T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Genel Yayın No: 2118
Gençlik Kitapları: 35

BİZ GENÇLERE DAİR - 6
Kader, Fıtrat, Özgürlük, Sorumluluk ve Biz

Yayın Yönetmeni: Cafer Tayyar DOYMAZ

Koordinasyon: Yunus YÜKSEL

Editör: Prof. Dr. Kadir DEMİRCİ

Yazarlar: Doç. Dr. Mustafa Naci KULA
Arş. Gör. Sercan YAVUZ
Doç. Dr. Abdulkadir MACİT

Tashih: Zeynep Selin TERZİ

Grafik&Tasarım: Uğur ALTUNTOP

Kapak Tasarım: Gökhan ÇAKIR

5. Baskı, ANKARA 2023

Eser Yayın Kurulu Kararı: 02.12.2021/84

Baskı: Tek Ses Ofset Matbaacılık
Tel: 0312 341 66 19 • Sertifika No: 44186

2023-06-Y-0003-2118
ISBN: 978-625-435-147-1
Sertifika No: 12930

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı
No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA
Tel: 0 312 294 43 43 • Faks: 0 312 294 42 57
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr
www.diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye Daire Başkanlığı
Tel: 0312 295 71 53 - 295 71 56 • Faks: 0312 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

PROJE HAKKINDA…

Sevgili Gençler!

Projemiz, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi ile MEB Eskişehir İl Milli Eğitim Müdürlüğü arasında imzalanan protokol çerçevesinde lise öğrencilerine yönelik gerçekleştirilen “Bize Dair” eğitim seminerlerinin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır.

Projemizin hedefleri olarak iki husustan bahsedebiliriz. Birincisi, çeşitli alanlardaki soru ve sorunlarımıza, alanında uzman üniversite hocaları tarafından cevap ve çözümler üretebilmektir. Bunun için doğru düşünmemize yardımcı olacağına inandığımız bazı kavram ve değerlerimizi, kısa ama öz bir şekilde anlamaya ve anlatmaya çalıştık.

Projenin bir diğer amacı ise, çevremizde sürekli iç içe olduğumuz bazı soru ve sorunlara dikkat çekmektir. Bu çalışmalarla, sorumlu, bilinçli ve ahlaklı bireyler olarak iyiliğin yayılması, kötülüğün engellenmesi konusunda küçük de olsa bir adım atmak istiyoruz. Fakat bunu hep birlikte yaparsak başarılı olacağımıza inanıyoruz.

Hemen belirtelim ki, daha işin başındayken unutmamamız gereken bazı hususları da sizlerle paylaşmak istiyoruz:

Sevgili genç arkadaşlar! Öncelikle bizleri yaratan, yaşatan ve bunca nimetleri veren Rabbimizi unutmamalıyız. Zira Yüce Allah’a olan inancımız, hayattaki duruşumuzun merkezini oluşturmaktadır. O’ndan uzaklaşmak, zihnen ve kalben savrulmamıza sebep olabilir. Öyle ki kendimizi ve insanlığımızı kaybedecek bir duruma gelebiliriz. Kıblemiz Allah (cc) olmalı ve yönümüzü sadece O’na dönmeliyiz.

Kalbimizin merkezine Allah’ı koymak, ilim ve irfanımıza yön verecek, hayatın güzellikleri karşısında şükrümüzü artıracak, zorluklar karşısında sabrımızı kuvvetlendirecek, ailemizle, yakınlarımızla ilişkimizi güzelleştirecek, çevremize, kültürümüze, tarihimize bakışımızı değiştirecek, bireylerin olduğu kadar tüm toplumun hak ve hukukunu koruyacak, helalinden kazanma ve helalinden tüketme hassasiyetimizi yükseltecek, çevremizle sağlıklı ilişkiler kurmamıza imkân verecektir. Tüm bu hususlar, bizlere adil ve ahlaklı bir ümmet olma bilinci kazandıracaktır.

Kıymetli gençler! Yaptığımız her işin öteki dünyada bir karşılığının olduğunu biliyoruz. Bu sebeple çevremize ve olup bitenlere karşı duyarlı davranmalıyız. Ömrümüzü boş arzu ve hevesler yerine dünya ve ahiretimizin güzelleşmesine katkı sağlayacak işlerle geçirmeliyiz.

Bu vesileyle, çalışmalarımızın Cenab-ı Allah’ın bizler için hedef koyduğu erdemli bir insan olma ve ahlaklı bir toplum inşa etme idealini gerçekleştirmeye katkı sağlamasını ümit ediyoruz.

Son olarak gençler için kaleme alınan bu kitapların basımını üstlenen T.C. Diyanet İşleri Başkanlığına teşekkür etmek istiyoruz. Bu çerçevede başta Diyanet İşleri Başkanı Sayın Prof. Dr. Ali ERBAŞ ile Dini Yayınlar Genel Müdürü Sayın Doç. Dr. Fatih KURT olmak üzere yayında emeği geçen herkese şükranlarımızı sunuyoruz.

EDİTÖR’DEN GENÇLERE…

Sevgili Gençler!

Kavramların hayatımızdaki öneminin farkındasınızdır. Kavramlar, düşüncelerimizi şekillendirir. Düşüncelerimiz de duygularımıza ve davranışlarımıza yön verir. Bu demek oluyor ki, hayatımız büyük oranda kavramların etkisi altındadır. Bu nedenle kavramların düşünce dünyamızdaki etkilerini ciddiye almalıyız. Zira kullandığımız kavramlar ne kadar doğru bir içeriğe sahipse düşüncelerimiz de o kadar doğru olacaktır. Peki ya kullandığımız kavramlar yanlış içeriklerle dolu ise, bu durumun hayatımızda nelere mal olacağını hiç düşündük mü?

Sizi bilmeyiz ama biz düşündük. Bu düşünceyle bu kitapçıkta dört hayati kavramı ele aldık: Kader, Fıtrat, Özgürlük ve Sorumluluk. Bunların birbirleriyle ilişkili olan kavramlar olduğunu düşünüyoruz. Hele kader kavramının fıtrat, özgürlük ve sorumluluk kavramlarıyla çok sıkı bağı vardır. Bu bağ kurulmadığında kader kavramı yanlış bir alana kayabilir ve hayata bakışımızı olumsuz bir şekilde etkileyebilir.

Toplumda kader kavramı konusunda yanlış anlayışlar olduğu bir gerçektir. Bu yüzden Doç. Dr. Naci KULA hocamız kaderin ne olmadığının altını çizerek başladı yazısına. Ardından kaderin ne olduğunu anlattı bizlere. Hocamızın altını ısrarla çizdiği husus, bizlerin seçim yapan özgür varlıklar olduğumuzdur.

Fıtrat, diğer kavramlara göre belki daha az duyduğumuz bir kelimedir. Zihnimizde belki ilk etapta bir şeyler çağrıştırmıyor. Ama şunu bilmeliyiz ki; bir hayat ilkesi olması bakımından fıtrat bizim için çok önem arz ediyor. Fıtratı korumak, gerçek anlamda hayatımızı korumak demektir. İnsanoğlu, yaratılış yasalarına uygun olmayan hatta o yasalara aykırı olan uygulamalarla fıtratı bozmaktadır. Doç. Dr. Naci KULA hocamız “Fıtrat ve Biz” yazısıyla bizlere yaratılışımızda var olan yasaları hatırlatıyor.

Özgürlük… İşte sizlerin en çok sevdiği kavram. Ancak özgürlük duygusuna olan hayranlığınızı bilenler bu kavramı kullanarak sizi kötü emellerine alet edebilirler. Bunun için bilinçli ve sorumlu bir özgürlük anlayışına sahip olmalıyız. Arş. Gör. Sercan YAVUZ hocamız “Özgürlük ve Biz” yazısında bizlere özgürlüğün sorumsuzluk olmadığını anlatıyor. Sınırsız bir özgürlüğün özgürlük olmaktan çıkıp tutsaklığa dönüştüğünün altını çiziyor. Zannedildiği gibi dinin özgürlüğümüzü kısıtlama amacı gütmediğini; aksine bizleri sadece Yüce Allah’a bağlayarak gerçek anlamda özgür kılmayı hedeflediğini ifade ediyor.

Sorumluluk bizim varoluşumuzla getirdiğimiz bir erdem. Var olmak sorumlu olmak demektir. Zira bizler “farkında olan” varlıklarız. İnsan olarak kendimizin, çevremizin, evrenin, bütün ihtişamıyla kâinatın farkında olan ve sorular soran varlıklarız. İşte bizi sorumlu kılan da bu özelliğimizdir. En başta kendimize karşı sorumluyuz. Hayatımızın anlamını bulmak ve bu anlam üzere yaşamak en başta gelen sorumluluğumuzdur. Bizi var eden ve yaşayabileceğimiz ortamı bize hazırlayan Yüce Allah’a karşı sorumluluğumuz, onu her şeyden üstün ve yüce bir değer olarak kabul etmektir. Sonra tüm varlıklara karşı şefkat ve merhamet ile davranma sorumluluğumuz gelir. İşte bu konuların ayrıntılarını Doç. Dr. Abdülkadir MACİT hocamızın kaleme aldığı “Sorumluluk ve Biz” yazısında okuyacağız.

Sevgili Gençler!

Allah Teâlâ atamız Âdem aleyhisselama bütün isimleri öğretti. Hz. Âdem o isimlerle üstün bir mertebeye ulaştı. Demek ki eğitimin temelinde isimleri, yani kavramları öğrenmek var. Zira kavramlar anahtarlar gibidir. İnsanın önünde engel gibi duran tüm kapıları açar. Öyle ise kapıları açmaya var mısınız?

Editör
Prof. Dr. Kadir DEMİRCİ

KADER VE BİZ¹

Giriş

Yüce Allah Buyuruyor ki:
“Gerçekten biz, her şeyi bir ölçü ve dengede yarattık.”²

Kader kelimesini bir vesileyle duymuşuzdur. Ya evimizde anne babamız konuşurken ya da etrafımızda bir büyüğümüz birilerine bir şeyler anlatırken... Ya kötü bir şey yaşamış olan bir kişinin başından geçen bir olaydan bahsederken… Ya da bir kitap okurken… Kader kelimesini zaman zaman bizler de konuşmalarımızda kullanırız. Sonuçta kader sözcüğü hayatımızın içinde ya da bir kenarında hep vardır.

Düşünürsek, kader sözcüğünün hayatımızda ayrı bir yeri olduğunu görürüz. Çünkü her birimiz kaderimizden bahsederiz. Kimi zaman acaba bizim kaderimiz nasıldır ya da nasıl olacak dediğimiz olur. Bu ifadelerimizle aslında kaderin gelecek zamanda gerçekleşecek bir şey olduğunu söylemiş oluruz. Bundan dolayı da kimi zaman bu kelime bizi ürkütür, kaygılandırır, endişeye kapılırız. Tabii kaderimiz iyi olsun diye dualar da ederiz. Bu karmaşık duygular içerisinde kader ile keder/üzüntü arasında gider geliriz.

İşte bu yazının amacı kaderin ne olduğunu anlama çabamıza bir nebze katkı sağlamaktır. Bir yönüyle kaderin, keder olarak algılanmaması gerektiğini anlatmaya çalışacağız.

Öncelikle, “Kader nasıl bir şeydir? Bizim için ne anlam ifade eder? Bizim hayatımızla nasıl bir ilişkisi vardır? Kaderimizin belirlenmesi ne anlama gelir?” gibi soruları sormak istiyoruz. Ancak, bir şeyin ne olduğunu bilmek kadar ne olmadığını bilmek de önemlidir. Zira kader hakkında çevremizde çok fazla yanlış ve olumsuz düşünce ve açıklamalar var. Öyleyse önce, “Kader ne değildir?” sorusuna cevap arayalım.

1. Kader Ne Değildir?

Öncelikle şunu unutmayalım ki, her insan kendi yaptıklarından sorumludur. Yine bilmeliyiz ki insanlar, yaptıklarını mecburen ya da kaderleri gereği değil kendi tercihleriyle yaparlar. Kendi tercihleri ile yaptıkları her şeyden de sorumludurlar. Ya da tersinden ifade edecek olursak, kendi tercihimizle yapmadığımız işlerden sorumlu tutulmayız. Bu yüzden kendi kararımızla ve irademizle yaptığımız işlerin sonucunda başımıza gelen sıkıntılar için, “Kaderim böyleymiş, ne yapalım?” gibi ifadeler kullanmak doğru değildir.

Yüce Allah kulları arasında ayrım yapmaz. Yani Allah’ın kullarından bir kısmını iyi kaderle, bir kısmını kötü kaderle yaratmasını düşünmek doğru değil. Allah (cc) adaletlilerin en adaletlisidir. Kimseye en küçük haksızlık yapmaz. Bir ayeti kerimede, “Şüphe yok ki Allah zerre kadar haksızlık etmez. (Kulun yaptığı iş, eğer bir kötülük ise, onun cezasını adaletle verir.) İyilik olursa onu katlar (kat kat arttırır), kendinden de büyük mükâfat verir.”³ buyrulmuştur. Dolayısıyla Allah’ı suçlayan, haksızlıkları, kötülükleri Allah’a yükleyen bir kader anlayışı doğru değildir.

Öte yandan bilmeliyiz ki Allah (cc), hiç kimseyi vermediği imkânlardan sorumlu tutmayacaktır. Sorumluluğumuz imkânlarımız kadardır. Yeterli çaba göstermeden, insan olarak bütün imkânlarımızı kullanmadan sahip olamadığımız bir şey için kaderimizde varmış ya da yokmuş demek doğru değildir.

O hâlde kısaca ifade edersek;

Kader, olacak şeyleri zorla dayatmak değildir.

Kader, Allah’ın insanlara keyfi olarak bir hayat belirlemesi değildir.

Kader, tercih ve çabalarımızla elde edeceğimiz alanla ilgili değildir.

Kader, Allah’ın adaletsiz bir ilah olduğunu ifade edecek bir anlama müsait değildir.

Kaderi insanın sorumluluklarını hiçe sayacak şekilde açıklamak doğru değildir. Öyleyse kader?

2. Öyleyse Kader Nedir?

Kader kelimesi; “gücü yetmek; güç yetirmek, planlamak, işleri ölçülü yapmak, bir şeyin şeklini ve niteliğini belirlemek, kıymetini bilmek”⁴ gibi anlamlara gelir. Bu kelime Kur’an’da birçok kez geçer. Kur’an’daki kullanımlar, genelde burada saymaya çalıştığımız sözcük anlamlarına uygun şekilde yorumlanır. Bu kullanımlardan birinde “Allah’ın gökten suyu belli bir ölçüyle (kaderle) indirdiğine”⁵ dikkat çekilir. Bir başka ayette ise, “Allah’ın dilediğine sınırsız rızık/imkân verdiği, dilediğine de belli bir ölçüyle rızık/imkân verdiği”⁶ ifade edilir.

Yüce Allah yerde ve göklerde her ne varsa her şeyi belli bir kadere/ölçüye göre yaratmıştır. Yarattığı her varlığın ölçüsünü, sınırlarını belirlemiştir.⁷ Kader kelimesi, hiçbir ayette Allah’ın insanlara yaşamak zorunda oldukları bir hayat anlamında kullanılmamıştır.

Cenab-ı Allah’ın yaratmasında rastgele, ölçüsüz hiçbir şey yoktur. Biz Allah’ın ölçü ve yasaları için “sünnetullah/Allah’ın yasaları” ifadesini kullanırız. İşte göklerin ve yerin kaderi Allah’ın elindedir. Allah (cc) her varlığın kaderini belirlemiştir derken, bütün varlıkların Allah’ın koyduğu yasalara göre işlediğini ifade ederiz. Hiçbir varlık Allah’ın yasaları dışına çıkamaz. Hiçbir varlık için boş, gayesiz ve belirsiz durum söz konusu değildir.⁸ Bütün bunlardan yola çıkarak kader kavramının anlamını ifade ederken, “Rabbimizin gücü-kudreti ve ilminin sonsuzluğuyla âleme koyduğu düzen ve ölçüdür.”⁹ diyebiliriz.

Biz bir Müslüman olarak Yüce Allah’ın sonsuz gücüne, her şeye gücünün yettiğine, O’nun istemediği hiçbir şeyin olamayacağına inanırız. Bir şeyin olabilmesi için onun Allah’ın yasalarına uygun olarak yapılması gerekir. Kelime anlamındaki “güç”, “kudret” gibi karşılıklar aslında diğer varlıklar için de söz konusudur. Ancak Yüce Allah’ın güç ve kudreti sınırsız, sonsuz; diğer varlıkların gücü ise sınırlıdır. Yine diğer varlıkların gücünü Allah (cc) vermektedir ya da diğer varlıklar güçlerini Allah’ın belirlediği yasa ve imkânlarla elde ederler.

3. İnsan Olarak Kaderimiz

Cenab-ı Allah bütün varlıkların özelliklerini, görevlerini belirlemiş ve nasıl olacaklarına karar vermiştir. Yani kelime anlamıyla ifade edecek olursak onların kaderini kesin olarak belirlemiştir. Onların bu kaderin dışına çıkma imkânı yoktur. Her varlık Allah’ın kendisi için belirlediği imkân ve sınırlılık içinde varlığını devam ettirir, görevini eksiksiz yapar. Fakat hemen belirtelim ki, Allah’ın yarattığı varlıklar içinde insan özel bir yere sahiptir.

İnsan için belirlenen kader ise daha başkadır. İnsan diğer varlıklardan farklı yaratılmıştır. İnsanın iki farklı özelliği vardır. Birincisi, Allah (cc) tarafından verilen ve diğer varlıklarla aynı şekilde belirlenen sınırlar içinde kalan özellikleridir. Bunlar insanların içinde doğduğu yer, ailesi, cinsiyeti, milliyeti gibi kendisi tarafından belirlenmemiş olan yani doğuştan sahip olduğu özelliklerdir. Bu özelliklere sahip olduğu bedeni, saçı, gözü, güzelliği, çirkinliği vb. özellikleri de katabiliriz. Biz bu özelliklerimizi seçemeyiz, bunlar Allah tarafından bize verilir. Yani kaderimizdir.

İnsanların bir de akıl, düşünme, irade gibi diğer varlıklardan farklı özellikleri bulunur. İşte insanı diğer varlıklardan ayıran ve onu farklı yapan da bu özellikleridir. Allah (cc) insan dışındaki varlıklara kendileri için belirlediği sınırlar yani kader çerçevesinde ne yapacaklarını emretmiştir. Onlar Cenab-ı Allah’ın emrettiği ve belirlediği ölçünün dışına çıkamazlar. Ancak insana irade, akıl ve düşünme gibi özellikler verildiği için Allah (cc) ona ne yapması ya da ne yapmaması konusunda teklifte bulunur. Yani Yüce Allah bizlere ne yaparsak bizim için iyi olur, ne yaparsak kötü olur bunları genel olarak bildirir. Ancak bizler ne yapacağımıza Allah’ın bize verdiği güç ve irademizle kendimiz karar veririz. Allah (cc) bizi buna zorlamaz. İşte bizim günah ve sevap kazanma potansiyelimiz de buradan gelir.

Bizim için belirlenen kadere, ölçüye göre bizler hür irademizle yapacağımız eylemleri yapma, seçme imkânına sahibiz. Bu seçme ve seçimimizi gerçekleştirmek için gerekli irade ve gücü bize veren Allah’tır. Ancak seçimlerimizi nasıl yapacağımızı belirleyen bizleriz. Bir örnek verecek olursak, elimizin hareket kabiliyetini ve gücünü yaratan Allah’tır. Ancak elimizin bu hareket kabiliyetini iyi ya da kötü bir eylem için kullanma iradesi ve seçimi bize aittir. Elimizle birisine taş atıp zarar vereceğimiz gibi, onunla birine gül verip sevindirebiliriz de. Bu yönüyle bizim elimizi dilediğimiz gibi kullanmamız ve bunu yapacak gücümüz Allah’ın verdiği ve belirlediği kaderle olmaktadır. Cenab-ı Allah’ın takdir ettiği kader gereğince herkesin gücü de farklı farklıdır.

Allah (cc), ilim sıfatıyla her şeyi bir plan üzere yaratmıştır. Biz bugün ilmî çalışmalar yoluyla varlıkların birbiriyle ilişkisini ve hangi özelliklere sahip olarak yaratılmış olduğunu önemli ölçüde anlamaktayız. Aslında ilmî araştırma ve çalışma demek, bir anlamda Allah’ın varlıklar için koyduğu kaderi, yasayı ortaya çıkarmak, tespit etmek demektir.

Bizim araştırmalar yaparak anladığımız ve buluş olarak ifade ettiğimiz şeyler aslında Allah’ın eşya için belirlediği ölçüyü, kaderi kavrayarak açıklamak anlamına gelir. Allah’ın eşya için değişmez bir ölçü koymasından dolayı ilmî çalışma ve deneyler anlamlı hâle gelir. Eğer bu ölçüler olmasaydı ilmî çalışma diye bir şey yapılamazdı. Mesela hepimizin bildiği yer çekimi, suyun kaldırma gücü, hava basıncı gibi konulardaki yasalar Allah (cc) tarafından konulmuştur. Bu yasalar bazen şöyle bazen böyle değişken değildir. Her zaman aynı özelliğe sahiptir. Bu konuda deneyler yaparak genel geçer yasalara ulaşırız.

4. Kader Algımız

Kader kelimesi bizlerde genellikle iyi çağrışımlar yapmaz. Günlük hayatımızda “Kaderin böylesine yazıklar olsun!”, “Kahrolası kader!”, “Böyle kader olmaz olsun!” vb. ifadeler duyabiliriz. Bu kullanımlardaki kaderle aynı anlamda bir de “alın yazısı” ifadesi kullanılır. Zaman zaman “Ne yapalım alın yazım böyleymiş!”, “Lanet olsun böyle alın yazısına!”, “Kara yazgım…” vb. ifadelerin kullanılmasına şahit oluruz.

Aslında günlük hayatta kullandığımız bütün bu ifadeler şöyle bir anlayışın dışa vurumu gibidir: “Benim başıma gelen olaylarda benim hiçbir sorumluluğum yoktur. Bu bana yazılan, isteğim ve iradem dışında takdir edilen bir dayatmadır.” Tabii başka bir ifadeyle bunun anlamı şudur: “Ben aklı, iradesi olmayan ya da akıl ve iradesini kullanması mümkün olmayan aciz bir kişiyim. İyisiyle kötüsüyle benim için belirlenen senaryoyu oynamak zorundayım.”

Böylece insanın başına gelen her türlü kötü ve olumsuz işler Yüce Allah’a fatura edilir. Başlangıçta ifade ettiğimiz gibi Allah (cc) adildir, kullarına karşı kesinlikle haksızlık yapmaz, zulmetmez.¹⁰ Öyleyse kader konusunu sorumluluk konusuyla birlikte düşünmemiz daha doğru olacaktır. Başımıza gelenleri kader ile açıklamamız, sorumluluktan kaçış için bir bahane olmamalıdır. Şunu bilelim ki bizler, kadere sığınarak kendimizi teselli etmekle sorumluluktan kurtulamayız.

Bizler günlük hayatta birçok karar almaktayız. Çeşitli konularda tercihlerde bulunmaktayız. Yani buradan bakınca önceden belirlenmiş bir hayatı yaşadığımızı düşünmüyoruz. Aksine Cenab-ı Allah’ın bize sunduğu sonsuz seçenekler arasından tercihlerde bulunuyoruz. Bizler bu tercihlerde bulunmak için gerekli bilgi, irade ve kararlılık gibi bazı özelliklere sahip varlıklarız. Ancak bilgi ve kararlılık bizim tercih ve çabamıza bağlıdır. Başarı ve başarısızlık, iyi ve kötü sonuçlar, fert ya da toplum olarak ortaya koyduğumuz bu çabalarla gerçekleşir. Dolayısıyla biz başımıza gelen her işte öncelikle dönüp kendimize bakmalıyız. Başımıza gelen işler için “Neyi yanlış veya eksik yaptık acaba?” demeliyiz. Şimdi insan olarak nasıl bir varlık olduğumuzu bir kez daha hatırlayalım.

İyi ve kötü olarak nitelendirdiğimiz nesne ve olaylar, bizim yanlış kanaatlerimiz de olabilir. Zira hayırlı gördüğümüz durumlar kötü, kötü gördüklerimiz ise hayırlı neticeler doğurabilir. Unutmayalım ki, Allah (cc) her şeyi tam olarak bilir, bizim bilgimiz ise oldukça sınırlıdır.

5. Bizler Seçim Yapabilen Özgür Varlıklarız

Bizler iyi şeyleri tercih etmeli, kötü şeylerden uzak durmalıyız. Seçimlerimizi yaparken sonuçlarını düşünmeli ve sorumluluk aldığımızın farkında olmalıyız. Bizler bu seçimlerimizi Allah’ın kaderimiz olarak bize sunduğu, bizim dışımızda oluşan şartlar içinde yaparız. Bu anlamda bizim kaderimizi, bize her an sunulan, bizi aşan şartlar olarak düşünebiliriz.

Bizim gerçek sorumluluğumuz, bize sunulan şartlar ve imkânları yerli yerince değerlendirmektir. Bunu başarabildiğimiz ölçüde iyi bir insan ve kul olabiliriz. Bundan dolayı bir şey yaparken iyi düşünmeli ve sonuçlarını göz önünde bulundurmalıyız.

Kaderle bağlantılı olarak ele alınan bir başka kavram ise kaza kavramıdır. Kaza, sözcük anlamı olarak, “bir şeyin olması, karara bağlanması, gerçekleşmesi” gibi anlamlara gelir. İnsanlar için kullanıldığında, bir kimsenin seçimleri sonucunda ortaya çıkan her türlü olay, yaşayış, davranış ve sonuçlar olarak ifade edilebilir.

Kaza, bir olayın Yüce Allah’ın koyduğu yasalar çerçevesinde yani kadere göre meydana gelmesi ve ortaya çıkmasıdır. Günlük hayatta da kaza sözcüğünü bu anlamda kullanırız. Mesela bıçağın elimizi kesmesi, bir yerden düşmemiz, araçların çarpışması tamamen Allah’ın fiziksel âleme koyduğu yasalara, kadere göre gerçekleşir. Bu gerçekleşme de kaza olarak ifade edilir.

Varlıklar için belirlenen kader sadece seçim yapmakla sınırlı değildir. Aynı zamanda o seçimin gerçekleşmesi ve sonucunun ortaya çıkması yani kaza da söz konusudur. Yüce Allah’ın yasaları dışında hiçbir olay olamaz. Bundan dolayı kaza ve kader Allah’tandır, deriz. Yani her şeyin Allah’ın yasalarına, eşya için belirlediği ölçü ve kanunlara göre geçekleştiğini ifade ederiz. İnsan açısından baktığımızda, bizim Allah’ın yasaları çerçevesindeki seçimlerimizin sonucu olarak ortaya çıkan olaylar kaza olmuş olmaktadır.

İşte bizim kaderimizi kendimizin belirlemesi, işlerimizi Allah’ın yasalarına göre yaptığımız seçimlerle belirlememizdir. Evet, eylemlerimizi biz yaparız. Ama yaptığımız veya yapacağımız her şeyi Allah’ın varlıklar âlemine koyduğu kurallara, kadere, ölçüye göre yapmak zorundayız.

Sonuç olarak bize düşen görev, kendimize bakmak, seçimlerimize dikkat etmek, onlardan sorumlu olduğumuzu hiçbir zaman unutmamaktır.

6. Yaşadıklarımız Alnımıza Yazılmış mıdır?

Çevremizde, yaşadığı hayatın alnına yazılmış bir kader olduğunu ifade eden çok kişiye şahit oluruz. Aslında bu ifade, bir yönüyle yapılan işlerden sorumlu olunmadığı, sorumluluğun kaderimizi belirleyen Yüce Allah’a ait olduğunu ima eder. Bu yönüyle de tehlikeli bir ifadedir.

Elbette ki her şeyi yaratan Yüce Allah’tır. Ancak Allah (cc) yarattığı varlıkları bir plan ve ölçü içerisinde yaratmış ve bizden de bu ölçüyü dikkate alarak hareket etmemizi istemiştir. Örneğin güneş kıyamete kadar doğudan doğacak, batıdan batacaktır. Gece, gündüz ve mevsimler Allah’ın belirlediği kadere göre görevini yapacaktır. Biz de bütün bunları bilerek hareket etmek zorundayız. Allah’ın yarattığı âlemi tanımadığımız zaman her an başımıza istenmedik bir olay yani bir kaza gelebilir.

Bu âlem biz insanlar için yaratılmıştır. Burada insan dışındaki her varlık kendisi için belirlenen kadere göre görevini eksiksiz yapmaktadır. Eğer bu âlemde bir bozukluk varsa biz insanların yaptığı yanlışlardan kaynaklanmaktadır.¹¹

Bu dünya bizim her türlü iyilik ve kötülüğü yapabileceğimiz imkânların olduğu bir yerdir. Bizim özgürlüğümüzün ifadesi, yapacağımız işleri seçebilmemizle doğrudan ilgilidir. Tabii ki imkânlarımız çerçevesinde seçimler yaparız. Bu seçimlerimizden dolayı da iyi ya da kötü bir iş yapmış oluruz.

Aslında Yüce Allah, bizlere sunduğu imkânlarla aynı zamanda bir sınır da koymaktadır. Ancak bizden beklenen, bu sınırlar içinde en iyiyi ortaya koymaya çalışmaktır. Ortaya çıkan her işimiz, Allah’ın bize sunduğu imkânlarla bizim tercihimizin birleşmesi sonucu gerçekleşir.

Öte yandan doğumumuzdan ölümümüze kadar Allah’ın bizim için belirlediği kader çerçevesinde karşımıza birçok olay ve imkân çıkar. Bizim dışımızda gerçekleşen ve seçimimize bağlı olmayan bu olaylar bir noktada bizim kaderimizdir. Ancak bizi biz yapan karşılaştığımız durumlara verdiğimiz tepkilerimizdir. Mesela elimizde olmayan sebeplerden dolayı bazı sıkıntılı durumlara düşebiliriz. Bu durumda herhangi bir sorumluluk altına girmiş olmayız.

Bizim asıl imtihanımız, karşı karşıya kaldığımız olaylara verdiğimiz bilinçli tepkilerimizde ortaya çıkar. Böyle durumlarda bizden istenen sabırla yolumuza devam etmek ve sıkıntıları aşmaya çalışmaktır. Sonunda ölüm bile olsa, “Allah’tan geldik yine Allah’a döneceğiz.”¹² diyebilmektir. Fakat insan isyan da edebilir. Bu noktada kayıp ya da kazanç bizim tavrımıza bağlıdır. Yüce Allah bizleri bu dünyada, yaşadığımız olaylar karşısında göstereceğimiz tavırlarla imtihan etmektedir.

Dünya, Cenab-ı Allah’la ilişkimiz açısından bir imtihan yeridir. İmtihanımız genel olarak iki kategoride gerçekleşmektedir. Biri nimet, diğeri de nikmet. Nimet, bu dünya hayatında elde ettiğimiz iyi ve güzel şeylerdir. Hayatımızı kolaylaştıran, hayat standardımızı artıran, bize rahatlık getiren her şey nimettir. Tabii ki hayatta bir de acılar, kayıplar, hastalıklar, ölümler, sakatlıklar var... Buna da nikmet diyoruz. Sonuçta bu dünya bizim acılar ve nimetlerle yaşadığımız bir ortamdır. İşte bizler acılar ve nimetler karşısında her an yeni seçimler yaparız. Seçimlerimizle de günah işlemiş ya da sevap kazanmış oluruz.

7. Yüce Allah Niçin Kötülere, Kötülüklere Müdahale Etmez?

Genellikle başımıza gelen kötülükler nedeniyle kaderi hatırlayıp, “Kader, ne yapalım?” diyerek kendimizi teselli ederiz. Hatta zaman zaman bundan daha öte, yaşadığımız kötü şeylerin ağırlığı altında, “Cenab-ı Allah bu kötülüklere neden izin veriyor? Niçin müdahale etmiyor?” diye sormaktan kendimizi alamayız.

Hemen ifade edelim ki Allah (cc) bu dünyada zalimlere müdahale etmiyor demek çok da doğru değildir. Peygamberimiz (sas) zamanında bazı insanların aklından bu tür düşünceler de geçmiş olmalı ki bu konuda Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Zalimlerin yaptıklarından Allah’ın gafil ve habersiz olduğunu sanma! Allah zalimlerin durumunu gözlerin yerlerinden fırlayacağı güne ertelemektedir.”¹³ Yaptıkları zulüm nedeni ile başlarına bu dünyada bir belanın gelmemesi gerçekte zalimlerin aleyhine bir durumdur. Ancak inançsızlıklarından dolayı zalimler bunu anlayamamakta ve zulümlerinde daha da ileri gitmektedirler.

Diğer taraftan Allah Teâlâ’nın diğer insanlara ibret olsun diye dünyada cezalandırdığı zalimler de vardır. Bu durum ayette şöyle ifade edilmiştir: “Biz de onu
(Firavun) ve askerlerini denize attık. Zalimlerin sonunun nasıl olduğuna bak.”¹⁴ Ancak Allah (cc) insanlar gibi acele etmez. Çünkü burası imtihan dünyasıdır. Allah herkese imtihanının tamamlanmasına yetecek kadar mühlet vermiştir. Fakat bu süre dolduktan sonra hem dünyada hem de ahirette yapılanların cezası verilecektir.

Kur’an-ı Kerim’de Firavun, Nemrut gibi en büyük kötülükleri yapan nice zorbaların Allah (cc) tarafından cezalandırıldığı anlatılmıştır. Halk arasında dünya hayatı için “etme bulma dünyası” ifadesi kullanılır. Yani aslında tecrübelerimizle de biliriz ki, Allah (cc) yapılan kötülükleri kimsenin yanına koymayacaktır.

Unutmayalım ki yapılan her eylem, iyi ya da kötü olsun, onu gören ve bilen herkes için bir imtihan vesilesidir. Yüce Allah bu imtihanın tamamlanmasını bekler ve herkes bu olaylardan payına düşen sevap ya da günahı kazanır. Mesela bir kişi birine bir kötülük yaptığı zaman, kötülük yapılan kişi kendini savunmak, elinden geldiği kadar bu kötülüğü savuşturmak için çaba göstermelidir. Bu bazen doğrudan savunma, karşı koyma şeklinde, bazen de sözlü ikna ya da affederek utandırma yoluyla olabilir. Tabii bu tepkiler kişiden kişiye, durumdan duruma değişebilir. Kötülüğü gören, duyan ve bilen kişiler de o andan itibaren imtihana dâhil olurlar. Zira onlar da yapılan kötülüğü engellemek için ellerinden geleni yapıp yapmadıklarının hesabını vermek durumunda kalacaklardır.

İnsan kötülük karşısında doğrudan fiili ya da sözlü olarak bir şey yapamıyorsa bile bu kötülük nasıl ortadan kaldırılır diye kafa yormalı, planlar yapmalıdır. Nitekim bir ayet-i kerimede Yüce Allah kötüleri bizim elimizle cezalandırmak istediğini ifade etmiştir.¹⁵ Yani bizlerden, Allah’ın kulları olarak O’nun kötülüklere müdahale eden eli olmamız istenir. Böyle bakınca etrafımızda olup biten her olayın aslında hepimiz için bir imtihan olduğunu görürüz. Yani, işleri yapanlar, bu işler için yardım edenler, seyirci kalanlar, görmezden gelenler, hep imtihan olmaktadır.

Kur’an’ın ve Peygamberimizin (s.a.s) bizlere tavsiyesi, etrafımızda olup bitenlere seyirci kalmamamızdır. Şayet yapılan şey bir iyilikse bir ucundan tutup destek olmalıyız. Yapılan şey bir kötülük ise, ona da mutlaka engel olmaya çalışmalıyız. Müslüman olmamız, iyiliklere destek kötülüklere engel olan kişiler olmamızı gerektirmektedir.

Öte yandan Yüce Allah, hatalara karşılık anında ceza vermeyerek, bir mühlet tanıyarak bize yaptığımız hatalardan dönme, tövbe etme fırsatı verir. Peygamber Efendimiz (s.a.s) zamanında müşrikler safında yer alan nice Müslümanları katleden kişiler daha sonra bu yaptıklarına pişman olmuş, İslam ile şereflenmişlerdir. Örneğin Halid b. Velid Müslüman olduktan sonra İslam’a önemli hizmetlerde bulunmuş büyük bir komutandır.

Kendisine verilen imtihan süresini kendi lehine olacak şekilde tövbe ile değerlendirmeyenler ise sınavı bitince Allah’ın cezasına uğrayacaklardır. Şunu unutmayalım; “Allah yapılan hiçbir eylemi iyi olsun kötü olsun karşılıksız bırakmayacaktır.” Nitekim ayette, “Zerre kadar bile olsa yapılan iyilik ve kötülüğün mutlaka karşılığının görüleceği”¹⁶ bildirilmiştir.

8. İrademizin Olması Bizi Sorumlu Yapar

Kader kelimesindeki planlama, ölçü ile bir şeyi yapma anlamları hayatın her aşamasında işler. Âlemdeki her şey Cenab-ı Allah’ın külli iradesiyle belirlenen kurallara göre işlemektedir. Bu kuralların aşılması, dışına çıkılması diye bir şey söz konusu olamaz. İnsanlar da diğer her varlık gibi bu çerçeve içinde yaşamak durumundadır. İnsan tarafından aşılamayan bu düzene, Yüce Allah’ı hesaba katmayan anlayışlar “tabiat düzeni”, “doğal yasalar” vb. isimler verebilir. Ancak bu düzen ve yasaların şuurlu bir varlığın müdahalesi olmadan tesadüfen meydana gelmesi akla uygun değildir.

Bu düzen ve genel yasalar içinde bizler de varız. Yüce Allah bizleri diğer varlıklardan farklı olarak “cüzi irade” sahibi olarak yaratmıştır. Bunun anlamı, yaptığımız ve yapacağımız her türlü eylemimizi düşünerek ve seçerek yapma gücümüzün olmasıdır. Allah Teâlâ bunu yapabilmemiz için bizlere göz, kulak, akıl gibi imkânlar vermiştir. Aynı zamanda bu imkânlar bizi sorumlu bir varlık da yapmaktadır. Bu yüzden Allah (cc), bilmediğimiz şeylerin peşine düşmememizi tavsiye ediyor. Çünkü bize bilgi sağlayan, insanın sorumlu olmasını sağlayan göz, kulak, akıl ve kalp gibi organlardır.¹⁷ İnsanın bu şekilde sorumluluk alabilme imkân ve gücü, onun cüzi iradesinin eseridir. İnsanı sorumlu yapan da bu özelliğidir.

Yüce Allah’ın külli iradesiyle belirlediği kanunlar çerçevesinde bazen başımıza istemediğimiz, beklemediğimiz olaylar gelebilir. Örneğin bir hastalıkla ya da beklenmedik başka bir sıkıntıyla karşı karşıya kalabiliriz. İşte böyle bir durumda sahip olduğumuz imkânlarla, cüzi irademizle bir çıkış yolu bulmaya gayret etmeliyiz. Bizi insan olarak diğer varlıklardan ayıran en önemli özelliğimiz de işte budur.

İnsan olarak başımıza hoşlanmadığımız bir iş geldiğinde genelde bunu kötü bir durum olarak değerlendiririz. Acaba gerçekten de durum böyle midir? Zira bazen bizi üzen ve büyük bir sıkıntı yaşatan bir olayın, ilerleyen zamanlarda bizim hayrımıza olduğunu görebiliyoruz. Mesela bazı imkânlardan yoksun olduğumuz için üzülüyoruz. Ancak yoksun olduğumuz imkânları elde etmek için büyük bir çaba harcayınca başta istediğimizden daha büyük imkânlar elde edebiliyoruz. Ancak bizim baştan beri istediğimiz imkânlara sahip olanlar yerinde sayarak bizim çok gerimizde kalabiliyorlar.

Bizler bu dünyada iyi ve kötü, olumlu veya olumsuz olarak gördüğümüz pek çok şeyle karşılaşırız. İnsani yapımız gereği iyi olan şeylerle seviniyor, mutlu oluyoruz. İyi şeyleri kendi başarımız olarak görme eğilimimiz de apaçık ortada. Ancak kötü bir durumla karşılaşınca genel olarak sorumluluğu başkalarına yüklüyoruz. Kur’an’da da Allah (cc), insanın bu özelliğine dikkat çekmiştir.¹⁸ Ancak şunu unutmayalım: Hayat iyi ya da kötü başımıza gelen olaylarla bir imtihan sürecidir. İnsan olarak her duruma uygun tepkiler vererek iyi insan olma yolunda ilerleyeceğiz, olgunlaşacağız. Bu olaylar sayesinde mücadele azmimiz, irademiz güçlü hâle gelecektir.

Yaptığımız her şeyin hesabını vereceğiz. Kendi özgür irademizle yaptığımız seçimlerimiz kadar günah ve sevaplarımız olacaktır. Ahirette tüm bunlarla karşılaşmaya hazır olmalıyız.

İnsan dışındaki varlıklar yani tabiattaki güneş, ay, yıldızlar ya da hayvanların tamamı Allah’ın iradesine bağlı olarak varlığını devam ettirir. Bunların her birinin bir kaderi yani ölçüsü, yasası vardır. Yüce Allah, ilmi, iradesi ve gücüyle yarattığı bütün varlıkların özelliklerini, hangi şartlarda, ne zamana kadar varlıklarını devam ettireceklerini de takdir etmiştir. “Güneş ve ay bir hesaba bağlı (olarak hareket ederler).”¹⁹ “Güneş kendisine ait yerleşik bir düzene göre (yörüngesinde) akıp gider. Bu, çok güçlü ve her şeyi bilen Allah’ın takdiridir. Ay için de konumlar belirledik; sonunda o, hurma salkımının (ağaçta kalan) yıllanmış sapı gibi olur.”²⁰

Dünya, ay ve güneşin hareketlerine baktığımızda onların kendileri için belirlenmiş ölçülere uygun hareket ettiklerini görürüz. Dünya ve ay kendi eksenleri etrafında dönerler, ama her ikisi de aynı zamanda başka bir cisim etrafında dolanır.

Dünyanın kendi etrafında dönme hareketi (24 saat) gece ve gündüzün oluşmasını açıklar. Dünya aynı zamanda güneş etrafında bir yörüngede dolanır ve mevsimler oluşur. 

İnsan ise daha önce de belirtildiği gibi, cüzi iradesiyle diğer varlıklardan ayrılır. İnsan kendisine verilen akıl ile varlıkları tanımaya, anlamaya ve özgür iradesi ile onlarla ilişki kurmaya çalışır.

Sonuç olarak ifade edelim ki, Yüce Allah, ilmi ve iradesiyle her şeyi yaratmıştır. Tek ve mutlak yaratıcı Allah’tır. İnsan ise, Allah’ın kendisine verdiği iradeyle varlıklar âleminde gücünün yettiği kadar iyi işler yapmak, kötülüklerden uzak durmak ve elinden geldiği kadar kötülüklere engel olmakla görevlidir.

9. Yaşananlarda Bizlerin Rolü ve Sorumluluğu

Allah (cc) bizleri, her yaptığımızı düşünerek, özgür irademizle yapabilecek kabiliyette yaratmıştır. Allah (cc) tarafından irade sahibi olarak yaratılmamızdan dolayı bizim dünyadaki rolümüz, diğer varlıkları da etkilemektedir. Yüce Allah’ın yarattığı diğer varlıklar da insanın imtihanının bir parçasıdır. Bizler insan olarak hem diğer insanlara hem de diğer varlıklara karşı davranışlarımızla imtihan ediliriz.

Etrafımızda olup biten olumlu ve olumsuz her olayda ve durumda bir şekilde insanın rolü söz konusudur. Allah’ın her şeyi bir ölçü ve dengede yarattığı ve bu dengenin bozulmamasını emrettiğini²¹ biliyoruz. Zira Yüce Allah (cc) Kur’an’da “Islah edilmesinden sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın.”²² diye emretmiştir. Yine bir başka ayette de insanların yaptıkları birtakım yanlış işlerden dolayı “karada ve denizde” fesat çıktığı²³ bildirilmiştir. Yani yeryüzünün imar edilerek yaşanabilir bir durumda olması da bozulması da öncelikle insan eliyle olmaktadır. İnsanlardan bir kısmı kendi çıkarları ve yanlış anlayışları yüzünden fesat çıkarmaktadır.

Yüce Allah’ın bizden istediği ve bizim imtihanımızın konusu yeryüzündeki düzeni ve dengeyi bozan fesatçılara engel olmaya çalışmaktır.²⁴ İşte bundan dolayı yapılan yanlışlık ve kötülük kime ve neye karşı yapılırsa yapılsın bunun karşısında durmak gibi bir sorumluluk taşımaktayız. Bu sorumluluk gereği bir kişinin veya toplumun huzurunu bozan, canına veya malına zarar veren bir olay karşısında elimizden geldiği kadar engel olmaya çalışmamız gerekir. Aynı şekilde hayvanlara, bitkilere veya çevremizdeki herhangi bir varlığa karşı yapılan yanlış ve kötülüğe karşı durmak da sorumluluğumuzun bir parçasıdır. Peygamberimiz (sas) bir kötülük söz konusu olduğunda bizim mutlaka onu düzeltmeye ve engellemeye çalışmamız gerektiğini bildirmiştir.²⁵

Tabii daha önce de belirtildiği gibi insanlar ne yapacaklarına kendileri karar verecektir. Yüce Allah iman konusunda bile insana özgür iradesi ile hareket etme imkânı vermiştir. Ayetlerde; “İsteyen iman etsin, isteyen inkar etsin.” 26; “Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı. Fakat size verdikleriyle sizi denemek istedi.” 27 buyrulmuştur. Sahip olduğumuz bu özelliğimizle bizler çeşitli seçimler yaparız, kendi hayatımıza ve dünyaya yön vermeye çalışırız. Dünyada fesat çıkarırız ya da fesadı önlemeye çalışırız. Ancak bütün çaba, eylem ve tercihlerimizden sorumlu tutuluruz.

Yüce Allah’ın (cc) bizden istediği, yaptığımız her davranışımızı hakka hukuka uygun olarak yapmamızdır. Yine etrafımızda olup biten olaylar karşısında, “bizi ilgilendirmez” diyerek sessiz kalamayız. Yaşanan tüm olaylar ve durumlar hakkında bir tavır geliştirmek durumundayız. İyi ve olumlu olay ve durumları desteklememiz gerekir. Yine olumsuz ve kötü olan olay ve durumlara da karşı çıkmalıyız. Ancak her türlü sorumluluk insanın gücü ve imkânlarıyla sınırlıdır. Yani, iyiliklerin desteklenmesi ve kötülüklerin engellenmesi sorumluluğumuz gücümüzün yettiği ölçüdedir.

Sonuç olarak bizler her an, insanların kendi irade ve tercihleriyle ortaya koyduğu çok çeşitli olaylarla karşı karşıyayız. Olayların neresinde olduğumuz bizim kimliğimizi belirler. Biz, iyilik yapan ya da destekleyen, kötülük yapmaktan uzak duran ve kötülüklerin engellenmesi için çaba gösteren bir rol üstlenmekle mükellefiz. Bu konudaki duruşumuz ve çabamız kadar değerliyiz. Tersi bir rol üstlenmemiz durumunda da Allah (cc) katındaki değerimizi kaybederiz.

10. Hayır Ne, Şer Ne? İyilik Ne, Kötülük Ne?

Kaderle ilgili bilmemiz gereken ve anlamada belki bizi zorlayan konulardan biri de hayır ve şer olarak gördüklerimizdir. Hayır, hoşumuza giden, kendimiz için faydalı olduğunu düşündüğümüz konular için kullandığımız bir ifadedir. Şer ise, hoş olmayan durum ve işler için kullandığımız bir ifade.

Bizler şer sayesinde hoş ve güzel olan yani hayırlı olanın ne olduğunu anlarız. Hayırlı olanın şerli olana göre ne kadar değerli olduğunu kavrarız. Bazen de hayırlı ve şerli olanı tam olarak anlayamadığımız bir olaydan dolayı üzülürüz. Zaman zaman bunu kaderle bağlantılı olarak ifade ederiz. Örneğin bir sınava hazırlanıp sınavı kaybetmek bize göre kötü yani şer bir durum olmasına rağmen Allah (cc) bu durumda bizim için hayırlı bir şey takdir etmiş de olabilir. Ya da kazanamadıysak gereken çalışmayı yapmadığımızdan kaynaklanmış olabilir. Böyle durumlarda Allah’ı suçlamak yerine olayı sakin bir şekilde değerlendirip sınava daha iyi hazırlanmamız gerektiğini fark etmeliyiz. Öte yandan her çalışmamızın ardından Rabbimizin yardımını istemeyi de unutmamalıyız.

Hayatta yaşanan iyi ve kötü hâlleri gül ile diken arasındaki ilişki gibi de görebiliriz. Yaşanan kötü olayların güzellikleri bozması, dikenin gülün güzelliğini bozuyor görünmesi gibidir. Diken, daha işin başında, adı diken olduğu için gül kadar kulağa hoş gelmeyebilir. Ayrıca insanın eline batıp canını acıttığı için de varlığı istenmeyebilir. Ancak gülün dikeninin, kendisindeki güzel koku için onu yemek isteyen hayvanlardan koruduğunu da düşünebiliriz.²⁸ O zaman her ne kadar görüntüsü, ismi hoş gelmese de dikeni, gülün tamamlayıcı bir parçası olarak kabul ederiz. Bu ve benzeri örnekler üzerinden baktığımızda belli bir plan ve ölçü üzere gerçekleşen kaderimiz anlamlı hâle gelir. Yani hayatta değer verdiğimiz, bizim için çok önemli olan, hayırlı kabul ettiğimiz her şey aslında onun zıddı olan ve hoşumuza gitmeyen bir başka şeyden dolayı değerli hâle gelmektedir. Zira insan, şer kabul edilen durumlar sayesinde hayrın ve iyiliklerin ne kadar değerli olduğunu anlayabilir.

Öte yandan bazen bizim hayır dediğimiz şer, şer dediğimiz de hayır olabilir. Bunu anlamak için bir müddet beklemek yani üzerinden belli bir süre geçmesi gerekir. Şayet acele etmezsek, bir süre sabredersek durumun gerçek şeklini görmüş oluyoruz. Sabır denilince, beklemeyi, aceleyle hareket etmemeyi, işlerin zorluklarına dayanmayı, pes etmemeyi anlamalıyız. Sonuçta yaşadıklarımızın bize ne öğrettiğini kavrayabilirsek yaşananları mutlak olumsuz, yani şer olarak nitelendirmemeye dikkat ederiz.

Zaman içinde çok istediğimiz bazı şeylerin aslında bizim için çok da iyi olmadığını görürüz. Ya da tam tersi, çok kötü olarak kabul ettiğimiz bazı olayların da uzun vadede bizim için ne kadar iyi bir sonuç verdiğini görebiliriz. Bundan dolayı tamamen bizim dışımızda, bizim seçimimizle olmayan ve Allah’tan geldiğini kabul ettiğimiz durumlarda en büyük gücümüz yine Allah’a dua etmek olacaktır. Akıl ve ruh sağlığımız açısından bu çok önemlidir. Mesela doğal afetler karşısında dua ile, Allah’a sığınmakla daha dirençli olabiliriz. Daha sakin bir şekilde yaşadıklarımızın sebeplerini ve sıkıntıları aşmak için neler yapabileceğimizi düşünür, planlar yapabiliriz.

Kader kelimesini biraz da bizim kuşatamadığımız, üstesinden gelme imkânımız olmayan alanla ilgili olarak kullanırız. Bu olaylar bir anlamda bizim yönlendirilmemizi sağlayan yön levhaları gibidir. Geriye dönüp baktığımızda hayatımızda gerçekleşen her şeyin bir yeri olduğunu, bize bir şeyler öğretip fark ettirdiğini, gelişmemize imkân sağlayan yönleri olduğunu görürüz.

Hayatımız bizim dışımızda bize verilen imkân ve şartlarla devam eder. Biz, bize verilenlerle yolumuzu, hedeflerimizi belirleriz. Bundan dolayı, kaderimiz olarak kabul edebileceğimiz, bize Yüce Allah tarafından sağlanan durum, hayatımızı şekillendiren ve gelişme noktamızı belirleyen bir aşamadır. Kaderimiz olarak verilenleri soğukkanlılıkla kabul etmek ve bunlar üzerine iyi bir hayat kurmayı kabul etmek sıkıntıları aşmak konusunda bizlere büyük bir imkân sağlayacaktır.²⁹

Evet, tamamen bizim dışımızda, bizim sebep olmadığımız hâlde başımıza gelen hoş olmayan kötü durumları kaderimizin bir parçası olarak değerlendiririz. Bu durumu biz kendi ölçülerimiz içerisinde olumsuz olarak görürüz. Çünkü bunlar istemediğimiz ya da bize sıkıntı veren durumlar ortaya çıkarmaktadır. Ancak böyle durumlar Allah’ın en sevgili kulları dediğimiz peygamberlerin de başına gelmiştir.

Kur’an-ı Kerim bizlere, Allah’ın seçkin kulları olan peygamberlerin başına gelen çok büyük sıkıntıları haber verir. Bundan dolayı bu tür durumların tamamen olumsuz olmadığını düşünebiliriz. Sonuçta bir imtihan hâlindeyiz. Peygamberler başlarına gelen büyük sıkıntılara sabretmişlerdir. Onlar, Allah’a küsmemiş, isyan etmemiş, umutlarını kaybetmemiş, mücadelelerine devam etmişlerdir. Örneğin Hz. Yakup oğlu Hz. Yusuf’u kardeşleri kuyuya atıp onu kurt yedi diye kanlı gömleğini getirdiklerinde, bana güzelce sabretmek düşer, demiştir.

Peygamber Efendimiz (sas) de hayatı boyunca çok büyük sıkıntılarla karşı karşıya kalmıştır. Sonuçta peygamberler çektikleri sıkıntıların karşılığı olarak daha dünyadayken Allah’tan büyük bir nimetle ödüllendirilmişlerdir. Biz de hayatımızda bazı zorluk ve sıkıntılarla karşılaştığımızda bu durumlar karşısında nasıl bir tavır takınacağımızı peygamberleri örnek alarak öğrenebiliriz. Onları örnek alarak imtihanımızı nasıl başarıya, ödüle dönüştüreceğimizi anlayabiliriz.

Öte yandan bir kişinin iyi bir şeyler yaşaması için mutlaka başından bazı kötü olayların geçmesi mi gerekir diye düşünebiliriz. Elbette ki böyle bir şey olması gerekmez. Ancak yaşanan kötü durumlar acaba mutlak anlamda kötü müdür yoksa kader kelimesinin anlamında yer alan belli bir ölçü ve planın parçaları mıdır? Allah (cc) bu yaşadıklarımızla bizi çok daha iyi bir yere mi hazırlamaktadır, bunları da düşünmeliyiz.

Nisâ suresi 79. ayette “İnsana her ne iyilik gelirse Allah’tandır.” denilir. Bununla birlikte neden insan kendisi için kötü bir şeyi seçtiğinde Allah (cc) onun iyiliğini isteyerek bu seçimi engellemiyor da ona izin veriyor, diye düşünebiliriz. Aslında bu durumun da insanın iyiliğine olduğunu söylemek mümkündür. Belki bu açıklama biraz bizim zihnimizi zorlar ve karıştırabilir. Hayır, öyle düşünmemek gerekir. Çünkü hayrı da şerri de yaratan Allah, insanın seçimine bağlı şerri de yaratıyorsa insanın o seçiminden bir şey öğrenmesini istemektedir. Çünkü insan öğrenen ve öğreten bir varlıktır. Bilinçli öğrenmeyle de diğer varlıklardan ayrılır. Yaptığımız hatalardan dersler çıkararak hem bilgi hem de tecrübe kazanabiliriz. Bilgi ve tecrübe ise, hayatı bizim için oldukça kolaylaştırır.

11. Fakirlik, Yoksulluk Kader midir?

Bu konu zaman zaman gündeme gelen ya da gelebilecek bir mesele… Zaman zaman ben niye fakirim, bu adalet mi… diye konuşulabilir. O zaman öncelikle bunu kader konusu içerisinde nasıl değerlendirmeliyiz sorusuna cevap bulmak gerekir. Fakirlik, yoksulluk toplumda anlaşıldığı şekilde insanın zorunlu kaderi değildir. Şöyle ki; fakir bir ailede dünyaya gelen bir çocuk için bu zorunlu kader midir? Elbette ki hayır… Peki, neden bu ailede dünyaya geldi? Zengin bir ailede dünyaya gelmemesi adaletsizlik değil mi, diye düşünebiliriz. Bu çocuğun fakir bir ailede dünyaya gelmesi onun hayatını ömrünün sonuna kadar fakir olarak sürdürmesi gereken zorunlu bir durum değildir. Kader öncelikle insanın seçimleri ile ilişkili olduğundan bu konuda yapacağı seçimler önemlidir. Fakir bir aile çocuğu olduğu hâlde eğer gayret eder, gereken çabayı gösterirse mevcut durumundan kurtulması mümkün olabilir. Örneğin;

Denizli’de vergi rekortmeni olarak 18 yıldır bu rekoru elinde bulunduran H. K. isimli iş adamı fakir bir ailede dünyaya gelmiş bir kişidir. O, çoğu zaman yiyecek ekmek bulamamış ancak gayreti, çalışkanlığı, azmi, umudu ile vergi rekortmeni olan bir iş adamı seviyesine gelmiştir. Onun seçimleri, gayret ve azimle fakirlikten zenginliğe geçiş Allah’ın yardımı ile oluşan kaderidir.

Fakir bir ailede doğmak bir adaletsizlik değil aksine fakirliği tanıma, anlama ve nasıl bir seçim yapması gerektiğini belirlemeye yardımcı olacak bir durumdur. Bu yönüyle Allah’ın bir kaderinden diğerine geçişi sağlayan farklılıktır. Fakir bir ailede bulunmak birtakım etkenlerle fakir olan ailenin kaderini anlama tanıma açısından bir kader olup öğrendikleri ve seçimleri ile zengin olmak da diğer bir kader örneği olarak değerlendirilebilir.

Sonuçta insanın fakir olması ya da fakir bir ailede dünyaya gelmesi zorunlu kaderi değil bir kaderden diğerine geçme fırsatı olarak değerlendirilebilir. Bizler de gerekli çaba, azim ve kararlılık ile daha iyi bir yol çizebiliriz kendimize. Gerekli çaba ve gayreti göstermeyen bir kişi de zengin bir aile çocuğu olduğu hâlde devam eden hayatında çok fakir bir hâle gelebilir.

Ancak, burada unutulmaması gereken husus, imtihan dünyasında olduğumuzdur. Zira fakirliğin mi yoksa zenginliğin mi bizlere bu imtihanı kazandıracağını bilemeyiz. Bizler aslında bu imtihanı başarırsak ahirette sonsuz bir zenginliği elde edeceğiz. Bu dünyada zengin bile olsak şayet imtihanımızı başaramazsak ahirette tam bir iflas hâlini yaşayacağız. Sonsuz hayatı her şeyden yoksun yaşamak ise en kötüsü olsa gerek. Onun için bizler, asıl zenginliğin peşine düşmeliyiz.

Bu arada yeri gelmişken hayatımızda etkili olan bir başka kader konusuna yani evlilik ve boşanma meselesine değinelim.

12. Evlenmek ya da Boşanmak Bizim İçin Bir Kader midir?

Evlilik insanın özgür seçimi içerisinde gerçekleşen bir olaydır. İnsan kendi gönlündeki sevgisini, düşüncesini, ilişkisini dikkate alarak eşini seçer ve evliliğe karar verir. Görücü usulü, tanışma, tavsiye gibi nedenlerle evliliğe adım atan genç, kararını verirken fiziksel, psikolojik, ekonomik veya sosyal özelliklere bağlı yaptığı seçimle karar verir. Bu seçimde gençlerin beklentileri, inanç ve tutumları, idealleri, arzu ve istekleri gibi unsurlar etkili olur.

Erkek ve kadın açısından baktığımızda birbirlerini beğenmeleri ve sonunda evlenmeleri, alın yazısı olarak nitelendirilen bir kader değil seçimlerinin bir sonucudur. İnsanın seçiminin önemini anlatan birçok ayet vardır. Örneğin:

“Başınıza gelen musibetler sizin kendi eserlerinizdir. Buna rağmen Allah yaptıklarınızın birçoğunu bağışlamaktadır.”³⁰

“İnsanların kendi elleriyle yaptıkları işler yüzünden karada ve denizde fesat / bozulma ortaya çıkmıştır. Allah insanların yaptıklarından bazılarını onlara tattırıyor ki belki vazgeçerler.”³¹

“İnsana ancak gayret ve çalışmasının karşılığı vardır.”³²

Zikredilen ayetler ışığında diyebiliriz ki, dünya hayatı başımıza her türlü olayın gelebileceği bir ortama sahiptir. Başımıza gelenler karşısında Yüce Allah’a yönelip onun yardımı ile mücadele yolunu seçmeliyiz. Oysa bazen başa gelenler Allah’a fatura edilir ve O’na isyan bayrağı açılır. İşte insanın dikkat etmesi gereken nokta tam da burasıdır. Kimi şükür yolunu seçer, kimi de nankörlük yolunu. Unutmayalım ki, yaşadıklarımız kendi seçimlerimizin sonucudur. Yaptıklarımızın, seçimlerimizin bilincine varırsak, sorumlu davranırsak kazananlardan oluruz.

Sonuç

Kader, Yüce Allah’ın her şeyi bir düzen, bir hesap ve bir plan çerçevesinde yaratmasıdır. Cenab-ı Allah yaratılışı rastgele yapmamıştır. Yaratılışta yasalar ve birtakım kurallar koymuştur. Aynı şekilde sosyal olaylarda da geçerli olan yasalar vardır. Bunlara “sünnetullah” yani Allah’ın yasaları deriz.

İnsan Allah’ın yasaları altında hareket eder. Örneğin, bir toplumun kötü durumdan iyi bir duruma dönüşüm geçirmesi o toplumda yaşayan insanların değişmelerine bağlanmıştır. Bu bir yasadır. İnsanlar bu değişim yönünde çaba gösterip gösterememeleri noktasında sınanırlar. Değişimin iyi yönde olması için gayret gösterenler sorumluluklarını yerine getirmiş olurlar. Bu gayretin karşılığını ise ahirette alırlar. Değişme yönünde sorumluluklarını yerine getirmeyip kötülüklere ses çıkarmayanlar ise sorumluluklarını yerine getirmemiş olurlar. Onlar da bu tutumlarının cezasını ahirette görürler.

İnsan iyi olanı seçip iyi yolda mücadele etme özgürlüğüne sahip olduğu gibi aynı şekilde kötü olanı tercih etme özgürlüğüne de sahiptir. Bu anlamda kadere yani Allah’ın yaratmadaki düzen ve planına, yaratılışta ortaya koyduğu yasalara inanmak, Allah’a imanın, O’nun ilmine inanmanın bir parçasıdır.

Yüce Allah bizlere hayatın bütünlüğü içerisinde, diğer insanlar ve varlıklarla iyi bir ilişki kurmak ve yürütmek için sonsuz fırsatlar sunar. Burada kaderle bağlantılı olarak ele almamız gereken alan, tamamen bizim seçimlerimiz dışında gerçekleşen durumlarla ilgilidir. Bundan dolayı kaderi, Yüce Allah tarafından bizim için ya da bütün varlıklar için belirlenen genel yasalar olarak anlayabiliriz.

Bizim içinde doğduğumuz aile, toplum, coğrafya, cinsiyetimiz, biyolojik ve fiziksel özelliklerimiz vb. gibi seçimimiz dışında gerçekleşen yaratılışımız bizim kaderimizdir. Yani bunlar Allah’ın bizim için belirlediği ana esaslar, özelliklerdir. Bize verilen bu şartlar içinde neler yaptığımız ise bizim kendi sorumluluk alanımızdır.

Yine yaşadığımız hayat içinde hiçbir şekilde bizden kaynaklanmayan, hiçbir ilgimiz olmadan başımıza gelen olaylar, karşı karşıya kaldığımız durumlar vardır. İşte bizim dünya hayatımızdaki imtihanımız da aslında burada başlamaktadır.

Şöyle söyleyelim; Allah (cc) bizlere farklı imkânlar ve özellikler vermiştir. Allah’ın imtihanı da bize verdiği imkân ve özelliklerle sınırlıdır. Yüce Allah hiçbirimizden vermediği bir şeyin hesabını sormaz. Bununla birlikte bizler yaptığımız her şeyin hesabını vermek durumundayız.

Bizim iyi ve üstün insan olmamız, bize verilen imkânları doğru bir şekilde, yerli yerince kullanmamıza bağlıdır. Yani asıl mesele, imkân ve özelliklerin nasıl olduğu değil, bunların nasıl kullanıldığıdır. En değerli, en üstün insan, kendisine verilen imkânları, Allah’ın rızasına uygun olarak kullanan kişidir.

Hayatımızda karşı karşıya kaldığımız olayların olumsuzluğuna takılmadan sabrederek, umudumuzu kaybetmeden çözüm yolları arayıp, zorlukları aşmak için mücadele etmeliyiz. Bunu yaparken, Allah’ın bizlere yardım etmesi için de dua etmeliyiz. Bu süreçte çektiğimiz sıkıntılar, yaşadığımız zorluklar bizim daha güçlü olmamızı sağlayan unsurlardır. Bunlar aynı zamanda bizim gelişmemize katkı sağlar. Zira hayatta hiçbir sıkıntı ve zorlukla karşılaşmayanlar çok basit bir problem karşısında bile tamamen yok olmakta, dağılmaktadırlar. Ayrıca yaşadığımız sıkıntılar, şayet sabredersek ahiretteki kazancımızı yani sonsuz nimetleri de artıracaktır.

Tarihe baktığımızda birçok kişinin kaderleri onları çok zor bir hayat yaşamak zorunda bırakmıştır. Ancak onlar için zor ve kötü olarak düşündüğümüz şartlar, onların tarihte unutulmaz şekilde yer almalarını sağlamıştır. Bizler imtihanımızın bir parçası olan her türlü sıkıntı karşısında mücadeleden vazgeçmemeliyiz. Böyle durumlarda kendimizi kötü ya da yetersiz hissetmemiz ya da yanlış tercihler yapmamız sonraki güzelliklere de engel olabilir.

Unutmayalım ki, güzel bir kader, güzel bir niyete, ahireti hesaba katan bir bakış açısına ve iyi bir ahlaka sahip olmaya bağlıdır. Bunlar olursa her kader, bizlere güzel sonuçlar getirecektir.

Kaynakça

Batman, Elif, Yaşamın Zorluklarıyla Başa Çıkmada Kader İnancının Rolü, (Yayınlanmamış Yüksek lisans Tezi) Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Adana, 2008.

Güllerin neden dikeni vardır? https://www.nkfu.com/gullerin-neden-dikenleri-vardir/erişim tarihi, 12.07.2020.

Karadaş, Cağfer, “Kuralla Sorumluluk Arasında İnsan”. Sorumluluk Bilinci, ed. Elif Erdem, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2020.

Kur’an-ı Kerîm. Erişim 30 Mart 2020.  https://kuran.diyanet.gov.tr

Müslim, Ebu’l-Hüseyin b. El-Haccâc el-Kuşeyrî en-Nisâbûrî, Sahîhu Müslim, Yay. Ebû Kuteybe N. N. Muhammed el-Feryâbî, Dâru Tayyibe, Riyad, 2003.

Özkan, Ayşe Nur vd. Soru ve Cevaplarla Niçin İnanıyorum, ed. Fatih Kurt, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2019.

Yavuz, Yusuf Şevki, “Kader”, TDV İslam Ansiklopedisi, 24/58-63, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2001.

1 Doç. Dr. Mustafa Naci KULA, Bursa Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Hayat Boyu Öğrenme Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi.

2 Kamer, 54/49.

3 Nisâ, 4/40.

4 Yavuz, “Kader”, TDV İslam Ansiklopedisi, 24/58.

5 Zuhruf, 43/11.

6 Sebe’ 34/36; Zümer, 39/52.

7 Tâhâ, 20/50.

8 Sâd, 38/27.

9 Özkan vd., Niçin İnanıyorum?, 141 vd.

10 Yûnus, 10/44.

11 Rûm, 30/41.

12 Bakara, 2/ 156.

13 İbrâhîm, 14/42.

14 Kasas, 28/40.

15 Tevbe, 9/14.

16 Lokmân, 31/16; Zilzâl, 99/6-7.

17 İsrâ, 17/36.

18 Fecr, 89/15-16.

19 Rahmân, 55/5.

20 Yâsîn, 36/38-39.

21 Rahmân, 55/1-8.

22 A’râf, 7/56.

23 Rûm, 30/41.

24 Âl-i İmrân, 3/104, 110.

25 Müslim, Îmân, 78.

26 Kehf, 18/29.

27 Mâide, 5/48.

28 Güllerin neden dikeni vardır? https://www.nkfu.com/gullerin-neden-dikenleri-vardir/erişim tarihi, 12.07.2020

29 Batman, “Yaşamın Zorluklarıyla Başa Çıkmada Kader İnancının Rolü”, 24 vd.

30 Şûrâ, 42/30.

31 Rûm, 30/41.

32 Necm, 53/39.

FITRAT VE BİZ¹

Giriş

“Yüzünü Allah’ı tek bilerek dine çevir. Bu ‘Allah’ın fıtratıdır.’ İnsanları bu fıtrat, (yaratılış yasaları) üzerine yaratmıştır. Allah’ın yaratmasında bir değişiklik bulamazsın.” 2

Fıtrat… Bu kelime genelde beğenilen ya da beğenilmeyen bir davranış olduğunda kulağımızda yankılanır. Büyüklerimiz iyi bir kişi için, “Fıtratı temiz ve düzgün.”, kötü davranışlı bir kişi için de tam tersi ifadeler kullanır. Bu sözlerle kişinin yaratılıştan gelen tabiatı, karakteri, huyu kastedilir. Kötü huylu kişiler için de “Fıtratı bozuk.” denir. Bu da huyun kötülüğü anlamındadır.

Aslında insanlar yaratılış itibarıyla kötü bir durumda değildir. İnsanlar, iyi ve kötüyü ayırt edebilecek bir donanımda yaratılmışlardır. Fıtrat ile kastedilen de budur. Bu nedenle fıtrat kelimesinin günlük dilde kullanımı ile ayet ve hadislerdeki kullanımı farklıdır.

Bunun en çarpıcı örneği, girişte mealini verdiğimiz ayet-i kerimedeki kullanımdır. Burada fıtrat kelimesinin aynı ayet içinde din ile birlikte kullanıldığını görürüz. O hâlde kelimenin din ile bir bağı bulunmaktadır. Ayetin ne anlama geldiğini, “Her doğan fıtrat üzere doğar, sonra anne ve babası onu ya Yahudi ya Hristiyan ya da Mecusî yapar.”³ hadis-i şerifi biraz daha somutlaştırır.

Her doğan, Cenab-ı Allah’ın insanlara gönderdiği hak dini kabul edebilecek bir yapı ve kapasitede dünyaya gelir. Ancak insan üzerindeki anne baba etkisi onu Yahudilik, Hristiyanlık ya da Mecusîlik gibi dinlere yönlendirebilir. Öyle ise bir Yahudi, bir Hristiyan ya da Mecusî Allah beni Yahudi yapmış, Hristiyan yahut Mecusî olmamı takdir etmiş diyemez. Bu durum Allah’ın takdiri, belirlemesi ile ilgili değildir. Burada, hadiste de ifade edildiği gibi çevresel şartlar etkilidir.

Yüce Allah herkesin hakikatle ilişkisini içinde bulunduğu imkân ve şartlara göre değerlendirir. İslam toplumunda doğup büyüyen bir insanın sorumluluğu ile İslam hakikatlerinin bilinmediği bir toplumda doğup büyüyen insanın sorumluluk alanı aynı olmaz. Allah herkesi kendisine verilen imkânları, fırsatları ve de akıl, göz, kulak gibi yetilerini gereğince kullanıp kullanmamakla sınar. Öyle ise insan bu dünyada yaşayacağı hayatı belirlerken fıtratını dikkate alması gerekir.

Fıtrat insanın yaratılışında olan yasalardır diyebiliriz. Belki daha iyi anlaşılabilecek bir örnekle fıtratı şöyle anlatabiliriz: Fıtrat bilgisayarın programı, din de o programa göre ayarlanmış yazılım gibidir. Yüce Allah’ın insana gönderdiği din, insanın yaratılıştaki yazılımını en iyi çalıştıran ve onun iyi neticeler almasını sağlayan bir programdır.

İnsan kötülükten rahatsız olur. Haksızlığı kabul etmez. Yalandan hoşlanmaz. Aldatılmak insanı yıkar. Buna karşılık yine insanda genel ahlakın temel değerleri olan merhamet, adalet, hakkaniyet, dürüstlük gibi duygular yaratılıştan vardır. Ama aynı zamanda insanda hırs, kendini beğenme, kendini üstün görme, kendisini daima haklı görme gibi duygu ve eğilimler de vardır. İnsan bu duygular sebebiyle zaman zaman yaratılışında var olan merhamet, adalet gibi temel duygulara sırt çevirebilir. İşte İslam, insanın yaratılışta yani doğasında var olan temel ahlak yasalarına fıtrat demektedir.

Bu yazıda, Fıtrat nedir ve nasıl bir şeydir? Bizim için ne anlam ifade eder? Bizim hayatımızla nasıl bir ilişkisi vardır? Fıtratımızı kim belirler? Kötü ya da iyi bir Fıtrat var mıdır? Anne babamızın bizim fıtratımızda rolü nedir? gibi sorulara cevaplar arayacağız. Bu yazıyı okurken, fıtrat hakkında bilmediğimiz bazı şeyleri öğreneceğimizi ümit ediyoruz. Bir de yanlış bildiğimiz bazı hususların doğrularını...

Fıtratı anlamak için, öncelikle bu kavramın anlamını, kökenini bilmek gerekir. Çünkü kavramlar anlatmak istediği şeylerin özünü kendi anlamlarında barındırırlar. Öyleyse fıtrat kavramı nedir?

1. “Fıtrat” Ne Demektir?

Hemen belirtelim ki fıtrat kelimesi, “yaratılış, belli yetenek ve yatkınlığa sahip oluş” gibi anlamlarda kullanılır.⁴ Bu çerçeve fıtratın, “ilk yaratılış anında varlık türlerinin temel yapısını, karakterini ve henüz dış tesirlerden etkilenmemiş olan ilk durumlarını”⁵ ifade ettiğini söyleyebiliriz.

Yüce Allah tarafından yaratılan her varlığın özünde yaratılışına uygun davranmasını sağlayacak fıtri özellikler bulunur. Örneğin yeryüzüne hayat veren güneşin yaratılışında kendi yapısına, fıtratına uygun davranmasını sağlayıcı özellikler vardır. O, kıyamete kadar doğudan doğacak ve batıdan batacaktır. Güneş, fıtratında programlanan bu özelliğinin dışına çıkmaksızın hareket eder. İşte güneş örneğinde olduğu gibi her yaratılan varlığın fıtratında ilk yaratılış özelliklerini yansıtan yönleri bulunmaktadır.

Hayvanlar âleminde de durum aynıdır. Örneğin bir köpek kedi gibi miyavlamaz, bir kedi de köpek gibi havlamaz. Onların fıtratlarında belli bir tarz seslenme özelliği kodlanmıştır. Başka bir durum gerçekleşmez. Köpek, nerede olursa olsun ister Türkiye’de ister Almanya’da yaşasın, seslenirken havlama sesini çıkarır. Bu onun fıtratıdır. Değişmez ve çevresinden etkilenmez.

Konuya insan açısından baktığımızda ise, fıtratı her insanın yaratılışında var olan belli yetenek ve ortak özellikler olarak ifade edebiliriz. Örneğin bir şeylere inanmak fıtrat olarak herkesin sahip olduğu özelliklerdendir.⁶

Burada hemen aklımıza bir dine mensup olmak gelmemelidir. İnsan olarak her birimiz birilerine, bir şeylere inanma eğilimindeyiz. Hatta şunu söylemek yanlış olmaz; ilişkilerimiz ve hayata bakışımız inançlarımız üzerine şekillenir.

2. İnanmak ve Güvenmek Fıtratımızda Vardır

İnsan olarak bizler, birbirimize inanıp güvendiğimiz için ilişkilerimizi sürdürür, günlük hayattaki işlerimizde ve davranışlarımızda bunu dikkate alırız. Tanımadığımız bilmediğimiz bir mağazaya girip almak istediğimiz telefonla ilgili oradaki yetkilinin verdiği bilgilere güvenip ona inanarak oradan telefon alabiliriz. Aynı şekilde arkadaşımıza inanıp güvendiğimiz için bizimle buluşmak istediği yere düşünmeden gidebiliriz. Onun gelip gelmeyeceğini aklımıza getirmeden bu davranışı yaparız. Neden? Çünkü yalan, aldatma gibi bir durumla karşılaşmamışsak o insana inanıp güvenir ve ilişkimizi sürdürürüz.

Her insanın fıtratında doğuştan var olan bir şeylere inanma eğilimi vardır. Bu özelliğimiz sebebiyle Peygamberimiz (s.a.s) “Bizi aldatan bizden değildir.”⁷ buyurarak bu güveni istismar edenlerin bizimle işi olmamalı demiştir. Nitekim bu sözüyle, dinî inancın (imanın) güven üzere olması gerektiğini de vurgulamıştır.

Fıtratı bir yönüyle de insanda var olan potansiyel olarak düşünebiliriz. Dünyaya gelen her insanda birtakım özellikler bulunur. Bunlar arasında yetenek, duygu, düşünme özelliği, konuşma yetisi, inanma eğilimi gibi birtakım özellikler sayılabilir.

Öte yandan bazı ayetler, insanlarda ortak bazı fıtri özellikler bulunmasının kaynağına işaret eder. Cenab-ı Allah insanı yaratırken “kendi ruhundan üflediğini,”⁸ “tek bir nefisten/özden yarattığını”⁹ belirtir. Bu bağlamda her insanda bulunan inanma eğilimini, Yüce Allah’ın bize kendi ruhundan üflemesinin bir etkisi olarak düşünebiliriz.

İnanma eğilimi insanın gerek kendi cinsleriyle olan ilişkilerinde gerekse bir dine mensup olmasında etkili olan ilahi bir lütuftur. Eğer fıtratımızda bir şeylere inanma eğilimimiz olmasaydı inanç dediğimiz özellikten mahrum olarak hayatımızı güvensiz bir şekilde yaşardık.

Beş duyu organımız, etrafımızda olup biteni tanımada etkili olmaktadır. Bununla birlikte algıda yanılma dediğimiz bir durumu da yaşamaktayız. Örneğin bir bardak içindeki kaşığa yansıyan ışık sebebiyle onu kırıkmış gibi görmek göz yanılmasına sebep olmaktadır. Eğer inanma eğilimimiz olmasaydı yanılarak gördüğümüz kaşığı hep öyle görmeye devam edecektik. Bu durumun bir algı yanılması olduğunu aslında bardaktaki kaşığın her zaman mevcut hâliyle durduğuna inandığımız için hayatımızı sürdürebiliriz.

İnsanda fıtri olarak yer alan inanma eğilimi, yetenekler ve çevresel şartlar sebebiyle belli bir dinî inanca dönüşür. Aile ve kişinin çevresindeki imkân ya da imkânsızlıklar fıtri özelliklerin şekillenmesinde etkili olabilmektedir. Yetenek açısından konuyu örneklendirirsek şunları söyleyebiliriz. Her doğan çocuk bazı yeteneklerle dünyaya gelir. Bazı yeteneklere sahip olmak fıtri özelliktir. Örneğin bazı kişilerin sesi çok güzel olabilir. Sesleri daha iyi fark edebilir. Kulağı ve sesi yönüyle bu kişi müzik yeteneği olan kişi olabilir. Bir başka kişi de farklı bir yetenekle doğmuş olabilir.

Yetenek, her insanın yaratılışında ona bahşedilen bir durumdur. Var olan yeteneğin gelişip gelişememesi zaman içerisinde bulunduğu ortam ve şartlara bağlı olarak ortaya çıkar. Mevcut ortam ya da şartları değerlendirebilen insanlar yeteneklerini ortaya çıkararak geliştirebilir.

Burada aklımıza şöyle bir soru gelebilir: Her insan yaratılışı gereği birtakım yeteneklerle dünyaya geliyor, fakat onu açığa çıkartıp geliştiremiyorsa fıtratı bozulur mu? Bu hususta iki noktayı dikkate almak gerekir. Birincisi fıtri özelliğimiz olan yeteneğimizi geliştirmedeki tutumumuz önemlidir. Başta anne ve baba, çocuğunun yeteneğini tanıyıp geliştirmekle sorumludur. Aynı şekilde birey de kendi yeteneğini fark edip imkânları ölçüsünde geliştirmelidir.

Kişinin imkânı yoksa ne yapmalı diye de aklımıza bir soru takılabilir. Bu soru aslında kişinin kendisini yanıltabilecek sorudur. Çünkü her insanın kendi durumuna göre imkânı bulunmaktadır. Bazı kişilerin diğerlerine göre imkânları daha kısıtlı olabilir. Ancak var olan imkânları değerlendirdiğinde başarılı olma ve yeteneklerini belli ölçüde geliştirebilme fırsatı bulabilecektir.

Tarihe baktığımızda önemli buluşlar yapan birçok kişinin, çok iyi imkânlara sahip olmamalarına rağmen ellerindeki imkânları iyi kullanarak başarılı olduklarını görürüz. Yine bazı ünlü sanatçıların imkânsızlıklar içinde kendilerini geliştirdiklerini ve usta bir sanatçı olduklarını görmekteyiz. Bu nedenle kişinin yeteneğini geliştirmesinde önemli olan çok iyi imkânlara sahip olması değil, var olan imkânları iyi kullanmasıdır.

Fıtratın bozulup bozulmaması konusunda dikkat çekilmesi gereken ikinci husus ise, var olan özelliklerimizin kıymetinin bilinmesi ve değerlendirilmesidir. Peygamberimizin (sas) insanın fıtratında var olan inanma eğiliminin, anne, baba ya da çevre tarafından Hristiyan, Yahudi ya da Mecusîliğe yönlendirilebileceğine dikkat çekmesi,¹⁰ fıtratta bozulmadan ziyade ondaki özelliğin değerlendirilme biçimine yöneliktir.

Hemen belirtelim ki fıtratımızda sadece inanıp güvenme yetilerimiz yoktur. Daha başka özelliklerimiz de vardır. Bu bağlamda öncelikle bilmemiz gereken husus, doğuştan gelen ne tür özelliklere sahip olduğumuzdur. Zira bu tür özelliklerimiz, bizim fıtratımızı belirlemektedir.

3. Fıtratımız ve Doğuştan Gelen Özelliklerimiz

İnsanoğlu dünyaya genetik bazı özellikleriyle birlikte gelir. Fiziki özelliklerimiz bunlardandır. Ten rengimizden tutun da göz rengimize varıncaya kadar birçok fiziki özelliğimiz genetik olarak anne babamızdan ya da onların atalarından bizlere geçer.

Her insanın doğuştan gelen fıtri bazı özellikleri de bulunur. Bunlar tabiatımızda var olan yani yaratılışta bizlere verilen özelliklerdir. Bir şeylere inanma eğilimi,¹¹ öğrenmeyi motive eden merak duygusu, duygu yönümüz, vicdanımız gibi her insanda bulunan özellikler fıtratımızda yer alır.¹² Bu özelliklerimizin farkına varıp onları sağlıklı bir şekilde geliştirmemiz, bizim kişilik yapımızın şekillenmesinde önemli rol oynamaktadır.

Bu noktada fıtri özelliğimiz olan soru sorma yönümüz çevremizdekiler açısından geliştirilmelidir. Çocukluk döneminde bu özelliğimiz özellikle 3-6 yaş arasında ve ergenlik döneminde kendiliğinden ortaya çıkar. Çocuk anne babasını bıktırıncaya kadar soru sorar. “Beni, sizi kim yarattı?”, “Allah nerededir?”, “Allah’ı kim yarattı?” vb. gibi ilginç sorular sorar. Bu sorgulama süreci doğru bilgiye ulaşma ve öğrenme açısından önemlidir. Anne ve baba çocuğun bu sorularını önemseyip ona doğru ve anlayacağı bilgiler verebilirse, çocuğun inanma eğiliminin sağlıklı bir şekilde gelişmesine katkıda bulunur.

Ergenlik dönemine geldiğimizde de benzer bir fıtri özelliğimiz ortaya çıkar. Çocukluktan yetişkinliğe geçtiğimiz için “ben kimim, ne olacağım, hayatımın anlamı nedir?” gibi bazı sorular sormaya başlarız. Tıpkı Hz. İbrahim’in yıldızlara, aya ve güneşe bakıp sonra da onların ilah olamayacağını sorgulaması¹³ gibi, biz de varoluşsal bazı soru ve sorgulamalarda bulunuruz.

Doğuştan merak duygusu ile dünyaya gelen çocuğun ailesinde bu fıtri özellik doğru bir şekilde anlaşılıp geliştirilirse o çocuğun öğrenme merakı devam eder. Bunun için anne babanın ya da çocuğun çevresindeki büyüklerin onun fıtri özelliklerini tanıması, bilmesi ve onları sağlıklı bir şekilde geliştirmeye çalışması gerekir. Bu özellikler sağlıklı gelişemediği durumlarda, çocuğun kişilik gelişmesi de sağlıklı olmayabilir.

Aynı şekilde fıtratımızda yer alan kabiliyetlerimizin anne, baba ve çevremizdeki yetişkinler tarafından tanınması ve geliştirilmesi gerekir. Örneğin bir çocuğun sesi güzelse bu yönde müzik eğitimi aldığında fıtri özelliğindeki bu yeteneği gelişebilir. İnsan hayatında eğitimin önemi, hayatın içinde olanlarla ilgili bilgilenmenin, varlığı tanımanın ve bilmenin yanında, fıtri özelliklerimizin geliştirilmesi açısından ortaya çıkmaktadır. Bu sebeple “beşikten mezara kadar ilim” ifadesi çok anlamlıdır.

İnsanın eğitimine gereken önemi vermezsek Yüce Allah’ın bize bahşettiği fıtri yeteneklerimizin gelişmesi olumsuz yönde etkilenir. Bu ise, bizim kişiliğimizin oluşmasına da etki eder. Zira fıtrat ile kişilik arasında derin bir ilişki söz konusudur.

4. Fıtrat ve Kişiliğimiz Arasında Nasıl Bir İlişki Var?

Fıtrat her insanın yaratılışından gelen, doğuştan var olan özellikleridir. Bu sebeple her insanın kendine özgü bir kişiliğinin olması da fıtridir. Kişilik, insanın birey olarak kendine özgü yanları ile genel özelliklerini kapsayan tanımlayıcı yönüdür. Yani fıtratımızda “kişilik” özelliğimiz de yer alır. Bu bağlamda kişiliği, en genel anlamıyla bireyi başkalarından ayıran sürekli, tutarlı hâle gelmiş, fiziksel, duygu, düşünce ve davranış özelliklerinin bütünü olarak tanımlayabiliriz.¹⁴

Kişiliğimizin bir genetik, doğuştan gelen özellikleri, bir de çevreyle etkileşim sonucunda oluşan yönü bulunur. Bu özelliklerin bütünü olan kişilik gelişimi her insanın yaşadığı bir husustur. Her insanın kendine özgü kişilik gelişimini incelediğimizde kişiliğin iki yönü olduğunu görürüz: Mizaç ve karakter.

Kişilik, mizaç ve karakter olmak üzere iki yapıdan oluşur. Mizaç, kişiliğin biyolojik ve fizyolojik yönünü oluşturan duygulara dayalı beceri ve alışkanlıkları bütünleştiren duyumsama, bağlantı kurma sürecidir.¹⁵ İnsanın kişiliğinde kalıtımla gelen, onun yaratılışını oluşturan mizaç değişmeyen yönüdür. Her insanın mizacı da kişiliğini yansıtan nitelikte kendine özgü bir tabiata sahiptir.¹⁶ Örneğin İslam tarihine baktığımızda Hz. Ömer, asabi, heyecanlı, âdeta yerinde duramayan bir mizaca sahip iken; Hz. Ebû Bekir de tam tersine sakin, yumuşak huylu bir mizaca sahiptir.

Ailemizde ya da arkadaşlarımız arasında da farklı mizaca sahip kişiler vardır. Dikkatlice gözlediğimizde hemen onları fark ederiz. Sakin, yumuşak huylu, uyumlu arkadaşlarımız olduğu gibi huysuz, öfkeli, aşırı heyecanlı arkadaşlarımız da vardır. İşte bizlerin bu tür farklı özellikleri kişiliğimizin mizaç yönüdür. Bunlar bizim fıtratımızda yer alan mizacımızın kişiliğimizdeki yansımasıdır.

Kişiliğin karakter özelliği ise, mizacımızın çevreyle ilişkisi sonucu oluşan yönüdür. Karaktere, kişiliğimizin ahlâkî boyutu da diyebiliriz. Ahlaki açıdan doğru ya da yanlış davranışlarımız karakter yönümüzü ifade eder.¹⁷ Dürüst davranmak ya da başkasına yalan söylemek kişiliğimizin karakter yönünü yansıtır. Çevremizde zaman zaman birileri için karakterli ya da karaktersiz diye tanımlama yapıldığını görürüz. Bu tanımlama aslında o kişinin ahlaklı davranıp davranmadığını ifade etmek için kullanılır. Kişinin ahlaki ilkelere dikkat etmesi onun başkaları yanında karakterli olarak değerlendirilmesine sebep olur.

Kişiliğimizin mizaç yönü, fıtratımızı yansıtır. Dış şartlara bağlı olarak değişmez. Sadece duygularımızın ifade biçimi farklılaşabilir. Mesela, Hz. Ömer’in Müslüman olmadan da öfkeli, hemen tepki veren bir kişi olduğu bilinir. Onun aynı mizaç özelliği Müslüman olduktan sonra da devam etmiş, belki ifade biçimi önceki dönemine göre çok daha ani ve şiddetli olmamış olabilir. Ancak öfkeli, sert mizacı değişmemiştir. Onun mizacı böyle olmasına rağmen Hz. Ömer’in kişiliğinin karakter yönü ise ahlaki ilkelere dikkat eden bir özellik göstermektedir. Her zaman adaletli davranmaya, dürüst olmaya, hakka ve hukuka dikkat etmeye özen gösterdiğinden tarihe “Adil Ömer” diye geçmiştir.

Hz. Ömer’in karakterinin oluşumuna etki eden mizacı, bizim kendi kişilik yapımızı tanımamız açısından önemli bir örnektir. Biz de karakter özelliklerimizin mizacımızla ilişkisini düşündüğümüzde kişiliğimize yansıyan fıtri yönümüz olan mizacımızı daha iyi tanıma fırsatı buluruz. Hz. Ömer’in mizacındaki ani çıkışları, sert duruşu aslında onun adaletli olmasına katkı sağladığı gibi bizim mizacımızdaki yumuşak huylu, sakin oluşumuz da başkalarına yardım etme şeklinde karakterimize yansımış olabilir. Bu nedenle kişiliğimizin fıtri yönü olan mizacımız, basit ayırt edici duygu dünyamızın ötesinde, karakterimizi çevrenin etkisiyle de şekillendiren yönümüzdür.

Fıtrat ile kişiliğimiz arasındaki ilişkiyi bu yönleriyle ele aldıktan sonra fıtratla ilgili şu soruya cevap arayabiliriz. Fıtrat değişir mi?

5. Fıtratımız Değişir mi?

Karakter yönümüzün değişmesi sebebiyle fıtratımızın ya da kişiliğimizdeki mizacımızın da değişip değişmediği sorusu aklımıza gelebilir. Tanımda belirttiğimiz gibi fıtrat; ilk yaratılışta var olan dış tesirlerden etkilenmeyen, temel yapımız ve özelliklerimiz olduğundan dolayı değişmeyen yönümüzdür. Her insanda var olan merak duygusu, bir şeylere inanma eğilimi, yetenek, kabiliyet özelliğimiz gibi durumlar fıtratımızdır. Bunlar değişmez, hep vardır. Ancak bu özelliklerimizin şekil alışı, yansıması çevremizle etkileşim sonucu gerçekleşir.

Her insanda merak duygusu fıtri özelliktir. Ancak bazılarımızda bu merak ilme, bazılarımızda dine, bazılarımızda da sanata yönelik olabilir. Bu durum belki fıtratımızın değiştiği izlenimini uyandırabilir. Dikkat edersek burada merak duygusu, varlığını kaybetmiyor; sadece bu duygu çevreyle birlikte yeni bir şekil alıyor. Tıpkı suyun yapısını koruyarak içinde bulunduğu kaba göre şekil alması gibi. Su, bardak, vazo, tencere hangi ortamda olursa ona göre şekil alır, ancak yapısı değişmez. Su, sudur.

Peygamberimizin (sas) her doğan insanın fıtrat üzere doğduğunu belirtmesi, her insanın inanma eğilimi ile dünyaya geldiğini ifade eder. Fakat hadis-i şeriften anladığımıza göre bu eğilimin hangi inanca dönüşeceğini daha çok aile ve çevre belirler. Dolayısıyla fıtrat herkeste var olan değişmez potansiyeldir. Bu potansiyelin değerlendirilmesi, kullanılması bize bağlıdır. Bu yönde fıtratın içinde bulunduğu duruma göre şekil alması söz konusudur.

Kişide var olan yetenekler fıtridir. Mevcut yeteneklerin açığa çıkması ya da şekil alması ise, çevremizdeki imkânlara ve eğitime bağlı olacaktır. Bu nedenle fıtratımızı temiz ve doğru bir şekilde ifade etme imkânı bizlere bağlıdır.

Her insan temiz fıtrat üzere doğar. Ayrıca bu fıtri özellikler korunup geliştirilebilir. Burada insanın eğitiminin anlam ve önemi ortaya çıkmaktadır. Kur’an’ın, ilk inen ayetinin “Oku!” emri olması da bu bağlamda üzerinde düşünülmesi gereken bir durumdur. Çünkü insanın fıtratında var olan inanma eğiliminin sağlıklı bir şekilde ortaya çıkması ve yansıması için doğru bir eğitimin olması gerekir.

İlk inen ayetteki emrin, “Rabbinin adıyla oku” şeklinde olması da eğitimde fıtrata uygun bir tutumun önemini ortaya koymaktadır. Bizler fıtratımız gereği potansiyel özelliklerimizle ortama bağlı şekil alabilmekteyiz. Bu nedenle içinde bulunduğumuz ortam temiz, nezih, insanın Allah’la ilişkisini ortaya koyacak nitelikte olmalıdır ki, fıtratımıza uygun bir gelişim yaşayabilelim. Bundan dolayı Allah (cc) bizleri uyarır:

“Sen yüzünü hanîf olarak dine, Allah insanları hangi fıtrat üzere yaratmış ise ona çevir. Allah’ın yaratışında değişme yoktur. İşte dosdoğru din budur; fakat insanların çoğu bilmezler.”¹⁸ Bu ayet-i kerimede Allah (cc), insanın hayatını fıtratına uygun bir şekilde sürdürmesini istemiştir. Fıtrata uygun inanç ise, tevhid yani tek Allah inancıdır.

O hâlde fıtratı koruyarak, temiz bir şekilde fıtratın varlığını geliştirici şekilde nasıl davranılır sorusu üzerinde düşünmeliyiz.

6. Temiz Fıtratı Nasıl Koruyup Geliştirebiliriz?

İnsanın fıtri özellikleri hem geliştirilebilir hem de yönlendirilebilir. Örneğin merak duygusu yoğun olan bir kişinin bu fıtri özelliği dikkate alınmalı ve sağlıklı bir şekilde geliştirilmeye çalışılmalıdır. Öte yandan fıtrata uygun olmayacak şekilde davranmak ise bu duygunun sağlıklı gelişimini de engeller. Hatta tam aksine kötü bir yöne de yönelebilir. Allah korusun kişinin kendisine ve topluma zarar verecek hırsızlık, gasp gibi farklı davranışlara merak duymasına sebep olabilir.

Din, ahlak ve değerler, insan hayatında öncelikle insanda var olan fıtratın korunup geliştirilmesine önem verir. Dindeki helal ve haramlar, ahlaki kurallar insanın fıtratının temiz kalması içindir. Çünkü fıtrat temiz olursa kişilik gelişimi sağlıklı olur. Dolayısıyla kişinin fıtri özellikleri de sağlıklı bir şekilde gelişir. Örneğin her insan fıtratında var olan merak duygusu sebebiyle birçok şeyi merak edebilir. Ancak merak duygusunun etkisi ile başkalarının hatalarını, kusurlarını araştırmaya da merak salabilir. İşte burada din ve ahlak kuralları devreye girer ve böyle davranışlardan uzak durması gerektiğini tavsiye eder. Çünkü yanlış ve gayri ahlaki davranışlar insanın fıtratına aykırıdır. Onu bozar.

Kur’an-ı Kerim’de, kesin bir bilgi sahibi olmadan birisi hakkında fikir yürütmek (zanda bulunmak), onun hakkında dedikodu yapmak, kötü lakap takmak, alay etmek yasaklanmıştır.¹⁹ Zira bu tür hususlar, temiz fıtratımızı bozacak davranışlardır.

Aynı şekilde toplum içinde nasıl davranacağımızı gösteren ahlak da fıtratımızın temiz kalmasına yardımcı olur. Örneğin başkasına dürüst davranmamak, onu incitmek, aldatmak gibi ilişkilerimizi bozacak davranışlardan kaçınmamız tavsiye edilir. Bu tavsiyeler sadece toplumsal ilişkilerin sağlıklı olmasına yardımcı olmaz; aynı zamanda kişiliğimizin de sağlıklı gelişmesine katkı sağlar.

Fıtratımızın korunması ve temiz olarak gelişmesi açısından din, ahlak ve toplumsal değerlerimizi dikkate almak gerekir. Bu konuda içinde bulunduğumuz çevre de son derece önemlidir.

İnsanın içinde bulunduğu çevre onun karakterini ve kişiliğini etkiler. Çevre, insanın fıtratının temiz kalmasına ya da bozulmasına sebep olabilir. İşte bu noktada fıtratımızla da ilişkili olan ve bizi otokontrole sevk edecek olan vicdan ve fıtrat ilişkisine değinmek gerekir.

7. Fıtratımız ve Vicdanımız Arasında Nasıl Bir İlişki Var?

Çevremizde zaman zaman vicdanının sesini dinledi ya da dinlemeli gibi bazı sözler duyarız. Söz konusu vicdan, insanın kendi iç dünyasında bulunan bir otoritedir. Ahlaki değerler ve eylemler hakkında hüküm verme ve yargılama yeteneğini ifade eder.²⁰ Her insan yaptığı işin doğruluğunu ya da yanlışlığını kendi vicdanında hisseder. Hatta yanlışlarından dolayı pişmanlık duygusu yaşayabilir. Bu da fıtratımıza uygun davranmada vicdanımızın bize rehberlik yaptığı anlamına gelir.

Şems suresinde Allah (cc), “Biz insana neyin iyi neyin de kötü olduğunu ilham ettik.”²¹ buyurmuştur. Bu ayetten, insanın vicdan dediğimiz özelliğinin fıtratımızda mevcut olduğunu anlamaktayız. Vicdan, kendi sesini bir şekilde insana hissettirir.

Arkadaşımızın kalbini kıracak bir söz söylediğimizde ya da onu incittiğimizde vicdanımız rahat etmez. Akşam eve gittiğimizde içimizde bir rahatsızlık hissederiz. Vicdanımız yaptığımız yanlışı düzeltmemiz gerektiğini bize fısıldar. Sabah olduğunda vicdanımızın sesini dinleyerek gidip arkadaşımızdan özür dileyebiliriz. Bu davranış, aynı zamanda fıtratımıza uygun bir davranış olur.

İnsan olarak hatalarımız, yanlışlarımız olabilir. Hatta bilerek ya da bilmeyerek günah da işlemiş olabiliriz. Allah (cc) bize fıtri özellik olarak doğruyla yanlışı, iyi ile kötüyü ayırt etmeyi sağlayacak vicdan dediğimiz bir özellik vermiştir. Kişi vicdanının sesini dinlediğinde doğru ve iyi olanı bulma ve seçme imkânına sahip olur. Önemli olan burada insanın fıtratında doğru ve yanlışı ayırt etme potansiyeli olan vicdanının sesini dikkate almasıdır.

Vicdan kişiye yanlış yaptığında mutlaka sesini duyurur. Bundan dolayı da kişi kendini huzursuz hisseder. Vicdanı onu doğru yapması için âdeta zorlar. Kişi vicdanının sesini duymazdan geldiğinde ise huzursuzluğu artar. Eğer içinde bulunduğu çevre iyi ise ya da kişiliği itibarıyla iyi bir insan ise mutlaka vicdanının sesine kulak verir ve gereğini yapar. Kişiyi böyle davranmaya sevk eden ise, işte onun vicdanıdır.

Fıtri bir özelliğimiz olan vicdan bizim peşimizi bırakmaz. Sürekli fıtrat üzere davranmamızı bize hatırlatır. Bu yönüyle fıtratımızla onun bir yönü olan vicdanımız arasında derin bir ilişki vardır.

Sonuç

İnsanın tabiatı olarak da ifade edilebilen fıtrat, saf, berrak, temiz bir yaratılış olup doğuştan sahip olunan ilk ve orijinal yapımız anlamına gelir.

Fıtrat, insanın yaratıldığı bedensel ve akli özellikleridir. İnsanın iki ayağı üzerinde yürümesi fıtratına uygundur. Elleri üzerine yürümesi ise fıtratına aykırıdır. İnsanın bedeni fıtratına uygun davranmak üzere yaratılmıştır. Ancak insan bedenin temel özelliklerini yerine getiremezse beden açısından fıtratına uygun davranmıyor demektir.

Neden sonuç ilişkisi çerçevesinde sonuçlara ulaşmak da akli yönü itibarıyla insanın fıtri özelliğidir. Bundan dolayı Kur’an-ı Kerim bize düşünmemizi, aklımızı kullanmamızı emreder. Çünkü ancak bu özelliğimiz sayesinde fıtratımıza uygun davranabiliriz.

Aynı şekilde adalet duygumuz, inanma eğilimimiz, merak duygumuz, vicdan sahibi olmamız gibi özelliklerimiz de doğuştan gelir. Bunların tabiatımızda olması bizim belirlediğimiz bir durum değildir. Ama onları geliştirmek ve iyiye yönlendirmek bizim elimizdedir.

Fıtratımızdaki özellikler elbette ki tanınmalı, bilinmeli ve dikkate alınmalıdır. Her birimiz belli bir yetenekle dünyaya geliyoruz. Ancak bu yeteneklerimiz keşfedilip eğitimle geliştirilmelidir. Aksi takdirde doğuştan birçok güzel yeteneğimiz zamanla körelip gider. Bu noktada başta anne babalarımız olmak üzere topluma ve toplumu yönlendiren kurumlara önemli görevler düşmektedir.

Fıtratımızda var olan özelliklerin korunup geliştirilmesi için, Allah bizlere peygamberler ve din göndermiştir. Unutmayalım ki dinin ilkeleri ve bize sunduğu bilgiler bizim fıtratımızı koruyup geliştirmek içindir. Helal ya da haramlar da bunun içindir.

Yüce Allah hepimizi temiz bir fıtratla yaratmıştır. Bize düşen kendi fıtratımızı tanıyarak hareket etmek, bu noktada üzerimize düşen görev ve sorumlulukları yerine getirmektir. Bunun için de iyi bir eğitimle öncelikle dinî ve ahlaki değerlerimizi öğrenmeliyiz.

Kaynakça

Buhârî, el-Câmiu’s-sahîh, thk. Muhibbiddin el-Hatîb ve Muhammed Fuâd Abdulbâki, el-Matbaatü’s-Selefiyye, Kahire, 1400 h, 21.

Cüceloğlu, Doğan, İnsan ve Davranışı, Remzi kitabevi, İstanbul, 1993.

Demir, Osman, “Vicdan”, TDV İslam Ansiklopedisi, 43/101-102, TDV Yayınları, İstanbul, 2013.

Ebû Yûsuf, Kitâbu’l-Âsâr, Tashih ve Ta’lik: Ebû’l-Vefâ el-Afgânî, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 1355/1936.

Ekşi, Halil, & Katılmış, Ahmet, Karakter ve Değerler Eğitimi. Nobel Yayınları, İstanbul, 2020.

Elmalılı, Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, İstanbul, Eser, 3. Basım, 1979.

Hökelekli, Hayati, “Fıtrat”, TDV İslam Ansiklopedisi, 13/47-48, TDV Yayınları, İstanbul, 1996.

İbn Hişam, es-Sîretü’n-nebeviyye, thk. Ömer Abdüsselam Tedmurî, Dâru’l-kitâbi’l-Arabî, Beyrut, 3. Basım, 1990/1410.

İbn İshâk, Sîretü İbn-i İshâk, thk. Muhammed Hamidullah, Ma’hedü’d-dirâsât ve’l-tbhâs li’t-Ta’rîb, Mağrib, 1976.

Kuşat, A. (2012), Bilişsel Gelişim Açısından Din-Fıtrat İlişkisi, Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 35-53.

Malik b. Enes, Muvatta, Müessesetü Zayed b. Sultan, Abu Dabi, 2004.

Muhammed Hamidullah, İslam Peygamberi, çev. Salih Tuğ, İrfan, İstanbul, 5. Basım, 1993/1414.

Müslim, el-Câmiu’s-sahîh, Daru ihyâi’t-türâsi’l-Arabî, Beyrut, ts.

Râzî, Fahreddin, Mefâtîhu’l-gayb, Dâru’l-Fikr, Beyrut, 1981.

Sarıkaya, Berat, Genlere Müdahale- İlahi Kader İlişkisi, Rağbet Yayınları, İstanbul, 2019.

Taberî, Câmiu’l-beyân an-te’vîli âyi’l-Kur’an, thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî, Dâru hicr, Kahire, ts.

Tirmizî, Sünen, thk. A. Muhammed Şakir, Mektebetü ve Matbaatü Mustafa el Bâbî el-Halebî ve Evlâdihi, Mısır, 2. Basım, 1975.

1 Doç. Dr. Mustafa Naci KULA

2 Rûm, 30/30.

3 Buhârî, “Tefsir (Rum)”, 2.

4 Hökelekli, “Fıtrat”, DİA, 13/47; Sarıkaya, Genlere Müdahale-İlahi Kader İlişkisi, 142.

5 Berat Sarıkaya, Genlere Müdahale- İlahi Kader İlişkisi, 143.

6 Kuşat, Bilişsel Gelişim Açısından Din-Fıtrat İlişkisi, 36.

7 Müslim, “İman”, 64.

8 Secde, 32/9; Hicr, 15/29.

9 Nisâ, 4/1; A’râf, 7/189.

10 Buhârî, “Cenâiz”, 92.

11 Kuşat, “Bilişsel Gelişim Açısından Din-Fıtrat İlişkisi” 36.

12 Sarıkaya, Genlere müdahale, 143-144.

13 En’am, 6/76-79.

14 Cüceloğlu, İnsan ve Davranışı, 180.

15 Ekşi& Katılmış, “Kavramsal Çerçeve: Temel Kavramlar”, Karakter ve Değerler Eğitimi, 4.

16 Ekşi& Katılmış, Karakter ve Değerler Eğitimi, 5.

17 Ekşi & Katılmış, Karakter ve Değerler Eğitimi, 6.

18 Rûm, 30/30.

19 Hucurât, 49/11-12.

20 Demir, “Vicdan.” 43, 101.

21 Şems, 91/8.

ÖZGÜRLÜK VE BİZ¹

Giriş

“Allah’ın iradesine teslimiyet, insanların iradelerine karşı bağımsızlık demektir. Allah’a itaat insana itaati men eder.”²

Modern dünya insanla ilgili olgu ve kavramların sorgulandığı bir dünyadır. Her şey sorgulanabilir hâle geldiği bir ortamda bundan en çok biz gençler etkileniyoruz. En çok sorguladığımız kavramların başında ise özgürlük gelir. Çünkü hayatımızı devam ettirebilmemizin ve hayatımıza yön verebilmemizin yolu özgürce gerçekleştirdiğimiz davranışlarımızdan geçer.

Öte yandan özgürlükle ilgili sorgulamalarımız birtakım aidiyetlerimizi hedef alır. Bu sebeple özgürlükle ilgili problemler doğal olarak bizi ilgilendirir. Örneğin; “Sınırsız bir özgürlüğe sahip miyiz?”, “Özgürlüğümüz eylemlerimizi etkiliyor mu?”, “Eylemlerimizi gerçekleştirirken özgürlüğümüzü engelleyen unsurlar var mı?”, “İslam inancında özgürlük var mı?” gibi sorular bazen bizim zihnimizi kurcalayabiliyor. Ayrıca kişiliğimizin oturması ve sağlıklı bir inanca sahip bireyler olabilmek için de yukarıdaki sorulara cevaplar arıyoruz. Aslında bunun için en uygun yaş dilimindeyiz. Çünkü tabiatımız gereği gençlik zamanlarımızda birçok şeyi sorguluyor ve yeni arayışlar içinde olabiliyoruz.

Peki, modern dönemle birlikte biz gençlerin özgürlükle ilgili soru ve sorunlarının artmasının sebebi nedir? Modern dönem nasıl bir özgürlük anlayışını savunuyor da zihinlerimizde karışıklığa sebep oluyor? Bu yazımızda özgürlükle ilgili problemlerimize değineceğiz, konuyla ilgili sorularımıza cevaplar arayacağız. Fakat bunun için öncelikle modern dünyanın bize dayattığı özgürlük anlayışına bakmak istiyoruz. Modern dünya önümüze nasıl bir özgürlük anlayışı koyuyor da biz gençlerin kafası karışıyor?

1. Modern Dünya Nasıl Bir Özgürlük Anlayışı Sunuyor?

Modern batı düşüncesi, insanı bilgi ve gerçekliğin ölçütü yapan yaklaşımıyla,³ yüzyıllar süren iç hesaplaşmaların sonucunda insanla ilgili yeni değerler üretti. Doğa kanunları dışında hiçbir değerin ya da kutsalın olmadığını iddia eden Batı, özelde kilise ve otoritesine, genelde ise tüm dinlere karşı insanın özgürlüğünü ortaya attı.⁴

Modernleşme süreciyle beraber Batı’nın kiliseye karşı savaş açarak insanı her yönden kilisenin baskısından kurtarmayı hedeflediği bu süreç, özgürlüğün farklı anlamlar kazanmasına sebep oldu. Anlamı genişleyen özgürlük zamanla din ve Tanrı’dan uzaklaşmak şeklinde anlaşılmaya başladı.⁵ İnsanın herhangi bir kutsalı kalmayacak derecede özgür olması onu isyana teşvik etti. Sonuçta toplumsal değerler, sınırsız “özgür” insanın ürettiği kaos sebebiyle zarar gördü.

Batı’nın ürettiği modern düşünce, kutsal sayılan bütün inanç ve ideolojileri derinden sarstı. Din ile özgürlük arasında bir zıtlığın bulunduğunu savunan modern düşünce, ilimle, bilimle uğraşan aydın kesimi⁶ özellikle de biz gençleri hedef alarak zihinlerimizi etkiledi. Bu sebeple bizler de zihinlerimizi arzu ve isteklerimize göre şekillendirdik. Doğamız gereği içimizde bulunan maddi hazları tercih ederek manevi tarafımızı aç bıraktık. Hâlbuki doğal insan profili onun hem maddi hem manevi yanlarının doyurulmasını gerektirmekteydi.

Batı merkezli dünyevi yaşam en çok bizleri etkiledi. Kimliklerimizin oluştuğu ve geliştiği en önemli dönemde bazılarımız çevremizde baskın olan ve bedensel arzu ve istekleri özgürce yaşamayı öneren hayat tarzını benimsedi. Böylece sınırları belirlenmemiş bir özgürlük peşine düştük.⁷

Peki, hiç düşündük mü, arzu ve isteklerinin peşinden koşan ve hiçbir kutsal değer tanımadan özgürce yaşamayı tercih eden hayat tarzının dinimize ve inancımıza ne kadar uygun olduğunu? Ya da din-özgürlük karşıtlığının bizler için uygun olup olmadığını? Gelin, hep beraber öncelikle İslam’ın özgürlük anlayışını öğrenmeye çalışalım.

2. İslam Nasıl Bir Özgürlük Sunar?

Özgürlük, insan olmamızın ayrılmaz bir parçasıdır. Özgürlük, bizi diğer canlılardan ayıran bir içeriğe sahiptir. Çünkü varlığımızı ispatlamak ve dünya hayatında yer edinebilmek için, eylemlerimizi hiçbir baskı altında kalmadan gerçekleştirebilmeliyiz. İşte tam burada özgürlük olgusu devreye girer ve eylemlerimizin şekillenmesinde rol oynar.

Yüce kitabımız Kur’an-ı Kerim’de insana eylemlerinde özgür olduğunu bildiren pek çok ayet vardır. Örneğin, insanın yararlı bir iş yaptığında kendi iyiliği için yaptığı, aynı şekilde kötü bir iş yaptığında da kendi aleyhine yapmış olacağı ifade edilir.⁸ Zira insan burada özgür iradesi doğrultusunda eylemlerini kendi lehine veya aleyhine gerçekleştirmiş olmaktadır.

Yine Rabbimiz insanı gücünün yetmediği bir şeyle sorumlu tutmayacağını söyleyerek, bizlerin kendi yararımıza veya zararımıza yaptıklarımızı yine kendi özgür irademizle yapacağımızı bildirmiştir.⁹ Bu da Cenab-ı Allah’ın insanı davranışlarında özgür bıraktığının bir göstergesidir.

Aynı şekilde hiç kimsenin bir başkasının yaptıklarından sorumlu tutulmayacağı, herkesin sadece kendi özgür iradesiyle yaptığı eylemlerinden sorumlu olduğu bir gerçektir. Allah’ın ayetlerde bu duruma sık sık vurgu yapması, insanı özgür bir varlık olarak yarattığını gösterir. 10

Öte yandan Kur’an-ı Kerim’de Allah’ın her şeyin yaratıcısı olması,¹¹ hidayete erdirenin de saptıranın da O olduğu,¹² O’nun iradesi dışında hiçbir şeyin meydana gelmeyeceği¹³ gibi ilk bakışta insanın özgür olmadığını çağrıştıran ayetler de vardır. Bu sebeple İslam’ın insanlara özgürlük sunmadığı, insanlara eylemlerini zorla yaptırdığı şeklinde birtakım iddialar ileri sürülmüştür. Hâlbuki dikkatli bir şekilde incelediğimizde söz konusu ayetler insanın özgür olmadığını belirtmek için değil, Allah’ın mutlak irade ve kudret sahibi olduğunu vurgulamak içindir. Aksi takdirde bu ayetler Kur’an’daki özgürlükle ilgili ayetlerle çelişki oluşturmuş olurdu. Tabii ki böyle bir iddia doğru değildir.¹⁴ Ayrıca Kur’an’daki ayetler bir bütünlük içinde değerlendirilmelidir. Kur’an’da konunun gereği olarak bazen Allah’ın bütün âlemdeki hakimiyetini anlatmak adına O’nun her şeye hükmettiği belirtilirken, bazen de daha dar ve özel anlamda insanın özgürlüğünü ifade eden ayetler bulunur.¹⁵

İnsanın inanç özgürlüğü Kur’an’ın vurguladığı temel özgürlük alanlarının başında yer alır. Bu konuda bazılarımızın aklına Allah (cc) bizi İslam’a inanmaya zorlar mı? İslam’da inanç özgürlüğü var mıdır? gibi sorular gelebilir. Bu bağlamda şimdi hem bu sorulara cevap arayalım hem de İslam’ın inanç özgürlüğü konusundaki tavrına bakalım.

3. İslam’da İnanç Özgürlüğü Var mıdır?

İnanç özgürlüğü yani insanın din tercihi, özgürlük alanları içerisinde insan için en önemli olanıdır. İslam bu konuda tam bir özgürlük alanı sağlamıştır. İnsanların bu konuda tercih özgürlüğüne sahip olduğunu “Dinde zorlama yoktur.”¹⁶ ilkesiyle açıklamıştır. Hatta Rabbimiz “Dileyen iman eder, dileyen etmez.”¹⁷ diyerek, bize iman konusunda mutlak bir özgürlük vermiştir.

Kur’an’da insanların din seçimi konusunda özgür olduklarını ifade eden çok sayıda ayet bulunur.¹⁸ Bu doğrultuda hareket eden Peygamberimiz (sas) insanları Müslüman olmaya zorlamadığı gibi, bu konuda arkadaşlarını da uyarmıştır.¹⁹ Aynı zamanda Peygamberimiz (sas) döneminde İslam devletinin vatandaşı olan Yahudi, Sabiî, Hristiyan ve Mecusîlerin olduğu bilinmektedir.²⁰ Bu durum İslam’ın inanç özgürlüğüne bakışını ifade etmesi açısından oldukça önemlidir.

İslam’a göre inanmak tamamen insanın kendi tercihine bırakılmıştır. Allah (cc) Peygamberimizi (sas) insanları İslam’a davet ederken, görevinin sadece öğüt vermek ve açıkça duyurmak, tebliğ etmek olduğunu tekrar tekrar belirtmiştir.²¹ Çünkü Allah (cc) istese bütün insanları imana getirebilir. Ancak Yüce Allah bunu insanların kendi istekleriyle yapmalarını dilemektedir. Bu hususa değinen bir ayet-i kerimede Allah (cc), “(Ey Peygamberim!) Eğer rabbin dileseydi yeryüzünde bulunanların hepsi topluca iman ederdi. Hâl böyleyken mümin olsunlar diye sen tutup insanları zorlayacak değilsin!”²² buyurmuştur.

Sonuç olarak dinimiz insana istediği dine inanma özgürlüğü vermiş, İslam’a girmesi için insanların zorlanmasını kabul etmemiştir. Çünkü insanın tercihlerinin sorumluluğu vardır. Zorla yapılan işin sorumluluğunun olması mümkün değildir. Bir insanın yaptığı bir eylemden sorumlu tutulması için, o eylemi özgürce kendi tercihiyle yapması gerekir. Yani insanların zorla İslam’a girmesini sağlamak diye bir şey söz konusu olamaz.

Rabbimiz insanların küfre sapmasından değil, iman etmesinden razı olur. Bu bağlamda Rabbimiz bir yandan hangi dine inanacağımız konusunda bizleri serbest bırakmışken bir yandan da kurtuluşun ve özgürlüğün İslam’da olduğunu bildirmiştir.²³

İslam hayatın her alanına, her durumuna, her olayına ölçülü yaklaşır. Aynı şekilde insanın maddi ve manevi ihtiyaçlarının karşılanması konusunda da orta bir yol izler. Ancak İslam’ın bu bakış açısı bazen insanın kısıtlanması şeklinde algılanmıştır. Özellikle de insanın özgürlüğünü kısıtladığına dair bu iddialar bazı genç arkadaşlarımız tarafından da dile getirilmektedir. Ancak gerçekte durum böyle midir? Gerçekten İslam insanın özgürlüğünü kısıtlamış mıdır?

4. Dinimiz Özgürlüğümüzü Kısıtlıyor mu?

Kutsal kitabımız insandan öncelikle Allah’tan başka hiçbir şeye kulluk etmemesini ister. İnsanın Allah’tan başkasına kulluk etmesi, kula kulluk anlamına gelir. Böyle bir şey insan için alçaltıcı bir durumdur. Çünkü hiçbir varlık insandan daha üstün, yani insanın kendisine kulluk etmesini gerektirecek bir konuma sahip değildir. İnsanın üstündeki tek varlık onu yaratan Allah’tır. Bundan dolayı da Allah insandan sadece kendisine kulluk ve ibadet etmesini ister. Bunun anlamı insanın varlıklar âleminin en üstün ve değerli varlığı olmasının gereğidir.

Bütün âlemin ve insanın yaratıcısı olan Allah’a ibadet ve sadece O’na boyun eğmek, insanı diğer bütün varlıklardan ve güçlerden bağımsız ve özgür hâle getirir. Bunun tersi ise insanı birçok varlığın ve gücün esiri olmaya sürükler. Dolayısıyla Allah’tan uzaklaştıkça insanın gerçek anlamda özgürlükten uzaklaştığını düşünebiliriz. İnsan, Yüce Allah’a kulluk edince, diğer bütün kulluk ve köleliklerden kurtularak özgürleşir.

Tabiat boşluk kabul etmez. İnsan inanma ve kulluk etme ihtiyacını mutlaka karşılayacak bir yol bulur. Sonuçta insanlar, Yüce Allah dışında mistik varlıklara ya da başka tanrılara inanmayı seçebilirler. Allah’ın kulundan yalnızca kendisine kulluk etmesini istemesi ise, insanın özgürlüğünü koruması içindir.

Yüce Rabbimiz insanın kendisinden uzaklaşıp başıboş kaldığı takdirde onu yönlendirerek özgürlüğünü kısıtlayacak birçok etkenin varlığına dikkat çeker. Bu etkenler insanın maddi hazlarından, metafizik varlıklara, şahsi menfaatlerden, dünyadaki egemen güçlere kadar farklılık gösterebilir. Rabbimiz insanın kendi özgürlüğünü kısıtlama yetkisi tanınan bütün varlık ve etkenleri ilah olarak ifade eder. Öyle ki insanın bazen birtakım sembol ve simgeleri ilah edindiğinden,²⁴ kendisini bile idare edemeyen varlıklara ibadet ettiğinden²⁵ bahseder. Bazen de insanların kendi çıkar ve menfaatleri uğruna dünyevi hazları, şahsi arzu ve isteklerini ilah edindiklerinden²⁶ hatta ilahlık iddiasıyla ortaya çıkan bazı kimselerin ilahlığını kabul ettiklerinden²⁷ söz eder. Bütün bunlar insanın özgürlüğünü ortadan kaldırıp onu teslim alan unsurlardır.

Yüce Allah kulunu maddi, manevi her açıdan kendilerine boyun eğdiren tüm etkenlere karşı uyarmış ve yalnız kendisine ibadet etmekle özgür olabileceğini bildirmiştir. Bu açıdan Allah’ın insandan yalnızca kendisine ibadet etmesini istemesinin anlamı, bir zorlama ya da zorla ibadet etmesi değil özgürlüğünü kazanmasına bir çağrıdır.²⁸ Böylece Allah (cc), insan üzerinde egemenlik iddiasında olan ve onun özgürlük alanını kısıtlayan diğer bütün güçleri reddetmiştir. İnsanın özgürlüğü, onu doğru işler yapması konusunda uyaran ve kendisini herkesten daha iyi tanıyan Rabbine imanla olacaktır.²⁹

Öte yandan insan, Allah’a kulluk ederek bütün kullara karşı özgür olmak yerine, Allah’tan başka bir varlığa boyun eğerek köleliği tercih etme hakkına da sahiptir. Allah (cc) insanları zorla kendisine kulluk ettirmez. Yani İslam aslında insanı özgürleştirmek ister. Peki ama nasıl?

5. İslam Bizi Nasıl Özgürleştirir?

Batının özgürlük anlayışını benimseyen kimileri, din ile özgürlük arasında bir karşıtlığın bulunduğunu ve dinden uzaklaştıkça özgürlüklerinin artacağını savunmuşlardır. Çünkü dinin insan ve toplum için getirdiği düzenlemeler, mutlak kısıtlama şeklinde anlaşılmıştır. İslam’ın sadece emir ve yasaklardan oluşan bir dinmiş gibi lanse edilmesi de dinin özgürlüğü kısıtladığı düşüncesini kuvvetlendirmiştir.³⁰

Heyecanlı yapımız ve farklı olma isteğimiz sebebiyle biz gençlerin, yukarıda geçen birtakım söylemlerden etkilenmesi ve özgürlüğü dinden uzaklaşmak olarak anlaması mümkündür. Özellikle modern zamanda gelişen teknoloji, iletişim araçları ve bu imkânların oluşturduğu hayat tarzı bizlere büyüleyici gelmektedir. Buradan yola çıkarak oluşturulan söylemler de doğal olarak bizleri etkilemektedir. Bu söylemlerin başında da din ile özgürlüğün beraber olamayacağı gelir.³¹ Bizler zaman zaman bu varsayımdan hareketle dinî referanslardan uzaklaşarak özgürlüğü seçtiğimizi düşünürüz. Oysa dinden uzaklaşmak ya da Allah’tan kurtularak özgürlük aramak O’nun dışındaki her şeye kulluğun yolunu açmaktadır.

İslam, insanın özgür olduğunu her vesile ile bildirmektedir. İnsanın Müslüman olması veya olmaması kendi tercihidir. Yine insanın hayatını özgür seçimlerle devam ettirmesi, kendi iradesiyle ve özgürce yaptığı bu seçimlerinden sorumlu olmasını gerektirir. Özgürce tercihe konu olmayan bir imandan bahsetmek İslam için mümkün değildir.

Özgür olarak İslam’ı tercih eden kişi Allah dışındaki her şeye karşı özgürleşmiş sayılır. Bu özgürleşme insanın kula kulluğu ve eşyaya köleliği terk ederek Allah’a yönelmesiyle olacaktır. Şayet insan tercihlerini başka türlü kullanırsa sonlu, sınırlı bir varlık olduğundan isteklerinin bağımlısı hâline gelebilir. Öyle ki farkında olmadan istek ve arzularına karşı özgürlüğünü kaybedebilir. Bu açıdan bağımlı hâle gelen insan için özgürlük söz konusu değildir.

İslam’ın ilk hedefi insanı, özgürlüğünü elinden alan arzu ve isteklerinden kurtarmaktır.³² Zaten ne yaparsak yapalım dünyada bütün isteklerimizi karşılamamız mümkün değildir. İşte burada devreye giren din, sadece Allah’a kulluk ederek yaşayanlara dünyada huzurlu bir yaşam ve ahirette de her istediğinin karşılanacağı bir gelecek vadeder.

İslam’ın insanı özgürleştirdiğini ifade eden bir başka gösterge de onun toplum anlayışıdır. İslam toplumsal düzen ve huzur için beş temel ilkenin gerçekleşmesini hedef almıştır. Böylece bireysel ve toplumsal değerler korunmuş ve insanın özgür bir yaşam sürmesi sağlanmış olur. Din, can, akıl, mal ve soy olarak ifade edilen bu beş temel ilkeyi kısaca açıklayalım.

5.1. İslam, Din Seçimimizi Koruma Altına Alır

Dinimiz, insanlara istedikleri dini tercih edip yaşamaları hakkı verir. Buna engel olacak hiçbir kişi veya kurumun baskısını kabul etmez. Toplumda tam bir dinî özgürlük ortamı sağlamayı amaç edinir.³³ Farklı bir inanca sahip olmayı tercih edenlere de saygıyı içine alan bu ilke, İslam’ın insana verdiği özgürlüğü göstermesi açısından oldukça önemlidir. Zira hiçbir din başka dinden olana bu kadar özgürlük alanı sunmaz.

Kur’an’da savaşa izin veren ayetlerde, savaşın gerekçesi olarak zorbaların dinî özgürlüğü engellemesi, insanlara baskı yaparak dinlerini yaşayamaz hâle getirmelerinin engellenmesi de ifade edilmiştir. Zira zorbalara karşı çıkmayınca insanların ibadet ettiği mescitler yanında kiliseler, havralar ve diğer mabetler de yıkılıp gidecektir.³⁴

5.2. Dinimiz, Can Güvenliğini Sağlamayı Hedefler

Bu ilke, insanların en temel hakkı olan yaşama hakkını ifade eder.³⁵ Dinimiz hem kendi mensuplarının hem de İslam topraklarında yaşamayı tercih eden farklı din mensuplarının can güvenliğini sağlamayı hedefler. Onlara yaşama özgürlüğü sunar. İnsanların dil, milliyet, din, ten rengi vb. gibi farklılıkları olsa da bir arada yaşayabilecekleri ortamı sağlar.

Yine yüce dinimiz İslam, insanların birbirinin can güvenliklerine müdahale etmelerini, bütün insanlara ya da insanlığa müdahale saymıştır. Bu anlayış Kur’an-ı Kerim’de, “Kim bir kimseyi öldürürse bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de bir can kurtarırsa bütün insanların hayatını kurtarmış gibi olur.”³⁶ şeklinde ifade edilmiştir.

5.3. Dinimiz, Aklın Korunmasını İster

Dinimiz, insanların özgürce düşünmelerini ya da bu konudaki engelleri kaldırmayı ve onların düşünce ve fikir üretmelerini hedefler.³⁷ Bu sebeple İslam, insanın sağlıklı düşünmesini ve hareket etmesini engelleyen şeyleri yasaklamıştır. Yani aklı devre dışı bırakan şeyleri yasaklamış ve akıl sağlığını koruyacak yasalar koymuştur. Bu yüzden bağımlılık yaparak insanı esir alan, aklını kullanmasına engel olan, aklını bir süreliğine de olsa yok eden ya da azaltan içki, uyuşturucu gibi her türlü madde ve unsurlar yasaklanmıştır.

5.4. Dinimiz, Malların Korunmasını Hedefler

Dinimiz, insanların istediği işte çalışabilme, kazancını istediği gibi harcayabilme ya da devredebilme özgürlüğünü garanti altına almıştır. Ancak kazanırken başkalarına zarar verilmemeli, haksız kazanç, faiz, stokçuluk, karaborsacılık, hırsızlık, gasp gibi işlerden uzak durulmalıdır.³⁸ Bunlar hem yasak hem de günah sayılmıştır. Bu husus, insanların doğru bir şekilde çalışarak mal kazanma özgürlüğünü ifade eden önemli bir ilkedir.

5.5. Dinimiz, İnsan Soyunun Devamını Hedefler

İslam bir taraftan neslin devamını ve çoğalmasını teşvik ederken bir taraftan da bunu engelleyecek yolları kapatmaya çalışmıştır. Böylece hem bireysel hem de toplumsal zararları yok etmeye çalışmıştır.³⁹

Dinimiz, insanın biyolojik ihtiyaçlarını görmezden gelmemiştir. Cinsel arzu ve ihtiyaçlarını yasaklamamış, ancak insanın istek ve arzularına köle olarak özgürlüğünü kaybetmesinin de önüne geçmek istemiştir.

İslam, insanın cinsel konudaki ihtiyaçlarının meşru ölçülerde karşılanmasını hedefler. Bu anlamda gençlerin evlendirilmesini anne babanın en önemli görevlerinden biri olarak ifade etmiştir. Aksi hâlde insan bu istek ve arzuların kölesi olabileceğinden sağlıklı bir hayat yaşama imkânından yoksun kalacaktır. Bu durum kötü sonuçlar doğurabilecek toplumsal zararlara neden olabilir. Bu yüzden İslam insanı bu tür arzularının kölesi olmaktan kurtarıp özgürleştirmeye çalışır.

İslam, insanın ihtiyaçlarını ne tamamen görmezden gelerek ondan rahipçe bir yaşam ister ne de onu tamamen isteklerinin kölesi hâline getirir. İslam, insanı hem maddi açıdan hem manevi açıdan destekleyerek ona dengeli ve özgür bir yaşam sunar.

Diğer yandan özgürlüğü tamamen tutku ve taleplerin yerine getirilmesi olarak görmek, meselenin çok önemli bir boyutunu kaçırmak demektir. Zira istenilen şeylere aslında insanın ihtiyacı vardır. Hatta bazen bu ihtiyaç o şeye bağımlı veya mahkûm olmakla sonuçlanabilir. Bu açıdan İslam’da asıl amaç, insanın bağımlı ve mahkûm olmadan bu ihtiyaçlarının sağlanmasıdır.⁴⁰

6. Hem Özgür Hem Sorumsuz Olabilir miyiz?

Özgürlük ancak sorumluluk temeli üzerinde yaşayabilir. Sorumluluk olmadan özgürlük anlam kazanmaz. Sorumlulukla özgürlük birbirini tamamlar. Sorumluluğun olmadığı yerde özgürlük, özgürlüğün olmadığı yerde sorumluluktan bahsedilemez.⁴¹

İnsan sorumluluğu ölçüsünde özgürdür. Çünkü insan seçimleriyle varlığını devam ettirir. Seçimin olduğu yerde de o seçime karar vermekten doğan bir sorumluluk vardır. İnsan bu sorumluluğunu göz ardı ederse, özgürlüğünü hem aksi yönde kullanıp karmaşaya yol açmış hem de var oluşuna aykırı davranmış olur.⁴² Sorumluluk alınmadan elde edilen özgürlük, tıpkı bilgisayardaki “demo” programlar gibi çok kısa süreli ve tadımlık olur.

Kitabımız Kur’an’a göre insan yeryüzünün halifesidir.⁴³ Halife, iyi ile kötüyü ayırabilen, ikisi arasında tercih yapabilen başka bir ifadeyle tercihini ve iradesini özgürce kullanabilme yetisi taşıyan kişidir. İnsanın sahip olduğu bu özellik aynı zamanda onu diğer yaratıklardan ayıran en önemli unsurdur. Buna göre halife olan insan bir yandan eylemlerini özgürce gerçekleştirirken diğer yandan özgürce gerçekleştirdiği eylemlerinin sorumluluğunu üstlenir.⁴⁴

Sorumluluk bir emanettir. Göklere, yere ve dağlara teklif edildiği hâlde onlar bu emaneti kabul etmemiştir. Sonuçta insan bu sorumluluğu üstlenmiştir.⁴⁵ Hiçbir varlığın kabul edemediği bu sorumluluğu taşımak için insanın özgür olması gerekir. Çünkü sorumluluğun sonuçları vardır ve bu da özgür olmayı gerektirir. Sonuçta yaptıklarından dolayı adaletli bir şekilde ceza ve mükâfat verilecek olan insanın eylemlerini özgür iradeyle seçip yapıyor olması gerekir.

Dinimiz, muhatap aldığı bireye seçenekler sunarken bunların sonuçlarını da belirtir ve bireyden bütün bunların farkında olarak davranmasını ister. Böylelikle insana kesinlikle bir haksızlık yapılmaz. İnsandan sonuçlarını bilmediği davranışlara zorlanarak sürpriz sonlarla karşılaşması istenmez.⁴⁶ İslam önceden uyarmadığı eylemlerden insanı sorumlu tutmaz. İnsan, özgürlüğünü bu bilinçle istediği gibi kullanır ve sorumluluğunu üstlenir. Böylece özgürlük ve sorumluluk aslında hem birbirinin sebebi hem de birbirinin sonucu olmaktadır.

Dinimiz, insanların yapıp ettiklerinden haberdar olmaları ve sonuçlarına katlanmaları açısından sorumluluğa dayalı bir özgürlük anlayışı geliştirmiştir. Böylece İslam dini insanın hayat yolculuğundaki eylemlerinin temelini onları özgürce gerçekleştirebilmeye dayandırmış ve insanı zorla yaptığı fiillerinden dolayı sorumlu tutmamıştır.

Sorumluluk altına girmeden elde edilecek özgürlük fitne fesada yol açacaktır. Hem özgürlük adına canının istediği her şeyi yapmak hem de yaptıklarından sorumlu olmamak kargaşayı, karışıklığı, başıbozukluğu ve düzensizliği doğurur. Unutulmamalıdır ki sorumluluk insanın bilinçli seçimleriyle oluşur.⁴⁷ Hiçbir sorumluluk taşımadan sadece arzulamak, seçebilmek ve bunları eyleme geçirmek toplumsal yaşamın doğasına ve gerçeklerine aykırıdır.⁴⁸ Öyle ki sınırsız özgürlüğün olduğu yerde yahut özgürlüğün olmadığı yerde gerçek anlamda bir sorumluluk ortaya çıkmaz.

Özgürlük ancak eylemlerimizin sorumluluğunu üstlendiğimiz takdirde gerçek işlevine kavuşur. Sorumluluğun eşlik etmediği özgürlük insanı yoldan saptırır. Sonuç olarak sınır tanımayan özgürlükle hareket eden insan, birçok sorunla karşılaşır. Şimdi de insanın sınırsız bir özgürlüğünün olma ihtimalini değerlendirelim ve karşılaşabileceği bazı sorunları açıklayalım.

7. Sınırsız Bir Özgürlüğümüz Olabilir mi?

Sınırsız özgürlük, insanın kendisinin kanun koyucu olduğu, dolayısıyla kendisinden başka hiçbir kanun tanımayıp kendi özgürlük alanını dilediği gibi inşa ettiği bir anlayıştır. Bu durumda insan için ne Allah’a ne de bir başkasına bağlanmak söz konusudur.⁴⁹ Birçok insan, sınırsız bir özgürlük arzu etmektedir. Peki, sınırsız özgürlük, sosyal hayatta mümkün mü? Bir insan her şeyden bağımsız bir şekilde özgür olabilir mi? Bu sorulara hem toplum açısından hem de birey açısından iki şekilde cevap arayacağız.

Biz toplumsal bir varlığız. Kimliğimiz ve benliğimiz içinde yaşadığımız topluma göre şekillenir. İnsana ait birçok kavram bu toplum içinde ortaya çıkar ve gelişir. Özgürlük de bu kavramlardan biridir. İnsanın içinde yaşadığı toplum onun özgürlük alanını bir şekilde belirler. Kişinin özgürlük alanı toplumdan topluma değişiklik gösterebilir ama yine de insan sınırsız bir özgürlüğe sahip olamaz.

Bir toplumda özgürlük olarak sayılan bir davranış başka bir toplumda insanların özgürlüğünü engelleyen bir unsur olarak karşımızda durabilir. Daha da ötesi aynı toplum içerisinde daha önce özgür olarak yapılabilen bir davranış, toplumsal şartların değişmesiyle daha sonra yasak hâle gelebilir. Bütün bunlar bize özgürlük anlayışının da her zaman her yerde aynı şekilde olmadığını gösterir. Toplumsal duruma göre insanın özgürlüğü çeşitli sebeplerle kısıtlanabilir veya genişleyebilir. Yani insanoğlu hiçbir zaman mutlak bir özgürlüğe sahip olmaz. Çünkü yaşadığı çevre buna müsaade etmez.

Sınırsız özgürlüğe sahip olduğumuzu düşündüğümüzde etrafımızdaki diğer kişilerin özgürlük alanına girerek başkalarına haksızlık yapmış, onların özgürlüklerini engellemiş olabiliriz. Çünkü birimizin sınırsız özgürlük kullanması durumunda etrafımızdaki birçok kişinin özgürlük alanı ya daralacak ya da yok olacaktır.⁵⁰ Dolayısıyla sınırsız özgürlük istemek başkalarının özgürlük hakkını yok saymak anlamına gelir. O hâlde bizim özgürlük alanımızı başka bireylerin özgürlüklerine müdahale etmeyecek şekilde sınırlı tutmamız gerekir.

Sınırsız özgürlükte ısrar etmek narsist ve bencil bir kişiliğe kaymak anlamına gelir.⁵¹ Çünkü sınırsız özgürlüğü arzulayan kişiler, diğer insanları yok sayarak yalnızca kendisini düşünür. Böyle bir anlayışın bizi ele geçirmemesi için özgürlüğümüzün sınırları olduğunu bilmeliyiz. Canımızın her istediğini yapmak özgürlük olamaz. Bizi içgüdülerimizin esiri yapacak eylemleri özgürlük adına savunmamalıyız.⁵²

Sınırsız özgürlüğe sahip olmak istediğimizde her türlü düzene karşı isyan duygularımız harekete geçebilir ve özellikle toplumsal düzeni yıkıcı faaliyetlerde bulunabiliriz. Bu durum bizimle aynı çevrede yaşayan toplumun diğer üyelerinin hem özgürlük alanlarını kısıtlar hem de onlara zarar verir.

Sınırsız özgürlük anlayışını barındıran söylem ve eylemlerimiz toplum düşüncesine zarar verir. Mutlak özgürlük adı altında yaşam biçimlerimizin değiştirilmeye çalışılması ve başka yaşam biçimlerinin dayatılması özgürlük olgusunu zedeler. Her şeye hayır demek ve reddetmek özgürce bir seçimden ziyade negatif bir tutumdur. Bundan dolayı bazı kişilerin sürekli bir reddediş ve başkaldırı hâlinin özgürlük olduğunu söylemesi doğru değildir.⁵³ Aksi takdirde özgürlük isyan, şiddet, kargaşa anlamına gelir.⁵⁴ Sonuçta bizlerin, özgürlüğün bir sınırı olduğunu kabul etmemiz gerekir.

Sınırsız özgürlük anlayışımızın bizi götürdüğü en büyük tehlikelerden biri de deizmdir. Bu anlayışa kapılarak Yüce Allah’ı devre dışı bırakan kişiler, Allah’ın yarattığı bütün nimetlerden faydalanarak dilediklerini yapmakta ama bu yaptıklarının hesabını vermek istememektedirler.⁵⁵

Cenab-ı Allah tarafından belirlenen dinî ve ahlaki kurallar kabul edilmediğinde, onun yerini insan aklıyla belirlenen kurallar alır. Çünkü tabiat boşluk kabul etmez.⁵⁶ Allah’tan soyutlanmış böyle bir özgürlük kontrolsüz güç hâline gelmiş ve dünya üzerinde milyonlarca insanın haksızlığa uğramasına sebep olmuştur.⁵⁷ Kaldı ki sonlu olan insanın sonsuz ve sınırsız bir özgürlüğünün olması beklenemez.

Teorik olarak insanın sınırsız özgürlüğe sahip olması kulağımıza hoş gelmektedir. Ancak bunun hem toplumsal hem de bireysel açıdan pratikte bir karşılığı yoktur. Özgürlüğün sınırlı olduğunu bilmek her insanın kabul etmek durumunda olduğu bir yaşam ilkesidir. Bu ilke, birlikte yaşamaya karar veren insanlar tarafından kabul edildiği ölçüde, düzen ve disiplin içinde bir özgürlük sunar. Bir bütün olan özgürlük toplum tarafından paylaşılacaktır.⁵⁸

Yeri gelmişken belirtelim ki son dönemlerde gençler arasında kontrolsüz bir şekilde tüketim yapmak sınırsız özgürlüğün ifade şekillerinden biri hâline gelmiştir. İnsanların ihtiyaçlarına yönelik pazarların artırılması ve özendirilmesi sonucunda ihtiyaçlarının diledikleri şekilde karşılanması özgürleşme olarak algılanmıştır. Özellikle gençlerin arzu ve istekleri tüketim yoluyla serbest bırakılmıştır.

Bugün özgürlük, insanların bireysel ihtiyaçlarını kişisel zevk ve hazlarına göre belirledikleri daha çok ile daha az tatmin arasındaki seçime dönmüştür.⁵⁹ İnsan doğal olarak daha çok olana yöneldiği için özgürlük insanın maddi keyif ve sefasına göre kurulmuş olur. Dolayısıyla bugün tüketimin bir sisteme dönüştüğünün ve özgürlük adına sadece bu sistemin belirlediği ürünler arasından bir tercihte bulunulduğunun görülmesi gerekir. Sistem insanı âdeta bir şeyleri tercih etmeye sürükler. İnsan da özgür olduğunu zannederek bunlar arasından zorunlu bir seçim yapar.

Tüketim kültürünün dayattığı bu tarz bir özgürlük, kendi kaderini özgürce belirleyebilen bir gencin özgürlüğü değil, sonuçlarından haberdar olmaksızın sürekli seçimler yapmak zorunda kalan gencin kaygılandırıcı özgürlüğüdür. Aslında buna tüm seçenekleri barındırmadığı için özgürlük demek mümkün değildir.⁶⁰

Bizler asıl özgürlüğün sistemin sunduğu seçenekler dışındakiler olacağı ihtimalini göremiyoruz. Ya da görmemiz bir şekilde engelleniyor. Düşünmemiz gerekir ki; gösteriş yapmak, manevi boşluk doldurmak veya kendini tatmin etmek gibi sebeplerle ihtiyaç fazlası tüketim yapmak gerçekten özgürlük müdür?

Tüketim kültürünü hayat tarzı edinenlerin en başta kişiliklerinde bir değişim meydana gelmiştir. İmaj, gösteriş, bencillik gibi hususlar hayatımızın anahtar kavramları olmuştur. Dinimizin “ihtiyacın kadar al” prensibiyle hareket ederken modern dünya sürekli yeni tüketim alanları oluşturarak bir anda bizleri bir tüketim makinesi hâline getirmiştir. Böylece bizler hiç durmaksızın alışveriş yaparak tüketim yapmakta ve böylece kendimizi özgür hissetmekteyiz.⁶¹ Ne var ki bizler birçok yolla dayatılmış tüketim alanlarının farkında bile olamıyoruz. Bu sahte tüketim dünyasında bilinçsiz bir şekilde özgürleştiğimizi sanıyoruz.

Bugün bizler, belirlenen alan içerisinde ve sadece sunulan bir seçeneğin farklı versiyonları arasında seçim yapmaktayız. Bunlar dışında bir seçeneğimizin olmadığını düşünmek, şartlandırılmış olduğumuzu ve gerçek manada özgür olmadığımızı gösterir. Hâlbuki bütün peygamberler, gönderildikleri toplumları, öncelikle onları baskı altında tutan sistemlerden özgürleştirmek istemişlerdir.⁶²

Bizler, tüketim yoluyla özgürlüğümüzün zirvesine çıktığımızı düşününce, bu konulardaki dinî ölçülerimizi ve değerlerimizi umursamama hatasına düşmekteyiz. Hatta dinin hayatımızı kısıtladığını iddia ederiz. Böyle olunca israf etmeme, insanın kendini kontrol etmesi, fedakârlık, kanaatkârlık gibi kavramlarımız anlamını yitirir. Ayrıca tüketim insanın bireysel hazlarını esas aldığından bizleri bağımlı hâle getirir.

Sonuçta istenildiği gibi internetten, alışveriş merkezlerinden, market raflarından ürün seçip tüketmenin özgürlük olarak görülmesi, aslında özgürlük için bir yanılsamadan ibarettir.⁶³ Tüketimle kuşatıldığımız hâlde maalesef kendimizi özgür zannederek sahte bir dünya içerisinde kayboluyoruz. Farkında olmadan özgürce tercih ettiğimizi düşündüğümüz ürünlerin bağımlısı oluyoruz. Bu bağımlılık bizleri giderek güçsüzleştirmekte ve tabiri caizse mekanikleştirmektedir. Nitekim bizler başkaları tarafından yönetilen, özgürlüğü elinden alınan robot hâline dönüşmekteyiz.

Unutmayalım ki; sınırsız özgürlüğün bir ifadesi olarak sunulan tüketim, aslında özgürlük değil tam tersine bir bağımlılıktır.

Sonuç

Her ihtiyacın fazlası veya azı insanı normal olanın dışına çıkarır. Batı kendini hem Allah’tan hem de efendilerinden uzaklaştırarak özgürleşmek istemiştir. Bunun sonucunda da insanın her hakkını yalnızca kendisinin belirlediği bir özgürlük anlayışı geliştirmiştir. Ancak tarih bize tamamen maddiyat yahut tamamen maneviyat üzerine kurulan özgürlük anlayışının aslında özgürlük olmadığı, tam aksine bağımlılık ve kölelik olduğunu göstermiştir.

İslam’da özgürlük anlayışı kendisini öncelikle insan hayatının bütününü etkileyen din tercihinde gösterir. Çünkü insan hayatını seçtiği dine göre şekillendirir. Bu çerçevede yapacağı tercihinde özgür olması, baskı altında olmaması gerekir. İslam bu açıdan tam bir özgürlük alanı sağlayarak bizlere inanç özgürlüğü vermiştir. Yani asıl özgürlük İslam’dadır ve insan İslam’la anlam ve değer kazanır.

Özgürlüğümüz, sorumluluğumuz oranında anlam kazanır. Dinimiz bizlere, seçimlerimizde özgür olduğumuzu ama sonuçlarından sorumlu olacağımızı bildirir. Bu husus, İslam’ın özgürlük anlayışının temelini oluşturur.

Bugünkü özgürlük anlayışı, Batı düşüncesinden kaynaklanır. Örneğin sözde sınırsız bir özgürlüğün ifadesi olan tüketim yarışımız, aslında bize çizilen sınırlar içerisinde dönmektedir. Ayrıca doymak bilmeyen sınırsız tüketim arzumuz, bizleri tüketim bağımlısı hâline getirir. Sonuçta bu durum, modern dönemin üstü kapalı bir köleliği bize özgürlük diye pazarlamasından başka bir şey değildir.

Rabbimizin insanın hayat yolculuğunda karşılaşacağı hem toplumsal hem de bireysel sorunlara yönelik tavsiye ve uyarıları, özgürlüğü kısıtlayıcı ifadeler olarak algılanmıştır. Oysa Yüce Rabbimiz insanın iyiliğine ve faydasına olanları tavsiye etmiş, kötülüğüne ve zararına olan şeyleri ise yasaklamıştır.

Bizler, özgürce yaptıklarımızla hem bu dünyamızı hem de ahiret hayatımızı şekillendiririz. Zaten ahiret dediğimiz yer de dünyadaki tercihlerimizin doğal sonucudur. Bu sebeple ideal bir özgürlüğün, dinin tavsiyeleriyle birlikte olduğunu unutmamamız gerekir.

İslam’ın ilk hedefi her zaman için insanı özgürleştirmek ve onurunu zedeleyecek her türlü bağımlılıktan onu kurtarmaktır. Sonuç olarak diyebiliriz ki dinimiz bizlerden, sadece Allah’a kul olmamızı ve diğer tüm bağlardan, bağımlılıklardan ve köleliklerden kurtulmamızı istemiştir.

Kaynakça

Abdülkerim, Bahadır, İnsanın Anlam Arayışı ve Din, İnsan Yayınları, İstanbul, 2002.

Aytepe, Mahsum, Özgürlük Otorite Tevhid, Çıra Yayınları, İstanbul, 2019.

Başdemir, Hasan Yücel, “İslâm ve Özgürlük: Negatifçi ve Pozitifçi Yaklaşımlar”, Liberal Düşünce Dergisi 70 (01 Ocak 2013), 29-55.

Bauman, Zygmunt, Özgürlük, çev. Kübra Eren, Ayrıntı, İstanbul, 2015.

Coşkun, İbrahim, “Bedenini Kendi Mülkü Sayan Zihniyetin Özgürlük Algısı ve Bu Algının Doğurduğu Problemler”, Din, Gelenek ve Ahlak Bağlamında Mahremiyet Algıları Sempozyumu, 1/287-306, Ordu ilahiyat Vakfı Yayınları, Samsun, 2016.

Cüceloğlu, Doğan, Anlamlı ve Coşkulu Bir Yaşam İçin Savaşçı, Remzi Kitabevi, İstanbul, 51. Basım, 2015.

Funk, Rainer, Ben ve Biz: Postmodern İnsanın Psikanalizi, çev. Çağlar Tanyeri, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2007.

Gündoğar, Hamdi, “Deizm; Aklın Tanrılaştırılması ya da Sorumsuz Özgürlük”, Din Karşıtı Çağdaş Akımlar ve Deizm, ed. Vecihi Sönmez vd. 29-40, Ensar Neşriyat, Van, 2017.

Gündüz, Şinasi, “Din ve Bireysel Özgürlük Alanı”, Tezkire: Düşünce, Siyaset, Sosyal Bilim Dergisi 11/25 (2002), 52-61.

Hamidullah, Muhammed, İslam Peygamberi Hayatı ve Eserleri, çev. Mehmet Yazgan, Beyan Yayınları, İstanbul, 2016.

Işıtan, İbrahim, “Sûfî Özgürlük Algısının Gençliğin Mânevî Kişilik Gelişimine Katkısı”, 7. Uluslararası Gençliğin Gelişimi ve Problemleri Karşısında Din Görevlileri Sempozyumu Bildirileri, ed. Abdullah İnce, 317-332. Ensar Neşriyat, İstanbul, 2016.

İzzetbegoviç, Aliya, Doğu Batı Arasında İslâm, çev. Salih Şaban, Klasik Yayınları, İstanbul, 31. Basım, 2018.

Küçükalp, Kasım - Cevizci, Ahmet, Batı Düşüncesi Felsefî Temeller, İSAM Yayınları, İstanbul, 2010.

Mehmedoğlu, Ali Ulvi, İnanç Psikolojisine Giriş, Çamlıca Yayınları, İstanbul, 2013.

Müftüoğlu, Ömer, Vahiy Kaynaklı Metinler Bağlamında Dinin Bağlayıcılığı ve İnsanın Özgürlüğü, Ankara Okulu Yayınları, Ankara, 2. Basım, 2016.

Özdenören, Rasim, “Özgürlük”, Sosyal Bilimler Ansiklopedisi, ed. Mustafa Armağan vd. 3/211-213, Risale Yayınları, İstanbul, 1990.

Tekin, Mustafa, “Özgürlük ve Dindarlık İkileminde Gençlik ve Güncel Sorunlar”, 7. Uluslararası Gençliğin Gelişimi ve Problemleri Karşısında Din Görevlileri Sempozyumu Bildirileri, ed. Abdullah İnce, 365-376. Ensar Neşriyat, İstanbul, 2016.

Tekin, Mustafa, “Özgürlük ve Teslimiyet: Kavramsal Bir Tartışma”, Yetkin Düşünce 1/1 (2018), 7-20.

1 Arş. Gör. Sercan Yavuz, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Kelam Ana Bilim Dalı Araştırma Görevlisi

2 İzzetbegoviç, Doğu Batı Arasında İslâm, 360.

3 Küçükalp - Cevizci, Batı Düşüncesi, 24.

4 Aytepe, Özgürlük Otorite Tevhid, 12.

5 Tekin, “Özgürlük ve Teslimiyet”, 10.

6 Aytepe, Özgürlük Otorite Tevhid, 13.

7 Işıtan, “Sûfî Özgürlük Algısının Gençliğin Mânevî Kişilik Gelişimine Katkısı”, 320-321.

8 Fussilet, 41/46.

9 Bakara, 2/286.

10 İsrâ, 17/15.

11 Zümer, 39/62.

12 Bakara, 2/26, 213.

13 Bakara, 2/253.

14 Nisâ, 4/82.

15 En’âm, 6/108; Zuhruf, 43/20-21.

16 Bakara, 2/256.

17 Kehf, 18/29.

18 Tegâbün, 64/2; İnsân, 76/2-3.

19 Ebû Dâvûd, “Cihad”, 116.

20 Hamidullah, İslam Peygamberi, 452.

21 Gâşiye, 88/1-2; Kâf, 50/45; Şûrâ, 42/48; Mâide, 5/92; Neml, 27/92.

22 Yûnus, 10/99.

23 Bakara, 2/208; Nûr, 24/55.

24 En’âm, 6/74; A’râf, 7/53, 138.

25 Bakara, 2/54, 92; A’râf, 7/148, 152.

26 Furkân, 25/43; Câsiye, 45/23.

27 Âl-i İmrân, 3/64; Mâide, 5/75.

28 Gündüz, “Din ve Bireysel Özgürlük Alanı”, 53-54.

29 Gündüz, “Din ve Bireysel Özgürlük Alanı”, 57.

30 Tekin, “Özgürlük ve Dindarlık İkileminde Gençlik ve Güncel Sorunlar”, 366.

31 Tekin, “Özgürlük ve Dindarlık İkileminde Gençlik ve Güncel Sorunlar”, 371-372.

32 Tekin, “Özgürlük ve Dindarlık İkileminde Gençlik ve Güncel Sorunlar”, 365-366.

33 Aytepe, Özgürlük Otorite Tevhid, 212.

34 Hac, 22/39-41.

35 Aytepe, Özgürlük Otorite Tevhid, 212.

36 Mâide, 5/32.

37 Aytepe, Özgürlük Otorite Tevhid, 213.

38 Aytepe, Özgürlük Otorite Tevhid, 213.

39 Aytepe, Özgürlük Otorite Tevhid, 214.

40 Özdenören, “Özgürlük”, 3/212.

41 Cüceloğlu, Savaşçı, 210.

42 Abdülkerim, İnsanın Anlam Arayışı ve Din, 152.

43 Bakara, 2/30.

44 Gündüz, “Din ve Bireysel Özgürlük Alanı”, 52-53.

45 Ahzâb, 33/72.

46 Müftüoğlu, Dinin Bağlayıcılığı ve İnsanın Özgürlüğü, 167.

47 Cüceloğlu, Savaşçı, 216.

48 Tekin, “Özgürlük ve Teslimiyet”, 10.

49 Mehmedoğlu, İnanç Psikolojisine Giriş, 138.

50 Gündüz, “Din ve Bireysel Özgürlük Alanı”, 55.

51 Funk, Postmodern İnsanın Psikanalizi, 56-57.

52 Coşkun, “Bedenini Kendi Mülkü Sayan Zihniyetin Özgürlük Algısı”, 1/296.

53 Tekin, “Özgürlük ve Teslimiyet”, 9-10.

54 Başdemir, “İslâm ve Özgürlük”, 33.

55 Gündoğar, “Sorumsuz Özgürlük”, 29.

56 Gündoğar, “Sorumsuz Özgürlük”, 31.

57 Gündoğar, “Sorumsuz Özgürlük”, 33.

58 Aytepe, Özgürlük Otorite Tevhid, 34.

59 Bauman, Özgürlük, 105.

60 Tekin, “Özgürlük ve Teslimiyet”, 14-15.

61 Tekin, “Özgürlük ve Dindarlık İkileminde Gençlik ve Güncel Sorunlar”, 374.

62 Tekin, “Özgürlük ve Teslimiyet”, 16.

63 Tekin, “Özgürlük ve Dindarlık İkileminde Gençlik ve Güncel Sorunlar”, 368.

SORUMLULUK VE BİZ¹

Giriş

Hiçbirimiz, arkadaşlarımız, dostlarımız ya da ailemiz arasında yaşanan kötü bir olayın ardından, “Bu işin sorumlusu sensin! Senin yüzünden oldu!” sözünü duymak istemeyiz. Aynı şekilde, yapmamız gerektiği hâlde yapmadığımız bir işten dolayı sorumlu tutulmayı arzu etmeyiz. Çünkü bazen, “Bu iş senin sorumluluğundaydı. Sorumluluğunu yerine getirmediğin için bu hâle düştük!” sitemleriyle karşılaşabiliyoruz. Peki, nedir bu sorumluluk?

“İslam’ı tek bir kavram ile tarif ediniz?” şeklindeki bir soruya tek kelimeyle “sorumluluk” şeklinde cevap verebiliriz. Zira sorumluluk, “kişinin kendine ve başkalarına karşı yerine getirilmesi gereken yükümlülüklerini zamanında yerine getirmesidir.” Bu bağlamda Rabbimize, kendimize, insanlara ve diğer varlıklara karşı yerine getirmemiz gereken sorumluluklarımız vardır. İslam’ın arzu ettiği ideal bir genç ise, bu dört konudaki sorumluluğunun farkında olandır.

Allah, âlem ve insan arasındaki ilişki, sadece bizim değil tarih boyunca her düşünen insanın temel meselelerinden biri olmuştur. Hatta dinlerin ve medeniyetlerin birbirlerinden farklılaşmasını sağlayan da bu konudaki düşünceleri olmuştur. Yüce dinimiz İslam, Allah, âlem ve insan arasındaki ilişkinin doğru ve güçlü olmasını ister.

İlişkilerimizin merkezinde Yüce Allah vardır. İlahi irade sahibi olan Allah (cc), hem bizim tüm faaliyetlerimizde hem de âlemde gerçekleşen bütün olaylarda en önemli güçtür. Öte yandan tabiatta meydana gelen depremler, yağmurlar, mevsimler, salgınlar vs. hayatımızda çok önemli bir etkiye sahiptir.

Sorumlu olduğumuz ilişkiler ağının diğer kısmını ise insanlarla olan ilişkiler oluşturur. Kendimizle ve diğer insanlarla olan ilişkilerimiz… Bütün bu ilişkilerimize yön veren ise, irademizdir. Bizler bu irade sayesinde ihtiyaçlarımızı karşılamak, kendimizi savunmak, zenginlik elde etmek ya da çoğaltmak için faaliyet gösteririz. Ziraat, zanaat, ticaret, hayvancılık vs. en temel faaliyetlerimizdir. Biz insanlar tarih boyunca bu tür faaliyetlerimizi sürdürürken bir yandan da teknolojik aletler geliştirdik, köyler, şehirler ve devletler inşa ettik. Hatta imparatorluklar kurup, kurallar ve kanunlar oluşturduk.

Dinimiz, Allah, âlem ve insan arasında ilişkilerimizin aktif ve ahenkli olmasını arzu eder. Dünyada meydana gelen bütün işlerde Yüce Allah’ın, âlemin ve bizlerin etkili olduğunu unutmayalım. Birinin ihmal edildiği bir açıklama ve yaklaşım doğru değildir. Örneğin modern dönem Avrupa düşüncesinde bu üç gücün ilk ikisi hayattan çıkarılmış, insani irade ise tanrılaştırılmıştır. Günümüzde de insani gerçeklik yani fıtrat, özellikle gelişmiş insan üretme (transhümanizm) tartışmaları, insanımsı varlıklar (yarı robot yarı insan), cinsiyetsizlikler ve aynı cins birliktelikler (homoseksüellik) oluşturulması üzerinden sarsıntıya uğratılmaktadır.

Biz bu yazımızda, insanı insan yapan “sorumluluk” meselesini ele alacağız. Bu çerçevede kendimize, diğer insanlara, âleme ve her şeyin merkezinde olan yaratıcımıza karşı sorumluluklarımızı konuşacağız. Sorumluluk meselesini, kendimizden başlayarak merkeze doğru ele alacağız.

1. Kendimize Karşı Sorumluluklarımız Nelerdir?

Öncelikli sorumluluğumuz, niçin yaratıldığımızı ve bu dünyada hangi görevi üstlendiğimizi bilmektir. Sorumluluklarımızın farkında olmamız için de kendimizi, yaratanı ve tüm yaratılanları iyi tanımalıyız.

Yüce Allah her şeye bir merkez tayin etmiştir. Ay Dünya’nın, Dünya Güneş’in, Güneş Samanyolu’nun yörüngesinde hareket eder. Madenlerde atom, merkezde yer alır. Âlemin merkezinde ise insan bulunur. O yüzdendir ki, “İnsan küçük bir âlem, âlem büyük bir insan” denilmiştir. İnsanın merkezi ise kalptir. Kalp, kelime anlamı olarak değişen, dönüşen, hâlden hâle geçen demektir.² Böyle olduğu için Hz. Peygamber (sas), “Ey kalpleri hâlden hâle çeviren Rabbim, kalbimi dinin üzere sabit kıl.”³ diye dua etmiştir. Resûlullah bu ifadesiyle sorumluluk merkezi olarak kalbimizi göstermektedir.

İnsanın merkezi kalp olduğu için, bu merkeze hâkim olan duygu, düşünce ve inançlar kalpten başlayarak bedene doğru yayılır. Zira kalpte olan akla, akılda olan söze, sözde olan kavramlara dönüşür. Yine kavramlarda olan yazıya, yazılarda olan düşüncelere, düşüncelerde olan eylemlere, eylemlerde olan bir ideoloji veya inanca ya da bir hayat felsefesine evrilir. O yüzden, “Kalbin bir günahı, kalıbın bin günahından beterdir.” denilmiştir. Zira her günah yeni bir günahı doğurmaktadır. Sonuçta da, “Hayır hayır, onların kalpleri yaptıkları kötülüklerle pas tutmuştur”⁴ ayetinin sırrı ortaya çıkar.

Unutmayalım, Bedenimiz Kalbimize Göre Hareket Eder

Kalbi, insanın başkentine benzetecek olursak başkente kim ve hangi görüş hâkim olursa beden ülkesinde de onun hükmü geçer. Yani kalbimize heva ve heveslerimiz hâkim olursa bedenimizden kötülükler ortaya çıkar. Yüce Allah ve Resûlü(nün emirleri) hâkim olursa bedenimizde iyilikler ve güzellikler görünür. Dolayıyla kalbimizde nefis ile İslam’ın emirleri mücadele hâlindedir. Bu mücadelede kimin galip geleceğini belirleyen esas aktör ise irademizdir.

Yine “At sahibine göre kişner.” şeklindeki meşhur bir atasözümüz vardır. Bu atasözünden hareketle kalbi bir ata benzetebiliriz. At, sırtına binen kimseye göre hareket eder. Yani ata binen kimse usta bir binici ise atın dörtnala koşması, değilse onu sırtından atması doğaldır. Bu örnekten hareketle bizler kalp atımıza, nefis ve şeytanı yerleştirirsek bedenimizden kötülükler, İslam’ı yerleştirirsek de iyilikler ve güzellikler ortaya çıkar.

Verdiğimiz örnekler, kendimizi daha iyi tanımak içindir. Zira “Kendini bilen Rabbini bilir.” Nitekim icat edilen bir şeyi en iyi bilen onun mucididir. Mucit icat ettiği şeyin artılarını, eksilerini, güçlü yönlerini ve zayıf yönlerini en iyi bilen değil midir? Elbette öyledir. Bundan dolayı bizleri yaratan Allah (cc) olduğu için şüphesiz bizi en iyi bilen de O’dur. Dolayısıyla sorumlu bir genç olarak bizler, bizi en iyi bilen yaratıcımızın bizim hakkımızdaki açıklamalarına kulak vermeliyiz. Rabbimizin mesajlarını kalbimize yerleştirdiğimiz takdirde kendimize karşı sorumluluk sahibi bir genç olmuşuz demektir.

Yüce Rabbimizin bizim hakkımızdaki açıklamalarına baktığımızda hemen şu ayet-i kerime dikkatimizi çeker: “Ben, insanları ve cinleri ancak bana kulluk etsinler diye yarattım.”⁵ Öte yandan Rabbimiz biz insana Ruh’undan üflemiş,⁶ bizi en güzel şekilde yaratmış⁷ ve üzerimize bir emanet yüklemiştir.⁸ Bu emanetle bizi yeryüzünün sorumlusu yani halifesi kılmış,⁹ bizlere irade vermiştir.¹⁰ Bunca özelliğe sahip olan bizler, elbette sorumluluğumuzun farkında olmalıyız. Kalbimizde taşıdığımız bu sorumluluk duygusunun gereklerini de yerine getirmeliyiz.

Bizi Diğer Varlıklardan Ayıran Özelliklerimiz Nelerdir?

Dünya üzerinde göz ile görünen dört tür varlık bulunur. Bunlar; madenler, bitkiler, hayvanlar ve insanlardır. Her bir varlık Cenab-ı Allah’ın iradesi çerçevesinde bir önceki varlığın özelliğiyle birlikte ilave özelliklerle donatılmıştır. Bu bağlamda madenler, farklı unsurların bir araya gelmesi ile oluşurlar. Örneğin; suyun hidrojen ve oksijenden bir araya gelmesi gibi. Bitkiler, madenlerin özelliğine ilave olarak beslenme, üreme, büyüme, ölme özelliklerine sahiptir. Hayvanlar ise, madenler ve bitkilerin özelliğine ilave olarak hareket etme ve duyu sahibi olarak yaratılmıştır. İnsan ise madenler, bitkiler ve hayvanların özelliğine ilave olarak düşünme yani akletme özelliği ile donatılmıştır. Bu ise bizlere; doğru ile yanlışı, adalet ile zulmü, faydalı ile zararlıyı, iyi ile kötüyü ve çirkin ile güzeli ayırt etme özelliği kazandırmıştır.

Şayet bizler, kalbimizi doğruya, iyiye, güzele ve faydalıya yönlendirirsek yaratılmışların en şereflisi oluruz.¹¹ Aksi takdirde ise yani kalbimiz yanlışa, kötüye, çirkine ve zararlıya meylederse aşağıların en aşağısı durumuna düşeriz.¹² Şu hâlde, kendimize karşı sorumluluğumuzun bir gereği olarak akıl ve seçme irademizi birinci durum için seferber etmeliyiz. İkinci durumu tercih etmemiz, yani kalbimizi yanlış, kötü, çirkin ve zararlı düşüncelere kaptırmamız ise tam bir sorumsuzluk örneği olur.

Yüce Allah’ın her bir mesajını aklına, gönlüne ve kalbine kabul ettiren bir insan, sorumluluk sahibi demektir. Çünkü ciğerleri hastalıklı bir bedenden gür ses çıkmayacağı gibi kalbine hakikatleri kabul ettirememiş bir insandan da sorumlu davranışlar beklenmez. Unutmayalım ki, “kalpler uyanmadıkça bedenler uyurgezerdir.”

Kendimize karşı sorumluluğumuzun bir gereği olarak tüm eylemlerimizi Allah rızası için yapmalıyız. Şu ayet-i kerimeyi hatırlarsınız: “(Ey Muhammed!) De ki: Şüphesiz benim namazım da diğer ibadetlerim de, yaşamım da, ölümüm de âlemlerin Rabbi Allah içindir.”¹³ Anlıyoruz ki, sevmek, korkmak, ibadet etmek, çalışmak, okumak, gezmek gibi bütün işlerimizi “Allah için” yapmalıyız.

Bir işi Allah için yapmak, o işin iyi niyetli, doğru, güzel, faydalı ve düzgün bir şekilde yapılması demektir. Aksi takdirde bütün yaptıklarımız boşa gider. Böyle bir şey ise kendimize karşı yapacağımız en büyük haksızlık olur. Kendimizi böyle bir sorumsuzluktan uzak tutmalıyız.

Şimdi de kendimize karşı sorumluluğumuzun önemli bazı yönlerine değinelim.

1.1. Öncelikli Sorumluluğumuz Öğrenciliğimizin Hakkını Vermektir

Bizim en başta gelen sorumluluğumuz öğrenciliktir. Kur’an-ı Kerim bilgi sahibi olmayı, ilim öğrenmeyi en önemli ve değerli faaliyetler arasında saymıştır. Bildiğimiz gibi Peygamber Efendimize (sas) gelen ilk emir, “Yaratan Rabbinin adıyla oku!”¹⁴ olmuştur.

Allah Resûlü’nden rivayet edilen bir hadise göre, “İlim öğrenmek bütün Müslüman erkek ve kadınlara farzdır.”¹⁵ Bu farz, “beşikten mezara kadar” devam eder. Demek ki bizim dinimizde okumak herhangi sıradan bir iş veya yapılsa da yapılmasa da olur cinsinden tercihe bırakılmış bir çalışma değildir. Bu eylem, Müslüman olmamızın bizlere yüklediği en önemli sorumluluklardan biridir.

Diğer yandan okumanın çok çeşitli hedefleri ve sonuçları olduğunu biliyoruz. Bunlardan biri, kariyer ve meslek sahibi olmaktır. Ancak bunu yaparken dünya ve ahiret dengesini kurmamız önemlidir. Nitekim ayet-i kerimede, “Allah’ın sana verdiği şeylerde ahiret yurdunu ara. Dünyadan da nasibini unutma. Allah’ın sana iyilik yaptığı gibi sen de iyilik yap ve yeryüzünde bozgunculuk isteme. Çünkü Allah bozguncuları sevmez.”¹⁶ buyurulur. Bu ayetten hareketle bizler uzak hedefler (ahireti kazanmak) taşırken, yakın hedefleri (dünyayı) kazanmayı da ihmal etmemeliyiz. Aynı şekilde yakın hedefleri gerçekleştirirken de uzak hedefleri gözden kaçırmamalıyız. Yani Allah’ın bizim için çizdiği uzak kariyer planı (ahiret yurdu) ile yakın kariyer planı (meslekler) arasında denge kurmalıyız. Sonuç olarak Rabbimizden isteğimiz şu olmalıdır:

“Allah’ım! Bize dünyada iyilik, güzellik ve nimet ver, ahirette de iyilik, güzellik ve nimet ver. Bizi ateş azabından koru.”¹⁷

Simyacı adlı kitaptaki bilge, hayatın sırrını arayan adama önemli olanın “yağı dökmeden güzellikleri görmek”¹⁸ olduğunu söyler. Bu örnekten hareketle diyebiliriz ki, bizler sorumluluk sahibi kişiler olarak ahireti kazanmaya çalışırken dünyayı, dünyayı kazanmaya çalışırken ahireti ihmal etmemeliyiz.

Aldığımız eğitimlerle hem kendimizin hem de insanların faydasına işler yapmamız gerekir. Ayrıca eğitimimizde dinî ve ahlaki değerleri öğrenme ve yaşama sorumluluğumuzu göz ardı etmemeliyiz. Fen, sosyal veya sağlık bilimleri alanlarının herhangi birinde eğitim alırken, bir Müslümanın sahip olması gereken güzel ahlak ve faydalı işler yapma hedeflerini de gözetmeliyiz. Bu bizim Müslüman olmamızın gerektirdiği bir sorumluluktur.

1.2. Bedenimize Karşı Sorumluluklarımız Vardır

Kendimize karşı sorumluluklarımızın en önemlilerinden biri de bedenimize karşı olanlardır. Zira bedenimiz Yüce Allah’ın bizlere bir emanetidir. Bu nedenle emanete sahip çıkmalı ve sonuçta da emaneti aldığımız gibi sahibine iade etmeliyiz. Bizim, bedenimiz üzerinde keyfimizce bir tasarrufta bulunma hakkımızın olmadığını bilelim.

Şu bir gerçek ki, bazı gençlerin, burun inceltme, estetik ve dövme yaptırma gibi kendi bedenleri üzerinde tasarrufta bulunduklarını görüyoruz. Bu hususta bedenimizin bir emanet olduğunu, bu bedenin başta cinsiyet olmak üzere renginin ve şeklinin belirlenmesinin onu yaratan Yüce Allah’a ait olduğunu unutmayalım.

Yukarıda belirttiğimiz gibi Allah (cc) iradesiyle bizleri en güzel şekilde yaratmıştır. Dolayısıyla bedenimize karşı en önemli sorumluluğumuz onun yapısı ve şekli ile oynamamaktır. Bu konuda bedene yönelik her türlü müdahale Allah’ın takdirine yönelik bir müdahaledir.

Öte yandan bu tür müdahaleler, kendimize olan öz güveni sorgulamaya itecektir. Yine gerçek anlamda bizi değerli yapan özelliğimizin sanki şekilden ibaretmiş gibi bir algıya sebep olabilecektir. Oysa bizler çok değerliyiz. Bizi değerli yapan şeklimiz değil inanç, anlayış, davranış ve hedeflerimizdir. Yüce Allah da ahirette bunlara bakarak bizlere bir kıymet takdir edecektir.

1.3. Zaman En Kıymetli Hazinelerimizdendir

Bizlerin en önemli sorumluluklarından biri de zaman hususundadır. Oysa çevremizde zamanın, belki de farkında olmadan hoyratça tüketildiğini gözlemliyoruz. Bu ise elimizdeki en kıymetli hazinemizin kayıp gitmesi anlamına gelir.

Zaman karşısındaki öncelikli sorumluluğumuz onu doğru planlamaktır. Bugün özellikle televizyon, internet ve diğer kitle iletişim araçları gibi dijital imkânların yoğun bir şekilde kullanımı, zamanı planlamayı zaruri hâle getirmektedir. Çünkü bu tür araçlarla hayli fazla zaman harcamaktayız.

Eğlence ve uyku durumumuzun dengeli bir şekilde planlanmaması da zamanın çok büyük kayıplara dönüşmesine yol açar. Hâlbuki bizler zamanı bir emanet olarak görüp, zamanımızın toplamı olan ömrü planlı bir şekilde geçirmeliyiz. Bunu yapabilirsek çok büyük işler başarabileceğimizi bilmemiz gerekir.

Zamanın kıymetini bilerek ve çalışarak dünya çapında bir bilim adamı olan Prof. Dr. Fuat Sezgin, şöyle bir hatırasını anlatmaktadır: “Hocam bir gün bana sordu; kaç saat çalışıyorsunuz? Ben, günde 13-14 saat çalışıyorum dedim. ‘Ne, dedi. Bu tempoyla bir bilim adamı olamazsınız. Eğer bilim adamı olmak istiyorsanız bunu çok daha artırmalısınız’ dedi. O, günde 24 saat çalışırdı. Günler uzun olsaydı, daha çok çalışacaktı. Ben ondan sonra çalışmamı, 17 saate çıkardım. Bu çalışma temposu, 70 yaşıma kadar devam etti. 70 yaşımdan sonra çalışmamı bir iki saat azalttım. Aşağı yukarı, 13-14 saat çalışmaya gayret ediyorum.” Peki, böyle bir çalışmanın ürünü ne olmuş dersiniz. Bu süreçte 28 dil öğrenen Fuat Sezgin, 5000 cilt eser ile açtığı müzede sergilenen 800 bilimsel aleti bizlere miras bırakmıştır.

Zamanı planlamak yarını düşünerek yaşamanın bir gereğidir. Yani burada asıl hedef günü yaşamak değil, günün gereğini yerine getirmektir. Peki, yarının sorumluluğu nedir? Günün sorumlulukları yerine getirildiğinde yarınlar da inşa edilecektir.

1.4. Sağlığımıza Dikkat Etmek Bir Sorumluluktur

Temel sorumluluklarımızdan bir diğeri de sağlığımızı korumaktır. Bu anlamda yiyecek ve içeceklerimizin güvenli, sağlıklı ve faydalı olması gerekir. Bunlar beden sağlığımız için gereklidir. Ayrıca tükettiklerimizin helal olmasına dikkat ederek ruh sağlığımızı da korumalıyız. Şayet bu konulara gereken özeni göstermezsek, zamanla kendimize karşı sorumluluğumuzu kaybetme riskiyle karşı karşıya kalırız.

2. İnsanlara Karşı Sorumluluklarımız Nelerdir?

Diğer insanlara karşı sorumluluklarımız denildiğinde ilk sırada ailemiz yani anne, baba ve kardeşlerimize karşı sorumluluklarımız akla gelir. Zira Allah ve Resûlü’nden sonra sevginin, saygının ve hürmetin gösterilmesini en çok hak edenler anne ve babalarımızdır. O yüzden anne ve babamıza karşı hürmeti ve saygıyı ihmal etmemeliyiz. Bugüne kadar bizlerle ilgilendikleri gibi ömürlerinin sonuna kadar ilgilenmeyi düşünen anne ve babaya karşı sorumluluk dinimizin en önemli emirlerindendir.

Kardeşlerimize karşı sorumluluklarımız vardır. Bunun başında onların iyiliği, mutluluğu ve güveni için elimizden geleni yapmak gelir. Kendimiz için istediğimiz iyi, doğru, faydalı ve güzel olan her şeyi onlar için de istemeli ve istediklerimizin meydana gelmesi için de çaba göstermeliyiz. Hayatın her anında elimizden geldiği kadar onların yardımına koşmalıyız. Dersleri, işleri vs. her konuda onlara yardım etmeye çalışmalı, dertleriyle dertlenmeli, sevinçlerini paylaşmalıyız.

Şüphesiz bizler gençlik coşkusuyla, arkadaş ilişkisine tutku ile bağlı bir dönemi yaşıyoruz. Peki, arkadaş ilişkisinin üzerimize yüklediği sorumluluklar yok mu? Elbette var.

“Bana arkadaşını söyle sana kim olduğunu söyleyeyim.” meşhur sözünü hepimiz biliriz. Yani, bizlerin nasıl bir kişiliğe ve kimliğe sahip olduğunu belirleyen en önemli göstergelerden biri arkadaş profilimizdir. Zaman geçtikçe arkadaşlarımızın özelliği bizim de özelliğimiz hâline gelir. Bundan dolayı arkadaşlarımızın doğruluk, dürüstlük, çalışkanlık, paylaşımcı olmak gibi güzel ahlaki davranışlara sahip olması bizim de bu davranışları benimsediğimizi gösterir. Aksi de söz konusudur, yani kötü arkadaş bizi kötü davranışlara sürükler.

Öte yandan diğer insanların kendi sorumluluklarının farkında olmasına da çalışmalıyız. Çünkü, “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz. İyiliği emreder, kötülükten meneder ve Allah’a iman edersiniz.”¹⁹ ayeti bizlere sorumluluğun ikinci sacayağını hatırlatır.

Yine, “Kendin için istediğini başkaları için de istemedikçe hakkıyla iman etmiş olamayacağımızı”²⁰ belirten hadis, bizlere diğer insanlara karşı bir bakış açısı öğretir. Keza, “Müslümanların dertleri ile dertlenmeyen bizden değildir.”²¹ hadisi, diğer Müslümanlara karşı bir sorumluluğumuz olduğunu hatırlatır.

Sonuçta güzel ahlaklı olanlarla arkadaş ve dost olmaya dikkat etmeliyiz. Biz de arkadaşlarımızın güzelliklerini artırmaya ve onların hatalarını düzeltmeye çalışmalıyız. Zira her birimizin hataları, yanlışları olabilir. Bizler arkadaşlarımızın iyilik ve güzelliklerine destek verirken, hata ve yanlış yapmaları durumunda da onları uyarmalıyız. Arkadaş ve dost olmanın sorumluluğu bunu gerektirir.

Üzerinde yaşadığımız coğrafya asırlardır dünyaya nizam veren bir medeniyet mirasını barındırır. Bizler, Balkanlar, Orta Doğu, Kafkaslar, Kuzey Afrika vs. ile köklü tarihî bağları olan bir ülkede yaşıyoruz. Büyük bir medeniyetin varisleri olarak bu devletin güçlenmesi, gelişmesi ve adalete dayalı yeniden bir sistem kurmada öncü olması için bize önemli sorumluluklar düşmektedir. Bu anlamda öncelikle kendimizi iyi yetiştirmeli, sonrasında tüm insanlığın faydası için çalışmalıyız.

Öte yandan sorumluluk duygusu mesai anlayışını da ortadan kaldırır. “Nûh; ‘Rabbim’ dedi, ‘Doğrusu ben kavmimi gece gündüz hakka çağırdım.”²² Bu ayette Hz. Nûh’un gece gündüz demeden, bütün vaktini kullanarak ve bütün gücüyle halkının kurtuluşu için çalıştığı, böylece sorumluluğunu yerine getirdiği bildirilir. Bu örnek bize, diğer insanlara karşı sorumluluğumuz için vakit söz konusu olmadığını hatırlatır. Çünkü böyle bir çalışma duygusu hem insanların kurtuluşuna vesile olacaktır hem de bizim. Zira Resûlullah (sas) şöyle buyurmuştur:

“Senin sebebinle bir kişinin hidayete ermesi senin (bir sürü) kızıl deveye sahip olmandan daha hayırlıdır.”²³

Bizim Hedefimiz, Tüm İnsanlığın Huzuru Olmalıdır

İslam dininin esas gayesi insanı korumaktır. Onun Rabbine isyan etmeden, fıtratını bozmadan, insanlara zulmetmeden yaşaması yönünde yardımcı olmak… Çünkü dinimiz, insanların canının, aklının, dininin, malının ve neslinin korunmasını temel hedef (makâsıdü’ş-şeria’) olarak görmüştür.²⁴ Anlaşılan o ki İslam’a göre bizlerin diğer insanlara karşı sorumluluğu bu beş noktada düğümlenir. Bunu yapınca aslında bizler kendimizi de korumaya almış oluruz.

Hz. Peygamber’in (sas) fetihler esnasında dahi Müslüman olmayanların temel haklarına oldukça özen gösterdiğini görmekteyiz. Onların canları, malları, dinleri, nesilleri ve akılları koruma altına alınmıştır. İslam tarihi boyunca, gayrimüslimlerle aynı toplumda birlikte yaşama tecrübesi ortaya konulmuştur.

Oysa bugün çok övülen Batı medeniyetinin yaklaşımı çok farklıdır. Zira meseleye Batılı bir pencereden baktığı bilinen İngiliz felsefeci Thomas Hobbes, “İnsan insanın kurdudur.”²⁵ der. Batı düşüncesi, insanlar arasında bir çatışmanın olduğunu ve bu çatışmada güçlülerin zayıfları yok etmesinin doğal bir hak olduğunu ifade eder. Bu ifadelerden hareketle modern Batı düşüncesine göre bir insan veya insan topluluğu diğer insanları (öteki) hâkimiyet altına aldığı zaman kendi(leri)ni koruma altına almış olur. Bunun için gerektiğinde diğer insanlar köleleştirilebilir, sömürgeleştirilebilir ve soykırımla yok edilebilir.

Modern Batı düşüncesinin merkezinde, insanlar arasında ayrımcılık ve güçlünün haklı ve üstün olduğu bir anlayış vardır. Bu sömürgeci anlayış ise, Amerika, Afrika, Hindistan ve diğer yerlerde milyonlarca insanın köleleştirilmesine ve öldürülmesine yol açmıştır. Bunun sonucu olarak Kızılderililer ve diğer birçok insan topluluğu neredeyse tamamen yok edilmiştir. Yine bu anlayış 20. yüzyılda iki dünya savaşının yaşanmasına sebep olmuştur. Yaklaşık 60 milyon insanın öldürüldüğü iki dünya savaşı, Batılı düşüncenin insanlığı getirdiği trajik hâlin yansımalarıdır.

Görüldüğü üzere insanlara karşı sorumluluk duygusu taşımamak sadece bir yıkım getirir. Bizim sorumluluk anlayışımız ise, tüm insanların huzur ve mutluluğunu hedeflemelidir.

3. Kâinata Karşı da Sorumluluklarımız Var

Kendimizden başlayan, etrafımızdaki insanlar ile devam eden sorumluluk anlayışımız, tabiat ve âlemdeki diğer varlıklara doğru genişleyerek devam eder. Bildiğiniz üzere tabiat, Yüce Allah’ın “Ol! (kun)”²⁶ emrine bağlı olarak yaratılan her varlıktır. Bu emir sebebiyle fiziki dünyadaki mükemmel düzen ortaya çıkmıştır. Örneğin, “Güneşin belirli bir yörüngede / çizgi üzerinde akıyor olması…”, “Ayın belirli bir şekilde hareket etmesi…”²⁷ gibi ayetler, bizlere Allah’ın varlığını ve gücünü gösterir.

Zikrettiğimiz ayetler bizlere iki hususu dile getirmektedir: Birincisi bahsedilen konular üzerinde düşünmek, araştırmak ve keşifler yapmak. İkincisi ise, bütün bunların kendiliğinden yürümediğini ve arkasında ilahi bir gücün olduğunu kavramak. Yani yaratılmış olan her şeyin Yüce Allah’ın varlığını, birliğini ve gücünü göstermesi açısından bizler için birer delil olduğunu bilmeliyiz. Bu bağlamda içinde yaşadığımız kâinatın bozulmaması için çalışmak bizim en büyük görevlerimizdendir.

Tabiata karşı sorumluluğumuz, ona uyma ya da onu denetim altına alma değil de, her ikisini de bünyesinde barındıracak bir biçimde tabiatı anlama ve dönüştürme şeklinde olmalıdır. Böylece tabiat ile ilişkimizde bizi çevreleyen dünyaya teslim olmamalıyız. Aynı zamanda da onu kontrol altına alamayacağımızın bilincine varmalıyız. Zira bizler tabiatla ilişkimizde parçaları bilebilir, bütünü ise anlayabiliriz.²⁸

Alak suresinin ilk ayeti ve aynı zamanda İslam’ın ilk emri olan “Oku!”²⁹ emrinin ardından neyin okunacağının zikredilmemesi dikkat çekmektedir. Bunun ardında tabiat dâhil yaratılmış olan her şeyin okunması emri yer alır. Yani yazılı metinlerin yanı sıra yazılı olmayanların da okunması, düşünülmesi emredilmektedir. Yazılı olmayan şeylerden tabiatı anlarız. Kur’an’ın ayetleri nasıl ki insanı Allah’a götürmekte, Allah’ın varlığını ve birliğini anlatmakta ve O’na teslim olmaya vesile olmakta ise, kâinat kitabı da aynı şekilde insanı Allah’a götürüp teslim eder.

Bizim tabiata karşı sorumluluğumuz denildiğinde aklımıza öncelikle onun keşfedilmesi, geliştirilmesi, korunması ve sonraki nesillere sağlıklı bir şekilde teslim edilmesi gelmelidir. Zira Allah (cc) tabiattaki düzenin boş yere yaratılmadığının fark edilmesini³⁰ ve sisteminin ardındaki yapının keşfedilmesini³¹ ister.

Su damlası&okyanus ya da kum tanesi&çöl benzetmesi…

Öncelikle yaşadığımız evreni tanımamız, bilmemiz gerekir. Bunu bir su damlası ile okyanus ya da bir kum tanesi ile çöl karşılaştırması üzerinden şöyle ifade edebiliriz: Samanyolu galaksisinde dünyanın kapladığı alan okyanusta bir su damlası veya çölde bir kum tanesinin kapladığı alan gibidir. Aynı şekilde insanın dünya üzerinde kapladığı alan yine okyanusta bir su damlası veya çölde bir kum tanesinin kapladığı alan gibidir. Her bir galaksi kendisini kaplayan diğer bir galaksinin içerisinde benzer bir alan kaplamaktadır.

Yüce Allah semayı yedi kat olarak yarattığını ifade etmektedir.³² Her bir galakside büyüklüğüne göre 300, 400, 500 milyar yıldız vardır. Yedi kat semayı kuşatan kürsü³³ ve arşın³⁴ varlığı ifade edilmektedir. Yine ayette kıyamet gününde Allah’ın cennetliklere kendisini göstereceği (ru’yetullah) vakitte meleklerin arşı kaplayarak tesbihatta bulunacaklarından bahsetmektedir.³⁵ Tüm bunlardan hareketle bizlerin arş içerisinde kapladığı alan sorulsa, buna verilen cevap aklımızı zorlayacaktır.

Âleme karşı sorumluluğumuzun bir diğeri de tabiatı, evreni korumaktır. Bu koruma dünya üzerindeki bütün varlıkların korunmasını içerir. Madenlerin, bitkilerin, hayvanların ve dünya üzerindeki bütün varlıkların yapılarını bozmamak, genlerini değiştirmemek, oranlarını tahrif etmemek gerekir. Teknik olarak ne kadar ileri düzeye gelirsek gelelim, tabiatın yapısını ve dengesini bozacak eylemlerden uzak durmalıyız. Aksi takdirde doğacak olan kötü sonuçların acısını tüm insanlık olarak çekeriz, çekiyoruz.

Öte yandan tabiata karşı sorumluluklarımızdan bir diğeri de ondaki sistemin geliştirilmesidir. Ayet-i kerimelerde bu husus yeryüzünü imar etme, yaşanabilir bir hâle getirme şeklinde ifade edilir.³⁶

Yeryüzünü imar etme (ümran) hususiyeti³⁷ bizi diğer varlıklardan ayıran en önemli özelliklerinden bir tanesidir. Bizler dünya üzerinde asırlardır ihtiyaçlarımızı karşılamak, güvenliğimizi tesis etmek ve hayatımızı sürdürmek noktasında küçük topluluklardan büyük topluluklara doğru köyler, şehirler, devletler, imparatorluklar inşa etmekteyiz. Yine bahsettiğimiz imar sürecinde bizler enerji ihtiyacımızı karşılamak için yoğun bir çaba ortaya koymuşuz. Ateş, kömür, demir, maden, benzin, nükleer, kimyasal enerji… Bizlerin bu çabaları neticesinde dünya tarihinde tarım ve sanayi büyük gelişmelere ve önemli toplumsal değişimlere sebep olmuştur. Tüm bu süreçler yeryüzünün imarında tarihte önemli aşamalar olarak karşımıza çıkmaktadır. Bu süreç bugün teknik ve teknolojik imkânların zenginliği ile tarihte olmadığı kadar çok hızlı bir şekilde devam etmektedir. Fakat bu gelişimi, tabiattaki ekolojik dengeleri bozmadan, atmosferdeki sistemi sarsıntıya uğratmadan devam ettirmemiz gerekir.

Kâinata karşı sorumluluklarımız arasında son olarak, ondaki düzeni bozacak eylemlerden kaçınmamızı ve onu, sonraki nesillere sağlıklı bir şekilde teslim etmemiz gerektiğini zikredebiliriz. Malum olduğu üzere özellikle son dört beş asırdır insanoğlunun tabiatı tahrip etmesi, gezegenimizin ikliminde de değişiklikler meydana getirmeye başlamıştır. 18. yüzyıldaki sanayi devrimi sonrasında bu durum daha da kötüleşmiştir. Tüketim çılgınlığının yanında insanın yerini ve konumunu zorlayan yaşam tarzı, önceki yüzyıllarda doğal hayatın da bozulmasına neden olmuştur. Öyle ki bu durumu tabiat artık kaldıramamakta hatta kendi dilinde isyan etmektedir.

Kapitalist toplumlar, son üç asırdır gerçekleştirdikleri endüstrileşme ve sanayileşmeyle doğayı kontrol altına almışlar, ardından da sömürmeye girişmişlerdir. Yine kimyasal ve nükleer çalışmalarla doğanın dengesini bozmuşlardır. Sonuçta ortaya çıkan tahribat, doğal düzenin hızla bozulmasına yol açmıştır. Bugün artık buzulların erimesi ve bu erimenin doğuracağı değişiklikler en önemli gündem maddemiz olmuştur. Dahası önümüzdeki süreçte ürünlerde mutlak düşüşlerin yaşanacağı, tarımsal üretkenliğin baskılanacağı, dünya tarımının 2050’ye kadar iklim değişikliği nedeniyle önemli ölçüde yetersiz hâle geleceği tartışılmaktadır.

Covid-19 salgınının bizlere hatırlattığı sorumluluk…

Covid-19 salgınının insan ürünü mü yoksa insanın tabii âleme müdahalesinin bir sonucu mu olduğu tartışılırken, bir yandan da bu salgının, insan-tabiat ilişkisi çerçevesinde insanın tabii düzene müdahalesinin sorgulanmasında önemli bir etkiye sahip olacağı düşünülmektedir.³⁸ Bizler tabiata karşı da sorumluluklarımızı yerine getirmeliyiz. Aksi takdirde tabiatın bizlere bir tepkisi olarak daha çok Covid-19 ya da benzeri sorunlarla karşılaşabiliriz.

4. Yaratıcıya Karşı Sorumluluklarımız

Bizim en temel sorumluluğumuz, Yüce Allah’a karşıdır. Bu sorumluluk, diğer sorumluluklarımızın da kaynağını oluşturur. Diğer taraftan bu sorumluluk, diğer sorumluluklara istikamet ve anlam kazandırır. Yüce Allah, yaratan ve yaratmaya devam eden olduğu için hem âlemde hem de bizim üzerimizde en önemli etkin güçtür. O’nun bu güç ve kudretini göz ardı etmeksizin hayatımıza yön vermeliyiz.

Yüce Allah’a karşı sorumluluk hayatın tamamını kuşatır. Bu durum, Kur’an-ı Kerim ve Hz. Muhammed’in (sas) hadislerinde de sık sık dile getirilir. Nitekim bu kaynaklara baktığımızda insana, âleme, varlığa, bilgiye, değere, yaratıcıya ve yaratılanlara dair çeşitli açıklamalar görürüz. Bu açıklamalar inanç sisteminden ibadet hayatına, bireysel ve toplumsal ahlak ilkelerine, toplumların siyasi ve idari yapısından ekonomik yapısına kadar sosyal hayatı düzenleyen bütün unsurlara değinir. İslam, bu unsurları bir bütünlük içerisinde ele alır.

Cenab-ı Allah’a karşı sorumluluk anlayışında hayata, insana ve âleme bütüncül bakmamız gerekir. Yani madde ile mana, dünya ile ahiret, ruh ile beden arasındaki bütünlüğü tesis etmeliyiz. Buna göre, ibadetlerimizden ahlaki davranışlarımıza, ilmî faaliyetlerimizden sosyal aktivitelerimize kadar hayattaki tüm eylemlerimizde Yüce Allah’ın ortaya koyduğu ilkelere uymaya ve onları uygulamaya çalışmalıyız.

Allah’a Karşı Sorumluluk Sahibi Bir Gencin Özellikleri

Sorumluluk sahibi bir genç olarak kuşanmamız gereken ana özelliklerimizi şöyle sıralayabiliriz: Salih/iyi bir insan olmak, yıkan değil imar eden (ıslah edici) olmak, ilim sahibi ve samimi (ihlas sahibi) olmak, Allah’ın emir ve yasaklarına bağlı ve de ibadet ehli olmak. Son maddede ibadetlerle sorunu olmayan, ibadet endeksli bir hayat sürmeyi kastediyoruz.

“Saat kaç?” diye soran gence köstekli saatine bakarak “Vakit yakın” diyen amcanın, vakti, namaz merkezli değerlendirmesi ve namaza karşı hassasiyeti, kanaatimizce sorumluluk sahibi bir gencin ayırıcı özelliklerinden biri olmalıdır. Bunun esası da Yüce Allah’a son nefese kadar kulluk etme bilinci içerisinde olmaktır.

İbadet, kulluk demektir. Bu ise, Yüce Allah’ın yapın dediklerini yapmak, yapmayın dediklerini ise yapmamaktır. İbadetlerimizi yaparken özellikle iki hususu gözden kaçırmamalıyız: (1) Allah’ın bildirdiği, beğendiği ve istediği gibi yapmak. (2) İbadetleri yaparken Allah’ın rızasını gözetmek.

Bildiğimiz gibi Fatiha suresini okurken, “(Rabbimiz!) Yalnız sana ibadet ederiz ve yalnız senden yardım dileriz.”³⁹ deriz. Diğer taraftan bir başka ayette, “Kitaptan sana vahyolunanı oku, namazı da dosdoğru kıl. Çünkü namaz, insanı hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar.”⁴⁰ buyurarak ibadetlerin, bizleri dinin yasaklarından alıkoyması gerektiğini hatırlatır. Ya ibadetlerimiz bizi kötülüklerden alıkoymuyor ve dinin diğer emirlerini yerine getirmeye sevk etmiyorsa… O zaman yaptığımız ibadetlerimizi, sorumluluk duygusuyla değil de bir alışkanlık hâliyle yerine getiriyoruz demektir.

Bu hususu şu ayet-i kerime ne kadar açık bir şekilde vurgulamıştır: “Yazıklar olsun o namaz kılanlara ki, onlar namazlarını ciddiye almazlar. Onlar (namazlarıyla) gösteriş yaparlar.”⁴¹ Burada dini sadece şeklen yapılan ibadetlerden ibaretmiş gibi gören zihniyete de açık bir eleştiri vardır. Diğer bir ifadeyle, bu tarz insanlar namaz kılarlarsa namazın bir hayır olacağını ummaz, terk ederse Rabbinden korkmazlar. Birtakım kimseler vardır ki, namaz kılar görünürler ve sadece onunla bütün dinî görevlerini yerine getirmiş olduklarını düşünürler ama yanılırlar.

Unutmamalıyız ki, kulluk namaz, oruç, hac gibi sayılı birkaç ibadetten ibaret değildir. Kulluk hayatımızın bütününü kuşatır. Bizler söylediğimiz her sözden, attığımız her adımdan, yaptığımız her işten sorumluyuz. Bizler ancak her işimizde Rabbimizin prensiplerine uygun hareket edersek mutlu ve huzurlu oluruz. Sonunda da hiçbir korku ve üzüntünün olmadığı bir hayata kavuşuruz. Yani cennet hayatına…

Sonuç

İnsan-Allah, insan-tabiat ve insan-insan arasındaki ilişkileri, dinimizin Allah’a, tabiata ve insana bakışı şekillendirir. Bu ilişkilerin ahenkli bir şekilde şekillenmesinin merkezinde ise, sorumluluk anlayışı yer alır.

Dinimize göre kendimizden başlayan, etrafımızdaki insanlar ile devam eden sorumluluk anlayışı, tabiat ve âlemdeki bütün varlıklara doğru genişleyerek devam eder. Bununla birlikte Rabbimize karşı sorumluluk, bütün sorumlulukların başlangıcını, kapsamını ve sonucunu belirler. Rabbimize karşı sorumluluğumuz, diğer sorumluluklarımıza yön verir. Onların anlam kazanmasını sağlar.

Sorumluluğumuzun sacayaklarından biri olan tabiata karşı sorumluluk ise, onun keşfedilmesi, korunması, geliştirilmesi ve sonraki nesillere bozulmadan devredilmesini gerektirir. Tabiat, ihtiyacımız kadar kullanmamız için bize verilmiş bir emanettir. Hiçbir sınır tanımadan tüketilecek bir alan değildir. Ayrıca tabiattaki sistemin ve düzenin ardında ilahi bir gücün olduğunu idrak etmemiz, Rabbimize karşı olan kulluk sorumluluğumuzun da bir gereğidir.

Biz insan olarak yaratılanların en şereflisiyiz. Bu da bize bir sorumluluk yükler. Öncelikle kendimize karşı sorumluluğumuzun olduğunu unutmamalıyız. Diğer insanlara karşı sorumluluğumuzun temelinde ise onların canının, malının, ırzının, neslinin ve aklının korunması vardır.

Sorumluluk kavramı bizlere, insan-Allah, insan-tabiat ve insan-insan arasındaki ilişkilerde aşırılıklara kaçmamayı öğretir. Sorumlu bir hayat yaşamak, Rabbimizin kâinatta kurduğu mükemmel düzen içerisinde tüm dengeleri gözeterek yaşamayı gerektirir.

Kaynakça

Ahmed bin Hanbel, Müsned, nşr. Şuayb el-Arnaût vd, Beyrut, 1416/1995.

Ahterî Mustafa Efendi, Ahterî-i Kebîr, haz. Ahmet Kırkkılıç, Yusuf Sancak, TDK Yayınları, Ankara, 2009.

Binici, Mutlu, Hz. Enes b. Nadr–Uhud’un Ardında Cennet Var, https://www.siyerinebi.com/en/node/840

Boynukalın, Ertuğrul. “Makasıdü’ş-Şeria”. Diyanet İslam Ansiklopedisi (DİA), 27/423-427, İstanbul: TDV Yayınları, 2003.

Coelho, Paula, Simyacı, çev. Özdemir İnce, Can Yayınları, İstanbul, 2019.

Doğan, Mehmet, Büyük Türkçe Sözlük, Bahar Yayınları, İstanbul, 1994.

Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail Buhari, Sahih-i Buhari, Dârü’t-tıbâati’l-âmire, İstanbul, 1315.

Ebû Abdurrahman Ahmed b. Ali b. Şuayb Nesai, Sünenü’n-Nesaî, çev. Ahmet Muhtar Büyükçınar vd,  Kalem Kitabevi, İstanbul, 1981.

Efendioğlu, Mehmet, “Rubeyyi’ bint Nadr”, Diyanet İslam Ansiklopedisi (DİA) (35/179), TDV Yayınları, İstanbul, 2008.

Erdem, Sargon&Kılıç, Hulusi, “Abdullah b. Revaha”, Diyanet İslam Ansiklopedisi (DİA), 1/129-130, TDV Yayınları, İstanbul, 1988.

Frankopan, Peter, İpek Yolu Alternatif Bir Dünya Tarihi, çev. Mengü Gülmen, Pegasus Yayınları, İstanbul, 2018.

Hobbes, Thomas, Leviathan, çev. Semih Lim, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, 2004.

İbn Hişam, Hz. Muhammed’in Hayatı es-Sîret’ün-Nebeviyye, çev. İ. Hasan, N. Çağatay, Ankara Üni. Basımevi, Ankara, 1971.

İbn Mâce, es-Sünen, thk. Şuayb el-Arnâûd, 5 cilt, Dâru’r- risâleti’l-âlemiyye, Beyrut, 1430/2009.

Karatani, Kojin, Dünya Tarihinin Yapısı, çev. Ali Karatay, Metis Yayınları, İstanbul, 2017.

Macit, Abdulkadir, “Küresel Salgınların Tarihi ve Dünya-Tarihsel Dönüşümler”, İLEM Covid-19 Soruşturma Dosyası, http://blog.ilem.org.tr/abdulkadir-macit-kuresel-salginlarin-tarihi-ve-dunya-tarihsel-donusumler/

Müslim b. el-Haccac, Sahih-i Müslim, Nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî, Dâru İhyai’l-Kütübi’l-Arabiyye, Kahire, 1955/1374-1956/1375.

Patel, Raj&Moore, W. J. Yedi Ucuz Şey Üzerinden Dünya Tarihi, Çev. Serkan Gündüz, Kolektif Kitap, İstanbul, 2019.

Sunar, Lütfi, “Dünya tarihinin ekseni ve zemini olarak İslam medeniyeti”, İslam Düşünce Atlası (İDA), Ed. İbrahim Halil Üçer (I, 68-75), Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları, Konya, 360, 2017.

Şatıbî, İbrâhim b. Mûsâ, el-Muvafakat, Nşr. Ebû Ubeyde Meşhûr b. Hasan Âlü Selmân, Huber 1417/1997.

Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ b. Sevre, el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ, Nşr. Ahmed M. Şâkir, Kahire, 1356/1937.

Yavuz, Yusuf Şevki, “Arş”, Diyanet İslam Ansiklopedisi (DİA), 3/406-409), TDV Yayınları, İstanbul, 1991.

1 Doç. Dr. Abdulkadir MACİT, Kocaeli Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Siyer-i Nebi ve İslâm Tarihi Ana Bilim Dalı. (abdulkadir.macit@kocaeli.edu.tr)

2 Ahterî Mustafa Efenfi, Ahterî-i Kebîr, 463; Mehmet Doğan, Büyük Türkçe Sözlük, 585-586.

3 Tirmizî, “De’avât”, 124.

4 Mutaffifîn, 83/14.

5 Zâriyât, 51/56.

6 Hicr, 15/28-29; Sâd, 38/72.

7 Tîn, 95/4.

8 Ahzâb, 33/72.

9 Bakara, 2/30-34.

10 Bakara, 2/286; Kehf, 18/29.

11 İsrâ, 17/70.

12 Tîn, 95/5-6.

13 En’âm, 6/162.

14 Alak, 96/1.

15 İbn Mâce, “Mukaddime”, 17.

16 Kasas, 28/77.

17 Bakara, 2/201.

18 Paula Coelho, Simyacı, 59-60.

19 Âl-i İmrân, 3/110.

20 Buhârî, “İman”, 17.

21 Buhârî, “İman”, 42; “Savm”, 20; Müslim, “Îmân”, 164.

22 Nûh, 71/5.

23 Buhârî, “Megâzî”, 39.

24 Boynukalın, “Makasıdü’ş-Şeria”, 27/423-427.

25 Thomas Hobbes, Leviathan, 93-95.

26 Yâsîn, 36/82.

27 Yâsîn, 36/38-40.

28 Sunar, “Dünya tarihinin ekseni ve zemini olarak İslam medeniyeti”, 1/68-75.

29 Alak, 96/1.

30 Âl-i İmrân, 3/191; Sâd, 38/27; Mü’minûn, 23/115.

31 Hâc, 22/18; Lokmân, 31/20; Fâtır, 35/22.

32 Bakara, 2/29; Fussilet, 41/12; Mülk, 67/3.

33 Bakara, 2/255.

34 A’râf, 7/54; Tevbe, 9/129; Yûnus, 10/3; Hûd, 11/7; Ra’d, 13/2.

35 Zümer, 39/75.

36 Hûd, 11/61.

37 İbn Haldûn, Mukaddime, 82-83.

38 Macit, “Küresel Salgınların Tarihi ve Dünya-Tarihsel Dönüşümler”, İLEM Covid-19 Soruşturma Dosyası. http://blog.ilem.org.tr/abdulkadir-macit-kuresel-salginlarin-tarihi-ve-dunya-tarihsel-donusumler/

39 Fâtiha, 1/5.

40 Ankebut, 29/45.

41 Mâûn, 107/4-6.