T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Genel Yayın No: 2117
Gençlik Kitapları: 34

BİZ GENÇLERE DAİR - 4
Nefis, Şeytan, Pişmanlık/Tövbe, Tevekkül ve Biz

Yayın Yönetmeni : Doç. Dr. Fatih KURT

Koordinasyon: Suat OKUYAN

Editör: Prof. Dr. Adnan ADIGÜZEL

Yazarlar: Dr. Öğr. Üyesi Sevim ARSLAN
Doç. Dr. Fatih TOK
Dr. Mustafa Yasin AKBAŞ
Arş. Gör. Barış ÇAKAN

Tashih: Zeynep Selin TERZİ

Grafik&Tasarım: Uğur ALTUNTOP

Kapak Tasarım: Gökhan ÇAKIR

3. Baskı, ANKARA 2022

Eser Yayın Kurulu Kararı: 02.12.2021/82

Baskı: Sarıyıldız Ofset Matb. Amb. Kağ. Paz.
San. Tic. Ltd. Şti.
Tel: 0 312 395 99 94

2022-06-Y-0003-2117
ISBN: 978-625-435-145-7
Sertifika No: 12930

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı
No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA
Tel: 0 312 295 72 93 - 94 • Faks: 0 312 284 72 88
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr
www.diyanet.gov.tr

Proje Hakkında…

Sevgili Gençler!

Projemiz, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi ile MEB Eskişehir İl Milli Eğitim Müdürlüğü arasında imzalanan protokol çerçevesinde lise öğrencilerine yönelik gerçekleştirilen “Bize Dair” eğitim seminerlerinin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır.

Projemizin hedefleri olarak iki husustan bahsedebiliriz. Birincisi, çeşitli alanlardaki soru ve sorunlarımıza, alanında uzman üniversite hocaları tarafından cevap ve çözümler üretebilmektir. Bunun için doğru düşünmemize yardımcı olacağına inandığımız bazı kavram ve değerlerimizi, kısa ama öz bir şekilde anlamaya ve anlatmaya çalıştık.

Projenin bir diğer amacı ise, çevremizde sürekli iç içe olduğumuz bazı soru ve sorunlara dikkat çekmektir. Bu çalışmalarla, sorumlu, bilinçli ve ahlaklı bireyler olarak iyiliğin yayılması, kötülüğün engellenmesi konusunda küçük de olsa bir adım atmak istiyoruz. Fakat bunu hep birlikte yaparsak başarılı olacağımıza inanıyoruz.

Hemen belirtelim ki, daha işin başındayken unutmamamız gereken bazı hususları da sizlerle paylaşmak istiyoruz:

Sevgili genç arkadaşlar! Öncelikle bizleri yaratan, yaşatan ve bunca nimetleri veren Rabbimizi unutmamalıyız. Zira Yüce Allah’a olan inancımız, hayattaki duruşumuzun merkezini oluşturmaktadır. O’ndan uzaklaşmak, zihnen ve kalben savrulmamıza sebep olabilir. Öyle ki kendimizi ve insanlığımızı kaybedecek bir duruma gelebiliriz. Kıblemiz Allah (cc) olmalı ve yönümüzü sadece O’na dönmeliyiz.

Kalbimizin merkezine Allah’ı koymak, ilim ve irfanımıza yön verecek, hayatın güzellikleri karşısında şükrümüzü artıracak, zorluklar karşısında sabrımızı kuvvetlendirecek, ailemizle, yakınlarımızla ilişkimizi güzelleştirecek, çevremize, kültürümüze, tarihimize bakışımızı değiştirecek, bireylerin olduğu kadar tüm toplumun hak ve hukukunu koruyacak, helalinden kazanma ve helalinden tüketme hassasiyetimizi yükseltecek, çevremizle sağlıklı ilişkiler kurmamıza imkân verecektir. Tüm bu hususlar, bizlere adil ve ahlaklı bir ümmet olma bilinci kazandıracaktır.

Kıymetli gençler! Yaptığımız her işin öteki dünyada bir karşılığının olduğunu biliyoruz. Bu sebeple çevremize ve olup bitenlere karşı duyarlı davranmalıyız. Ömrümüzü boş arzu ve hevesler yerine dünya ve ahiretimizin güzelleşmesine katkı sağlayacak işlerle geçirmeliyiz.

Bu vesileyle, çalışmalarımızın Cenab-ı Allah’ın bizler için hedef koyduğu erdemli bir insan olma ve ahlaklı bir toplum inşa etme idealini gerçekleştirmeye katkı sağlamasını ümit ediyoruz.

Son olarak gençler için kaleme alınan bu kitapların basımını üstlenen T.C. Diyanet İşleri Başkanlığına teşekkür etmek istiyoruz. Bu çerçevede başta Diyanet İşleri Başkanı Sayın Prof. Dr. Ali ERBAŞ ile Dini Yayınlar Genel Müdürü Sayın Doç. Dr. Fatih KURT olmak üzere yayında emeği geçen herkese şükranlarımızı sunuyoruz.

EDİTÖR’DEN GENÇLERE…

Sevgili Gençler!

Elinizdeki bu kitapta sizlere iç dünyamızla ilgili bazı kavramlar hakkında değerlendirmeler sunacağız. Günlük hayatımızda da kullandığımız nefs, şeytan, tövbe ve tevekkül kavramlarının anlamı üzerinde duracağız. Zira bu kavramlar zaman zaman doğru anlaşılmadığı için bizi sıkıntıya sokmaktadır. Ancak bu kavramlar hakkındaki açıklamalarımız hayatı daha doğru anlamlandırmamıza ve belki de farklı bir bakış açısına kapı aralayacaktır.

Bu eserde ele alınan ilk kavram nefs’tir. Nefs’ten tam olarak ne anlamalıyız? Nefsin bizim dünyamızdaki yeri nedir? gibi sorulara cevap vererek nefs kavramını doğru anlayıp anlamadığımızı gözden geçirme imkânına sahip olacağız. Nefs hakkındaki bu imkânı bize Tasavvuf Anabilim Dalındaki hocamız Dr. Öğr. Üyesi Sevim ARSLAN sundu.

İkinci yazımız, bizi hiç rahat bırakmayan ve adını duyduğumuz da bile rahatsız olduğumuz Şeytan hakkındadır. Metinde, “Şeytanın insanla ne işi olur, şeytan gerçekten güçlü mü? Bizi saptırmaya gücü yeter mi? Şeklinde bir dizi soruya cevap yanında, şeytanın insan üzerindeki etkisini ve dünya imtihanımızdaki rolünü göreceğiz. Şeytan hakkındaki bu güzel yazıyı bize Kur’an araştırmaları yapan tefsirci arkadaşımız Doç. Dr. Fatih TOK hazırladı.

Üçüncü yazımızla nefsimize uyup, şeytanın tuzağına düştüğümüz zaman ne yapmamız gerektiğini anlatmaya çalıştık. İnsan olarak çoğu zaman çeşitli sebeplerle yanlış işler yaparız. Elbette hatasız kul olmaz. Hata yapınca da insan olarak yapmamız gereken hatalarımızda ısrar etmemek, onlarla yüzleşmek ve vazgeçmek gerekir. İşte bu yazımızda hatalarımızdan vazgeçme, pişmanlık duyma hâlinde ne yapmamız ve nasıl yapmamız gerektiğini öğreneceğiz. Tövbe ile ilgili çarpıcı metnimizi Hadis Anabilim Dalı uzmanı Dr. Mustafa Yasin AKBAŞ hazırladı.

Kitaptaki son metnimiz tevekkül hakkındadır. Hayatta bin bir türlü iş ve sıkıntılarla karşılaşırız. Çoğu zaman da ne yapacağımızı bilemeyip bir noktada çakılıp kalırız. İşte bu yazıda insan olarak yapmamız gereken her şeyi yaptıktan sonraki aşamada işi Cenab-ı Allah’a havale ederek iç huzuru yaşamanın nasıl bir güzellik sunduğunu okuyacağız. Tevekkül etmeyince, tevekkülü hayatımızdan çıkarınca hayatın ne kadar zor ve çekilmez bariyerlerle dolu olduğunu göreceğiz. Sonuçta tevekküllün içimize bir huzur ve rahatlık vereceğini göreceğiz. Bu güzel metni bizim için İslam Tarihi Bölümünden Ar. Gör. Barış ÇAKAN hazırladı.

Sevgili gençler!

Günlük hayatımızda nefs ve şeytan arasında yakın bağlantı olduğunu düşünürüz. Nefsin şeytana, şeytani işlere zemin olduğu düşünülür. Şeytana uyunca da yapılması gereken elbette tövbe edip günahtan dönmektir. Her türlü işimizde öncelikle elimizden geleni yapmalıyız. Yanlış bir iş yapmamak için nefsimize hâkim olup şeytana uymamalıyız. Olur da şeytana uyarsak yani bir yanlış yaparsak hemen tövbe etmeliyiz. Sonuç olarak işlerimizi doğru yapmaya çalışmalı, bunun için elimizden geleni yapmalı ve ardından da Yüce Allah’a tevekkül etmeliyiz.

Bu eserde nefis, şeytan, tövbe ve tevekkül kavramlarını açık bir şekilde ortaya koymaya çalıştık. İstedik ki, daha dingin ve rahat bir iç dünya oluşturmak için nelere ihtiyacımız olduğunu öğrenelim. Sizleri metinlerle baş başa bırakırken, bu kitabın, sağlıklı bir zihne erişmemize katkı sağlamasını temenni ediyoruz…

Editör
Prof. Dr. Adnan ADIGÜZEL

NEFİS ve BİZ¹

Giriş

“Gerçek kimya;
kötü huyların ortasından
nefsin cevherini ortaya çıkartmak,
kötü niteliklerini değerli özelliklerle
değiştirmek demektir.”²

İnsanlar hayatı anlamlandırmak için, “Nereden geldik?”, “Niçin buradayız?”, “Nereye gidiyoruz?”, “Ben kimim ve varlıktaki yerim nedir?”, “Beni yaratan var mı?”, “Varsa onunla ne tür bir irtibat kurabilirim?” gibi bazı soruları sorarlar. Biz iman etmekle aslında bu soruların cevabını vermiş olmaktayız.³ Nitekim Kur’an-ı Kerim’de, “Biz şüphesiz (her şeyimizle) Allah’a aitiz ve şüphesiz O’na döneceğiz”⁴, “Ben cinleri ve insanları, ancak Bana kulluk etsinler diye yarattım.”⁵, “O, hanginizin daha güzel amel yapacağını sınamak için ölümü ve hayatı yaratandır.”⁶ ayet-i kerimeleri ile bu tür sorulara cevap verilir.

Bu dünyaya gelişimiz Yüce Allah’ın katındandır. Ölümle gerçekleşecek olan dönüş de yine Allah’adır. Yani Allah’tan geldik Allah’a gidiyoruz. İnsanın dünyada bulunuş amacı Hakk’a kulluktur. Dünya, güzel amellerin ortaya konulduğu bir imtihan yeridir.

Diğer taraftan, Cenab-ı Allah insana “kendi ruhundan üflemiş”⁷, üflenen bu ruhla da ona, Allah’ın kudretini bilecek, anlayacak bir yücelik ihsan edilmiştir. Bununla birlikte ona sorumluluk da verilmiştir. İnsan bu sorumluluğun gereklerini ahlaka dönüştürdüğünde ancak bu dünyadaki görevini yerine getirmiş olur.⁸ Dolayısıyla, insanı insan yapan temel özellik; iman üzerine bina edilmiş olan bir ahlaki yetkinliğe ulaşabilmektir.

Ahlak, işin merkezidir. Zira insan, yaratılışında bulunan kabiliyetlerini ve insan olmanın farkındalığını ancak ahlakla elde edebilir. “Bizi Allah’a, yani hakikate, yani kemale ulaştıracak şey ahlaktır. Ahlakı keşfettiğimiz ve kavradığımız ölçüde kemale ulaşabiliriz.”⁹

Peki, imanı kuvvetlendirip ahlaki yetkinliğe nasıl ulaşacağız? Öncelikle bilinmesi gereken şudur: İslam düşünce tarihinde, ahlaki yetkinliği elde etmiş olan ideal insan (insan-ı kâmil) denildiğinde Peygamberimiz (sas) kastedilir. Bunun için Allah Teâlâ en güzel örnek olan Peygamberimizin (sas) izinden gitmeyi emreder. Böylece ahlakın sınırı ve ölçüsü Peygamberimizin (sas) örnekliğindeki bir modele göre belirlenmiştir. Nitekim Peygamber (sas), “Ben güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim.”¹⁰ diyerek ahlakın sınırının kendisiyle kemale ulaştığını belirtir. Böylece yol güzergâhı belirlenmiş olur.¹¹ Bu güzergâhta hedefe ulaşmamıza engel olan bazı unsurlar vardır. Bunların başında da nefs gelir.

Nefsi tanımaya geçmeden önce bir noktayı özellikle vurgulamalıyız. Nefse dair söylemlerin kişide bir karşılığının ve anlamının olması için, öncelikle gerçekten nefsi bilme arayışı ve çabası olması gerekir. Yani kişi, bu bilgiye ihtiyaç hissetmelidir. Mevlânâ’ya bazı insanlar der ki; “Himmet etseniz de biz de sizin gibi Allah’ı sevebilsek keşke.” Mevlânâ’da, “Sizin bu temenniniz uykudaki insanın sayıklaması gibidir. Sayıklıyorsunuz sonra uykuya devam ediyorsunuz. Bu isteyiş aşk ve dertten değildir.” der.¹² Yani “Samimi ve içten istemiyorsunuz. Kendinizi kandırıyorsunuz.” demek ister.

Ne istediğinin farkında olan insana Allah Teâlâ istediğini verirmiş. Esasen bu Yüce Allah’ın kâinata koyduğu bir kanundur. Mevlânâ buna âlemde geçerli olan “Kevnî (varlık) ihtiyaç ilkesi” demektedir.¹³ Nitekim âlemde her şey ihtiyaca binaen yaratılmıştır. İhtiyaç duyduğumuz şeyi varlık sahnesine çekeriz. Mesela, kişi susuz olmazsa suya koşar mı? Aç olmazsa ekmeğe koşar mı? Tok iken önüne baklava getirilse iltifat eder mi? Etmez; çünkü ihtiyacı yoktur. Bir kuzu en güzel manzaralı, muhteşem yerlerde dolaştırılsa, doğadaki o muhteşem sanat, onun için bir şey ifade etmez. Gördüğü ve aradığı şey, sadece ihtiyacı olan otlardır.¹⁴ Şu hâlde nefsi tanımak ve onu olgunlaştırmak ancak ihtiyaç hissettiğimiz ölçüde mümkündür. Bu meselenin bir yönüdür.

Meselenin diğer yönü ise, gönlümüzdeki iman ve Allah sevgisinin henüz tohum hâlinde olmasıdır. Nasıl ki, tohumun önce fide olup, sonra da ağaç olma serüveninde fiziksel şartlara ve zamana ihtiyacı varsa, aynı durum iman ve ahlak için de geçerlidir. Kişi iman ettiği anda imanın hakikatine hemen sahip olmaz. Taklidî bir imanla başlanan bu yolculuk, sonrasında gerçek (tahkiki) bir imana doğru yol alır.

Yolun başında imanlarımız daha küçücüktür. Dolayısıyla Yüce Allah’a duyulan sevgimiz de fiili olarak küçücüktür. Bunun yanında insan gençliğinin baharında “gençlik başımda duman…” türkülerinin söylendiği bir ruh hâlindedir. Ayrıca içinde bulunduğumuz asrın ben merkezli dayatmaları, bizi özümüzden uzaklaştırmaktadır. Fakat bunlar karamsarlık oluşturmamalıdır. Önemli olan bütünün içinde kendi konumumuzu görebilmemizdir. Bu farkındalığın oluşmasıdır.

Bu zorluklarla nasıl baş edeceğiz? Cevap: Zorluklar karşısında başarılı olmanın yolu, istemek ve yola koyulmaktır. Hedefe varıp varmamak önemli değildir. Bu şu demektir; amellerimiz niyetlerimize göre anlam kazandığı için önce niyetimizi sağlamlaştırmalıyız. İkincisi Kur’an ve sünnet çerçevesinde bu niyeti hayata geçirmek adına yola çıkmak ve yürümektir. Nitekim Allah Teâlâ, “Bizim uğrumuzda elinden gelen çabayı sarf edenlere gelince, onları bize ulaşan yollara mutlaka yöneltiriz. Kuşkusuz Allah iyilik yapanların yanındadır.”¹⁵ buyurarak, yola çıkanlara yardım edeceğini vadetmiştir.

Sonuç itibarıyla, küçük olan imanımızı ve Allah sevgimizi zamanla büyütüp nefs engelini aşmaya ihtiyaç hissetmemiz gerekir. Bu girizgâhtan sonra şimdi nefsi tanımaya geçebiliriz.

1. Nefsin Temel Özellikleri Nelerdir?

Nefis, insan tabiatında kötü görülen huy, davranış ve eğilimlerin kaynağıdır.¹⁶ “Ben nefsimi temize çıkarmıyorum. Çünkü nefis dâima kötülüğü emredicidir.”¹⁷ ayetinde işaret edildiği üzere, yaratılışımızda bulunan ve bizi kötülüklere meylettirici özelliği olan huylarımızdır.

Nefsin, şehvet ve öfke olmak üzere iki temel özelliği vardır. Bunlar, mutlak anlamda kötü vasıflar değildir. Aslında, Yüce Allah’ın bizim fıtratımıza verdiği hiçbir şey kötü değildir. Kötü denilen şey güzel olan şeyde meydana gelen eksikliktir. Şehvet ve öfke de insanın hayatını devam ettirecek iki enerji kaynağıdır.

Şehvetin birçok çeşidi vardır. Yeme içme, mal-mülk biriktirme, cinsellik gibi. İnsanda yeme içme şehveti olmasa, hayatını devam ettirmesi mümkün değildir. Aynı şekilde neslin devamını sağlayan şehvet olmadığında insanlığın gelişiminden de bahsedemeyiz. Mal sevgisi olmasaydı, mal mülk edinemezdik.

Öfke olmasaydı insan kendini kötülüklere karşı koruyamazdı. Kötü olan nedir o hâlde? Kötü olan şey bu güçlerimizi yanlış yerlerde kullanmamızdır. İslam bunun ölçülerini vermektedir. Nitekim ayet-i kerimede, “Onun beraberinde bulunanlar, kâfirlere karşı çok şiddetli, kendi aralarında gayet merhametlidirler.”¹⁸ buyurulur. Burada öfkenin sınırlarının çizildiğini görmekteyiz.¹⁹

Gazâlî, kâfirlere karşı şiddet gösterebilmek için insanda öfke duygusunun olması gerektiğini belirtir. Eğer bu öfke olmasaydı, insanın kendisini, ailesini, vatanını, milletini düşmana karşı savunması da mümkün olmazdı. Ayrıca “Öfkesini yutanlar, insanların kusurlarını bağışlayanlar”²⁰ ayet-i kerimesinde Allah’ın “öfkelerini kaybedenler” demediğine dikkat çeken Gazâlî, ardından şunları söyler: “Öfke ve şehveti akla galip gelmeyecek şekilde terbiye etmek, aklı onlara hâkim kılmakla mümkündür. İşte ahlakın değişmesinden gaye budur.”²¹

Nefsin iki özelliği olan şehvet ve öfke güçleri Yüce Allah’ın bize yaratılışta verdiği güçlerdir. Bu güçler hayattaki kullanım alanlarına göre iyi veya kötü olabilir. Bu güçleri güzel ahlaka dönüştürmek demek, uygun yerde ve dengeli bir şekilde kullanmak demektir. Ayetlerde, “Yiyiniz, içiniz ama israf etmeyiniz.”²² “Harcadıklarında israf da etmezler, cimrilik de yapmazlar, harcamaları ikisi arasında dengeli olur.”²³ buyurulması bu dengeye işaret eder.

Şimdi de bazı örnekler üzerinden nefsi biraz daha somutlaştırarak anlamaya çalışalım.

1.1. At Arabası Metaforu

Yüce Allah’ın nefse verdiği sıfatların yaşam enerjimiz için temel eğilimlerimiz olduğunu at arabası örneği üzerinden somutlaştıralım.

Arabanın iskeleti ve aksları madenî ruh, gövdesi bitkisel ruh, atlar hayvansal ruh, sürücü kişisel ruh, arabanın içindeki de insani ruh olsun. Bu arabanın seyahat edebilmesi, bütün yapının sağlam olmasına bağlıdır. Yani bütün bu ruhların birbiriyle uyum içinde olması gerekir.²⁴

Arabanın hedefine gidebilmesi için iskeleti, tekerlekleri ve gövdesi sağlam ve yağmur, rüzgâr gibi dış etkenlere karşı korunaklı olmalıdır. Öfke ve korkuyu temsil eden siyah atlar ve tutkuları temsil eden beyaz atlar hayvani ruh mesabesindedir. Hedefe varmak için onların motivasyonuna ve dürtülerine ihtiyaç duyulur. Atlar kontrolden çıkarsa arabayı kendi ihtiyaçları olan otların bulunduğu alanlara götürür. Sürücünün de atlar üzerinde hâkimiyet kurabilme ve yularından tutup onları yönlendirebilme gücü bulunmaktadır. Aynı zamanda arabanın içindeki yolcuların talimatlarını anlayıp uygulayabilecek vasfa sahip olması gerekir. Ancak taşıdığı yolcunun talimatını anlamaz veya duymazsa o da gideceği adresi bilmediğinden yanlış adreslere arabayı sürükler. Arabadaki yolcunun ise sürücüyle irtibat kurabilmesi ve ona duyurabilecek ölçüde sesini yükseltmesi ve söylediklerinin anlaşılır olması önem arz eder. Zira arabanın hedefine ulaşabilmesi, hikmet bilgisi ve şefkat duygusuyla donatılmış yolcuyla sürücünün iletişimine bağlıdır.²⁵

“Madenî ruh, bize güçlü bir temel, yaşamda bizi destekleyecek sağlam bir iç yapı sağlar. Dengesini yitirdiğinde, bir yandan katılık, atalet ve esnek olmama özelliklerine kaynaklık ederken, diğer yandan da gevşeklik, döneklik ve kararsızlık nedeni olur.

Bitkisel ruh, bedenlerimizi sağlıklı ve güçlü tutmaya yardım eder. Dengesini yitirdiğinde, tembelliğin ya da tam tersi hiperaktifliğin kaynağı olabilir.

Hayvansal ruh bize tutku ve dünyadaki değerli hizmetleri başarma güdüsü sağlamak için gereklidir. Dengesini yitirdiğinde bizi öfkeye, açgözlülüğe ya da hırs yoluyla çok kötü davranışlara sürükler.

Kişisel ruhun amacı bize rehberlik etmek, kendimizi anlamamız ve etrafımızdaki dünyayı kavramamız için gerekli zekâyı sağlamaktır. Dengeyi yitirdiğinde bizi bencillik ve kibir yoluyla yanlış yöne sevk eder. Zekâsını kendisi ve başkalarını yıkıcı tarzda eleştirmek için kullanabilir.

İnsani ruh, şefkat ve kalbin derin zekâ ve yaratıcılığını temin eder. Hikmet bilgisine yani varlığın mana bilgisine ulaştırır. Ancak dengesini yitirdiğinde bizi yanlış acıma ya da yufka yürekli ilgiden doğan anlamsız davranışlara götürür. Maddiyatla maneviyatı birbirinden kopartmaya iter. Allah’a ulaşmanın önünde bir engel hâline gelebilir.”²⁶

Şu hâlde sağlıklı ve huzurlu bir yaşam içerisinde hedefimize ulaşmanın yolu, bu ruhların dengesini kaybetmeden birbirleriyle uyum hâlinde olmasına bağlıdır.

Acaba bizim beden arabasındaki ruhlarımız ne durumdadır?

Sizce kontrol hangi ruhun elindedir?

Beden arabamız bizi hedefimize götürmede doğru yoldan mı gitmektedir?

Çevrenizde bu ruhları uyumlu olduğunu düşündüğünüz dostlarınız var mı?

Şimdi bu sorular üzerinde biraz düşünelim… Sonra da hangi yönümüz zayıfsa onu güçlendirmeye çalışalım…

1.2. Nefsin Yılana Benzetilmesi

Nefsi yılana benzeten Mevlânâ şöyle bir hikâye kurgulamıştır: Bir gün bir atlı yoldan geçerken uyumakta olan bir adam görür. Uyuyan adamın yanında bir yılan dolaşmaktadır. Atlı onu uzaklaştırmak ister fakat yetişemez. Yılan adamın ağzından içeri girmiştir. Bunun üzerine atlı, adamı uyandırmak için birkaç topuz vurur. Adam uyanır, acısından bir ağacın altına sığınır. Orada yerde dökülmüş çürük elmalar vardır. Atlı zorla onları adama yedirir. Adam, atlı adama söylemediğini bırakmaz.

“Ben sana ne yaptım, derdin ne, bana niye bu işkenceyi çektiriyorsun ey vefasız adam?” der. Atlı; “Konuşma da koştur bakalım.” diyerek kamçı vurup adamı koşturur. Sonunda adamın yediklerinden midesi bulanır ve midesinde ne varsa hepsini çıkartır. Bir de ne görsün! Korkunç yılan da çıkmıştır. O zaman atlının onun iyiliği için öyle davrandığını anlar. Özür dileyerek şöyle der:

“Keşke baştan deseydin, sana bu kadar münasebetsiz sözler söylemezdim.”

Atlı ise, “Eğer baştan söyleseydim, senin korkudan ödün patlardı.”²⁷ der. Bu örnekte nefsin insana vereceği zararlar yılan benzetmesi üzerinden anlatılmıştır.

1.3. Mesnevî’de Nefsin Kaz, Tavus Kuşu, Kuzgun ve Horoza Benzetilmesi

Mevlânâ insanın sağlıklı düşünmesine engel olan ve adeta aklı çarmıha geren dört özellikten bahseder. Bu özellikler dört kuşun sıfatlarıdır. “…Bedene ait dört huy, İbrahim Peygamber’in kuşlarına benzer. Onları kesmek, cana yol açar. O kuşlar kaz, tavus, karga ve horozdur. Bunların insanlardaki örneği de dört huydur. Kaz hırstır, tavus makam sevgisi, kuzgun uzun yaşama isteği, horoz ise şehvettir.”²⁸

Bu örnekte Mevlânâ kazın, kuru yaş ne bulursa durup dinlenmeden hırsla yeme ve içme özelliğine vurgu yapmaktadır. Sanki kaz, “Yiyiniz, içiniz ama israf etmeyiniz.”²⁹ ayetindeki emirlerden sadece “yiyiniz, içiniz” emrini duymakta fakat devamını duymamaktadır. Bir korku ve telaş hâlindedir. Sanki bir yağmacı gelip elindeki yiyeceklerini alacak korkusu içerisinde çabuk çabuk kursağını doldurma hırs ve telaşındadır. İnsandaki hırs da bunun gibidir. İnsan, Yüce Allah’a tevekkül ve teslimiyetinin zayıflığından açgözlülük ve hırsının tutsağı olmaktadır.

Tavus kuşu ise, Allah’ın kendine verdiği süslü kanatlarıyla kendini beğenmekte ve kendini diğer varlıklardan üstün görmektedir. Aynı zamanda insanların övgülerini kazanma ve onların gözünde yüksek bir mertebeye ulaşma sevdasındadır. İnsan nefsi de başkalarına kendini üstün göstermek, onlara hükmetmek ister. Kibirli ve bencildir.

Kuzgun ise, “gak gak” diyerek emellerinin peşinde Allah’tan uzun ömür istemektedir. Aslında uzun ömürlü olması onun, daha çok pislik yemekle geçen bir ömre sahip olması demektir. İnsan da Allah’tan habersiz, gafletle, sonsuz yaşama duygusu içerisinde, sürekli istek ve arzularının tatmin olması için uğraşmaktadır.

Horozun da şehvetine düşkün bir hayvan olarak tanıtılmasında insanın karşı cinse duyduğu şehvetle benzerlik kurulmaktadır. Bu, o kadar tehlikeli bir tutkudur ki, diğer tutkular onun yanında önemsiz kalır. Şeytan huzurdan kovulunca, “Rabbim! Benim sapmama imkân verdiğin için, yemin olsun ki ben de yeryüzünde onlara (günahları) şirin, cazip göstereceğim ve -aralarından senin samimi kulların hariç- onların topunu kesinlikle yoldan çıkaracağım.”³⁰ demiştir.

Buradan hareketle Mevlânâ şeytanın, Allah’tan, insanları avlamak ve doğru yoldan saptırmak için izin istediğini belirtir. Yüce Allah da tuzak olarak altını, gümüşü, görülmemiş incileri, elmasları, salma atları (günümüzün son model arabaları) vermiştir. Fakat şeytan bunlarla yetinmeyip daha büyük tuzaklar ister. Bunun üzerine insanın iştahını kabartacak muhteşem yemekler, çeşitli içecekler ve şaraplar, meyveler, çeşit çeşit elbise ve ipekli kumaşlar verilmiştir. Ama şeytan, gönlünü Allah’a vermiş, Allah’ın sevgisiyle mest olmuş kişileri bunlarla kandırıp tuzağına düşüremeyeceğini söyler. Ta ki en sonunda erkeğin kadına, kadının erkeğe duyduğu şehvetin, gayrimeşru çerçevede yani Allah’ın razı olmadığı sınırlarda kullanılmasıyla cazipleşen durum, şeytana tuzak olarak gösterildiğinde şeytan sevincinden oynamaya başlar. Çünkü şeytan muradına kavuşacak şeyi bulmuştur. Mevlânâ şeytan ve nefsi ortak tabiatlı sayar. Nefsi şeytanın içteki casusu veya bir iş birlikçisi olarak görür. Bundan dolayı horozla temsil edilen nefisteki şehvetin gayrimeşru tarzda tüketilme sevdasına dikkat çekmiştir.³¹

1.4. Nefsin Firavuna Benzetilmesi ve Doyumsuzluğu

Nefsin bir diğer özelliği, içinde Firavun tabiatını barındırmasıdır. Yani içimizde Firavun gibi ilahlık taslayan ve kendine varlık veren bir yapı vardır.³² Cehennemden bir parça olarak tanımlanan nefsin bir diğer özelliği ise doyumsuz olmasıdır. Zira ayet-i kerimede, “Cehenneme doydun mu?” diye sorulunca cehennemin, “Daha fazlası yok mu?”³³ demesinden hareketle cehennem ateşinin doyumsuz olduğu söylenir. Parça bütünün özelliğini taşıdığından nefis de doyumsuzluğunu cehennem ateşinin özelliğine sahip olmasından alır. Nitekim nefis, istediği şeye ulaştıktan sonra huzuru onda bulamadığını anlayınca bu sefer başka arayışların peşine düşer. Bu böylece ölene kadar devam edip gider.³⁴

Nefsin belli başlı özelliklerine bakıldığında görülecektir ki nefs, hayvanlarla ortak özelliklere sahiptir. Bundan dolayı bu hayvani sıfatlar terbiye edilip güzel ahlaka dönüştürülmezse insan, “hayvandan da daha aşağı seviyeye”³⁵ düşer. Zira hayvanlar kendi tabiatlarının gereğini yerine getirirler. İnsan ise, bu hayvani sıfatlardan kurtulduğunda tabiatının gereğini yerine getirmiş olur.

2. Nefsimizin Mertebeleri

Nefis, zikredilen kötü özelliklerini güzel ahlaka dönüştürme yolunda kademeli bir yapıya sahiptir. Nefsin dönüşmemiş, ilkel, ham hâline nefs-i emmâre denilir. Dönüşme yolundaki bir üst adıma levvâme denir. Nefs sırasıyla mülhime, mutmainne, râdiyye, mardiyye, kâmile şeklinde isimlendirilir. Nefsin bu mertebelerini anlatmak için psikiyatrist Mustafa Merter gökdelen örneğini vermiştir.

En üst katı âdeta bulutlar arasında kaybolmuş müthiş bir manzarası olan bir gökdelen düşünelim. Binanın içine girdiğimizde hayret veren bir durumla karşılaşıyoruz. Her katında kendi kopyamızı görüyoruz. Fakat bu kopya bizden habersiz kendi meşguliyetini sürdürmektedir. Bodrum katından diskotek ortamına giriyoruz. Tepede renkli fırıl fırıl dönen ışıklar, göz gözü görmeyecek kadar dumanlı bir hava, kulakları patlatırcasına gürültülü müzik ve kafası bulanık insanlar var. Bizim kopyamız da kendinden geçmişçesine pistte dans ediyor.

Buranın başka bir odasına geçtiğimizde bir kumarhane, yarı karanlık bir ortam, şuh bir kadın, sahte bir gülümsemeyle bizi buyur etmektedir. İnsanlar, gözleri dönmüş bir hâlde oyun makinalarının önünde bir ümitle kazanma yarışı vermektedir. Bizimki orada bir rulet masasının başına geçmiş, yüzünde can çekişir bir ifadeyle zar atmaktadır. Şaşkınlıkla bakıp “Bu ben miyim?” diyoruz.

Bodrum katından o kadar çok bunalıyoruz ki, üst katlara çıkma ihtiyacı hissediyoruz. Aşağıya göre buralar biraz daha aydınlık gelmektedir. Başka bir katta bizimki odasına çekilmiş, elinde telefon saatlerce internet sokaklarında sörf yapmaktadır. Diğer katta borsacı olmuş hisse senetlerinin hesabını yapmaktadır. Bir üst katta siyasetçi olmuş insanlara vaatlerde bulunmaktadır. Üst katta bir kuaförde yüzünü gerdirmekte ve saçlarını boyatmaktadır. Başka bir katta bizimki evlilik yapmış eşi ve çocuklarıyla meşguldür. Yukarı katlarda ortam gittikçe aydınlanmakta, bodrum katla daha üst katlar arasında çok büyük bir fark oluşmaktadır. Daha üst katlarda bizimki sabırla çevresindeki insanlarla iletişim hâlinde, bazen bir hastanın yanına gitmekte ve onun ihtiyaçlarını karşılamakta, bazen bir yetimin başını okşamaktadır. Bulutlar arasındaki katlarda kendini ibadete vermiş başı secdede dualar etmektedir.

Bulutun sınırını aştığı katta muhteşem bir mehtabın ışığı gözümüzü almaktadır. Bizimki ışığın içerisinde âdeta ışıktan bir insana dönüşmüş ve bize gülümsemektedir. İçimizi derin bir huzur, barış ve güven duygusu sarmaktadır. Gözyaşları içerisinde bizimkine yönelip onu kucaklamaktayız. Kendimizi tutamayıp soruyoruz: “Daha önceleri neredeydin.” Bu sorunun üzerine bizimki hafifçe gülümsemekte ve “Ben zaten hep seninleydim.” demektedir.³⁶

Nefsin mertebelerini anlatmak için verilmiş bu örnekte bodrum kat hiçbir terbiye görmemiş nefs-i emmâreyi temsil eder.

2.1. Nefs-i Emmâre: Sürekli Kötülüğü Emreden Nefis

Kötülüğü tekrar tekrar emreden nefsimizdir. Şehvet, öfke, hırs, büyüklenme, şöhret, gaflet gibi özellikler bu nefsin bir nevi askerleri sayılmaktadır. Bu nefis üzerinde ruh etkisini yitirmiş ve kontrolünü tamamen kaybetmiş durumdadır. Buna zalim nefis de denilir. Ruhu etkisiz hâle getirdiği için insanın bütün kontrolünü ele geçirmiştir. Düşüncelerimizi ve davranışlarımızı yönlendirir.

Bu nefsin kontrolünde olan Müslüman bir insanın yaptığı ameller özü olmayan, içi boş, ruhsuz olup görüntüden ve kabuktan ibarettir. Onun için böyle Müslümanlara “sosyolojik Müslüman” denilmiştir. Bunlara adam öldüren, aldatan, çalan çırpan ve yaptıklarına hiçbir şekilde pişmanlık duymayan psikopatlar da örnek verilmiştir. Bu mertebenin özellikleri arasında yoğun bir şekilde kumar oynamak, uyuşturucu ve alkol kullanmak da vardır. Ama övülme, takdir edilme, herkesin dikkatini üzerinde toplama arzusunun bağımlılık boyutunda olması bunlardan daha tehlikeli görülmüştür.

Nefis, “şehvetiyle aklın zekâsını ve kalbin merhametini” çalar. Bizi dünyevi amaçlar doğrultusunda harekete zorlar ve ahlaki gelişimimizin önüne ket vurur.³⁷ Her zaman daha fazlasını ister. Mesela insanlar kendisinden hoşnut iseler sevmelerini ister. Sevilirse, itaat etmelerini, itaat ettikçe kendisini yüceltilmelerini talep eder.³⁸

Nefis açıkça, “Ben seni yanlışa götürüyorum, bu davranışlar çok zalimce...” gibi bir şey söylemez. Bu zalim nefis, işlerini, arzularını bilinçaltında yürüttüğü için arzu ve tutkularını sinsice dikte ettirir. İnsanlar bunun farkında bile olmazlar. Bir hükümdar gibi yönetimi ele geçirdiği için onun otoritesi kabul edilmiş olur ve ruhun artık direnç gösterme ihtimali kalmaz. Birçok kişinin hayatı nefs-i emmâre seviyesinde yaşamasının nedeni budur.³⁹

Biz ancak nefs-i emmârenin “kötü olduğunu fark ettiğimizde” yani gaflet uykusundan uyandığımızda ahlaki dönüşüm yaşarız. Bu da bizi ikinci ve daha üst katlara çıkaracak bir adımdır. Daha sonra her katta kendimizi farklı bir oluşum içinde görürüz. Bununla birlikte modern hayat, bizim üst katları görmemize engel olmaya çalışır. Sadece bodrum katını güzel gösterir ve gösterdiği bu sahte güzelliğin reklamını yapar. Burada sanki ebedî yaşayacakmışız gibi bu katın tasarımıyla bizi meşgul eder. Ama insanlar bu katta hiçbir zaman gerçek huzuru bulamazlar.

2.2. Nefs-i Levvâme: Pişman Olmayı Bilen Nefis

Bodrum kattan üst kata çıktığımızda nefsin adı levvâme yani pişmanlık duyan nefis olmaktadır. Burada artık akıl nefs-i emmâre hükümdarına isyan etmiş, onun sinsi tuzağından nispeten kurtulmuştur. Hata yapabilir fakat hemen ardından pişmanlık duyar.⁴⁰ Böyle bir nefisle insan hayvanlardan ayrışır.⁴¹

İnsan bu mertebede bir yönüyle nefs-i emmâreye bakarken bir yönüyle daha üst katlara bakar. İçinde aradığı huzuru yine bulamamıştır. Ancak kötülüğü emreden nefse göre daha huzurludur. Bu kattan daha üst katın farkındalığı elde edildiğinde nefs-i mülhime denilen kata ulaşılır.

2.3. Nefs-i Mülhime: Manevi Hissedişlere Açık Nefis

Bir üst kata daha çıkmanın huzuru yaşanır. Ancak bir süre sonra nefis yine huzursuz ve mutsuzdur. Bu kat aşağı katlara göre daha aydınlık olduğu için idrak seviyesi artmıştır. Yani insan uykudan uyanır gibi daha üst bir bilinç düzeyine ulaşmıştır. Allah’tan gelen manevi feyizleri ve ilhamları hissedilir şekilde almaya başlamıştır. İlhamdan kastımız, kulluktan istenilen mananın bir anda kalpte yer almasıdır. Böylece manevi hissedişler kuvvet kazanır. Biz buna “şuuruna varma, idrak etme” de diyebiliriz.

Buradaki nefsin belli başlı vasıfları arasında cömertlik, merhamet, kanaat, azim, sabır, ilim gibi güzel sıfatlar gelir. Kişi bu mertebede kötülükten nefret eder ve olabildiğince uzaklaşmaya çalışır. Hayata iyilik ve güzellik duygusuyla bakar. Bununla birlikte iç dünyasında birçok gelgitleri devam eder. Bazen hakka döner, bazen şerre meyleder. Levvâmede olduğu gibi ahlaki yetkinliğe tam ehliyet elde edilmemiştir. İbadet yapmasına rağmen, yaptığı ibadetlerle gurur duyabilmektedir. Şeytan burada sağdan yaklaşır. İbadet yapıyor olmasına rağmen ibadetini boşa çıkaracak gurur, kendini beğenme, riya gibi gizli şirkler söz konusudur.

Bir üst kat artık insanın içine manevi güneşin tamamen doğduğu apaydınlık kattır. Burası nefs-i mutmainne katıdır.

2.4. Nefs-i Mutmainne: Nefsin Doyuma Ulaştığı Nokta

Bu nefis, adından anlaşılacağı üzere artık nefs-i emmârenin doyumsuzluğunun doyuma ulaştığı mertebedir. Tatmin olmuş, kanaatkâr, sabırlı, teslimiyet sahibi, şükreden, tevekkül eden, ihlaslı vb. gibi birçok güzel ahlaki dönüşümün hakikat boyutunda yaşandığı mertebedir. Bu mertebede varlık ve olaylar karşısında tarafsız bir bakış açısına sahip oluruz. Burada gelgitler yoktur. İç dünyamızda dinginlik hâkimdir.

Bu mertebede kul ne yaşarsa yaşasın, “Kahrında hoş, lütfunda hoş” diyebilecek kıvama ulaşır. Diğer üst katlarda ise, Allah’tan razı olmuş (râdiyye) nefis, Allah’ın da kendisinden razı olduğu (mardiyye) nefis mertebeleri ve en üst kademede kemale ermiş, olgunluğa ulaşmış, kâmil nefis gelir. Burada asgari hedef; mutmainne mertebesine ulaşacak ahlaki dönüşümün elde edilmesidir.

Şimdi gözlerimizi kapatıp nefs-i mutmainne katında, aydınlık ve huzur içinde bütün acıların, sevinçlerin birleştiği, içimizde dengenin elde edildiği, barış ve sükûn hâlinde olduğumuzu hayal edelim. Yüce Allah’ın sevdiği bir kuluz. Bize şah damarından daha yakın olduğunu söyleyen Rabbimizi hissettiğimizi ve içimizdeki Allah sevgisini büyüttüğümüzü farz edelim.

Bu kattaki bizle en alt katta karanlıkta kalmış kendimize ulaşıp ona sımsıkı sarılarak ondan özür dileyelim. Yaptığımız onca yanlışlıklar, hatalar için… O hatalar yüzünden gönüllerini kırıp incittiğimiz nice insanlar için… Onu uzun zaman karanlıkta kalmaya mahkûm bıraktığımız için… Yüce Allah’tan başka insanlardan ve tutkularımızdan, oluşturduğumuz sahte ilahlara boyun eğdirmek zorunda bıraktığımız için… Cenab-ı Allah’ın huzurunda bir daha aynı hataları yapmamak adına ona söz verelim.

3. Psikoloji Açısından Kendimize Bakış

Psikolojide ruhsal aygıt (kendilik kavramı) olarak tanımlanan “İd, ego ve süper ego” şeklinde üç yapı vardır. Hayatla bağdaşan şeyler, toplum tarafından kabul görüyorsa ve vicdanımıza aykırı değilse, bunlara “ego” denir. Hayatla bağdaşmayan, reddedilen, tuhaf karşılanan, aşırı idealleştirilmiş ya da cezalandırılmış, gerçeklikle bağdaşmadığı için çöküntü hâlinde baskılanan tecrübeler ise “id”i oluşturur. İdealize ettiğimiz, hayal ettiğimiz, mükemmel gördüğümüz deneyimler de süper egoyu oluşturur. Bunlar ayrı yapılar değildir. Bir bütünün katmanlarıdır.⁴² Şimdi kısaca bunları izah edelim.

3.1. Ego ve Süper Ego

Ego; benlik, kişilik ve kimliğin temsilcisi olarak görülür. Ego kendini zorlayan üç kuvvet altında çalışır. Bunlar idin dürtüleri, toplumsal dış gerçeklik ve süper egodur. Bu nedenle egonun işi zor görünür.

Ego, idin meşru olmayan dürtülerini bastırıp kontrol altına almak zorundadır. Ayrıca onun üzerinde hâkimiyet kuran toplum ve onların beklentilerinden oluşan dış gerçeklikler vardır. Ego, ailenin hayata dair görüşleri, içinde bulunulan sosyo-kültürel çevre, insanların kişiden beklentileri gibi faktörlerle şekillenir. Bundan dolayı ego herkeste aynı şekilde olmayıp parmak izi gibi kişiden kişiye değişir.

Bir de egonun tepesinde süper ego bulunur. Bunlar çoğunlukla birbirlerine zıt taleplerdir. Eğer ego zayıf olur da id kontrolü eline geçirirse veya toplumun hegemonyasına girerse ortaya kişiliği zayıf veya kişiliksiz bir yapı çıkar.⁴³ Ego, herkesin hakkı olanı verip hakkı olmayanı engellemek zorundadır. Böylece sağlıklı bir kişilik, dengede durmayı başarabilen kişi ortaya çıkar. İp üstünde yürüyen cambaz buna örnek verilebilir.

3.2. İd: Doğuştan Sahip Olduğumuz Temel Dürtülerimiz ve Hayat Enerjimiz

İd yukarıda yapılan tanımla birlikte doğuştan sahip olduğumuz, ölene kadar canlılığımızı devam ettiren güçtür. Arabadaki benzin ve motora benzer. Doğuştan getirdiğimiz bu güç herkeste aynı özelliklere sahiptir. Ölene kadar da değişmez. Ancak bu gücü sonradan oluşturduğumuz egonun kişilik gelişimine bağlı olarak iyi veya kötü yönde kullanırız.⁴⁴

İdin hayat felsefesinin temelinde her zaman hazza veya zevke ulaşma ve elemden kaçma prensibi bulunur. İd, halk arasında söylenen “aş buldun giriş, iş buldun sıvış” sözüne uygun olarak eğer bir şeyde haz duyduğu bir durum varsa “Eyvallah” der. Ancak hafif bir stres olsa zora gelmediği için kaçacak delik ve bahaneler arar. Bundan dolayı çocuklar ders çalışırken haz almadıkları için çoğunlukla kaçmak isterken, “Gel seninle sinemaya gidelim veya futbol oynayalım.” denildiğinde sevinçten havaya uçarlar.⁴⁵

İdde zaman ve mekân kavramının olmadığı ifade edilir. Aynı şekilde idde mantık ve ahlak da bulunmaz. Onun tek amacı keyif almaktır. Zaman, 5-6 yaşlarından sonra dışarıdan öğrenilen bilgidir. Onun için çocuklara zamanı anlatırken “yatıcaz-kalkıcaz, yatıcaz-kalkıcaz sonra gideceğiz.” diyerek anlatılmaya çalışılır. Mekân kavramı da olmadığı için “Fatih Köprüsü’nün ortasına bir özgürlük heykeli dikmek” hem mekân hem mantık açısından mümkün olmamasına rağmen ide göre bu gayet normal bir durum olabilir.⁴⁶ Ahlak konusunda ise idin talep ettiği birçok dürtü bastırılmak zorundadır. Çünkü bunlar toplumun ve egonun kabul edemeyeceği hazlardır. Buna gayrimeşru ilişkiler gibi örnekler verilebilir.

İdin hazları, ego ve üzerindeki hâkimiyet kuran efendileri tarafından sürekli bastırıldığında kişide bunaltı, öfke, gerilim ve endişe meydana gelir. Bu faktörler düdüklü tencere gibi içeride basınç oluşmasına neden olur. Eğer bu dürtüler yüksek basınçtan dolayı patlama noktasına gelirse, kişi en sevdiğinin canına kıyacak kadar vahşileşebilir. Bundan dolayı ego, idin bu aşamaya gelmesini engellemeye çalışır. Oluşan gerilimi başka yollardan tahliye etmek için çıkış yollarına yönelir. Sonrasında kendi içerisinde “bilinç dışı alınmış otomatik korunma supapları” denilen savunma düzenekleri oluşturur.

Bastırma, aklileştirme, yansıtma, yadsıma, başkasına yöneltme, yer değiştirme, gerileme gibi pek çok savunma mekanizmalarından bahsedilebilir.⁴⁷ Bunlardan gerileme mekanizmasına örnek verecek olursak; kardeşi doğan bir çocuğun tekrar tuvaletini altına yapması, bunaltı ve sıkıntı durumunda tırnak yeme, uykuya yönelme, evli kişinin annesinin evine gitmeyi isteme, fetüs (bebeğin anne karnındaki duruşu) pozisyonunda kalma isteği gerileme mekanizmalarıdır. Bunların hiçbiri sağlıklı savunma mekanizmaları değildir. İdeal bir insanda bu savunma mekanizmalarının hiçbiri bulunmamaktadır.⁴⁸

İslam kültüründeki talimatlar ideal insanı yetiştirme amacı taşır. Psikolojide id olarak bahsedilen yapının İslam kültüründe nefs-i emmâre ile çok benzediği görülür. İdin bastırılmasından dolayı içeride dürtülerin, arzu ve tutkuların fokur fokur kaynamasından oluşan basınç, patlak verdiğinde çok büyük tahribatlar yapar.

İslam’da nefs-i emmârenin dürtü ve arzuları bastırılmaktan ziyade, dengede, yerli yerinde kullanılması amaçlanır. Bundan dolayı bazı kurallar belirlenmiştir. Namaz, kurban kesme, evlilik (nikâh), infak gibi ibadetler örnekler verilebilir. Kader inancı; kişinin yaşadığı, kaldıramayacağı bir travmanın psikolojik yükü altında, hayatını sürdüremeyecek derecede ezilip kalmasına mani olur. Her şeyin sahibi, Kadir-i Mutlak olan Allah Teâlâ’ya durumu havale edip hâle rıza göstermekle, oluşan basınç deşarj edilmiş olur. Abdest alma, kurban kesme ve cihat gibi ibadetler öfke duygusunu dengeler. Nikâh; şehvet duygularının dengelenmesini ve neslin korunmasını sağlar. İnfak, zekât ve sadaka cimriliği ve malı kendinde toplama hırsını yok edip merhamet, diğerkâmlık gibi güzel ahlak örneklerini geliştirir. Böylece toplumsal barışı temin eder.

Nefs-i emmâre’nin en temel özelliklerinden olan benmerkezciliğin, kendini gösterme, takdir edilme ve değer görme gibi duyguların altında insanın var olma hazzı (yaşama duyduğu aşk) yatar.⁴⁹ Dolayısıyla İslam, nefsin bu tür arzularını doğal olarak kabul etmektedir. Mesele, bu arzuları meşru dairede nasıl kullanabileceği meselesidir.

İslam’da, insanın kendisini başkalarına göstermek ve onların beğenisini almak yerine Allah’a ibadet etmesi, O’nun beğenisini kazanmasıyla gerçek bir insan hâline gelmesi istenir. İslam insanın, hemcinsi gibi birine kendisini göstererek yaşamasını anlamsız bulurken aynı zamanda bunu bir tür şirk olarak kabul eder. Buna mukabil insanın yapması gereken şey, gereği gibi samimiyetle, Allah’a yönelerek niyetini düzeltmesi ve onu görürcesine ibadet etmesidir.

Peki, nefsin başkalarına kendini göstermek istemesi neden kaynaklanmaktadır? Bunun sebebi hiç kuşkusuz gayba iman ile varlığını koruyabilecek ölçüde tatmin olamamasıdır. Bu durumda imandaki zayıflık, diğer insanlara yönelmekle telafi edilmek istenir. İşte riyakârlık, bu iman zayıflığında ortaya çıkmaktadır.⁵⁰

Şu hâlde insanın sağlıklı bir birey olmasının yolu; nefsin her türlü isteklerini İslam’ın çizdiği çerçevede yerli yerinde kullanmasına bağlıdır. Nefsin arzularını yerli yerinde kullandığımızda dert, tasa bitecek midir? İslam’a göre hayır. Çünkü biz ölene kadar imtihan devam etmektedir. Dolayısıyla nefisle mücadele de hep sürecektir. Fakat yukarılara doğru ahlaki dönüşüm yaşadıkça görüş alanı genişlediği için hadiselere ve varlığa bakış açısı değişir. Olaylar içinde boğulmayıp üstesinden gelme gücü elde edilir. Burada kilit nokta bakış açısında yatmaktadır. Buna basit bir örnek verebiliriz:

Ankara’da metro treninde yolculuk yapmakta olan bir kadının karşısında iki çocuklu bir adam oturmaktadır. Çocuklar çok gürültü ve yaramazlık yapmaktadır. Adamın bu duruma karşı duyarsızlığı ve vurdumduymaz hâli kadını çok öfkelendirmiştir. Fakat tam o sırada adam, “Özür dileriz, çocuklar az önce annelerini kaybetti...” deyince kadının öfkeli bakışı o anda merhametli bir bakışa dönüşmüştür. Çünkü bir anda bakış açısı değişmiştir.

Modern hayat; hazmetmeden, koştura koştura bir hayat tarzını bizlere dayatmakta ve düşünmeye hiç vakit bırakmamaktadır. İşte bu noktada nefsi dönüştürmede tefekkür etme yani düşünme yetimizin aktif olması büyük önem arz eder. Zira düşünmeden, muhasebe etmeden (kendimizi sorgulamadan) yaşanan hayat hazmedilmemiş yemek gibi bize büyük bir rahatsızlık verir.

Nefis dönüşümünde etkili olan unsurlardan biri de “Sadıklarla berber olunuz.”⁵¹ ilahi hitabının gereği, iyi dostlarımız ve arkadaşlarımızın olmasıdır. Ayette “sadık olunuz” değil de “sadıklarla beraber olunuz” denmesi dikkat çekicidir. Onun için arkadaş seçimi ve oturup kalktığımız, kalbimizde sevgi ve muhabbet beslediğimiz insanların kalitesi çok çok önemlidir. Buna sosyal medya da dâhildir. Bununla birlikte doğru kişi ve doğru adresleri bulmak noktasında dikkat etmek gerekir. Bu konuda Mevlânâ’nın asırlar öncesinden günümüze ışık tutacak şu gazeli gayet manidardır:

Bu zamanda insan hırsızları, altın hırsızlarından daha fazla.

Duyarsın; hırsızlar sadece malı değil, aklı da çalarlar.

Tamam, kendini önemseme;

Ama dikkat et, kendini de çaldırma!

Ey Hak yolcusu!

Kendinde bir şey yoksa düşmanı da yok sanma!

Hırsızlar altın peşinde koşuyor;

Sen de altın madenisin, kendinden habersiz olma!

Ey insanoğlu!

Hazine bulursun, ama ömür bulamazsın.

Sen uğraş da kendini bul;

Kendindeki gizli hazineyi araştır! Kendini bul;

Bul ama dikkatli ol, kendini çaldırma!

Bu Hak yolunda açıkgöz bir hırsız pusu kurmuş, seni bekliyor.

Bu hırsıza dikkat et de kendini çaldırma!⁵²

Sonuç

İman etmiş olmakla bu dünyaya belirli bir maksatla gönderildiğimizi kabul etmiş oluyoruz. Bize verilen her türlü özellik, bu amacı gerçekleştirebilmemiz içindir. Dünya bu açıdan bizim için bir imtihan alanıdır. Bu imtihanı başarmada nefsimiz en büyük engeldir. Çünkü nefsin kötülüğe meyleden bir özelliği vardır. Bundan dolayı nefsin terbiye edilmesi ve kontrol altında tutulması gerekir.

Nefis, tıpkı çocuk gibidir. Mantıklı-mantıksız, zamanlı-zamansız haz duyduğu şeyleri ister. Yapısındaki bu özellik sebebiyle kötü olduğunu bildiği hâlde hazzını tatmin için kötüyü emreder. Biz o çocuğu kontrol altında tutmaz ve de eğitmeyip kendi hâline bırakırsak şeytan onu bizden çalar. Kendine dönüştürerek kendi adına casusluk yaptırır. İşte o zaman nefis cehennemden bir parça hâline gelir.

Nefis, hiçbir şeyden tatmin olmayan, hırs, haset, kibir, riya, heva ve heves gibi vasıflarını asker gibi kullanarak bizi amacımızdan saptırabilir. Fakat bize Allah’ın emanet ettiği bu çocuk, tarafımızdan terbiye edilirse onun kötü vasıfları zamanla güzel ahlaki bir yapıya dönüşebilir. Bu da bizi şahsiyet yapılanmamızda üst kategorilere çıkarır.

Aslında nefis mutlak anlamda kötü değildir. Bilakis o bize insan olmayı hak edecek imkânı sunar. Nefis olmasa imtihanın bir sırrı ve hayatın tadı tuzu olmayacaktır. Onun temel iki unsuru olan şehvet ve öfke yaşam enerjimizdir. Nefsi kötü yapan şey onu şeytana, kötü arkadaşa ve kötü çevreye kaptırmamızdan kaynaklanır. Onunla yaptığımız mücadele bizi asıl özümüze kavuşturur. Bu bağlamda onun özelliklerini yerli yerinde kullandığımızda Cenab-ı Hak’la kaliteli bir ilişkimiz olur. Hatta yeryüzünde Allah Teâlâ’nın kendine halife olarak yarattığı ideal insan (insan-ı kâmil) ortaya çıkmış olur.

Kaynakça

Aclûnî, İsmâil b. Muhammed, Keşfü’l-hafâ ve müzîlü’l-ilbâs. y.y., Beyrut, 1351.

Ahmed b. Hanbel, Müsned, I-VI, y.y., Kahire, 1896.

Demirli, Ekrem, İslâm Düşüncesi Üzerine Söyleşiler ve Konuşmalar, Sûfi Yayınları, İstanbul, 2016.

Gazâlî. İhyâ-u ulûmi’d-dîn, çev. Mehmet A. Müftüoğlu, I- IV, Vefa Yayınları, İstanbul, 2007.

Gürsoy, Kenan, Bir Felsefe Geleneğimiz Var mı?, Etkileşim Yayınları, İstanbul, 2006.

Kâşânî, Abdürrezzak, Tasavvuf Sözlüğü, çev. Ekrem Demirli, İz Yayıncılık, İstanbul, 2004.

Kuşeyrî, Abdülkerîm, er-Risâle, çev. Dilaver Selvi, Semerkand Yayınları, İstanbul, 2014.

Küçük, Osman, Mevlânâ’ya Göre Manevî Gelişim, İnsan Yayınları, İstanbul, 2009.

Merter, Mustafa, Dokuz Yüz Katlı İnsan, Kaknüs Yayınları, İstanbul, 2013.

Mevlânâ, Muhammed b. Muhammed Celâleddîn er-Rûmî, Divân-ı Kebîr, haz. A. Gölpınarlı, I-VII, KB Yayınları, Ankara, 2000.

Mevlânâ, Konularına Göre Mesnevî Tercümesi, haz. Şefik Can, Ötüken Yayınları, İstanbul, 2005.

Özakkaş, Tahir, Deneyimleyen ve Gözlemleyen Kendilikler, https:// youtu.be/w1zlOUPtwZg 16. 08.2020 erişim saati: 16:00

Özakkaş, Tahir, Ruhsal Aygıt, Psikoterapi Enstitüsü Eğitim Yayınları, İstanbul, 2011.

Robert Frager, Kalp, Nefs ve Ruh, çev. İbrahim Kapaklı kaya, Gelenek Yayınları, İstanbul, 2014.

Sayar, Kemal, “Geçmişin Bilgeliği Bugünün Psikoterapileriyle Buluşabilir Mi?” Sufi Psikolojisi, ed. Kemal Sayar, İnsan Yayınları, İstanbul, 2000.

1 Dr. Öğr. Üyesi Sevim ARSLAN, ESOGÜ İlahiyat Fakültesi Tasavvuf Anabilim Dalı Öğretim Üyesi

2 Abdürrezzak Kâşânî, Tasavvuf Sözlüğü, 469.

3 Ekrem Demirli, İslâm Düşüncesi Üzerine, 303.

4 Bakara, 2/156.

5 Bakara, 2/155.

6 Mülk, 67/2.

7 Hicr, 15/ 29.

8 Gürsoy, Bir Felsefe Geleneğimiz Var mı?, 103.

9 Demirli, İslam Düşüncesi, 304.

10 İbn Hanbel, Müsned, 2/381.

11 Demirli, İslam Düşüncesi, 297.

12 Mevlânâ, Mesnevî, 2/242.

13 Küçük, Mevlânâ’ya Göre Manevî Gelişim, 326-327.

14 Küçük, Mevlânâ’ya Göre Manevî Gelişim, 326-332.

15 Ankebût, 29/69.

16 Kuşeyrî, er-Risâle, 232.

17 Yûsuf, 12/53.

18 Fetih, 48/29.

19 Gazâlî, İhyâ-u ulûmi’d-dîn, 3/121-125.

20 Âl-i İmrân, 3/134.

21 Gazâlî, İhyâ-u ulûmi’d-dîn, 3/125-126.

22 A’râf, 7/31.

23 Furkân, 25/ 67.

24 Frager, Kalp, Nefs ve Ruh, 138.

25 Frager, Kalp, Nefs ve Ruh, 139.

26 Frager, Kalp, Nefs ve Ruh, 141.

27 Mevlânâ, Mesnevî, 2/160-163.

28 Mevlânâ, Mesnevî, 5/14.

29 A’râf, 7/31.

30 Hicr, 15/39-40.

31 Mevlânâ, Mesnevî, 5/13-22.

32 Mevlânâ, Mesnevî, 4/75.

33 Kâf, 50/30.

34 Küçük, Mevlânâ’ya Göre Manevî Gelişim, 354-55.

35 A’râf, 7/ 179.

36 Merter, Dokuz Yüz Katlı İnsan, 185-187.

37 Kemal Sayar, Sûfî Psikolojisi, 48-49.

38 Frager, Kalp, Nefs ve Ruh, 76.

39 Frager, Kalp, Nefs ve Ruh, 77.

40 Frager, Kalp, Nefs ve Ruh, 88-89.

41 Sayar, Sûfî Psikolojisi, 21.

42 Özakkaş, Deneyimleyen ve Gözlemleyen Kendilikler. https:// youtu.be/w1zlOUPtwZg 16.08.2020 erişim saati: 16:00.

43 Özakkaş, Ruhsal Aygıt, 39-41.

44 Özakkaş, Ruhsal Aygıt, 24-25.

45 Özakkaş, Ruhsal Aygıt, 28.

46 Özakkaş, Ruhsal Aygıt, 28-29.

47 Özakkaş, Ruhsal Aygıt, 34.

48 Özakkaş, Ruhsal Aygıt, 100.

49 Demirli, İslâm Düşüncesi, 33.

50 Demirli, İslâm Düşüncesi, 34-35.

51 Tevbe, 9/119.

52 Mevlânâ, Divân-ı Kebîr, 1/409.

ŞEYTAN VE BİZ¹

Giriş

“Kovulmuş Şeytan’ın şerrinden
Allah’a sığınırım…”

Şeytan ya da İblis ismini sık sık duyarız. İblis, ilk şeytanın ya da şeytanların atasının adıdır. Bu isimle şeytanı kastederiz. Ancak bilelim ki şeytan, İblis’in yolundan giden herkese denilir. İnsan veya cinlerden olsun, şeytan gibi isyan eden ve başkalarını da isyan etmeye, kötülük yapmaya teşvik eden herkes şeytanlaşmış demektir.

Bizler, kötü bir kişi veya durumu anlatmak istediğimizde genellikle şeytanın ismini kullanırız. Şeytan gibi adam… Şeytan çarpmış… Lanet olası Şeytan… Şeytana pabucu ters giydirir… Hatta bazen yaptığımız bir hatada kızıp, “Şeytana uydum”, “Hep bu kör olası şeytanın yüzünden” gibi sözler söyleriz. Bir bakıma yaptığımız kötü işin sorumluluğunu şeytana yükleriz.

Şeytanla beraber zihnimizde vesvese kelimesi de canlanır. Vesvese, şeytanın kötü şeyler yaptırmak için bize fısıldadığı düşüncelerdir. Çünkü göremediğimiz şeytanlar tarafından içimize kötü düşünceler fısıldanır. İçimize doğan kötü düşüncelerde onların etkisi vardır. Ya da bir kötülüğün bize cazip gelmesinde…

İblis tek bir şeytandı. Ama biz çoğu zaman şeytanlardan bahsediyoruz. Görünür görünmez birçok şeytan olduğunu söylüyoruz. Kur’an-ı Kerim de aynı şeyi söylüyor. Peki, kim bu İblis ya da Şeytan?

1. İblis ya da Şeytan Kimdir?

Yüce Allah, İblis’in cinlerden olduğunu haber veriyor.² Bu demek oluyor ki İblis bizim için görünmez bir varlıktır. İblis, Cenab-ı Allah Hz. Âdem’e secde edilmesini emrettiğinde O’na ilk karşı çıkan varlıktır. O, insanı kendisinden küçük görerek Yüce Allah’ın secde emrine karşı gelmiştir. Kendisinin ateşten insanın ise topraktan yaratıldığını söylemiş ve kendisini üstün görmüştür.³ Bu sebeple de Allah’ın emrine isyan etmiştir. Sonuçta Cenab-ı Allah da onu huzurundan kovmuştur. Nankörlüğünden dolayı da onu lanetlemiştir.

Şeytan, kendisinin daha üstün olduğunu ispatlama derdine düşmüştür. Bunun için Yüce Allah’a, çok değer verdiği insanın aslında isyankâr biri olacağını göstermek istemiştir. Bunu ispat etmek için kıyamete kadar süre istemiş, Allah Teâlâ da ona bu süreyi vermiştir. İblis, işte bundan sonra şeytanlaşmaya başlamıştır. Artık o, insanın azılı bir düşmanı olan şeytan’dır.

Şunu bilelim ki şeytanı lanetlenmeye götüren sebep, sadece secde emrine karşı gelmesi değildir. Asıl neden, onun isyandan sonra takındığı tavırdır. Çünkü şeytan, yaptığı hatadan pişmanlık duymamış hatta suçu Cenab-ı Allah’a yüklemeye çalışmıştır. Sen benim aldanmama sebep oldun, demiştir. Yüce Allah’ın İblis’ten Hz. Âdem’e secde etmesini istemesi, onu öfkelendirmiştir. Unutmayalım ki Hz. Âdem’le kastedilen bütün insanlar yani bizleriz. Bu yüzden şeytan tüm âdemoğullarına yani bizlere düşman olmuştur.

Şeytan, isyanla yetinmeyip, Cenab-ı Allah’a kulluk edenleri de yoldan çıkaracağını söylemiştir. Hatta bir iddiada bulunmuştur: Her ne kadar sen bu insanı benden üstün tutsan da, göreceksin bunların çoğu sana şükretmeyecek!!!⁴ Bugün baktığımızda sanki şeytan haklı çıkmış gibidir. Çünkü çoğu insan, onca nimete rağmen Yaratıcısını unutup O’nun emirlerine isyan etmektedir.

Şeytan bu şekilde kıyamete kadar insanlara düşmanlık edeceğini söylemiştir. Onların altından girip üstünden çıkacağını, bir şekilde onları aldatıp peşinden sürükleyeceğini ifade etmiştir. İşte bu yolla şeytan yeni arkadaşlar ya da şeytanlar bulur. Ona uyanlar, onun ardından gidenler ve onun gibi iyileri yoldan çıkarmaya çalışanlar da birer şeytandır artık. Zaten Cenab-ı Allah da hem insanlardan hem de cinlerden şeytanlar olduğundan bahsetmiştir.⁵

İnsan bir hata yapmakla veya bir günah işlemekle şeytanlaşmaz. Sadece günahkâr biri olur. Af dilediğinde Cenab-ı Allah onu affedebilir. Ama şeytanın yaptıklarını yapan yani isyan edip pişmanlık duymayan, ardından da başkalarını isyana teşvik eden kimselerin durumu farklıdır. Onlar artık şeytanlaşmışlardır. Şeytanın böylesi adamları çoktur. Bu yüzden onların da şerrinden korunmak gerekir.

Öte yandan Cenab-ı Allah şeytanın bazı kullarını asla aldatamayacağını söylemiştir. Zaten şeytanın kendisi de bunu itiraf etmektedir. İşte şimdi şeytanın kimleri aldatabileceğini veya kimleri aldatamayacağını öğrenmeye çalışalım.

2. Şeytan Kimleri Aldatır, Kimlere Güç Yetiremez?

Allah (cc), insanı iyilik ve kötülüğe meyilli bir varlık olarak yaratmıştır. Verdiği akıl ve iradeyle de insanı yaptıkları konusunda özgür bırakmıştır. Ancak Yüce Allah bizlerden iyi, doğru, güzel, helal ve temiz olan şeyleri tercih etmemizi istemiştir. Şeytan ise çeşitli yöntemlerle bizleri tam aksine yönlendirir.

Şeytan, Yüce Allah’ın insana verdiği değeri kıskandığı için onu Rabbine isyan ettirmeye çalışır. Ancak insanlardan sadece kötülüğe meyilli olanlar ve kötülük peşinde koşanlar şeytanın peşine takılır. Ayrıca şeytanlar, bir amaç için yaratıldığını bilmeyip de keyfine göre bir hayat yaşamak isteyen insanları da kolayca tuzaklarına düşürür.

Şeytanın aldatamayacağı kimseler ise, ona değil de Yüce Allah’a sığınan gerçek Müslümanlardır. Kur’an-ı Kerim bunu ihlaslı kimseler olarak ifade eder. Yani Cenab-ı Allah’a samimi kul olanlar. Yüce Allah’a iman eden ve sadece O’na güvenen kimselere şeytan bir şey yapamaz.⁶ Allah Teâlâ şeytanın onlara gücünün yetmeyeceğini ifade ederken, şeytan da bu konudaki acizliğini itiraf etmektedir.⁷ Bilmeliyiz ki insan Cenab-ı Allah’tan ne kadar uzaklaşırsa o kadar şeytana yaklaşır.

Şunu bilelim ki şeytanın insanı kötülük yapmaya zorlaması söz konusu değildir. Onun yaptığı sadece kötülüğü teklif ve teşvik etmektir. Bize düşen, onun teklif ve teşviklerinden uzak durmaktır.

Şeytanın aldatmacalarından kurtulmak için dikkatli ve bilinçli olmalıyız. Öncelikle şeytanı ve onun hile ve tuzaklarını iyi tanımalıyız. Bize neler vadettiğini ve bizi nelerle korkuttuğunu iyi bilmeliyiz. Ayrıca onun bizleri hangi yöntemlerle aldatmaya çalıştığını da iyi bilmeliyiz ki ona göre tedbirler alalım. Şimdi de bu konular üzerinde biraz düşünelim.

3. Şeytan Neler Vadeder, Nelerle Korkutur?

Şeytan genellikle güzel şeyler vadederek bizleri aldatır. Bazen de kötü şeylerle korkutarak... Korkutulduğumuz en temel hususlardan biri geleceğe dair kaygılarımızdır. Bazen öyle korkulara kapılırız ki, tüm planlarımızı yarınlarımızı garanti altına almak için yaparız. Oysa bizler dünyada yarın başımıza nelerin geleceğini bilemeyiz. Yarın ne olacağını bilecek olan sadece Yüce Allah’tır.

Zaman zaman yarınlar için maaşı iyi olan bir meslek, saygı kazandıran bir makam veya rahat bir yaşam getirecek bir zenginlik elde etmek gibi dertlere düşeriz. Ancak unutmayalım ki asıl yarın, ölümden sonrası yani ahirettir. Asıl endişe etmemiz ve kendisi için çalışmamız gereken yarın orasıdır. Bu yüzden çalışırken, yaptığımız her işin Yüce Allah’ın rızasına uygun olmasın özen göstermeliyiz. O’nun helal ve haramlarına dikkatli olmalıyız. Şeytanın yaptığı güzellemelere kanmamalıyız. Hiçbir konuda nefsimizin isteklerine uymamalıyız. Dünyalık kazandıran değil, sonsuz hayatı kazandıran bir çabanın içine girmeliyiz.

Şeytan, iyi bir dünyalık kazandıktan sonra bu sefer de daha iyisini vadeder. O, bitmeyen vaatlerinin peşinden bizleri sürükler durur. Şeytan bazen de bizleri elimizdekileri kaybetmekle korkutur. Nasıl ki Hz. Âdem ve Havva’yı cennet imkânlarını kaybetmemeleri için yasak ağaçtan yedirdiyse, bize de benzer tuzaklar hazırlar. Şayet elimizdekileri kaybetmek istemiyorsak, onların şükrünü yerine getirmeliyiz. Çünkü veren de Allah’tır alan da. İsterken Yüce Allah’tan istemeli ve de bizim için hayırlı olanları talep etmeliyiz.

Gelecekle ilgili korkularımızın biri de rızık endişesidir. Rızkı veren Allah olduğu hâlde bizler, aç kalma, fakir olma korkularına kapılırız. Daha doğrusu şeytan ya da ona uyanlar bizlere böyle korku aşılarlar. Oysa insan çalışır ama Yüce Allah rızkı bir imtihan aracı olarak insana dilediği kadar verir. Bize düşen çalışmak ve ötesini Cenab-ı Allah’a bırakmaktır. Sonra da O’ndan gelen her şeye razı olmaktır.

Şeytan, kimi insanı fakirlikle⁸ korkutarak aldatırken kimi insanı da zenginlik vaadi ile kandırır. Ona dünyada çok güzel bir hayat, saygın bir gelecek vadeder. Âdeta bir cennet hayali kurdurur. Oysa dünya imtihan yeri olduğu için Cenab-ı Allah zenginlikle beraber başka dertler de verebilir. Zenginlik tek başına mutluluk getirmez. Zaten bizim bu dünyada cennet hayatı aramamız boş bir hayaldir. Çünkü cennet ahirettedir. Sonuçta yarın başımıza ne geleceğini bilmeden yaşıyoruz. Bu yüzden şeytanın aldatmak için bizlere vadettiği yalancı cennetlerden uzak durup, Yüce Allah’ın vadettiği sonsuz cenneti kazanmaya çalışmalıyız.

4. Şeytan, Bizleri Nasıl Aldatır?

Şeytan bizleri kötülüğe, ahlaksızlığa ve her şeyden öte Allah’a isyana davet eder. Hatta teşvik eder. Bazen insana olmayacak vaatlerde bulunurken bazen de onu olmayacak şeylerle korkutur. Öte yandan şeytan, insanın inancını bozmak için dine yanlış bilgiler, hurafeler katmaya çalışır.⁹ Şeytan tüm bunları, farklı farklı aldatma yöntemleriyle yapar. Kur’an-ı Kerim, özellikle Hz. Âdem ve İblis kıssasında bu konuyla ilgili bizlere bazı ipuçları vermiştir. Şimdi de şeytanın bizleri nasıl ve hangi yöntemlerle aldatmaya çalıştığını görelim.

4.1. Şeytan Her Yönden, Her Yerde ve Her Zaman Vesvese Verebilir

Yüce Allah’ın secde emrine karşı gelen şeytan, lanetlenip kovulunca insana düşman olmuştur. Ardında da kovulmasına sebep olarak gördüğü Hz. Âdem’i de isyana sürüklemeye çalışmıştır. İnsanın değersiz bir varlık olduğunu ispat etmek için Cenab-ı Allah’tan süre istemiş, O da şeytana kıyamete kadar süre vermiştir.

Şeytan insanları sırat-ı müstakim yani doğru yoldan uzaklaştırmak için âdeta o yolda kamp kurar. Şeytan, insanların önlerinden, arkalarından, sağlarından, sollarından sokularak onları saptıracağını söyler. O, insanların büyük çoğunluğunu saptıracağından oldukça emindir. Hatta öyle ki, insanlardan çoğunun şükreden bir kul olmayacağı iddiasında bulunmuştur.¹⁰

Şeytanın dört taraftan geleceğini belirtmesi, her yönden sokularak insanı aldatmaya çalışacağı anlamına gelir.¹¹ Öte yandan şeytan insanları dünya ve ahiretle ilgili konularda şüpheye düşürerek de aldatır.¹² Allah (cc) da onun bu tür niyetlerini bizlere haber vererek tedbir almamızı ister. Şayet insanoğlu şeytanın şerrinden emin olmak istiyorsa bütün çevresine ve her yönden gelen tehlikelere dikkat etmelidir. Dikkat! Bu demek oluyor ki şeytanîivesveseler en yakından hatta en yakınımızdan dahi gelebilir. O zaman öncelikle kişilere değil gelen tekliflerin içeriğine bakacağız. Bizi hakka, adalete, iyiliğe, doğruluğa mı çağırıyor yoksa tam aksine mi. Ona göre düşünüp karar vermeliyiz.

4.2. Şeytan, Yanlışı Doğru, Çirkini Güzel Gösterebilir

Şeytan, ahlaklı bir insanı yoldan çıkarmak için yanlışı doğru, doğruyu yanlış veya çirkini güzel, güzeli çirkin gösterebilir. Özellikle de insanın zayıf yönlerini keşfederek ona, yaptığı yanlışları ve günahları iyi ve güzel gösterir. Şeytan bunları yaparken, insanın hoşuna gidecek güzel ve cazip sözler söyler.¹³ Şeytan, kötülük yaptığımızda başımıza kötü şeylerin geleceğini söyleyerek aldatmaktan ziyade, güzel teklifler ve vaatler sunarak aldatır.

Şeytan, dönemine ve şartlarına göre her insana nasıl yaklaşacağını, onlara nasıl vesvese vereceğini çok iyi hesap eder. Bu yüzden o, bizleri en zayıf anımızda ve en hassas noktalarımızdan yakalamaya çalışır. Bunun için Allah’a dua edip gaflete düşmemeye çalışmalıyız. Şeytanın hile ve tuzaklarına karşı uyanık olmalıyız.

Şeytanın en etkili aldatma yöntemlerinden biri de insanları, yanlışa tutkuyla bağlanmaya sürüklemesidir. Öyle ki insanın kalbi zamanla kötülüğe alışır, onu kabullenir hatta ona bağımlı hâle gelir. Kalp artık iyiliğe meyletmez olur.¹⁴ Bu yüzden aşırı bağlılıklar ve bağımlılıklar konusunda çok dikkatli olmalıyız.

Şeytanın bir özelliği de doğru bilgilerden yanlış sonuçlar çıkarmasıdır. O, Yüce Allah’ın secde emrine karşı gelirken, “Beni ateşten yarattın insanı ise çamurdan yarattın.” derken aslında doğru söylemişti. Ancak bu bilgiden “Ben ondan daha hayırlıyım, üstünüm.” sonucunu çıkarması yanlıştı.¹⁵ Şeytan bizlere de aynı yöntemi öğretmeye çalışır. Bu hususta çok dikkatli olmalıyız. Bilgilerimizi ve kararlarımızı sürekli gözden geçirmeli ve doğruluklarını mutlaka test etmeliyiz.

Şeytan ya da ona uyan insanlar bazen gelip bizlere, “Faiz almaktan ya da vermekten çekinme, çünkü zengin olup iyilikler yaparsın. Sen iyi birisin, iyi yerlere en layık olan sensin. İyilik düşündüğünden dolayı başkalarının önüne geçmek için hile yapabilirsin. Niyetin iyi olduğu için bir günahı olmaz.” gibi vesveseler de verebilir. Hatta elindeki imkânları kaybetmemek için içki içebilirsin, namaz kılmayabilirsin gibi şeyler fısıldayabilir. Yani güzel sonuçlar vadederek Cenab-ı Allah’ın yasakladığı birçok şeyi bizlere yaptırabilir. Oysa Yüce Allah bizden hile ve aldatma ile bir şeyler elde etmemizi değil emrolunduğumuz gibi dosdoğru olmamızı istemiştir.¹⁶

4.3. Şeytan, Allah’ın Rahmetiyle Kandırabilir

Şeytan, işlerimizi Yüce Allah’a havale etmeyi öğretip bizleri aldatabilir. Cenab-ı Allah’ın rahmetine ya da O’nun affına güvendirerek bizlere, sorumluluklarımızı ihmal ettirebilir. Örneğin Yüce Allah bizlerden çalışmamızı isterken şeytan gelip, “sen iyi birisin, çok çalışmana gerek yok, kendini yorma, biraz namaz kıl, şu kadar dua et kazanırsın, başarırsın.” gibi sözlerle bizi aldatmaya çalışabilir. Unutmayalım ki şeytanın bu tür vesveselerine güvenip çalışmayan insana Cenab-ı Allah yardım etmez. Biz zaten her zaman Yüce Allah’a güvenmeliyiz. Ancak bir sınavı kazanmak ya da bir şey elde etmek için öncelikle bizim, elimizden gelen gayreti göstermemiz gerekir. Çünkü çalışmak da Allah’ın bizlerden bir talebidir.

Şeytan zaman zaman Allah’ın rahmetini dile getirerek bizleri aldatabilir. Örneğin; “Kalbin temizse şayet namaz kılmasan da, içki içsen de, insanlara haksızlık etsen de Allah seni affeder. Onun rahmeti geniştir. Bir kez günah işlemekle Allah (cc) seni cezalandırmaz.” gibi sözlerle bizleri aldatabilir. Bizleri günaha ve kötülüklere sürükleyebilir. İşin tehlikeli yönü ise, bu durumun zamanla bizim günahlara ve kötülüklere alışmamıza sebep olabilmesidir.

Aynı şekilde şeytan ahireti, hesabı, cehennemi vs. bizlerin gözünde basitleştirebilir, onları hafife almamıza sebep olabilir. Onlara karşı bizde bir korkusuzluk oluşturabilir. Bu ise zamanla Yüce Allah’a karşı korkmadan isyan etmeye dönüşür. Öyle ki artık biz, Cenab-ı Allah’ın emir ve yasaklarını hafife almaya, bir kötülük yapmaktan ve cezalandırılmaktan korkmamaya başlarız. Yüce Allah’a saygı ve şükür için yapmamız gereken hususları terk etmekten hiç çekinmeyiz. Unutmayalım ki böyle bir şey, ahirette büyük bir pişmanlık anlamına gelir.

4.4. Şeytan, Aldatmak İçin Allah Adına Yeminler Eder

Bizler, bazen bir kimseyi sözümüze inandırmak istediğimizde yeminler ederiz. Çünkü karşımızdaki insan bizim yeminimizden dolayı sözümüze güvenir. Şeytan ya da şeytanlar da bizleri aldatmak için zaman zaman bu tür yöntemlere başvurur.

Şeytan bu yöntemi daha ilk insanları yani Hz. Âdem ve Havva’yı aldatmak için kullanmıştır. Bilindiği gibi şeytan, Hz. Âdem ve Havva’ya, Yüce Allah’ın kendilerine yasakladığı ağaçtan yedirip isyan ettirmek istiyordu. Ancak onlar yemek istememişlerdi. Şeytan onları ikna etmek için, yasak ağaçtan yedikleri takdirde cennet imkânları içerisinde sonsuza kadar kalacakları iddiasında bulunmuştu. Hatta onların melekler gibi seçkin olacaklarını söylemişti. Fakat onlar yine de Yüce Allah’ın emrine isyan etmek istemiyorlardı. Bunun üzerine şeytan, onların iyiliğini istediğine dair Allah adına yemin etmiştir. Onlara güzel bir nasihatte bulunduğunu söylemiştir.¹⁷ İşin sonunda da Hz. Âdem ve Havva’yı aldatmayı başarmıştır.

Unutmayalım ki, çevremizde bizleri kötü ve yanlış işlere sürüklemek için bu tür yöntemleri kullananlar olacaktır. Bir kimse, bizim bir kötülük, haksızlık veya ahlaksızlık yapmamızı isteyebilir. O kimse bunu iyi niyetle ve güzel bir amaç için yaptığını söylese hatta Allah adına yeminler etse de o şey yine de yanlıştır ve günahtır. Onun yaptığının, daha önce şeytanın yaptığından hiçbir farkı yoktur. Yalan ve aldatma üzerine güzel bir ahlak inşa edilemez. Oysa İslam dini, insan ve toplum hayatında güzel ahlakı gerçekleştirmek için gönderilmiştir.¹⁸

Bizler, iyi ve güzel görünümlü yalan ve kötülüklere kapılmamak için öncelikle doğru ve yanlışı iyi bilmeliyiz. Ardından da dosdoğru olmaya çalışmalıyız. Yeminler edilerek, çeşitli güzel vaatlerde bulunularak bizden kötülük ve haksızlık yapmamızı isteseler de bizler doğruluktan ayrılmamalıyız. Çünkü Cenab-ı Allah’ın rızası dosdoğru olmakta, doğruların yanında olmaktadır.

4.5. Şeytan Dostlarını Kullanarak Aldatır

Şeytan, insanları kötülüğe çağırırken şeytani yönünü ön plana çıkarmadan, insana yakın ve sevimli bir dost olarak yaklaşır.¹⁹ Hemen belirtelim ki vesvese, şeytana tabi olan, onu dost edinen insanlar tarafından da gelebilir. Bu yüzden Allah (cc), “cinlerden ve insanlardan”²⁰ olan şeytanların şerrinden Allah’a sığınmamızı emretmiştir.

Şeytan, bizlere kötülük yaptırmak için bazen en yakınımızdaki dostlarımızı kullanır. Çünkü bilir ki insan, sevdiği kimsenin söylediklerine kulak verir. Bu sebeple dostu aracılığıyla insanı saptırması daha kolay olur. Özellikle şeytana tabi olan insanlar, onun için iyi birer işçidir. Onları diğer insanları aldatmak için kullanır. İnsanlar ise sevdikleri insana özenir, onun gibi olmak isterler. Onların uzaklaşmaması için, çoğu zaman kötü bile olsa dostlarının isteklerini yerine getirmeye çalışırlar. Bu yüzden kötü dost, şeytan için bulunmaz bir fırsattır.

Kur’an-ı Kerim’de, şeytanın insana sağından, solundan, önünden, arkasından geleceğini bildirmesi,²¹ onun insanı aldatmak ve tuzağa düşürmek için her yolu deneyeceğini gösterir. Bunlardan biri de insanın hemen yanında olan çok sevdiği ve güvendiği kişilerdir. Öyle ki bu kişi akrabası, kardeşi, anne-babası hatta akıl danıştığı hocası dahi olabilir. İnsana Allah’ın emirlerine aykırı hareket etmeyi tavsiye eden her kimse, aslında şeytanın mesajlarının bir taşıyıcısı, aracısıdır. O da âdeta şeytanlaşmıştır. Bu sebeple bu tür insanlardan uzak durmak ve dostlarımızı seçerken dikkatli olmak zorundayız.

Bugün bizler, şeytanın vesveselerine uyan ve onu dost edinen insanlardan daha çok etkilenmekteyiz. Sevdiğimiz kişi bizlere, “Ben senin zararına bir iş yapar mıyım, bana güvenebilirsin, benim yaptığımı sen de yap, ben hiçbir zaman yanlış bir iş yaptım mı, seni öz kardeşimden daha çok seviyorum.” gibi sözlerle yaklaşabilir. Bu yolla bizleri kötülüğe sürükleyebilir. Bu yüzden dost edindiklerimize dikkat etmeliyiz. Unutmayalım ki, kişi sevdiğiyle beraberdir.²² Kendimizi şeytanın aldatmacalarından korumak için kötü dostlardan uzaklaşıp iyi dostlarla beraber olmalıyız.

Öte yandan bizler de arkadaşlarımız için iyi dost olmaya çalışmalıyız. Yani arkadaşlarımıza elimizden geldiğince ve bildiğimiz kadarıyla hep iyi ve güzel şeyleri tavsiye etmeliyiz. Yine onların kötülüklerden uzak durmaları için çalışmalıyız. Dostlarımıza yapacağımız en büyük iyilik, en güzel dostluk bu olsa gerek.

4.6. Şeytan, İnsana Zayıf Yönlerinden Yaklaşır

Bizlerin, yaratılıştan gelen bazı zayıf yönleri vardır.²³ Şeytan da bizleri bu zayıf yönlerimizden yakalayarak aldatmaya çalışır. Örneğin insan; para, makam, mal mülk, şöhret gibi bazı şeylere karşı aşırı istek duyabilir. Ancak bu tür şeyleri elde etme isteği, insanı bazen doğru olmayan işler yapmaya ve yasakları çiğnemeğe yöneltebilir.

İblis, ilk aldatma faaliyetinde insanın, daha fazlasını elde etme, kazanılmış olanları kaybetmeme duygusunu kullanmıştır. Yine insanın bitmez tükenmez bir güç elde etme duygusunu okşamıştır. O, böyle bir yaklaşımla Hz. Âdem ile Hz. Havva’yı aldatmayı başarmıştır. Şeytan Hz. Âdem’e şöyle vesvese vermiştir:

“Ey Âdem! Sana sonsuzluk (ölümsüzlük) ağacının ve son bulmayacak bir saltanatın yolunu göstereyim mi?”²⁴ Ayette geçen “yok olmayan saltanat”, insanın güç ve iktidara olan hırsına işaret eder. İşte şeytan insanları zaman zaman bu tür yönleriyle aldatabilir.²⁵ Bu yüzden insanın da kendi zayıf noktalarını bilmesi, o konularda daha dikkatli olması gerekir.

Şeytan, Hz. Âdem’de sonsuzluk ve saltanat isteğini kullanmıştır. Ancak insanın daha başka zayıf yönleri de vardır. İşte şeytanlar insandaki bu zayıf yönleri tespit ederek ona göre bir aldatma yöntemi belirler. Sonuçta şeytan, hedefindeki kişinin istek ve arzularını tahrik ederek onu Rabbine karşı isyana sürükler.

Düşünürsek; insanın çok para kazanma arzusunun bir zayıflık olduğunu görürüz. Aynı şekilde makam mevki elde etme arzusu, şöhret olma isteği de… Bugün şeytan bizleri bunlardan herhangi biriyle aldatabilir. Hangisine karşı daha çok isteğimiz varsa, o da ona yönelir. Şayet bu duygularımızı kontrol altına alabilirsek, kendimizi şeytanın şerrinden korumaya almış oluruz. Bunu başarmak kendimizi, şeytanın ve nefsimizin kölesi olmaktan kurtarmak demektir.

Peki, bizler bu şeytanla ya da şeytanlaşan insanlarla nasıl başa çıkabiliriz? Bu konuda, öncelikle bilinmesi gerekenler nelerdir?

5. Şeytanlardan Nasıl Korunabiliriz?

“Kovulmuş şeytanın şerrinden Allah’a sığınırım.”

Allah Teâlâ birçok ayet-i kerimede şeytanın, insanın apaçık bir düşmanı olduğunu bildirir.²⁶ Hz. Âdem ile Hz. Havva’ya düşmanlık eden şeytan, onun nesline de düşmandır. İnsanın zayıf yönlerini kullanarak onu Rabbine karşı nankör yapmak ister. Ancak insan aklını kullanırsa, tedbirini alırsa ve samimi olarak Rabbine yönelirse bunlardan kurtulabilir. Şimdi şeytanın şerrinden korunmak isteyen bir insanın neler yapması gerektiğine değinelim.

5.1. Yüce Allah’ın Yardımı: Dua Etmeliyiz

Şeytan, sonuçta Cenab-ı Allah’ın yarattığı bir kuldur. Şeytan veya ona tabi olanlar, Yüce Allah’a şükreden iyi insanların ise düşmanlarıdırlar. Ama onların gücü de bir yere kadardır. Çünkü Yüce Allah izin vermedikçe şeytanların insana zarar verme imkânı yoktur. Cenab-ı Allah ise samimi bir şekilde kendisine sığınan kullarına yardım eder. Onları şeytanın şerrinden korur.

Hepimizin bildiği Fatiha suresinde bizler, “(Ya Rabbi!) Yalnız sana kulluk ederiz ve yalnız senden yardım dileriz.”²⁷ diyoruz. Aslında bu duayla bizler, bir yandan Yüce Allah’a kulluk edeceğimizi ilan ederken bir yandan da her şeyde O’nun yardımına başvuracağımızı söyleriz. Zira Yüce Allah’ın yardımı ve izni olmadan bizler hiçbir şey yapamayız. Yine O izin vermediği sürece kimse bize iyi veya kötü bir şey yapamaz.

Unutmayalım ki, Allah (cc) her şeye kadir yani her şeye gücü yetendir. Bu çerçevede zaman zaman duyduğumuz ya da ara sıra söylediğimiz, “La havle ve lâ kuvvete illa billah” sözü çok anlamlıdır. Bu sözle biz, Cenab-ı Allah’tan başka güç ve kudret tanımadığımızı ilan ederiz. Böylece bizler şayet Yüce Allah’a sığınırsak şeytan bizleri aldatmaya güç yetiremez. Ama şeytanın peşine takılırsak, bizleri istediği gibi yönlendirir.

Yanlış bildiğimiz bir husus ise, kendimizin her şeyi başarabileceği ya da kendi kendimizi her şeyden koruyabileceğimiz algısıdır. Çünkü bir olayı bütün yönleriyle kavramaya gücümüz yetmez. Bizler, her şeyi planlayıp yapamayız. Öte yandan Yüce Allah’ın karşımıza neler çıkaracağını da bilemeyiz. Bu yüzden bizler, herhangi bir konuda elimizden geleni yaptıktan sonra, işin sonucu için Yüce Allah’a dua etmeliyiz. Bizi her yönden kuşatmaya çalışan şeytan ve şeytan tabiatlı insanlardan O’na sığınmalıyız. Çünkü O’nun gücü her şeye yeter.

5.2. İlim Sahibi Olmalı, Doğruyu ve Yanlışı Bilmeliyiz

Hemen belirtelim ki düşmanını mağlup etmek istiyorsan öncelikle onu iyi tanıman gerekir. Bu yüzden şeytanı, aldatma yöntemlerini, hilelerini vs. iyi bilmeliyiz. Bunun yanında insan neyin doğru neyin yanlış olduğunu da iyi bilmek zorundadır. Aksi takdirde doğruyla yanlışı ayırt edemez. Böyle bir durumda ise, şeytanın aldatması daha kolay olur. İnsan yanlış bir şeyin peşinden giderken doğru şeyler yaptığını düşünebilir. Bu yüzden Hz. Peygamber (sas) ilmin yani doğru ve yanlışı bilmenin, kadın erkek her Müslümana farz olduğunu söylemiştir.²⁸

Bizler akıl sahibi bir varlığız. Bu sebeple bizden akıllı hareket etmemiz beklenir. Akıllı insan ise sadece geçici olan bu dünyası için değil sonsuz olan ahiret hayatı için de çalışır.²⁹ Fakat akıl, her konuda bize yeterli bilgi veremez. Bu yüzden bizlerin, tecrübeyle elde ettiğimiz bilgiler yanında, gözle görünmeyen bir dünya hakkında bilgi veren vahye yani Kur’an-ı Kerim’e de ihtiyaç duyarız. Şayet iyi ve kötüyü bilmek istiyorsak hem aklımızı kullanmamız hem de Kur’an-ı Kerim’e kulak vermemiz gerekir.

5.3. Kulluğumuzda İhlaslı (Samimi) Olmalıyız

İhlaslı olmak, samimi olmak demektir. Samimiyet hayatın her anında ve her işte gereklidir. Yüce Allah samimi kulluğa değer verir. Bizler, kalbimizden geçenleri dahi bilen Rabbimizi aldatamayız. Bu sebeple O’nun rızası için yapacağımız kullukta gerçekten samimi olmalıyız. Ya da bir iyilik yaparken beklentimiz sadece Yüce Allah’ın rızası olmalıdır.

Şeytanın itiraf ettiği gibi o, ihlaslı yani samimi kulları aldatamaz.³⁰ Bu yüzden öncelikle, insanın kalbinden samimiyetini söküp atmak ister. Çünkü samimiyet giderse artık aldatmak çok kolaydır. Bu sebeple şeytan, bizlerin samimi niyetlerini bozmak için çaba gösterir.

Samimiyeti gideren temel hususlardan biri, insanın yaptığı bir işi gösteriş için yapmasıdır. Zira başkaları görsün ve bizi övsünler diye yapılan iyilikler, aslında bizim samimi olmadığımızı gösterir. Çünkü beklentimiz Rabbimizin rızası değildir. Yaptığımız iyiliğin karşılığını insanlardan bekliyoruz. Nefsimizi tatmin etmek istiyoruz. Bu ise, Cenab-ı Allah katında bir iyilik olarak görülmez ve bir karşılığı da yoktur.

Samimiyetimizi zedeleyen diğer bir husus ise, yaptığımız iyilikleri insanların başına kakmaktır. İnsanları âdeta kendimize borçlu hissettirmeye çalışmaktır. Bu da karşımızdaki ihtiyaç sahibinin durumunu aslında kullanmak anlamına gelir. Böyle bir tavır ise, Yüce Allah’ın yasakladığı fakat şeytanın tavsiye ettiği bir şeydir.

Şeytan, dürüst ve samimi yani ihlaslı yaşayan insanlara karşı teslim bayrağını çekmiştir. Hatta öyle ki onlara karşı bir gücünün olmadığını ve onları aldatamayacağını itiraf eder. Şayet bizler, şeytanın vesveselerinden uzak durmak istiyorsak hem Cenab-ı Allah’a hem de yaratılanlara karşı dürüst ve samimi olmalıyız. Zira samimiyetimiz bizi şeytana karşı koruyacaktır.

5.4. İyi Şeylerle Kendimizi Meşgul Etmeliyiz

En gafil anlarımızdan biri boş kaldığımız vakitlerdir. Hiçbir iş yapmayan veya ne yapacağını bilmeyen bir insan, iyi kötü her türlü etkiye açıktır. Şeytan da bu tür fırsatları iyi değerlendirerek insanı kötülüklere yönlendirir. Böyle bir durumun önüne geçebilmemizin en iyi yolu ise, kendimizi güzel ve hayırlı işlerle meşgul etmektir.

Şeytan boş duran kişilerin en büyük dostudur. Bizler hayatımızı iyi ve güzel işlerle devam ettirirsek, öncelikle kendimizi korumuş oluruz. Ayrıca hayatımızı faydalı bir amelle geçirdiğimiz için kazançlı çıkarız. Öte yandan başladığımız bir iş bittiğinde yeni bir işe girişirsek, şeytanın bizlere musallat olmasına vakit bırakmamış oluruz. Gönlün ferahlamasından bahseden İnşirah suresinde de Cenab-ı Allah bir işi bitirince diğerine geçmeyi tavsiye eder.³¹ Böylece insan, zihnini ve kalbini boş ve zararlı düşüncelerden korumayı başarır.

Şeytan elbette iyi işlerle uğraşırken de bizlerin yakasını bırakmayacaktır. Biz ise, bu durumlarda Yüce Allah’a sığınmalı ve samimi bir niyetle faydalı işlere devam etmeliyiz. Böylece yaşadığımız dünyaya da kıymetli katkılar sunabiliriz. Ailemize, çevremize ve toplumumuza faydalı olabiliriz. Şayet bunu başarabilirsek her varlık bizim için “iyi biliriz” diyerek şahitlikte bulunur.

6. Şeytan Hiç Vazgeçmez, Peşimizi Bırakmaz

Şeytan bizlere bazen bir kötülük yaptırır bazen de bizleri bir iyilik yapmaktan vazgeçirir. Ancak bir kötülük yapmamızdan sonra bize başka bir kötülük yapmayı fısıldar. Asla peşimizi bırakmaz. Yapmak istediğimiz her iyiliğe ise engel çıkarmaya çalışır. Sunduğu cazip tekliflerle bizleri iyilikten vazgeçirmeye çalışır.

Bizim hiçbir zaman, ben artık tövbe ettim, şeytan beni bir daha aldatamaz gibi bir düşüncemiz olmamalıdır. Zira şeytan ya da şeytanlar hiçbir zaman vazgeçmez. Biz öncelikle onların şerrinden Yüce Allah’a sığınmalıyız. Her yaptığımız işte samimi olarak Allah’ın rızasını gözetmeliyiz. Değersiz menfaatler için kötülük yapmamalı ya da bir iyilik yapmaktan vazgeçmemeliyiz.

Öte yandan şeytan bizi aldatmayı başarırsa, bizim de başkalarını aldatmamızı ister. Bizim başkalarının şeytanı olmamız için uğraşır. Çevremizdekilere kötülük yaptırmamız onun çok hoşuna gider. Ya da yapılacak iyiliklere engel olmamız… Bu şekilde şeytan bizi de kendisine benzetmek ister. Böylece aslında biz ona tabi olmuş ve onunla ortak çalışmış oluruz.

Oysa bize düşen sorumluluk, kötülüklere engel olmak, iyiliklere ise destek olmaktır. Yeryüzünde iyilik ve iyilerin çoğalmasına, kötülük ve kötülerin ise azalmasına çalışmaktır. İşte böyle bir gayret, Yüce Allah’ı hoşnut eder ve O’nun rızasını kazandırır. Öte yandan bu tür davranışlar şeytanı da kahreder.

7. Unutmayalım ki Bizim de Şeytanlaşma Tehlikemiz Var

Zaman zaman şöyle bir soru duyarız: Şeytan niçin var ki? Yaratılmasaydı kötülük olmazdı? Oysa İblis, bizim gibi sorumlu bir varlık olarak yaratılan biridir. Yüce Allah onu da tıpkı bizim gibi kendisine kulluk etmesi için yaratmıştır. Onu şeytanlaştıran ise düştüğü hatalardır. Sonrasında ise lanetli bir yola girmiştir. Kısacası biz niçin varsak aslında o da onun için vardır. Bu durumda onunla aynı yolu takip eden insanların da ondan bir farkı yoktur.

Öte yandan Cenab-ı Allah hem şeytanın hem de Hz. Âdem’in takip ettiği yolu bizlere örnek olarak gösterir. Şeytanın yolunu takip edenler, onun yaptıklarının benzerlerini yapanlar, onun gibi olurlar. Burada kritik soru şudur: Akıl ve irade sahibi bir varlığı şeytanlaşmaya götüren nedir? Bir bakıma İblis nasıl oldu da lanetli bir şeytana dönüştü?

Her şeyden önce İblis, Yüce Allah’ın bir emrine açık bir isyanda bulunmuştur. Cenab-ı Allah’ın yarattığı bir varlık karşısında kendisini üstün görerek, kibirlenerek Rabbinin secde emrine karşı gelmiştir. Oysa Allah (cc) nazarında üstünlük hangi maddeden yaratıldığına veya hangi ırktan olduğuna bağlı değildir. Çünkü onları belirleyen zaten Cenab-ı Allah’tır. Üstünlük, takvadadır. Yani O’nun rızasını kazanmaya ve gazabından korunmaya çalışmaktadır. Üstünlük, Allah’ın isteklerine olan bağlılıkta kendini gösterir. Kısacası Yüce Allah’a karşı olan samimiyetimizde ortaya çıkar.

Öte yandan şeytanın yaptığı bir hata da suçu Allah’a yüklemeye çalışmasıdır. Ona göre şayet insan yaratılmasaydı ve ona secde emri verilmeseydi isyan etmezdi. O, yaptığı hatadan pişmanlık duymamış ve tövbe etmemiştir. Yaptığı yanlışı devam ettirmiştir. Hatta bununla yetinmemiş, Yüce Allah’a bağlı kulları da yoldan çıkarmaya uğraşmıştır. İyilik için çalışması gerekirken, kötülüğe hizmet etmeye çalışmıştır.

Yine şeytan insanları yoldan çıkarmak için, daha önce geçtiği gibi çeşitli hile ve tuzaklar kurmuştur. Yetinmemiş, Cenab-ı Allah’ın adını kullanarak insanları ayartmaya çalışmıştır. Kendisine tabi olan dostlarıyla birlikte birçok insanı doğru yoldan saptırmıştır. Ve bunu kıyamete kadar yapacağına dair ant içmiştir. İşte bu süreç onu şeytanlaşmaya ve sonunda da lanetlenip kovulmaya götürmüştür.

İşte bizim dikkat etmemiz gereken husus, akıl ve irade sahibi bir varlığın yaşadığı bu süreçtir. Yoksa insan veya cin herkes hata yapabilir. Zaten İblis ile Hz. Âdem kıssasında her ikisinin de hata yaptığından bahsedilir. Ama birinin sonu lanetlenmeye giderken diğeri seçilmiş bir kul olmuştur. Aralarındaki fark ise, Hz. Âdem’in işlediği hatadan sonra gösterdiği tavırda ortaya çıkmaktadır. Peki Hz. Âdem’in tavrı ne olmuştur ki, Yüce Allah onu affetmiş hatta onu peygamber seçmiştir?

8. Âdem Olmak ya da İnsan Kalmak

Her insan hata yapabilir. Zira insan hatasız bir varlık değildir. Yüce Allah bizlerden, melekler gibi günah işlemeyen varlıklar olmamızı istememiştir. Aynı şekilde Hz. Âdem ile Hz. Havva da Yüce Allah’ın yasak ağaçtan yemeyin emrini çiğnemişlerdi. Görünürde şeytan da Allah’ın bir emrini yerine getirmedi Hz. Âdem ile Hz. Havva da. Ancak onların hatalardan sonraki tavırları birbirlerinden farklı olmuştur. Bu ise, onların kaderini belirlemiştir. Öyle ki sonuçta İblis lanetlenmiş, Hz. Âdem ise seçkin bir kimse olmuştur.

Kur’an-ı Kerim’de Hz. Âdem ve Hz. Havva, bir insanın, hataya veya günaha düştükten sonra onu nasıl affettireceğinin bir örneğidir. Aynı zamanda günaha düşen bir insanın asla Yüce Allah’tan ümit kesmemesi gerektiğini de bizlere gösterir.

Hz. Âdem ve Havva, Yüce Allah’ın yasakladığı bir ağacın meyvesinden yediler. Böylece onlar, İblis’in yani şeytanın kendilerine söylediği yalanlara kanarak Cenab-ı Allah’ın emrine isyan etmiş oldular. Fakat onlar, şeytandan farklı olarak bu hatalarında ısrar etmediler. Pişmanlık duyup hemen Yüce Allah’tan af dilediler: Cenab-ı Allah’a yönelerek; “Rabbimiz! Biz kendimize zulüm ettik. Eğer bizi bağışlamaz ve bize acımazsan mutlaka kaybedenlerden oluruz.”³² dediler. Allah Teâlâ da onların bu samimi dualarını kabul edip günahlarını bağışladı ve onları affetti.

Hz. Âdem ve Hz. Havva’nın tavrı ile şeytanın tavrı arasındaki farklardan bir diğeri de, onların hatayı kendilerinde aramış olmalarıdır. Suçu ne yaratıcıları olan Yüce Allah’a ne de başka bir varlığa atmışlardır. Ardından da aynı hatayı bir daha tekrarlamamak üzere tövbe etmişlerdir. Bağışlanan Hz. Âdem, daha sonra peygamber olarak seçilmiştir.

Hz. Âdem ve eşi örnek bir tavır ortaya koymuşlardır. Onların tavrı, günahsız olması mümkün olmayan insanın, hatalardan sonra nasıl bir yol çizeceğini bizlere göstermektedir. Bizler de yaptığımız bir hatadan sonra hemen ümitsizliğe veya karamsarlığa kapılmamalıyız. Merhameti bol olan Yüce Allah’a yönelip O’na sığınmalıyız. Samimi bir kalple Allah Teâlâ’dan bağışlanma dilemeliyiz. Böyle yaptığımız takdirde Cenab-ı Allah’ın affının geniş olduğunu görür ve hissederiz. Hayatımıza huzur gelir ve geleceğe daha ümitli bakarız.

Sonuç

Şeytanın insanla mücadelesi Hz. Âdem’le başlamıştır. Kendisinden küçük gördüğü insana secde etmesinin emredilmesi, onu isyan ettirmiştir. Yüce Allah’ın onu huzurundan kovmasıyla birlikte insana düşmanlık etmeye başlamıştır. Kıyamete kadar insanları Cenab-ı Allah’a isyan ettirmeye çalışacağına ant içmiştir.

Şeytan, aldatmak ve yoldan çıkarmak için bizlere oldukça cazip teklifler fısıldar. Bizleri ikna etmek için her yolu dener. Yalanlarına inandırmak için gerekirse Allah adına yeminler eder. Yaptıracağı bir kötülüğün sonunda güzel şeyler kazanmayı vadeder. Hep insanın iyiliğini düşündüğünü belirtir. O, aynı zamanda bizleri iyi işler yapmaktan vazgeçirmeye çalışır. Tembelleştirir, hafife aldırır ama bir şekilde bizi iyilikten alıkoyar.

Şeytanla aramızda yaşananlar, aslında iyilerle kötülerin bir savaşıdır. Cinlerden ve insanlardan olan şeytanlar, iyilere ve iyiliğe tahammül edemezler. Nefislerinin arzusuna göre bir dünya kurmak isterler. Oysa biz insanlar dünyanın halifesi olarak yaratılmışız. Yani yeryüzünde iyiliğin, ahlakın ve adaletin hâkim olması için çalışırız.

Şeytanın amacı insanı da kendisi gibi isyankâr, nankör bir varlık hâline getirmektir. Böylece bizler de şeytanlaşmış olacağız. Sonunda da onun gibi Cenab-ı Allah’ın rahmetinden uzaklaşacağız ve lanetleneceğiz.

Şeytan insanı aldatma konusunda oldukça başarılı olmuş görünmektedir. Zira yeryüzünde kötülük ve zulüm için çalışan o kadar çok insan var ki. Yani şeytanın gönüllü işçileri... Zira onunla aynı hedef için çalışanlar da şeytanlaşmış yani birer şeytan olmuşlardır.

Şeytan bizleri yoldan çıkarmak için her türlü yola başvurur. O bizim sağımızdan solumuzdan, önümüzden arkamızdan gelebilir. Hiç tahmin etmediğimiz kimselerin kılığına girebilir. Her zaman ve her yerde, en yakınımızdan en uzağımıza kadar herkesi kullanır. Yani bizi aldatmak için her yönden bize yaklaşıp vesvese verebilir. Bu yüzden biz gelen tekliflerin içeriğini çok dikkatli incelemeliyiz.

Bizler, şeytanın hilelerinden kurtulmak için öncelikle Yüce Allah’a sığınmalıyız. Bunun yanında bu sinsi düşmanımızı ve onun hilelerini çok iyi bilmeliyiz. Ancak hiçbir zaman kalbimizden samimiyeti eksik etmemeliyiz. Bir an dahi olsa gaflete düşmemek için de daima hayırlı ve güzel işlerle de meşgul olmalıyız.

Kaynakça

Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail, el-Câmiʿu’s-sahîh, thk. Muhibbiddin el-Hatîb ve Muhammed Fuâd Abdulbâkî, el-Matbaatü’s-Selefiyye, 4 Cilt, Kahire, 1400 h.

Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, Eser Neşriyat ve Dağıtım, İstanbul, 3. Basım, 1979.

İbn Kesîr, Ebû’l-Fidâ İmâdüddîn İsmâil b. Ömer, Tefsirü’l-Kur’âni’l-azîm, thk. Mustafa es-Seyyid Muhammed vd, el-Faruk ve’l-hadise, Kahire, 1421/2000.

İbn-i Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd, Sünen, thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî, Dâru ihyâi’l-kütübi’l-Arabiyye, Beyrut, ts.

Kur’ân Yolu, Erişim 15 Haziran 2020. https://kuran.diyanet.gov.tr

Kurtubî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed el-Ensârî, el-Câmiu li ahkâmi’l-Kur’ân, Dâru’l-Kutubi’l-Mısriyye, Kahire, 2. Basım, 1942.

Malik b. Enes, Muvatta, Müessesetü Zayed b. Sultan, Abu Dabi, 2004, 1/8.

Maturîdî, Ebu Mansûr, Te’vîlâtü’l-Kur’ân, nşr. Ertuğrul Boynukalın, Mizan Yayınları, İstanbul, 2006.

Müslim, Ebû’l-Hüseyin Müslim b. el-Haccâc, Sahîhu Müslim, thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî, Dâru ihyâi’l-kütübi’l-Arabiyye, Beyrut, 1412/1991.

Râzî, Fahreddin, Mefatîhu’l-gayb, Dâru’l-fikr, Beyrut, 1981/1401.

1 Doç. Dr. Fatih TOK, ESOGÜ İlahiyat Fakültesi Tefsir Anabilim Dalı

2 Kehf, 18/50.

3 A’râf, 7/12; Sâd, 38/76.

4 A’râf, 7/17.

5 En’âm, 6/112; Nâs, 114/4-6.

6 Nahl, 16/99.

7 Sâd, 38/82-83; Hicr, 15/39-40.

8 Bakara, 2/268.

9 Elmalılı, Hak Dini Kuran Dili, 3/1970.

10 A’râf, 7/16-17.

11 İbn Kesîr, Tefsirü’l-Kur’âni’l-azim, 6/269.

12 Fahreddin er-Razî, Mefatihu’l-gayb, 14/43.

13 En’âm, 6/112.

14 En’âm, 6/43.

15 A’râf, 7/12.

16 Hûd, 11/112.

17 A’râf, 7/20-21.

18 Malik b. Enes, “Hüsnü’l-hulk”, 1/8.

19 Maturîdî, Te’vilâtü’l-Kur’ân, 5/102-104.

20 Nâs, 114/6.

21 A’râf, 7/17.

22 Buhârî, “Edeb”, 96; Müslim, “Birr”, 165.

23 Nisâ, 4/28.

24 Kur’ân Yolu (Erişim 15 Haziran 2020), Tâhâ, 20/120.

25 Kurtubî, Câmiu li-ahkâmi’l-Kur’ân, 7/179.

26 A’râf, 7/22; Yûsuf, 12/5.

27 Fâtiha, 1/4.

28 İbn Mâce, “Mukaddime”, 17.

29 İbn-i Mâce, “Zühd”, 31.

30 Hicr, 15/39-40; Sâd, 38/82-83.

31 İnşirâh, 94/7.

32 A’râf, 7/23.

PİŞMANLIK/TÖVBE VE BİZ¹

Giriş

Hz. Peygamber (sas) şöyle buyurmuştur:
“Günahından tövbe eden
hiç günah işlememiş kimse gibidir.” 2

İnsanız; hepimiz hata yapıyor, yaşımızın veya çevremizin etkisiyle bazı kusurlar işleyebiliyoruz. Kimi zaman da inandığımız değerleri yaşama konusunda ciddiyetten uzaklaşabiliyoruz. Bazen bunun farkına varıp rahatsızlık duyuyor, bazen de hiç farkına varmadan günlerimizi tüketiyoruz. Öyle ki bizi akıllı varlık olarak yaratan, türlü nimetler veren Rabbimize karşı günahlar işliyoruz. Bir süre yaşayacağımız bu dünyadan günahlarımızın kiriyle göçüp gittiğimiz takdirde bu kirlerin hesabının sorulacağını da biliyoruz.

Günahımız ahirette karşımıza çıkacağı için bir hata yaptığımızda zaman zaman pişmanlık duyuyoruz. Bununla birlikte kısa zaman sonra tekrar aynı yanlışa düşebiliyoruz. Bu durum sürekli tekrar ettiğinde ise zamanla tövbe etmekten vazgeçebiliyoruz. Hatta önceleri yaşadığımız pişmanlığı artık hissetmez olabiliyoruz.

O hâlde şu sorulara birlikte cevap arayalım: Kötü bir davranışı terk etmek için ne yapmalıyız? Tövbe edip tekrar günah işlediğimizde yeniden tövbe etmemizin bir faydası olur mu? Yaşadığımız bu gelgitler son bulabilir mi? Eğer son bulabilirse, bu ne zaman mümkün olur?

Kimi insanlar bize göre daha az hata yapıyor, daha güzel işlerle hayatlarını sürdürüyor. Kimileri de hatasını anlayıp pişman oluyor ve yanlışlarından vazgeçiyor. Geçmişinde birtakım kötülükler olan bazı kişilerin daha sonra kendilerine çekidüzen vererek güzel bir yaşam sürdüklerini görebiliyoruz. Aynı şeyleri kendimiz için düşündüğümüzde, kendi günahlarımızın da çok az olmadığını düşünebiliriz. Sonra şu sorular gelebilir aklımıza: Yanlış işleri terk edip güzel işler yapmaya başlasak, Allah (cc) bizim de günahlarımızı bağışlar mı? Günahlarımıza tövbe etsek, bu hataları hiç işlememiş kişiler gibi olur muyuz? Acaba bizim hatalarımızın benzerlerini yapmış ve tövbe ettikten sonra bağışlanmış örnekler var mı?

Bazı özel vakitlerde daha çok tövbe etmeye yöneliriz. Örneğin Kadir Gecesi ve diğer mübarek gecelerde… Aynı şekilde bir tehlike anında, başımıza bir sıkıntı geldiğinde veyahut hastaneye yolumuz düştüğünde ya da bir cenazeye eşlik ederken… Çünkü böylesi durumlarda ihmalkârlıklarımızın farkına varırız. Ancak bu manevi yoğunluk ya da manevi duyarlık her zaman olmuyor. Gönlümüze gelen bu duyguyu sürdürmek için ne yapmalıyız? Pişmanlığımızı ifade ederken, Yüce Allah’tan bağışlanma dilerken nasıl dua etmeliyiz? Kadir Gecesi gibi özel vakitleri nasıl değerlendirmeliyiz?

Tövbe ettiğimiz zaman günahlarımızın bağışlanacağını haber veren ayet ve hadisleri duydukça seviniriz. Bazen de yaşımızın genç olması, bir gün elbet yanlışlardan döneceğiz ümidi ve bir de bizden çok daha kötü işler yapan insanları görmemiz sebebiyle Allah’ın bizi bağışlayacağını düşünürüz. Belki de şeytanın aldatmasıyla avunuyoruzdur. Ayrıca bazı günahlarımız için tövbenin yanı sıra helalleşeceğimiz kul hakları, kaza edeceğimiz ibadetler de bulunur. Sadece “Allah’ım affet!” demekle, pişman olup hataları terk etmekle günahlarımız bağışlanır mı? Allah’ın bizleri bağışlaması için yapacağımız tövbede nelere dikkat etmeliyiz?

Gelin birlikte, öncelikle neden hata edip günaha düştüğümüzü ve yanlışları terk edip nasıl Allah’ın sevdiği bir kul olacağımızı konuşalım. Bu yazıda günahı ve tövbeyi, pişmanlık ve gayreti, vazgeçiş ve kararlılığı ele alacağız.

1. Günahtan Kurtuluş: Pişmanlık ve Tövbe

Allah Teâlâ bizleri yok iken var etmiş, varlığından haberdar etmiştir. Verdiği iradeyle de bizlere iyilik ve kötülük arasında ayrım yapabilme imkânı sunmuştur. Ayrıca peygamberler aracılığıyla rızasını kazandıracak doğrular ile azabına neden olacak yanlışları öğretmiştir. Dolayısıyla bizler, yaptığımız doğru tercihler neticesinde yaratılmışların en şereflisi olabilirken, yanlış tercihlerimiz sebebiyle de aşağılık bir varlık olabiliriz.

İnsanlar meleklerden farklı yaratılmıştır. Melekler herhangi bir tercihte bulunamazlar. Onlar sadece Yüce Allah’ın emrettiklerini yerine getirirler. İnsan ise iradesini kullanarak Allah’ın rızasını kazanabildiği gibi O’nun razı olmadığı fiilleri de yapabilir. Bu özelliğinden dolayı insan, kendi tercihiyle iyilikler yaparak meleklerden üstün bir varlık olabilir.

Dünya hayatında insanın yani bizlerin sorumluluğu aklımızı kullanarak sadece Allah’a kulluk etmektir. Bizler sadece gücümüzün yettiği konularla imtihana tabi tutuluruz. Gücümüzün yetmediği konulardan sorumlu tutulmayız.³ Sonuç olarak zerre kadar da olsa, bu dünyada yaptığımız her şeyin karşılığını ahirette göreceğiz.⁴ Akıl sahibi olarak tercihlerde bulunurken kimi zaman Allah’ın yasakladığı fiilleri işleyebilir, kimi zaman da Allah’ın emrettiği görevleri ihmal edebiliriz. Ama bizler, akıl verildiği için bütün tercihlerimizden sorumluyuz.

Allah Teâlâ biz insanları tertemiz bir fıtrat üzere yaratmıştır.⁵ Bu fıtrat ile birlikte her insanda yaptığı yanlış fiillerde onu rahatsız eden bir vicdan bulunur. Nitekim Hz. Peygamber (sas) günahı, “İnsanın içini tırmalayan ve başkalarının haberdar olmasını istemediği şey.”⁶ olarak tarif eder. Günah, Allah’ın razı olmadığı işler olmakla birlikte fıtratı bozulmamış insanların vicdanlarını da rahatsız eden bir durumdur.

İnsan hata yapabilir. Bununla birlikte pişmanlık duyup hatasından dönen insan övülmüştür. Bir hadis-i şeriflerinde Hz. Peygamber (sas), “Bütün âdemoğlu hata eder. Hata edenlerin en hayırlısı tövbe edenlerdir.”⁷ buyurarak, hatasından dönen insanın diğer insanlara kıyasla daha hayırlı olduğuna işaret etmiştir.

Yanlış yapabilecek potansiyelde olan insana pişmanlık ve tövbe yolu açık bırakılmıştır. Nitekim İbn Abbas (ra) bize, Hz. Peygamber’in (sas), “Günahın kefareti pişmanlıktır.”⁸ buyurduğunu haber vermektedir. Hz. Peygamber (sas) başka bir sözünde de “Pişmanlık tövbedir.”⁹ buyurarak, tövbe için pişmanlığın vazgeçilmez olduğunu bildirmiştir.

Günahtan kurtuluşumuzun yolu olan tövbe; vazgeçmek, dönüş yapmak anlamına gelir. İnsan, işlediği günahtan pişman olup vazgeçtiğinde tövbe etmeye adım atmış olur. Ancak bu pişmanlık ve vazgeçiş sadece Allah rızası için olmalıdır. İçki içen bir insanın, içkiden kaynaklanan bir rahatsızlık sebebiyle pişman olup içkiyi terk etmesi tövbe sayılmaz. Aynı şekilde hırsızlık yapan bir kişinin, yakalanıp ceza alması sebebiyle pişman olup hırsızlığı bırakmasına da tövbe denilmez.

Tövbe ederken pişmanlığımızın yanı sıra Yüce Allah’tan bağışlanma dilemeliyiz. Çünkü yapılan her hata aynı zamanda Allah’ın bir yasağını çiğnemek anlamına gelir. Bu sebeple yapmamız gereken öncelikli iş Cenab-ı Allah’tan hatalarımızın bağışlanmasını istemektir.

Tövbe ile yakın anlamda kullanılan istiğfar, tövbe eden insanın Allah’tan affını istemesi demektir. Ayet-i kerimede Cenab-ı Hak, “Allah’tan bağışlama dile. Şüphesiz Allah, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”¹⁰ buyurmaktadır. Bütün bunları düşündüğümüzde günahtan kurtulmak için pişman olmak, tövbe edip günahtan vazgeçmek, Allah’tan bağışlanma dilemek ve günaha tekrar dönmemeye kararlı olmak gerektiği anlaşılır.

Tövbenin şartlarını yerine getiren bir kişi Allah’ın mağfiretini yani affını istemiş olur. Ancak bağışlanmak için yaptığımız hatanın sorumluluğunu üstlenmeliyiz. Çünkü kalıcı olan ahiret hayatında hatalarımızın karşılığı olan azaba düşmek yerine geçici olan bu dünyada günahlarımızı silmeye çalışmak daha kolaydır. Kulluk dediğimiz şey de Allah’ın rızasını kazanmaya çalışmak ve O’nu gücendirecek işlerden uzak durmaktır. Yanlış yaptığımızda ise bedelini ödemeye razı olup samimi bir şekilde doğruya yönelmeye gayret etmektir.

2. Samimi İnsan Günahıyla Yüzleşir

Samimi bir insan, yaptığı hata ile yüzleşip içtenlikle Yüce Allah’a yönelmeli ve günahına pişman olmalıdır. Yüzleşmek, hatanın bedelini ödemek, toplum içerisinde küçük düşmek gibi sonuçlar doğurabilir. Günahı ile yüzleşen insan, tekrar aynı hataya düşmemek için gayret gösterir. Çeşitli bahaneler üretip günahları ile yüzleşmeyen ve pişmanlık duyup tövbe etmeyen kimse ise kulluğuna zarar vermiş olur. Hâlbuki Allah Teâlâ biz kullarına karşı merhametli olduğunu¹¹ ve tövbelerimizi kabul edeceğini bildirir.¹²

Sahâbeden Ka‘b b. Mâlik’in yaptığı hata ile yüzleşip pişman olduğu, günahını itiraf edip bedelini ödediği ve sonunda da bağışlandığı olayda bizim için ibretlik detaylar bulunur. O zaman Ka‘b’ın kendi dilinden hadis kaynaklarında genişçe yer alan olayı kısaca hatırlayalım:

Resûlullah (sas), hicretin dokuzuncu senesinde, Müslümanlara ani bir baskın yapmak için hazırlık yapan Hristiyanlarla savaşmak üzere sefer hazırlığına başlamıştı. Medine’ye 700 kilometre mesafedeki Tebük bölgesine, hurmaların hasat döneminde ve yaz mevsiminin en sıcak aylarında yapılacak bu sefer gerçekten çok zordu. İnanmadıkları hâlde iman ettiğini söyleyen münafıklar çeşitli bahaneler ileri sürerek seferden geri kalmışlardı. Müslüman olduğu hâlde sefere katılmayan üç kişi daha vardı. Bunlardan birisi Ka‘b b. Mâlik idi. Hz. Peygamber’in (sas) öncülüğünde Müslümanlar, Tebük’e ulaşmışlar, burada 15-20 gün beklemişler ve Bizanslıların ani bir baskın yapma tehlikesinin bulunmadığını anlayınca Medine’ye geri dönmüşlerdi.

Hz. Peygamber (sas) Medine’ye ulaştığında sefere katılmayan münafıklar çeşitli bahaneler öne sürüp Allah Resûlü’nden affedilmelerini istediler. Hz. Peygamber de onların ileri sürdükleri bahaneleri kabul edip asıl hesaplarını Allah’a havale etti. Ka‘b b. Mâlik ise, önceleri münafıklar gibi yalan söyleyip kurtulmayı düşünürken, Hz. Peygamber’in (sas) huzuruna geldiğinde bundan vazgeçti. O, hiçbir sebep olmadığı hâlde savaşa katılmadığını açıkça itiraf etti. Ka‘b gibi Mürâre b. Rabî‘ ve Hilâl b. Ümeyye de sebepsiz yere sefere katılmadıklarını itiraf ettiler. Resûlullah (sas) bu üç kişiyle diğer sahâbîlerin konuşmasını yasakladı. Kırk gün toplumdan uzaklaştırılan üç kişiye kırkıncı günden itibaren eşleriyle de konuşma yasağı geldi.

Münafıklar yalan sözlerle kendilerini kurtarmışken, üç samimi Müslüman, suçlarından dolayı pişman olmuşlar ve elli gün süren çileli bir dönem yaşamışlardır. Hataları, Hz. Peygamber’in (sas) çağrısına uymamalarıydı. Çünkü Peygambere inandığını söyleyen bir Müslümanın onun emir ve yasaklarına uymaması düşünülemezdi.¹³ Üç sahâbî Cenab-ı Allah’tan bağışlanma diliyor ve pişmanlıklarını gözyaşları ile ifade ediyorlardı. Nihayet ellinci günün sabahında tövbelerinin kabul edildiği Tevbe suresinin şu ayetleri ile kendilerine haber verildi:

“Andolsun Allah; Peygamber ile içlerinden bir kısmının kalpleri eğrilmeğe yüz tuttuktan sonra, sıkıntılı bir zamanda ona uyan muhacirlerle ensarın tövbelerini kabul etmiştir. Evet, onların tövbelerini kabul etmiştir. Şüphesiz O, onlara çok şefkatli ve çok merhametlidir. Savaştan geri kalan üç kişinin de tövbelerini kabul etti. Yeryüzü bütün genişliğine rağmen onlara dar gelmiş, vicdanları da kendilerini sıktıkça sıkmış, böylece Allah’(ın azabın)dan yine O’na sığınmaktan başka çare olmadığını anlamışlardı. Sonra (eski hâllerine) dönsünler diye, onların tövbelerini de kabul etti. Şüphesiz Allah, tövbeyi çok kabul eden ve çok merhamet edendir.”¹⁴

Ka ‘b b. Mâlik ve iki arkadaşının başından geçen bu olay, hata edip pişman olan ve samimi bir şekilde günahıyla yüzleşen bütün insanlara örnek olmuştur. Onların samimi tövbelerinin karşılığı olarak günahlarının affedildiği Kur’an-ı Kerim ile tescillenmiştir. Hatta Tevbe suresi ismini, Ka‘b ve arkadaşlarının tövbelerinin kabul edildiğini bildiren bu ayetlerden almıştır.

Yapılan bir hatanın ardından çevremizdeki insanları ikna etmek için çeşitli bahaneler sunmak mümkündür. Böylece dünya hayatında hatamız ile yüzleşmekten kurtulduğumuzu düşünebiliriz. Şeytan da sürekli olarak bahaneler üreterek hatalarımızdan sıyrılmamızı bize telkin eder. Ancak her şeyden haberdar olan Allah Teâlâ ile ahiret gününde karşılaştığımızda, bu dünyada uydurduğumuz bahanelerin anlamı kalmayacaktır. Ka‘b ve iki arkadaşı, Hz. Peygamber’in (sas) çağrısına uymayarak hata ettiler. Ancak doğru sözlü olmaları ve pişmanlıkları sebebiyle münafıklardan ayrıldılar. Bağışlandıklarını haber veren ayetler vahyedilinceye kadar geçen elli gün içerisinde de hatalarının acısını hissettiler.

3. Nasıl ve Ne Zaman Tövbe Edilir?

Allah Teâlâ şöyle buyuruyor:
“Ey iman edenler, Allah’a içtenlikle tövbe edin…”¹⁵

Âlemlere rahmet olarak gönderilen Hz. Peygamber (sas), yaptığı hatadan dönüp tövbe eden kişinin durumunu şöyle tarif eder: “Günahından tövbe eden kimse, hiç günah işlememiş kimse gibidir.”¹⁶ Peygamber Efendimizin (sas) bu hadisiyle yanlış davranışta bulunan kişinin, tövbe ettiği takdirde günahlarının silineceği müjdelenmektedir. Bu müjdeye erişebilmek için öncelikle tövbenin nasıl yapılacağını ve tövbe ederken nelere dikkat edileceğini bilmeliyiz.

Günah işleyen kimse hemen tövbe etmeli, vakit kaybetmeden pişman olup bağışlanma dilemelidir. Aksi hâlde günahını unutabilir, başka kusurlar işleyip tövbesini zorlaştırabilir. Hz. Peygamber (sas) tövbe yolunu bize şöyle göstemiştir: “Bir kimse bir günah işler de ardından güzelce abdest alır sonra kalkıp iki rekât namaz kılar ve Allah’tan bağışlanma dilerse, Allah onu mutlaka bağışlar.”¹⁷ Resûlullah (sas) bu hadisin ardından sözünü teyit etmek üzere şu ayeti okumuştur: “Yine onlar, çirkin bir iş yaptıkları yahut kendi kendilerine zulmettikleri zaman Allah’ı hatırlayıp hemen günahlarının bağışlanmasını isteyenler, -ki Allah’tan başka günahları kim bağışlar- ve bile bile işledikleri (günah) üzerinde ısrar etmeyenlerdir.”¹⁸

Bizler günah olduğunu bile bile yanlış işler yapmamalıyız. Bunun için de neyin günah, hangi davranışların yasak olduğunu bilmeliyiz. “Allah katında (kabul edilen) tövbe, ancak bilmeyerek günah işleyip sonra çok geçmeden tövbe edenlerin tövbesidir. İşte Allah, bunların tövbelerini kabul buyurur. Allah, hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir.”¹⁹ ayeti de, tövbelerimizin nasıl olması gerektiği konusunda bizi uyarmaktadır.

Öte yandan günah işlediğimizde, yaptığımız hatayı küçük görmemeli, hemen tövbe etmeliyiz. Hz. Peygamber (sas) günahın küçük görülmemesini şu benzetme ile açıklamaktadır: “Mümin, işlediği küçük bir günahı bile tepesinde, sanki üzerine düşeceğinden korktuğu bir dağ gibi görür. Günaha dalmış bir kişi ise onu burnunun ucundan geçen sinek gibi (basit) kabul eder.”²⁰

İyi bir mümin olmak istiyorsak günahımızı küçük görmemeli ve Allah Teâlâ’nın günahımıza karşılık vereceği cezadan endişe etmeliyiz. Kalbi günahın kiriyle kaplanmayan mümin kişi, yaptığı en küçük hatada bile rahatsızlık duyar. Çok günah işleyip kalbi kararan günahkâr ise, rahat bir şekilde hatalarını küçük ve basit görüp cezadan korkmayacaktır.

Allah Teâlâ, tövbe eden kullarına, “Ey iman edenler, Allah’a içtenlikle (nasuh) tövbe edin…”²¹ şeklinde seslenir. Ayet-i kerimede bildirilen “nasûh tövbe” samimi, içten, eksiksiz ve sağlam tövbe anlamına gelir. Hz. Ömer nasûh tövbeyi, “Kişinin yaptığı kötü davranışlardan tamamen vazgeçip Allah’tan bağışlanma dilemesi ve o günaha tekrar dönmemesi.”²² şeklinde açıklamaktadır. Samimi tövbe hakkında, “Memeden çıkan sütün tekrar memeye dönmemesi gibi, kişinin tövbe ettiği günaha geri dönmemesi”²³ tarifi de yapılmıştır.

İçtenlikle yapacağımız tövbede sadece günahın terki ve bağışlanma istemekle yetinmemeliyiz. Hasan-ı Basrî, samimi tövbede olması gereken özelliği şöyle ifade eder: Kişinin hoşuna gitse dahi bir günah işi sevmemesi ve o günah aklına geldiğinde af dilemesidir.²⁴ Burada günahı işlemekten kaçınmak kadar, tövbe eden kişinin günahı aklına bile getirmemesi tavsiye edilir. Yine bizlerin, günah bir şey aklımıza geldiğinde af dilememiz, o hataya meyletmemizi engelleyecektir.

Kabul edilmiş bir tövbe için yukarıda bahsettiğimiz ilkelerde üç şart öne çıkmaktadır:

Yapılan günahlara tam bir pişmanlık duymak,

Günahları hemen ve kesin olarak terk etmek,

O günahı bir daha işlememeye kararlı olmak.

Bu şartların dışında bazı günahlar için pişmanlık ve tövbe ile birlikte; orucun kazası, yeminlerin kefareti, kul hakkı söz konusu olduğunda da gerekli sorumluluğun yerine getirilmesi gibi ceza ödemeliyiz.

Kul hakkı için öncelikle hak sahibine hakkı iade edilmeli, ondan helallik istenmeli, Allah’tan da bağışlanma dilenmelidir. Bir kimsenin malını çalan kişi öncelikle o malı sahibine iade etmelidir. Aynı şekilde yalan söyleyerek başkalarını aldatan kimse de öncelikle o kişilerden helallik istemelidir. Nitekim Hz. Peygamber (sas) de, kul hakkının dünyada ödenmesi gerektiğini, aksi hâlde ahiret gününde altın ve gümüşün fayda vermeyeceğini ve kul hakkı borcu olan kişinin sevaplarının, borçlu olduğu kişiye aktarılacağını belirtir.²⁵

Bizler, Cenab-ı Allah’a karşı ibadetlerimizi güzel bir şekilde yerine getirdiğimiz hâlde, kul hakkına dikkat etmezsek ahirette sıkıntı çekebiliriz. Çünkü Resûlullah (sas) kul hakkı yiyip de helalleşmeden ölen kimseyi iflas etmiş (müflis) kişi olarak görmektedir. Hz. Peygamber (sas) bu kimseleri şöyle tarif eder:

“Müflis yani iflas eden kimse, kıyamet gününde namaz, oruç ve zekât görevlerini yerine getirdiği hâlde ona buna sövmüş, iftira atmış, (haksız yere) insanların malını yemiş, kanını dökmüş, onları dövmüş olarak gelen kimsedir. Bu kişinin iyiliklerinin sevaplarından hak sahiplerine verilir. Borcu ödenmeden sevabı biterse diğerlerinin günahları da suçlu kişiye yüklenir. Sonunda (sevaplarını kaybedip günahları da arttığı için) cehenneme atılır.”²⁶

Tövbe etmenin belirli bir vakti yoktur. Günahın ardından hemen Allah’tan af dilemeliyiz. Ancak bazı vakitlerde yapılan bağışlanma taleplerinin ayrıca önemi vardır. Örneğin sabahleyin güneş doğmadan önceki seher vaktinde istiğfar edenler bizzat Cenab-ı Allah tarafından övülmüştür.²⁷ Peygamberimizin (sas) müjdelediği üzere ezan ile kamet arasında²⁸ ve cuma günü icabet saatinde yapılan dualar kabul edilir.²⁹ Bu vakitlerde Allah’tan bağışlanma dilemek diğer vakitlere göre daha kıymetlidir. Bu yüzden günahlarımıza bol bol tövbe etmemiz gerekir.

Dua ve ibadetlerin kabul olduğu vakitlerden biri de Kadir Gecesi’dir. Allah Teâlâ bu gecenin bin aydan daha hayırlı olduğunu belirtir.³⁰ Ramazan ayının son on gününde olduğu kabul edilen Kadir Gecesi’nin tam vakti bilinmez. Bu yüzden tıpkı cuma günü icabet saatini aramak gibi Ramazan ayı içerisinde de bu geceyi aramalıyız. Nitekim Hz. Aişe annemiz Resûlullah’a (sas), “Kadir Gecesi’nin hangi gece olduğunu bilecek olursam hangi duayı okuyayım?” diye sormuş, Hz. Peygamber de (sas) “Allahım! Sen affedicisin, affetmeyi seversin, beni de affet.”³¹ diye dua etmesini tavsiye etmiştir.

4. Günahın Büyüklüğü Allah’ın Rahmetini Geçemez

Allah’ın en güzel isimlerinden biri de tövbeleri çokça kabul eden anlamındaki Tevvâb’dır.

İnsanın, günah işlememesi, hata etmemesi mümkün değildir. Kişinin iyi bir kul olduğunun en önemli göstergesi ise, hata ettiğinde hemen Allah’ı hatırlayıp hatasından dönmesi yani tövbe etmesidir. Hz. Peygamber (sas) günah tövbe ilişkisi hakkında şu uyarıyı yapmıştır: “Canımı elinde tutan Allah’a yemin olsun ki, eğer siz günah işlemeseydiniz, Allah sizi yok eder ve günah işleyen bir kavim getirirdi. Sonra onlar bağışlanma dilerler, Allah da onları affederdi.”³²

İlk bakışta bu hadisin bizleri günaha teşvik ettiği düşünülebilir. Ancak Resûlullah (sas) bize, meleklerden farklı bir varlık olduğumuzu ve hata etmemizin tamamen insani bir durum olduğunu hatırlatmaktadır. Bu sebeple hata ettikten sonra hatasından dönerek Rabbinden bağışlanma dileyen insan, kulluğun gereğini yerine getirmiş demektir.

Sadece Allah’a kulluk etmeye çalışan, günahlardan uzak durup sosyal hayattan kendini soyutlayan kişiler ise, kibir yani gururlanma ve büyüklenme günahına düşebilir. Nitekim Hz. Peygamber (sas), “Şayet siz günah işlemeseydiniz, bundan daha kötüsü olan kibre düşmenizden korkardım.”³³ buyurarak bu tehlikeye işaret etmiştir. Kibir, yani büyüklenmek, kendini üstün görme hastalığı şeytanın Allah’ın emrini çiğnemesinin ardındaki temel sebeptir. Hatasız kul olmak ise, meleklere has bir özelliktir. Yanlış yapıp bağışlanma dilemek de insana ait bir özelliktir. Hz. Peygamber de bu özelliğimizi hatırlatıp bizleri tövbe etmeye davet etmektedir.

Allah Teâlâ’nın en güzel isimlerinden (esmâ-i hüsnâ) biri de tövbeleri çokça kabul eden anlamına gelen Tevvâb’dır. İşlediğimiz günahların büyüklüğü Cenab-ı Hakk’ın rahmetini geçemez. “Şüphesiz Rabbin, bağışlaması çok geniş olandır.”³⁴ ayetinden öğrendiğimiz üzere, her türlü günaha rağmen tövbe edip bağışlanma dilediğimizde bizi bağışlayacak bir Rabbimiz var. Hz. Peygamber (sas) de, “Allah mahlûkatı yarattığında arşın üzerinde yanında bulunan bir kitaba ‘Rahmetim gazabımı geçmiştir.’ yazmıştır.”³⁵ haberini bizlere vermiştir.

Yüce Allah’ın rahmetinin genişliğini ve tövbe eden kullarını bağışlayacağını ifade eden çok sayıda ayet-i kerime vardır. İnsan en büyük günahları işlese dahi tövbe ettiği takdirde Yüce Allah tarafından affedilebilir.³⁶ Ancak tövbe, ölüm anında, çaresizlik içindeyken olmamalıdır. Çünkü ölüm geldiği anda yapılan tövbelerin faydası olmaz.³⁷ Bu tür durumlarda şeytanın tek gayesi ise, tövbe edip iyi bir kul olarak yaşamamıza engel olmaktır.

Bizlere affedilmemiz için imkânlar sunan Cenab-ı Hak, aynı zamanda şeytanın aldatmasına karşı da bizleri uyarmaktadır. “… O aldatıcı şeytan da Allah hakkında sizi aldatmasın.”³⁸ ayetinden öğrendiğimize göre şeytan bizleri Allah’ın rahmetinin genişliği ve bağışlamasının sonsuz olması gibi vaatlerle aldatabilir. Aynı şekilde “Şeytan onlara (birçok) vaatte bulunur ve onları kuruntulara sürükler. Oysa şeytan, ancak aldatmak için onlara vaatte bulunuyor.”³⁹ ayeti, şeytanın bizlere kendimizi iyi hissettirecek sözler söylediğini haber vermektedir. Yaptığımız yanlış işler karşısında şeytan, her şeye rağmen iyi bir insan olduğumuzu söyleyerek bizleri kandırmaya devam edebilir.

Günahımız ne kadar büyük olursa olsun Allah’ın rahmeti sonsuzdur. Bunun için şeytanın kuruntularına aldanmadan çok bağışlayan, kullarına karşı merhametli olan Allah Teâlâ’ya sığınmalıyız. Aksi hâlde O’nun rahmetinin genişliğinin bize faydası olmayacaktır. Bu yüzden son nefesimizi vermeden önce azaptan rahmete, günahtan sevaba doğru harekete geçmeliyiz.

5. Tövbe Hicrettir, Yolculuktur

Yüce Allah, Gafûrdur; kusurları örten, günahları bağışlayandır.

Bilindiği üzere Hz. Peygamber (sas) ve müminler, Mekke’de çokça baskı ve zulüm gördüler. Fakat belli bir süre sonra Allah’ın izin vermesiyle Medine’ye hicret ettiler. Bu hicretin ardından hem Medine halkı hem de zamanla bütün bölge halkı Müslüman olmuşlardır. Medine’ye hicret etme imkânı olduğu hâlde hicret etmemek Müslümanlara yasaklanmıştı. Ancak Mekke fethedildikten sonra hicret etme mecburiyeti kaldırılmıştır. Çünkü artık Müslümanlar inançlarını rahatça yaşayabilecekleri imkânlara kavuşmuştu.

Tüm bu yaşananlarla birlikte Hz. Peygamber (sas), hicret eden Müslümanları ifade eden muhacir kelimesini şöyle de tanımlamıştır: “Muhacir, Allah’ın yasakladığı davranışlardan (emrettiği davranışlara) hicret edendir.”⁴⁰ Nitekim çeşitli ayetlerde de Allah Teâlâ günahtan, şirkten, günah işleyenlerden uzaklaşmak anlamında hicret kelimesini kullanmıştır.⁴¹ Dolayısıyla günahtan sevaba, cehennemden cennete, isyankârlıktan kulluğa giden yolculuk tövbeden geçmektedir. Bu kutlu yolculuğa da hicret denir.

Bizler işlediğimiz küçük veya büyük günahlara rağmen ümitsizliğe düşmemeli, Allah’ın kusurları örten, günahları bağışlayan (Gafûr) olduğunu bilmeliyiz. Şimdi burada Resûlullah’ın dilinden geçmiş ümmetlerden doksan dokuz kişiyi öldüren ve tövbe eden adamın yaşadıklarını dinleyelim:

“Vaktiyle doksan dokuz kişiyi öldürmüş bir adam vardı. Bu kişi yeryüzünde en büyük âlimin kim olduğunu soruşturdu. Ona bir rahibi gösterdiler. Bu adam rahibe giderek: ‘Doksan dokuz kişiyi öldürdüm. Tövbe etsem kabul olur mu?’ diye sordu. Rahip: ‘Hayır, kabul olmaz.’ deyince onu da öldürdü. Böylece öldürdüğü adamların sayısı yüz oldu.

Sonra yine yeryüzünde en büyük âlimin kim olduğunu soruşturdu. Ona bir âlimi tavsiye ettiler. Onun yanına giderek yüz kişiyi öldürdüğünü söyledi, tövbesinin kabul olup olmayacağını sordu. Âlim: ‘Elbette kabul olur. İnsanla tövbe arasına kim girebilir ki? Sen falan yere git. Orada Allah Teâlâ’ya ibadet et. Sakın memleketine dönme. Zira orası fena bir yerdir.’ dedi.

Adam, denilen yere gitmek üzere yola çıktı. Yarı yola varınca eceli geldi, öldü. Rahmet melekleriyle azap melekleri o adamı kimin alıp götüreceği konusunda tartışmaya başladılar. Rahmet melekleri ‘o adam tövbe ederek ve kalbiyle Allah’a yönelerek yola düştü.’ dediler. Azap melekleri ise ‘o adam hayatında hiç iyilik yapmadı ki!’ dediler.

Bu sırada insan kılığına girmiş bir melek çıkageldi. Melekler onu aralarında hakem tayin ettiler. Hakem olan melek ‘Geldiği yerle gideceği yeri ölçün. Hangisine daha yakın ise adam o tarafa aittir.’ dedi. Melekler iki mesafeyi ölçtüler. Gitmek istediği yerin daha yakın olduğunu gördüler. Bunun üzerine onu rahmet melekleri alıp götürdü.”⁴²

Peygamber Efendimizin (sas) bildirdiği bu hadiste tövbe hakkında çok sayıda ders vardır. Özellikle dikkatimizi çeken hususları sıralayalım:

Günahın büyüklüğü, Yüce Allah’ın sonsuz rahmetini geçemez.

Tövbe etmek isteyen kişi, kötülükten uzaklaştığı gibi günah ortamını da terk etmelidir. İyi arkadaşlar edinmeli, kötü ahlaklı ve günah işlemekten çekinmeyen kişilerden uzak durmalıdır.

Ölüm gelmezden evvel yapılan tövbeler geçerlidir. Günahından haberdar olduğumuz bir kimse tövbe edip Allah tarafından bağışlanmış olabilir. Bu yüzden tövbesini bilmediğimiz günahı konuşmamalıyız.

Yüce Allah’ın rahmeti geniş olduğu için, ilk rahibin yaptığı gibi günah işlemiş kişiyi ümitsizliğe sevk etmemeliyiz.

Tüm yanlışlarımıza rağmen Allah’ın rahmetini istemeli, hepimizin öğrenmesi gereken ilmin peşinden koşup araştırma yapmalıyız.

Bilerek adam öldürmenin cezası çok ağırdır. Ancak kişinin günahını affettirmek için harekete geçmesi affedilmeye doğru önemli bir adım olarak kabul edilmiştir. Bunun yanında tövbe kapısının her zaman açık olduğunu ve Allah Teâlâ’nın rahmetinin geniş olduğunu bilmeliyiz. Burada adam öldürme olayından çok, günahımız ne kadar büyük olursa olsun bundan vazgeçip tövbe etmek için harekete geçmenin Allah katında değerli olduğunu düşünmeliyiz.

Hz. Peygamber’in (sas) geçmiş ümmetlerden haber verdiği kişinin kurtuluşunda da tövbe ve hicret vardır. Bağışlanmak ümidiyle çıktığı yolda, kendisine Allah’ın rahmetini hatırlatan âlim kişi ona, tövbe ile ibadet etmesi yanında yaşadığı şehirdeki kötülüklerden uzaklaşması tavsiyesinde de bulunmuştur. Tövbe edip yola çıkan, günahlarından hicret eden bu kişi aslında ibadet edip bağışlanma dileyeceği şehre varamadığı hâlde bu yola çıktığı için bağışlanmıştır.

Müjdeleyen ve uyaran bir elçi olan Peygamber Efendimiz (sas), zaman zaman ümitsizliğe düşmememiz gerektiğini ifade eden temsiller vermiştir. O, kimi zaman da Cenab-ı Hakk’ın huzurunda hesap vermenin zorluğundan ve ahiret azabından bahsetmiştir. Bu anlattıklarıyla “korku ile ümit” arasındaki denge üzere kalmak gerektiğine dikkat çekmiştir. Yani Müslüman, Allah’ın, merhameti geniş, günahları bağışlayan ve ayıpları örten olduğunu unutmamalıdır. Aynı şekilde Allah’ın öfkesinden, şiddetli azabından da korkmalıdır. Böylelikle imandaki denge sağlanmış olur. Aksi hâlde yaptığımız yanlışlardan dolayı umudumuzu yitirip Yüce Allah’ın rahmetinden ümidimizi kesebiliriz. Ya da tüm yanlışlarımıza rağmen kendimizi güvende hissedip azaba düşebiliriz.

Resûlullah’ın (sas) bağışlanmaya giden bu adamın hicretini haber vermesi de müjde verici yönünün ifadesidir. Peygamber Efendimizin (sas) bu sözlerini “bu kadar günah işlediği hâlde bağışlanan kişiler var” diye düşünerek günaha yönelmek tamamen yanlış bir tutum olur. Bunun yerine işlediğimiz günahlardan hemen vazgeçerek, Rabbimizin rahmetine ve affına yönelmeliyiz.

Peki, bizler bu müjdeden nasıl bir mesaj alıyoruz? Ümidimiz artıp gayret mi ediyoruz, yoksa nasıl olsa tövbe edince kurtuluruz diyerek avunuyor muyuz? Peki ya tövbe edemez veya tövbe kapısı yüzümüze kapanır ise hâlimiz nasıl olacak?

6. Tövbe Kapısı Kapanır mı?

Allah Teâlâ’nın en güzel isimlerinden biri de Afüv; hiçbir sorumluluk kalmayacak şekilde günahları bağışlayandır.

Allah Teâlâ, biz kullarını bağışlamak ister, bundan memnun olur. Kullarına karşı çok şefkatlidir.⁴³ Ancak bizlerin bu konuda bir adım atması ve harekete geçmesi gerekir. Bir hadis-i şeriflerinde Resûlullah (sas), günah işleyen bir kulun tövbe etmesi hâlinde Allah’ın duyacağı memnuniyeti şöyle bir misalle anlatır: “Allah’ın, kulunun tövbe etmesine sevinmesi, sizden birinizin ıssız bir çölde kaybetmiş olduğu devesini ansızın buluvermesi anındaki sevincinden daha büyüktür.”⁴⁴ Çöldeki bir insan, yiyecek-içecekleri ile vahşi hayvanlardan ve gecenin ayazından korunmak için ihtiyaç duyduğu eşyaları devesinin sırtına yükler. Devesini kaybetmesi hâlinde çölün ortasında öleceği kesindir. İşte bu hâlde iken, yani insanın ölümden kurtulmak anlamına gelen devesini bulmasından kaynaklanan sevincinden daha büyük bir sevinci Rabbimizin kulunun tövbesi karşısında sevinci, olarak ifade etmiştir.

Günah işleyen kulların tövbesine sevinen Allah Teâlâ, tövbe için bizlere fırsatlar sunar. Peygamber Efendimiz (sas), Yüce Allah’ın kullarını affetmek için rahmet elini uzattığını haber verir: “Şüphesiz Allah Teâlâ, gündüz günah işleyene tövbe etmesi için gece (rahmet) elini uzatır. Gece günah işleyenin tövbe etmesi için de gündüz (rahmet) elini uzatır. (Bu durum) güneş batıdan doğuncaya (kıyamete) kadar devam eder.”⁴⁵

Hadisten anladığımız üzere kıyamet kopuncaya kadar tövbe kapısı açıktır. O zaman gelince kapanır. Tövbe kapısını kapatan bir diğer vakit ise, ölüm anıdır. Ayet-i kerimede bu durum, “(Kabul edilen) tövbe, kötülükleri (günahları) yapıp yapıp da kendisine ölüm gelip çatınca, ‘İşte ben şimdi tövbe ettim.’ diyen kimseler ile kâfir olarak ölenlerinki değildir.” şeklinde ifade edilir.⁴⁶ Hz. Peygamber (sas) de, “Muhakkak ki Allah, kulun tövbesini can boğaza dayanmadıkça kabul eder.”⁴⁷ buyurarak, ölüm hâlinde tövbe etmenin fayda vermeyeceğini ifade eder. Ne zaman öleceğimizi bilmediğimize göre her an tövbe edip günahlarımızdan sıyrılmalıyız.

7. Pişman Olup Vazgeçsek de Aynı Günahı İşliyoruz

“Senden umut kesmem kalbinde merhamet adlı bir çınar vardır.”⁴⁸
Sezai Karakoç

Yüce Allah’ın sonsuz rahmetinden haberdar olup tövbe ettiğimiz hâlde, zaman zaman tekrar aynı günaha düşebiliyoruz. Bu durum tekrar ettikçe, tövbe etmekten utanıyor veya tövbe etmeye gücümüz yetmiyor.

Hz. Peygamber (sas) günahın insan üzerindeki etkisinden bahsederken, “Kul bir hata işleyince kalbinde siyah bir nokta belirir. Şayet o günahtan vazgeçer bağışlanma diler ve tövbe ederse kalbi temizlenir. Eğer (tövbe etmeyip hataya) geri dönerse (kalbindeki siyah nokta) artırılır ve nihayet bütün kalbini kaplar. Allah’ın ‘Yaptıkları yüzünden kalpleri pas tutmuştur.’⁴⁹ (dediği kimseler bunlardır.)”⁵⁰ buyurmuştur. Günahın izi arttıkça kalplerin kararması da artar. Ancak günahlarımız ne kadar çok ve büyük olursa olsun, şayet günahlarımızdan vazgeçip samimi bir şekilde tövbe edersek, o takdirde Cenab-ı Allah’ın bağışlamasını ümit edebiliriz.

Asıl olan kulluğumuzu sağlamlaştırmak için, günah çukuruna düşmemeye gayret etmeliyiz. Ancak bir hata edip düştüysek de, düştüğümüz yerden doğrulup tekrar merhamet sahibi Yüce Allah’a sığınmalıyız. Sezai Karakoç’un şiirindeki “Yenilgi yenilgi büyüyen bir zafer vardır.”⁵¹ mısrası da bize, yaşadığımız tüm hüsranlara rağmen tekrar doğrulmaya çalışmamız gerektiğini hatırlatır. Çünkü başarı ve kurtuluş bu yenilgilerden çıkardığımız derslere, duyduğumuz pişmanlıklara bağlıdır.

Hz. Peygamber (sas), “İşlediği günahtan pişmanlık duyup Allah’tan bağışlanma dilemeye devam eden kimse, günde yetmiş defa günahı tekrar etse bile günahında ısrar etmiş sayılmaz.”⁵² buyurarak dirilişimiz için ihtiyaç duyduğumuz gayreti bize müjdeler. Hadis-i şerifi ilk duyduğumuzda bütün günah ve vazgeçişlerimize rağmen tekrar günah işlememize izin veriliyormuş gibi anlaşılabilir. Ancak burada Hz. Peygamber (sas), tövbe eden bir insanın aynı hataya tekrar düşebileceğini ve bu tür durumlarda da tekrar tekrar Rabbine sığınması gerektiğini hatırlatmaktadır.

Hata eden insanın, Rabbini hatırlayıp bağışlanma dilemesi kulluğunun göstergesidir. Bu durum günde yetmiş defa tekrar etse de Resûlullah’ın (sas) verdiği müjdeye göre, tövbe istiğfara devam eden kul, bir süre sonra o günahı işlemekten kurtulacaktır. Kişi kalbini cilalayıp günahlardan arındırdığı müddetçe temizlenecek ve daha az kirlenmesini sağlayacak bir iradeye kavuşacaktır.

Sezai Karakoç’un şiirindeki “Senden umut kesmem, kalbinde merhamet adlı bir çınar vardır.” mısrasından ilhamla şunu söyleyebiliriz: İnanan kimsenin kalbinde, uzun süre yaşayan, sapasağlam yerinde duran çınar ağacı misali bir iman vardır. Bu iman var olduğu müddetçe insan tövbe kapısından girecek, günahlardan hicret edecektir. Pişman olduğu hâlde tekrar aynı hatayı işlese de sağlam imanı sayesinde tekrar kurtulacaktır. En sonunda günah işlemekten uzak duran sağlam bir iradeye kavuşacaktır. Ancak yanlışlarından dolayı pişman olmayan, tövbe edip günaha karşı duruş sergilemeye çalışmayan kişi köklü bir imana, sağlam bir iradeye ulaşamayacaktır.

8. Yalnız Değilsin

Günah işleyip pişman olmak, ardından tövbe edip Yüce Allah’ın bağışladığı kulların arasına girmek bahtiyarlıktır. Bu hâli Ka‘b b. Mâlik ile iki arkadaşında görmüştük. Peygamberlerden ve sahâbeden pek çok kişi bu duruma örnek verilebilir. Hz. Âdem, Hz. Yunus, Peygamber Efendimizin amcası Hz. Hamza’yı şehit edip daha sonra Müslüman olan Vahşî ve niceleri...

Hz. Âdem ve eşi yaratıldıklarında cennete yerleştirilmişlerdi. Allah Teâlâ diledikleri şeylerden bol bol yiyebileceklerini ancak bir ağaca yaklaşmamalarını emretmişti. Şeytan ise Hz. Âdem ve eşini kandırarak yasak ağaçtan yemelerini sağladı. Bunun üzerine Allah (cc) tarafından yeryüzüne gönderildiler. Onlar ise Cenab-ı Allah’a şu şekilde yalvardılar: “Rabbimiz! Biz kendi kendimize zulüm ettik. Eğer bizi bağışlamaz ve bize acımazsan mutlaka hüsrana uğrayanlardan oluruz.”⁵³ Cennet nimetinden mahrum kalıp dünyada sıkıntılar çeken Hz. Âdem ve eşi, uzun yakarışlarının sonunda Allah Teâlâ’nın affına erişebildiler.⁵⁴

Peygamberlik görevini yerine getirirken Hz. Yunus’un sabredemeyip hata etmesi ve samimi bir tövbe ile Allah’a yönelmesinde de ibretler vardır. Yunus (as), kavmi kendisine inanmayınca öfkelenerek yaşadığı yeri terk edip bir gemiye binerek uzaklaşmıştı. Geminin batma tehlikesi geçirmesi üzerine kura çekilmiş, kurada ismi çıkanlardan birisi olan Hz. Yunus denize atılmıştır. Daha sonra büyük bir balık tarafından yutulmuş, balığın karnında iken yaptığı hatayı anlamış ve Yüce Allah’tan bağışlanma dileyerek şöyle dua etmiştir: “Senden başka hiçbir ilâh yoktur. Sende hiçbir kusur ve eksik düşünülemez. Ben gerçekten (nefsine) zulmedenlerden oldum.”⁵⁵ Allah Teâlâ’nın bağışladığı Hz. Yunus, şayet pişman olup Yüce Allah’ı tespih etmeseydi kıyamete kadar balığın karnında kalacaktı.⁵⁶

Hata edebilen kullar olarak yalnız olmadığımızı haber veren Hz. Âdem ve Hz. Yunus’un kıssalarındaki önemli bir husus da tövbe konusunda irade göstermeleridir. Bizim de bir hata yaptığımızda hatamızla yüzleşerek, Yüce Allah’a yalvarıp bağışlanma dilememiz gerekir. Aksi hâlde hem dünyada hem de ahirette kaybedenlerden oluruz.

Unutmayalım ki, kıyamet gününe kadar hata edip tövbe edenler sürekli olacaktır. Bize düşen, günahları bağışlayan sonsuz merhamet sahibi Yüce Allah’a tövbe etmek için yola çıkmaktır. Peki nasıl?

9. Yola Koyul!

Kul, Yüce Allah’tan başka tüm ilahlardan vazgeçmeli ve O’nun bildirdiği bütün yasaklardan uzak durmalıdır. Aynı şekilde sadece Cenab-ı Allah’ın razı olduğu fiilleri yapmaya gayret göstermelidir. İnsan iyi bir kul olmaya çalıştığı müddetçe iyilikleri artacak, günahlarından tövbe ettikçe de iradesi sağlamlaşacaktır. Bu yolculukta Mevlâ’mızın rahmeti de bizim yanımızda olacaktır.

Hz. Peygamber (sas) insanların yaptıkları amelleri yazan meleğin işlenen günahları hemen yazmayıp bir süre beklediğini, eğer günah işleyen kişi tövbe ederse bu günahtan ahirette azaba uğramayacağını müjdeler.⁵⁷ Bağışlanmanın bir diğer şekli de insanların yaptıkları iyilikler, yerine getirdiği ameller sebebiyle ortaya çıkmaktadır. Örneğin mescide giderken atılan adımlar, abdest alırken yıkadığımız organlarımızdan dökülen damlalar ile günahlarımız da eksilir. Aynı şekilde karşılaştığımız sıkıntılar da günahların bağışlanmasına sebep olur. İyiliği sürdürdüğü, tövbe ettiği ve sıkıntılara sabrettiği sürece insan mutlaka kurtuluşa ulaşır.

Cenab-ı Allah’tan bağışlanma dilemek olan istiğfarı sürekli hâle getirmenin bizler için çeşitli faydalar vardır. Nitekim Hz. Peygamber (sas), “Her kim bağışlanma dilemeye devam ederse, Allah o kimseye her darlıktan bir çıkış yolu, üzüntüden kurtuluş verir. Ayrıca beklemediği yerden o kişiyi rızıklandırır.”⁵⁸ buyurarak tövbe sebebiyle Allah’ın lütfedeceği bazı şeyleri bildirir. Zira bazen de işlediğimiz günahın farkında da olmayabiliriz. Bu yüzden sürekli bağışlanma dilemeye devam etmeliyiz.

Günahlarımızın durumuna bakmadan tövbeyi sürekli hâle getirmeliyiz. Çünkü tövbe sadece işlenen günahlar için yapılmaz. Hz. Peygamber (sas), bütün günahları bağışlandığı halde⁵⁹ günde yetmişten fazla (bir rivayete göre yüz defa) Allah’tan af dilediğini haber vermektedir.⁶⁰ Hz. Peygamber (sas) böyle yaparak aynı zamanda ümmetine yani bizlere tövbe ve istiğfarı öğretmektedir.⁶¹

Peygamberler, Allah’tan en çok korkan ve Allah’a en çok ibadet eden kullardır. Peygamber Efendimiz (sas) de kendisi, ailesi veya ashabının günlük işleriyle meşgul olurken yanlışlar yapabileceğini düşünerek istiğfar edip Allah’tan af dilemiştir. Öte yandan tövbe ve istiğfarın aynı zamanda bir ibadet olduğunu unutmayalım.

Herhangi bir günah işlemediği hâlde istiğfara devam eden bir kişinin hâli güzelleşir. Onun iyilik yapma potansiyeli artar. Kötülüklerden de uzaklaşır. Günahtan dolayı kalbinde oluşan siyah noktalardan arınıp af dilemeye devam ettiğinde bu defa kalbinin nuru artar. Kirli yüzey silinince temizlenecek, silinmeye devam edildiği müddetçe parlaklığı artacaktır.

Sonuç

Bizler akıl sahibi olarak yaratıldık. İrademizi kullanarak çeşitli davranışlarda bulunuyoruz. Fakat bütün yapıp ettiklerimizle ahiret günü karşılaşacak, yanlışlarımızın hesabını vereceğiz. Eğer iyiler arasında olmaya karar verdiysek yanlışlardan vazgeçip doğruları yerine getirmeye gayret etmeliyiz. Bu kararı verip bu yolda yürümeye yetecek ilmi ve aklı Cenab-ı Hak bizlere vermiştir. Nasıl mı?

Tertemiz bir fıtrat üzere yaratıldık. Fıtratımıza uygun olan İslam dini bize gönderildi. Allah Teâlâ, kulu ve elçisi olan Hz. Peygamber’e (sas) vahyettiği Kur’an ile bu dini bize öğretti. Sevgili Peygamberimiz (sas) ise bu dinin nasıl yaşanacağını gösteren en güzel örnek olarak önümüzde durmaktadır. Üstelik irademiz iyilik yapmaya yatkın, doğru işleri tercih etmeye müsaittir. İnancımıza uyarak ve aklımızı kullanarak, doğruyu yanlıştan, iyiyi kötüden ayırt ederek Allah’ın sevdiği bir kul olabiliriz.

İnsan olarak çıktığımız bu yolculukta kötülüğe meyleden bir yönümüz olduğunu da unutmayalım. Bunun yanında bizi kulluk yapmaktan alıkoymak isteyen şeytan ayağımızı kaydırmak için her an mücadele eder. Dünya nimetleri arasında yer alan ancak yaklaşmamız yasak olan çeşitli zevk ve eğlenceler de bizi kötülüğe davet eder. Hata yaptığımızda “Allah bağışlar” gibi sözlerle yanlıştan dönmememiz için bizi avutmaya çalışır.

Mademki dünyada sürekli bir tercihte bulunup fiiller işliyoruz, kimi zamanlar da yanılabiliriz. Biz yanlış yaparız, hakkıyla vazgeçersek Allah (cc) onun üzerini örter. Günaha düşeriz, ayağa kalkıp günahtan uzaklaşırsak Allah (cc) onu bağışlar. Biz affedilmeyi isteriz, Allah (cc) bize mağfiretini sunar. Çünkü kul olmamızı bize emreden, merhametinden haberdar eden, bağışlanma yollarını gösteren yegâne yaratıcımız Yüce Allah’tır.

İyi bir kul olmak için Allah’ın affı ile birlikte azabını da hatırlamalıyız. Ümitsizliğe düşmeden, günahlarımızı da küçük görüp gaflete dalmadan bu hayatı sürdürmeliyiz.

İnsan hata eder ancak hayırlı olanlar tövbe edenlerdir. Terk ettiğimiz günaha tekrar dönsek de gayret edip tekrar tekrar Allah’ın rahmetine sığınmalıyız. İyiliği işlemekten geri kalsak da kötü bir fiil yapsak da tövbe kapısı sonuna kadar açıktır. Yola koyulmak için bir an bile durmamalıyız. Daima tövbe istiğfara devam etmeliyiz. Böylelikle zorluklar kolaylıklara, sıkıntılar huzura dönüşecektir.

İyilik yaparak, iyilerle arkadaşlık kurup kötü ahlaklı insanlardan uzak durarak günahlarımızı azaltmaya çalışmalıyız. Güzel ahlaklı, ibadetlerini yerine getiren ve kulluk bilincine sahip bireyler olarak bu hayatı yaşayabilmeliyiz. Her şeye rağmen unutmayalım ki; cennetin sekiz kapısından biri özel olarak tövbe eden kullara tahsis edilmiştir.

Kaynakça

Abdürrezzâk, Ebû Bekir b. Hemmâm es-Sanʻânî, Tefsîru Abdirrezzâk, thk. Mahmud Muhammed Abduh, 3 Cilt, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 1419/1999.

Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed b. Muhammed eş-Şeybânî, el-Müsned, thk. Şuayb el-Arnaût, Âdil Mürşid, Müessesetü’r-Risâle, 50 Cilt, Beyrut, 2001.

Aynî, Bedreddin Ebû Muhammed Mahmud b. Ahmed, Umdetü’l-Kârî fî Şerhi Sahîhi’l-Buhârî, 12 Cilt, Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabi,Beyrut, ts.

Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm Cuʻfî. el-Câmiʻu’s-Sahîh. thk. Şuayb el-Arnaût, Âdil Mürşid. 5 Cilt. Beyrut: er-Risâletü’l-Âlemiyye, 1436/2011.

Hâkim en-Nîsâbûrî, Ebû Abdullah İbnü’l-Beyyiʻ Muhammed, el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn, thk. Mustafa Abdulkadir Atâ, 4 Cilt, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 1411.

İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ İmâdüddin İsmail b. Ömer, Tefsirü’l-Kur’âni’l-Azîm., thk. Sami b. Muhammed Selâme, 8 Cilt, Dâru Taybe, 1420/1999.

İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezîd er-Rebeî el-Kazvînî, es-Sünen, thk. Şuayb Arnaut, Âdil Mürşid, Muhammed Kamil Karabelli, Abdüllatif Hirzullah, 5 Cilt, Dârü’r-Risâleti’l-Âlemiyye, Dımaşek, 1430/2009.

Karakoç, Sezai, Gün Doğmadan : şiirler, Diriliş Yayınları, İstanbul, 8. Basım, 2010.

Kastallânî, Ahmed b. Muhammed b. Ebû Bekir b. Abdülmelik el-Mısrî el-, İrşâdü’s-sârî li şerhi’l-Buhârî, 10 Cilt, el-Matbaatü’l-Kübrâ el-Emiriyye, Mısır, 6. Basım, 1323.

Münâvî, Zeynüddîn Muhammed Abdürraûf b. Tâcil‘ârifîn b. Nûriddîn Alî el-Haddâdî el-, Feydu’l-Kadîr şerhu’l-Câmi’i’s-sağîr, 6 Cilt, Dârü’l-Ma’rife, Beyrut, 2. Basım, 1972.

Müslim, Ebu’l-Hüseyin el-Kuşeyrî en-Nisâbûrî, el-Câmiʻu’s-Sahîh, thk. Muhammed Fuad Abdulbâkî, 5 Cilt, Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, Beyrut, ts.

Nevevî, Ebû Zekeriyya Muhyiddin Yahya b. Şeref b. Mûrî, Riyâzü’s-Sâlihîn Peygamberimizden Hayat Ölçüleri, trc. ve şerh M. Yaşar Kandemir vd, 8 Cilt, Kampanya Kitapları, İstanbul, ts.

Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa b. Sevre es-Sülemî, Câmiʻu’s-Sahîh, thk. Salih b. Abdülaziz b. Muhammed, Dâru’s-Selâm, Riyad, 1999.

1 Dr. Mustafa Yasin AKBAŞ, AKÜ İslami İlimler Fakültesi Hadis Anabilim Dalı

2 İbn Mâce, “Zühd”, 30.

3 Bakara, 2/286.

4 Zilzâl, 99/7-8.

5 Buhârî, “Cenâiz”, 79; Müslim, “Kader”, 22.

6 Müslim, “Birr”, 15.

7 Tirmizî, “Sıfatu’l-Kıyâme”, 49.

8 Ahmed b. Hanbel, Müsned, 4/379.

9 Ahmed b. Hanbel, Müsned, 6/37.

10 Nisâ, 4/106.

11 Âl-i İmrân, 3/30.

12 Bakara, 2/159-160.

13 Haşr, 59/7.

14 Tevbe, 9/117-118. Ka‘b b. Mâlik’in, yaşadıklarını bütün detaylarıyla anlattığı rivayet için bk. Buhârî, “Meğazî”, 80.

15 Tahrîm, 66/8.

16 İbn Mâce, “Zühd”, 30.

17 Ahmed b. Hanbel, Müsned, 1/22.

18 Âl-i İmrân, 3/135.

19 Nisâ, 4/17.

20 Buhârî, “De‘avât”, 4.

21 Tahrîm, 66/8.

22 Abdürrezzâk, et-Tefsir, 3/324.

23 Kastallânî, İrşâdu’s-sârî, 9/177.

24 İbn Kesîr, Tefsirü’l-Kur’âni’l-Azîm, 8/169.

25 Buhârî, “Rikâk” 58.

26 Müslim, “Birr” 59.

27 Âl-i İmrân, 3/17.

28 Tirmizî, “Salât” 44.

29 Buhârî, “Cuma” 37; Müslim, “Cuma”, 13.

30 Kadir, 97/3.

31 Tirmizî, “De‘avât”, 84.

32 Müslim, “Tevbe”, 11.

33 Münâvî, Feyzu’l-Kadîr, 5/331.

34 Necm, 53/32.

35 Buhârî, “Tevhid”, 22.

36 Enfâl, 8/33.

37 Nisâ, 4/18.

38 Lokmân, 31/33.

39 Nisâ, 4/120.

40 Ahmed b. Hanbel, Müsned, 11/66.

41 Müzzemmil, 73/10; Müddessir, 74/5.

42 Buhârî, “Enbiyâ”, 45; Müslim, “Tevbe”, 46, 47, 48. Hadisin metin ve şerhi için bk. Nevevî, Riyâzü’s-Sâlihîn Peygamberimizden Hayat Ölçüleri, 1/205-214.

43 Âl-i İmrân, 3/30.

44 Müslim, “Tevbe”, 2, 3.

45 Müslim, “Tevbe”, 31.

46 Nisâ, 4/18.

47 Tirmizî, “De‘avât”, 98.

48 Karakoç, Gün Doğmadan, 434.

49 Mutaffifîn, 83/14.

50 Tirmizî, “Tefsîru’l-Kur’ân”, 83.

51 Karakoç, Gün Doğmadan, 434.

52 Tirmizî, “De‘avât”, 106.

53 A’râf, 7/23.

54 Bakara, 2/37. Hz. Âdem ile Hz. Havva’nın yaşadıklarını anlatan ayetler için bk. Bakara, 2/35-37; A’râf, 7/19-23.

55 Enbiyâ, 21/87.

56 Sâffât, 37/143-144.

57 Hâkim, el-Müstedrek, 4/291.

58 İbn Mâce, “Edeb”, 57.

59 Fetih, 48/2.

60 Buhârî, “De‘avât”, 3; Müslim, “Zikir”, 41.

61 Aynî, Umdetü’l-kârî, 22/279.

TEVEKKÜL VE BİZ¹

Giriş

“Başarım ancak Allah’ın yardımıyladır. O hâlde ben O’na tevekkül ediyorum.”²

Tevekkül kelimesi günlük hayatımızda zaman zaman duyduğumuz ya da kullandığımız kelimelerden biridir. Peki, ama bu kelimenin tam olarak ne anlama geldiğini biliyor muyuz? Yahut bildiğimiz anlamı, doğru mu? Ve en önemlisi bu kelimeyi doğru bir şekilde bilmek günlük hayatımızda bize ne gibi bir fayda sağlar?

Tevekkül ile ilgili tüm bu sorular son derece önemlidir. O hâlde haydi hep birlikte bu sorulara doğru cevaplar bulmaya, tevekkülün hayatımızdaki önemini anlamaya çalışalım.

Doğrusunu söylemek gerekirse, bazılarımızın bu önemli kelimeyi eksik bildiğini, hatalı kullandığını, hatta bu yüzden hayatımızın bazı önemli anlarında yanlış hareket ettiğini hemen belirtmemiz gerekir. Aslında tevekkülün önemi de tam olarak burada ortaya çıkıyor… Neden mi?

Düşünsenize bu kelimeyi yanlış bilmekle hayatımızda yanlış davranışlar sergileyebiliyoruz. Ama tam tersine, bu kavramı doğru öğrenir ve bu çerçevede doğru hareket edersek hayatımıza daha doğru şekilde yön verebiliriz. Hayatımıza doğru yön vermek ne kadar da önemli değil mi?

Öyleyse şimdi tevekkül dediğimiz şeyin ne olduğuna ve bu kavramı nasıl anlamamız gerektiğine bir bakalım.

1. Tevekkül Ettim!

Yarın çok önemli bir sınavımız olduğunu düşünelim. Allah’a (cc) çok güveniyoruz ve bizi bu sınavda başarılı yapacağına inanıyoruz. Bu sebeple de çalışmaya gerek görmüyoruz. Çünkü güvendiğimiz, dayandığımız Allah’ın (cc) her şeye gücünün yettiğini biliyoruz.

Ya da bir gece geç saatlere kadar telefonda yahut bilgisayar başında internette vakit geçirdiğimizi varsayalım. Ancak yarınki sabah namazımızın da çok önemli ve farz bir ibadet olduğunu biliyoruz. Erkenden kalkıp namazımızı kılmayı da çok istiyoruz. Ama uyku vaktimiz geçmesine rağmen yatağımıza girip uyumuyoruz. Çünkü Allah’ın (cc) bizi namazımıza kaldıracağına güveniyoruz.

Şimdi de bir çiftçi düşünelim. Bu çiftçi, yıl boyunca tarlasına tohum ekmesi gereken zamanda ekmiyor yahut tarlasını sulaması gerektiği zamanda sulamıyor. Kısacası yapması gereken hiçbir şeyi yapmıyor ama kendince “Ben Allah’a tevekkül ettim. Çünkü ben hiçbir şey yapmasam bile tarlamdan bol bol ürün çıkarmaya Rabbimin gücü yeter. Öyleyse ben O’nun sonsuz gücüne güveniyorum.” diyor. Hasat zamanı tarlasından bol ürün alacağını düşünüyor. Öyle ya Yüce Allah (cc) her şeyin sahibi ve yaratıcısı, elbette buna gücü yeter.

Bu üç farklı örnekteki üç kişi kendilerince tevekkül etmektedirler. Ama birçoğumuz, hiçbirinin tevekküllerinin doğru olmadığının farkındayızdır. Peki, bu örneklerdeki ortak yanlış dikkatimizi çekti mi?

Buradaki ortak yanlış, kul olarak görevimizi yapmadan Yüce Rabbimizden hayal ettiğimiz sonuçları beklememizdir. bu anlayış günümüzde maalesef yaygın bir davranış hâline gelmiş durumdadır. Böylesi bir tevekkül anlayışı ile aslında Allah’tan (cc) hak etmediğimiz bir şeyi istemiş oluyoruz. Üstelik Rabbimiz Yüce Kitabımız Kur’an-ı Kerim’de “İnsana ancak çalıştığının karşılığı vardır.”³ buyurmuşken.

Ne kadar da büyük bir yanlış değil mi?

Peki ama bizler de zaman zaman bu yanlış anlayışa düşüyor muyuz? İşte burasını iyi düşünmemiz gerekir.

2. Tevekkül İçin Önce Sorumluluklarımızı Yerine Getirmeliyiz

Yukarıdaki üç örnekte değindiğimiz gibi bazı insanlar, tevekkül edince çalışmaya gerek kalmadığını düşünebilir. Oysa bu çok yanlış bir anlayıştır. Bu yanlış anlayışın temel sebebi ise, tevekkül kavramının anlamını doğru bilmemektir.

Tevekkülün anlattığımız bu örneklerdeki davranışlardan biri olmadığını kabul ediyorsak, o hâlde hep birlikte doğru bir tanım yapmaya çalışalım.

Tevekkül; herhangi bir işimizde, üzerimize düşen tüm sorumluluklarımızı yerine getirdikten ve yapmamız gereken her şeyi yaptıktan sonra, Allah’ın işimizi hayırlı ve güzel bir şekilde sonuçlandırmasını beklememizdir.

Demek ki tevekküldeki ilk şart sorumluluklarımızı yerine getirmektir. Sorumlulukları yerine getirilmeyen işlerde başarısızlık kaçınılmazdır. Oturarak başarıya ulaşmamız hiçbir zaman mümkün değildir.

Yüce dinimiz İslam’daki tevekkül anlayışı, bazı kimselerin sandığı gibi asla insanı tembelliğe, gevşekliğe sevk etmez. Dinimizin bize öğrettiği ve emrettiği tevekkül, insanı hayata sımsıkı bağlar. Planlı ve metotlu çalışmaya yöneltir. Bu tevekkül, azim, gayret ve sorumluluk bilinciyle Allah’a dayanan bir tevekküldür. Yani İslam’daki tevekkül, yapılması gereken bütün faaliyetleri yapmaktan, tüm imkânları kullanmaktan geçer.⁴

İstiklal Marşı şairimiz Mehmet Akif Ersoy’un ifadesiyle, sorumlulukları yerine getirilmemiş bir beklenti, tevekkül değil maskaralıktır.

“Çalış!” dedikçe şeriat, çalışmadın, durdun,

Onun hesabına birçok hurafe uydurdun!

Sonunda bir de “tevekkül” sokuşturup araya,

Zavallı dini çevirdin onunla maskaraya!⁵

Mehmet Akif bu dizelerde tarihimizdeki şanlı günlerin, kendi yaşadığı dönemde yerini artık sönük günlere bıraktığından yakınıyor. Bunun temel sebebinin, artık Müslümanların İslam’ın kendilerine yüklediği sorumlulukları yerine getirmemeleri olduğunu söylüyor. Daha da önemlisi yüce dinimizin çalışmayı teşvik etmesine rağmen, Müslümanların bu tembelliklerini tevekkül diyerek gizlemeye çalışmalarını eleştiriyor.

Burada yanlış bir tevekkül anlayışının bizi götüreceği feci sonuçlar görülebilir. Sorumlulukları yerine getirilmeden yapılan bir tevekkül anlayışı başarıya değil, başarısızlığa götürür. Bu sebeple tevekkülün birinci şartı, sorumluluklarımızı eksiksiz bir biçimde yerine getirmektir.

3. Peygamberimizin Örnekliği: Önce Tedbir Sonra Tevekkül

Peygamber Efendimizin (sas) tevekkül anlayışında da sorumlulukları yerine getirmek çok önemlidir. Onun hayatı, tedbire ne kadar önem verdiğini gösteren örneklerle doludur. Örneğin Peygamberimiz (sas) Mekkelileri İslam’a davet ederken müşrikler ona bir suikast düzenlemeye karar vermişlerdi. Bir grup müşrik bir gece yarısı evine baskın yapıp onu öldürmeyi planlamış, ancak Peygamberimiz (sas) Allah’ın yardımıyla onların bu sinsi planlarından haberdar olmuş ve o gece en yakın dostu Hz. Ebû Bekir ile hicret etmiştir.⁶ O, “Ben Allah’ın peygamberiyim, O’na (cc) tevekkül edeyim de nasıl olsa beni koruyacaktır. Tedbir almama hiç gerek yok.” deme yanlışına düşmemiştir.

Peygamberimiz (sas) Medine’ye hicreti boyunca da sürekli tedbirli davranmıştır. Sevr Mağarası’nda üç gün kalmış, daha sonra kendisini takip eden müşrikleri şaşırtmak için bilinen istikameti kullanmak yerine, farklı yollardan ilerleyip yolunu uzatarak Medine’ye varmıştır.

Bildiğimiz gibi sevgili Peygamberimiz (sas), İslam’ı insanlara anlatırken zaman zaman müşriklerle savaşmak durumunda kalmıştır. Bu tür durumlarda da bir kul olarak üzerine düşen görevleri eksiksiz yerine getirmiştir. Savaş esnasında zırhını giymiş, orduyu belli bir düzene sokmuş ve herkesin görevini en iyi şekilde yerine getirmesini istemiştir. Yani savaşın kurallarına uymuş, Allah’ın Müslümanlara ancak gerekli tedbirleri almaları durumunda zafer nasip edeceğini göstermiştir.

Peygamberimizin (sas) tevekkül anlayışını gösteren güzel örneklerden biri de şudur: Bir gün Peygamberimizin (sas) yanına bir adam yaklaşmış ve “Ey Allah’ın Peygamberi, ben devemi bağladıktan sonra mı Allah’a tevekkül edeyim, yoksa devemi bağlamadan önce mi?” diye sormuştur. Sevgili Peygamberimiz (sas) bu adama “deveni bağla, sonra Allah’a tevekkül et.” buyurmuştur.⁷ Gerçekten de biz, üzerimize düşen görevi yerine getirmeden sorumsuzca hareket ederek Allah’a tevekkül etmiş olmayız. Peygamberimiz (sas) bu örnekte bunu en güzel şekilde anlatmıştır.

Hz. Ömer de tevekkül ederken öncelikle tedbir almak gerektiğini bizlere göstermiştir. O, halifeliği döneminde Şâm’daki askerî birlikleri yerinde görmek için bir yolculuğa çıkmıştır. Şehre yaklaştıkları bir sırada, şehirde bulaşıcı bir hastalık olduğunu haber almıştır. Kendisiyle birlikte yanındaki birçok kişi, hastalığın bulaşma riskinden dolayı şehre girmekten vazgeçmiştir. Bunun üzerine bazı Müslümanlar “Allah’ın kaderinden mi kaçacağız? Tevekkül ederek şehre girelim.” demiştir. Hz. Ömer ise, “Allah’ın bir kaderinden diğer bir kaderine sığınıyoruz.”⁸ diyerek yanındaki bazı Müslümanların yanlış bir tevekkül anlayışı içinde olduğunu göstermiştir. Çünkü salgın hastalıktan kaçınmak kaderden kaçmak değil, dinimizin emrettiği bir tedbirdir.

Kur’an-ı Kerim’de tedbirin önemi ile ilgili çeşitli örnekler zikredildiğini görüyoruz. Örneğin bir savaş durumunda Kur’an’ın “savaş hazırlığınızı yapın”⁹ emrine uymazsak büyük bir hata yapmış oluruz. Çünkü tedbir tevekkülden önce gelir.¹⁰ Yine Yüce Allah’ın, Hz. Musa’ya tevekkülden önce alması gereken tedbirleri emrettiğini görüyoruz. Firavun ordusuyla Hz. Musa’yı takip edeceği zaman Yüce Allah (cc) Hz. Musa’ya, “Kullarımı gece harekete geçir; kuşkusuz peşinize düşülecektir. Denizde açılan yolu olduğu gibi bırak, onlar boğulmaya mahkûm bir ordudur.”¹¹ buyurmuştur. Görüldüğü gibi, Yüce Rabbimiz peygamberlerine bile tevekkülden önce yapmaları gerekenleri, almaları gereken tedbirleri emretmiştir.¹²

Burada son olarak önemli İslam âlimlerinden Sehl et-Tüsterî’nin Peygamberimizin tevekkül anlayışı ile ilgili güzel bir sözünü aktaralım: “Tevekkül, Hz. Peygamber’in (sas) hâli yani yaşam biçimi, çalışmak ise onun sünnetidir. Onun hâlini yaşamak isteyen onun sünnetini terk etmez.”¹³‏

4. Sebeplere Sarılmak Tevekküle Engel Değildir

Bazı kimseler sorumlulukları yerine getirmenin, tedbir almanın tevekküle âdeta engel olduğunu zannederler. Oysaki tam tersine sorumsuzca, tedbirsiz şekilde ben işimi Allah’a havale ediyorum, O’na tevekkül ettim demek doğru değildir. Zira işlerimizin yolunda gitmesi, umduğumuz sonucun meydana gelmesi ancak işlerimizi yerli yerince tam olarak, düzgün bir şekilde yapmamızla mümkün olur.

Yüce Rabbimiz başarı için çeşitli vesileler, sebepler yaratmıştır. Bu sebepler, başarı için başvurmamız gereken yol, yöntem veya çeşitli araçlar olabilir. Örneğin istediğimiz üniversiteyi kazanmak için her gün düzenli çalışmak… Ya da şifa bulmak için doktora gitmek… Bunlar birer “sebep” olarak ifade edilebilir. Bu sebeplere sarılmadan istediğimiz sonuca ulaşmamız mümkün olmaz. Sebeplere sarılmadan öylece bekleyerek Allah’tan istediğimiz sonucu vermesini istemek ve tevekkül ettim demek doğru değildir.

Sevgili Peygamberimizin (sas) de tevekkül anlayışı, sebeplere sarılmaya, çalışmaya engel değildi. Örneğin bir adam Peygamberimize (sas), “Amellerin hangisi daha üstündür?” diye sormuş, Peygamberimiz (sas) de, “Allah’a iman ettikten sonra O’nun yolunda cihad etmek.”¹⁴ buyurmuştur. Başka bir hadis-i şerifinde de, “Allah katında güçlü mümin zayıf müminden daha hayırlıdır.”¹⁵ buyurmuştur. O (sas), çalışarak kuvvet kazanan müminin hiç çalışmayıp zayıf kalan müminden daha iyi olduğunu söylemiştir. Aynı hadisin devamında ise Peygamberimiz (sas) bizlere tavsiye niteliğinde “Sana fayda verecek şeylerde bütün gücünle çalış, Allah’tan yardım iste, acze düşme.”¹⁶ buyurmuştur. İşte bu şekilde bizleri faydalı işlerde sebeplere sarılmaya, azimle çalışmaya teşvik etmiştir.

Büyük İslam âlimi İmam Gazâlî de tevekkül hakkında bizlere çok önemli hatırlatmalarda bulunmuştur. Gazâlî, hiç çalışmayıp işi oluruna bırakmanın, tedbir almamanın, hasta olunca gerekli tedavi yöntemlerine başvurmadan beklemenin ve ilaç kullanmamanın bazıları tarafından tevekkül zannedildiğini söyleyip bu düşünceyi eleştirmiştir. O, bu şekilde bekleyerek tevekkül ettiğini zannedenlerin yanlış yaptıklarını ve böyle bir şeyin dinimize aykırı olduğunu ifade etmiştir.¹⁷

Gerçekten de eski zamanlarda bazı insanlar hasta olunca ilaç kullanmanın tevekküllerine zarar vereceğini düşünüyorlardı. Onların fikirlerine göre tedavi olmak, ilaç kullanmak, şifanın Allah’tan geldiği inancına aykırıydı. İşte İmam Gazâlî kendi zamanındaki bu yanlış anlayışı eleştirmiş ve böylesi bir tevekkül anlayışının İslam inancına aykırı olduğunu söylemiştir.

Rabbimize en iyi kulluğu yapan ve tevekkül inancını en iyi anlayan kişinin sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed (sas) olduğunu hepimiz biliyoruz. Sevgili Peygamberimiz (sas) ise, hastalanan arkadaşlarına tedavi olmalarını tavsiye etmiş, hatta onları dönemin tanınmış doktorlarına yönlendirmiştir. Örneğin Hz. Peygamber (sas) bir hadis-i şerifinde, “Her hastalığın bir tedavisi vardır. Eğer hastalık için uygun ilaç kullanılırsa Allah’ın izniyle hasta şifa bulacaktır.”¹⁸ buyurmuştur.

İmam Gazâlî, bizlere yanlış tevekkül ile ilgili dikkat çekici bir hikâye anlatır: Bir zamanlar Allah’a ibadete oldukça düşkün bir kişi varmış. Bu kişi, Allah’a daha iyi kulluk edebilmek için insanlardan ve şehirlerden uzaklaşıp bir mağaraya yerleşmeye karar vermiş. Ancak Allah’a tevekkül ederek yanına hiç yiyecek almamış. Birkaç gün ibadet ettikten sonra açlıktan yorgun düşüp artık ibadet yapamayacak duruma gelmiş. Bu arada hep Allah’ın kendisine rızkını göndereceğini düşünüp beklemiş. Sonunda Yüce Allah, o zamanın peygamberine vahiy göndererek “Kesin olarak bilin ki o kulum şehre inip rızkı için çabalamadıkça ben ona rızık göndermeyeceğim. Yoksa o benim kullarımın rızkını çalışmaları sonucunda gönderdiğimi bilmiyor mu?” buyurmuş. İnsanlar mağaradaki kişiye bunu haber vermişler. O da rızkını temin etmek için şehre inip çalışarak karnını doyurmuş ve böylece ölümden kurtulmuş.¹⁹

Yüce Allah’ın mağaradaki kuluna mucizevi şekilde rızık göndermeye elbette gücü yeter. Ama O’nun (cc) “sünnetullah” dediğimiz belli kanunları olduğunu, biz kulların da bunlara göre hareket etmemizi istediğini bilmemiz gerekir. Çünkü Allah’ın koyduğu kanunlara aykırı hareket etmek tevekkül değildir.²⁰

İmam Gazâlî’nin bize anlattığı her iki örnekten de tevekkül kavramını doğru anlamanın ne kadar önemli olduğunu görüyoruz. Düşünsenize, Cenab-ı Allah’a çokça ibadet eden bir kişi bile yanlış tevekkül anlayışı ile Yüce Allah’ı kızdırmış oluyor.

İstiklal Marşı şairimiz Mehmet Akif Ersoy da sebeplere sarılmadan başarının mümkün olmadığını Safahat’taki bir şiirinde şöyle dile getirmiştir:

Sarılmadan en ufak bir işinde sebeplere,

Başarıya imkân bulur musun acaba?

Ahmaklığın haddi aşıyor, yeter!

Ekilmeden biçilen tarla nerde var? Göster!

“Kader” senin dediğin yolda Din’e iftiradır;

Tevekkülün, hele, hüsran içinde hüsrandır.²¹

Akif bu dizelerinde, Allah’ın (cc) başarı için koyduğu kanunlara, gerekliliklere sarılmadan başarının elde edilemeyeceğinden söz eder. Nitekim bir tarlanın ürünlerinin biçilebilmesi için mutlaka önceden gerekli şekilde ekilmesi gerekir. Eğer çalışmayıp buna “Kader” diyorsak Akif’e göre bu, dine yapılan bir iftiradan ibarettir. Bu şekildeki bir tevekkül ise hüsran içinde hüsrandır.

5. Tedbiri Almalı, Sebeplere Sarılmalı Ama Başarıyı Allah’tan Beklemeli

Diyelim ki bir kimse gerekli tüm sorumluluklarını düzgün bir şekilde yerine getirdi ve işi başarıyla sonuçlandı. Yani doğru bir anlayış ile tevekkül etti ve gönlündeki sonuca ulaştı. Peki, bu kimse başarıya sadece kendi yaptıklarıyla ulaştığını düşünse acaba tevekkül anlayışına uygun olur mu?

İşte burası çok önemli bir noktadır. Başarıyı kendinden bilmek de yanlıştır. Böylesi bir anlayış İslam’a aykırıdır. Çünkü bizler, bir kul olarak görevimizi yapmakla birlikte başarıyı yaratanın ve nasip edenin yalnızca Yüce Allah olduğunu da bilmeliyiz.

Tevekkülde önemli bir husus da Yüce Allah’ın gücüne-kudretine sonsuz bir güven duymaktır. Yani görevlerimizi yapmakla birlikte, başarıyı bizlere getiren esas gücün Allah olduğunu hep hatırımızda tutmaktır.²² Diğer bir ifadeyle, sebeplere, yani o iş için gerekli tedbirlere dört elle sarılmak ama onlara değil Allah’a güvenmek… İşte bu doğru bir tevekkül için çok önemli bir şarttır. Eğer yaptığımız işte sorumluluklarımızı yerine getirmiş ve sonunda beklediğimiz başarı nimetine kavuşmuşsak, bunu da mutlaka Yüce Rabbimizden bilmeliyiz.

Eğer başarıyı Rabbimizden değil de aldığımız tedbirlerden bilirsek, bu asla doğru bir tevekkül olmayacağı gibi -Allah muhafaza- imanımızı da zedeler. Çünkü tüm işlerimizin sonuçlarını yaratan ancak Yüce Rabbimizdir. Nitekim Kur’an-ı Kerim’de Şuayb Peygamber’in (as) dilinden, “Başarım ancak Allah’ın yardımıyladır. O hâlde ben O’na tevekkül ediyorum.”²³ ifadesi yer almaktadır.

Evet, başarı için tüm ödevlerimizi eksiksiz yerine getirmeliyiz. Bunların başarı için şart olduğunu bilmeliyiz. Ama başarının yaratıcısının Rabbimiz olduğunu da asla unutmamalıyız. Her şeyin yaratıcısının Allah (cc) olduğunu bildiğimiz gibi…

İşte tam da burada tevekkül kelimesinin yakından ilişkili olduğu çok önemli bir kavram daha karşımıza çıkıyor. Bu kavram olmadan tevekkülün hiçbir anlamı yok desek, hata yapmış olmayız… Bu kavram ne mi? Tabii ki “tevhid”.

Tevhid, bütün evrenin sadece Yüce Allah (cc) tarafından yaratıldığına ve O’nun hiçbir işinde hiçbir ortağı ve yardımcısı olmadığına iman etmemizdir.

İyi de bu kavramın tevekkül ile nasıl bir ilişkisi olabilir?

Eğer “her an Yüce Rabbimizin (cc) kudretini bilip O’na dayanmak ve her an kudretini hissedip güvendiğimiz, dayandığımız, yani bize sonsuz bir güven veren O Yüce Rabbe layık olabilmek için çalışmak” anlamında bir tevekkül anlayışımız varsa ne mutlu bize… Çünkü böyle bir tevekkül bizim tevhid inancımızın da hayatta daha doğru karşılık bulmasını sağlar.

Ne kadar da büyük bir nimet değil mi? Doğru bir tevekkül, dinimizin en temel ilkesi olan tevhidi de doğru anlamamıza vesile oluyor. Yani doğru bir tevekkül, tevhidin hayatımızdaki pratik yansıması hâline geliyor.²⁴ İşte bu yüzden unutmamalıyız ki tevhidsiz tevekkül olmaz.

6. Tevekkül, Sürekliliği Olan Bir İbadettir.

Bildiğimiz gibi ibadetlerde ve güzel işlerde devamlılık oldukça önemlidir. Örneğin namazı bir süre kılıp daha sonra terk etmenin büyük bir hata olduğunu biliriz. Aynı şekilde hayatımızın bir döneminde doğru konuşup daha sonra yalan söylemenin de günah olduğunu biliriz. Yani namazı her zaman dosdoğru kılmalı, dürüstlüğü hayatımızın her anına yaymalıyız. Aksi hâlde bu ibadetleri tam bir şekilde yerine getirmiş olmayız.

Aynı durum tevekkül için de geçerlidir. Bizler daima Yüce Allah’a güvenmeli, her işimizde gerekli olan çalışmaları eksiksiz yapıp, ondan sonra da işimizin iyi bir şekilde sonuçlanması için Allah’a dua etmeliyiz. Tevekkül hayatımız boyunca yaptığımız ve olmasını istediğimiz her iş için gerekli ve olmazsa olmaz bir ibadettir. Yani tevekkülü tüm hayatımızda sürekli uyguladığımız bir anlayış hâline getirmeliyiz. Çünkü tevekkül hayatımızdaki her türlü eylemimizi kuşatan bir anlam genişliğine sahiptir. Bu özelliği, onu sandığımızdan çok daha önemli bir kavram hâline getiriyor.

Tevekkülü bir işin sonucuna bağlamak ya da tevekkül ederken sonuca odaklanma anlayışı ideal anlamdaki tevekkül değildir.²⁵ Çünkü biz Müslüman olarak tevekkül anlayışını hayatımızın her anına yayma çabası içinde olmalıyız. Yani hayatımızın tümünde, her anında sahip olduğumuz tüm nimetleri Yüce Rabbimizden bilmeli ve her an O’na dayanmalıyız. Ama tabii Rabbimizin bize verdiği nimetlere layık olacak bir çabayla çalışarak O’na dayanmak, O’na güvenmek…26

Bu anlamdaki gerçek tevekkül anlayışını Sevgili Peygamberimizin (sas) hayatında bulabiliriz. Zaten o (sas) bizim için en güzel örnek değil mi? Öyleyse, doğru tevekkül anlayışını bir de sevgili Peygamberimizin (sas) hayatından okumaya çalışalım.

Her şeyden önce Peygamberimizin (sas) tevekkül anlayışı ile ilgili en çok dikkatimizi çeken husus, onun tevekkülünün kuşatıcılığıdır. Peygamberimiz (sas) sadece bazı işlerinde “Allah’ım bu işimi sana havale ediyorum. Sana dayanıyorum.” demekten ibaret bir tevekkül anlayışına sahip değildi. O (sas), her an, her işinde Yüce Allah’a dayanırdı. Örneğin onun dualarına baktığımızda bunu açık bir biçimde görebiliriz.

Peygamber Efendimiz (sas) sabahları evden her çıktığında “Allah’ım her işimi sana havale ediyorum, sana dayanıyorum” diyerek tevekkül ederdi.²⁷ O (sas) diğer müminleri de bu konuda teşvik etmek için bir hadis-i şerifinde şöyle buyurmuştur. “Bir i‏ş için evinden çıkan kimse, ‘Bismillâh, Allah’a inandı‎m, O’na dayandım, O’na tevekkül ettim; güç ve kuvvet yalnızca O’nundur.’ derse, Allah onu en hayırlı şekilde rızıklandıracak ve kötülüklerden koruyacaktır.”²⁸

Peygamberimizin (sas) her gece yarısı kıldığı teheccüt namazındaki yaptığı duasında da şu ifadeler yer alır: “Allahım! Sana teslim oldum, sana inandı‎m, sana tevekkül ettim, sana yöneldim.”²⁹ İşte bu örneklerden de anlaşılacağı gibi Sevgili Peygamberimiz (sas) günün her vaktindeki dualarında, eylemlerinde ‘Yüce Allah’a tevekkül’ anlayışı ile yaşardı. Yüce Kitabımız Kur’an-ı Kerim, Peygamberimizi (sas) bize en güzel örnek olarak sunmuştur. O hâlde bizler de tevekkül anlayışımızı buna göre inşa etmeliyiz. Yani her an her işimizde Yüce Rabbimize dayanıp O’na güvenmeliyiz.

7. Yüce Allah, Kendisine Tevekkül Edene Yeter

Kur’an-ı Kerim’de tevekkül ile ilgili bir konu dikkatimizi çekiyor. Bu konu, sadece Allah’a tevekkül edilmesidir. Kur’an’da tevekkülden bahsedilen birçok ayette Rabbimiz (cc) sadece kendisine tevekkül edilmesini emrediyor.

Yukarıda ‘Başarıyı kendimizden bilmek tevhid inancımızı zedeler.’ demiştik. Aynı şekilde Allah’tan başkasına tevekkül etmek de tevhid düşüncesine aykırıdır. Hatta bu tür bir tevekkül anlayışının daha tehlikeli olduğunu söyleyebiliriz. Çünkü burada Allah’ı unutmuş, başka güçlere bel bağlamış oluruz.

Yüce Rabbimiz bu konuda, “Allah’tan başkasının vekil edinilmemesini”³⁰ ve “müminlerin sadece Allah’a tevekkül etmesini”³¹ emretmiştir. Bu sebeple bizler tevekkül ederken insanlara, dünya malına, makam ve mevkilere değil yalnızca Yüce Rabbimize dayanmalı, O’na güvenmeliyiz.

Unutmamalıyız ki, Rabbimizin kudreti her şeyin üstündedir. Çünkü zaten her şeyin yegâne yaratıcısı O’dur. Nitekim Kur’an-ı Kerim’de, tevekkül edeceğimiz Rabbimiz hakkında şöyle buyrulmaktadır: “Sen yalnızca ölümsüz ve daima diri olan Allah’a tevekkül et.”³² O hâlde sadece kendisine tevekkül etmemizi emreden Rabbimiz bize dayanak olarak elbette yeter. İşte tam da bu yüzden Kur’an’ın buyurduğu gibi “Allah ne güzel bir vekildir.”³³, değil mi?

Yüce Rabbimiz birçok ayette kendisine tevekkül edenlere yettiğini buyuruyor. Bir ayet-i kerimede Rabbimiz Peygamberimize, onun üzerinden de biz kullarına, “Allah’a tevekkül et, vekil olarak Allah yeter.”³⁴ buyurmaktadır. Aynı şekilde, müşrikler Sevgili Peygamberimizi (sas) üzdüğünde Yüce Rabbimiz, “Sen onlara aldırma, Allah’a tevekkül et. Vekil olarak Allah yeter.”³⁵ diyerek ona moral vermiştir. Buradan anlıyoruz ki, en sıkıntılı anlarımızda da Yüce Rabbimize tevekkül etmeliyiz. Çünkü O (cc), bizim derdimize çare olmak için yeter. Sevgili Peygamberimizin (sas) hayatı boyunca müşrikleri İslam’a davet için çektiği sıkıntıları düşünecek olursak, tevekkülün onu ne kadar rahatlattığını ve ona ne kadar güç verdiğini tahmin edebiliriz.

Evet, elbette sadece bizi yaratan, bize her an nefes aldırıp verdiren, bizi herkesten çok seven Yüce Rabbimize tevekkül etmeliyiz. Çünkü bize en güzel şekilde yardım edecek olan ancak O’dur. Yüce Allah bu hususu bir ayette şöyle dile getirmektedir: “Allah size yardım ederse sizi yenecek kimse yoktur. Sizi yardımsız bırakırsa da size kim yardım edebilir. O hâlde müminler ancak Allah’a tevekkül etsinler.”³⁶ Yerlerin ve göklerin tüm bilgisi elinde olan, sonunda tüm işlerin hesap vermek için kendisine döneceği Allah’a tevekkül etmek, yalnız O’na dayanıp O’na güvenmek…37 Ne kadar güven ve huzur verici.

8. Gönlümüzden Geçen mi Hayırlı?

Tevekkül ederken kesinlikle unutmamamız gereken çok önemli başka bir husus daha var: Yüce Rabbimizin rızasına uygun şekilde tevekkül etmeye çalışırken gönlümüzdeki sonucun hakkımızdaki en hayırlı sonuç olduğunu düşünmemeliyiz.

Arzu ettiğimiz bir sonucun Yüce Rabbimiz tarafından bize mutlaka verileceği yanılgısına kapılmamalıyız. Zira böyle bir durumda O’nun (cc) bizim için takdir ettiğine rıza göstermemiş oluruz ki, bu büyük bir yanlış olur. Tevekkül ile hareket ettiğimizi zannederek Rabbimizin rızasına uymayacak şekilde davranmış oluruz.

Hz. Yakup oğlu Yusuf’a bir an önce kavuşmak istemiş ama Allah’ın takdirine de rıza göstermiştir. Kardeşleri Hz. Yusuf’u kuyuya attıkları zaman Hz. Yusuf Allah’a tevekkül etmiştir. Allah (cc) da yıllar sonra onu Mısır’da üst düzey bir devlet görevine getirmiştir. O günlerde, bölgede meydana gelen kıtlık dolayısıyla Hz. Yakup’un oğulları Mısır’a erzak almak için gitmişlerdi. Ancak oğullarını uzak bir bölgeye gönderen Hz. Yakup, Hz. Yusuf’un kaybolması gibi başlarına bir şey gelmesinden çekiniyordu. Bu yüzden onların hep birlikte kalabalık hâlde değil de, tek tek farklı kapılardan Mısır’a girmelerini tavsiye etmiştir: Ey oğullarım bir kapıdan girmeyin ayrı ayrı kapılardan girin, ama ben Allah’tan gelecek bir şeyi sizden savamam. Hüküm ancak Allah’ındır. Tevekkül edenler yalnızca Allah’a tevekkül etsinler.³⁸ Hz. Yakup oğullarının gerekli tedbiri almasını, ancak Allah’ın kendileri için takdir ettiği sonucun önüne asla geçemeyeceğini söylemektedir.

Tevekkülün aslında Rabbimizin bizim için takdir ettiğine rıza göstermek olduğunu söyleyebiliriz. Zira biz kul olarak tevekkül edip görevimizi yerine getiririz, ancak Rabbimizin takdirine karışamayız. Bu asla doğru bir tevekkül anlayışı olmaz. Bu konuda Müslümanca bir teslimiyet gösterirken şu teselli verici ayeti de aklımızdan çıkarmamalıyız: “Başımıza ancak Allah’ın yazdığı gelir. O bizim yardımcımızdır. Öyle ise müminler yalnızca Allah’a tevekkül etsinler.”³⁹

9. Kur’an Yanlış Tevekkülü Eleştiriyor!

Yüce Rabbimiz, Kur’an-ı Kerim’de yanlış tevekkül örneklerini eleştirmektedir. Bu konudaki dikkat çekici bir örneği Bakara suresinde görmekteyiz: “Azık edinin; kuşkusuz azığın en hayırlısı takvadır. Öyleyse bana saygı duyun, ey akıl sahipleri!”⁴⁰

Bu ayet-i kerimedeki “Azık edinin; kuşkusuz azığın en hayırlısı takvadır.” kısmı tevekkül konusuyla yakından alakalıdır. Kur’an-ı Kerim’i açıklayan tefsir kitaplarında bu ifadenin Yemenli hacılara bir uyarı olduğu belirtilmiştir. Zira o dönemde Yemenli hacılar 1000 km’yi aşkın olan Yemen-Mekke mesafesini, yol hazırlığı yapmayıp yanlarına azık almadan aşmaya çalışırlardı. Üstelik böyle davranmalarının gerekçesi olarak da “Biz Allah’a tevekkül ettik. Allah rızkımızı verir.” derlerdi.⁴¹ Ancak Mekke’ye büyük sıkıntılarla ulaşıyorlar ve Mekke’ye ulaşınca da onlardan azık dilenmek zorunda kalıyorlardı. İşte bu ayette Rabbimiz bu hacıları, yanlarına azıklarını almaları konusunda uyarmıştır. Ancak ayetin devamında bundan sonra daha da hayırlı azığın takvaya uygun hareket etmek olduğu hatırlatılmaktadır.⁴² Yani hac gibi önemli bir ibadet için bile olsa, gerekli tedbirleri almadan yola çıkmak Allah’ın rızasına uygun bir davranış değildir.⁴³

10. Doğru Bir Tevekkülün Bize Faydaları Neler?

Bizler gerekli çalışmalarımızı yapıp yerli yerinde hareket edersek ve sonrasında işlerimizi Allah’a havale edip hayırlı bir sonuç için beklersek doğru tevekkül anlayışıyla hareket etmiş oluruz. Böyle hareket etmenin bizim için birçok faydası vardır. Ancak burada en temel birkaç faydasını açıklamak istiyoruz.

10.1. Tevekkül Allah’ın Hoşnutluğunu Kazandırır

Üzerimize düşen çalışmayı yaptıktan sonra işimizi Allah’a emanet etmek, O’na kulluğumuzun gereklerinden biridir. Nitekim Rabbimiz (cc), Yüce kitabımız Kur’an-ı Kerim’in birçok yerinde bizden, kendisine tevekkül etmemizi istiyor.⁴⁴ Bu sebeple Allah’a tevekkül etmek bize Allah’ın rızasını kazandırır. İnsanların bir kul olarak en büyük kazançları da budur. Rabbimiz bu konuda şöyle buyurmaktadır: “Allah tevekkül edenleri sever.”⁴⁵

Evet, bizleri yoktan var eden ve nimetlerini üzerimizden eksiltmeyen Rabbimizin sevgisini yani rızasını kazanmak, tevekkülün bize en büyük faydasıdır.

10.2. Tevekkül İmanımızı Canlı Tutar

Doğru bir tevekkül anlayışı doğru bir tevhid inancını da beraberinde getirir. Bu sebeple tevekkülün önemli faydalarından biri de Allah’ın varlığına, birliğine ve kudretine olan inancımızı sürekli canlı tutmasıdır. Çünkü tevekkül ile her işimizde dayanacağımız, güveneceğimiz tek gücün yaratıcımız olduğuna inanırız. Böylece dinamik bir tevekkül anlayışı günlük hayatımızda da sürekli Allah’a imanımızı canlı tutar.

10.3. Tevekkül Gönül Huzuru Kazandırır

Tevekkül ederek, yaptığımız işin beklediğimiz sonuç ile ilgili endişelerini ve kaygılarını zihnimizden söküp atarız. Çünkü kendisine dayandığımız Rabbimiz sonsuz bir kudrete sahiptir. Bizim için en hayırlı sonucu sonsuz ilmiyle ancak O (cc) bilebilir.

Bazı İslam büyükleri, “tevekkülde önemli olan kalpte bir endişe bulunmamasıdır.” demişlerdir.⁴⁶ İşte bu, tevekkül esnasında Allah’a duyduğumuz sonsuz güvenden dolayı kalbimizden olumsuz düşünceleri çıkarıp atmak demektir. Düşünsenize ne kadar güzel bir duygu ve ne kadar güzel bir ruh hâli. Sorumluluğumuzu yerine getirmenin ve sonsuz bir güce dayanmanın verdiği gönül rahatlığını hissetmek, yaşamak…

O hâlde tam da burada doğru bir tevekkülün diğer bir faydasının da, Allah’ın bundan dolayı bizlere verdiği gönül rahatlığı, ruh dinginliği olduğunu söyleyebiliriz.

10.4. Tevekkül Psikolojimizi de Olumlu Etkiler

Tevekkülün inanç dünyamıza katkıları dışında günlük hayatımıza, psikolojimize de olumlu etkileri olur. Herhangi bir işimiz için karar verdikten sonra elimizden geleni yaptığımızı düşünelim. Eğer bu işimizde doğru bir tevekkülle hareket edersek, huzur içinde oluruz. Çünkü görevimizi yapmış olmanın ve Rabbimize dayanmanın mutluluğunu yaşarız.

İşimizin sonucunun başarılı olması bizleri sevindirir, başarısız olması ise üzüntüden korur. Çünkü tevekküle göre, biz yapmamız gerekeni yapmış, hakkımızda hayırlı sonucu yaratması için Rabbimize güvenmişizdir. Netice itibariyle O’nun (cc) da bize hayırlı olanı nasip edeceğine inanırız.

Bir de herhangi bir işimizde uygun bir tevekkül anlayışı ile hareket etmediğimizi düşünelim. Yüce Allah’ı hesaba katmadan birtakım işler yapmayı düşünürsek bu çabadan ne dünya ne de ahiret mutluluğu çıkar. En küçük aksaklıkta ise ümitsizliğe düşer ve işi yarıda bırakabiliriz.⁴⁷ Oysa doğru bir tevekkül anlayışı, bize ödevimizi yapmış olmanın huzurunu yaşatır. Azmimizi ve gücümüzü yeniden toparlamamıza imkân sağlar.

Doğru bir tevekkül anlayışına sahip kişi, işin sonunda başarı ya da başarısızlık takıntısını zihninden söküp atar. Bundan dolayı da psikolojik olarak daha rahat olur. Ama sadece sonuca odaklanan bir kimse zaten zihnini saplantılarla doldurmuş olacaktır. Yapacağı işe de tam olarak odaklanma konusunda şansı azalacaktır.⁴⁸ Hâlbuki doğru bir tevekkül anlayışıyla hareket edince, görevimizi sonuna kadar yapmış olmanın huzurunu yaşarız. Sonucun nasıl gerçekleşeceğini Allah’a havale ettiğimiz için çıkan sonuç ne olursa olsun üzülmemek gerektiğini biliriz. O’nun (cc) bizim için yarattığı her sonuca razı oluruz. Allah’ın bizim için verdiklerinin bizim hayrımıza olduğunu kabul ederiz.⁴⁹

İşte tevekkül, işi Allah’a havale edip gönül huzuruyla yaşamak demektir.

Sonuç

Tevekkül, dinimizdeki önemli kavramlardan biridir. Alışageldiğimiz tanımıyla herhangi bir işte üzerimize düşen her işi yaptıktan sonra sonucu Yüce Allah’a bırakmaktır.

Tevekkül illa bir işin sonucunu beklemek değil, hayatımızın her anında sorumluluklarımızı eksiksiz yerine getirmek ve sürekli Allah’a güvenip dayanmak demektir. Yine Yüce Allah’tan geleni başımız gözümüz üstünde tutmaktır.

Doğru bir tevekkül anlayışı tevhid ve tedbir kelimeleri ile sıkı bir ilişkiye sahiptir. Çünkü doğru bir tevekkül anlayışında insanlara ve zenginliğe değil sadece ve sadece bir olan Rabbimize (cc) güveniriz. Öte yandan tevekkül ibadetimizde sorumluluğumuzu özenle yerine getirmemiz gerekir. Bu da zaten tedbir demektir.

Tevekkül anlayışımız doğru olmazsa tembelliğe düşebiliriz. Bu ise bizi hayatı yanlış yaşamaya sürükleyebilir. Nitekim sorumluluğunu yerine getirmeyen ve tedbirli davranmayıp Allah’a dayandığını sanan Müslümanları bu yanlış tevekkül anlayışı sebebiyle bizzat Kur’an’da Yüce Rabbimiz eleştirmiştir.

Doğru bir tevekkül anlayışı insana sürekli bir huzur ve enerji verir. Çünkü hayatımızın her anında görevlerimizi düzgün bir şekilde yapmamızı gerektirir. Ayrıca yaşamımızın tümünde sadece mutlak güçlü olan Yüce Allah’a dayanmamızı sağlar. İşte bu da bizi sadece sonuca odaklanıp bu durumu bir takıntı hâline getirmekten de korur.

Tevekkül bizlere, asıl görevimizin ödevlerimizi hassasiyetle yerine getirmemiz olduğu ve hakkımızdaki hayırlı sonucu yaratacak gücün sadece Rabbimiz olduğunu öğretir.

Kaynakça

Ahmed b. Hanbel (ö.241/855), Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî, el-Müsned, thk. Şuayb Arnaût, Müessesetü’r-Risâle, Byy, 1421/2001.

Altınay, Ramazan, “Yazgıcı ve Özgürlükçü Tevekkül Anlayışının Çalışma Hayatına Etkileri”, Dinî Araştırmalar 3/7 (Mayıs-Ağustos 2000), 113-136.

Altuntaş, Rıza, “Allah’a Tevekkül… Ama Nasıl?”, Diyanet Aylık Dergi 151 (Temmuz 2003), 22-25.

Buhârî (ö.256/870), Muhammed b. İsmail Ebû Abdillah, el-Câmiu’s-Sahîh, 9 Cilt, Thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır, Dâru Tavki’n-Necât, Beyrût, h.1422.

Cebecioğlu, Ethem, Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü, 5. Basım, Ağaç Kitabevi Yayınları, İstanbul, 2009.

Çağrıcı, Mustafa, “Tevekkül-I”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 41/1-2. TDV Yay., İstanbul, 2012.

Darimî (ö.255/869), Ebû Muhammed Abdullah b. Abdurrahman, Sünen, Trc. Abdullah Aydınlı, Madve Yayınları, İstanbul, 1996.

Ersoy, Mehmet Akif, Safahat, Yayına hazırlayan: M. Ertuğrul Düzdağ, TDV Yay., Ankara, 2008.

Gazâlî (ö.505/1111), Ebû Hamid Muhammed b. Muhammed, Kimyâ-yi Saâdet, Sağlam Yay., İstanbul, 2014.

İbn Hişam (ö.218/833), Ebû Muhammed Cemaluddin Abdülmelik, es-Sîretu’n-Nebeviyye, 2. Baskı, Dâru İbn Hazm, Beyrût, 2009.

Müslim (ö.261/875), Ebû’l-Huseyn Müslim b. Haccâc el-Kuşeyrî, el-Câmi‘u’s-Sahîh, 5 Cilt, thk. Muhammed Fuâd Abdulbakî, Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, Beyrût, ts.

Solmaz, Rabiye, Din Eğitimi Açısından Kur’ân ve Sünnette Tevekkül Kavramı, İstanbul, Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.

Şen, İ. Hakkı, “Peygamberimizin Tevekkül Anlayışı”, Diyanet İlmi Dergi (1981), 173-180.

Taberî (ö.310/923), Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr, Câmiu‘l-Beyân an Te’vîli’l-Kurân, thk. Ahmed Mahmud Şakir, 24 Cilt, Müessesetü’r-risâle, b.y., Dâru Hecer, 2000.

Tirmizî (ö.279/892), Ebû İsa Muhammed b. İsa, Sünen, thk. Muhammed Şakir v.dğr, Matbaatu Mustafa el-Bâbî, Halep, 1975.

Tokpınar, Mirza, Hangi Doğru? Tevekkül, Kitâbî Yayınevi, İstanbul, 2010.

Uludağ, Süleyman, Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, Kabalcı Yayıncılık, İstanbul, 2. Basım, 2016.

1 Arş. Gör. Barış ÇAKAN, ESOGÜ İlahiyat Fakültesi, İslam Tarihi ve Sanatları Bölümü

2 Hûd, 11/88.

3 Necm, 53/39.

4 Solmaz, “Din Eğitimi Açısından Tevekkül Kavramı,” 7-12.

5 Mehmet Akif Ersoy, Safahat, 229.

6 İbn Hişam, es-Sîretu’n-nebeviyye, 223; Şen, “Peygamberimizin Tevekkül Anlayışı”, 175.

7 Tirmizî, “Kıyamet”, 60.

8 Buhârî, “Tıb”, 29; Müslim, “Selâm”, 98; Altınay, “Tevekkül Anlayışının Çalışma Hayatına Etkileri”, 133.

9 Enfâl, 8/60.

10 Altınay, “Tevekkül Anlayışının Çalışma Hayatına Etkileri”, 125.

11 Duhân, 44/23, 24.

12 Altınay, “Tevekkül Anlayışının Çalışma Hayatına Etkileri”, 126.

13 Mustafa Çağrıcı, “Tevekkül-I”, 41/2.

14 Darimî, Sünen, 6/33; Rabiye Solmaz, “Din Eğitimi Açısından Tevekkül Kavramı”, 14.

15 Müslim, “Kader”, 34.

16 Müslim, “Kader”, 34.

17 Gazali, Kimyâ-yi Saâdet, 750-751.

18 Müslim, “Selâm”, 69.

19 Gazâlî, Kimyâ-yi Saâdet, 752; Solmaz, “Din Eğitimi Açısından Tevekkül Kavramı”, 17.

20 Rıza Altuntaş, “Allah’a Tevekkül… Ama Nasıl?”, 24.

21 Sadeleştirilmiştir. Aslı için bk. Mehmet Akif Ersoy, Safahat, 231.

22 Gazâlî, Kimyâ-yi Saâdet, 753.

23 Hûd, 11/88.

24 Mirza Tokpınar, Hangi Doğru? Tevekkül, 116.

25 Mirza Tokpınar, Hangi Doğru? Tevekkül, 139.

26 Süleyman Uludağ, Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, 357.

27 Tokpınar, “Hangi Doğru? Tevekkül”, 79.

28 Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 1/513.

29 Buhârî, “Teheccüd”, 1; Müslim, “Müsâfirîn”, 199.

30 İsrâ, 17/2.

31 Âl-i İmrân, 3/122.

32 Furâan, 25/58.

33 Âl-i İmrân, 3/173.

34 Ahzâb, 33/48.

35 Nisâ, 4/81.

36 Âl-i İmrân, 3/160.

37 Hûd, 11/123.

38 Yûsuf, 12/67.

39 Tevbe, 9/51.

40 Bakara, 2/197.

41 Buhârî, “Hac”, 6.

42 https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Bakara-suresi/204/197-ayet-tefsiri (17.07.2020)

43 Tokpınar, Hangi Doğru? Tevekkül, 80; Altuntaş, “Allah’a Tevekkül… Ama Nasıl?”, 25.

44 Örneğin bk. Âl-i İmrân, 3/122, 159, 160; Nisâ, 4/81; Mâide, 5/11; Hûd, 11/123; Şuarâ, 26/217.

45 Âl-i İmrân, 3/159.

46 Cebecioğlu, Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü, 658.

47 Solmaz, “Din Eğitimi Açısından Tevekkül Kavramı”, 8.

48 Tokpınar, Hangi Doğru? Tevekkül, 113.

49 Tokpınar, Hangi Doğru? Tevekkül, 115.