T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Genel Yayın No: 2174
Gençlik Kitapları: 48

BİZ GENÇLERE DAİR 5
Ailemiz, Akrabalarımız,
Arkadaş/Dostlarımız, Çevremiz ve Biz

Yayın Yönetmeni: Cafer Tayyar DOYMAZ

Koordinasyon: Yunus YÜKSEL

Editör: Prof. Dr. Kadir DEMİRCİ

Yazarlar: Doç. Dr. Gökhan ATMACA
Prof. Dr. Soner DUMAN
Doç. Dr. Ercan ŞEN
Dr. Öğr. Üyesi Aynur KURT

Tashih: Zeynep Selin TERZİ

Grafik&Tasarım : Uğur ALTUNTOP

Kapak Tasarım: Gökhan ÇAKIR

4. Baskı, ANKARA 2023
Eser Yayın Kurulu Kararı: 02.12.2021/83

Baskı: Sarıyıldız Ofset Matb. Amb. Kağ. Paz.
San. Tic. Ltd. Şti.
Tel: 0 312 395 99 94

2023-06-Y-0003-2174
ISBN: 978-625-435-219-5
Sertifika No: 12930

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı
No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA
Tel: 0 312 294 43 43 • Faks: 0 312 294 42 57
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr
www.diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye Daire Başkanlığı
Tel: 0312 295 71 53 - 295 71 56 • Faks: 0312 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

PROJE HAKKINDA...

Sevgili Gençler!

Projemiz, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi ile MEB Eskişehir İl Milli Eğitim Müdürlüğü arasında imzalanan protokol çerçevesinde lise öğrencilerine yönelik gerçekleştirilen “Bize Dair” eğitim seminerlerinin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır.

Projemizin hedefleri olarak iki husustan bahsedebiliriz. Birincisi, çeşitli alanlardaki soru ve sorunlarımıza, alanında uzman üniversite hocaları tarafından cevap ve çözümler üretebilmektir. Bunun için doğru düşünmemize yardımcı olacağına inandığımız bazı kavram ve değerlerimizi, kısa ama öz bir şekilde anlamaya ve anlatmaya çalıştık.

Projenin bir diğer amacı ise, çevremizde sürekli iç içe olduğumuz bazı soru ve sorunlara dikkat çekmektir. Bu çalışmalarla, sorumlu, bilinçli ve ahlaklı bireyler olarak iyiliğin yayılması, kötülüğün engellenmesi konusunda küçük de olsa bir adım atmak istiyoruz. Fakat bunu hep birlikte yaparsak başarılı olacağımıza inanıyoruz.

Hemen belirtelim ki, daha işin başındayken unutmamamız gereken bazı hususları da sizlerle paylaşmak istiyoruz:

Sevgili genç arkadaşlar! Öncelikle bizleri yaratan, yaşatan ve bunca nimetleri veren Rabbimizi unutmamalıyız. Zira Yüce Allah’a olan inancımız, hayattaki duruşumuzun merkezini oluşturmaktadır. O’ndan uzaklaşmak, zihnen ve kalben savrulmamıza sebep olabilir. Öyle ki kendimizi ve insanlığımızı kaybedecek bir duruma gelebiliriz. Kıblemiz Allah (cc) olmalı ve yönümüzü sadece O’na dönmeliyiz.

Kalbimizin merkezine Allah’ı koymak, ilim ve irfanımıza yön verecek, hayatın güzellikleri karşısında şükrümüzü artıracak, zorluklar karşısında sabrımızı kuvvetlendirecek, ailemizle, yakınlarımızla ilişkimizi güzelleştirecek, çevremize, kültürümüze, tarihimize bakışımızı değiştirecek, bireylerin olduğu kadar tüm toplumun hak ve hukukunu koruyacak, helalinden kazanma ve helalinden tüketme hassasiyetimizi yükseltecek, çevremizle sağlıklı ilişkiler kurmamıza imkân verecektir. Tüm bu hususlar, bizlere adil ve ahlaklı bir ümmet olma bilinci kazandıracaktır.

Kıymetli gençler! Yaptığımız her işin öteki dünyada bir karşılığının olduğunu biliyoruz. Bu sebeple çevremize ve olup bitenlere karşı duyarlı davranmalıyız. Ömrümüzü boş arzu ve hevesler yerine dünya ve ahiretimizin güzelleşmesine katkı sağlayacak işlerle geçirmeliyiz.

Bu vesileyle, çalışmalarımızın Cenab-ı Allah’ın bizler için hedef koyduğu erdemli bir insan olma ve ahlaklı bir toplum inşa etme idealini gerçekleştirmeye katkı sağlamasını ümit ediyoruz.

Son olarak gençler için kaleme alınan bu kitapların basımını üstlenen T.C. Diyanet İşleri Başkanlığına teşekkür etmek istiyoruz. Bu çerçevede başta Diyanet İşleri Başkanı Sayın Prof. Dr. Ali ERBAŞ ile Dini Yayınlar Genel Müdürü Sayın Doç. Dr. Fatih KURT olmak üzere yayında emeği geçen herkese şükranlarımızı sunuyoruz.

EDİTÖR’DEN GENÇLERE...

Sevgili Gençler!

Bizler, birbirine muhabbetle bağlanan iki insanın sevgisinin meyvesi olarak dünyaya geliriz. Bu nedenle hayattaki en kuvvetli bağı anne ve babamızla kurarız. Hele bizi dokuz ay karnında taşıyan, bizim için nice sıkıntılara katlanarak sınırsız fedakârlıkta bulunan annemizin içimizdeki yeri bir başkadır. Atalarımız, “Ana gibi yar olmaz.” sözü ile annemizin kıymetini özlü bir şekilde ifade etmiştir. Babamızın varlığıyla da kendimizi güvende hissederiz. Anne ve babamızla dünyanın en sıcak yuvasını yani ailemizi oluştururuz. Biz, ailemizle var olur, ailemizle huzur buluruz. Bu nedenle dinimiz, varlık sebebimiz anne ve babamıza her daim iyilik hâli üzere bulunmamızı öğütler. İyilik hâli ailenin değerini bilmek, aile ilişkilerine özen göstermek, üzerimize düşen sorumlulukları yerine getirmekle gerçekleşir. Bu konuları daha ayrıntılı hâliyle Doç. Dr. Gökhan ATMACA hocamızın “Ailemiz ve Biz” yazısında bulacaksınız.

Ailemizin hayatımıza kattığı pek çok güzellik var. Bunların başında anne ve baba tarafından akrabalarımız gelmektedir. Bu yakınlık öyle güçlüdür ki, teyzemiz “anne yarısı”, amcamız “baba yarısı” olarak görülmüştür. Dedemiz, ninemiz, dayımız, halamız en yakın akrabalarımızdır. Ayrıca anne ve baba yerinde gördüğümüz kayınvalide, kayınpeder ile enişte, baldız, görümce ve elti de bizim akraba çevremizi oluşturur. Allah Teâlâ tabii olarak meydana gelen bu yakınlığın korunmasını, akrabalık bağının sürdürülmesini ister. Meşru bir sebep yok iken akrabalarla bağın koparılması doğru değildir. Zira akrabalık bağı o kadar önemlidir ki, Yüce Allah bu bağı kulların kendi ile kurdukları bağ ile irtibatlandırmıştır. Akrabalık bağını gözetenlerin Yüce Allah ile bağı gözettikleri, akrabalık bağını koparanların da Allah (cc) ile bağlarını kopardıkları ifade edilmiştir. Çünkü birbirine kenetlenmiş güçlü bir toplumun varlığı güçlü akrabalık ilişkilerine dayanır. Akrabalık bağının nasıl olması gerektiği ve önemini ise bizler için Prof. Dr. Soner DUMAN hocamız “Akrabalarımız ve Biz” yazısında anlattı. Modern dönemlerde oldukça zayıflayan akraba ilişkilerinin anlam ve önemini yeniden keşfe çıkacağız.

Başka bir çevremiz daha var ki, belki de zamanımızın büyük bir kısmını onlarla yakın ilişki içinde geçiriyoruz. Tahmin ettiğiniz gibi arkadaş ve dost çevremizden söz ediyorum. Allah (cc) eksikliğini vermesin, insanın hayatı paylaşacak iyi arkadaş ve dostlarının olması büyük bir nimet. Gördüğünüz gibi arkadaş kelimesini iyi sıfatı ile birlikte kullandım. Zira arkadaşın iyisi de var kötüsü de. Ama dost kelimesi için böyle sıfatlar kullanmaya gerek yoktur. Çünkü dost kelimesi arkadaşlık düzeyinden çok ileri boyutta bir yakınlık ifade ediyor. Dost, bırakın bize kötülük yapmayı, bizim kendimize kötülük yapmamıza bile izin vermeyecek derecede bize yakın olandır. Dr. Öğr. Üyesi Ercan ŞEN hocamızın “Arkadaş/Dostlar ve Biz” yazısında her ikisinin anlam çerçevesini ve onlarla ilişkilerimize dair konuları bulacaksınız.

Ailemiz, akrabalarımız, arkadaş ve dostlarımız bizim en yakın çevremizdir. Peki ya çevremiz bunlardan mı ibaret? İçinde yaşadığımız fiziki ortam bizim çevremiz değil midir? Havasını soluduğumuz, şarıl şarıl akan sularını tükettiğimiz, ağacı bitkisiyle hayatımızı sürdürdüğümüz doğal ortam da bizim yakın çevremiz değil midir? Elbette çevremiz. Peki, bu tabii çevre ile ilişkimiz ne durumda? Yaşam kaynağımız suyu israf eden ve kirleten kim? Çevremizdeki hayvanların hayatımızdaki yeri ne? Nimetlerin kaynağı toprak anayı geleceğimiz için nasıl korumalıyız? İşte tüm bu soruların cevabını da Arş. Gör. Aynur KURT hocamızın “Çevremiz ve Biz” yazısında bulacaksınız. Keyifli okumalar…

Editör
Prof. Dr. Kadir DEMİRCİ

AİLEMİZ VE BİZ¹

Giriş

“İnsana şöyle emrettik:
Bana ve anne babana şükret…”²

Ailemiz; annemiz-babamız, kardeş ya da kardeşlerimiz. Her biri bizim bir parçamız. Her birinin zihin ve gönül dünyamızdaki yansımaları ayrı. Onlarsız bir hayat! Ne mümkün!

Ailemizin her ferdi, bir bütünün parçaları. Bizi dış dünyaya hazırlayan ve koruyan birer kalkan. Bir beden gibi. Nasıl bedenin bir parçasındaki rahatsızlık bütün bedene yayılıyorsa, bir benzeri işte!

Ailemizden biri hastalansa tüm aile kendisini hasta hisseder. İçlerinden biri gurbete gitse, geride kalanlar acı çeker. Gurbete giden bir başka acı çeker. Birlikteliğin hazzı, ayrılığın acısı gönülden hissedilir. İşte aileyi birbirine bağlayan sır! İlahidir, Rahmanidir! Bu bağı Allah’tan başka hiçbir güç koparamaz. Çünkü fıtridir, doğaldır, katışıksızdır!

Öyle ya, bir başkadır anneye duyulan muhabbet. Annenin çocuğuna duyduğu ise emsalsiz! Ya babamız; bizim için bir sığınaktır. Gölgesi yeter. Bir arkadaş, sırdaştır kardeşlerimiz. Hayata güvenle bakarız her biriyle. Yolculukta yoldaşımız, hastanede refakatçımız, okul yolunda öğretmenimiz…

Onlarsız bir yaşam eksiltir bizi. Hem ruhumuzu hem bedenimizi eksiltir. Ailemizle birlikte yaşamın sanatını icra ederiz âdeta! Kolay değildir birlikte yaşamak; empati kurmadan, katlanmadan, bazen acı duymadan.

Doğru, bir de ailemize karşı sorumluluklarımız vardır. Bazen bizi bunaltan sorumluluklar... Ama bizi hayata hazırlayan, bizi güçlü kılan ve hayatı kolaylaştıran da bu sorumluluklardır. Ve bizi biz kılan.

Evet, bu metinde çok sevdiğimiz ailemizi ve ailemizin bizlere sunduğu imkânları tekrar hatırlama fırsatı bulacağız. Ailemizdeki konumumuzu ve de sorumluluklarımızı gözden geçireceğiz.

Yeni yuva kurarken dikkat etmemiz gerekenleri düşünerek, yuvamızda yeni görevlerimize hazırlanacağız. Bizden sonraki nesillere daha güçlü aile yapıları bırakmanın yollarını arayacağız. Aynı zamanda ailemizin bizim için ifade ettiği anlamı daha da iyi anlayacağız.

Peki, buna “Aile nedir?” sorusunun cevabını bulmakla başlamaya ne dersiniz?

1. Aile Deyince Ne Anlıyoruz?

“Ve O, iki eşi, erkeği ve kadını yarattı.”³

Aileyi oluşturan fertlerin kimlerden oluştuğu zamana, bölgelere, sosyal ve ekonomik yapılara göre değişebilir. Bu nedenle çeşitli aile tanımlamaları veya gruplamaları yapılmıştır. Örneğin geniş aile ya da çekirdek aile gibi. Bir aile reisinin başkanlığında eş, çocuk, torun, gelin, damat, amca, dayı, hala ve teyzeden oluşan aileye geniş aile denilir. Çekirdek aile ise eşler ve çocuklardan meydana gelir.⁴

Aile kimi zaman anne-baba ve çocuklardan oluşan bir birim olarak ifade edilir.⁵ Ancak dede-nine, torun ve diğer akraba da aile içerisinde yer alır, almalıdır. Çünkü biz bütün akrabalarımızla bir aileyiz.

Aile, toplumun ilk yapı taşıdır. Sosyal bir kurumdur. Aile, farklı cinsiyetten iki kişinin hayatlarını ömür boyu birleştirmek üzere kurdukları bir kurumdur. Bu nedenle ailenin en önemli unsuru, karı-koca yani eşlerdir.

Karı-kocayı bir araya getiren ve onları bir aile çatısı altında birleştiren, motive eden şey elbette doğuştan gelen arzularıdır. Söz konusu arzular her insanda bulunur. Fakat burada devreye dinî kurallar girer. İnsana bu ihtiyacın nasıl ve ne şekilde karşılanacağı konusunda rehberlik eder.

İnsanı yaratan Yüce Allah; insanın nasıl bir varlık olduğunu, arzularını, duygularını ve ihtiyaçlarını bilir. Bu çerçevede insana sağlıklı bir yuva kurmanın yollarını da bildirmiştir.

Yine insan, bir yandan bilgi vasıtalarından gözlem ve deneyi, bir yandan da vahiy yoluyla gelen bilgileri kullanarak kendi sırlarını çözmeye çalışır.⁶ Tecrübe ve vahiyle elde ettiğimiz tüm bilgiler bizlere şunu anlatır: Ailemiz, bizler için sıcak bir ortam, hayatta kalma ve toplumsallaşmanın ilk aşamalarını öğrendiğimiz yerdir. Yine ailemiz, kültürümüzün aktarılmasını mümkün kılan ve bu anlamda her daim önemini koruyan bir konuma sahiptir.⁷

2. Niçin Bir Aileye İhtiyaç Duyarız?

Bildiğimiz üzere insan yavrusu son derece zayıf ve âcizdir. Acizliği ve yardıma ihtiyacı diğer canlıların yavrularından daha uzun sürer. Çünkü insan yavrusunun öğrenmesi oldukça uzun zaman alır. İzlenimlerin bellekte biriktirilmesi, hatırlanması, çeşitli sinir sistemleri arasında ilişkiler kurulması vs... Beynin tüm bu işlemleri yapmak için gelişmesini sürdürmesi gerekir.

İnsan türünün varlığını sürdürmesi için hiç değilse bebekler ve küçükler, büyüyünceye kadar bir arada kalmalıdırlar. Bizim türümüzde ana baba ve çocuklardan oluşan doğal aile diğer canlılara göre daha uzun süreli birliktelik sergiler. Bu şekilde insan neslinin devamı mümkün olur.

Diğer yandan insan topluluklarında yaşlı kuşaklar, büyüklerinden, ana babalarından öğrenmiş oldukları şeyleri, genç kuşaklara örnek olmak yoluyla aktarırlar.

Hayvan eğitimi, kısmen örnek alma yolu ile yapılır. Mesela civciv tavuğun hareketlerini taklit ederek, nasıl gagalanacağını ve neyin gagalanacağını öğrenebilir veya içgüdüsel olarak bunu bilir. Fakat bizler, hayatta kalmak için gerekli olan şeylerin çoğunu sadece taklit ya da içten gelen bir duygu ile öğrenemeyiz. Bilakis yıllarca sürecek olan toplumsallaşma sürecinin içine gireriz. Bu süreçte hayatta kalmanın önemli bir koşulu olan psikolojik, sosyolojik ve ekonomik ilişkiler de bulunur.⁸ Ancak öncelik hayata tutunmaktır.

Elbette hepimiz ya da birçoğumuz bir aile içerisinde ya da aileye denk yakınlarla büyüdüğümüz için bu süreçler doğal kabul edilir. Hâlbuki ailenin terk ettiği bir bebeğin bir başka insanın yardımı olmadan hayatta kalması olanaksızdır. O hâlde her şeyden önce aile bizi hayata bağlayan ve yaşama hazırlayan bir fonksiyon görmektedir.

Bugün hayatta isek, bunu ailemize ve aile kurumuna borçluyuz. Bu borcun ifası ise büyüklerimizin yaptığı gibi ailenin devamı için fedakârlık yapmaktır. Yani zorunlu bir sebep yoksa evlenme çağına gelen birey evlenerek yeni bir ailenin temelini atmalıdır. Yeni ailesinde edindiği rolü hakkıyla yerine getirmek için elinden geleni yapmalıdır. Bu, ailemize ve insanlığa karşı en önemli görevlerimizden biridir. Çünkü toplumun devamı buna bağlıdır.

Sahi evlenme ve aile diyoruz ya! “Aile kavramı ya da yapısı ilk ne zaman ortaya çıktı?”

3. Ailenin Tarihi İnsanın Tarihidir

Kur’an’a göre aile, insanlar tarafından kurulan ilk sosyal kurumdur. Zira karı-koca ve çocuklardan oluşan bir aile örneğini ilk insan Hz. Âdem ile eşi Havva ve çocuklarında görmekteyiz. Yani ilk insan Hz. Âdem ile eşi Havva birleşerek bir aile kurmuşlardır.

Yeryüzünün bu ilk çifti, çocuklarıyla birlikte bilinen ilk çekirdek aileyi meydana getirmişlerdir.⁹ İşte bu aile ile insanlığın temeli oluşmuştur. O günden günümüze her toplumda aile mefhumuna rastlanır. Nitekim Kur’an’da Hz. Nuh, Hz. İbrahim, Hz. Lut, Hz. Musa gibi peygamberlerin ailelerinden kesitler verilir. Böylelikle de aile bireylerine çeşitli yönlerden örnek yaşantılar sunulur.

Anlaşıldığı üzere aile sadece günümüzde değil her toplumda ve dinî yapıda vardır. Mesela Yahudilikte aile kurumu önemlidir ve sadece sosyal değil, aynı zamanda dinî bir kurumdur. Yahudilere göre aile bağlarını koparan kimse atalarının himayesinden mahrum olur. Hatta Yahudilikte evlenmemek büyük günahlardan sayılmıştır.

Hristiyanlık, aileyi sosyal veya medeni bir kurum olarak değil, tamamen dinî bir kurum olarak kabul eder. Onlara göre aile insanın ruhi-manevi alandaki gelişmesinin vazgeçilmez bir unsurudur. Hristiyanlar evliliği kutsal sayar. Öyle ki Hristiyan inancında evlenen karı kocanın tek bir beden hâline geldiği ve artık ayrılmalarının mümkün olmadığı yorumu yapılmıştır.

Yine Roma toplumunda aile dinî, iktisadi ve sosyal bir birimken, Câhiliye Araplarında birey ve aile mensubu olduğu kabilenin bir parçasıdır. Zira bu toplumda bir ailenin üyesi olmaktan çok bir kabilenin üyesi olmak daha değerlidir. Kabile âdeta büyük bir aile gibidir. Eski dönemlerde yaşayan Türklerde de ailenin bir kurum olarak varlığını sürdürdüğü ve oldukça önemsendiği bilinir.¹⁰ 

Velhasıl geçmiş toplumların tamamında bazı farklılıklar olmakla birlikte aile önemli bir yere sahiptir. Günümüzde de hemen hemen tüm toplumlarda, ufak farklılıklar da olsa aile birlikteliği devam ettirilir.

Tüm bu bilgilerden sonra şimdi de bizim için ailenin fonksiyonunun neler olduğunu araştıralım.

4. Bizim İçin Ailenin Fonksiyonu Nedir?

İlk insan Hz. Âdem ve Hz. Havva ile başlayan aile serüveni, o günden beri devam edegelmiştir. Hiçbir toplum aile olmadan ayakta kalabilecek bir kabiliyete sahip olmamıştır, olamayacaktır. Çünkü aile toplumsal anlamda pek çok işleve sahiptir.

Öncelikle aile biyolojik olarak insanoğlunun yarınlara aktarıldığı bir yapıdır. Nitekim insan neslinin devamı anne-baba ve çocuk ilişkisini zorunlu kılmaktadır. Velhasıl ailenin en önemli işlevi neslin devamını sağlamasıdır. Yeryüzünde var olan tüm aile yapıları buna katkı sağlar.

Ailenin en işlevsel yönlerinden biri de elbette eğitimdir. Nitekim çocuğun oturmaya, kalkmaya, yürümeye, konuşmaya ve toplum içinde yaşamaya uyum sağlayabilecek bir insan oluşuna ailenin katkısı her şeyden fazladır. Biz bireysel ve toplumsal sorumluluk ve görevlerimizi ilk olarak aile içinde kazanırız. Bir işin ucundan tutmayı da evde, ailemizde öğreniriz.

Ailenin işlevleri arasında öncelikle psikolojik doyumu sağlama gelir. Çünkü ailelerimiz yoğun bir duygu alışverişinin gerçekleştiği atmosfere sahiptir. Anne-baba, çocuk arasındaki duygusal ortam diğer aile üyelerinin de katılımıyla aile üyelerinin hayata tutunma arzularını artırır. Ayrıca her aile bireyi bu duyguları aile ortamında öğrenir.

Hayatın zorluklarına göğüs germe ailede hissedilen duygu atmosferi ile kuvvetlenir. Dolayısıyla aile üyelerinin birbirlerine sağladıkları her türlü destek bireyin yalnızlık hissinin önüne geçer. Ailedeki sıcak duygu ve dayanışma insanın mutlu olmasını ve kendisini güçlü hissetmesini sağlar.

Elbette ailenin topluma katkısı saymakla bitmeyecek kadar çoktur. Örneğin ailelerimizin bizlere ekonomik katkısı oldukça önemlidir. Çünkü aile tüketen insanın, üretime katkı sunmasını sağlar.

Geçmişten günümüze aile bireyleri belli bir iş bölümü çerçevesinde üretime katkı sunar. Tarım toplumunda yeri geldikçe anne-baba, çocuk birer çiftçi, sanayi toplumunda birer işçi-usta olarak hem aileye hem de genel olarak topluma fayda sağlar. Bu bağlamda aile ekonomik olarak da topluma güç katan bir unsur olarak varlığını korur.

Ailenin dinî işlevini de unutmamak gerekir. Üstelik toplumlar aile üyelerine sadece dinî eğitim vermekle yetinmemişlerdir. Aile, dinî pratiğin aile üyelerine kazandırıldığı ilk yerdir. Böylece dinî değerlerin nesiller boyu devamında ailenin yeri oldukça etkili olmuştur. Nitekim hepimizin hafızasında ailemizin bize kattığı dinî değerler yaşamakta ve hayat bulmaktadır.¹¹

Hepimiz ilk namazı ya dede ninemizi ya da anne babamızı taklitle kılmışızdır. İlk orucumuzda da büyüklerimizi örnek almışızdır. Büyüklerimizle sahur yapmak, küçükken yarım gün ya da bazen tam gün oruç tutmak… İftar saatinde ezanı ailemizle beklemek hepimizin unutamayacağı özel anılarımız arasındadır.

Aile büyüklerimizle gittiğimiz camiler, teravih namazları, unutulmazlarımız arasında yerini alır. Hepimiz kumbaramızdan bir yoksula yardım etmişizdir. Velhasıl aile içindeki sıradan paylaşımlar bile aslında bizleri şekillendiren öz kaynaklardır.

Ailemizin bize kattığı değerleri hatırladıktan sonra bu yüce yapıyı sonraki nesillere aktarmanın yoluna bakmaya ne dersiniz? Evet, evlenmeden bahsediyorum. Ama nasıl bir evlilik?

5. Aile Olma Yolunda Evlilik

Ailelerimizin esasını evlilik oluşturur. Evlilik, eşler arasında karşılıklı sevgi, sadakat ve yardımlaşmaya dayanan ve aynı zamanda da tarafların haysiyet ve hürriyetini koruyan bir anlaşma hükmündedir.

Evlilik, bir kadın ile erkeğin birbirlerinin sorumluluklarına, sevinç ve hüzünlerine yani hayatlarına ortak olacaklarına dair söz vermeleri ve kendilerini diğerine bağlamalarıdır. Esasında evlilik, aile hayatının en önemli ve ilk adımıdır. İnsanları bir takım gayrımeşru davranışlardan korumanın biricik çaresidir.¹²

Yüce Allah, “Onlar (eşleriniz) size örtüdürler, siz de onlara örtüsünüz.”¹³ buyurarak kadın ve erkeğin birbirleri ile bağının ne kadar sıkı ve iç içe olduğunu belirtmiştir. Nikâh bağıyla bağlanan eşler birbirleri için günaha karşı kalkan olurlar. Birbirlerinin ayıp ve kusurlarını örterler. Birbirlerini kötülüklerden ve gayriahlaki davranışlardan korurlar.¹⁴

İnsan evlendiğinde hem bedenî hem de ruhi açıdan sağlam bir sığınağa kavuşmuş olur. Peygamberimiz de iffet ve onurunu korumak için aile kurmak isteyenlere Allah’ın yardım edeceğini müjdelemiştir.¹⁵ O hâlde bir aile kurulmasından hoşnut olan ve aileyi destekleyen, bizzat Yüce Allah’tır. Demek ki aile, gelişigüzel ve sıradan bir yaşam alanı değildir. Bilakis Cenab-ı Allah’ın rahmetiyle korunan, çocuklarla gelişen ve güzelleşen değerli bir yapıdır.¹⁶

Aileyi ayakta tutan temel direk olan evliliğin hem saadet kaynağı olması hem de uzun yıllar sürdürülebilmesi için eşler arasında uyum olması gerekir. Buna denklik manasında “küfüv” denilir. Denklik yalnızca mal ve ailenin soyunda değil, fikir ve ahlaki terbiyede de aranmalıdır. Evlilikte denklik aramak karı-kocanın konumunu, menfaat ve onurunu korumaya yönelik bir gerekliliktir. Karı-koca arasında his ve fikir birlikteliği olmazsa, aralarındaki sevgi ve muhabbet sönerek geçimsizlik meydana gelebilir. Evliliğin devamı oldukça zorlaşır.

İnsanın evleneceği kişi iffetli, dini bütün, akıllı ve eşine muhabbet duyan birisi olmalıdır. Evlenilecek kimsede namus, sağlık, güzel ahlak, asalet, marifet gibi özelliklerin bulunması, evliliği ve bu evlilikten doğacak nesli her yönüyle sağlıklı kılacaktır.

İyi bir eş ve anne-baba olmanın yolu eş seçiminden geçer. Dolayısıyla evlenecek biri, evleneceği kişinin dış güzelliğinin yanında, ahlakına, soyuna, terbiyesine ve evlat sahibi olmak açısından sağlığına da dikkat etmelidir.¹⁷ Zira insan, evlilikle kendisine eş seçmek yanında çocuklarına da anne ya da baba seçmektedir.

Diğer yandan evlilik sadece iki bireyin bir araya geldiği yapı değildir. Bilakis evlilikle birlikte iki tarafın aileleri tek bir aile olmuştur. Yani tarafların ailesi artık hısım-akrabadır. Dolayısıyla evlenecek çiftler evlilik kararlarını sadece genç bireyler olarak değil, aile bireylerinin tümü ile istişare ederek almalıdır. Aile büyükleri, tecrübeleri ile gençlere en doğru olanı göstermeye çalışacaktır. Hepimiz bunun bilincinde olmalı ve evlilik gibi önemli bir kararda ailelerimizin de görüşünü dikkate almalıyız.

Bir yuva kurmanın ya da bir yuvada yaşamanın nimetleri olduğu kadar külfeti yani sorumlulukları da vardır. O hâlde aile içi ilişkilerimiz ve sorumluluklarımızı bilmek önemlidir. Yeri gelmişken şimdi de bu konuya bir göz atalım.

6. Aile İçi İlişkilerimiz Nasıl Olmalıdır?

“Hepiniz sorumlu kimselersiniz. Tüm yönettiklerinizden sorumlusunuz.
Evin beyi sorumludur ve yönettiklerinden sorumludur.
Evin hanımı da sorumludur ve yönettiklerinden sorumludur…”¹⁸

Zaman zaman, “Eşimle hiç muhabbet edemiyoruz, hiç konuşmuyor.”, “Eşim benim kullanacağım eşyayı alırken bile kafasına göre karar veriyor, düşüncemi yok sayıyor.”, “Çocuğum bize bir şey anlatmıyor.” ya da “Annem babam beni hiç anlamıyor.” “Kardeşimle anlaşamıyoruz.” gibi yakınmaları sıklıkla duyarız.

Mizaç farklılıkları, yetiştirilme tarzı, ilişkinin kurulma biçimindeki hatalar gibi sebeplerle aile bireylerinden bazıları dışa kapalı, daha az konuşkan olurken, bazıları daha baskın ve sesi daha fazla çıkıyor olabilir. Bazen bu durum ailemiz içinde mutsuzluğa yol açabilir. Bu yüzden öncelikle bu tür durumların üstesinden gelmeye çalışılmalıdır. Aksi hâlde ailemizde huzuru sağlamak zorlaşacaktır.

Esasında aile bireylerinin birbirlerinden yakınma sebepleri büyük çoğunlukla iletişim eksikliğinden kaynaklanır. Bazen bir baba olarak yükümüz, anne olarak meşguliyetlerimiz, evlat olarak birtakım yapmamız gereken görevler, aile içinde birbirimizle olması gereken iletişime zarar verebilir. Zorlu hayat şatlarında her birimiz bu tür durumlarla karşılaşabiliriz. Ancak arada bir nefes alıp sorumluluklarımızı gözden geçirmeliyiz. Ailemizin beklentilerini göz ardı etmemeliyiz. Çünkü böyle bir tutum hem bizim hem de onların mutsuzluğunu artırır.

Hâlbuki bütün aile bireyleri öncelikle birbirlerine sevgi ile bağlı olmalıdır. Bu sevginin önünü hiçbir şey kapamamalıdır. Şöyle bir nefes alıp annemizi, babamızı, kardeşimizi, evladımızı hatırlamak ve onlar için ne yapabilirim sorusunu sormamızda yarar vardır.

Empati yaparak birbirimizi kollamak her birimizin sorumluluğudur. Ailemize karşı sorumluluklarımızı yerine getirmek hem mutlu olmamızı hem de mutlu etmemizi sağlar. Bunun için öncelikle sorumluluklarımızın farkında olmalıyız.

7. Sorumluluklarımızın Farkında mıyız?

Sorumluluk açısından bakıldığında Kur’an’ın muhatabı, inanan ve ergenlik çağına gelmiş olan tüm Müslümanlardır. Bu sebeple çocuklar, sorumluluk yönünden Kur’an’ın muhatabı değillerdir. Kur’an’da ebeveyn-çocuk ilişkisi bağlamında yer verilen emirler, bilgiler veya tavsiyeler öncelikle yetişkinlere yöneliktir.

Çocuklar, Kur’an’ın ifadesiyle ebeveynler için birer göz nuru/göz aydınlığıdırlar.¹⁹ Bununla birlikte çocuklar aynı zamanda bir imtihan vesilesidir.²⁰ Kendilerine kusursuz ve salih bir evlat verildiği zaman ebeveynlerin bunu bir şükür vesilesi görmesi gerekir. Genel olarak bakıldığında anne babaların, çocuğun doğumundan başlamak üzere belli başlı bazı sorumlulukları vardır. Bunları kısaca şöyle ifade edebiliriz.

- Çocuğa Hayat Hakkı Tanımak: Kur’an, ebeveyn olmanın bir gereği olarak çocukların bakılıp beslenmesini ve iyi yetiştirilmesini emretmiş, açlık ve sefalet korkusuyla öldürülmelerini de yasaklamıştır.²¹ Dolayısıyla anne babanın öncelikli sorumluluğu, doğacak olan çocuğuna hayat hakkı tanımaktır. Bu yüzden tıbbi bir zorunluluk yoksa annenin karnında hayat bulan çocuğunu doğurması bir yükümlülüktür. Diğer yandan Kur’an, çocuklar arasında kız erkek ayrımı yapılmasını da yasaklamıştır.²²

- Helal Kazançla Beslemek: Ailede babanın görevi evi idare etmektir. Esasında eski çağlarda da günümüzde de evin geçimine diğer aile bireyleri de farklı boyutlarda katkı sağlamaktadır. Mesela tarım ve çiftçilikle geçimini sağlayan bir ailede sadece baba değil, anne ve çocuklar da işlere katılmaktadır. Bunun yanı sıra günümüzde de aile bireyleri çeşitli şekillerde evin ekonomisine katkı vermektedir. Bu yönüyle gerektiğinde aile bireylerinin tamamı helal kazanç için aile bütçesine katkı vermelidirler.

- Doğru Bilgiyle Donatmak: Çocukların doğru bilgi, eğitim ve kültürle donatılması hem sağlıklı bir aile hem de sağlıklı bir toplumun vazgeçilmez şartıdır. Bir anne babanın çocuğuna bırakacağı en güzel miras, onu doğru bilgi ile eğitmesidir. İyi yetiştirilmiş bir çocuk aynı zamanda ebeveyni için ahiret mutluluğu sebebidir. Hz. Peygamber’in hadislerinde de ifadesini bulduğu üzere, ölen bir insanın amel defteri kapandığı hâlde geride hayırlı bir evlat bırakan kimseninki kapanmaz.²³ Onun yaptığı her hayırlı işten ebeveyni de mutlaka fayda görür.

Çocuğa verilecek eğitimde öncelik inanç ve ibadet eğitimine verilmelidir. Bunu gerçekleştirmek üzere Kur’an’da öncelikle duyguların eğitilmesine vurgu yapılmış, ardından bilgi boyutu üzerinde durulmuştur. Hz. Lokman’ın çocuğuna verdiği inanç eğitimi hepimize sorumluluklarımızı hatırlatması bakımından dikkat çekicidir. Bilindiği gibi Lokman (as) çocuğuna öncelikle Allah’a şükretmesini ve O’na asla ortak koşmamasını tavsiye etmiştir.²⁴

- Sevgi ve Merhamet Göstermek: Kur’an’da çocuklarla ilgili geçen sevgili oğlum, yavrucuğum, göz nuru vb. ifadeler aile içi iletişimde sevginin ve merhametin gereğini hatırlatır. Her ne kadar çocuklar zaman zaman hata yapsalar da anne-babanın onlara karşı hoşgörülü ve merhametli olması gerekir. Zira ebeveynle çocuk arasında fıtri yani doğal bir bağ vardır. Bu da sevgidir.

Ebeveynlerin çocuk yetiştirmek gibi oldukça zahmetli bir görevi gönüllü olarak üstlenmeleri ve hiçbir karşılık beklemeksizin çocuklarını büyütmeleri çocuk sevgisinin yaratılıştan geldiğinin diğer bir işaretidir. Buradan hareketle bir insan olarak anne-babanın hataları da diğer aile üyeleri tarafından hoş karşılanmalı, böylesi durumlarda onlara sevgiyle yaklaşılmalıdır. Çünkü sevgi her türlü hatayı telafi etmede olmazsa olmaz bir unsurdur. Aile içi hataları düzeltmemizin yolu tartışma ve kavga değil, sevgi ve merhamet dolu yaklaşımlardır.

- Doğru Bir Model Olmak: Anne-babanın çocuklarına doğru bir model olmaları iyi bir eğitimin en önemli unsurudur. Bu aynı zamanda aile içi ve kuşaklar arası çatışmanın ortadan kaldırılması noktasında önemli bir yöntemdir.

İlk çocukluk dönemi öğrenmeleri genellikle gözlem ve taklide dayanır. Zira çocuklar, sorumlu olmayı ya da sorumsuzluğu etraflarındaki bireyleri gözlemleyerek öğrenir. Bu da rol model olarak ebeveyn ve diğer yakın çevreyi, çocuğun öğrenmesinde önemli kılmaktadır. Nitekim anne-babanın davranışlarının bir süre sonra çocukları tarafından sergilendiği görülür.²⁵

Aslında bu hepimizde büyüklerimizden kalma davranış biçimleri olduğunu gösterir. Bu etkileşim esasında tüm aile fertleri arasında vardır. Aile bireyleri olumlu davranışlardan etkilenir. Nitekim anne-baba, çocuklar, büyük baba ve büyük anne gibi kalabalık bir nüfusu himaye eden aile yapısı bu imkânı sağlama açısından oldukça elverişlidir.

Önemli olan, aile içinde sorumluluklarımızın farkında olmamız ve bunları sahiplenmemizdir. Hz. Peygamber de, “Hepiniz çobansınız ve elinizin altındakilerden sorumlusunuz”²⁶ hadisiyle hepimizin sorumluluğuna işaret etmiştir.²⁷ Aile hayatında haklar kadar sorumluluklar, özgürlükler kadar sınırlar da vardır. Hepimiz bir aile üyesi olarak bunun farkında olmalıyız.

Elbette ezmemek ve üzmemek kadar ezilmemek ve üzülmemek de gerekir. Aile öncelikle adalet ister! Eve girince doğallık başlar, herkes içinden geldiğince davranmak ister. Bu yüzden eşimizle, çocuklarımızla, anne babamızla iyi geçinmek, iş ortamında, çarşıda ya da okulda bir başkasına nazik ve sabırlı davranmaktan daha zordur.

Aile bütünlüğünün korunması, aileye değer vermekle, emek vermekle, aileyle birlikte zaman geçirmekle mümkündür.²⁸ Dolayısıyla bir aile bireyi olarak hepimiz bu hassas dengeleri gözetmeli ve aile mutluluğumuzun sürekliliğine katkı sunmalıyız.

Anne babamızla, kardeşimizle sohbet etmek, onlara tebessüm etmek, işlerin ucundan tutmak öyle çok zor şeyler değildir. Bunların tamamı aslında bizim mutluluğumuza katkı sağlayacak şeylerdir.

Ailemizin en kıymetlisi olan annemizle ilgili özel bir başlığa ne dersiniz? Annemiz bunu hak ediyor değil mi?

8. Yuvayı Dişi Kuş yani Anneler Yapar

Toplumun temeli ailedir. Ailenin temeli ise annedir. Huzurlu bir yuvanın kurulmasında ve mutlu şekilde devam ettirilmesinde annenin rolü oldukça fazladır. Bu yüzden olacak ki “Yuvayı dişi kuş yapar.” denilmiştir.

İslam anneye büyük önem vermiştir. Ailenin kurulmasından, evin düzeninden çocukların yetişmesine kadar aile hayatının bütününde anne rol alır. Bu yönüyle anne âdeta yuvanın direği konumundadır. Direksiz bir ev ayakta kalamaz. Annenin elini çektiği bir yuva, dağılmaya ve zarar görmeye mahkûmdur.²⁹

Anne ve çocuğu arasında daha ilk günden eşsiz bir bağ kurulur. Bu bağı zedeleyen her şey, ruhsal ve bedensel olarak bir insan yetişmesine engel olacak kadar tehlikelidir. Bu yüzden peygamberimiz anne ile evladının arasını ayıranın, kıyamet günü sevdikleriyle arasının ayrılacağına dikkat çekmiştir.³⁰

Annemizden fedakârlığı ve samimiyeti öğreniriz. “Ağlarsa anam ağlar, gayrısı yalan ağlar.” deriz. Annenin sevgisi hesapsızdır, çıkara dayalı değildir. Hiçbir anne yaptığı sınırsız fedakârlıktan dolayı bir karşılık beklemez evladından.³¹ Esasında bu, Yüce Allah’ın anneye ve çocuğa lütfettiği bir nimettir.

Her şeyiyle anne, huzur ve sükûnetin limanıdır. Annede galip olan duygu şefkattir. Şefkat, anneden ve aile yuvasından kaybolduğunda ise ailenin dağılmasının yolu açılır.

Evliliğin en büyük hikmetlerinden biri sağlam ve temiz bir nesil yetiştirmektir. Böyle bir nesil de ancak asaletli, erdemli, maddi ve manevi açıdan sağlam ve sağlıklı bir anne ile sağlanabilir.

Çocuğun ilk öğretmenidir anne. Kur’an’da anne-babaya iyi davranılması, yaşlılıklarında onlara iyi bakılması³² emredilir.³³ Hz. Peygamber de anneye iyi davranılmasını, ona ikramda bulunulmasını tavsiye etmiş, saygısızlığı ise yasaklamıştır.³⁴ Çünkü annenin çocuğu üzerindeki hakları saymakla bitmez.

Nitekim daha işin başında anne çocuğuna gebe kaldıktan sonra bin türlü zahmet çeker. Dokuz ay çocuğun özenle taşınması, zorlu doğum süreci bunlardandır. Dahası çocuk doğduktan sonra da zorlu süreç devam eder. Bir bebeğin sütten kesilmesi iki yılı bulur. Bu da bebeğin anneye bağımlılığını ve annenin çocukla bağını göstermesi açısından önemlidir. Çocuk büyüse de anne üzerindeki yük azalmaz. Bilakis her yaşta çocuğun ihtiyaçlarında muhakkak anne ön plandadır.

Velhasıl annenin hepimiz için yeri bir başkadır. Hata edip üzsek de yine annemizin kucağına sığınırız. Limanımızdır âdeta anne. “Ana gibi yâr Bağdat gibi diyar olmaz” deriz. Anne, af, şefkat ve hoşgörüde bir abidedir.

Aslında annelik zorlu bir yolculuktur. Bu sebeple belki de cennet anneye bir adım kadar yakındır.³⁵ Âdeta cennet kokusu annenin üzerine sinmiştir.³⁶ Bu yönüyle anne belki de dünyada cenneti yaşama ve ahirette cenneti garantileme yoludur.

Öte yandan annemiz kadar özel biri daha var değil mi? Elbette babamız dediğinizi duyar gibiyim. Babamız da bir başlığı hak ediyor değil mi? O hâlde buyurun.

9. Peki, Babamızla Aramız Nasıl?

Baba olmak, bir erkeğin yaşamında en önemli basamaktır. Babanın merakla çocuğunu beklemesi ve bir müjdeyle babalığını hissetmesi dünyanın en güzel duygusudur. Sonra bebeğini kucağına alıp koklaması babalığın ilk tecrübesidir. Bu noktada çekingenlik ve tecrübesizlik hâkimdir. Bu küçük insana özenle davranılmalıdır. Duygular sel gibi taşar. Fakat baba ya! Davranışların kontrol altında tutulması icap eder. Ağır davranması gerekir.

Baba olmak bir insanın kaderine ilişip onunla birlikte yeniden, en baştan yaşamı deneyimlemek, sahiplenmek, yoklamak demektir. Çocuğuyla oyunlar oynamak, ilkokula yeniden başlamak, kalemtıraşı, defter kaplamayı, parklardaki cıvıltılı sesleri yeniden keşfetmektir. Öyle ki baba olduktan sonra artık hiçbir şey eskisi gibi olmayacaktır.³⁷

Elbette bütün çocuklar etkili bir babaya muhtaçtır. Babanın gücünü, varlığını ve desteğini hissetmek isterler. Çünkü çocuğun psikolojik gelişiminde güçlü ve sevgi dolu bir baba vazgeçilmezdir. Bu sebeple gerek babanın sahip çıkmadığı gerekse ayrılık veya boşanma ile babanın olmadığı ailelerde büyüyen çocuklar hayatta birçok tehlikeyle karşı karşıya kalır.

Öte yandan baba, sahip olduğu nimetlerin Rabbinin kendisine vermiş olduğu güzelliklerin (eş, çocuk, vs.) farkında olan ya da olması gereken bir şahsiyettir.

İslam’ın babaya verdiği rollerden biri de, ailesine “helal rızık” temin etmesidir. İslam dini babayı camiye gitmenin, oruç tutmanın, zekât vermenin ve mümkünse hacca gitmenin ötesinde, Müslümanca bir yaşam tarzının, bir duruşun rolünü üstlenmekle sorumlu kılmıştır. Baba kendisinin yanında ailesine de bilgi, araç, ahlak, akıl, erdem gibi donanımlarını kazandırmakla görevlidir.

İdeal bir baba, dinleyen ve anlamaya çalışan babadır. İffetlidir. Yeri geldiğinde sert görünüşlü olabilir. Ancak yeri geldiğinde sevecen tabiatlı, çocuklarını kucaklayan, öpen bir adamdır. Kendi anne ve babasına da merhametle muamele eder. Fakat öncelikle layıkıyla Yüce Allah’a kul, Hz. Muhammed’e de ümmet olmaya çalışır.³⁸

Hepimiz babamızla yaşarken saygıyı öğreniriz. Aslında baba, sevgiden beslenen bir hürmetin; incitmeyen, aksine güven ve huzur veren bir otoritenin adıdır. Babamızın varlığıyla kendimizi korunmuş ve desteklenmiş hissederiz.

Evet, baba alın teri, helal kazanç, azim demektir. Adaleti, insafı ve merhameti babamızı izleyerek öğreniriz. Ancak şiddetin bir baba ile özdeş hâle gelmesi, ailede babanın korku ile anılması, çocuğun şiddeti ev içinde öğrenmesi ne acıdır! Hâlbuki Kur’an’da Hz. İbrahim, Hz. Yakup ve Hz. Lokman gibi sevgi ve şefkat timsali babaların hayatları anlatılır. Onların, çocuklarına “Yavrucuğum!” diye seslenişlerini okuruz.³⁹

Sevgili Peygamberimizin, torunları ile gülüp oynayan, onlara sımsıkı sarılıp öpen, sırtına alıp gezdiren, hatta namaz kılarken ve hutbe okurken kucağına oturtan, sevgi dolu dualarla büyüten hâlini biliriz. Güzel duygularını yavrusundan gizleyen, gördüğü güzel davranışları takdir etmeyerek susan, sevmek bir yana döven bir baba, peygamberlerin örnekliğinden ne kadar nasiplenmiş olabilir ki!

Dua ederiz: “Rabbimiz! Hesap görülecek günde, beni, ana babamı ve inananları bağışla.”⁴⁰ Evet, hiçbirimiz anne babamızı seçmeyiz. Onlarla anlam kazanan ve bir ömür süren aile yolculuğunun nerede ve ne zaman başlayacağına biz karar vermeyiz. Ama anne-baba-çocuk üçgeninde nasıl bir ilişki geliştireceğimiz bize bağlıdır! Ailemizi var eden Yüce Allah, bu ilişkinin temellerini iyilik üzerine kurmuştur. O (cc), “Rabbin, sadece kendisine kulluk etmenizi ve anne babanıza iyi davranmanızı kesin bir şekilde emretti.”⁴¹ buyurarak ebeveynimizle doğru ilişki biçimini bildirir.⁴²

Bize anne-baba sevgisini ve aile varlığımızı hatırlatan dinimiz İslam’ın kaynakları Kur’an ve sünnet özelinde bu konuyu taçlandırmaya ne dersiniz? Haydi, beraberce bu konuya bakalım.

10. Dinimizin Bize Tavsiye Ettiği Aile Modeli

Kendileri ile huzur bulasınız diye sizin için türünüzden eşler yaratması ve aranızda bir sevgi ve merhamet var etmesi de O’nun (varlığının ve kudretinin) delillerindendir.
Şüphesiz bunda düşünen bir toplum için ibretler vardır.⁴³

Aile, İslam toplumunun temelidir. Ailenin temel fertleri de karı-kocadır. Onların ardından da çocuklar gelir. Erkek ve kadının birbirine karşı ilgi duyan iki cins olarak yaratılması evliliğin ve aile ortamını oluşturmanın en itici gücüdür.

Kur’an-ı Kerim’de, kadın ve erkeğin birbirine eş olarak yaratılması, eşler arasında sevgi ve şefkatin pay edilmesi Allah’ın ayetlerinden kabul edilir.⁴⁴ Ancak insanlar bazen alışkanlıkları sebebiyle bu derin sevginin Allah’ın varlığına ve birliğine delil olduğunu fark edemezler.⁴⁵

İslam’da aile birlikteliğine büyük önem verilmiş ve insanların aile kurmaları muhtelif ayet ve hadislerle teşvik edilmiştir. Çünkü aile hem kişinin huzur bulduğu bir ortam, hem neslin devamı için bir vesile, hem de kişiyi günah sayılan çeşitli kötülüklerden alıkoyan bir vasıtadır. Bu çerçevede Hz. Peygamber’in evliliği teşviki ve neslin devamına dönük tavsiyeleri⁴⁶ Müslüman bireyler için önem arz eder.⁴⁷

Birçok toplumda olduğu gibi İslam aile yapısı da ataerkildir. Fakat bu aile Yahudilikte, Roma ve eski Arap toplumunda var olanlardan farklı bir yapıdadır. Aile reisinin onu meydana getiren fertler üzerindeki yetkisi öncekilere nispetle son derece sınırlıdır. Örneğin bir aile reisi olarak babanın çocuklarının şahısları ve mal varlıkları üzerinde onların yararıyla sınırlı bir velayet hakkı vardır.

Kocanın karısı üzerindeki yetkileri de aile birliğini devam ettirme esasına yöneliktir ve bununla sınırlıdır. Evin hanımı, kocası karşısında bağımsız bir kişiliğe sahip olduğu gibi ekonomik açıdan da bağımsızdır. İslam âlimlerinin genel kanaatine göre kadın kendi mal varlığını dilediği gibi harcayabilir. Bu, kocasının iznine ve rızasına bağlı değildir. Bununla birlikte burada esas olan şey örfe uygun, karşılıklı saygı ve sevgi çerçevesinde uyumlu davranmaktır. Ayrıca kadının erkekler gibi miras alma hakkı bulunur. Kadının miras yoluyla sahip olduğu mallar üzerinde de kocasının bir hakkı ve müdahalesi söz konusu olmaz.

Öte yandan kadın olmak kişinin ehliyeti üzerinde olumsuz bir etki yapmaz. Tam ehliyetli sayılmak için kişide bulunması gereken nitelikler bakımından kadın ve erkek aynı durumdadır. Yani ehliyetli olmak, kadın ve erkek için dinî ve hukuki hükümlere muhatap olabilecek beden ve ruh sağlığı gibi yeterliliklere sahip olmak demektir.

İslam dini belirli şartlarla aile birliğinin bozulmasına yani boşanmaya müsaade etmiştir. Ancak boşanma, birbirleriyle uyuşamayan eşlerin en son başvuracakları çözüm şekli olmalıdır. Bundan önce uyuşmazlığın, anlaşılamayan meselelerin eşler arasında çözülmeye çalışılması daha uygundur. Bu mümkün olmazsa iki tarafın ailelerinden seçilecek birer sözü dinlenen kişiye konunun havale edilmesi bir çözüm olabilir. Eğer bunlar da bir fayda vermezse son çare olarak boşanmaya izin verilmiştir. Ne var ki boşanma yine de hoş görülmemiştir. Özellikle sebepsiz boşanmalar hiçbir şekilde hoş karşılanmaz. Bununla beraber artık bir arada bulunmasına imkân kalmayan eşlerin genel olarak boşanma hakları kabul edilmiştir.⁴⁸ 

Velhasıl ailede esas olan şey sürekliliktir. Nikâh, bu sürekliliği sağlayan bir anlaşmadır. Boşanma ise, geçici bir durumdur ve zor durumda başvurulacak bir çıkış yoludur. Ancak evliliğin devam ettirilmesinin mümkün olmadığı durumda ayrılma da güzellikle olmalıdır. Kur’an evliliğin güzellikle devamını, mümkün değilse de güzellikle bitirilmesini istemektedir.⁴⁹ Daha önce birbirine güven vermiş olma ve bildiğimiz bilmediğimiz birtakım hakların geçtiği de hesap edilerek, boşanma ve devamında da iyilik ve adaletten ayrılmamak gerekir.

İslam nikâha dayalı aile kurumunu emredip teşvik etmiştir. Nikâhsız beraber yaşamayı, flörtü kesin bir şekilde yasaklamıştır. Müslüman bir bireyin bu tür şeylerden uzak durması gerekir. Diğer taraftan evlilik dışı veya nikâhsız bir arada yaşama şeklinde tarif edebileceğimiz zina, sadece insanın ruh sağlığını tehdit etmekle kalmamakta aynı zamanda toplum sağlığını da tehdit etmektedir.

Huzur ancak nikâha dayalı evlilikle mümkün olabilir. Bununla birlikte evlilikte nikâh, tek başına yeterli bir unsur değildir. Nikâhla birlikte, sevgi, şefkat ve saygı da gereklidir. Eşlerin birbirlerine karşı gösterecekleri sevgi, şefkat ve saygı hem eşleri mutlu ve huzurlu kılacak, hem de ailenin sürekliliğini sağlayacaktır.

Tüm söylenenlerin yanı sıra nesli devam ettirme duygusunu gerçekleştiren çocukların dünyaya gelmesi, aileyi daha da güçlendirecektir.⁵⁰ Çocukla birlikte ailede neşe ve canlılık artacak, eşlerin birbirleriyle bağının kuvvetlenmesi sağlanacaktır. Bu husus ailenin mutluluğunu ve sürekliliğini artıracaktır.

Sonuç

Ailemiz Yüce Allah’ın bizlere vermiş olduğu en ayrıcalıklı nimetlerden biridir. Bunun için Rabbimize ne kadar şükretsek azdır. Henüz ne yapacağını ve nasıl besleneceğini bilmeyen bir yavruyken bizi sahipsiz bırakmayan ve bizlere bir aile yuvası bahşeden Allah’a hamdüsenalar olsun!

Ailemizin direği olan ve bizi bin bir güçlükle karnında taşıyan, emziren, bıkmadan usanmadan karnımızı doyuran, giydiren; yaptıklarını saymakla bitiremeyeceğimiz annemiz…

Ya babamız! Soğuk sıcak demeden evin geçimi için çalışan, yorulan, durmaksızın hesap kitap yapan babamız…

Evet ebeveynlerimiz! Bir gün olsun tatili olmayan meslektir annelik ve babalık! Öyle ya istifası da yok bunalınca, kaçıp gitmek de. Hakları asla ödenemeyecek müstesna varlıklardır onlar.

Ya diğer aile üyeleri! Ailemize renk katan, yuva sıcaklığını artıran her biri ayrı değere sahip dede, nine, kardeş, hala, teyze, amca, dayı ve niceleri…

Ailemizde her birimizin birbirine karşı hakları ve sorumlulukları vardır! Her daim bunların zihnimizde ve gönül dünyamızda hesabının iyi yapılması gerekir.

Her geçen gün ailemizde daha uyumlu bir fert olma arzusu taşımalıyız. Taşın altına elimizi koymalı ve her işin bir ucundan da bizler tutmalıyız.

Unutmayalım ki iyi, güzel ve huzurlu bir dünya ancak daha iyi, daha güzel ve daha huzurlu ailelerin varlığı ile mümkün olur.

O hâlde daha güzel bir dünyaya uyanabilmek için daha güzel aileler kurmaya ve ailemizdeki rolümüzün hakkını vermeye var mısınız?

Kaynakça

Aydın, Mehmet Âkif, “Aile”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 2/196-200, TDV Yayınları, İstanbul, 1989.

Buhârî, Ebu Abdullah İsmail b. İbrahim el-Cu‘fî, Sahîhu’l-Buhârî, Beyrut, 2002.

Canatan, Kadir, “Aile Kavramının Tanımı”, Aile Sosyolojisi, ed. Kadir Canatan ve Ergun Yıldırım, 65-79, Açılım Kitap, İstanbul, 2009.

Çağan, Kenan, “Ailenin İşlevleri”, Aile Sosyolojisi, ed. Kadir Canatan ve Ergun Yıldırım, 103-115, Açılım Kitap, İstanbul, 2009.

Çelem, Sema, “Aile Olmak”, Diyanet Dergi, Erişim 20 Ağustos 2020, https://dergi.diyanet.gov.tr/makaledetay.php ?ID=31930

Dölek, Adem, “İslâm’a Göre Mutlu Bir Ailenin Tesisinde Annenin Rolü”, Kadın ve Aile Sorunları Sempozyumu 2-3 Mayıs 2014 Hakkâri Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, ed. Şemsettin Kırış, Dizgi Ofset, Konya, 2015.

Kaya, Umut, “Osmanlı’da Aile Bireylerinin Görevleri ve Sorumlulukları”, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/1 (2012), 477-513.

Kırca, Celal, “Kur’ân’a Göre Ailenin Psikolojik Temelleri”, Diyanet Dergisi 27/2 (1991), 67-79.

Martı, Huriye, Ailem (Cep Kitapları Ailem Serisi-01), Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2014.

Müslim, Ebu’l-Hüseyin Müslim b. Haccâc, Sahîh, Dâru İhyâi’t-Türasi’l-Arabî, Beyrut, t.y.

Nesâî, Ebû Abdirrahman Ahmed b. Ali, es-Sünen, Beyrut, 1992.

Şatıroğlu, Ayşen, Aile Sosyolojisi, Erişim 25 Ağustos 2020, http://auzefkitap.istanbul.edu.tr/kitap/sosyoloji_lisans_ao/aile_sosyolojisi.pdf

Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa es-Sevre, Sünenü Tirmizî, Mısır, 1975.

Turan, İbrahim, “Günümüz Aile Problemleri Çerçevesinde Kur’an’da Ebeveyn-Çocuk İlişkisi”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 35 (2013), 71-104.

Yazıcı, Kemal, “Baba Olmak”, Diyanet Dergi, Erişim 01 Eylül 2020, https://dergi.diyanet.gov.tr/makaledetay.php?ID =32372

Yenen, İlker, “Müslüman Aile Yapısında Babanın Önemi ve Değişen Baba Rolleri”, Kur’ân’ın Nüzûlünün 1400. Yılı Münasebetiyle Kur’an’da Aile Sempozyumu Soma 10-11 Aralık 2010, ed. Hüseyin Yaşar, Tibyan Yayıncılık, İzmir, 2011.

Yılmaz Eminsoy, F. Betül, “Aile Toplantıları”, Diyanet Dergi. Erişim 23 Ağustos 2020, https://dergi.diyanet.gov.tr/makaledetay.php?ID=33679.

Yılmaz, Musa Kazım, “İslami Aile: Kuruluşu, Fertleri, Sorumlulukları, Bugünkü Durumu ve Geleceği”, İslam’da Aile ve Çocuk Terbiyesi Sempozyumu -Tebliğ ve Müzakereler I-, İlmî Neşriyat Polat Ofset, İstanbul, 2005.

1 Doç. Dr. Gökhan Atmaca, Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi gatmaca@sakarya.edu.tr

2 Lokmân, 31/14.

3 Necm, 53/45

4 Mehmet Âkif Aydın, “Aile”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 2/196-200, TDV Yayınları, İstanbul, 1989.

5 Kadir Canatan, “Aile Kavramının Tanımı”, Aile Sosyolojisi, ed. Kadir Canatan ve Ergun Yıldırım, Açılım Kitap, İstanbul, 2009, 65-79.

6 Celal Kırca, “Kur’ân’a Göre Ailenin Psikolojik Temelleri”, 71-72.

7 Ayşen Şatıroğlu, Aile Sosyolojisi, 14.

8 Şatıroğlu, Aile Sosyolojisi, 14-15.

9 Kırca, “Kur’ân’a Göre Ailenin Psikolojik Temelleri”, 68.

10 Aydın, “Aile”, 2/196-200.

11 Kenan Çağan, “Ailenin İşlevleri”, Aile Sosyolojisi, ed. Kadir Canatan ve Ergun Yıldırım, 105-110, Açılım Kitap, İstanbul, 2009.

12 Umut Kaya, “Osmanlı’da Aile Bireylerinin Görevleri ve Sorumlulukları”, Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/1, 2012, 479-480.

13 Bakara, 2/187.

14 Sema Çelem,“Aile Olmak”, Diyanet Dergi, Erişim 20 Ağustos 2020, https://dergi.diyanet.gov.tr/makaledetay.php?ID=31930

15 Nesâî, “Cihad”, 12.

16 Huriye Martı, “Ailem”, (Cep Kitapları Ailem Serisi-01), Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2014, 12.

17 Kaya, “Osmanlı’da Aile Bireylerinin Görevleri ve Sorumlulukları”, 479-482.

18 Buhârî, “İstikraz”, 20.

19 Furkân, 25/74.

20 Münâfikûn, 63/9.

21 İsrâ, 17/31.

22 Nahl, 16/58-59.

23 Müslim, “Vasiyye”, 14.

24 Lokmân, 31/12-13.

25 İbrahim Turan, “Günümüz Aile Problemleri Çerçevesinde Kur’an’da Ebeveyn-Çocuk İlişkisi”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 35, 2013, 78-86.

26 Buhârî, “Nikâh”, 91.

27 Musa Kazım Yılmaz, “İslami Aile: Kuruluşu, Fertleri, Sorumlulukları, Bugünkü Durumu ve Geleceği”, İslam’da Aile ve Çocuk Terbiyesi Sempozyumu -Tebliğ ve Müzakereler I-, İlmî Neşriyat Polat Ofset, İstanbul, 2005, 25-26.

28 Martı, “Ailem”, 30.

29 Adem Dölek, “İslâm’a Göre Mutlu Bir Ailenin Tesisinde Annenin Rolü”. Kadın ve Aile Sorunları Sempozyumu 2-3 Mayıs 2014 Hakkâri Üniversitesi İlahiyat Fakültesi. ed. Şemsettin Kırış, Dizgi Ofset, Konya, 2015, 32-41.

30 Tirmizî, “Büyû‘”, 52.

31 Martı, “Ailem”, 17.

32 İsrâ, 17/23-24.

33 Dölek, “İslâm’a Göre Mutlu Bir Ailenin Tesisinde Annenin Rolü”, 32-41.

34 Buhârî, “Edeb”, 2-6.

35 Nesâî, “Cihad”, 6.

36 Martı, “Ailem”, 18.

37 Kemal Yazıcı, “Baba Olmak”, 5, Diyanet Dergi, Erişim 01 Eylül 2020, https://dergi.diyanet.gov.tr/makaledetay.php?ID=32372

38 İlker Yenen, “Müslüman Aile Yapısında Babanın Önemi ve Değişen Baba Rolleri”. Kur’ân’ın Nüzûlünün 1400. Yılı Münasebetiyle Kur’an’da Aile Sempozyumu Soma 10-11 Aralık 2010. ed. Hüseyin Yaşar. İzmir: Tibyan Yayıncılık 2011, 230-234.

39 Lokmân, 31/16-17.

40 İbrâhîm, 14/41.

41 İsrâ, 17/23.

42 Martı, “Ailem”, 20-21.

43 Rûm, 30/21.

44 Rûm, 30/21, Nahl, 16/72, Nûr, 24/32.

45 Yılmaz, “İslami Aile: Kuruluşu, Fertleri, Sorumlulukları, Bugünkü Durumu ve Geleceği”, 27.

46 İbn Mâce, “Nikâh”, 1.

47 Aydın, “Aile”, 2/196-200.

48 Aydın, “Aile”, 2/196-200.

49 Bakara, 2/229.

50 Kırca, “Kur’ân’a Göre Ailenin Psikolojik Temelleri”, 78-79.

AKRABALARIMIZ VE BİZ¹

Giriş

“Akrabaya da hakkını ver!”²

Akraba” sözcüğünü ilk duyduğunuzda aklınıza ne gelir? Muhtemelen sadece bayram, düğün, cenaze gibi özel günler vesilesiyle görüşebildiğimiz amca, dayı, hala, teyze, büyükbaba, büyükanneler, yeğenler ve kuzenlerimiz geliyordur. Orta ve ileri yaştaki büyüklerimiz “biz öldükten sonra çocuklarımız birbiriyle görüşmez bile” diyerek iç geçirmiyorlar mı? Yakınlarınızı bir vesile ile telefonla aradığınızda size “oooo bir amcan / dayın / teyzen / halan olduğunu sonunda hatırlayabildin!” diye sitemde bulunuyorlar mı?

Tuhaf ama birçoğumuz, birinci dereceden aile yakınlarımız dışında başka yakınlarımızın da olduğunu özel bir vesile olmadıkça aklımıza getirmiyoruz. Günümüzde insanların büyük bir yalnızlık hissine kapılmalarının altında yatan sebeplerden biri de kuşkusuz akrabalarla ilişkilerimizin günden güne kopması, en azından zayıf bir hâl almasıdır.

Bu yazıda modern zamanlarda günden güne bir buzun erimesi gibi eriyen akrabalık ilişkilerinin önemi üzerinde duracağız. Yine akrabalar arası ilişkilerde dikkat edilmesi gereken kurallar konusunda dinimizde yer alan ölçülerden söz edeceğiz. Allah Resûlü ve ashab-ı kiramın hayatlarından örneklerle konunun önemini gündeme getireceğiz. İnsan ilişkilerinin günden güne zayıfladığı bugünlerde âdeta akıntıya karşı kürek çekerek hayatlarımızda olumlu bir değişim başlatmanın ipuçlarını ortaya koymaya çalışacağız.

1. Akrabalarımız Kimlerdir?

Her insan bir ana ve babadan dünyaya gelir. Daha sonra o ana-baba vasıtasıyla diğer insanlarla arasında soy bağı kurulur. Evlilik yapan her insan için de nesep bağı dışında bir de sıhriyet (akrabalık) adını verdiğimiz bağ oluşur. İşte “akraba” kavramı ana-babamız başta olmak üzere kardeşlerimiz, dede, nine, amca, hala, dayı, teyze ve bunların çocukları gibi soy bağıyla bağlı olduğumuz kimseleri kapsadığı gibi evlilikler sonucu kurulan akrabalık bağlarını da kuşatır. Nitekim evlilik sonucunda kişi eşinin annesini kendi annesi gibi, eşinin babasını kendi babası gibi görmeye başlar.

İslami kaynaklarda yakınlardan söz ederken “akraba” kelimesi kullanıldığı gibi “rahim” kelimesi de kullanılır. Akrabalarla ilgilenme, ilişkileri devam ettirme, onlara iyi davranma “sıla-i rahim” kelimesiyle ifade edilir.

Rahim kelimesinin ilginç bir özelliği vardır. Zira bu kelimenin kök harfleri Yüce Rabbimizin “Rahman” ve “Rahim” isimlerini oluşturan harflerdir. Diğer yandan bir kadının bedeninde çocuğun yerleştiği ve geliştiği yatağın adı da “rahim” kelimesiyle ifade edilir. Akrabalık dediğimiz şey de bir yandan Allah’ın Rahman ve Rahim isimleriyle diğer yandan da kadının rahmiyle ilişkilidir. Akrabalığın kadının rahmi ile ilişkisini şu şekilde açıklayabiliriz: Akrabalık, bir bakıma aynı kadının rahminden doğmuş olan kimseler arasındaki yakınlığı ifade eder. Nitekim Türkçedeki “kardeş” kelimesinin aslı da “karındaş” kelimesinden gelmektedir. Aynı annenin karnından doğmuş kimseler bu şekilde isimlendirilirler.

Yüce Allah’ın adı olan Rahman ve Rahim kelimeleriyle akrabalık anlamına gelen rahim kelimesinin aynı kökten gelmesi, peygamberimiz tarafından şu şekilde dile getirilmiştir:

“Allah şöyle buyurmuştur: Ben Allah’ım ve ben Rahman’ım. Akrabalık bağı olan rahimi yaratan ve ona kendi ismimden isim veren de benim. Bu sebepledir ki kim akrabalık bağını korursa ben de onunla ilişkimi sürdürürüm. Kim akrabalık bağını koparırsa ben de onunla bağımı kesinlikle koparırım.”³

2. Modern Zamanlarda Akrabalık Bağlarına Ne Oldu?

Dünya tarihi son iki asırda çok büyük değişikliklere tanık oldu. Daha önce dünyanın büyük bir kısmında insanlar geçimlerini tarım yoluyla kazanıyorlardı. Tarım toplumlarının ortak özelliği akrabaların aynı köy ve şehirlerde, birbirine yakın oturması, aralarında sıkı ilişkilerin bulunmasıdır.

Batıda sanayi devrimi ile birlikte köylerden şehirlere büyük göçler oldu. Daha önce kendi tarlasında çalışan çiftçilerin büyük bir kısmı artık büyük fabrikalarda işçi olarak çalışmaya başladılar. Nüfusu kalabalık şehirler, akrabalık bağlarının da yavaş yavaş ortadan kalkmasına, çekirdek ailelerin çoğalmasına öncülük etti. Bir sülalenin fertleri, hayatlarını kazanmak amacıyla farklı şehirlere dağıldılar. Aynı şey ülkemizde de yaşandı.

Bundan elli yıl öncesini dikkate aldığımızda ülkemiz insanlarının büyük bir kısmı Anadolu’nun değişik köy, kasaba ve şehirlerinde yaşıyor, geçimlerini büyük oranda tarım, hayvancılık ya da küçük çaplı el sanatları ile karşılıyordu. O dönemlerde akrabalık bağları daha güçlü idi. Sanayileşmenin artması ve köylerden kentlere göçler, pek çok sosyal sonuçlar meydana getirdi. Bunlardan biri de akrabalar arası organik ilişkilerin kopmasıydı.

Günümüzde birbiriyle akraba olan insanların büyük bir kısmı artık fiziksel olarak birbirine yakın yerleşim birimlerinde oturmamaktadır. Kimi yurt dışında, kimisi de yurdun değişik şehirlerinde dağılmış vaziyette olan akrabalar düğün, cenaze gibi olağanüstü vesilelerle kısmen bir araya gelebilmektedir. Çoğu zaman birinci dereceden aile fertleri arasındaki ilişkiler bile günlük hayatın koşuşturmacası içinde zayıflamaktadır.

İş öyle bir noktaya geldi ki artık akrabalar birbirini sadece bayram, kandil vb. özel vesilelerle aramakta, hâl hatır sormaktadır. Birinci dereceden akrabaların çocukları arasında ise ilişkiler kopma noktasına gelmiş bulunmaktadır. Öyle ki amca, hala, dayı ve teyze çocukları arasında birbiriyle hiç görüşmeyen veya uzun zamandır görüşmeyen pek çok kimse bulunmaktadır.

Suya bırakılan bir taşın iç içe halkalar meydana getirdiğini mutlaka görmüşsünüzdür. Merkezdeki noktayı kendimiz olarak kabul ettiğimizde hemen etrafımızdaki halka ailemiz, ondan sonraki halka ise akrabalarımızdır. Hâl böyle iken yukarıda belirttiğimiz gerekçelerle ailemizden sonraki en yakın halkamız olan akrabalarımız ile aramızdaki mesafe günümüzde son derece açılmıştır. Bu durumda her Müslümanın İslam’ın akrabalık konusunu nasıl ele aldığını, bir Müslümandan bu konuda neler beklediğini bilmesi son derece büyük önem arz etmektedir.

İslam, akrabalık kavramına büyük bir önem vermiş, akrabalarla ilgi ve alakayı sürdürmeyi emretmiş, onlarla irtibatı koparmayı kesin bir biçimde yasaklamıştır. Peki dinimiz akrabalık ilişkileri konusunda nasıl bir bakış açısına sahiptir? Bizlere neler tavsiye etmiştir?

3. Dindarlık, Allah’a Kulluktan Sonra Akrabalık Hakkına Riayet Etmeyi Gerektirir

Pek çok ayet ve hadiste Yüce Allah’a kulluk etmenin ardından ana-babaya ve diğer yakınlara iyilik edilmesi emredilmiştir. Bu durum İslam’ın akrabalık bağına ne derece önem verdiğinin bir göstergesidir. Söz konusu ayetlerin birinde Rabbimiz, sadece kendisine kulluk edip hiçbir şeyi ortak koşmama konusunda uyarıda bulunduktan sonra başta ana-baba olmak üzere akrabalara, komşulara ve özellikle toplumdaki zayıf konumda bulunan kimselere yardım etmemizi emreder.⁴

Allah’a kulluk edilmesi ve şirkten uzak durulması yönündeki buyruktan sonra ana-babaya ve ardından da akrabaya iyilik edilmesinin emredilmesi insanlar arası ilişkilerde ana-babadan sonra diğer akrabalarla iyi ilişkiler kurmanın önemini göstermektedir.

Bir gün bir adam gelerek Hz. Peygamber’e hemen herkesin gönlünde yer eden ilginç bir isteği dile getirerek şöyle demiştir: “Ey Allah’ın elçisi! Cennete girmemi sağlayacak ve beni cehennemden uzaklaştıracak bir amel söyleyebilir misin?” Bunun üzerine Hz. Peygamber şöyle cevap verdi: “Allah’a kulluk edip hiçbir şeyi O’na ortak koşmazsın, namaz kılar, zekâtını verir ve akrabalarınla ilgilenirsin.”⁵

Bu hadiste de iman, namaz ve zekâttan sonra akrabalarla ilgilenmenin zikredilmesi dikkatlerinizden kaçmamıştır! Demek ki Allah’a karşı görevlerimizden hemen sonra insanlık ailesi içinden bize en yakın olan ailemiz ve akrabalarımızla ilgilenme görevimiz bulunmaktadır. Bu, öyle bir iştir ki tıpkı iman ve ibadetler gibi bizim cennete girmemizi sağlamakta ve bizi cehennemden uzaklaştırmaktadır.

4. Yüce Allah’ın Hakkını ve Akrabalığın Hakkını Gözet!

Eskiden Araplar birbirlerinden bir şey isteyeceklerinde isteklerinin kabul görmesi ya da reddedilmemesi için “Allah için senden şunu istiyorum.” ifadelerini kullandıkları gibi, akrabalarından bir şey talep ettiklerinde de “aramızdaki akrabalık bağı hürmetine senden şunu istiyorum” gibi ifadeler kullanırlardı. Bu çerçevede Kur’an-ı Kerim, Yüce Allah’a olan saygı ile akrabalık bağına olan hürmeti bir arada zikrederek şöyle buyurmuştur:

“Adını anarak birbirinizden dilek ve istekte bulunduğunuz Allah’a saygısızlıktan ve akrabalık haklarına riayetsizlikten de sakının.”⁶

Bir gün bir adam Peygamberimize gelerek, “İnsanlar arasında benim iyi davranmama en layık olan kimdir?” diye bir soru sordu. Allah Resûlü (sas) “Annen, sonra yine annen, sonra yine annen, sonra baban, sonra da sırayla diğer yakınlarındır.” buyurdu.⁷

Bu hadis-i şerif bizlere ana-babadan sonra yakınlık sırasına göre akrabalara iyi davranmanın gerekliliğini ifade etmektedir.

5. Yüce Allah Akrabalık Bağının Koparılmamasını İster

“Allah’ın birleştirilmesini emrettiği bağ” ifadesi Kur’an’da üç ayette tekrarlanır. Bu ayetlerin ikisinde bu bağı birleştirmeyenler kınanırken, birinde de bu bağı birleştirenlerden övgü ile söz edilir. Cenab-ı Allah’ın birleştirilmesini emrettiği bağı koparanların aynı zamanda O’na verdikleri sözleri bozdukları ve yeryüzünde bozgunculuk çıkardıkları belirtilir.⁸ Söz konusu bağı birleştirenlerin ise Yüce Allah’a verdikleri sözü tuttukları, Rablerine saygıda kusur etmedikleri ifade edilir.⁹

Görüldüğü gibi “Birleştirilmesi emredilen bağ” ile neyin kastedildiği ayetlerde açık bir biçimde belirtilmemiştir. Bununla birlikte tefsir âlimleri bu ifade ile kastedilen şeyler arasında en başta “akrabalık bağları”nı zikretmişlerdir.¹⁰

Dikkat edilirse “akrabalık bağlarını koparmak” iki büyük günah ile birlikte zikredilmiştir: “Allah’a verilen sözü bozmak.” ve “Yeryüzünde fesat yani bozgunculuk çıkarmak.” Şu hâlde bu ikisi ne kadar kötü ise akrabalık bağlarını koparmak da o kadar kötüdür. Buna karşılık “akrabalık bağlarını korumak” da “Allah’a verilen sözü tutmak.” ve “Allah’a karşı gelmekten sakınmak.” gibi iyi fiiller arasında zikredilmiştir.

Kur’an-ı Kerim, akrabalık bağlarını koparma fiilinin münafıklar arasında görülen bir fiil olduğunu onlara hitaben şu şekilde ortaya koyar: “Yönetimi üstlenseniz hemen yeryüzünde kötülük çıkaracak ve yakınlık bağlarını parça parça edecek değil misiniz?”¹¹

Öyleyse şuurlu bir mümin, Yüce Allah’a verdiği sözü tutmak, yeryüzünde iyilik için çalışmak, Rabbine karşı gelmekten sakındığı gibi akrabalık bağlarını koparmaktan da sakınmak ve onlara ilgi ve alakasını sürdürmek durumundadır.

6. Akrabalık Bağını Koparanlarla Allah da Bağını Koparır

Allah Resûlü (sas) akrabalık bağının önemini temsilî bir anlatımla şöyle dile getirir: “Allah Teâlâ mahlukatı yaratınca akrabalık bağı, Allah’ın huzuruna geldi ve ‘Bu makam, koparılmaktan sana sığınanın makamıdır.’ dedi. Allah: ‘Evet, seni gözeteni gözetmeme ve seninle münasebeti kesenle münasebeti kesmeme razı olmaz mısın?’ buyurdu. ‘Evet, buna razıyım.’ dedi. Allah: ‘Sana bu hak verilmiştir’, buyurdu.”¹²

Bu temsilî anlatımın mesajı çok açıktır: Akrabaları ile ilgilenen, onlarla münasebetlerini sürdüren, onları arayıp soran kimselerle Cenab-ı Allah da münasebetlerini sürdürür. Yüce Allah böylesi kişilerin dualarına icabet eder, sıkıntılarını giderir. Buna karşılık akrabalarıyla bağını koparan, onları arayıp sormayan, muhtaç duruma düştüklerinde yardım etmeyen kimselere Yüce Allah da aynı muamele ile karşılık verir. Şu hâlde Rabbimizin bize nasıl davranmasını istiyorsak biz de akrabalarımıza karşı öyle davranmalıyız.

7. Akrabalık Bağını Koparanlar İlahi Rahmetten Mahrum Kalır

Bitki için su ne ise insanın ruhu için de ilahi rahmet odur. İnsan ilahi rahmetten pay sahibi olduğu oranda ruhen gelişir. Bu rahmetten mahrum kaldığı oranda ruhu daralır, sıkılır. İlahi rahmetten pay sahibi olmaya vesile olan şeylerden biri de akrabalık bağlarına önem vermektir. Nitekim Allah Resûlü’ne nispet edilen bir sözde yer aldığına göre, “İçlerinde akrabalık bağını koparan kimsenin bulunduğu bir topluluğa rahmet inmez.”¹³

Allah Resûlü’nden en çok hadis rivayet eden sahâbî olan Ebû Hureyre, perşembeyi cumaya bağlayan gece yaptığı sohbette, “Aranızda akrabalarıyla bağını koparan kim varsa derhâl meclisimizden kalksın” dedi. Bu sözünü üç kere tekrarladı. Sonunda bir delikanlı kalktı. Bu delikanlı iki yıldır alakayı kopardığı halasının yanına gitti. Halası yeğenini görünce çok şaşırdı ve kendisine, “Hayırdır yeğenim, seni buraya hangi rüzgâr attı?” diye sordu. Genç ona Ebû Hureyre’nin söylediği sözü aktardı. Bunun üzerine halası, “Git de ona sor bakalım, niçin akrabalık bağını koparanları meclisinden çıkarıyormuş?” dedi. Genç gelerek bunu sorduğunda Ebû Hureyre ona şöyle dedi: Ben Allah Resûlü’nün şu sözünü işittim:

“Muhakkak ki insanların işledikleri ameller her hafta perşembeyi cumaya bağlayan gecelerde Allah’a arz edilir. Akrabalarıyla ilgiyi koparanların amelleri kabul edilmez.”¹⁴

8. Akrabaya Yapılan İyilikler Günahların Silinmesine Vesile Olur

Peygamberler dışında hiçbir kimse masum, günahsız değildir. Hepimiz zaman zaman nefsimize uyar, birtakım günahlar işleriz. Rabbimiz sonsuz af ve merhamet sahibi olmakla birlikte günahlarımızın affolmasını, tövbe etmemize ve kendimizi ıslah ederek iyilikler yapmamıza bağlamıştır. Nitekim bir ayet-i kerimede şöyle buyrulmaktadır: “Muhakkak ki iyilikler kötülükleri giderir.”¹⁵

Allah Resûlü (sas) Ebû Zer’e (ra) verdiği öğütte, “Yaptığın kötülüğün ardından hemen iyilik yap ki o kötülüğü silsin.” buyurmuştur.¹⁶ Yaptığımız kötülükleri silmenin, günahlarımızı yok etmenin en basit ve kestirme yolu akrabalarımıza iyilik yapmaktır. Şu olay bunu açık bir biçimde ortaya koymaktadır:

Adamın biri peygamberimize gelerek, “Ey Allah’ın elçisi, ben büyük bir günah işledim. Bu günahımdan tövbe edip bağışlanmam mümkün müdür?” diye sordu. Allah Resûlü bu adama “Annen hayatta mı?” diye sordu. Adam “hayır” diye cevap verdi. Bunun üzerine Hz. Peygamber ona “Teyzen hayatta mı?” diye sordu. Adam “evet” diye cevap verince “Öyleyse ona iyilik et!” diye karşılık verdi.¹⁷

9. Akrabalarımıza Karşı Cömert Davranmalıyız

Sahâbeden Ebû Talha Medine’de en çok hurma bahçesine sahip olan kimselerdendi. En sevdiği bahçesi ise Mescid-i Nebevî’nin hemen karşısında yer alan Beyruhâ adındaki bahçesiydi. Hz. Peygamber (sas) zaman zaman bu bahçeye gidip dinlenir, onun içimi hoş olan suyundan içerdi. Bir gün Allah Resûlü’ne, “Allah yolunda sevdiğiniz şeylerden harcamadıkça iyiliğe asla eremezsiniz. Ne harcarsanız Allah onu hakkıyla bilir.”¹⁸ ayeti indirildi. Bu ayeti işiten Ebû Talha derhal kalkıp Allah Resûlü’nün yanına gitti ve şöyle dedi:

Ey Allah’ın elçisi, Yüce Allah, “Allah yolunda sevdiğiniz şeylerden harcamadıkça iyiliğe asla eremezsiniz. Ne harcarsanız Allah onu hakkıyla bilir.” buyurdu. Benim en sevdiğim malım Beyruhâ adındaki hurma bahçemdir. Bu bahçe Allah için sadakam olsun. Ben bunu Allah katında karşılığını alacağım bir iyilik kılmayı arzuluyorum. Ey Allah’ın elçisi, bu bahçeyi nasıl uygun görürsen o şekilde üzerinde tasarrufta bulun. Allah Resûlü Ebû Talha’ya, “Hele bak! Bu bahçe çok değerli bir mal, evet çok değerli bir mal.” dedikten sonra şöyle buyurdu: “Söylediklerini işittim. Ben, bu bahçeyi akrabalarına bağışlamanı uygun görüyorum.” Bunun üzerine Ebû Talha, “Dediğin gibi yapıyorum Ey Allah’ın elçisi.” dedi ve bu bahçeyi parsellere ayırarak akrabalarına ve amcaoğullarına dağıttı.¹⁹

Bu olay bize son derece önemli bir noktayı göstermektedir. O da Yüce Allah katında üstün iyiliğe ulaşmanın yolunun akrabalara iyilik etmekten geçtiğidir.

Bazı müminler Resûlullah’a gelerek Allah yolunda hangi mallardan harcanmasının daha faziletli olduğunu sordular. Bu soru üzerine inen ayet doğrudan soruya değil de, iyilik ve hayır adına yapılan harcamaların kimlere yönelik olması gerektiğini belirterek şöyle dedi:

“Sana ne harcayacaklarını soruyorlar. De ki: “Harcayacağınız mal, ana baba, yakınlar, öksüzler, yoksullar ve yolcular için olmalıdır. Hayır olarak ne yaparsanız muhakkak ki Allah onu bilir.”²⁰

Bu ayet-i kerimede yakınlar ana-babadan hemen sonra zikredilerek yapılacak maddi yardımların öncelik sıralamasında ne kadar önemli olduğu vurgulanmıştır. Aynı şeyi Allah Resûlü’nün bir hadisinde de görmekteyiz. O, bir adama harcamaları konusunda nasıl bir yol izleyeceğini öğretirken şunları söylemiştir:

“Malını öncelikle kendi ihtiyaçların için kullan. Eğer geriye malın kalırsa ailen için harca. Ailen için yapacağın harcamadan sonra geriye bir şey kalırsa akrabaların için harca. Akrabaların için yapacağın harcamadan sonra geriye bir şey kalırsa etrafındaki muhtaç kimseler için harca.”²¹

Rabbimiz, akrabalarımıza karşı maddi yükümlülüklerimizi onların bir hakkı olduğunu belirterek şöyle buyurmuştur:

“Akrabaya da hakkını ver, yoksula ve yolda kalmışa da. Bu, Allah’ın rızasını kazanmak isteyenler için en iyisidir. İşte gerçek kurtuluşa erenler de onlardır.”²²

Hatırlarsanız her cuma namazında imam hutbesini bitirdikten sonra minberden inmeden önce bir ayet okur. Daha sonra bu ayetin anlamını söyler. Öyle ki bu ayetin meali cuma namazına giden herkes tarafından ezbere bilinir. Rabbimiz işte bu ayet-i kerimede şöyle buyurur:

“Muhakkak ki Allah adaleti, iyiliği ve akrabaya karşı cömert olmayı emreder. Hayasızlığı, kötülüğü ve zorbalığı ise yasaklar. İşte Allah, aklınızı başınıza alasınız diye size böyle öğüt verir.”²³

Bu ayet-i kerimede Yüce Allah’ın üç şeyi emrettiği, üç şeyi yasakladığı görülmektedir. Allah’ın emrettiği şeylerden biri akrabaya vermek, yani cömertlik göstermektir. Dikkat edilirse neyin ne kadar verileceği meselesine ilişkin bir ayrıntı zikredilmemiş, genel anlamda “vermek”ten söz edilmiştir. Bu durum, imkân ölçüsünde herkesin akrabası ile karşılıklı yardımlaşmasının Allah tarafından emredildiğini göstermektedir.

Allah Resûlü (sas) akrabaya yapılan maddi yardımların, başkalarına göre iki kat sevap olduğunu şu şekilde belirtmiştir:

“Fakire verilen sadaka bir sadakadır. Akrabalardan olan fakire verilen sadaka ise iki sadaka sayılır: Bunların biri sadaka, diğeri de akraba ile ilgilenme sebebiyledir.”²⁴

10. Rızkın Bol, Ömrün Bereketli Olması Akrabalarla İlgilenmeye Bağlıdır

Akrabalarla ilgilenmek, onları arayıp sormak, onlarla irtibatı devam ettirmek insanın Allah katında üstün iyiliğe ulaşmasını sağlamakla kalmaz, dünya hayatında da inanılmaz etkiler meydana getirir. Nitekim Allah Resûlü (sas) şöyle buyurmuştur: “Rızkının bollaşmasını, ecelinin geciktirilmesini isteyen kimse akrabaları ile ilişkisini devam ettirsin.”²⁵

Aklımıza şöyle bir soru gelebilir: Akrabalarla ilgilenmek nasıl bizim rızkımızın bollaşmasına vesile olur? Bizim ecelimizin sabit bir vakti yok mu? Akrabalarla ilgilenmek nasıl bizim ömrümüzü uzatır?

Buna şöyle cevap verebiliriz: Bir kimse akrabalarıyla ilgilendiğinde, onlarla ilişki ve irtibatını sıkı ve canlı tuttuğunda Allah onun rızkını bereketlendirir. Çünkü Peygamberimizin başka bir hadisinde belirtildiği üzere bir kimse Müslüman kardeşine yardım ettiği sürece Allah da ona yardım eder. Müslüman bir kardeşinin ihtiyacını giderdiği sürece Allah da onun ihtiyacını giderir. Müslüman kardeşinin zor zamanlarında onun yanında olursa Allah da kendisinin zorluklarını hafifletir.²⁶ Rızkı ve kazancı bol olan bir kimse muhtaç olan akrabalarına yardım ettiğinde kendi rızkını da gönül rahatlığı ve iç huzuruyla yer. Ayrıca kendisi zor duruma düşecek olsa akrabaları da onun yardımına gelir. İşte bu şekilde bir hayat geçiren kimsenin ömrü de bereketli olur. Yalnızlık hissi duymaz, sevinçlerini akrabalarıyla paylaştığında sevinçleri çoğalır. Üzüntülü durumlarında akrabaları yanında olur. Böyle bir kimse öldüğünde de akrabaları ve dostları tarafından hayırla yâd edilir. Onun ardından dualar okunur ve amel defteri hep açık kalır.

Öte yandan akrabalarla alakayı kesmek, onlarla bağları koparmak da insanın dünyada birtakım kötü sonuçlara, istenmeyen durumlara maruz kalmasına yol açar. Allah Resûlü (sas) akrabalarla bağlantıyı kesmenin kötü sonuçlara ne kadar çabuk yol açabileceğini şu sözüyle dile getirmiştir:

“Ahiretteki günahı yanında dünyada da cezası en hızlı verilecek olan günah akraba ile bağları koparmak ve azgınlık yapmaktır.”²⁷

11. Akrabalarımız Müslüman Olmasalar da İlgilenmeliyiz

Hz. Ebû Bekir’in kızı Esma’nın annesi müşrik idi. Mekkelilerle Müslümanlar arasında Hudeybiye Antlaşması imzalanınca Medine’ye kızı Esma’yı görmeye gelmişti. Ancak Esma, annesi Müslüman olmadığı için onunla görüşüp görüşmemekte kararsız kaldı. Bu durumu Peygamberimize sordu, o da, “Annenle görüş, onunla ilgilen.”²⁸ buyurdu.

Bu, sadece anneye özgü bir hak değildir. Ailenin diğer fertleri ve akrabalar için de aynı durum söz konusudur. Bununla birlikte burada dikkat edilmesi gereken önemli bir husus vardır. Bir kimsenin ana-babası ya da akrabaları İslam’a düşmanlık ediyor, Müslümanlara kin duyuyor ise bu durumda bir Müslümanın onları dost edinmesi, onların sözünü dinlemesi, onlarla birlikte hareket etmesi asla doğru olmaz. Rabbimiz bu konuda şöyle buyurmaktadır:

“Allah, din konusunda sizinle savaşmayan ve sizi yurtlarınızdan çıkarmayanlarla iyi ilişkiler içinde olmanızı ve onlara adaletli davranmanızı yasaklamaz. Allah adaletli olanları elbette sever. Ancak Allah, din konusunda sizinle savaşmış, sizi yurtlarınızdan çıkarmış ve çıkarılmanıza yardım etmiş olanlarla dostluk kurmanızı yasaklar. Kim onlarla dost olursa işte bunlar kendilerine yazık etmişlerdir.”²⁹

“Allah’a ve ahiret gününe iman eden bir topluluğun, Allah’a ve peygamberine düşmanlık eden kimselere -babaları, oğulları, kardeşleri yahut diğer akrabaları da olsa- sevgiyle bağlandıklarını göremezsin.”³⁰

12. Akrabalarımıza Karşı Affedici ve Hoşgörülü Olmalıyız

Allah Resûlü’nün hayatındaki en önemli olaylardan biri de mübarek eşi Hz. Âişe’ye zina iftirası atılmasıdır. Bu olayın etkisi uzun bir süre devam etmiş, nihayet Rabbimiz Hz. Âişe’nin masumiyetine dair ayetler göndermiştir. Bu iftira olayına karışanlar arasında Hz. Ebû Bekir’in teyzesinin torunu olan Mistah b. Üsâse de vardı. Mistah, bu yaptığından dolayı büyük bir pişmanlık duymuştu. Ancak o güne kadar Mistah’a maddi yardımda bulunan Hz. Ebû Bekir bundan böyle Mistah’a maddi yardımda bulunmayacağına dair yemin etmişti. Bunun üzerine şu ayet-i kerime indi:

“İçinizden yardım sever ve zengin olanlar akrabaya, yoksullara ve Allah yolunda hicret edenlere artık bir şey vermeyeceğiz diye yemin etmesinler. Bağışlasınlar, hoş görsünler; Allah’ın sizi bağışlamasını arzu etmez misiniz? Allah çok bağışlayıcıdır, çok esirgeyicidir.”³¹

Bu ayetin gelmesi üzerine Hz. Ebu Bekir bu kararından vazgeçerek yardımlarına devam edeceğini açıklamıştır.³²

Akrabalara karşı affedici olmak konusunda bundan daha öte bir durum tasavvur edilemez. Akrabalarınızdan birisi sizin ya da ailenizden birisinin ırz ve namusu hakkında ileri geri laf söylese ancak sonradan pişman olsa, bu pişmanlığa rağmen onu affedip affetmemekte kararsız kalırsınız. Gönlünüzde ona karşı bir kırıklık oluşur. Affetseniz bile ona maddi yardımda bulunma gibi bir iyilikten uzak durmak istersiniz. Oysa ayet, bu durumlarda bile akrabayı affetmekten, onlara yardıma devam etmenin gerekliliğinden söz etmektedir. Dahası, “Allah’ın sizi affetmesinden hoşlanmaz mısınız?” buyurarak bunun, söz konusu güzel erdemleri yerine getirenler için Allah’ın affına sebep olacağını belirtir.

13. Akrabalarımızın Hoş Olmayan Tutumlarına Karşı Sabırlı Olmalıyız

İnsanlar arası ilişkilerde çoğu zaman yanıldığımız bir husus şudur: Bizler karşımızdaki insanlara iyilik etmek, onlarla ilgilenmek için onlardan da aynı karşılığı görmeyi bekleriz. Örneğin bizlere iyi davranana iyi davranırız. Bizi arayıp soranları biz de arayıp sorarız. Bize saygı duyanlara biz de saygı duyarız. Buna karşılık bizimle ilgilenmeyen, bizleri arayıp sormayan, dahası bize karşı saygılı davranmayanlarla irtibatımızı koparır, ilişkilerimizi sonlandırırız. Bu düşünce tarzı doğru değildir. Buradaki temel hata insanlar arası ilişkileri karşılıklılık esasına dayandırarak bir tür çıkar ilişkisine dönüştürmektir. Oysa şuurlu bir Müslüman, iyilik yapmayı karşısındaki kimsenin iyilik yapmasına değil Allah’ın rızasına bağlamıştır.

Karşımızdaki insanların bize karşı kaba davranması bizim de onlara kaba davranmamızla sonuçlanacaksa onlardan bir farkımız kalmamış olur. Söz gelimi bize kötü bir söz söyleyen kimseye biz de kötü sözle karşılık verirsek onunla aynı seviyeye düşmüş oluruz. Allah Resûlü (sas) akrabalık ilişkilerinin karşılıklılık esasına dayandırılmasını doğru bulmadığını şu sözüyle ortaya koymuştur:

“Akraba ile ilgilenen kişi, onların iyilik ve ilgisine aynı şekilde karşılık veren kişi demek değildir. Akraba ile ilgilenmek demek, kendisi ile ilgi ve alaka kesenlerle ilgi ve alakayı sürdürmeye çalışmaktır.”³³

Akrabalarla ilişkiyi devam ettirmenin gerekliliğini en güzel ortaya koyan olaylardan biri de şudur: Bir gün bir adam Allah Resûlü’ne gelerek akrabalarıyla ilgili dert yandı ve şöyle dedi:

“Benim birtakım akrabalarım var ben onlarla ilişkiyi sürdürüyorum, onlar benimle ilişkiyi kopartıyorlar. Ben onlara iyilik ediyorum, onlar bana kötülük ediyor. Ben onlara yumuşak davranıyorum onlar bana kaba ve sert davranıyorlar.” Bunun üzerine Allah Resûlü şöyle buyurdu:

“Eğer sen gerçekten dediğin gibiysen sanki onlara kızgın kül yediriyorsun. Sen bu hâline devam ettiğin sürece Allah tarafından seni onlara karşı destekleyecek bir yardımcı bulacaksın.”³⁴

14. Akrabalarımızın Dünya ve Ahirette İyiliğini İstemeliyiz

Bilinçli bir Müslüman nasıl ki kendisinin dünya ve ahirette huzur ve mutluluk içinde olmasını temenni ederse aynı şeyi başta ailesi ve akrabaları olmak üzere bütün mümin kardeşleri için de temenni eder.

Bir müminin ahirete dair en büyük isteği Yüce Allah’ın rahmetine kavuşarak cennete girmek ve cehennem azabından korunmaktır. Nitekim her namazın son rekâtında selam vermeden önce okuduğumuz duada bu dileklerimizi şu şekilde dile getiririz:

“Rabbimiz! Hesabın görüleceği gün beni, ana-babamı ve tüm müminleri bağışla!”³⁵

15. İyiliği Tavsiyede ve Kötülükten Sakındırmada Akrabalara Öncelik

Hz. Muhammed (sas) peygamber olarak görevlendirilince öncelikle en yakın akrabalarına davette bulunması emredildi.³⁶ Bunun üzerine Resûlullah, Kureyş kabilesini çağırdı, onlar da toplandılar. Onlara hem genel olarak hem de ayrı ayrı kabilelerini zikrederek seslendi:

–Ey Abdüşşemsoğulları, ey Ka’b b. Lüey oğulları, kendinizi cehennemden kurtarın. Ey Mürre b. Ka’b oğulları, kendinizi cehennemden kurtarın. Ey Abdümenâfoğulları, kendinizi cehennemden kurtarın. Ey Haşimoğulları, kendinizi cehennemden kurtarın. Ey Abdülmuttaliboğulları, kendinizi ateşten kurtarın. Ey Fâtıma, sen de kendini cehennemden kurtar. Çünkü Allah katında sizin için benim elimde hiçbir şey yoktur. Şu kadar var ki ben, sizinle akrabalık ilişkilerimi canlı tutacağım.³⁷

Şu hâlde akrabalarımız içinden dine, ahlaka uygun davranışlarda bulunmayan kimseler varsa başkalarından önce onları ıslah etmeye çalışmalıyız. Onların doğru yola gelip hidayet bulması için dua etmeli, gayret göstermeliyiz.

Dini anlatma, iyiliği emretme, kötülüğü engellemeye çalışma gibi faaliyetlerde akrabalarımıza öncelik vermeliyiz. Allah Resûlü, Veda Hutbesi’nde Cahiliye Dönemi’ndeki bütün faiz uygulamalarını kaldırdığını belirtirken, “İlk kaldırdığım faiz, (amcam) Abbas b. Abdulmuttalib’in faizidir.” diyerek, öncelikle bir akrabasının faizli alacaklarını kaldırdığını duyurmuştur.³⁸

16. Akrabamız Diye Taraf Tutmak Olmaz!

Hepimiz insanız ve kendimizi, yakınlarımızı koruma içgüdüsüne sahibiz. Şimdi düşünün: Ailenizin ve yakınlarınızın da yaşadığı bir binada yangın çıksa her şeyden ve herkesten önce aklınıza aileniz ve yakınlarınız gelmez mi? Akrabalarınızdan bazılarının yaşadığı bir ülke veya şehirde deprem olduğunu işitseniz aklınıza hemen orada oturan yakınlarınız gelmez mi?

Kişinin ailesi ve yakınları üzerine titremesi, herkesten önce onları aklına getirmesi, onların menfaatini üstün tutması elbette garipsenecek bir durum değildir. Bununla birlikte bu duygusal durum eğer kişinin adalet ve insaftan ayrılmasına yol açıyorsa işte orada bir sorun var demektir. İslam dini akrabalığa büyük önem vermekle birlikte kişinin kendisi, ana-babası ve akrabaları bile olsa haktan, insaftan ve adaletten ayrılmasını doğru bulmaz. Rabbimiz şöyle buyuruyor:

“Ey iman edenler! Kendinizin veya anne babanızın ve akrabanızın aleyhine de olsa adaletten asla ayrılmayın! Allah için şahitlik eden kimseler olun! (İnsanlar) zengin olsunlar, yoksul olsunlar Allah onlara sizden daha yakındır. Öyleyse siz duygularınıza uyarak adaletten ayrılmayın. Eğer adaletten sapar veya üzerinize düşeni yapmaktan geri durursanız bilin ki Allah yaptığınız her şeyden haberdardır.”³⁹

17. Akrabalarla İyi Geçinmenin Ölçüleri

Bu bölümün başından itibaren dinimizin akrabalık konusuna verdiği önemi ortaya koymaya çalıştık. Bunu yaparken aslında akrabalarımızla iyi geçinmek adına neler yapılması gerektiğine de dolaylı olarak işaret ettik. Ancak burada konuyu noktalamadan önce genel bir şekilde, “ne yaparsak akrabalık hakkını yerine getirmiş, onlarla iyi geçinmiş oluruz?” sorusuna maddeler hâlinde cevap vermeye çalışacağız.

1. Akrabalarımızı Allah için sevmeli, onlar ile irtibatımızı Allah’ın rızasını kazanmak adına sürdürmeliyiz.

2. Akrabalarımızın her durumda iyiliğini istemeli, onların dünya ve ahiret mutluluğu için dua etmeliyiz.

3. Akrabalarımız içinden Müslüman olmayanlar varsa onların da İslam nimeti ile şereflenmesi için gayret göstermeliyiz. Bunun için gerektiğinde onlarla sohbet etmek, kendilerine İslam’ı anlatan kitaplar vermek gibi yollara başvurabiliriz.

4. İyiliği emretme ve kötülüğe engel olma görevimize ilk olarak en yakınlarımızdan başlamalıyız. Kendi akrabalarımız içinde dinimizin yasakladığı haramları işleyenler varsa onların iyiliği için bu konuda kendilerini uyarmalı, düzelmeleri için gayret göstermeliyiz.

5. Akrabalarımızı belirli aralıklarla ziyaret etmeli, ziyaret etmemizin mümkün olmadığı durumlarda kendilerini arayarak hâl ve hatırlarını sormalıyız.

6. Akrabalarımızın düğün, sünnet, doğum gibi sevinçli zamanlarında yanlarında bulunmaya gayret etmeli, sevinçlerini paylaşmalıyız.

7. Akrabalarımız maddi açıdan sıkıntı içinde olduğunda zekât, kurban, sadaka, fitre gibi yardımlarımıza öncelikle onlardan başlamalı, kendilerini yardımsız ve desteksiz bırakmamalıyız.

8. Akrabalarımızın psikolojik sıkıntıları, korku ve endişeleri bulunduğunda bu sıkıntılarını hafifletmek için kendilerine güzel, gönül alıcı sözler söylemeli, onları sabırlı olmaya davet etmeliyiz. Çünkü müminlerin en önemli vasıflarından biri de birbirlerine hakkı ve sabrı tavsiye etmeleridir.⁴⁰

9. Bayram, kandil vb. mübarek gün ve gecelerde mümkün ise akrabalarımızla hediyeleşmeli, bunun mümkün olmadığı durumlarda hiç değilse bu mübarek zamanlarını kutlamalıyız.

10. Akrabalarımızla aramızda oluşabilecek birtakım sorunları büyüterek ilgi ve alakayı koparmak yerine af ve hoşgörü yolunu tutmalıyız. Özür dilememiz gereken davranışlar için özür dilemeli, akrabalarımızın bize yönelik özürlerini de kabul etmeliyiz.

11. Akrabalarımız arasında birbiriyle dargın olanları barıştırmaya gayret etmeli, böylece birlik ve beraberliği temin etmeliyiz.

12. Akrabalarımızın hastalanması hâlinde kendilerini ziyaret edip hâl ve hatırlarını sormalıyız.

13. Akrabalarımızın vefat etmesi hâlinde cenazelerine katılmalı, aile fertlerine taziyede bulunmalı, onların hüzünlerini paylaşarak azaltmaya çalışmalıyız.

14. Vefat etmiş olan akrabalarımızın ardından dua etmeliyiz. Yapabiliyorsak onlar için Kur’an okumalı, zaman zaman kabirlerini ziyaret etmeliyiz. Vefat eden akrabalarımızın geride bıraktıkları muhtaç kimseler varsa onlarla da yakından ilgilenmeliyiz.

Sonuç

İslam’ın mesajını iki maddede özetlemek mümkündür: “Allah’a hakkıyla kulluk etmek.” ve “İnsanlarla iyi geçinmek.” Yunus Emre bu ikinci hususu, “Yaradılanı severim, yaradandan ötürü.” ifadesiyle özetlemiştir.

İslam dini insanın yaratıcısına karşı görevlerini belirlediği gibi insanlar arası ilişkilerde riayet etmesi gereken ölçüleri de belirlemiştir. İnsan tek başına yaşayan bir varlık değildir. En yakınında ana-babasından başlamak üzere ailesi vardır. Sonrasında sıra sıra halkalar şeklinde diğer insanlarla ilişkileri yer alır. Ailemizden hemen sonra ilişkide bulunduğumuz insanların başında akrabalarımız gelir. Aslında akrabalarımız bizim geniş ailemizi oluştururlar.

Dinimiz akrabalık bağlarını korumanın önemi üzerinde sayısız uyarılarda bulunmuştur. Gerek ayetlerde gerekse Peygamberimizin yaşantısında bu konunun dünya ve ahiret hayatımız üzerinde ne kadar büyük bir öneme sahip olduğu vurgulanmıştır.

Şuurlu ve iyi bir Müslüman, akrabaları ile ilgi ve alakasını koruyan, onları daima arayan soran bir kimsedir. Onun akrabaları ile ilişkilerinde “karşılık gözetme” gibi bir durum söz konusu değildir. Tek taraflı bir ilişki sürdürme pahasına da olsa akrabaları ile bağlantısını koparmaz, ilgi ve alakasını esirgemez. İmkânı ölçüsünde muhtaç durumda olan akrabalarına maddi ve manevi yardımda bulunur. Onların doğru yolu bulmaları için gayret gösterir ve hayırlı bir ömür sürmeleri için dua eder. Hayırlı işlerinde akrabalarına destek olur, akrabalarının dine aykırı, adalet ve insafa uymayan davranışları olduğunda onları uyarmaktan, düzeltmeye çalışmaktan geri durmaz.

Sözlerimizi bir dua ile noktalayalım:

Rabbimiz bizleri akrabalık bağının önemini idrak eden ve bu bağa razı olacağın şekilde önem veren kimselerden eyle! Bizleri akrabalık bağını koparan, böylece senin rahmet ve rızandan mahrum kalan kimselerden olmaktan muhafaza eyle! Âmin.

Kaynakça

Buhârî, Ebu Abdillâh Muhammed b. İsmail el-, el-Câmiu’s-sahîh, nşr. Mustafa Dîb el-Buğâ, 6 Cilt, Dâru İbn Kesîr, Beyrut, 1987.

---------, el-Edebü’l-müfred, nşr. Semîr b. Emîn ez-Züheyrî, 1 Cilt, Mektebetü’l-meârif li’n-neşr ve’t-tevzî’, Riyad, 1998.

Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş’as es-Sicistânî, Sünen-i Ebî Davud, nşr. y. 4. Cilt, Dâru’l-kitabi’l-Arabî. Beyrut, ty.

Kur’ân Yolu, Erişim 18 Temmuz 2020, https://kuran.diyanet.gov.tr/Tefsir

Mâturîdî, Ebu Mansur Muhammed b. Muhammed b. Mahmud, Te’vîlatü’l-Kur’ân, el. Nşr. Mecdî Bâ Selûm, 10 Cilt, Dâru’l-kütübi’l-‘ilmiyye, Beyrut, 2005.

Müslim, Ebu’l-Hüseyn Müslim b. Haccac el-Kuşeyrî, el-Câmiu’s-sahîh, nşr. Muhammed Fuad Abdülbaki, 5 Cilt, Dâru İhyâi’t-türâsi’l-Arabî, Beyrut, ty.

Nesâî, Ebu Abdirrahman Ahmed b. Şuayb en-, Sünenü’n-Nesâî (el-Müctebâ), nşr. y. 9 Cilt, Dâru’t-te’sîl, Kahire, 2012.

Taberî, Ebu Cafer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd b. Kesîr b. Galib el-Âmilî et-, Câmiu’l-beyân fî te’vîli’l-Kur’ân, nşr. Ahmed Muhammed Şâkir, 24 Cilt, Yy. Müessesetü’r-risâle, 2000.

Tirmizî, Muhammed b. İsa b. Sevre b. Musa b. ed-Dahhâk et-, Sünenü’t-Tirmizî, nşr. Beşşâr Avad Ma’rûf, 6 Cilt, Dâru’l-garbi’l-İslâmî, Beyrut, 1998.

1 Prof. Dr. Soner DUMAN, Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, İslam Hukuku Ana Bilim Dalı Başkanı ve Öğretim Üyesi

2 İsrâ, 17/26.

3 Tirmizî, “Ebvâbü’l-birr ve’s-sıla”, 9; Ebû Dâvûd, “Zekât”, 46.

4 Kur’ân Yolu Meali, 18 Temmuz 2020, Nisâ, 4/36.

5 Buhârî, “Zekât”, 1; Müslim, “İman”, 12.

6 Nisâ, 4/1.

7 Müslim, “el-Birr ve’s-sıla ve’l-âdâb”, 2; Ebû Dâvûd, “Edeb”, 1.

8 Bakara, 2/27; Ra’d, 13-25.

9 Ra’d, 13/20-21.

10 Müfessirlerden bu yönde açıklama yapanlara örnek olarak bk. Taberî, Câmiu’l-beyân, 1/415, 19/428; Mâturidî, Te’vîlatü’l-Kur’ân, 1/408, 6/334.

11 Muhammed, 47/22.

12 Buhârî, “Edeb”, 13; Müslim, “el-Birr ve’s-sıla ve’l-adab”, 16.

13 Buharî, “el-Edebü’l-müfred”, 1/36.

14 Buhârî, “el-Edebü’l-müfred”, 1/35.

15 Hûd, 11/114.

16 Tirmizî, “Ebvâbü’l-birr ve’s-sıla”, 55.

17 Tirmizî, “Ebvâbü’l-birr ve’s-sıla”, 6.

18 Âl-i İmran, 3/92.

19 Buhârî, “Zekât”, 43; “Vekâlet”, 15; “Vesâyâ”, 17.

20 Bakara, 2/215.

21 Müslim, “Zekât”, 41; Nesâî, “Zekât”, 59.

22 Rûm, 30/38.

23 Nahl, 16/90.

24 Tirmizî, “Zekât”, 26.

25 Buhârî, “Edeb”, 12; Müslim, “el-Birr ve’s-sıla ve’l-âdâb”, 21.

26 Müslim, “ez-Zikr ve’d-duâ”, 38.

27 Buharî, “el-Edebü’l-müfred”, 1, 38.

28 Buhârî, “Edeb”, 8; Müslim, “Zekât”, 50.

29 Mümtehine, 60/8-9.

30 Mücâdele, 58/22.

31 Nûr, 24/22.

32 Tirmizî, “Tefsir”, 25.

33 Buhârî, “Edeb”, 15; Ebû Dâvûd, “Zekât”, 46; Tirmizî, “Ebvâbü’l-birr ve’s-sıla”, 10.

34 Müslim, “el-Birr ve’s-sıla ve’l-âdâb”, 22.

35 İbrâhîm, 14/41.

36 Şuarâ, 26/214.

37 Müslim, “İman”, 348.

38 Müslim, “Hac”, 147; Ebû Dâvûd, “Menâsik”, 58.

39 Nisâ, 4/135.

40 Asr, 103/3.

ARKADAŞ/DOSTLARIMIZ VE BİZ¹

Giriş

Resûlullah (sas) şöyle buyurmuştur:
“Kişi dostunun dini üzeredir. Bu yüzden her biriniz, kiminle dostluk ettiğine dikkat etsin.”²

Bana arkadaşını söyle sana kim olduğunu söyleyeyim.”, “Arkadaş kurbanı oldum.”, “Bir elin nesi var iki elin sesi var.”, “İyi dost kara günde belli olur.”, “Körle yatan şaşı kalkar.”, “Üzüm üzüme baka baka kararır.”, “Dost dostun ayıbını yüzüne söyler.”, “Düşenin dostu olmaz.”, “Parayla dost bulunmaz.” Arkadaşlık ve dostluk üzerine o kadar çok atasözümüz var ki ben diyeyim on tane siz deyin yüz tane. Her biri altın değerinde deneyimlerden süzülmüş sözlerdir. Hepsinin de vermek istediği mesaj aşağı yukarı aynıdır: Aman arkadaşa dikkat et! İyilerle arkadaş ol!

Her şeyin olduğu gibi arkadaşlığın da sorumlulukları, sınırları, edep ve adapları vardır. Dikkatinizi çektiyse atasözlerinin çoğu olumsuz çağrışımlar içermektedir. Demek ki arkadaşlığın getirdiği sorumluluğu yerine getirenler pek fazla değil. Öyleyse gelin bu sorumluluğu çoğaltalım. Nasıl mı? Tabii önce arkadaşlık ve bizi konuşarak. Haydi buyurun…

1. Arkadaşlarımız ve Biz

Karşılıklı olarak birbirlerine sevgi ve anlayış gösteren kimselerden her birine arkadaş diyebiliriz. Bir arkadaşa sahip olmak bizim için önemli bir ihtiyaçtır. Arkadaş, iyi günümüzde mutluluğumuzu paylaşacağımız, zor günümüzde de sırtımızı yaslayacağımız bir dayanaktır.

Günlük hayatımızda birçok insanla tanışıp arkadaş olabiliyoruz. Fakat arkadaşlarımız arasında iyileri olduğu kadar kötüleri de vardır. Kimi zaman iyi niyetle başlayan bir arkadaşlık ilişkisi yanlış yönlere kayabilir. Halkımız arasındaki, “kötü arkadaş kurbanı” sözü bunu anlatır. Bu söz arkadaş seçiminin çok önemli olduğuna işaret eder.

Güzel bir bitki güzel ve verimli toprakta yetiştiği gibi arkadaş çevresinin güzel olduğu yerde de iyi arkadaşlıklar kurulur. Her canlının bir çevresi vardır. Bizim arkadaş çevremiz de kendi değerlerimize uygun olmalıdır. Bu nedenle arkadaş seçimi konusunda çok dikkatli olmalıyız.

Kimliğimizi şekillendiren unsurlardan biri de arkadaş grubumuzdur. Onların eğilimleri ne ise biz de onlarla beraber anılırız. Hepimiz çevremizden etkileniriz. Bu durumda arkadaş seçiminde bazı önceliklerimiz hatta şartlarımız olmalıdır. Bunların başında duygudaşlık ve aynı değerleri paylaşma hassasiyetinin geldiğini söyleyebiliriz.

Öte yandan arkadaş denince kimimizin aklına dost, dost denince de kimimizin aklına iyi arkadaş gelir. Bu durum arkadaşlıkla dostluğu karıştırdığımız anlamına gelebilir. Bu husus üzerinde biraz düşünelim.

2. Dost Deyince Ne Anlıyoruz?

“Ağaç yaprağıyla, insan dostuyla güzeldir.”, “Dost, acı söyler fakat doğru söyler.”, “Dostluk para ile alınıp satılmaz.”, “İyi dostu olanın aynaya gereksinimi yoktur.”, “Dost kara günde belli olur.” gibi atasözleri kültürümüzde dostluk ile ilgili yer alan onlarcasından sadece birkaçı. Bu sözler, dostluğun bizler için bir ihtiyaç olduğunu gösterir. Yine Türkçemizde bulunan “İyi gün dostu olmak, dost canlısı” gibi deyimler de dostluğun önemini gösteren başka ifadelerdir.

Dost bir insanı gönülden seven, onun iyiliğini isteyen, iyi ve kötü gününde yanında olan, ona yardım eden kimsedir. Dostlukta ana nokta sevgi ve samimiyettir. İnsan ancak sevdiği ve samimi olduğu kimse ile dost olur. Diğer bir ifadeyle dostluk sevginin ve samimiyetin ilerlemiş biçimidir.

O zaman bizler hem arkadaşlarımızı hem de dostlarımızı iyi tanımalıyız. Onların bizim için ne anlam ifade ettiğini iyi bilmeliyiz.

3. Arkadaş ve Dost Arasındaki Fark

Dost dediğimiz kişi arkadaşlarımızla kıyaslanamayacak kadar sevilen, sayılan ve güvenilen kimsedir. Arkadaşlıktaki sevgi, saygı ve güven ilişkisi dostluktaki kadar yoğun değildir. Çünkü dostlukta hiçbir çıkar ilişkisi söz konusu değilken arkadaşlık ilişkilerinde zaman zaman çıkar ilişkileri de olabilir.

Dost, dostunun kendisinden daha iyi konumlara gelmesinden, kendisinden daha iyi olmasından en küçük rahatsızlık duymaz. Hatta yeri geldiğinde bunun için çaba gösterir. Ancak arkadaşlıkta durum böyle değildir. Araya kıskançlıklar girebilir.

Dostlar devamlı bir görüşme hâlindedir. Aylar ya da yıllar geçse de bağlarını koparmazlar, tersine daha da kuvvetlendirerek devam ettirirler. Birbirlerinin hâlini ve hatırını sormadan duramazlar. Arkadaşlar arasındaki görüşmeler ise çoğunlukla o kadar sıkı ve planlı olmayabilir. Çünkü arkadaşlık ilişkilerinde birlikte olunan ortamın belirleyici bir etkisi vardır. Yani çoğunlukla okul arkadaşlığı, sınıf arkadaşlığı, mahalle arkadaşlığı, kafe arkadaşlığı, iş arkadaşlığı gibi aynı ortamı paylaşmanın getirdiği bir beraberlik durumu hâkimdir. Bu gibi arkadaşlıklar süreli veya geçici olur.

Yine bir arkadaşımızla küs kalabilir, çevremiz değiştikten sonra bir daha görüşmeyebiliriz. Çoğu zaman onun eksikliğini hissetmeyiz bile. Tabii burada sağlam temellere dayanan arkadaşlıklarımızı kastetmiyoruz. Dostlukta ise durum farklıdır. Yeri geldiğinde dostunuz sizi mutlu edebilmek için pek çok sıkıntıyı göğüsleyebilir. Kötü gününüzde sizinle birlikte ağlar, sizin için fedakârlık yapar.

Gerçek dost bir iki olayda gösterilen tavırla ya da kısa bir sürede anlaşılmaz. Bunun için biraz zamana ihtiyaç vardır. Atalarımızın dediği gibi, “Altın ateşte, insan mihnette (sıkıntıda) belli olur.” Altının elde edilmesi madenin eriyeceği yüksek dereceli bir sıcaklığa sahip ateşe ihtiyaç duyar. Aynı şekilde bir kimsenin gerçek değeri ve gerçek dostluğu da büyük sıkıntı ve zorluklar karşısında sergilediği tavırlarda ortaya çıkar.

İlişkilerimizde yaptığımız en büyük hata, iyi bir arkadaşımızı dost konumuna koyup, ondan bir dosttan beklediğimiz şeyleri beklemek ve gerçekleşmeyince de kendimizi yıpratmaktır. Bu aşamada dikkat etmemiz gereken nokta gerekli tecrübeleri yaşamadan aceleyle her önümüze gelen arkadaşı dost seviyesine çıkarmamaktır. Diğer bir ifadeyle arkadaşlık ilişkilerini zamana yaymak daha doğru olacaktır.

4. Ya Sanal Arkadaşlıklara ve Dostluklara Ne Demeli?

Son yıllarda arkadaşlık kavramında ve arkadaşlık ilişkilerinde bazı değişimler yaşıyoruz. Yaşadığımız sanal dünya ve kullandığımız sosyal medya ağları geleneksel arkadaşlık ve dostluk bağlarımızda aşınmalar meydana getirdi. Alışkanlıklarımızı değiştirdi. Sanal arkadaşlıklar çoğaldı. Bu durum bizleri gerçek hayattan uzaklaştırmaya başladı. Gerçek dostlarımızdan uzak düşürdü. Bunun yanında bizlere kıskançlık, beğenme ya da beğendirme takıntısı dayattı.

Sosyal medya ağlarının sanal arkadaşlıklar kurmak ve bilgi edinmek açısından bazı imkânlar sunduğu bir gerçektir. Ama bu ağların bizlere gerçek bir arkadaşlık ve dost sıcaklığı yaşatması mümkün değildir. Zira dostluk yeri geldiğinde arkadaşının kapısına gidip “Ben geldim.”, “Dertleşelim”, “Bir çay içelim.” gibi samimi teklifler yapabilmektir. Sanal arkadaşlıklarda ise bu tür duyguları yaşamak söz konusu değildir.

Şunu belirtelim ki sanal dünyanın arkadaşlığı tam anlamıyla arkadaş ve dost ihtiyacımızı gidermez. Sanal dünyanın bize kazandırdığı binlerce belki on binlerce arkadaş olabilir. Fakat hakiki arkadaşlık ve dostluk söz konusu olunca böyle çok büyük sayılar söz konusu değildir. Dostluklar samimi olduktan sonra az da olsa bize güzellikler katmaya yeter.

Öte yandan sanal dünyada kötü niyetli insanların gizli tuzaklarıyla da karşı karşıya kalabiliriz. Zira kötü bir düşünce ya da duygu, bazen bir arkadaşlık isteği, bazen bir video, bazen ilgi çekici bir paylaşımla karşımıza çıkabilir. Biz ne kadar iyi niyetli olursak olalım, onlar bizim zayıf yönlerimizi kullanarak bizleri tuzağa düşürebilirler. Bunun için bizler sanal dünya hakkında hem doğru bilgilere sahip olmalı hem de çok dikkatli hareket etmeliyiz.

5. Dostluk Bizim İçin Vazgeçilmez Bir İhtiyaçtır

Bir insanı sevmek, onunla dost olmak, içini dökmek, sırlarını paylaşmak, iyi ve kötü gününde birlikte olmak arzusu, insanın doğasında var. İnsan, canı sıkıldığı, morali bozulduğu, bir musibetle karşılaştığı zaman kendisini teselli edecek, yardımcı olacak, yol gösterecek, mutlu ve sevinçli, hayırlı ve başarılı işlerinde birlikte olacak, tebrik, takdir ve teşvik edecek bir dosta her zaman ihtiyaç duyar. Bundan dolayı “Dost dostun sığınağıdır.” denilir.

Her insanın nasihate, birtakım tavsiyelere, doğruya yönlendiren arkadaşlara ihtiyacı bulunur. Zira inancımıza göre peygamberler dışında hiç kimse kusur ve günah işlemekten uzak değildir. Hiç kimse kendi söylediklerinin, ortaya koyduğu düşüncelerin ve yaptığı davranışların mutlak doğru olduğunu iddia edemez. Bu durum her bilenin başka bir bilene, her yola çıkanın başka bir yol gösterene ihtiyacı olduğunu gösterir.

Büyüklerimiz, “önce refik sonra tarik” yani “önce yoldaş, sonra yol” diyerek hayat yolunda yanımızdaki insanları doğru seçmemizi tavsiye etmişlerdir. Hangi amaçla olursa olsun, bir yolculuğa çıkacağımız zaman öncelikle yol arkadaşlarımızı iyi seçmeliyiz. Bizi yarı yolda bırakacak veya yolda bize ayak bağı olacak insanlarla yola çıkmaktan uzak durmalıyız. Çünkü arkadaş seçimi baştan yanlış olursa sonra hatadan dönmek zor olur. Zira uzun süre birlikte olmanın pekiştirdiği bir yakınlık meydana gelir. Karşılıklı hak-hukuk, hatır-gönül ilişkileri doğar. Neticede göz göre göre bir felakete doğru yol alınır.

Diğer taraftan insan kimi zaman yürüdüğü yoldaki tehlike veya engelleri göremeyebilir. İşte burada gerçek dost kendini belli eder. Bize gereken uyarıyı yapar. Bu yüzden bizler her zaman gerçek dostlarımıza kulak vermeli, onların ikazlarını dikkate almalıyız. Bu yüzden şu söz oldukça anlamlıdır: “İnsan dostluk, dayanışma ve karşılıklı yardımlaşma olmaksızın ne bu dünyada ne de ahirette tam olarak selamete ulaşabilir.”³

Çağımızın önemli düşünür ve edebiyatçılarından biri olan Halil Cibran, dostu ne güzel anlatır: ‘‘Dostunuz sizin cevap bulan ihtiyaçlarınızdır. Sevgiyle ektiğiniz ve şükranla biçtiğiniz tarlanızdır. O sizin sofranız, ocak başınızdır. Çünkü siz ona aç gelir ve huzura kavuşmak için başvurursunuz… Vakit öldürmek için aranan dost bir hiçtir. Dostu yaşanmaya değer saatler için seç. Çünkü onun vazifesi ihtiyacınızı karşılamaktır. Boşlukla karşılamak değil.”⁴

6. Dostluk Bizim İçin Bir Nimet

Dostluğu Yüce Allah’ın insanlara bahşettiği en büyük nimetlerden biri olarak görmeliyiz. Şüphesiz güzellikler dostluklarla yayılır. Üzüntüler de dostlarla hafifler, kaybolur.

Dostluk samimi insanlarla kurduğumuz sıcak bir ilişkidir. Çünkü dostlukta karşılıksız bir ilişki söz konusudur. Böyle bir ilişkide Allah rızası önceliklidir. Nitekim Allah rızası için olan kardeşliğin, dostluğun ahiretteki faydası hakkında Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: “Kim dünyada Allah rızası için bir dost severse, ahirette de Allah Teâlâ ona cennette bir köşk bina eder.”⁵

Dostluk zaman zaman zorunlu etkenlere bağlı olarak kendiliğinden kurulur. Dostluğun bu çeşidi en güçlü olanıdır. Tabii ve zorunlu sebeplere dayandığı için süreklidir. Bu dostluk genellikle ruhi yapıları, karakterleri uyuşan kimseler arasında gerçekleşir. Bizler de gerçek dostları, inancı, düşüncesi, idealleri vs. bizimle örtüşen kişiler arasında aramalıyız. Bulursak büyük bir nimete kavuşmuşuz demektir ki kıymetini bilelim.

7. Kimleri Dost Olarak Görelim?

Yaratılış ve yapı bakımından insanlar birbirinden farklıdır. Bu farklılık dostluk ilişkilerinde de kendini gösterir. Dost edindiklerimiz uzun bir ilişki sürecinin ardından içini dışını iyi bildiğimiz kişilerdir. Böyle kişilerle aramızda sağlam bir güven duygusu oluşur. Bu dostun en açık özelliği, dostunun mutluluk ve sıkıntısını kendi mutluluk ve sıkıntısı gibi görmesidir. Dostunun her daim yardımına koşması, iyi ve kötü gününde onunla beraber olmasıdır. Bu noktada Peygamberimizin şu sözü ne kadar da anlamlıdır:

“Allah katında arkadaşların hayırlısı arkadaşına faydalı olan, komşuların hayırlısı da komşularına faydalı olanlardır.”⁶

Gerçek dost az bulunur. Onları kıymetli yapan da aslında az bulunmalarıdır. Böyle dostların kıymetini bilmeliyiz. Bu dostluğu her daim güçlendirmeli, her zaman takdir etmeliyiz. Ancak kötü niyetli insanlar da dostluk perdesinin arkasına saklanıp bize türlü türlü tuzaklar kurabilirler. O nedenle çok dikkatli ve uyanık olmalıyız.

Bilindiği üzere nice insan, dostları yüzünden perişan olmuş, dünya ve ahiretini tehlikeye atmıştır. Bu sebeple bir atasözünde, “Şeytanın dostluğu darağacına kadardır.” denilir. Diğer bir ifadeyle kötü dost kişiyi yoldan çıkarıp ölüme kadar sürükleyebilir ama ölümün eşiğinde onu kaderiyle baş başa bırakır. Bu sebeple insan, dost edineceği kimseleri iyi seçmelidir.

Bizler bütün bunları göz önüne getirerek tarafımızı doğru seçmeliyiz. Şunu ifade etmeliyiz ki gerçek dost, dostunun zararını gidermeye çalışan ve devamlı fayda sağlayandır.

8. Dostlarımız Kimlerdir?

Pek çok konuda olduğu gibi “dost edinme” konusunda da Kur’an bize rehberlik eder. Kur’an-ı Kerim müminleri dost edinmeyi teşvik ederken, mümin olmayanlarla candan dostluk kurmayı yasaklar. Müminlerin aralarındaki dostluğun sürekli olması için iyilik yapılması ve kötülüğe karşı bile iyilikle karşılık verilmesi tavsiye edilir. Şimdi Yüce Kitabımız Kur’an’a göre, bizlerin dostluk kurması gereken kimseleri görelim.

8.1. En Yakın Dostumuz Yüce Allah’tır (cc)

Her şeyden önce müminlerin gerçek dostu, koruyucusu ve yardımcısı Yüce Allah’tır. Söz gelimi Kur’an-ı Kerim’de üç yerde, “(Ey müminler!) Sizin için Allah’tan başka ne bir dost ne de yardımcı vardır.”⁷ buyrulur. Bu ayette inananlara hangi işleri olursa olsun, hangi problemleri bulunursa bulunsun, bütün bunlar karşısında Yüce Allah’tan başka onların işlerini yoluna koyacak, onları destekleyecek ve düşmanlarına karşı yardım edecek kimsenin bulunmadığı hatırlatılır.

Başka bir ayet-i kerimede de, “Allah, iman edenlerin dostudur. Onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır.”⁸ buyurulur. Yani bizler iman edersek Allah bizim dostumuz olur ve bizlerin yolunu aydınlatır. Böylece bizlerin kalbi huzurlu, zihni berrak, aklı karışıklıktan uzak olur. Bu durum aynı zamanda bizim için büyük bir şeref ve güven kaynağıdır.⁹

Öte yandan bazı ayetlerde Yüce Allah’ın müminleri sevdiği, amellerinin karşılığını tam vereceği, onları kötülüklerden koruyacağı, onlara yardım edip onlardan razı ve hoşnut olacağı bizlere haber verilir.

“Allah, muttakilerin dostudur.”¹⁰

“Dost yalnız Allah’tır.”¹¹

“Allah, iman edenlerin dostudur.”¹²

“Biliniz ki Allah sizin dostunuzdur, O ne güzel dosttur ne güzel yardımcıdır.”¹³

“Dost olarak Allah (size) yeter, yardımcı olarak da Allah size yeter.”¹⁴

Peki, Yüce Allah’ın Dostluğunu Nasıl Kazanırız?

Bizleri yoktan var eden ve varlığından haberdar eden Rabbimizin dostluğunu kazanmak çok önemli. İşte bu noktada bizlere bazı görevler düşmektedir. Bu görevlerin başında iman edip güzel işler yapmak, Yüce Allah’ın ve Peygamberimizin emir ve yasaklarına uymak, yaratılanların haklarına saygı duymak gelir. Kısacası inananlar Kur’an ve sünnete ne kadar uyar ve günahlardan ne kadar sakınırsa o nispette Allah’ın dostluğunu elde eder.

Şunu da unutmamalıyız ki Yüce Allah’ın dostluğunu elde edebilmek, daima O’nu anmaya ve O’nun bizleri her yerde ve her zaman gördüğünü bilip hissetmeye bağlıdır. Nitekim Allah Teâlâ kendisini anan kulunu sevip dost edindiği gibi, onu bütün yarattıklarına da sevdirir. Kul, dudağını kımıldatıp Yüce Allah’ı her andığında, O (cc) kuluyla beraber olur.¹⁵ Nitekim bir kutsi hadiste bu durum şöyle ifade edilir:

“Yüce Allah buyuruyor ki: Kulum beni nasıl düşünüyorsa ben öyleyim. O beni anarken ben onunla beraberim. O beni kendi başına anarsa, ben de onu kendim anarım. O beni bir topluluk içinde anarsa, ben onu daha hayırlı bir topluluk içinde anarım. O bana bir karış yaklaşırsa ben ona bir arşın yaklaşırım. O bana bir arşın yaklaşırsa ben ona bir kulaç yaklaşırım. O bana yürüyerek gelirse ben ona koşarak giderim.”¹⁶

Mümin, hem rahatlık, bolluk, sıhhat ve afiyet zamanlarında hem de sıkıntı, hastalık, musibet ve felâket zamanlarında Rabbini anmalıdır. Sadece O’ndan yardım istemeli ve asla gaflete düşüp de O’nu unutmamalıdır. Aksi takdirde Yüce Rabbimizin dostluğunu kazanmak mümkün olmaz.

8.2. Meleklerle Dostluğumuz

Bildiğimiz gibi melekler, Yüce Allah’ın emir ve yasaklarına karşı gelmeyen, O’nu öven, O’na secde eden ve asla kibirlenmeyen nurani varlıklardır. Melekler insanlar için dua ederler. Ölüm zamanı gelen insanların canlarını alırlar. Cennet kapılarında müminleri karşılayıp selamlar ve cennetle müjdelerler.

Melekler, dünyada da ahirette de müminlerin dostlarıdır. Bu sebeple onlara yardım ederler. Melekler pek çok bakımdan insanlara dostluk sergilerler. Söz gelimi dünya hayatında dostları olan insanların bağışlanmaları için dua ederler. Ruhlarını teslim eden dostlarını selam ve müjde ile bu dünyadan uğurlarlar. Ebedî âlemde cennetin kapısında selam ile karşılarlar.¹⁷ Bir Müslüman, bir din kardeşi için gıyabında dua edecek olsa, melek ona, “Bir misli de senin olsun.” diye dua eder.¹⁸

Meleklerin dostluğunu Rabbimizin buyruklarına tam olarak uyarak, gerçek manada kulluk vazifelerimizi yerine getirerek kazanabiliriz. Meleklerin dostluğunu kazanan, böyle bir dosta sahip olan dünyada da ahirette de huzurlu olur.

8.3. Peygamber ve Müminlerle Dostluğumuz

Peygamber ve müminler, birbirlerinin dostlarıdırlar. Yüce kitabımız Kur’an-ı Kerim’de müminlere hitaben şöyle buyurulur:

“Sizin dostunuz, ancak Allah’tır, peygamberidir, bir de Allah’ın emrine boyun eğerek namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren müminlerdir.”¹⁹

“Müminlerin erkekleri de kadınları da birbirlerinin dostlarıdır; iyiliği teşvik eder, kötülükten alıkoyarlar, namazı kılar, zekâtı verir, Allah ve Resûlü’ne itaat ederler.”²⁰

Bu ayetlerden anlıyoruz ki bizler, öncelikle Yüce Allah’ı, Peygamberi ve müminleri dost edinmeliyiz. Bu takdirde Allah’ın yardımı da bizlerle olacaktır. Nitekim bir ayet-i kerimede bu hakikat şöyle ifade edilir: “Kim Allah’ı, peygamberini ve iman edenleri dost edinirse, bilsin ki Allah’tan yana olanlar mutlaka galip geleceklerdir.”²¹

Ayet-i kerimelerde Müslümanın dostu olarak üçlü bir dostluk çerçevesi sunulur. Bunlar; Cenab-ı Allah, Hz. Peygamber ve namaz kılıp zekât veren müminlerdir. Yani müminlerin kalplerini ve gönüllerini açacakları kimseler olarak öncelikle Yüce Allah, Hz. Peygamber ve müminler gelmektedir. Hz. Peygamber’in dostluğu, iman ve örnek alma bakımından hayati bir önem taşır. Müminlerin dostluğu ise kalıcı bir dostluk çevresi oluşturma açısından önemlidir.

Yüce Allah’ı, Peygamberi ve iman edenleri dost edinenler, bu dostluklarıyla Rablerinin yardımına layık olma özelliği kazanırlar. Cenab-ı Allah’ın yardımı ise zaferi beraberinde getirir. Dolayısıyla hayatı boyunca dost ve düşmanını bilmeyen insanların, üstün gelmesi ve zafere ulaşması imkân dâhilinde değildir.

9. Kimlerden Uzak Durmalıyız?

Yüce Allah, Kur’an’da bizim dost edinebileceğimiz kimseleri gösterdiği gibi dost edinmememiz gereken kimseleri de haber vermiştir. Cenab-ı Allah’ın bizim için uygun görmediği kimseleri kesinlikle dost edinmemeliyiz. Peki, kimdir bunlar?

9.1. Gayrimüslimler

Gayrimüslim, İslam dininden olmayan bütün grupları kapsayan genel bir nitelemedir. Bu noktada Kur’an-ı Kerim müminleri uyararak kendileri dışındakilerin, Müslümanların hayati önem taşıyan sırlarını öğrenecek, muhtaç olduklarında kendilerini koruyacak derecede dostları olamayacağını ifade eder.²²

İnsanın, dost edindiklerine benzeme tehlikesi bulunmaktadır. Bununla birlikte İslam âlimlerinin büyük çoğunluğuna göre gayrimüslimlerle samimi dostluk kuran kimse küfre rıza göstermedikçe dinden çıkmış sayılmaz. Ancak kimi dost edineceği konusunda hataya düşmüş olur.²³

Mümin olmayanları dost edinme yasağı, onlarla iyi geçinmemek anlamına gelmez. Toplum ve devletin emniyet ve selameti bakımından devlet sırlarını onlara verecek derecede kendileriyle samimi olmak veya devletin sırlarını yahut menfaatlerini alakadar eden önemli görevleri onlara teslim etmek yanlıştır. Ancak bununla birlikte, onlarla beşerî münasebetlerin yürütülmesinde herhangi bir sakınca yoktur.²⁴

Öte yandan Kur’an-ı Kerim, Müslümanlara karşı düşmanca tavır almayan kimselerle beşerî münasebetlerin yürütülmesini, gerektiğinde onlara iyilik edilmesini, haklarında adaletli davranılmasını tavsiye eder. Ayrıca böyle yapanları Yüce Allah’ın sevdiğini bildirir.²⁵

Müslümanların menfaatine olduğu müddetçe gayrimüslimlerle dostluk antlaşmaları imzalamakta bir sakınca yoktur. Nitekim Hz. Peygamber Medine’deki Yahudilerle vatandaşlık antlaşması yaptığı gibi müşrik kabilelerle de ittifak antlaşması yapmıştır. Samimi dost edinmeleri yasaklananlar, İslam’a ve Müslümanlara karşı düşmanca tavır alanlar, onlarla savaşmak ve onları yurtlarından çıkarmak için birbirlerine destek olanlardır.²⁶

Yüce Allah’ın dostlarını dost, düşmanlarını düşman edinmek imanımızın bir gereğidir. Kâfirler, İslam ve müminler aleyhine açıkça faaliyet gösterdikleri sürece onlarla dostluk kuramayız. Kur’an da bu konuda açık uyarılarda bulunur: “Ey müminler! Müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmeyin.”²⁷ Aynı doğrultuda şöyle bir uyarı daha yapmaktadır: “Müminler, müminleri bırakıp da kâfirleri dost edinmesin. Kim böyle yaparsa Allah ile bir dostluğu kalmaz.”²⁸

Yukarıdaki ayetlerde çeşitli vesilelerle tekrar edilen “müminleri bırakıp kâfirleri dost edinmeme, müminleri ihmal ederek kâfirleri dost tutmama” emri, müminlerle gayrimüslimler arasındaki bütün iyi ilişkileri yasaklayan bir hüküm değildir. İman edenler öncelikli olarak dost, veli ve taraf görülmelidir. Bu şart sağlandıktan sonra gayrimüslimlerle de insanlık için hayırlı olacak, faydalar sağlayacak, kötülükleri önleyecek ilişkiler kurmak, anlaşmalar yapmak ve dayanışmalarda bulunmak yasak değildir, hatta teşvik edilmiştir.²⁹

Arada düşmanlık olmadığı sürece gayrimüslimlerle alışverişi, ticareti, komşuluğu, bilim, teknik, sanat, üretim ve faydalı şeylerde onlardan yararlanmayı, iş birliği yapmayı, yardımlaşmayı, onlara iyilik yapmayı ve adaletli davranmayı devam ettiririz.

Karşımızdaki kim olursa olsun haklara riayet etmek, ahde vefa göstermek, güzel muamelede bulunmak, adalet, ihsan ve merhamet gibi güzel davranışlarda bulunmak imanımızın gereğidir. Yani bizler, kâfir de olsa her insanın hakkına riayet ederiz. Hiç kimseye zulmetmeyiz. Herkesin hayrını ve yararını isteriz. Bunun için de bütün insanları imana, salih amele, güzel ahlaka ve güzelliklere davet ederiz.

Şu hâlde bizlere yasaklanan dostluk müminlerin sırlarını kâfirlere verme, kâfirlerin İslam’a uymayan inanç, düşünce, eylem, söz ve davranışlarını benimseme tarzındaki dostluktur. Böyle bir davranışı gerçekten iman etmiş olan hiçbir kimsenin yapmaması lazımdır.

9.2. Münafıklarla Dostluktan Uzak Durmalıyız

Gerçek anlamda iman etmediği hâlde, Müslüman gibi görünen kimseye münafık diyoruz. Çeşitli sebeplerden dolayı İslam tarihinin her döneminde, Müslüman olmadığı hâlde kendisini öyle gösterenler hep olagelmiştir. Bunlar düşmanlıklarını sürekli gizledikleri için onların dostluk ve yardımlarına güvenmemeliyiz.

Öte yandan bizim elbette Müslümanlara düşmanca davranmayan, sözlerine sadık kalan kimselerle barış ve iyi ilişkiler içinde olmamız gerekir. Bununla birlikte her şeyden önce bizim asıl güveneceğimiz, dayanacağımız, kader birliği yapacağımız kimseler Müslüman kardeşlerimizdir. Bizim müminleri bırakıp münafık karakterli kimseleri dost edinmemiz, onlarla beraber olmayı tercih etmemiz doğru değildir. Çok acı tecrübeler yaşamamıza sebep olabilir.

9.3. Allah’a, Peygamberlere ve Müminlere Düşmanlık Yapanlar

Hiç şüphesiz bizler, dostumuz kadar düşmanımızı da bilmeli ve ona göre tedbirli olmalıyız. Aslında dostluğu bilmemiz aynı zamanda düşmanı bilmekle olur. Bu yüzden Rabbimizin emirleri bize dostluğu tanıtırken, yasakları da düşmanı tanıtmaktadır.

Kur’an’a göre; müşrikler, münafıklar, kâfirler, iblis ve şeytan Allah’ın düşmanlarıdır. Zira bunlar Allah’ın varlığını ve birliğini tanımazlar. Ayrıca bu insanlar peygamberleri de tanımazlar. Yine bunlar, Allah’a iman eden insanlara sırf bu sebeple düşmanlık ederler.

Peygamberler de insan olduğu için İblis ve onun soyu en başta peygamberlerin düşmanıdır. İnsanlardan, peygamberlere ancak şeytanlaşan insanlar düşman olabilir. Peygamberlere düşman olanlar aynı zamanda Allah’a düşmandır. Bununla ilgili olarak Kur’an’da şöyle bir uyarı vardır: “Her kim Allah’a, meleklerine, peygamberlerine, Cebrail’e ve Mikail’e düşman ise bilsin ki Allah da inkârcıların düşmanıdır.”³⁰

Bizler, dost edineceğimiz insandan dünyevi veya uhrevi, maddi veya manevi bir yarar bekleriz. Kâfirlerin bize dünyevi ve maddi bir yararı olsa bile asla uhrevi ve manevi bir yararı olmaz. Yarar şöyle dursun aksine zararı olur. Kâfir dost bizi küfre ya da en azından günaha sürükleyebilir.

Dinî ve ahlaki zihniyetin beşerî ilişkiler üzerindeki etkileri dolayısıyla kâfirler, zalimler, Yahudi ve Hristiyanlar sadece birbirlerinin ve şeytanın dostları olabilirler. Nitekim güzel koku satan insan ile arkadaş olan kimsenin güzel koku kokması gibi kâfir ile dost olan kimse de onun inancından, huyundan, yaşantısından, söz veya davranışlarından bir şekilde etkilenir. Atalarımız bunu, “Üzüm üzüme baka baka kararır.” ya da “Körle yatan şaşı kalkar.” gibi atasözleriyle ne güzel ifade etmişlerdir.

10. Dostlarımıza Karşı Nasıl Davranmalıyız?

Dostluk ilişkilerimizi ayakta tutabilmek için yerine getirmemiz gereken bazı sorumluluklarımız vardır. Her şeyden önce erdemli, ahlaklı bir insan olmamız gerekir. Dostlarımıza karşı samimi davranmalıyız. Birileri bize iyi desin diye değil gerçekten kalpten gelen bir arzuyla onlarla ilişki kurmalıyız. Zaten iyiliğe yöneldiğimiz zaman etrafımızdaki insanlar da bize kendiliğinden dost gözüyle bakacak, dostluk kapılarını açacaklardır.

Zor zamanlarda arkadaşlarımızın yanında olmaya gayret göstermeliyiz. Hayatın çeşitli zorlukları karşısında arkadaş ve dostlarımızın yanında olup onlara destek verdiğimizde aramızdaki bağlar daha da güçlenecektir.

Dostlarımızla dertleşmenin yanı sıra onların sıkıntılarını hafifletmeye çalışmalı hatta sıkıntılarına çare olmayı düşünmeliyiz. Bu doğrultuda dostlarımızla düzenli şekilde görüşerek daima onların yanında olduğumuzu hissettirmeliyiz.

Dostlarımız yanlışa meylettiğinde güzel ve uygun bir dille onları uyararak yardımcı olmalıyız. Aslında bu, dostluğun en önemli gereklerindendir. Yani sevdiklerimizin yanlış davrandığını gördüğümüz durumlarda susmak yerine, onları kırmadan ve incitmeden uyarmayı bir görev bilmeliyiz. Bunu tam anlamıyla yapmak zor olsa da gerçek dostluğun en önemli göstergesi, yeri geldiğinde dostumuza uygun bir şekilde doğruyu söyleyebilmektir. Nitekim Mevlana’nın şu sözü bu durumu çok güzel özetlemektedir: “Dost, acı söyleyen değildir. Acıyı tatlı söyleyebilendir.”

Dostlarımıza karşı dürüst olmak, sırlarını saklamak, kusurlarını örtmek de bir görevdir. Onlarla sık sık fikir alışverişinde bulunmalıyız. Yine, onlarla kaliteli zaman geçirmek ve birlikte nitelikli işler yapmak, paylaşımlarda bulunmak dostlarımızın bizden beklediği davranışlardır.

Öte yandan zaman zaman dostlarımızla hediyeleşmeliyiz. Hastası olanı ziyaret etmeli, cenazesi olana taziyede bulunmalıyız. Düğünü olanı tebrik etmeli, bayramlarını kutlamalıyız. Tüm bunlar hem dostluğun bir gereği hem de dostluğu güçlendiren şeylerdir.

Dostluklarımızın devamlı olması için, her şeyden önce onlara karşı dürüst, vefalı ve güvenilir olmalıyız. Kendimiz için istediğimizi dostumuz için de isteyebilmeliyiz. Dostumuz bir sıkıntıya düştüğünde ona el uzatabilmeliyiz. Ona yaptığımız iyiliklerden dolayı karşılık beklememeliyiz. Elimizden geldiğince onu iyiliğe teşvik etmeli, kötülükten alıkoymalıyız. Sık sık hâl hatır sorarak ilişkimizi canlı tutmalıyız. Görüşlerine önem vermeli, yargılamadan dinleyebilmeliyiz.

11. Peygamberimiz Gençlerle Dostluğa Özen Göstermiştir

Her insana ayrı ayrı değer veren Peygamberimiz, gençlerle de güzel dostluklar kurmuştur. Onlarla ilişkileri samimiyet üzerine olmuştur. Onlara her konuda güvenmiştir. Yeri gelmiş onlara çeşitli sorumluluklar vermiştir. Hz. Peygamber, heyecan, arzu, gurur, tez canlılık, cesaret, şiddet gibi duyguları yoğun olarak yaşayan gençlere rehberlik etmiştir.

Peygamberimiz gençlere görev vermekten çekinmemiştir. Bunun onlara öz güven ve cesaret aşılayacağını bilirdi. Söz gelimi yaşının genç olmasına rağmen Hz. Ali’yi Yemen’e kadı olarak göndermiştir. Bu ağır görevden dolayı onu çekinceli görünce Hz. Ali’yi karşısına alarak mübarek elini onun göğsüne vurmuş ve şöyle bir duada bulunmuştur: “Allah’ım! Onun kalbine hidayet ver ve lisanını sabit kıl!” Bu dua Hz. Ali’yi cesaretlendirmiştir. Hz. Ali rahatlayınca ona bir davada nasıl hüküm vermesi gerektiğini de anlatmıştır.³¹

Genç dostlarına özel bir değer veren Peygamberimiz haramdan kendilerini uzak tutan genci kıyamet gününde gölgelendirilecek yedi kişiden biri olarak müjdelemiştir.³²

Peygamberimiz gençlerin eğitimi için mescidinin yanı başında gençlere has bir eğitim yuvası kurmuştur. Suffe denilen bu eğitim merkezinde nice genç aldığı maddi ve manevi eğitim sonucunda İslam kültür ve medeniyetinin inşasında birer köşe taşı olmuştur. Peygamberimizin samimiyetini ve dostluğunu yakından gören genç sahâbîler de İslam’ı yaşama ve temsil etme konusunda Hz. Peygamber’in yolundan ayrılmamışlardır.

12. Hz. Ebû Bekir Ne Güzel Bir Dosttu!

Hz. Ebû Bekir, insanların Hz. Peygamber’i yalnız bıraktığı zor zamanlarda hep yanında olmuştur. Peygamberimizin her ihtiyaç duyduğunda hemen onun yardımına koşmuştur. Herkes onu yalanlarken, sadık dostu Hz. Ebû Bekir tereddüt etmeden ona güvenmiş ve iman etmiştir. Söz gelimi miraç hadisesinde Hz. Peygamber’den desteğini esirgemeyen Hz. Ebû Bekir, hicret esnasında da onun can yoldaşı ve mağara arkadaşı olmuştur.

Hz. Ebû Bekir, Hz. Peygamber’in ailesi dışında ilk Müslüman olmuş kimsedir. Hz. Peygamber, son zamanlarını yaşarken, kendisinin yerine Müslümanlara namaz kıldırması için onu görevlendirmiş, mihrabını ona emanet etmiştir. Hz. Ebû Bekir Peygamberimiz için sadece bir dost değildi. O aynı zamanda Peygamberimizin sağ kolu, yardımcısı, sırdaşı, arkadaşı, yol arkadaşı, vefa abidesiydi.

Sevgili Peygamberimiz vefatına yakın günlerde hastalandığında, mescide açılan kapılardan Hz. Ebû Bekir’in kapısı dışındakileri kapattırmıştı. Peygamberimiz böylece son nefesine kadar onunla özel birlikteliğini ve dostluğunu korumaya özen göstermiştir. Hz. Peygamber şu sözleriyle onunla dostluğuna dikkat çekmiştir:

“Her kimin bize iyiliği dokunmuşsa onun karşılığını mutlaka vermişizdir. Ebû Bekir hariç. Onun bize çok iyiliği dokunmuştur. Onun mükâfatını kıyamet gününde mutlaka Allah verecektir. Ebû Bekir’in bizi malından faydalandırdığı kadar hiç kimse faydalandırmamıştır. Eğer bir dost edinseydim mutlaka o Ebû Bekir olurdu. Ancak bilesiniz ki sizin Peygamberinizin yegâne dostu Allah’tır.”³³

13. Dostlarımıza Karşı Sorumluluklarımızı Biliyor muyuz?

Dostumuzu tanımamız ve ona sevdiğimizi söylememiz dostluk edeplerindendir. Nitekim sahâbeden biri Peygamberimize gelerek, “Ya Resûlallah, benim falanca kişiye sevgim var.” der, Efendimiz de ona, “Sen sevgini ona söyledin mi?” buyurur. Adam, “Hayır” der. Efendimiz, “Ona sevgini bildir.” buyurur. Bunun üzerine sahâbî varıp o kişiye kendisini sevdiğini söyleyince o da, “Benim de sana muhabbetim aynı şekildedir.” der. Her iki sahâbî Allah Resûlü’ne gelip durumu arz ederler. Efendimiz (sas) şöyle buyurur: “(Kıyamet gününde) dostunla ve hazırladığın karşılıkla haşrolursun.”³⁴

Kardeşlik ve dostluk edeplerinden bir diğeri de dostumuzu ziyaret etmemizdir. Rahatsızlık vermeden dostlarımızı ne kadar çok ziyaret edersek o kadar sevaba nail oluruz. Âlimlerimiz bu ziyaretin Allah rızası gözetilerek ve sevap umarak yapılması gerektiğini söylemişlerdir. Ziyarete giderken güzel kıyafetlerimizle, güzel kokular sürünerek gitmek de ziyaret adaplarındandır.

Dostluğun edeplerinden biri de ziyarete gelen dosta hizmet edilmesi, külfet olmayacak şekilde ikramda bulunulmasıdır. İkram, İslam’ın emrettiği hikmetli işlerdendir. İhtiyaç olsa da olmasa da ikram etmekte ve yemek yedirmekte güzellik ve bereket vardır.

Dostluk edeplerinden biri de ikramı reddetmemektir. Dostumuz bize bir ikramda bulunduğunda, yapılan ikramı yeterli ve güzel görmeliyiz. İkram ettiğimiz zaman da yaptığımız ikramı gözümüzde büyütmemeli, sonrasında da başa kakmamalıyız.

Önemli dostluk adaplarından biri de sadakattir. Sadakatin gereği dostumuz aleyhinde anlatılan haberlere araştırmadan inanmamalıyız.

Dostların vefatından sonra da dikkat edilecek adaplar vardır. Eskiler, “Dost vefat ettikten sonra gösterilecek az bir vefa, dost hayatta iken gösterilecek çok vefadan hayırlıdır.” demişlerdir. Vefat eden dostun ailesinin, çocuklarının hatırını sormak, ihtiyaçlarına yardımcı olmak müminin güzel ahlakındandır.

14. Takva Sahiplerinin Dostluğu Kesintisiz Devam Eder

Bildiğimiz gibi takva Yüce Allah’ı tanıyıp O’nun emir ve yasaklarına karşı hassasiyet göstermektir. Bu doğrultuda Yüce Allah’ın yasakladığı haramlardan ve kötülüklerden kaçınmak, şüpheli şeylerden uzak durmak, Yüce Allah’ın emrettiklerini yerine getirmeye özen göstermek takvanın gereklerindendir. Yüce kitabımız Kur’an bu özellikleri taşıyan müminlere muttaki adını vermektedir. İşte muttaki sıfatına sahip olan mümin öncelikle Allah için konuşmaya, Allah için adım atmaya, Allah için almaya ve vermeye çalışır. Kısaca her işinde Allah rızasını ön plana çıkarır. Böyle bir kişinin dostluğu da ancak Allah için olur.

Allah için kurulan dostluklar ise ölüm ile son bulmayıp ölümden sonra da devam eder. Bunun aksine Allah için olmayan dostluklar ölüm ile son bulur. Kur’an bir taraftan bizlere takva temeline dayanan dostluğun mutlu bir sonuca ulaşacağını haber verirken diğer taraftan kişisel çıkara dayanan dünyevi dostlukların gerçek dostluk kapsamına girmeyeceğine dair uyarılarda bulunmaktadır. Çünkü ahirette insanın dünyada değer verdiği akıl, zekâ, yetenek, güç, makam gibi pek çok husus önemsiz kalacaktır. Aynı şekilde akrabalık, dostluk, kardeşlik ve yoldaşlık bağları da kesilecektir. Ancak Allah için kurulan dostluk ve kardeşlik devamlı olacaktır.³⁵

İnanç ve ideal birliği içinde olmayanların, yani farklı inanç ve ideal sahiplerinin anlaşıp kaynaşması, dost olup samimi anlamda yan yana gelmesi mümkün değildir. İnsanların dostluk kurabilmeleri için aralarında kader birliği bulunması gerekir. İnsan psikolojisi gereği kendi inancı doğrultusunda insan arar ve ancak onlarla kader birliği sağlayabilir.

Sonuç

Dostluk duygusu ve ihtiyacı yaratılıştan insanoğluna ihsan edilen bir nimettir. Mutlu olmak isteyen her insan bir dosta ihtiyaç duyar. Mutluluğumuz dost olmaksızın eksik kalacaktır.

Şu da var ki her şeyden önce asıl dostun Yüce Allah olduğunu her zaman aklımızda tutmalı, insanların dostluğunun ise ikinci planda kaldığını bilmeliyiz.

Dost seçiminin hayatımızın seyrini doğrudan etkilediğini unutmamalıyız. Buna göre doğru yolda yürüyen kimseleri dost edinmeliyiz. Zira karakterler birbirlerini etkilediği için insanlar, birçok alışkanlıklarını farkına varmadan ve çaba harcamadan dostlarından öğrenir. Bundan dolayı dostlarımızın ve arkadaşlarımızın kimlerden oluştuğuna dikkat etmeliyiz.

Öte yandan zaman zaman dostlarımızın yıllardır bize ne kattıklarını, bizi nereden nereye getirdiklerini değerlendirmeliyiz. Sonra da dostluğumuzu daha sağlıklı bir zeminde güçlendirmeye çalışmalıyız.

Kaynakça

Buhârî, el-Câmiu’s-sahîh, thk. Muhibbiddin el-Hatîb ve Muhammed Fuâd Abdulbâki, el-Matbaatü’s-Selefiyye, Kahire, 1400 h.

Cibran, Halil, Ermiş. çev. İlyas Aslan, Kaknüs Yayınları, İstanbul, 2002.

Ebû Dâvûd, Sünenu Ebî Davud, Mustafa el-Babi el-Halebi, Kahire, 1952.

Hadislerle İslâm, ed. Mehmet Emin Özafşar, İsmail Hakkı Ünal, Yavuz Ünal, Bünyamin Erul, Huriye Martı, Mahmut Demir, Diyanet İşleri Başkanlığı, Ankara, 2014.

İbn Ebî Şeybe, El-musannef, thk. Muhammed Avvame, Dârü’l-Kıble li’s-Sekâfeti’l-İslâmiyye, Cidde, 2006.

İbn Mâce, Sünenu İbn Mace, thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî, Daru İhyâi’t-Türasi’l-Arabi, Kahire, 1975.

İbn Teymiyye, el-Hisbe fi’l-İslam, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, t.y.

Karagöz, İsmail, Ayet ve Hadislerin Işığında Sevgi ve Dostluk, Diyanet İşleri Başkanlığı, Ankara, 2013.

Kaya, Remzi, Kur’an’da Dostluk İlişkileri, Ayışığı Kitapları, İstanbul, 2000.

Kur’ân Yolu Türkçe Meal ve Tefsir, Haz. Hayreddin Karaman, Mustafa Çağrıcı, İbrahim Kafi Dönmez, Sadrettin Gümüş, Diyanet İşleri Başkanlığı, Ankara, 2017.

Münavi, Feyzü’l-kadîr şerhu’l-câmii’s-sağîr, Dârü’l-Ma’rife, Beyrut, 1938.

Müslim, el-Câmiu’s-sahîh, Daru ihyâi’t-türâsi’l-Arabî, Beyrut, ts.

Tirmizî, Sünen, thk. A. Muhammed Şakir, Mektebetü ve Matbaatü Mustafa el-Babî el-Halebî ve Evladihi, Mısır, 1975.

1 Doç. Dr. Ercan ŞEN, AKÜ İslami İlimler Fakültesi Tefsir Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi

2 Tirmizî, “Zühd” 45; Ebû Dâvûd, “Edeb” 16.

3 İbn Teymiyye, el-Hisbe fi’l-İslam, 7.

4 Halil Cibran, Ermiş, 83-84.

5 İbn Ebî Şeybe, Musannef, Hadis No. 34759.

6 Tirmizî, “Birr”, 28.

7 Bakara, 2/107; Tevbe, 9/116; Ankebût, 29/22.

8 Bakara, 2/257.

9 Kur’ân Yolu, 1/407.

10 Câsiye, 45/19.

11 Şûrâ, 42/9.

12 Muhammed, 47/11; Hadîd, 57/15; Tevbe, 9/51, En’âm, 6/62; Yûnus, 10/30.

13 Enfâl, 8/40.

14 Nisâ, 4/45.

15 İbn Mâce, “Edeb”, 53.

16 Müslim, “Zikir”, 2.

17 Ahzâb, 33/41-43; 40/7-9.

18 Müslim, “Zikir”, 86, 88.

19 Mâide, 5/55.

20 Tevbe, 9/71.

21 Mâide, 5/56.

22 Âl-i İmrân, 3/28, 118; Nisâ, 4/144; Mâide, 5/51.

23 Kur’ân Yolu, 2/293.

24 Kur’ân Yolu, 2/293.

25 Mümtehine, 60/8.

26 Kur’ân Yolu, 2/294.

27 Nisâ, 4/144.

28 Âl-i İmrân, 3/28.

29 Mümtehine, 60/7-8.

30 Bakara, 2/98.

31 Ebû Dâvûd, “Kada”, 6

32 Buhârî, “Ezan”, 36; Müslim, “Zekât”, 91.

33 Müslim, “Fedâilu’s-sahabe”, 6, 7.

34 Ebû Dâvûd, “Edeb”, 122.

35 Zuhruf, 43/67-68.

ÇEVREMİZ VE BİZ¹

Giriş

Peygamber Efendimiz şöyle buyuruyor:
“Mümin, bal arısına benzer. Temiz olanı yer, temiz olan şeyler ortaya koyar, temiz yerlere konar ve konduğu yeri de kırıp dökmez.”²

Çevre sözlükte bir şeyin yakını, dolayı ve etraf gibi anlamlara gelmektedir. Ayrıca bu kelimeyi, kişinin içinde bulunduğu toplumu oluşturan ortam ve hayatın gelişmesinde etkili olan doğal, toplumsal ve kültürel dış faktörler anlamında da kullanırız.³ Biz bu yazıda çevre sözcüğünü içinde yaşadığımız fiziki çevreyi oluşturan tabiat ve tabiattaki canlıların oluşturduğu bütün anlamında kullanacağız. Bu anlamda çevre, etrafımızdaki insan, hayvan, bitki ve bütün varlıkların oluşturduğu ortamdır.

Kur’an-ı Kerim’de, “Allah yeri canlı yaratıklar için meydana getirmiştir.”⁴ buyrulduğu üzere yeryüzünü oluşturan çevre bizim için var edilmişse, elbette bizim de ona karşı sorumluluklarımız olmalıdır.

Girişte verdiğimiz hadis-i şeriften yola çıkarak müminin, bal arısı gibi temiz yerlerde çalışan, çalıştığı yerden fayda elde ettiği gibi aynı zamanda oraya katkı veren ve her şeyden önemlisi kesinlikle zarar vermeyen kişi olması gerektiğini anlıyoruz. Bal arısı, geçtiği yerlerde bitkilerin tozlaşmasına katkı sağladığı için daha güzel ürünler yetişir, ancak konduğu ve yararlandığı yere hiçbir şekilde zarar vermez. Bu durum bizim kâinat anlayışımızın ve ona bakışımızın “sorumlu ol, üret, israf etme, sev ve koru” şeklinde olması gerektiği sonucuna götürmektedir. Daha sonra merhamet ile bezenen bu anlayış bizim çevreye karşı nasıl davranmamız gerektiğini belirleyen en önemli ilke sayılmalıdır.

Dinimiz çevreye oldukça önem verir. İslam’a göre çevre, Yüce Allah’ın insanlara bir nimeti ve emanetidir. Keza diğer dinlerde de çevreye önem verilmiştir. Çünkü çevre Allah’ın yarattığı, saygıya ve korunmaya değer bir alan olarak görülür.

Çevre, Yüce Allah’ın eseri olmasından ötürü âdeta devamlı O’nu zikreden varlıkların bütünü olarak görülmüştür. Yunus Emre’nin tabiatı yaratıcıyı işaret eden bir mucize olarak görmesi onun tabiata olan yoğun sevgisinin temelini oluşturmaktadır. O tabiatı her özelliğiyle Yüce Allah’ı işaret eden ve O’nu hatırlamaya vesile olan bir araç olarak nitelendirir.⁵ Bu durumu aşağıdaki mısralarda çok güzel ifade etmiştir:

Ey ‘ışk eri aç gözünü yeryüzüne kıl nazar

Gör bu latif çiçekleri bezenerek Hakk’a gider

Bunlar yazın bezenerek dosttan yana uzanarak

Bir sor ahi bunlara sen nereyedir azm-i sefer

Her bir çiçek bin nazile över Hakk’ı niyazile

Her kuş hoş avazile ol padişahı zikreder.⁶

Bu mısralar mana olarak, “Görmez misin ki göklerde olanlar ve yerde olanlar, güneş, ay ve yıldızlar, dağlar, ağaçlar ve hayvanlar ve insanların birçoğu Allah’a secde eder.”⁷ ayetine telmihte (hatırlatma) bulunur. Yukarıdaki dizeler bu ayetin Yunusça ifadesidir. Yunus’a göre tüm kâinat, Yüce Allah’a âdeta şükredercesine durmaksızın O’nu zikreder.

1. Çeşitli Dinlerdeki Çevre Algısı

İslamiyet dışındaki dinlerde de Yaratıcı’ya secde edip onu zikreden çevreye karşı duyulan sevgi, merhamet ve sorumluluk anlayışı bulunmaktadır. Hristiyanlık, Yahudilik ve Budizm gibi pek çok din, toplumlarının geleceğinin teminatı olan çevreyi ve doğayı kutsal addetmiştir. İncil’in Yunan versiyonu Eski Ahit’inde yer alan Üç Genç Adamın Şarkısı bize Yunus Emre’nin yukarıdaki beyitlerinde geçen tabiat ve yaratıcı ilişkisine benzer bir yaratıcı ve tabiat anlayışı sergilemektedir:

Tanrı’nın yarattığı her şey O’nu mübarek kılar

O’nu yüceltir ve ebediyyen onu metheder

Güneş ve ay Tanrıyı mübarek kılar

O’nu yüceltir ve ebediyyen onu metheder...⁸

İncil’de geçen bu şarkı da insanlığın tabiata bakışının ve ona duyduğu sevginin temelinde aslında Yaratıcı’nın bir mucizesi olmasının yattığı görülmektedir. Hristiyanlık, Yahudilik⁹ gibi dinlerin yanında Budizm’de de çevre oldukça önemli hatta hayatın merkezi konumundadır. Bir Budist’in mutlaka uyması gereken ahlak kurallarının başında “hayata zarar vermemek” ilkesi sayılır. Buradaki “hayat” kavramının içine doğa, bitkiler, hayvanlar, hava ve su gibi unsurlar da girmektedir. Tabiat, hayvanlar ve bitkiler çoğu dinde hayat kaynağıdır.¹⁰

Tüm bu örneklerden anlaşılacağı üzere semavi olsun olmasın dinlerin çoğunda çevremize karşı olan sorumluluk ve çevre bilinci aynı öneme sahiptir. Sonuçta çevremize, bitkilere ve hayvanlara kısacası doğada var olan tüm varlıklara yönelik tutum ve davranışlarımızın niteliği evrensel bir boyut taşır.

Çevreye sevgi ve merhametle yaklaşmak ve onu korumak, tüm insanlığın ortak sorumluluğudur. Bu bilgileri vermekteki amacımız tüm dinlerde çevre konusuna gösterilen hassasiyetin anlaşılması adınadır. Diğer yandan dinimiz İslamiyet de çevreye büyük önem vermiştir. İslam dini çevreyi tüm yönleriyle bir bütün olarak değerlendirmiştir. Şimdi ayet ve hadislerin ışığında dinimizin çevreye bakışını öğrenmeye çalışalım.

2. Dinimizin Bizlere Öğrettiği Çevre Bilinci

Canlı ve cansız tüm varlıklar tabiat içerisinde kusursuz bir düzende yerini almıştır. “Gökleri ve yeri hak ile yaratan O’dur.”¹¹ ayeti bu kusursuz düzenin oluşumunu ifade eden pek çok ayetten yalnızca biridir.

Kur’an-ı Kerim’de çevre ile ilgili beş yüze yakın ayet bulunur. Bunların çoğu öncelikle çevrenin yaratılışı, nimetlerle dolu olarak insanlığa sunulmasıyla ilgilidir. Yine bu ayetler, çevreye karşı koruyucu, sorumluluk sahibi bir tavır sergilememiz gerektiğini ifade eder. Dinimiz çevrenin Yüce Allah’ın insanlar için yarattığı bir nimet olduğunu ve ona her daim merhamet, sevgi ve koruma bilinciyle yaklaşmamızı öğütler.

Kişinin çevreye karşı bilinci İslam dini içerisinde bazı ahlaki kurallarla ifade edilmiştir. “Yararlılık (menfaat) kuramı”, “Sorumluluk (mesuliyet) kuramı”, “Erdemlilik (fazilet) kuramı” ve “Bilgelik (hikmet) kuramı” olarak adlandırılan bu dört kuram “İslam Çevre Etiği” olarak tanımlanmıştır.¹² Şimdi de bu kuramların ne olduğuna kısaca bakalım:

2.1. Çevrenin Bizlere Olan Yararının Farkına Varmalıyız

Yararlılık Kuramı daha çok insan merkezli olup burada çevrenin kendisi değil insana olan yararı ön plandadır.¹³ Çevrenin bize ruhsal, fiziksel ve dünyevi manada pek çok yararı dokunmaktadır. Nitekim bununla ilgili Kur’an-ı Kerim’de;

“Sizin için hayvanlarda da alınacak ders vardır. Size onların karınlarında oluşan sütten içiriyoruz; onlardan sağladığınız başka birçok fayda da var, etleriyle besleniyorsunuz. Onların üzerinde ve gemilerde taşınıyorsunuz.”¹⁴ buyrulmuştur.

İnsan merkezci ve faydacı¹⁵ gibi görünen bu kuram bizi yanıltmasın. Bizim de nimetlerle donatılmış çevreye karşı olan tutumumuz ona yarar sağlamaya yönelik olmalıdır. Bu anlamda da bize sunulan nimetlere karşı israfa düşmemeli ve verilen bu emanetlere hakkıyla sahip çıkmalıyız.

2.2. Çevremize Karşı Sorumluyuz

Bizler çevreye karşı sorumluyuz. Çevre nimettir¹⁶ ve aynı zamanda bizlere emanettir. Çevrenin bir ayet (delalet, ibret, işaret) oluşu da yararlılık kuramının önemli ilkelerindendir. Çevrenin ayet olması tabiata bir öğretmen hatta bir okul gibi bakarak ondan ders çıkarmayı tavsiye etmektedir.¹⁷

Toprağın, suyun ve havanın bize sunduğu nimetleri de göz önünde bulundurduğumuzda, doğanın ve hayvanların bizlere sağlamış olduğu tüm bu faydalar karşısında bizim onlara karşı sorumluluğumuz tam da bu noktada ortaya çıkmaktadır. Bu sorumluluk bilinciyle hem yaşadığımız çağın daha da güzelleşmesine hem de bizden sonraki nesillere bırakacağımız mirasın kalitesine katkıda bulunmak mümkündür. Nitekim Kur’an-ı Kerim’de Yüce Allah;

“Geride nice bahçeler, su kaynakları, ekili ürünler ve iyi bir konum, vaktiyle içinde yüzdükleri refah bıraktılar! İşte böyle oldu. Biz de bunları başka bir topluluğa miras bıraktık.”¹⁸ buyurmaktadır.

İçinde bulunan tüm nimetlerle bize sunulan ve bizim de yarınlara bırakacağımız bir miras olan çevreye karşı sorumlu olduğumuzu unutmayalım. Bu sorumluluğun içini ise çevreye karşı göstereceğimiz koruma bilincinin yanı sıra sevgi ve merhametle dolduralım.

2.3. Çevreye Sevgi ve Merhametle Yaklaşmalıyız

Çevremize karşı sorumluluğun ötesinde ona karşı erdemli olmalıyız. Yani bizler ona sevgiyle yaklaşmalı ve iyilikler yapmalıyız. Gerektiğinde kendi hakkından vazgeçmek erdemli olmanın bir gereğidir. Erdemli olma kuramının en önemli ilkelerini acıma, sevgi, merhamet ve muhabbet olarak ifade etmek mümkündür.¹⁹

2.4. Çevreye Bir Bilge Gibi Bakabilmeliyiz

İslam çevre etiğinin en üst seviyesi olan çevreye bilgelik gözüyle bakabilmek çevrenin arka planında var olanı idrak etme noktasıdır. Bilgelik kuramının iki temel ilkesi bulunur. Bunlar her varlığın kendi içinde değerli olduğunu ifade eden kutsiyet ve kulluk ilkesidir. Yunus Emre’nin çevre algısında da olduğu gibi çevredeki her şeyin Cenab-ı Hakk’ın birer kulu olduğunu bilmek ve bu özelliklerinden dolayı onlara değer vermek gerekir.²⁰

Saydığımız bu dört kuram içerisinde israf etmemek, temiz tutmak, merhamet göstermek ve muhabbetle yaklaşmak ilkeleri de yer alır. Biz de bir mümin olarak bu ilkeler doğrultusunda çevreye bakışımızı şekillendirmeliyiz. Davranışlarımızda bu ilkeleri esas almalıyız.

3. Çevre Dediğimiz Bütünün İçerisinde Biz Nerede Duruyoruz?

Çevre dediğimiz bu birbirinden ayrılmaz parçaları içeren bütünün biz tam da ortasındayız. Yüce Allah’ın bize hediye etmiş olduğu sayısız nimetin yer aldığı çevre insanın yararı için var olmuştur. Ancak bu durum onun bize bir emanet olduğu gerçeğini değiştirmez. Bize verilen emanete ihanet etmemek adına elimizden geleni yapmalıyız.

Yalnız kendimiz için değil aynı zamanda gelecek nesillerin temiz bir çevrede yaşama hakkını elinden almamak için bu eşsiz mirası korumalıyız. Dünyadan göçerken de emaneti onun gerçek sahipleri olan yeni nesillere tertemiz bir şekilde teslim etmeliyiz. Aksi takdirde çevreyi tahrip ettiğimiz gibi diğer insanların, nesillerin hakkına da girmiş oluruz. Doğada sayısını ifade edemeyeceğimiz pek çok varlığın da hakkı vardır. Bu kadar varlıkla helalleşebilir miyiz?

4. Çevreye Karşı Ne Kadar Sorumluyuz?

Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
“Allah, emriyle, içinde gemilerin akıp gittiği ve O’nun lütfundan nasibinizi aramanız ve şükretmeniz için denizi sizin hizmetinize vermiştir.
Yine göklerdeki ve yerdeki her şeyi kendi katından (bir nimet olarak) sizin hizmetinize vermiştir.
Elbette bunda düşünen bir toplum için nice hikmetler vardır.”²¹

Bizler çevrenin, tabiatın tam da merkezinde durmaktayız. Varlığımızı devam ettirmemiz de çevreye bağlıdır. Bu nedenle doğayı kirletmemek, suları temiz tutmak, toprağı işlemek, hayvanları sevip merhametle muamele etmek, havayı korumak temiz tutmak, verilen tüm nimetleri israf etmemek kısacası çevreye ait her şeyden sorumlu olmak hepimizin görevidir. Çevredeki tüm nimetlerin Yüce Allah’ın bizlere verdiği emanetler olduğu bilinciyle yaratılan her şeye sevgi ve merhametle bakmalıyız.

Akıllı ve sorumluluk sahibi varlık olarak bize emanet edilen, dolayısıyla sorumluluğu da bize yüklenen bu nimeti hakkıyla korumalıyız. Yunus Emre’nin “Yaratılanı severiz, yaratandan ötürü.” sözünü ilke edinerek, yaratılanları sevmeli ve varlıklarını sürdürmelerine destek olmalıyız.

5. Çevre Yalnızca Bizim İçin Yaratılan Bir Ortam mıdır?

Yukarıda bahsettiğimiz İslam çevre etiğinin ilk kuramına göre çevre insana yarar sağlamak üzere var edilmiş bir olgudur. Özünde insanı merkeze alır. Bu bağlamda insan çevreden fayda sağlar. Ancak tam bu noktada akla getirilmesi gereken, ikinci kuram sorumluluktur. Evet çevre insanın faydasına, hizmetine sunulmak üzere yaratılmıştır ancak biz de onu korumakla, temiz tutmakla ve içerisinde yer alan her canlıya merhamet ve sevgiyle bakmakla sorumluyuz.

Çevreyi, bize içerisindeki her şeyi faydalanmamız için sunan bir görevli olarak düşünmek mümkündür. Ancak biz de ona karşı sorumluluklarımızı yerine getirmekle görevli kullar olduğumuzu asla unutmamalıyız. Kur’an-ı Kerim’de Yüce Allah,

“Yeryüzünde bir halife var edeceğim.”²² buyurur. Burada bizim yeryüzündeki konumumuzun “Allah’ın halifesi” olarak belirlendiğini görmekteyiz. Bu halifelik görevi Allah’ın bize bildirdiği sınırlar içinde hareket etmeyi gerektirmektedir. Bizler bu görevin gereğini yerine getirirken yeryüzünde Allah tarafından konulan doğal düzeni koruma sorumluluğunu taşımaktayız. Daima bunun bilincinde olmalıyız. İslam çevre etiğinin de ilkesi olan halifelik görevinin yüklediği sorumluluk, çevreyi imar edip geliştirmek ve aynı zamanda çevreyle olan imtihanı kazanabilmektir.²³

Yüce Allah’ın emaneti olan ve O’nun bizim için var ettiği çevreyi yaratıcısı ile birlikte düşünerek ona son derece itinalı davranmalıyız. Çevre tamamen bize ait değildir. O Allah’ın emanet ettiği mülkü olan,²⁴ içerisinde kutsallık barındıran ve çok iyi korunması gereken bir emanettir.

İslam dini çevreyi ve içerisinde yer alan tüm unsurları önemseyen ve gözeten bir dindir. Onlara nasıl muamele edilmesini bizlere açıklamaktadır. Bu bağlamda konumuzla doğrudan ilgili pek çok ayet ve hadis bulunmaktadır. Peki bizim çevrenin unsurlarına karşı duruşumuz ne olmalıdır? Şimdi bunları ayetler, hadisler ve olaylar ekseninde açıklamaya çalışalım.

6. Yeryüzünün Süsü Ağaçlar ve Bitkilere Karşı Tutumumuz Ne Olmalıdır?

Peygamber Efendimizin (sas) hayatında çevreye karşı sorumluluk bağlamında pek çok örneğe rastlarız. Bunlardan biri, “Kıyamet koptuğu anda dahi elinizde bir fidan varsa ve onu dikmeye vaktiniz varsa muhakkak onu dikin.”²⁵ sözündeki derinliktir. Çevreye ve tabiata verilen yüksek önemin en güzel örneklerinden biri olan bu söz, bizlere sorumluluklarımızdan biri olan ağaç dikmeyi öğütler. Atasözlerimiz içerisinde de ağaçların korunmasıyla ilgili “Yaş kesen baş keser.” sözü ağaca ve bitkiye verilen değeri gösterir.

Günümüzde büyük şehirlerde inşa edilen evler çok katlı ve çevresinde bahçesi olmayan yapılar hâlindedir. Bahçe kültürü modern şehirlerde neredeyse yok denecek kadar azalmıştır. Son dönemlerde yaşadığımız pandemiyle birlikte de bahçeye ya da yeşillik bir alana çıkmaya hasret kaldık. Eğer evlerin mimari yapılarında bu unsur göz ardı edilmeseydi bugün pandemi dolayısıyla ilan edilen yasaklarda insanlar şahsi bahçelerinde çok rahat vakit geçirebileceklerdi. Bu yalnızca güncel bir sorunun çözümü olarak düşünülmemelidir. Aynı zamanda insanoğlunun yaratılışında var olan doğayla iç içe yaşamanın huzuruna ulaşma isteğinin de bir gereğidir.

Yaşadığımız şehirlerde artık bina dikmekten ağaç dikecek yer bulamaz hâle gelmiş durumdayız. Bağlık bahçelik alanlar, tarım alanları ve ormanlar insanların saldırısına uğrayıp yok olmaya başlamıştır. Diğer taraftan bazı insanlar da var olan sınırlı ağaçlara acımasızca zarar vermekten çekinmemektedir. Ağaçların üzerine ağaca zarar veren ve çoğu zaman hiçbir amacı olmayan isim ve sözler kazınabilmektedir. Ağaçlarla beraber, yüzlerce yıllık tarihî eserler de bu tür tacizlerden kurtulamamaktadır. Bunu ancak çevreye duyarsızlık, eğitimsizlik ve atalarımızın bıraktığı emanete değer vermeme sorumsuzluğuyla açıklayabiliriz.

Peki ya orman katliamları! Genellikle turistik ya da denize yakın alanlardaki ormanların yanışı ve sonrasında orada beliren yapılar… İnsanoğlu kendine yaşam alanı açarken ormanları değil asıl yaşam kaynağı olan oksijeni neden katleder?

Unutmayalım, hoşça vakit geçirmek için gidilen pikniklerde yakılan ve söndürülmeyen ateşler de orman yangınlarına yol açmaktadır. Bugün ormanlar arasına yapılan yollarla yangının söndürülmesi bir nebze kolaylaştırılsa da bunun önüne geçmek için bizlerin duyarlı olmasından başka bir yol görünmüyor. Ya da son dönemlerde hepimizin ciğerleriyle birlikte yanan, ateşe verildiği bilinen Hatay ilimiz… Bu olayda insan her ne sebeple olursa olsun neden kendi oksijenin de kaynağı olan ormanı katleder? Ormanın dışında evleri, iş yerlerini saran hatta çoğu hayvanın ölmesine neden olan bu olaydan sonra pek çok kurum Hatay için fidan bağışlayıp kampanyalar düzenledi. Ama yaşanan acı tüm canlılığıyla hâlâ insanların akıllarındadır.

Hâl böyleyken gelin şimdi de orman yangını karşısında yüreklerini ortaya koyan çocukların haberine bakalım:

Yangına giden ekipleri ellerindeki “Yangına Gider” levhasıyla yönlendiren çocuklar birçok kişiden daha orman sevdalısı olduklarını ispatladılar. Bölge Müdürlüğüne davet edilen çocuklar için bir etkinlik düzenlendi ve tablet, saat, okul seti gibi hediyeler verildi. Ayrıca OGM yayınları ve Sincap Çocuk Dergisi de takdim edildi. İkisi ortaokul ikisi de lise öğrencisi olan çocuklara hitaben bir konuşma yapan Eskişehir Orman Bölge Müdürü Recep Temel, “İşte gerçek çevreci bu gençler. Orman yangınına duyarsız kalmayarak, durumdan vazife çıkarıp yangına giden ekiplere yol göstermişler. Kendilerini ve onları yetiştiren büyüklerini kutluyorum.” dedi. Sayın Temel, çocuklara OGM logolu şapkaları da bizzat giydirerek “Sizi Orman Gönüllüsü ilan ediyorum.” dedi.²⁶

Bu evlatlarımızın merhamet ve sorumluluk bilinciyle uzanan ellerine, kendilerince geliştirdikleri yardıma bir bakın. Belki koca yangını söndürmeye güçleri yetmeyecek ama “Biz ne yapabiliriz?” sorusunu kendilerine sorup hiçbir karşılık beklemeden harekete geçen ve ellerinden geldiği kadarıyla yardım eden bu çocuklar hepimize örnek olsun.

Orman Genel Müdürlüğünün resmi sitesine²⁷ girip baktığınızda günlük orman yangınlarının verilerine rahatça ulaşabilirsiniz. Türkiye’nin çeşitli bölgelerinde bir günde ne kadar çok orman yangınının meydana geldiğini görebilirsiniz. Ormanlar dünyanın akciğerleridir. Eğer akciğer olmazsa insanlık nefes alamaz hâle gelir. Küresel ısınmanın da oldukça ciddi boyutlara ulaştığı son yıllarda akciğerlerimiz olan ormanları koruyup daha fazla ağaç dikmeliyiz.

Bugün çevreyi ağaçlandırmaya ve içerisindeki canlı varlığını korumaya yönelik pek çok kampanya düzenlenmektedir. Peki bunlardan kaçına katıldınız? Ya da siz kaç kez ağaç diktiniz? Biraz düşünelim. Sonuç “hiç” bile olsa tüm yaşamınız boyunca bunun için bol bol vaktiniz olduğunu unutmayın.

7. Can Dostlarımız Hayvanların Bizlerin Hayatındaki Yeri Nedir?

Peygamber Efendimiz (sas) hayvanlara merhametle muamele edilmesini öğütlemiştir. Onun bu konuda verdiği iki örnek oldukça dikkat çekicidir. Hz. Peygamber, kötü işler yapan bir kadının susuz kalmış bir köpeğe ayakkabısıyla su verdiği için affedildiğini söylemiştir. Öte yandan ibadetlerini yerine getiren bir kadının da bir kediyi odaya kilitleyip aç susuz bırakarak ölümüne sebep olması sebebiyle cehennemlik oluğunu belirtmiştir.²⁸

İslamiyet merhamet ve sevgi dinidir. Tüm yaratılanlara bu iki duygu çerçevesinden bakmak ise hem Müslümanların hem de hangi dine mensup olursa olsun dünya üzerinde yaşayan tüm insanlığın görevidir.

Osmanlı döneminde hayvanlara oldukça büyük önem verilmiştir. Onların korunması, beslenmesi ve tedavi edilmesi amacıyla kurumlar oluşturulmuştur. Örneğin leyleklerin beslenmesi için leylek vakıfları meydana getirilmiştir. Ayrıca leyleklerin hastalıklarını tedavi amacıyla “Gurebahane-i Laklakan” adıyla ilk hayvan hastanesi sayılabilecek hastane kurulmuştur.²⁹ Ayrıca evlerin duvarlarına sevginin ve merhametin göstergesi olan aşiyan adı verilen kuş evleri yapılmıştır. Devamlı bir yuva edinmeleri amacıyla kuşlar için yapılan bu evler, onları rüzgâr, soğuk hava ve yağmurdan korumaktadır.³⁰ Bu uygulamalar Osmanlı’nın hayvanlara duyduğu sevgi ve merhametin en güzel örneklerindendir.

Kanuni Sultan Süleyman bahçedeki ağaçlara zarar veren karıncaların yok edilmesinin doğru olup olmadığını ifade eden,

Dırahta ger ziyan etse karınca

Günâhı var mıdır ânı kırınca?

beytini Ebus Suud Efendi’ye söylediğinde zamanın şeyhülislamı hayvanlara duyulan nezaketin en ince örneklerinden olan şu beyti dile getirmiştir:

Yarın Hakk’ın divanına varınca

Süleyman’dan Hakk’ın alır karınca

Kur’an-ı Kerim’de de ufacık karıncanın dahi hayatının önemli olduğu Neml suresinde geçmektedir. Üç ayette karınca ile Hz. Süleyman arasında geçen kıssa yer alır.³¹ Türk edebiyatında da sıkça yer alan Süleyman ve Karınca kıssası edebî metinlerde ve manzumelerde ise şu şekildedir:

Peygamber ordusuyla birlikte sefere giderken karıncadan duyduğu bu söz üzerine onu yanına çağırmıştır. Karınca da onlar için çok kıymetli olan çekirge buduyla gelmiş ve onu Hz. Süleyman’a hediye etmiştir. Hz. Süleyman’ın duasıyla bereketlenen budun yarısı tüm orduyu doyurmuş. Daha sonra Hz. Süleyman kalan yarısını da karıncaya geri vermiş ve karıncaya, “Ben peygamber olduğum hâlde seni ve arkadaşlarını çiğneyebileceğimi nasıl düşündün ve neden onlara kaçmalarını söyledin?” demiştir. O da, “Senin debdebene kapılıp tembihlerini unuturlar diye söyledim.” der.³²

Peki bir karıncayı dahi incitmeyen bir peygamberin bu kıssasından çıkarılacak ders nedir? Bizler Müslüman olarak bu kıssadan, bir karıncayı dahi incitmeye hakkımızın olmadığını anlamalıyız. Nitekim Hz. Peygamber hayvanlara işkence edenleri lanetlemiştir.³³

Diğer yandan, Kur’an surelerinin önemli bir kısmının adını çevremizdeki hayvanlardan ve diğer varlıklardan aldığını hatırlayalım. Bu anlamda; 2. sure Bakara, buzağı, 6. sure En’âm, deve, sığır, koyun ve keçi gibi hayvanlar, 16. sure Nahl, bal arısı, 27. sure Neml, karınca, 29. sure Ankebut, örümcek, 51. sure Zâriyat, rüzgâr, 52. sure Tûr, dağ, 53. sure Necm, yıldız ya da bitki, 57. sure Hadîd, demir, 85. sure Bürûc, yıldızlar, yıldız kümelerinin doğuş yerleri, 86. sure Fecr, tan yerinin ağarması, şafak sökmesi, 91. sure Şems, güneş, 105. sure Fil suresi adını taşımaktadır. Bunun dışında Kur’an’da hayvan, bitki ve diğer çevremizi süsleyen varlıklarla ilgili konulara dikkatimizi çeken onlarca ayet bulunur.

Peygamberimizin (sas) hayvanlarını aileden biri gibi kabul etmiş ve onlara isimler vermiş olduğunu da hatırlayalım. Onun devesinin, atının, katırının hatta kedisinin bile adları vardı.

Çocuk yazarı olan Muzaffer İzgü, televizyonda bir çocuğun kediyi kuyruğundan sallayarak fırlattığını gördüğünü anlatmaktadır. Devamında kurduğu cümle ise oldukça manidardır:

“Eğer o çocuk beş kitap okumuş olsaydı bunu yapmazdı.”

Burada belirtilen sayı yalnızca bir semboldür. Eğitimin bu konuda ne kadar önemli olduğu vurgulanmaktadır. Bu ifadeyi kitap okuyan, iyi yetiştirilen, vicdan sahibi, merhametli, Peygamberimizin hayvanlara verdiği önemi idrak etmiş ve İslam dininin hayvanlara işkence etmeyi yasakladığını bilen çocuk olarak genişletmek mümkündür. Bunun önüne geçmek için biz ne yapmalıyız? Bu anlamda ailemizden başlamalı, geleceğimizin teminatları olan evlatlarımıza sevgi ve merhamet bilinci aşılamalıyız. Peki yalnızca bu yeterli mi?

Kendimize dönecek olursak en son ne zaman bir hayvanın açlığını ya da susuzluğunu dindirdik? Ya da ona merhametle yaklaşıp sevgiyle okşadık. Allah’ın yeryüzündeki dilsiz kullarının en son ne zaman gönlünü aldık? “Her daim” cevabının tüm gönüllere vereceği huzur ve mutluluğu yaşamak için vakit kaybetmeyelim. Gelin sevgili dostlarımıza gücümüz elverdiğince sahip çıkmanın sevincine varmak için beklemeyelim. Can dostlarımıza karşı sorumlu olduğumuzu aklımızdan hiç çıkarmayalım.

8. Bağrından Geldiğimiz ve Bize Sayısız Nimet Sunan Toprağı Nasıl Korumalıyız?

Peki ya toprak? Ufacık bir tohumu bağrına alıp onu bir anne gibi büyüten toprak. Kucağından bize çeşit çeşit nimetler veren, Allah’ın mucizelerinin en güzellerinden biri olan toprak. Bizim de ondan gelip yine ona döneceğimiz bu eşsiz nimet Kur’an’da;

“O, yeryüzünü sizin ayaklarınıza serendir. Haydi onun üzerinde yürüyün ve Allah’ın rızkından yiyin. Dönüş ancak O’nadır.”³⁴ ayetiyle ifade edilmiştir.

Toprak maddi ve manevi tüm kirlerden temizleyicidir.³⁵ Hz. Peygamber, “Temiz toprak on sene boyunca su bulmasa dahi Müslümanın abdest suyudur.” buyurur.³⁶ Toprak bağrında büyüttüğü pek çok nimetle âdeta Allah tarafından görevlendirilen ve insanlığa hizmet eden bir üretici gibidir. Onun bu özelliği sürekli kılınmalıdır. Hz. Peygamber bununla ilgili olarak “Her kimin yeri varsa onu eksin eğer ekemiyorsa kardeşine ektirsin.” demiştir.³⁷

Toprak düzenli olarak işlenmeli yılda bir de nadasa bırakılıp dinlendirilmelidir. Ayrıca bolca ağaçlandırılsın ki doğanın dengesinin yapı taşları yerli yerince kalabilsin. Ayrıca toprağın evladının derdini dinleyen bir anne gibi insanın dokunduğunda elektriğini ve gerginliğini alan bir özelliği de bulunmaktadır.

Yüce Allah’ın bizlere her hâliyle eşsiz bir hediye olarak sunduğu toprağı temiz tutmak, onu korumak ve işlemek de görevimizdir. Aşık Veysel aşağıdaki dörtlükte bize âdeta toprağın fıtratını anlatır:

…Koyun verdi kuzu verdi süt verdi

Yemek verdi ekmek verdi et verdi

Kazma ile döğmeyince kıt verdi

Benim sadık yârim kara topraktır…

Şehirleşmenin yaygınlaştığı günümüzde toprakla iç içe olmak belki zor. Ancak elimizden geldiğince ondan kopmamaya çalışmak bu güzel hediye için hem Allah’a bir şükür hem de kendimiz için bir sorumluluk sayılmalıdır.

9. Yaşam Kaynağımız Olan Suyu İsraf Eden ve Kirleten Kim? Yoksa Sorumlu Biz miyiz?

Bu sorunun cevabını bildiğinizi tahmin etmek hiç zor değil. Peki suyun bizim için aslında ne olduğunu biliyor muyuz? Su nimettir. Su berekettir. Temizliğin ve arılığın sembolüdür. Kısacası hayatın can damarıdır. “Su içene yılan dahi dokunmaz.” atasözü ve “Su gibi aziz ol!” ifadesi kültürümüzde suyun önemini belirten en güzel sözlerdendir. İnsan bedeninin de yaklaşık yüzde seksenini oluşturan bu aziz nimet yaşamın en önemli kaynağıdır.

“Biz gökten belli bir ölçüde su indirdik de onu yeryüzünde tuttuk. Bizim onu tamamen yok etmeye de gücümüz yeter.”³⁸ ayetinde de belirtildiği üzere su, Yüce Allah’ın bize sunduğu en güzel emanetlerdendir. Toprağın yeşermesi, insanın hayatta kalması, doğanın var olması su iledir. Temizlik su iledir.

Peki bu kaynağa biz yeterince iyi bakabildik mi? Suyu temiz tutma, israf etmeme ve onu koruma noktasında yapılması gerekenleri iyi kavrayabildik mi? Günümüzde suyun tasarrufuyla ilgili bilinç oluşturulması adına pek çok reklama rast gelmişsinizdir. Bunlardan biri de diş fırçalarken suyun açık bırakılmasıyla tonlarca suyun israf edilmesine dikkat çekmektedir. Unutmayalım ki evimizde yapacağımız böylesi ufacık bir önlem sayesinde dahi hayat kaynağımızın korunmasına katkı sağlamış oluruz. Bu örnekleri artırmak elbette bizim elimizde.

Bir gün Sa’d’ı abdest alırken gören Hz. Peygamber, “Ne bu israf?” diye buyurmuştur. Sa’d ise, “Abdestte israf olur mu?” cevabını verdiğinde Hz. Peygamber, suyun tasarrufu ile ilgili o müthiş ifadeyi kullanmıştır: “Evet, akan bir nehirde bile olsan (israf olur).” 39

Suyun israfıyla birlikte suların, denizlerin kirletilmesi de oldukça önemli bir sorundur. Denizlere atılan çöp ve atıklar hem deniz canlıları için tehlike hem de biz insanoğlunun yaşam kaynağının yok olması için yapılan en büyük bilinçsizliktir. Yüce Allah’ın emanetine yapılan bu ihanetin bedeli tüm insanlığın temiz bir çevreye sahip olma hakkına girmektir.

Basında çoğu kez yer alan su kirliliği ve sonuçları vahim bir hâl almıştır. Son dönemde basında yer alan bir haberde, “Yeryüzünde canlı yaşam döngüsünün vazgeçilmez unsuru su kaynakları, iklim değişikliği, aşırı su tüketimi, sulama, enerji ve üretim faaliyetlerindeki yanlış uygulamaların baskısı altında azalırken, dünya genelinde her geçen gün su kıtlığı çeken 700 milyon insana yenileri ekleniyor.”⁴⁰ ifadesi geçmektedir.

Gelecekte devletler arası savaşların daha çok su için olacağı ihtimalini mutlaka duymuşuzdur. Maalesef israf noktasında acımasızca davranılan bu nimet savaşa sebebiyet verecek kadar önemli bir hâl alınca mı kıymetli olacak? Peki durumun buraya gelmesini önlemek, Allah’ın emanetini israf etmemek bizlerin görevi değil midir?

Her günümüzü yalnızca 25 litre su ile geçirmek zorunda kaldığımızı bir düşünün. Geleceğin İstanbul’unda olası bir susuzluğu ele alan “25 Litre” belgeseli tam da bu konuyu anlatmaktadır. Yemek yapmak, duş almak, çamaşır-bulaşık yıkamak ve içmek için yalnızca 25 litremizin olduğunu hayal edelim. Dünyanın en büyük metropollerini tehdit eden su krizi için yapılmış en güzel farkındalık oluşturma kampanyalarından yalnızca biri. Biz de kendimizi bu farkındalığın içine alarak yarının suyunu kurtarmak için harekete geçmeliyiz.⁴¹

Güzel kampanyalardan biri de kıtlık ve su sıkıntısı çeken Afrika ülkelerinde su kuyusu açtırmak için yapılmaktadır. İster kendi çevremiz, şehrimiz, ülkemiz olsun ister farklı ülkeler için olsun bu ve benzeri kampanyaları artırmak da bizim elimizde. Tabii hepsinden önce kendi farkındalığımızı oluşturmanın zamanı sizce de gelmedi mi?

10. Kirlettiğimiz Hava Değil Geleceğimiz!

“Biz, rüzgârları aşılayıcı olarak gönderdik. Gökten su indirip onunla sizin su ihtiyacınızı karşıladık. Onu depolayan siz değildiniz.⁴²

Kur’an-ı Kerim’de hava ile ilgili doğrudan ayetler bulunmayıp bu ayetler genellikle rüzgârla ilgilidir. Rüzgârla birlikte çoğu kez gökten indirilen su da birlikte verilmiştir. Ancak hava da Yüce Allah’ın yarattığı diğer her şey gibi bize emanettir. Hiç kimsenin bu emaneti kirletmeye, ona zarar vermeye hakkı yoktur.

Hava kirliliği Peygamberimiz (sas) döneminde belki bugünkü kadar önemli görünmüyordu. Ancak o (sas) hava ve insan arasındaki etkileşime önem vermiştir. O (sas) yüksek sıcaklığın olduğu günlerde ikindi namazının geç vakte bırakılmasını⁴³ ve yine çok sıcak havalarda yolculuk edenlerin oruç tutmamasını⁴⁴ tavsiye etmiştir.⁴⁵

Günümüzde ise özellikle şehirleşmenin yoğun olduğu yerlerde hava denince akla her şeyden önce hava kirliliği gelir. Teknolojinin ve sanayinin ilerlemesiyle hava kirliliğinde de artış görülmektedir. Egzoz dumanları, fabrika bacaları, deodorantlar vs. havanın kirlenmesine yol açan pek çok etkenden sadece birkaçı.

Günümüzde oksijenin azalması, ekolojik dengenin bozulması, ozon tabakasındaki deliğin büyümesi insanoğlunun teknolojiyi doğru kullanmamasının ve soluduğu havaya karşı sorumsuz davranmasının sonuçlarıdır. Atmosferdeki sera gazlarının yaklaşık %25-30 kadarının ormansızlaşmadan kaynaklandığı bilinir.⁴⁶ Bu sonuçlar hepimizi ilgilendiren küresel problemlerdir. Peki bunların zararlarını yok etmek için ne yapmalıyız?

Bugün arabalardan çıkan egzoz dumanını engellemek için artık hybrid arabalar üretilmektedir. Hava kirliliği üzerine hazırlanan yönetmeliklerle sanayi kaynaklı kirliliğin önüne geçmek hedeflenmektedir. Ayrıca sıkı denetimlerle fabrika bacalarındaki filtrelerin sık sık değiştirilmesi sağlanmaktadır. Geç de olsa insanoğlu havayı kirlettiğinin farkına vardı ve bunu telafi etmek için bir şeyler yapmaya başladı.

Bizler de havaya yani geleceğimize sahip çıkmalıyız. Yaşamımızdaki tüm teknolojik gelişmelerde doğal dengeyi korumakla ve onu gözetmekle sorumlu olduğumuzu unutmamalıyız. Çünkü Yüce Allah yarattığı ekolojik dengenin bozulmaması için bunu gerekli kılmıştır.⁴⁷

Hep hava kirliliğinden bahsettik. Peki ya temiz hava? “Bir temiz hava alalım.” diyerek kaç kez kendimizi yeşillik bir alana atmışızdır değil mi? Temiz havayı ciğerlerimize çekip rahat bir nefes almak âdeta terapi gibi gelir insana. Rahatladığımızı hissederiz. “Bu nimeti kirletmemek ve korumak için biz ne yapabiliriz?” dediğinizi duyar gibiyim.

Peki ne yaparsak bu havanın daha da temiz olmasını sağlayabiliriz? Birbirinden ayrılmaz bir bütünün parçaları olan tabiat ve unsurlarını korursak ve bol bol ağaç dikersek havanın temiz olmasını sağlarız. Ormanları ve tabiatı sevip, sahip çıkarak daha güzel bir geleceğin mimarları oluruz. Yüce Allah’ın bize sunduğu bu eşsiz emanetleri koruyarak yarınlara miras bırakmak hepimizin ortak sorumluluğudur.

Sonuç

Hava, toprak, hayvanlar, su, bitkiler ve doğada yer alan her şey aynı anda korunduğunda zincirin halkaları gibi birbirini destekler ve bu zincir tüm kirliliklere karşı dünyayı saran ve kuşatan bir güç hâlini alır. Zincirin bir halkası dahi koptuğunda ya da zarara uğradığında diğer halkalar da işlevselliğini yitirir ve çevrede bozulmalar başlar. Başka bir deyişle âdeta vagon gibi olan çevrenin tüm unsurları insanın merhameti, koruyuculuğu ve tasarrufu lokomotifiyle ilerler.

Evet, biliyoruz ki Yüce Allah bütün âlemi tertemiz ve yaşamak için en elverişli şekilde yaratmıştır. Sonuçta karada ve denizde her türlü bozulma ve kirlenme insanların elleriyle gerçekleşmektedir. Kirlilikle ve kirletenlerle mücadele etmek hayatta kalmamız için bir zorunluluktur.

Bize emanet edilen çevrenin korunması tüm insanlığın aynı anda üstlenmesi gereken bir sorumluluktur. Gücün ister kapıdaki kediye su verecek kadar olsun ister toprağı ekip bereketlendirecek kadar isterse de milyonlarca ağaç dikecek kadar…

Bizlerin ve gelecek nesillerin tertemiz bir dünyada büyümeleri için, ailenin en küçük ferdinden başlayarak tüm vatandaşların sorumluluğunu yerine getirmesi çevre bilincinin en önemli gereğidir.

Yüce Allah tarafından bize verilen emanete hakkıyla sahip çıkmak, yarınlara temiz bir gelecek bırakmak demektir. Gelin biz de bu bağlamdaki vicdani görevimizi elimizden geldiğince yerine getirelim. Gelecek kuşaklara bırakacağımız mirasın kalitesine gücümüz yettiğince katkı sunalım.

Bizim için yaratılmış ve nimetlerle donatılmış çevrenin bizim için yalnızca bir emanet olduğunu aklımızdan hiç çıkarmayalım. Bu eşsiz emaneti bizden sonraki nesillere en güzel şekilde teslim etmek için sloganımız da;

“Çevreyi içerisindeki tüm varlıklarla birlikte sev ve daima koru!” olsun.

Kaynakça

Ahmed b. Hanbel, Ebu Abdullah Ahmed b. Muhammed eş-Şeybani, el-Müsned, -Birleşik Baskı-, Beytü’l-Efkari’d-Düveliyye, Ürdün, 2005.

Akalın, Şükrü Haluk, Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu, Ankara, 2011.

Aydın, Hüseyin, Ekolojik Sorunlara Teolojik Yaklaşımlar, TDV Yayınları, Ankara, 2013.

Bachelor, Martine-Kerry Brown, “Budizm ve Ekoloji”, Dünya Dinleri ve Ekoloji Serisi 5. çev. Gülseren Kozak-Vedat Diker-Şahin Sancar, İGDAŞ. İstanbul, 1992.

Bayrakdar, Mehmet, İslam ve Ekoloji, Diyanet İşleri başkanlığı, Ankara, 1992.

Breuilly, Elizabeth-Martin Palmer, “Hristiyanlık ve Ekoloji”, Dünya Dinleri ve Ekoloji Dizisi 2. çev. Mehveş Kayani, İGDAŞ, İstanbul, 1997.

Buhârî, el-Edebü’l-Müfred, Kahire, 1379.

https://www.eskisehir.net/eskisehir/orman-yanginina-seyirci-kalmadilar-h39209.html

https://www.hurriyet.com.tr/teknoloji/kuresel-isinma- dunyayi-kavuruyor-milyonlarca-insan-su-kitligi-yasiyor-41579954. 6.10.2020

https://www.natgeotv.com/tr/belgeseller/natgeo/25-litre

https://www.ogm.gov.tr/Sayfalar/OrmanYanginlari.aspx

Kılıç, Cevdet, “İslam Ahlakı Açısından Modern Uygulamalı Etik”, İslam Ahlak Esasları ve Felsefesi El Kitabı, ed. Müfit Selim, Grafiker Yayınları, Ankara, 2013.

Kur’ân Yolu, 8 Eylül 2020, https://kuran.diyanet.gov.tr/.

Kurt, Aynur, “Yunus Emre Şiirlerinde Tabiat ve İstiare Üzerine Bazı Tespitler” Yunus Emre (Bildiriler ve Makaleler), ed. Erdoğan Boz, Eskişehir, 2013.

Martı, Huriye, Hadisler Ekseninde Çevre Ahlakı, TDV Yayınları, Ankara, 2018.

Müftüoğlu, Mehmet Fatih, ed. Tarihte İlginç Vakıflar, Vakıflar Genel Müdürlüğü, İstanbul, 2012.

Müslim, Ebu’l-Hüseyin Müslim b. el-Haccac, Sahih-i Müslim, ss. 673-1202, el-Kütübü’s-Sitte, (Mevsuatü’l-Hadis eş-Şerif içinde), Daru’s-selam, Arabistan, 2000.

Nesaî, Ebu Abdurrahman Ahmed b. Şuayb. Sünen-i Nesai, ss. 2087-2453; el-Kütübü’s-Sitte, (Mevsuatü’l-Hadis eş-Şerif içinde), Daru’s-Selam, Arabistan, 2000.

Özdemir, İbrahim- Münir Yükselmiş, Çevre Sorunları ve İslam, Diyanet İşleri Başkanlığı, Ankara, 1995.

Pala, İskender, Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, Kapı, İstanbul, 2014.

Rose, Aubrey, “Yahudilik ve Ekoloji”, Dünya Dinleri ve Ekolji Dizisi, çev Mehmet Demirhan, İGDAŞ, İstanbul, 1992.

Tatçı, Mustafa, Yunus Emre Divanı II Tenkitli Metin, Kültür Bakanlığı, Ankara, 1990.

Yaran, Cafer Sadık, Ahlak ve Etik, Rağbet, İstanbul, 2010.

1 Dr. Öğr. Üyesi Aynur KURT, ESOGÜ İlahiyat Fakültesi, İslam Tarihi ve Sanatları, Türk İslam Edebiyatı Ana Bilim Dalı

2 Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 2/199; Hâkim, el-Müstedrek, 1/147.

3 Şükrü Haluk Akalın, Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu, 2011, Ankara 527.

4 Rahmân, 55/10.

5 Aynur Kurt, Yunus Emre Şiirlerinde Tabiat ve İstiare Üzerine Bazı Tespitler, 35.

6 Mustafa Tatçı, Yunus Emre Divanı II Tenkitli Metin, 44.

7 Hac, 22/18.

8 Elizabeth Breuilly-Martin Palmer, Hristiyanlık ve Ekoloji, 1997.

9 Aubrey Rose, Yahudilik ve Ekoloji, 22,83-96.

10 Martine Bachelor- Kerry Brown, Budizm ve Ekoloji, 38, 49.

11 En’âm, 6/ 73.

12 Cafer Sadık Yaran, Ahlak ve Etik, 131.

13 Cevdet Kılıç, İslam Ahlakı Açısından Modern Uygulamalı Etik, 419.

14 Mü’minûn, 23/21.

15 Yaran, Ahlak ve Etik, 133.

16 Yaran, Ahlak ve Etik, 136.

17 Yaran, Ahlak ve Etik, 139-140.

18 Duhân, 44/25-28.

19 Yaran, Ahlak ve Etik, 135.

20 Yaran, Ahlak ve Etik, 136.

21 Câsiye, 45/12-13. Ayrıca bk. Bakara, 2/29; Mülk, 67/15.

22 Bakara, 2/3.

23 Kılıç, İslam Ahlakı Açısından Modern Uygulamalı Etik, 426.

24 Huriye Martı, Hadisler Ekseninde Çevre Ahlakı, 85.

25 Buhârî, el-Edebü’l-müfred, 168.

26 https://www.eskisehir.net/eskisehir/orman-yanginina-seyirci-kalmadilar-h39209.html

27 https://www.ogm.gov.tr/Sayfalar/OrmanYanginlari.aspx

28 Müslim, “Tevbe”, 155; Müslim, “Birr”, 151.

29 Mehmet Fatih Müftüoğlu, (ed.), Tarihte İlginç Vakıflar, İstanbul: Vakıflar Genel Müdürlüğü, 2012.

30 Bayrakdar, İslam ve Ekoloji, 140.

31 Neml, 27/15.

32 İskender Pala, Ansiklopedik Divan Şiiri Sözlüğü, 411-412.

33 Ahmed b. Hanbel, Müsned, 4/31-33.

34 Mülk, 67/15.

35 Huriye Martı, Hadisler Ekseninde Çevre Ahlakı, 108.

36 Nesai, “Taharet”, 203

37 Müslim, “Büyu’”, 88

38 Mü’minûn, 23/18.

39 Ahmed b. Hanbel, Müsned, 2/221.

40 https://www.hurriyet.com.tr/teknoloji/kuresel-isinma-dunyayi-kavuruyor-milyonlarca-insan-su-kitligi-yasiyor-41579954. 6.10.2020

41 https://www.natgeotv.com/tr/belgeseller/natgeo/25-litre Daha fazla bilgi almak için yarininsuyu.com’u ziyaret edebilirsiniz. https://www.yarininsuyu.com

42 Hicr, 15/22.

43 Buhârî, “Mevakitü’s-Salat”, 9.

44 Müslim, “Sıyam”, 90.

45 Martı, Çevre Ahlakı, 116-117.

46 Hüseyin Aydın, Ekolojik Sorunlara Teolojik Yaklaşımlar, 121.

47 Özdemir-Yükselmiş, Çevre Sorunları ve İslam, 95.