Zalim karşısında adaleti istemek ise en büyük erdem ve ibadettir.

Maalesef insanlar, hayatın her alanında başarı peşinde olduklarından kendi çıkarları söz konusu olunca, zulüm yapanları asla suçlu görmüyorlar. Zulmün sonu başarı olunca zalimlerin alkışlandığını, uzak ve yakın tarihte çok defa görmekteyiz. Ancak çoğu zaman zalim kimseler başarısız olurlarsa o zaman kuvvetini kaybeden zalimi suçlamaya başlamaktayız.

Zulmü nefretle karşılayıp onu her zaman suçlayanlar, zulme uğrayanlar olmuşlardır. Zulmü yapanla zulme uğrayanın dışında kalanlar, yani zulme seyirci olanlar ellerine fırsat geçince zulüm yapma heveslerini içlerinde taşırlar. Bu nedenle onlar psikolojik olarak zalimin kullandığı kuvvete çok defa hayran olurlar.⁵⁶

Hâlbuki zulüm, devletin harap olmasının, milletlerin ve medeniyetlerin yıkılmasının en büyük sebebidir. Yine zulüm dünyada huzur ve mutluluğun yok olmasına ve ahirette en çetin azaba uğramaya yol açacaktır.⁵⁷

İslam dini, insanın onur, izzet ve şerefini ayaklar altına alan her türlü adaletsizliği ve zulmü yasaklamıştır. Adalet ile zulüm bir arada bulunamaz. Allah hiçbir zaman zalimleri sevmez.⁵⁸

Kur’an’a göre adaletsizlik yapanlar ve zalimler hatta zulme meyledenler ahirette ateşle karşı karşıya geleceklerdir.⁵⁹ Bu husus, kişi, grup, toplum veya devletin zulümle devam edemeyeceği düşüncesi ile ifade edilir. Nizamülmülk’e göre bir toplum küfürle gelişim gösterebilir ama zulümle asla… Zulümle yükseldiğini zannedenin de sonu berbat olur.

Allah Resûlü şöyle buyurur: “İnsanlar bir zalimi görürler de onun zulmüne engel olmazlarsa, Allah’ın onları genel bir azaba uğratması kaçınılmazdır.”⁶⁰ Buna göre bizim haksızlıklara karşı durma, mazlumları koruma ve adaletli bir toplum oluşturma gibi bir görevimiz vardır. Bundan dolayı bizler kimseye adaletsizlik ve zulüm yapamayız ve yapmamalıyız. Hatta bir adaletsizlik ve zulüm gördüğümüzde nemelazımcılık yerine müdahale etmeli, elimizle ve dilimizle düzeltmeye çalışmalıyız. Şayet gücümüz yetmiyorsa acaba bu zulmü nasıl yenebiliriz diye düşünmeli, planlar yapmalıyız.

Bir zulüm ortaya çıktığı zaman devletin, toplumun ve bireyin düzelteceği durumlar faklıdır. İnsan zulme karşı tepkisiz ve duyarsız kalamaz. Efendimizin ifadesiyle gücümüz yetiyorsa elimizle, yetmiyorsa dilimizle, ona da gücümüz yetmiyorsa kalbimizle adaleti sağlamalıyız.⁶¹ Adalet bilinci adaletsizliklere karşı tepki göstermemizi gerektirir. Buna göre kendimize veya başkasına adaletsizlik yapıldığı zaman dinî, ilmî ve ahlaki ölçüler çerçevesinde tepkimizi ortaya koymalıyız.

Adaletsizliğe isyan eden vatan şairimiz Mehmet Akif Ersoy da bu hususu şöyle dile getirmiştir:

Kanayan bir yara gördüm mü, yanar tâ ciğerim,
Onu dindirmek için kamçı yerim, çifte yerim!
Adam aldırma da geç git! diyemem aldırırım.
Çiğnerim, çiğnenirim hakkı tutar kaldırırım!
Zalimin hasmıyım amma severim mazlumu…

O takdirde bizler, bin kere mazlum olsak da bir kere dahi zalim olmamaya çalışmalıyız.

6.7. İlahi Adalet Mutlaka Tecelli Edecektir

Allah (cc), her daim insanlardan adaletli olmalarını istemiştir. Ancak biz ne kadar istesek de bu geçici dünyada adaletin tam olarak yerini bulması mümkün değildir. Bu dünya Yüce Allah’ın imtihanı ve hikmeti gereği böyle yaratılmıştır. İşte burada eksik kalan adaletin tamamlanması için sonsuz ahirette her türlü hakkın tam olarak alınacağı büyük ve gerçek mahkeme kurulacaktır. Bu mahkemede hak yerini bulacak, iyiler de kötüler de yaptıklarının karşılığını eksiksiz alacaktır.

Biz ilahi adaletin her yönüyle gerçekleşeceği güne “Mahşer Günü” diyoruz. Bu günde haklı ile haksız tam olarak ayrılacaktır. Her hak sahibi hakkına kavuşacaktır. Hatta mahşerde, yapılan iyilik ya da kötülük çok küçük olsa bile apaçık şekilde karşımıza çıkacaktır. Bir ayet-i kerimede, “Zerre miktarı hayır yapan onu görecek, zerre miktar kötülük yapan da karşılığını alacaktır.”⁶² buyurulmuştur.

Böylece büyük mahkemenin kurulmasıyla herkesin hesabı en adil biçimde görülmüş olacaktır. Cennet ve cehennem hayatı bu hesabın görülmesinden sonra gerçekleşecektir. Allah (cc), en hassas ölçülerle adaleti tam olarak uygulayacak kimseye zerre kadar zulmetmeyecektir.⁶³ Ahiret günü, herkesin yaptığının karşılığını tam olarak aldığı gündür.

Demek ki Allah (cc) hikmet, rahmet, adalet ve kudreti gereği bu dünyada -bize göre- yarım kalan veya hak ettiğimiz hâlde yaşayamadığımız iyi ve güzel hayatı, sonsuz güç ve kudretiyle ahirette lütfedecektir. Hayatı sadece bu dünyadan ibaret saymamız bizi adaletin hiçbir zaman gerçekleşmeyeceği anlayışına götürür. Dünyanın sonlu, ahiretin sonsuz ve Yüce Allah’ın sonlunun da sonsuzun da sahibi olduğunu bilmemiz gerekir.

İmtihan dünyası olan yeryüzünde insanlar çeşitli şekilde adaletten sapıyorlar. Bunun sebepleri olarak cahillik, arzu ve heveslere uyma, menfaat peşinde koşma, gücüne güvenerek keyfi davranma, zayıflıktan ya da ihtiyacı gidermek isterken yanlış metot uygulama gibi unsurlar sayılabilir. Yani insanlar çeşitli şekillerde adaletten uzaklaşıyorlar.

Allah (cc),

“Başınıza gelenler, kendi ellerinizle işledikleriniz yüzündendir.”⁶⁴

“Allah insanlara zerrece zulmetmez, fakat insanlar kendilerine zulüm ediyorlar.”⁶⁵ buyurmuştur.

Sonuç

İnsanlık bugün adaletsizliklerle doludur. Adalet, özlemle beklenen bir erdem hâline gelmiştir. Tüm ideoloji, din ve felsefî düşünceler, ideal adaletin kendilerinde olduğunu savunuyor. Ancak gelir paylaşımındaki adaletsizlik, yetersiz beslenme, sömürü, darbeler, işgal, baskılar vb. listesini uzatabileceğimiz sorunlardan insanlık ciddi anlamda mağdur durumdadır. Tam da bu noktada, adaletin söylemini değil, bireysel ve toplumsal düzlemde temsilini sağlayan, insanlık için ümit kaynağı olacaktır.

İslam dini, adaletle Cahiliye dönemi zulmünü ortadan kaldırdığı gibi, bugün de adalet ilkelerini uyguladığımızda tekrar insanlığın umudu hâline gelecektir. Bunun için Allah Teâlâ hazretlerinin isteğine göre tüm işlerimizi adalet ilkesine göre yerine getirmeliyiz. İlişkilerimizde her zaman adaleti gözetmeliyiz. İyiliği emretmek ve kötülükten sakındırmak ilkesi gereği başkalarının da adalete uygun davranmaları için elimizden geleni yapmalıyız.

Bizler adaleti savunan kişiler olarak kimseye zulmedemeyiz. Hiçbir şekilde kimseye zarar veremeyiz. Elimizden geldiği kadar fakire, yetime ve yardıma muhtaç kim varsa ona yardım etmeliyiz. Yardıma ihtiyacı olanların elinden tutmalıyız. Müslüman olarak İslam’ın güzel ahlakını yansıtan davranış budur. Bizler adaleti bir kariyer olarak değil, varoluş ve hayatımızın devamının en önemli gerekçesi olarak görürüz.

Sonuç olarak adalet hiçbir karşılık beklemeden asla vazgeçmeyeceğimiz temel değerimiz olmalıdır. Çünkü toplumsal düzen ve huzurumuz ancak adaletle sağlanabilir. Adaletin olmadığı yerde aile, değer, ahlak, hukuk, toplum ve devletin ayakta kalması mümkün değildir.

Unutmayalım!

Adaletli olmak din açısından ibadet, ahlak açısından en büyük erdemdir.

Kaynakça

Balıkkaya, Şükran, Kur’ân’da Adalet Kavramı, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi, Bursa, 2005.

Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail, el-Câmi‘u’s-sahîh, nşr. Muhammed Züheyr b. Nasr, 8 Cilt, b.y., Dâru Tavki’n-Necât, 1422/2001.

Çağrıcı, Mustafa, “Adalet”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 1/341-343. TDV Yayınları, İstanbul, 1988.

Devvânî, Celâleddîn, Ahlâk-ı Celâlî, çev. Ejder Okumuş, Fecr Yayınları, Ankara, 2019.

Doğan, Lütfi, İslam Ahlakının Esasları, DİB Yayınları, Ankara, 2015.

Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as es-Sicistânî, es-Sünen, thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd, 4 Cilt. el-Mektebetu’l-‘asriyye, Beyrut, ts.

Güler, İlhami - Özsoy, Ömer, Konularına Göre Kur’an (Sistematik Kur’an Fihristi), Fecr Yayınevi, Ankara, 2001.

Güngör, Erol, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, Ötüken Neşriyat, İstanbul, 1995.

Has Hacib, Yusuf, Kutadgu Bilig, haz. Yaşar Çağbayır, TDV, Ankara, 2011.

İbn Miskeveyh, Tehzibü’l-Ahlak (Ahlakı Olgunlaştırma), çev. Abdulkadir Şener vd, KTB Yayınları, Ankara, 1983.

Kara, Mustafa, “Kur’ân’da Adalet Kavramı ve Güncel Değeri”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, ed. Hasan Atsız, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yay., Samsun, (2013), 34/141-151.

Karaman, Hayreddin, vd. Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir, DİB Yay., Ankara, 2012.

Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî, el-Câmi‘u’s-sahîh, thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî, 5 Cilt. Dâru’l-kütübi’l-‘ilmiyye, Beyrut, 1412/1991.

Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb b. Alî, es-Sünen, thk. Abdulfettah Ebû Ğudde, 9 Cilt, Mektebetü’l-matbûâti’l-İslâmiyye, Haleb, 1406/1986.

Özkan, Mustafa, “Medine Vesikası”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Ek-2/212-215, TDV Yayınları, İstanbul, 2019.

Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredat fi Garibi’l-Kur’ân, thk. Muhammed Seyyid Gilani, Daru’l-Marife, Beyrut, ts.

Sönmez, Vecihi, Bütün Yönleriyle İslam’da Adalet, Ensar Yayınları, İstanbul, 2018.

Tekin, Mustafa, “Adaleti “İkamet” Ettirmek”, Yetkin Düşünce 1/2 (2018), 7-16.

Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre, es-Sünen, thk. Ahmed Muhammed Şâkir, 5 Cilt, Mektebetü Haleb, Mısır, 1395/1975.

Topçu, Nurettin, Ahlak, Dergah Yayınları, İstanbul, 2015.

Tuğ, Salih, İslâm Ülkelerinde Anayasa Hareketleri (XIX–XX. Asırlar), İrfan Yayınevi, İstanbul, 1969.

Tusî, Nasîruddin, Ahlak-ı Nâsırî, çev. Anar Gafarov & Zaur Şükürov, Litera Yayıncılık, İstanbul, 2016.

Yaran, Cafer Sadık, İslam’da Ahlak’ın Şartı Kaç, Elif Yayınları, İstanbul, 2005.

Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi, Hak Dini Kur’an Dili, Eser Neşriyat, Ankara, 1979.

1 Prof. Dr. Kamil SARITAŞ, ESOGÜ İlahiyat Fakültesi İslam Felsefesi Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi

2 Nahl, 16/90.

3 Hucurât, 49/9.

4 Buhârî, “Ezan”, 36; “Zekât”, 16.

5 Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig.

6 Çağrıcı, “Adalet”, 1/341; Balıkkaya, Kur’ân’da Adalet Kavramı, 7-8.

7 İbn Miskeveyh, Tehzibü’l-Ahlak, 29-30; Tusî, Ahlak-ı Nâsırî, , 112-129; Devvânî, Ahlâk-ı Celâlî, 61-66, 94-99; Yaran, İslam’da Ahlak’ın Şartı Kaç, 122-124.

8 Sönmez, Bütün Yönleriyle İslam’da Adalet, 57.

9 İsfahânî, el-Müfredât fi garibi’l-Kur’ân, 403.

10 Necm, 53/39.

11 Bakara, 2/216.

12 En’âm, 6/160.

13 Karaman, vd., Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir, 2/81-83.

14 Mâide, 5/42; Hucurât, 49/9; Mümtehine, 60/8.

15 Yûnus, 10/4.

16 Nahl, 16/90.

17 Yûnus, 10/54.

18 Mâide, 5/8.

19 Hadîd, 57/25.

20 Güler - Özsoy, Konularına Göre Kur’ân, 440-441.

21 Âl-i İmrân, 3/18; Nisâ, 4/58, 129; En’âm, 6/152; A’râf, 7/29.

22 A’râf, 7/159.

23 A’râf, 7/181.

24 Âl-i İmrân, 3/21.

25 Nisâ, 4/127.

26 En’âm, 6/152.

27 Mâide, 5/42.

28 Enfâl, 8/58.

29 Nahl, 16/76.

30 Hac, 22/25.

31 Nisâ, 4/3.

32 Sönmez, Bütün Yönleriyle İslam’da Adalet, 61.

33 Şûrâ, 42/15.

34 Müslim, “Birr”, 55.

35 Buhârî, “Sulh”, 11; “Cihâd”, 72, “Cihâd”, 128; Müslim, “Zekât”, 56.

36 Müslim, “İmâre” 18; Nesâî, “Âdâbü’l-kudât”, 1.

37 Ebû Dâvûd, “Akdiyye”, 2.

38 Buhârî, “Megazî”, 53.

39 Tuğ, İslâm Ülkelerinde Anayasa Hareketleri, 31.

40 Tekin, “Adaleti “İkamet” Ettirmek”, 14.

41 Mâide, 5/8.

42 Elmalılı, Hak Dini Kur’an Dili, 3/1593.

43 Nisâ, 4/105.

44 Âl-i İmrân, 3/57; Zuhruf, 43/76.

45 Nisâ, 4/135.

46 Buhârî, “Hudûd”, 11; Müslim, “Hudûd”, 8, 9.

47 Tekin, “Adaleti “İkamet” Ettirmek”, 16.

48 Nisâ, 4/58.

49 Müslim, “Hacc”, 390.

50 Müslim, “İman”, 107.

51 Hayreddin Karaman, vd., Kur’an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir, 2/81-83.

52 Özkan, “Medine Vesikasi”, Ek-2, 213.

53 Erol Güngör, Ahlak Psikolojisi ve Sosyal Ahlak, 115.

54 Hadîd, 57/25.

55 Topçu, Ahlak, 99.

56 Topçu, Ahlak, 99-100.

57 Lütfi Doğan, İslam Ahlakının Esasları, 161.

58 Şûrâ, 42/40.

59 Hûd, 11/113.

60 Tirmizî, “Fiten”, 8; “Tefsîru’l-Kur’ân”, 5; Ebû Dâvûd, “Melâhim”, 17.

61 Müslim, “İman”, 78.

62 Zilzâl, 99/7, 8.

63 Sönmez, Bütün Yönleriyle İslam’da Adalet, 330-338.

64 Şûrâ, 42/30.

65 Yûnus, 10/44.

GÜVENİLİRLİK VE BİZ¹

Giriş

Hz. Peygamber (sas) şöyle buyurmuştur:

“...Mümin bal arısına benzer; güzel şeyler yer, güzel şeyler üretir, (güzel yerlere) konar, (konduğu yeri de) kırmaz ve bozmaz.”²

Güven, günlük hayatımızda en fazla ihtiyaç duyduğumuz hususlardandır. Küçükten büyüğe hepimiz güven üzerine kurulu bir çevre içinde yaşamak isteriz. Güven duyulan arkadaşlara sahip olmayı arzu ederiz. Güvene dayalı ilişkiler kurmayı arzu ederiz.

Sık sık kullandığımız bu güven kavramı bizim için ne anlam ifade ediyor?

Bizler, güven duyulan bir kişi olmanın gereklerini biliyor muyuz?

Söz gelimi her zaman doğruyu söyleyebiliyor muyuz?

Şartlar ne olursa olsun, bedeli ne olursa olsun doğruları dile getirebiliyor muyuz?

Söylediğimiz sözlerin arkasında durabiliyor muyuz?

Söz verdiğimizde yerine getirebiliyor muyuz?

Bize verilen emanetlerin değerini biliyor muyuz?

Sözlerimiz ve davranışlarımız birbirine uyumlu mu?

Samimi ve tutarlı konuşabiliyor muyuz?

Yukarıda yer alan sorulara şayet olumlu cevaplar verebiliyorsak, kendimizi güvenilir bir insan olarak tanımlayabiliriz. Bu tür sorulara olumsuz ya da eksik cevaplar veriyorsak davranışlarımızı gözden geçirmemiz gerekir. Bu yazıda güven ve güvenilir olma ile ilgili bazı noktaların altını çizmeye çalışacağız.

1. Güvenilirlik Bizim İçin Ne Anlam İfade Eder?

Güven denilince aklımıza ilk gelen şey, korku duymadan, çekinmeden ve kuşkuya yer olmaksızın inanma ve bağlanma duygusudur.³ İçten ve samimi bir yakınlık hissinin ancak güven ortamında oluşacağını biliriz.

Günlük hayatımızda güven ile eş anlamlı olarak kullandığımız başka kelimeler de vardır. Bunların başında emniyet ve itimat kelimeleri gelir. Emniyet kelimesi emin olmak yani “kendisine güvenilen, ihanet etmeyen, sözünde duran, vefalı, başkalarından korkmayan kimse olmak” anlamına gelir.⁴ İtimat ise bir kişiye bütün kalbimizle güvenip dayanmak anlamına gelir.

Güvenilirlik, güvenilir olma durumunu ifade eder. Toplumsal hayatımız için güvenilir olmak hava, su ve oksijen kadar önemlidir ve olmazsa olmaz bir değerdir. Aslında bu durum diğer bütün canlılar için de geçerlidir. Güvenilirlik aşınırsa ya da kalkarsa, toplumsal hayat çökmeye ve bütün toplum içten içe çözülmeye başlayacaktır. Bundan dolayı güvenilirlik toplumsal hayatımız için vazgeçilmez bir ihtiyaçtır.

Her şeyden önce güven duygusunun temelinde kişinin kendine güveninin yattığını belirtelim. Çünkü kendimize güvenimiz yoksa başkalarına hiç güvenemeyiz. Yine güvenilir olmadığımız zaman da başkalarına güven vermemiz mümkün olmayacaktır. Bu noktada güven duygusu kendi içinde, kendine güven duymak, güvenilir olmak ve başkalarına güven duymak olarak ifade edebileceğimiz üç yön barındırmaktadır.

İnsani ilişkilerimizin temelini güven duygusunun oluşturduğunu vurgulamamız gerekir. Çünkü karşılıklı güven duygusunun olmadığı yerde hiçbir iş ve davranış gerektiği gibi ilerleyemeyecektir. Söz gelimi güven duygusu olmadan kalıcı dostlukları nasıl kurabiliriz? Evlilik hayatımızı nasıl yürütebiliriz? Ticaret hayatında güven olmazsa kimse kimseden bir şey alamaz hâle gelmez mi? Güven duygusunun kaybolması toplumsal hayatımızın önemli bir unsuru olan büyüğün küçüğe sevgisi ve küçüğün büyüğe itimadını da ortadan kaldıracaktır. Kısacası güven duygusu hayatımızdaki hemen her türden ilişkinin temelindeki harç gibidir.

Bizim güvenilir olmamız demek, emin yani kendisine tam olarak güvenilen insan olmamız demektir. Kendisine güvenilen biri olmamız, aynı zamanda inancımızın gereklerindendir. Aslında bir yönüyle güvenilir insan olmamız, imanımızın da bir gereğidir. Zira iman ile güvenilirlik arasında sıkı bir bağ bulunmaktadır. Bir hadis-i şerifte, “Güvenilir olmayan kimsede iman yoktur.”⁵ buyurulması bunu açıkça göstermektedir.

Güvenilir olmamızın bir ifadesi de emanete riayet etme özelliğimizdir. Emanet edilen şey bazen maddi bir nesne bazen manevi bir değer olabilir. Mesela iki kişi arasında kalması gereken sırlar aslında en büyük emanetlerdendir. Bu ve benzer şeyler gereğince korunmadığında insanlar arasındaki güven duygusu tamamen kaybolur. Öyle ki nice dostluklarımız, arkadaşlıklarımız sırf bu yüzden bitmektedir.

Tabii ki güvenilir olmamız aynı zamanda güçlü bir iradeye sahip olduğumuzun göstergesidir. Güçlü bir iradeye sahip olmamız hayatımızı bilinçli olarak yaşamayı, isabetli kararlar verebilmeyi ve tutarlı bir insan olmamızı sağlayacaktır. Bu yüzden çoğu problemimizin çözümünde yardımcı olmaları için iradesi güçlü ve tutarlı davranan insanları tercih etmeye çalışırız.

Güvenilir olmamızın bir başka göstergesi de söz ve davranışımızın uyumlu olmasıdır. Başkalarına tavsiye ettiğimiz konuları kendimiz yaptığımızda da güvenilir insan oluruz. Kendimizin yapmadığı bir şeyi başkalarına tavsiye etmek, başlı başına tutarsızlık ve güven duygusunu yok eden bir durumdur. Cenab-ı Allah da Kur’an-ı Kerim’de yapmadıkları şeyleri başkalarına tavsiye edenleri kınamaktadır.⁶

2. Güvenilir İnsan Temiz Su Gibidir

Bildiğimiz gibi biyolojik açıdan insanı oluşturan temel unsurların başında su gelmektedir. Kimi bilimsel araştırmalar bizlere ortalama olarak hem dünyamızın hem de insan vücudunun dörtte üçünün sulardan oluştuğunu göstermiştir. Buradan hareketle insanın bir yönüyle suyla aynı özellikleri taşıdığını düşünebiliriz. Nitekim meşhur Japon araştırmacı ve bilim insanı Dr. Emoto, “Suyun Gizli Mesajı” isimli kitabında⁷ genel itibarıyla düşünce ve duyguların, fiziksel realiteyi doğrudan etkilediğini anlatmaya çalışmıştır.

Dr. Emoto’nun tespitine göre aynı yerden alınan su örneklerine yazılı ve sözlü kelimelerle veya müzikle değişik niyetler, düşünceler yönlendirildiği zaman suyun kendi ifadesini değiştirdiği görülmüştür. Suyun olumlu, güzel kelime ve müziklere çok güzel desenlerde kristaller oluşturarak tepki verdiği gözlemlenmiştir. Yine tersi yapıldığında; olumsuz kötü sözler ve heavy metal türü müziklere maruz bırakıldığında ise kristal oluşturmadığı gözlemlenmiştir.

Bu gözlem bize su ile insan psikolojisi arasında bir ilişki olduğunu düşündürüyor. Nitekim dörtte üçü sulardan oluşan insana da olumlu yaklaştığımızda ya da ona güven verici mesajlar verdiğimizde, insan vücudundaki sular pozitif reaksiyon gösterir. Anatomik ve fizyolojik yapısında beliren bu özellik hızla psikolojik yapısına da yansır. Dolayısıyla güven verici mesajlar o kişinin mutlu ve huzurlu olmasını sağlar ki, bu da sağlığını olumlu yönde etkiler. Olumsuz söz söylenen kişinin psikolojik yapısı da ona göre şekillenir. Kendisine gerginlik, mutsuzluk ve rahatsızlıklar verir. Bu tespitler bize aslında insanların birbirleriyle ilişkilerinde çok dikkatli olmaları gerektiğini gösterir. Özellikle güven veren ve güven duyulan bir insan olmanın karşımızdakine öyle ya da böyle olumlu yansımalarının olduğunu bilelim.

Diğer taraftan nasıl ki suyun temiz ve berrak olanı tercih edilirse, insanların da temiz ve berrak olanları tercih sebebidir. Yani kendisine bakıldığında niyeti anlaşılan, içi dışı, özü sözü bir olan yani güvenilir olan insanlar tercihimizdir. Böyle kişilerin sözlerine ve davranışlarına tereddüt etmeden itibar edebiliriz.

3. Peygamberler Bize Güvenilir Olmayı Öğütlemiştir

Güzel ahlaklı olmanın en önemli işaretlerinden biri güvenilir olmaktır. Güzel ahlakın en güzel örnekliğini temsil eden peygamberlerin genel özelliklerinin başında güvenilir olmaları gelir. Zaten özüyle sözü bir olmayan bir kimseye ne diye inanalım ki? Böyle bir kişinin tebliğ ettiği sözlere itibar edilmesi mümkün değildir.

Bildiğimiz gibi peygamberlerin sıfatları arasında “sıdk” yani doğruluk özelliği yer alır. Buna göre her peygamberin doğru sözlü oluşu ve dürüstlüğü onların ayrılmaz bir özelliğidir. Onlar kesinlikle yalan söylemezler. Zaten Yüce Allah’ın peygamber gönderme hususundaki gaye ve hikmeti de burada yatıyor. İnsanları doğruluğa davet eden bu kişilerin öncelikle kendileri doğru olmalıdır. Bu konuda başka bir seçenekleri yoktur. Bundan dolayı bütün peygamberler peygamberlikten önce de sonra da yalan söylemeyen doğru kişilerden seçilmiştir.

Kur’an-ı Kerim’de bütün peygamberlerin güvenilir olma özelliğine sahip olduğu açıkça vurgulanmıştır. Bu anlamda Hz. Nuh, Hz. Hud, Hz. Salih, Hz. Lut ve Hz. Şuayb gibi peygamberleri örnek verebiliriz. Kur’an’da kıssaları anlatılan peygamberlerden her birinin “kavimlerine gönderilmiş emin/güvenilir elçiler” olduğu belirtilir.⁸ Hz. Musa da Firavun ve adamlarına hitaben, “İsrailoğullarını benimle gönderin, bana teslim edin. Doğrusu ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim.”⁹ demiştir. Diğer taraftan Mısır hükümdarı Hz. Yusuf’u yüksek bir mevkiye getirmek isterken ona, “Bugün sen yanımızda yüksek bir makam sahibi ve güvenilir birisin.”¹⁰ diyerek duyduğu güveni belirtmiştir.

Biz insanlar akıl sahibi birer varlık olarak bize bir şeyler anlatan kimselere güvenmek isteriz. Bunun için karşımızdaki insanlarla aramızdaki ilişkiyi doğru kurmak durumundayız. Nitekim Â’râf suresinde Hz. Hud peygamberin tebliğine karşı çıkan kavmine kendisine güvenmeleri gerektiğini, “Size Rabbimin mesajını tebliğ ediyorum. Ben sizin için güvenilir bir nasihatçiyim.”¹¹ sözleriyle ifade etmiştir. Onun bu vurgusu, güvenilir olmanın, bir kişiyi dinlemenin en önemli gerekçesi olduğunun Yüce Allah’ın elçisi tarafından dile getirilmiş hâlidir.

Güvenilir kimse, kendisinden emin olunan, emaneti koruma konusunda gayret gösteren kişidir. Bu anlamda, biraz önce ifade ettiğimiz gibi Yüce Allah’ın mesajlarını tebliğ etmekle görevli peygamberler, insanlar arasından seçilmiş güvenilir elçilerdir. Bizlere örneklik oluşturan peygamberler her zaman ve her yerde güvenilir olup ilahi görevlerini yerine getirirken emanete uygun davranmışlardır. Bu özellikleri ile de onlar toplumda güven kaynağıdırlar. Onların dinî daveti, güven içerisinde yaşayacağımız bir toplum oluşturmamız için yapılan bir çağrıdır.

4. Peygamberimiz Hz. Muhammed Herkesin Güvenini Kazanmıştı

Bizim örnek kişi olarak kabul ettiğimiz Peygamberimiz (sas), Cahiliye devrinin yaygın kötülüklerinden hiçbirine bulaşmamıştı. Çevresinde mert, iyi huylu, asil, komşuluk haklarını gözeten, doğru sözlü, cesur, cömert ve güvenilir kimse olarak tanınmıştı.¹²

Herkesin ittifakla kabul ettiği üzere güvenilir olmak, Peygamberimizin en önde gelen özelliğiydi. O kadar ki, kendisine inanmayanlar bile ona güvenir, eşyasını emanet ederdi. Herkes onun asla yalan söylemediğine şahitlik ederdi. Peygamberliğinden önce de güvenilirliğiyle tanınan Hz. Peygamber (sas), ahlak ve davranışlarıyla insanların güvenini kazanmış ve “Muhammedü’l-Emin” olarak tanınmıştı.

Çevresi tarafından güvenilir olma sıfatının Hz. Peygamber’e (sas) verilmesinin pek çok sebebi vardı. Toplumsal hayattaki insan ilişkileri ve davranışları onun güvenilirliğini pekiştirmişti. Bunlara örnek olarak Hz. Muhammed’in gençlik yıllarına rastlayan Kâbe’nin tamiri ve Hacerülesved’in yerine konulması olayındaki rolünü ifade edebiliriz. Bilindiği gibi her kabile bu şerefli işte pay sahibi olmayı istediği için ihtilaf çıkmıştı. Bunun üzerine problemin çözümü o anda Kâbe’ye gelecek ilk kişinin hakemliğine bırakılmıştı. Yolu beklenen bu zatın Hz. Muhammed olduğu görülünce herkes, “el-Emin geliyor.” diye memnuniyetini ifade etmişti.¹³ O da herkesin memnun kaldığı bir çözüm üreterek insanların güvenini boşa çıkarmamıştı.

Bunun yanı sıra İslamiyet’ten önce, haksızlığa uğrayanların hakkını korumak üzere Mekke’de hılfü’l-fudül cemiyeti kurulmuştur. Erdemliler Cemiyeti olarak adlandırılan bu topluluk kabileler arası bir güvence oluşturmaya, koruma ve kollama hizmeti vermeye yönelik faaliyetler yürütüyordu. Hz. Peygamber de (sas) güven ortamına katkı sağlamak için bu gruba katılmıştır.

Hz. Peygamber (sas) ilk vahyin gelmesinden sonra evine geldiğinde Hz. Hatice kendisine, “Korkma! Allah’a yemin ederim ki O hiçbir zaman seni utandırmaz. Çünkü sen akrabana bakarsın, işini görmekten âciz olanların işlerini görürsün; fakire yardım eder, misafiri ağırlarsın; hak yolunda ortaya çıkan meselelerde halka yardım edersin.”¹⁴ demişti. Hz. Hatice bu sözleriyle güvenilir olma sıfatını dile getirerek onu teselli ediyordu.

İslam’dan önce Kureyş’ten bazı kimselerin kıymetli eşyalarını Hz. Muhammed’e (sas) emanet etmeleri onun güvenilir olma özelliğini pekiştiren ayrı bir husustur. Hz. Peygamber (sas) bu unvanını İslami dönemde de fazlasıyla sürdürmüştür. O (sas) Yemen’den gelen bir malın bölüşümü sırasında, “Allah’tan kork yâ Muhammed!” diyen birine Hz. Peygamber, “Yoksa siz bana güvenmiyor musunuz? Ben göktekilerin bile eminiyim.”¹⁵ demiştir.

Ahlakının temeli Kur’an’a dayanan Hz. Peygamber (sas), asla çirkin söz söylemez, diliyle ve eliyle kimseye zarar vermezdi. Kaba davranmaz, çarşı pazarda insanlarla münakaşaya girmez, kötülüğe kötülükle karşılık vermez, bağışlayıcı ve hoşgörülü davranırdı.¹⁶ Hz. Peygamber bir Müslümanın vakar ve saygınlığına gölge düşürecek söz ve davranışlardan uzak dururdu. Müslümanların da bu yolu takip etmelerini öğütlerdi. Onu gerek yakından gerekse uzaktan tanıyan her bir kimse onun güvenilir oluşuna şahitti.

5. Müslüman Güven Veren ve Kendisine Güven Duyulan İnsandır

Hz. Peygamber (sas) Müslümanı şöyle tarif etmiştir: “Müslüman elinden ve dilinden başkalarının kendini güvende hissettiği kimsedir.”¹⁷ Müslüman kelimesinin bir anlamı da “doğru, haktan ayrılmayan ve güven duyulan kişi”dir. Bu sebeple Müslüman olarak, her yönden güvenilen kişi olmalı, bu güveni bozacak her türlü davranıştan uzak durmalı, bize emanet edilen malı, canı, namusu korumalıyız. Her türlü istismardan kaçınarak insanların güven duygusunu kötüye kullanmamalıyız.

Hz. Peygamber’in yukarıda aktardığımız hadisinde el ve dile işaret ettiği bilinmektedir. Hadis-i şerifte geçen “dil” tabiri, “el” tabirine göre daha geneldir. Çünkü dil ile geçmiş, şimdiki ve gelecek zamanla ilgili söz söylemek mümkündür. İnsanlar elle yapamadıkları birçok eziyeti dil ile yaparlar. Dilin tesiri ele göre daha çok ve daha yaygın olduğu için Peygamberimiz (sas) hadiste önce dili, sonra da eli korumayı emretmiştir.¹⁸

Ayrıca insanların çoğu, fiillerini dil ve el ile yaptıkları için Peygamberimiz (sas) hadisinde özellikle dil ve el tabirlerini kullanmıştır. El, hakiki ve manevi olmak üzere iki çeşittir. Hakiki olan, fiziksel olarak kullandığımız elimizdir. Zira fiili olarak verilen zararlarda elin bir şekilde katkısı bulunur. Manevi olan ise, insanın gücü anlamında olup haksız olarak kendisiyle başkasının hukukuna tecavüz edilen eldir. Her türlü güç, kuvvet ve imkân, makam, mevki ve nüfuz manevi el kapsamına girer.

Günümüzde hayatımızın kopmaz parçası olan teknolojik aletler, internet, görsel veya yazılı medya aracılığıyla Müslümanların aleyhinde bulunmak da dil ve el ile zarar vermek kapsamında değerlendirilmelidir. Buna göre iyi Müslüman olmak için ister hakiki ister manevi el yoluyla olsun, insanların haklarına ve mukaddes değerlerine zarar vermemeliyiz. Hatta kimseyi incitmeme konusunda insanlara güvence vermeliyiz.¹⁹

Müslümanların iyi olup olmadıkları öncelikle güvenilir olup olmadıklarıyla ölçülür. Nitekim Hz. Peygamber kendisine en faziletli Müslüman kimdir sorusuna, “Müminlerin ırzları, malları ve canları hususunda, kendisinin sözleri ve eylemlerinden zarar görmedikleri ve de kendisine güven duydukları kişidir.”²⁰ cevabını vermiştir.

Peygamberimiz (sas) bu hadisiyle aslında Müslümanı tanımlamada güven kriterini en başa almıştır. Tersini düşündüğümüz zaman da, en kötü Müslüman ise kendisine güven duyulmayan kimse olur. Bir defasında ashabına, “Sizin en iyiniz yararı umulan ve zarar gelmeyeceği hususunda kendisine güven duyulanınızdır. En kötünüz ise faydası umulmayan ve zararından emin olunmayanınızdır.”²¹ buyurmuştur. Görüldüğü üzere Peygamberimiz Müslümanı tarif ederken güvenilir olma kriterini özellikle vurgulamıştır. Buradan Müslümanın iyisini kötüsünden ayıran temel ölçülerin başında güvenilir olmak geldiğini anlayabiliriz.

Güvenilirlik önce kendimizden ve yakın çevremizden başlar. Müslüman olarak bizler güvenilir olmayı öncelikle kendi şahsımızda başarmalıyız. Daha sonra ise ailemizde ve yakın çevremizde bunu yaygınlaştırmalıyız. Ailemizin ve çevremizin özünden sözünden emin olduğumuz, samimiyetine inandığımız insanlardan oluşması için gayret göstermeliyiz.

6. Güvenilir Olmamızın Bir Göstergesi: Selamlaşmak

Selamlaşmak aynı çevreyi paylaşan, birbirine değer veren ve güven duyan kimselerin yerine getirdiği bir davranıştır. Aynı zamanda güvenilir olmanın bir işaretidir. Çünkü selamlaşmanın içinde barış, güven, huzur, sağlık gibi karşılıklı temenniler bulunur. Selam veren kişi aslında, “Benden sana zarar gelmez, bana güvenebilirsin, benim yanımda güvendesin.” demiş olmaktadır.

Aramızda dostluk, sevgi ve barışın yaygın hâle gelmesi, kalplerimizin birbirine ısınması için selamlaşmak büyük önem taşır. Nitekim Peygamberimizin hicretten sonra Müslümanlara ilk tavsiyelerinin başında aralarında selamlaşmayı yaygınlaştırmaları yer almaktadır.²²

Hz. Peygamber döneminde selamın, güven ortamı oluşturmada kilit bir önemi bulunmaktaydı. Zira İslam’ın ilk zamanlarında “Esselamu aleyküm” tabiri Müslümanların tanınmasını ve birbirine güven duymasını sağlayan bir semboldü. Bir Müslüman diğer bir Müslümanla karşılaştığında bu sözlerle selam vermekle, “Ben senin topluluğundanım; senin arkadaşın ve dostunum. Senin için ancak barış ve güvenlik sunabilirim. Bu nedenle bana karşı düşmanlık göstermemelisin, benden de düşmanlık ve zarar beklememelisin.” demek istiyordu. Bu, sanki askerî bir ortamda, karanlıkta iken düşmanla dostu ayırmak için kullanılan bir parola vazifesi görüyordu. Selam vermenin tanınmaya yarayan bir sembol olarak kullanılmasının önemi bilhassa o dönemde çok büyüktü. Çünkü Müslüman bir Arap ile Müslüman olmayan bir Arabı birbirinden ayırmaya yarayan açık bir işaret yoktu. Aynı şekilde giyiniyor, aynı dille konuşuyorlardı.²³

Hz. Peygamber Müslümanın din kardeşi üzerindeki hakları üzerinde dururken selamı en başta ifade etmiştir: “Müslüman kardeşinle karşılaştığın zaman ona selam ver. Seni davet ettiğinde davetine uy. Senden nasihat istediğinde nasihat et, aksırıp Allah’a hamd ettiğinde ona duayla karşılık ver. Hastalandığında onu ziyaret et ve öldüğünde cenazesine katıl.”²⁴

Aslında selam veren kimse sorumluluk üstlenmiş olmaktadır. Bu sebeple selam verdiğimiz zaman onun gereğini yerine getirmeliyiz. Yani verdiğimiz selamla karşımızdakine ilettiğimiz güven mesajına uygun hareket etmek durumundayız. Bu mesajla karşımızdaki kimseye kötülük yapmayacağımızı, güvenilir bir kimse olduğumuzu ilan etmiş oluruz.

Selam verdikten sonra yalan söylememiz, selam verdikten sonra hak yememiz, selam verdikten sonra zulüm işlememiz, kısaca selam verdikten sonra insanlara zarar verici hâl ve hareketlerde bulunmamız bizi ikiyüzlü biri hâline getirecektir. Bundan dolayı verdiğimiz selamın içeriğine aykırı davranmaktan uzak durmalıyız.

7. Müslüman Toplumu Güven Toplumudur

Dinimize göre insanların canları, ırzları, malları ve manevi şahsiyetleri her türlü saldırı, gasp, tehdit ve hakaretten korunmuştur. Bundan dolayı Sevgili Peygamberimiz, hukuku ilgilendiren konularda makam ve mevkiini kullanarak hakları gasp etmek isteyenleri en ağır biçimde uyarmış, bu suretle elde edilenin aslında bir hak değil, doğrudan cehennem ateşi olduğunu beyan etmiştir.²⁵

Güven duygusunun yoğun ve sıkı bir şekilde yaşandığı toplumlarda kimse kimsenin aleyhine çalışmaz. İnsanlar birbirlerine kuşkuyla bakmaz. İnsanlar birbirlerine arkalarını dönmekten çekinmez ve zarar görme endişesi taşımaz. Eşler birbiriyle, kardeş kardeşle, komşu komşuyla, amir memurla, patron işçiyle, öğrenci öğretmen/hocayla, müşteri satıcıyla, hasta doktorla, vatandaş devletle karşılıklı olarak güven içinde olur. Böylesi bir güven ortamında yaşayan insanlar hayatlarını daha mutlu bir şekilde sürdürme imkânı bulurlar.

8. Güvenilir Olmak Bize Ne Kazandırır?

Toplumun her kesiminde güven duygusunun bulunması gerekir. Arkadaşın arkadaşına, anne babanın çocuğuna, çocuğun anne babasına, eşlerin birbirine; patronun işçisine, işçinin patronuna, yöneticilerin halkına, halkın yöneticilerine, satıcının müşteriye, müşterinin satıcıya güven duyduğu bir toplum güvenilir bir toplum demektir. Aksi takdirde insanlar arasındaki manevi bağlar zayıflar. Güvensizlik ve sevgisizlik meydana gelir. Birlikte yaşadığı insanlar tarafından aldatılacağı endişesi içinde olan kimseler arasında sevgi ve saygı kalmaz. Bundan dolayı bireysel ve toplumsal huzurun anahtarı güvenilir olmaktan geçer.

Tarih boyunca insanların huzur ve mutlulukları iki sebeple kazanılmış veya kaybedilmiştir. Bunlar emanet ve adalettir. Bundan dolayı yüce kitabımız Kur’an-ı Kerim bizlere emanetleri mutlaka ehline vermemizi ve insanlar arasında hükmettiğimiz zaman adaletle hükmetmemizi emreder.²⁶ Zira emanetler ehline verildiği ve adalete riayet edildiği sürece toplumda huzur ve mutluluk sağlanmış olur. Aksine ihanetler ve haksızlıklar, huzursuzlukların, kavgaların, savaşların, servet ve neslin helâk olmasının sebepleri arasında yer alır.²⁷

Güvenilir olmamız bizleri münafıklara benzemekten alıkoyar. Bildiğimiz gibi Hz. Peygamber münafığın üç belirtisi olduğunu söylemiştir. Bunlar; yalan söylemek, verilen sözün yerine getirilmemesi ve emanete ihanet etmektir.²⁸ Burada konumuz açısından özellikle dikkatimizi çeken husus emanete riayet etmeyenlerin münafık karakterli insanlar olarak vurgulanmasıdır.

9. Güvenilir Olmak İçin Hangi Adımları Atmalıyız?

Güvenilir olmanın pek çok yolu vardır. İlk yolu özde ve sözde doğru olmaktan geçer. Kur’an-ı Kerim bizlere “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol.”²⁹ emriyle doğruluğu bizim olmazsa olmaz görevimiz olarak tanımlamıştır.

Doğru kişi konuştuğu zaman yalnızca doğruyu söyler. Hayırlı ve faydalı olanı, iyiyi ve güzeli gündem yapar. Hakkı ve sabrı tavsiye eder. Aşırı uçlarda gezinmez. Dengeli olur ve orta yolu seçer. Karşıdakine zarar vermeyi düşünmez. Çıkarına olmasa da, sonuçları kötü olsa da doğruluktan ayrılmaz. Söz verdiğinde sözünde mutlaka durur. Dürüst, açık sözlü ve samimidir. Başkalarının haklarına ve sınırlarına duyarlıdır.

Günlük hayatta bazı davranışlarımız insanlar arasındaki güveni sarsmaktadır. Örneğin, jest ve mimikle veya sözle alay etmek, yalan söylemek, iftira etmek, gıybet etmek, söz taşımak, sövmek, aşağılamak. Ayrıca başkalarına dil uzatmak, konuşmalarımızla taciz etmek, harama el uzatmak, hırsızlık yapmak, adam kayırmak, kul hakkına girmek, herhangi bir kimsenin malını gasp etmek vb. davranışlar da insanlar arasındaki güveni yok eder. Bu davranışlar aynı zamanda başkalarına dil ve el ile yapılan eziyetlerdir. Dinimiz bizlerden bu gibi hareketlerden uzak durmamızı ve kimseye zarar vermememizi ve insanlara güven telkin eden bir durumda bulunmamızı öğütler.

Söz ve davranışlarıyla bizlere en güzel örnek olan Sevgili Peygamberimiz, güven duygusuna zarar veren davranışlardan olan yalan konuşmayı, sözünden caymayı ve emanete ihanet etmeyi münafıklığın alameti saymış, bundan da Allah’a sığınmıştır.³⁰ Bizler ihanete uğrasak bile hiç kimseye; ailemize, komşumuza, arkadaşlarımıza, çalıştığımız kuruma, devlete asla ihanet etmemeliyiz. İnsanların bize olan güveninin sarsılmasına yol açmamalıyız.

Herkesin bildiği gibi güvenilirlik hemen ve kendiliğinden meydana gelen bir durum değildir. Aksine uzun bir zaman diliminde ve bazı tecrübe ve yaşanmışlıklarla oluşur. Bu noktada güvenilir bir kimliğe sahip olabilmemiz için yerine getirmemiz gereken bazı aşamalar bulunur. Bunlardan bir kısmını şöyle sıralayabiliriz:

9.1. Söz ve Davranışlarımızla İnsanlara Zarar Vermemeliyiz

Hz. Peygamber’in (sas) güzel ahlaklı ve faziletli Müslümanı, diliyle ve eliyle diğer Müslümanlara zarar vermeyen kişi diye tarif ettiğini yukarıda aktarmıştık. Bu tanım bizlere aslında güvenilir olmanın başlangıç noktasının zarar vermemek olduğunu göstermektedir. Şu hâlde bizler birer Müslüman olarak kötülükten uzak durmaya gayret etmeliyiz. Buna ilave olarak da dilimizi ve elimizi kötü söz ve davranışlardan korumalı, güvenilir olmamızı zedeleyecek hareketlerden kaçınmalıyız.

Hz. Peygamber (sas), “Müslümanlar arasında aldatma olamaz! Bizi aldatan, bizden değildir.”³¹ buyurarak ihanet eden, zarar veren ve hile yapan kişileri bir nevi dışlamıştır. Aynı zamanda güvenilir olmamız hususunda bizlere ciddi bir uyarıda bulunmuştur.

9.2. Verdiğimiz Sözü Tutmalıyız

Sözünde durmak, birine söz verdiğimizde verdiğimiz sözü yerine getirmek demektir. Bildiğimiz üzere yüce dinimiz verilen sözlerin mutlaka yerine getirilmesini emreder: “Verdiğiniz sözü yerine getirin; çünkü verilen söz, sorumluluğu gerektirir.”³²

Yalan söyleyen, verdiği sözleri yerine getirmeyen veya sözünü değiştirerek yükümlülükten kaçan insanlar diğer insanların güvenlerini yitirirler. Hatta böyle kimseler sevilmeyen, daima kuşku ile bakılan biri hâline gelirler. İnsanların güvenini kaybetmenin çok kolay, tekrar kazanmanın ise oldukça zor olduğunu unutmamamız gerekir.

Yüce kitabımız Kur’an-ı Kerim’de müminlerin özellikleri sayılırken ibadetlerini hakkıyla yerine getirmelerinin yanında ahlaki özelliklerine de işaret edilir. Bu kapsamda, “Yine onlar (o müminler) ki, emanetlerine ve sözlerine riayet ederler.”³³ buyrularak, emaneti korumanın ve sözleri tutmanın mümin olmanın ayrılmaz bir parçası olduğu vurgulanmıştır.

9.3. Kimseyi Aldatmamalıyız

Dürüstlük, güvenilir ve saygıya layık bir insan olmamızın temelini oluşturur. Eğer böyle bir temelimiz yoksa sağlam bir şahsiyetimizin olması mümkün değildir. Bundan dolayı sosyal ilişkilerimizde, ticaretimizde, eğitim hayatımızda kısaca hayatımızın her alanında dürüstlüğü ilke edinmeliyiz.

Günümüzde bazı ahlaki değerlerimizin aşındığı genel olarak ifade edilmektedir. Bunların başında ise dürüstlük gelir. O kadar ki dürüstlük yerine sanki yalanın prim yaptığı söylenmektedir. Söz gelimi özünde yalan olan şeyler zaman zaman ânı kurtarmak adına “pembe yalan” olarak masum gösterilmeye başlanmıştır. Oysaki yalanın pembesi de mavisi de olmaz. Benzer şekilde üçkâğıtçılığı masum göstermek adına açıkgözlülük kavramı öne çıkarılmaya çalışılmıştır. Maalesef kelime oyunuyla yanlış bir şey masum gösterilmektedir. Ancak durumu kurtarmak adına başvurduğumuz bu tür yan yollar ahlaki ve sağlıklı değildir. Bunlar bizi içten içe çürüten hususlardır.

Dürüstlüğü herkes tarafından kabul edilen Peygamberimiz bir gün pazara çıkmıştı. Pazarda dolaşırken elini buğday satan bir satıcının çuvalına daldırdı. Karşılaştığı manzara şaşırtıcıydı. Zira çuvaldaki buğdayın üstü kuru altı ıslaktı. Mal sahibi bu durumun yağmurdan kaynaklandığını söyledi. Bunun üzerine Hz. Peygamber mal sahibine ıslak tarafı herkesin görebileceği şekilde üste koyması gerektiğini söyledikten sonra, “Bizi aldatan bizden değildir.”³⁴ buyurdu. Bu hadiseden yola çıkarak ticaret hayatında güvenilir olmamızın aynı zamanda ticari ahlakın şartı olduğunu söyleyebiliriz. Bu ahlaka sahip olan bir satıcı veya tüccar, sattığı malın ayıp ve kusurunu saklamaz. Bu hassasiyet dürüstlüğün ve güvenilirliğin en başta gelen örneklerinden biridir.

Günümüzde dürüstlüğün ve güvenilir olmanın belki de en fazla ihtiyaç duyulduğu alanlardan biri de sosyal medyadır. Artık sosyal hayatımızın büyük bölümünü ikili ilişkilerden çok sosyal medya işgal etmektedir. Uzak veya yakın olsun arkadaşlarımızla haberleşmek, aile bireylerimizle bağlantı kurmak, iş arkadaşlarımıza hızlı mesajlar göndermek ve hayatımızdaki her türlü olayı birilerine duyurmak için sosyal medyayı kullanıyoruz. Hatta işverenler, okullar, kamu kurum ve kuruluşları, özel şirketler hem çalışanlara hem de öğrencilere ulaşmak için sosyal medyayı giderek daha fazla kullanır hâle gelmiştir. Bu değişim ve dönüşümün farkında olarak kendimizi dijital dünyanın fırsatları ve risklerinin bilincinde olacak şekilde yetiştirmeliyiz. Aynı zamanda teknolojiyi amacına uygun bilinçli kullanmayı öğrenmeliyiz. Örneğin bazen bir başkasının paylaştığı fakat doğruluğu şüpheli olan hatta yalan olan içerikleri paylaşarak, istemeden diğer insanların da yanlış yönlendirilmesine sebep olabiliyoruz. Bu noktada güvenilir olmayı önceleyerek paylaşılmaması gereken şeyleri paylaşmaktan uzak durmalıyız. Böylece hem kendimizi hem de başkalarını zor duruma düşürmekten kurtulabiliriz.

Gerçek dünyada olduğu gibi sanal dünyada da hiç kimsenin kişilik haklarını, özel hayatının gizliliğini ihlal etmemeliyiz. Buna hakkımız yoktur. Tabii ki zaman zaman bazı faaliyetlerimizi duyurmak amacıyla paylaşımlarda bulunacağız. Ancak paylaşım yaparken kişi haklarını ihlal etmemeliyiz.

Kısacası teknolojik aletleri, interneti ve sosyal medyayı kullanmamız önemli ve hatta gereklilik olarak görülebilir. Fakat tüm bunlar hak ve sorumluluklarımızın farkında olunarak bilinçli ve kıvamında kullanılmalıdır.

9.4. Gereksiz ve Boş Vaatlerden Uzak Durmalıyız

Her şeyi abartıp olduğundan farklı gösteren, gereksiz ve boş yere vaatlerde bulunan insanlar güvenilmez insanlardır. Bu tür insanlar bir doğruya on tane yalan ilave edebilirler. Ancak bunlar meşhur hikâyede geçtiği üzere “yalancı çoban” durumuna düşmekten kurtulamazlar. Zira insanlar bir ya da iki kez aynı yalana inanırlar. Fakat sürekli kanmazlar.

Güvenilir insanlar ise gerçeği, hiçbir ekleme olmaksızın, sade olarak sunarlar. İnsanları gereksiz yere meşgul edecek, onları oyalayacak söz ve davranışlara başvurmazlar.

9.5. İyileri Örnek Almalı, Doğru Kişilerle Beraber Olmalıyız

Her şeyden önce iyi örnekler bizlere farkında olmadan iyi olmayı öğretirler. Çünkü duygu ve davranışlar bulaşıcıdır. Dolayısıyla güvenilir insanlar genellikle çevrelerine güven verirler. Bu yüzden güven kaynakları olarak görülürler. Aksine doğru yoldan ayrılarak kendimizi yanlış yollara atar ve güvenilir olmayan insanlarla beraber aynı yerlerde bulunursak hem kendimize yazık etmiş oluruz hem de güvenilir olmayan yollara saparız.

Bir atasözümüzdeki “otu çek köküne bak!” ifadesi bu bakımdan oldukça manidardır. Çünkü bu söz güvenilir insanların, güvenilir ortamlarda yetiştiğine işaret etmektedir. Yetişme ortamını bir bütün olarak düşündüğümüzde bir insanın güvenilir olmasının aynı zamanda o insanın ilişkide bulunduğu diğer insanların da güvenilir olduğuna dair bir fikir verir. Bu bakımdan güvenilir insanların bulunduğu ortamlar aslında güven vericidir. Bundan dolayı bu tür ortamları tercih etmek doğru bir seçimdir.

Ayrıca beraber iş yaptığımız, aynı mekânı paylaştığımız, aynı iklimi ve havayı soluduğumuz, kısaca birlikte yol yürüdüğümüz kişilerin kalitesi aslında bizim de kalitemizi gösterir. Herkes kendi tabiatına uygun biriyle anılır. Şu hâlde kiminle hatırlanmak ve nasıl anılmak istiyorsak ona göre bir tercihte bulunmak zorundayız. Güvenilir olmayı istiyorsak, her yönden güvenilir bir çevre oluşturmak bizim en önemli vazifelerimizden biri olmalıdır.

9.6. Doğru Bilgi Kaynaklarına Sahip Olmalıyız

Güvenilir olmak için atmamız gereken adımlardan biri de doğru bilgi kaynaklarına sahip olmamızdır. Diğer bir ifadeyle herhangi bir haberi yaymadan önce onun doğruluğundan emin olmalıyız.

Artık günümüz dünyasında yüzlerce bilgi ve habere bir anda ulaşabiliyoruz. Fakat bunların doğruluk payı ne kadardır, hangi kısmı doğru, hangi kısmı yalandır? Bu bilgi ve haberlerin arka planında neler vardır? Haber doğru olsa bile tam ve doğru bir şekilde aktarılmış mıdır? Söz konusu haberin amacı gerçekten haber vermek mi, yoksa yanıltmak mıdır? Aslı astarı, güvenilir bir kaynağı var mıdır? gibi sorgulamaları yapmamız zorunlu hâle gelmiştir. Nitekim Hucurât suresinde;

“Ey iman edenler! Bilmeden birilerine zarar verip de sonra yaptığınıza pişman olmamanız için, yoldan çıkmışın biri size bir haber getirdiğinde doğruluğunu araştırın.”³⁵ buyrulmuştur. Ayette bizlere güvenilmez kimselerin getirdikleri haberleri, doğruluğunu araştırmadan kabul etmememiz gerektiği bildirilmektedir. Bu emir toplumsal ve hukuki hayatımızın düzenli yürümesi, haksızlık ve huzursuzlukların önüne geçilmesi bakımından büyük bir önem taşımaktadır.

Kaynaklarımızda yukarıdaki ayetin iniş sebebi ile ilgili ibret verici bir olay anlatılır: Velîd b. Ukbe, Mustalıkoğulları kabilesinin zekât vergisini toplamak üzere gönderilir. Velîd yolda iken birisi, bu kabileden silahlı bir grubun yola çıktığı haberini getirir. Velîd, onların savaşmak için çıktıklarını düşünerek geri dönüp Peygamberimize durumu anlatır. O da haberin doğru olup olmadığını araştırmak ve gereğini yapmak üzere Hâlid b. Velîd’i gönderir. Hâlid kabileye yakın bir yerde konaklayarak durumu araştırır. Söz konusu grubun ezan okuyup namaz kıldıklarını, İslam’a bağlılıklarının devam ettiğini tespit eder ve Medine’ye döner. Sonunda onların, zekât tahsildarı geciktiği için durumu öğrenmek ve de zekâtı kendi elleriyle Hz. Peygamber’e teslim etmek üzere yola çıktıkları anlaşılır.³⁶ Buradan şunu anlıyoruz ki, durumu hakkında bilgi sahibi olunmayan ya da yalancı ve günahkâr olduğu herkes tarafından bilinen kimselerin verdikleri haberlere ve bilgilere güvenmemelidir. Onların verdiği bilgilere göre de hüküm verilmemelidir.

Ayrıca şunu ilave etmeliyiz ki, doğru ile yalan haberi birbirinden ayırt edebilecek bilinç ve donanıma sahip olmak da son derece önemlidir. Bazen internet ve sosyal medya platformlarında dikkat çekici bir başlık ile yayılan yalan bir haber, zaman zaman reklam amacıyla, bazen de yanıltma, yönlendirme, nefret, kışkırtma veya dolandırma gibi amaçlarla karşımıza çıkabilmektedir. Böyle durumlarda bizlere düşen doğru haberi, aldatıcı-yanlış-yalan olanından ayırt etme hassasiyetini gösterebilmemizdir.

9.7. Dilimize Sahip Olmalıyız

Güvenilir olmanın gereklerinden biri de hiç şüphesiz dilimizi tutmaktır. Yüce Allah tarafından bize hediye olarak verilen konuşma nimeti, gereği gibi kullanılmadığında başımıza sıkıntı açabilir. Çünkü biz insanların başına gelen musibetlerin çoğu dilimiz yüzündendir. Onun için ağzımızdan çıkan söze sahip olmalıyız. Söylediğimiz her sözden sorumlu olduğumuzu hatırımızdan çıkarmamalıyız. Peygamber Efendimizin bu konudaki kısa ve öz uyarısı oldukça anlamlıdır:

“Dilini tutan kurtulmuştur.”³⁷

Bu hadisi daima göz önünde bulundurarak dilimizi yalana, dedikoduya, iftiraya, hakarete ve gıybete alet etmemeliyiz. Dilimizi gönül kırmak için değil gönül yapmak için kullanmalıyız. Ağzımızdan çıkan sözün bir fayda sağlayıp sağlamayacağını iyice tartmalıyız. Yine Peygamberimizin buyurduğu gibi ya hayır söylemeliyiz ya da susmayı tercih etmeliyiz.³⁸

9.8. Göründüğümüz Gibi Olmalıyız

Güvenilir insanların en önemli özelliklerinden biri de göründükleri gibi olmalarıdır. Peki göründüğü gibi olmak ne demektir? Gizlisi saklısı olmamak, davranışlarına gizem katmamak, arka planı olmamaktır. İlkeli ve tutarlı olmak demektir. Bu tarz kişiler insanların, kendileri hakkında net bilgi sahibi oldukları, hangi olay karşısında hangi davranışı göstereceklerini bildikleri kimselerdir. İşte böyle kimselere güven duymada tereddüt yaşamayız değil mi?

Sonuç

Sonuç olarak kendimize şu soruyu soralım:

“İnsanlar bize niçin güven duysunlar?” Bu soruya vereceğimiz cevap, bizim de başkalarına güven duyma konusundaki önceliklerimizi ortaya koyacaktır.

O hâlde bir yönüyle de barış, selamet, esenlik ve güven anlamına gelen İslam’ın, bizleri hayatımız boyunca güvenli bir ortamda ve güvenilir insanlar arasında yaşatmayı amaçlayan kuşatıcı bir dünya görüşüne sahip olduğunu unutmayalım.

Bizler Müslüman olarak, temsil ettiğimiz dinin sorumluluğunu üzerimizde taşıyalım, davranışlarımızla çevremize güven verelim. Özümüz ve sözümüz bir olsun, “Bu kişi Müslümansa ona güveniriz.” kanaatini oluşturalım.

Müslüman olarak güvenilir olmayı önemseyelim ve gaye edinelim. Erdemli, güzel ahlak sahibi, güvenilir insanların bulunduğu toplumlarda güven ortamı oluşacaktır. Hâliyle güvenilir bir toplum inşa etmeyi önce kendi Müslümanlığımızın bir gereği olarak istememiz gerektiğini unutmayalım.

Yaşadığımız ortamda birlikte yaşadığımız insanlarla aramızda sağlam bir bağ, sıkı bir dayanışma ve güven ortamı kurduğumuzda, bütün zorlukların üstesinden gelme imkânı da elde edeceğimizi bilelim.

Kaynakça

Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, thk. Şuayb el-Arnaut, Muhammed Naîm el-Araksûsî, İbrâhim ez-Zeybek, Müessesetü’r-risâle, Beyrut, 1996.

Algül, Hüseyin, “Emîn”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, 1995.

Buhârî, el-Câmiu’s-sahîh, thk. Muḥibbiddin el-Hatîb ve Muhammed Fuâd Abdulbâki, el-Matbaatü’s-selefiyye, Kahire, 1400 h.

Ebû Davud, Sünenu Ebî Davud, Mustafa el-Babi el-Halebi, Kahire, 1952.

Emoto, Masaru, Suyun Gizli Mesajı, çev. Yonca Hancıoğlu, Kuraldışı Yayınları, İstanbul, 2005.

Hadislerle İslâm, ed. Mehmet Emin Özafşar, İsmail Hakkı Ünal, Yavuz Ünal, Bünyamin Erul, Huriye Martı, Mahmut Demir, Diyanet İşleri Başkanlığı, Ankara, 2014.

Hâkim en-Nisaburi, el-Müstedrek ale’s-Sahihayn, thk. Mustafa Abdülkadir Ata, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 1990.

İbn Manzûr, Lisânü’l-Arab, Dârü’l-Meârif, Kahire, t.y.

İbn Sa’d, Muhammed b. Sa’d Menî el_Haşimî el-Basrî (230/845), Kitâbu’t-Tabakâti’l-Kebîr, ed. Adnan Demircan, çev. Musa Kazım Yılmaz, Siyer Yayınları, İstanbul, 2015.

Keskin, Yusuf Ziya, Elinden ve Dilinden Güvende Olmak, https://dergi.diyanet.gov.tr/makaledetay.php?ID=29361.

Kur’ân Yolu Türkçe Meal ve Tefsir, Haz. Hayreddin Karaman, Mustafa Çağrıcı, İbrahim Kafi Dönmez, Sadrettin Gümüş, Diyanet İşleri Başkanlığı, Ankara, 2014.

Mevdudi, Seyyid Ebü’l-A’la, Tefhîmü’l-Kur’ân, İnsan Yayınları, İstanbul, 1996.

Müslim, el-Câmiu’s-sahîh, Daru ihyâi’t-türâsi’l-Arabî, Beyrut, ts.

Nesâî, Sünenü’n-Nesâî, haz. Abdülfettah Ebû Gudde, Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, Beyrut, 1988.

Taberî, Câmiu’l-beyân an tefsiri’l-Kur’ân, thk. Abdulmuhsin et-Türkî, Dâru Hecr, Kahire, 2001.

Tirmizî, Sünen, thk. A. Muhammed Şakir, Mektebetü ve Matbaatü Mustafa el-Babî el-Halebî ve Evladihi, Mısır, 1975.

1 Doç. Dr. Ercan ŞEN, AKÜ İslami İlimler Fak. Tefsir Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi

2 Ahmed b. Hanbel, Müsned, 2/199; Hâkim, Müstedrek, 1/110.

3 https://sozluk.gov.tr.

4 İbn Manzûr, Lisânü’l-Arab, “emn” md., 1/140-144.

5 Ahmed b. Hanbel, Müsned, 3/210.

6 Bakara, 2/44.

7 Masaru Emoto, Suyun Gizli Mesajı, çev. Yonca Hancıoğlu, Kuraldışı Yayınları, İstanbul, 2005.

8 Şuarâ, 26/107, 125, 143, 162, 178.

9 Duhân, 44/18.

10 Yûsuf, 12/54.

11 Â’râf, 7/68.

12 İbn Sa’d, Tabakât, 1/349-358.

13 Ahmed b. Hanbel, Müsned, 3/425; İbn Sa’d, Tabakât, 1/132, 133.

14 Buhârî, “Bedʾü’l-vahy”, 3; İbn Sa’d, Tabakât, 1/183.

15 Buhârî, “Meġāzî”, 61.

16 Tirmizî, “Birr”, 69; İbn Sa’d, Tabakât, 1/352-356.

17 Buhârî, “İman”, 4; Müslim, “İman”, 65; Tirmizî, “İman”, 12; Nesai, “İman”, 8.

18 Yusuf Ziya Keskin, Elinden ve Dilinden Güvende Olmak, https://dergi.diyanet.gov.tr/makaledetay.php?ID=29361.

19 Yusuf Ziya Keskin, Elinden ve Dilinden Güvende Olmak, https://dergi.diyanet.gov.tr/makaledetay.php?ID=29361.

20 Nesâî, “İman” 11.

21 Tirmizî, “Fiten”, 76; Ahmed İbn Hanbel, Müsned, 2/368.

22 İbn Sa’d, Tabakât, 1/223.

23 Mevdudî, Tefhîmü’l-Kur’ân, 1/391-392.

24 Müslim, “Selâm”, 5.

25 Buhârî, “Mezalim”, 16.

26 Nisâ, 4/58.

27 Kur’ân Yolu, 2/82.

28 Müslim, “İman”, 107-109.

29 Hûd, 11/112.

30 Ebû Dâvûd, “Vitr”, 32.

31 Dârimî, “Büyû”, 10.

32 İsra, 17/34.

33 Mü’minûn, 23/1-8.

34 Müslim, “İman”, 164.

35 Hucurât, 49/6.

36 Taberî, Câmiu’l-beyân, 21/349-353.

37 Tirmizî, “Kıyame”, 50.

38 Müslim, “İman”, 74.