T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Genel Yayın No: 2173
Gençlik Kitapları: 47

BİZ GENÇLERE DAİR - 3
Hayat, Şükür, Sabır, Ölüm - Ahiret ve Biz

Yayın Yönetmeni: Cafer Tayyar DOYMAZ

Koordinasyon: Yunus YÜKSEL

Editör: Prof. Dr. Adnan ADIGÜZEL

Yazarlar: Dr. Öğr. Üyesi Mehmet ÇETİN
Dr. Öğr. Üyesi. Şeyma ALTAY
Prof. Dr. Fatma Asiye ŞENAT
Prof. Dr. Kadir DEMİRCİ

Tashih: Zeynep Selin TERZİ

Grafik&Tasarım: Uğur ALTUNTOP

Kapak Tasarım: Gökhan ÇAKIR

4. Baskı, ANKARA 2023

Eser Yayın Kurulu Kararı: 02.12.2021/81

Baskı: Sarıyıldız Ofset Matb. Amb. Kağ. Paz.
San. Tic. Ltd. Şti.
Tel: 0 312 395 99 94

2023-06-Y-0003-2173
ISBN: 978-625-435-222-5
Sertifika No: 12930

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı
No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA
Tel: 0 312 294 43 43 • Faks: 0 312 294 42 57
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr
www.diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye Daire Başkanlığı
Tel: 0312 295 71 53 - 295 71 56 • Faks: 0312 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

PROJE HAKKINDA…

Sevgili Gençler!

Projemiz, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi ile MEB Eskişehir İl Milli Eğitim Müdürlüğü arasında imzalanan protokol çerçevesinde lise öğrencilerine yönelik gerçekleştirilen “Bize Dair” eğitim seminerlerinin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır.

Projemizin hedefleri olarak iki husustan bahsedebiliriz. Birincisi, çeşitli alanlardaki soru ve sorunlarımıza, alanında uzman üniversite hocaları tarafından cevap ve çözümler üretebilmektir. Bunun için doğru düşünmemize yardımcı olacağına inandığımız bazı kavram ve değerlerimizi, kısa ama öz bir şekilde anlamaya ve anlatmaya çalıştık.

Projenin bir diğer amacı ise, çevremizde sürekli iç içe olduğumuz bazı soru ve sorunlara dikkat çekmektir. Bu çalışmalarla, sorumlu, bilinçli ve ahlaklı bireyler olarak iyiliğin yayılması, kötülüğün engellenmesi konusunda küçük de olsa bir adım atmak istiyoruz. Fakat bunu hep birlikte yaparsak başarılı olacağımıza inanıyoruz.

Hemen belirtelim ki, daha işin başındayken unutmamamız gereken bazı hususları da sizlerle paylaşmak istiyoruz:

Sevgili genç arkadaşlar! Öncelikle bizleri yaratan, yaşatan ve bunca nimetleri veren Rabbimizi unutmamalıyız. Zira Yüce Allah’a olan inancımız, hayattaki duruşumuzun merkezini oluşturmaktadır. O’ndan uzaklaşmak, zihnen ve kalben savrulmamıza sebep olabilir. Öyle ki kendimizi ve insanlığımızı kaybedecek bir duruma gelebiliriz. Kıblemiz Allah (cc) olmalı ve yönümüzü sadece O’na dönmeliyiz.

Kalbimizin merkezine Allah’ı koymak, ilim ve irfanımıza yön verecek, hayatın güzellikleri karşısında şükrümüzü artıracak, zorluklar karşısında sabrımızı kuvvetlendirecek, ailemizle, yakınlarımızla ilişkimizi güzelleştirecek, çevremize, kültürümüze, tarihimize bakışımızı değiştirecek, bireylerin olduğu kadar tüm toplumun hak ve hukukunu koruyacak, helalinden kazanma ve helalinden tüketme hassasiyetimizi yükseltecek, çevremizle sağlıklı ilişkiler kurmamıza imkân verecektir. Tüm bu hususlar, bizlere adil ve ahlaklı bir ümmet olma bilinci kazandıracaktır.

Kıymetli gençler! Yaptığımız her işin öteki dünyada bir karşılığının olduğunu biliyoruz. Bu sebeple çevremize ve olup bitenlere karşı duyarlı davranmalıyız. Ömrümüzü boş arzu ve hevesler yerine dünya ve ahiretimizin güzelleşmesine katkı sağlayacak işlerle geçirmeliyiz.

Bu vesileyle, çalışmalarımızın Cenab-ı Allah’ın bizler için hedef koyduğu erdemli bir insan olma ve ahlaklı bir toplum inşa etme idealini gerçekleştirmeye katkı sağlaması dileklerimizle...

EDİTÖR’DEN GENÇLERE…

Sevgili Gençler!

Bu kitabımızda dünya hayatımızdan ahirete, sabır ve şükürle uzanan bir yolculuğa çıkacağız. Bizler, dünya hayatıyla ölümden sonraki ahiret hayatının birbirinin devamı olduğuna inanıyoruz. Dünya hayatını güzellikle sürdürmek, hayırlı ve bereketli hâle getirmek en önemli yükümlülüğümüzdür. Yine hayatın sıkıntılarına sabırla karşı koyacak, Yüce Allah’ın bizlere sunduğu imkânlara azıyla çoğuyla, zoruyla kolayıyla şükredeceğiz. Hedefimiz sonsuz âlemin kapısından gönül rahatlığıyla girmektir.

Elimizdeki bu kitabın ilk bölümünde hayatın anlamı üzerinde değerlendirmeler yapıldı. Hayatımızda öncelikler sıralaması yapılıp bu çerçevede hayatımızı devam ettirmenin önemi ifade edildi. Doğru kararlar alma, kararların uygulanması, azim ve kararlılıkla hareket etmenin önemi üzerinde duruldu. Yine yapmamız gerekenin güzel ve kaliteli bir eğitim süreci ve dört elle sarılacağımız iyi bir meslek sahibi olmaya çalışmak olduğu belirtildi. Hayatımıza dair bu yazıyı bizlere hocamız Dr. Öğr. Üyesi Mehmet ÇETİN hazırladı.

Kitabın ikinci yazısı ise sabır konusuna dairdir. Bu metinde, insanın hem kendisi ve çevresiyle hem de yaratıcısıyla kurduğu ilişkilerinde başarılı olmasının temel gereksinimlerinden birinin de sabır olduğuna değinildi. Sabır kavramının pasif bir içeriğe sahip olarak değerlendirilmesinin yanlışlığına dikkat çekilirken, sabrın, başarının elde edilmesi için zorluklara katlanmak olduğu ifade edildi. Bu çerçevede zorlukları aşıp başarıya ulaşmada en büyük yardımcımız olan sabır kavramının doğru anlaşılmasının ve de hayata geçirilmesinin gerekliliği hatırlatıldı. Sabırla metne dökülen bu yazıyı, Prof. Dr. Fatma Asiye ŞENAT hocamız kaleme aldı.

Üçüncü yazımız ise şükür üzerinedir. Bu yazıyla Yüce Allah’ın bize verdiği sayısız nimetler sebebiyle O’na şükranlarımızı nasıl sunmamız gerektiğini anlatmaya çalıştık. Aslında sahip olduğumuz maddi ve manevi her şeyin farkında olmanın ve kadir kıymetini bilmenin adıdır şükür… Diğer yandan şükretmek hem Rabbimize yakınlaşma ve O’nun hoşnutluğunu kazanma hem de kendimiz ve diğer insanlarla iletişimimizi daha kaliteli hâle getirme vesilesidir. Vefakârlık ve iyiliklerin hakkını verebilmek ancak şükürle mümkündür. Şükre dair bu metni bizlere Dr. Şeyma ALTAY hazırladı.

Kitaptaki son metnimizde ölüm-ahiret konusu ele alındı. Ölümün her ne kadar soğuk ve anmaktan hoşlanmadığımız bir yanı olsa da, dünya hayatına anlam kazandıran bir yönünün olduğu da vurgulanmıştır. Aslında ölümün olmadığı bir dünya çok da istenen bir dünya olmayacaktır. Bizler ölümün Yüce Allah’ın en büyük hediyesi olan sonsuz mutluluğa açılan bir kapı olduğuna inanıyoruz. Ancak ölüm sonrası ahiret hayatının sonsuz bir nimet ve güzellik yurdu hâline getirilmesi, dünya hayatının güzelliklerle dolu olarak yaşanmasından geçmektedir. Acı görünen tüm bu gerçekleri oldukça tatlı bir üslupla Prof. Dr. Kadir DEMİRCİ hocamız bizlere anlattı.

Sevgili gençler!

Dünya hayatımız ahiretteki gerçek hayatın hazırlık aşamasıdır. Sonsuz hayattaki yerimizi belirlemek için sabır ve şükürle kaliteli ve olabildiğince temiz bir hayat yaşama çabası içinde olalım. Bizler ahiret yolculuğumuzun daha verimli geçmesi için sabır ve şükürle yapmamız gerekenler konusunda dikkatinizi çekmeye çalıştık. Artık sizleri elinizdeki bu kitapla baş başa bırakıyoruz.

Editör
Prof. Dr. Adnan ADIGÜZEL

HAYAT ve BİZ¹

Giriş

Resûlullah (sas)
bir duasında şöyle niyaz eder:
“Allah’ım! Hayatı, her hayrı artırmama vesile eyle.”²

Bizleri yoktan var eden, varlığından haberdar eden, akıl ve irade ile donatıp³ varlıklar içinde en üstün kılan, yaratılışımızı en güzel şekilde düzenleyen⁴ Yaratıcımıza sonsuz şükürler olsun.

İnsanın aslı iki cevherden oluşur: 1- Topraktan yaratılan vücut; 2- Topraktan yaratılan vücudu ayakta tutan, onu canlı kılan ruh. Allah (cc) Yüce Kitabı’nda şöyle buyurur: “Onun şeklini tamamladığım ve ona ruhumdan üflediğim vakit…”⁵ İnsanın yani Hz. Âdem’in vücudu çamurdan oluşturulduktan sonra Allah (cc) canlanması için ona ruhundan üflemiştir. Eğer Allah (cc) ruh vermeseydi biz canlanamaz, şekil verilmiş çamur olarak kalırdık. Yüce Allah’ın insan için takdir ettiği hayat süresi bittiğinde üflediği ruhunu görevli melekleri aracılığıyla aldığı zaman, insan hareketsiz, cansız bir et yığınına dönüşür. Aslı çamur olan o beden kokmasın diye toprağın bağrına verildiğinde, aslına yani toprağa dönüşür. Ruh ise, yücelere yolculuk yapar. Yani her şey aslına döner… Toprak toprağa, ruh ruhlar âlemine…

Hayat, ebedî ve ezelî diri olan Allah’ın (cc) “Hay” (canlı, diri) sıfatından kaynaklanır. Hayat, canlıların dünyada yaşaması için belirlenen zaman aralığıdır. Hayat, sahibinin dünya sermayesidir. Akıllı ve sorumlu olan insanın bir de ahiret hayatı vardır. Ahiret hayatı, müminler için ebedî saadet yurdu, cennette türlü nimetlere kavuşacağı zaman dilimidir.

1. Bizleri Oluşturan İki Unsur

İnsan madde, canlılık, his, şuur, akıl ve irade ile kendinin farkında olma özelliğiyle donatılmıştır. Hayatını devam ettirirken akıl ve iradesini kullanmazsa, insan mertebesine ait boyutta değil, diğer varlıkların boyutuna düşmüş olur.⁶ Sadece madde olarak var olan, canlı ve bazı hislere sahip olan, hayvanlar gibi yiyip içen, çiftleşip çoğalan bir varlık…

İnsan, kendine insan olma değerini katan akıl ve irade melekelerini kullanmazsa, sadece yemek için yaşarsa sıradan bir canlıya dönüşür. Böyle bir tercihi olan insanlar hakkında Cenab-ı Allah şöyle buyurur: “…Kalpleri vardır ama onlarla kavrayamazlar; gözleri vardır ama onlarla göremezler; kulakları vardır ama onlarla işitemezler. Onlar hayvanlar gibidir, hatta daha da şaşkındırlar. İşte asıl gafiller onlardır.”⁷

Bizler insan olarak kendimizi, etrafımızı, var olma sebep ve gayemizi düşünmeliyiz. Yüce bir varlık tarafından yaratılmış bir canlı olarak yaratıcımıza karşı sorumluluklarımıza, toplumsal bir varlık olarak toplum kurallarına riayet etmeliyiz. İnsan kardeşlerimize evrensel ahlak kurallarına, din kardeşlerimize de İslam’ın kardeşlik hukukuna uygun şekilde davranmalıyız. Hayatımızı bu çerçevede düzenlemiyorsak, insan onuruna uygun yaşamıyoruz demektir.

2. Hayat Bizim İçin Ne Anlam İfade Eder?

“Hayatın anlamı” sözü ile ne kastedilir? Hayat, yaşanmışlıklara göre değişik anlamlar kazanır sahibi için. Kimisi imtihan gereği rahat, tatlı, neşeli bir hayat yaşamışken, başka birinin hayatı yine imtihan gereği zor, acı, sıkıntı dolu yaşanmışlıklarla doludur. Ama rahat içinde yaşayanın karşılaştığı zorluklar ve acılar olduğu gibi, zorluk ve sıkıntılarla karşılaşanın da rahat ve mutlu olduğu zaman dilimleri olabilir. Bu yüzden hayat, tek düze devam eden bir özelliğe sahip değildir.

Rahattan sonra gelen acı ve keder kişiye acizliğini, inanması, sığınması ve yardım istemesi gereken yüce bir yaratanın olduğunu hatırlatır. Zorluk ve sıkıntıdan sonra gelen kolaylık ve neşe ise, kişinin hayattan ümidini kesmemesi gerektiğini gösteren deniz fenerleri ve can simitleridir. Çünkü bunlar kendini gören, gözeten, zor zamanında kendine yeten bir kudret sahibinin olduğunu gösteren işaretlerdir.

Hayatı, Necip Fazıl Kısakürek’in Sakarya şiirindeki, “İnsan bu, su misali, kıvrım kıvrım akar ya…” dizeleriyle de düşünebiliriz. İnsan da su misali, bazen dar kıvrımlardan coşkun ve sert bir şekilde, bazen geniş kıvrımlardan durgun bir şekilde akar gider. Sert zamanlarda kişinin metaneti ve sabrı; durgun zamanlarda kişinin çalışkanlığı ve gayreti hayata izler bırakmasını sağlar. İnsanın nasıl bir insan olduğu fırtınalı, zor ve çetin zamanlarda belli olur…

Hayatı satranç oyununa benzetirsek, hayat hamlelerden oluşur. Biz beşerî bilgi ve tecrübemize göre hamle yaparız, karşı taraftan bir hamle gelir. Ardından yeni hamlemizi hem bu hamleye hem de sonraki muhtemel hamleye göre ayarlamaya çalışırız. Oyunda öyle durumlar olur ki, ileriye doğru giden hamlelerin yanında geriye doğru da hamle yapmamız gerekebilir. Bu, durumun kötüye gittiği anlamına gelmez.

İnsan kimi zaman, kendini toparlamak, muhtemel tehlikeleri ve riskleri önlemek için duraksar, geriye gider. Bu, hayatta başarılı olabilmek için doğal ve olması gereken bir şeydir. Yanlış olan, geriye gidişleri, duraksamaları kayıp olarak görüp ümitsizliğe düşmektir. Yay geriye ne kadar çok gerilirse, ok o kadar çok uzağa gider. Karanlığın en şiddetli olduğu zaman dilimi, aydınlığa en yakın zaman dilimidir. Bu hakikatler bize, yaşanan olumsuzlukların tamamen zarar olarak görülmemesi gerektiğini hatırlatır.

3. Hayat, İmtihanımız İçin Belirlenen Süredir

Allah (cc) her bireye özel farklı imtihan materyalleri ve süresi belirlemiştir. Zengin zenginlikle, fakir fakirlikle imtihan olur; güçlü güçlülüğü, zayıf zayıflığıyla imtihan olur… İmtihan süreleri de kişiden kişiye değişir. Kimi uzun yaşar, kimi kısa. Uzun olsun kısa olsun, insanlık değerleriyle sınandığımızdan şüphe yok. Yardımseverlikle, küçükleri sevmekle, büyüklere hürmetle, çalışkanlıkla, cömertlikle, samimiyetle, korkuyla, açlıkla, servet kaybıyla, yakınları kaybetmekle, gösterdiği çabanın ziyan olmasıyla… Bu imtihan materyallerini doğru anlayıp Rabbine teslim olan kul olarak kazanır.

İmtihanın en şiddetlisine Cenab-ı Allah’ın peygamberleri uğramıştır⁸. Onlar sabretmiş, Allah’ın rızasını ve hoşnutluğunu kazanmışlardır. Eyyüp (as), maruz kaldığı hastalığının acılarına sabrederek, beşere şikâyetlenmeden Rabbine niyaz etmiştir.⁹ Yakup (as), Yusuf’un (as) ayrılığı nedeniyle duyduğu hasret ve özlemi Allah’a arz etmiştir.¹⁰ Hz. Âdem gibi bir yasağı çiğneme¹¹ veya Yunus (as) gibi görev mahallini terk etme¹² hadiseleri başlarından geçen peygamberler olmuştur. Onların bu hataları bile bizlere, hata yaptığımızda ne yapmamız ve nasıl davranmamız gerektiğini öğretmiştir. Hz. Âdem Rabbinden öğrendiği tövbe sözleriyle Allah’a yönelmiş ve affedilmiştir. Bu yönüyle de bizlere örnek olmuştur.¹³ Yunus (as) özüne dönerek, iç muhasebe yaparak hatasını fark edip Rabbine yönelmiştir. O da bağışlanıp balığın karnından çıktıktan sonra görev mahalline, ümmetinin başına dönerek¹⁴ yine bizlere örnek olmuştur.

Resûlullah Efendimiz “Her insan hata eder. Hata işleyenlerin en hayırlıları tövbe edenlerdir.”¹⁵ buyurur. Biz beşeriz, şaşmış olabiliriz ama şunu kesinlikle bilmeliyiz ki, hatasız olan, bütün güzel kemal sıfatlarına sahip ve bütün eksiklik sıfatlarından uzak olan Yüce Allah’tır.

Beşerî ilişkilerimizde hata edersek özür dileriz. Rabbimizin emir ve yasakları hususunda eksiğimiz olursa O’ndan bağışlanma diler ve hatamızı telafi etmeye gayret ederiz. Beşer olarak, kendimizi toplumdan tecrit etmemeli, Rabbimizin rahmetinden ümit kesmemeliyiz.

4. Hayat Hızlı Bir Şekilde Geçip Gitmektedir

“Vakit kılıç gibidir; sen onu kesmezsen o seni keser.” Değerli olanı, değersiz olan şeylere harcamamalıyız. Parayla satın alınamayacak kadar değerli bir nimet olan zamanı, saatlerce oyun oynamaya, televizyon izlemeye, boş eğlencelere, uzun süren faydasız gezilere ve yararsız faaliyetlere harcamamalıyız. Kıymetli olan, kıymetli şeylere harcanmalıdır. Kıymetli olan zamanı faydasız şeylere sarf etmek, paha biçilemez bir elması verip karşılığında sıradan, değersiz bir taş parçası almaya benzer.

Modern çağ bize, tüketim kültürünü dayatmaya çalışıyor. Her şeyi ama her şeyi tüketmek... Gençliği, ömrü, maddi imkânları, sağlığı, zamanı… Dilimize pelesenk ettiğimiz “zaman öldürmek” sözü bu durumu anlatır. Zaman öldürmek, ne kadar yanlış bir tutum değil mi? Zaman öldürülmesi, tüketilmesi gereken bir şey değildir; tam aksine kıymeti bilinmesi ve değerlendirilmesi gereken bir nimettir.

5. Hayatta Kaçırılmaması Gereken Fırsatlar Vardır

Hayatta karşımıza çıkan fırsatları fark etmeli ve onları kaçırmamalıyız. Bu fırsatlar bireysel faydamıza olan eğitim hakkı, burs, sevdiğimiz ve başarılı olduğumuz bir iş imkânı gibi kendimize yönelik fırsatlar olabilir. Bazen de başkalarına iyilik ve hayır yapma, gönül alma imkân ve fırsatı olabilir. Bu fırsatları geldiği anda fark eden ve bunu değerli görüp elinden geleni yapan, hayatta iyi izler bırakır. İyi izler, kişi hakkındaki iyi şahitliklerdir. Bu fırsatlar, hayatta karşılaşılacak bazı durumlarla kesintiye uğrayabilir. Bu nedenle Resûlullah Efendimiz;

“Beş şey gelmeden beş şeyin kıymetini bilin: İhtiyarlık gelmeden gençliğinizin, hastalık gelmeden sağlığınızın, fakirlik gelmeden zenginliğinizin, meşguliyet gelmeden boş zamanınızın ve ölüm gelmeden hayatınızın kıymetini bilin.”¹⁶ buyurmuştur.

Bireysel faydamıza olan fırsatları veya iyilik yapma fırsatlarını iyi değerlendirmek gerekir. Yapacağımız iyiliği iş işten geçtikten sonra yapmamalıyız. Her şey vaktinde güzeldir.

Resûlullah (sas) hayatın anlamını şu sözlerle ifade etmektedir: “Allah’ım, işimi koruyan dinimi ıslah et. Geçimimi sağlayan dünyamı ıslah et. Dönüp varacağım yer olan ahiretimi ıslah et. Hayatı her hayrı artırmama vesile eyle…”¹⁷ Hayat, hayrı artırma vesilesidir. Bu nedenle, vesileleri iyi değerlendirmek gerekir. Bir başka hadis-i şerifte de Resûlullah (sas); “Hiçbiriniz ölmeyi istemesin. Ölüm kendiliğinden gelmeden önce de öleyim diye dua etmesin. İnsan ölünce hiçbir iyilik yapamaz. Müminin hayatta kalması iyiliklerini çoğaltır.”¹⁸

Mümin hayatta kaldığı müddetçe hayrı devamlıdır. Uzun ömür sırf uzun yaşamak için değil hayrı çoğaltmak için arzulanmalıdır. “Bir yerin şerefi, orada ikamet edendendir”. Yani “bir mekâna değer katan, o mekânda yaşayan, orada hatıralar bırakan kişiden kaynaklanır.” Buradan hareketle, “Bir zaman diliminin diğerinden üstün olması da, o zamanda yapılan iyilikler, faydalı şeylerledir.” diyebiliriz.

Uzun bir ömür sürecinde yapılan eylemler Yüce Allah’ın rızasına ve kulların hoşnutluğuna aykırı ise bu ömrün ne anlamı vardır? Çünkü insanlar eserleriyle ve yaptıkları iyiliklerle yaşarlar. Ömür, kısa bile olsa yapılan değerli işlerle uzun olur; ömür, uzun bile olsa faydasız ve boş bir yaşamdan dolayı kısa kalır.¹⁹

Hayırlı bir yaşam herkesin isteyeceği bir yaşamdır. Ancak hayat şartları bazen her zamankinden çok daha zorlu hâle gelir. Öyle ki kişi yaşama sevincini kaybeder ve hayatına son vermek ister. Böyle durumlara karşı Peygamber Efendimiz şöyle tavsiyede bulunmuştur: “Başa gelen bir sıkıntı sebebiyle hiçbiriniz ölmeyi istemesin. Eğer ölümü istemek zorunda kalırsa şöyle desin: Allahım! Yaşamak benim için hayırlı olduğu sürece hayat ver. Ölmek benim için daha hayırlı olduğu zaman canımı al!”²⁰

6. Hayattaki Hedefimiz Nedir?

Hayatta ulaşmak istediğimiz bir hedefimizin olması gerekir. Nereye gittiği belli olmayan, başıboş dolaşan rotasız gemi gibi olmamalıyız. Gayesiz bir insan, varlıklar içinde canı, şuuru, akıl ve iradesi olmayan herhangi bir nesneden farksızdır.

Öğrenci olarak hedefimiz nedir? Hangi bölümü okumayı, hangi üniversitede öğrenim görmeyi istiyoruz? Öğrenim görürken bireysel gelişimimiz için hangi dili/dilleri öğrenmeyi, hangi temel klasik kitapları okumayı, hangi bilimsel faaliyetlere katılmayı hedefliyoruz?

Hedefi olmayan bir genç, günübirlik yaşayan, ertesi gününe dair bir planı olmayan kişidir. Belki bir günü, bir ayı veya bir seneyi sorunsuz geçirebilir ama bu ne kadar devam eder bilinmez. Günlük kazanan, günlük harcar. İleriye dönük hedefi olmayan, anlık kararlar alıp planlar yapan, kalıcı başarılar elde edemez.

Kul olarak hedefimiz nedir? Buluğ çağına ulaştığımız hâlde hâlâ namaz kılmıyorsak, Ramazan ayı geldiğinde oruç tutmuyorsak, Allah’ın kelamı Kur’an’ı okuyup anlamaya çalışmıyorsak… Peki ne zaman başlamayı düşünüyoruz? Genç yaşta kulluğa alışmazsak yaş ilerleyince ibadeti yerine getirmede zorlanabiliriz. Bu konuda da kendimize hedefler koymamız gerekir.

Üstad Necip Fazıl Kısakürek, 30 yaşına kadar hidayetten uzak bir yaşam sürmüştür. Yani İslam’ın bir Müslümandan istediği kulluk vazifelerini yapmada veya yasakladığı bazı haramları çiğnemede kusurları vardı. Abdülhakim Arvasî ile 1934 yılında tanışıp hidayete erince ömrünün geçen otuz yılı hakkında şu tespitte bulunmuştur:

Tam otuz yıl saatim islemiş ben durmuşum;

Gökyüzünden habersiz, uçurtma uçurmuşum!

Bizim de ömür saatimiz işliyor, dakikalar günleri, günler ayları, aylar yılları kovalıyor. Ömrümüzden kaç yıl gelip geçti, ama sanki bir saat gibi… Zaman akarken zamana eş değer bir ilerleme yoksa, bu bir kayıptır. Geçen her dakika kul olarak ömür sermayemizden gidiyor. Saat işlerken bizim kul olarak yerimizde saymamamız, Allah’a (cc) kulluk yolunda ilerlememiz gerekir. Var olan, yaratan, yaşatan, nimetlerle donatan, dara düştüğümüzde sığınağımız olan Allah’tan habersiz yaşamayalım!

Fahrettin Râzî, âlimlerden birinin şöyle bir sözünü nakleder: “Asr suresinin manasını (yaz aylarında insanların sularını soğutarak içmesi için yüksek yerlerden buz getirerek pazarda satan) buz satıcısından öğrendim. O yüksek sesle şöyle diyordu: ‘(Ey insanlar!) Sermayesi her an eriyip tükenen bu gence merhamet edin!’. ‘(Ey insanlar!) Sermayesi her an eriyip tükenen bu gence merhamet edin!”²¹ Bizim ömrümüz de tıpkı yaz ayında hızla eriyen buz gibi tükeniyor.

Diğer taraftan, ömrünün baharını İslam’ın emir ve yasaklarına uymakla geçiren genç Allah katında çok değerlidir. Nitekim Resûlullah (sas), Rabbine kulluk ederek temiz bir hayat içinde serpilip büyüyen gencin, başka bir gölgenin bulunmadığı kıyamet gününde Allah’ın arşının gölgesinde gölgeleneceğini müjdelemiştir.²² İslam’ın hakkıyla yaşanmasının son derece zor olduğu bir dönemde, İslam’ı yaşamaya gayret eden genç, en büyük övgü ve mükâfatları hak etmektedir.

7. Hayatımızı Renklendirmeliyiz

İnsan beyni, değirmen taşına benzer. İçine yeni bir şey atılmazsa, kendi kendini öğütür durur. Sürekli geçmiş olumsuzlukları düşünmek, kendi yaptığı hataları hatırına getirmek, kendisine yapılan kötülükleri düşünerek kendi kendini strese sokmak da kişiyi bedenen ve ruhen rahatsız eder. Kalbe neşe ve mutluluk verecek, eski olumsuzlukları unutturacak şeyler sunmak gerekir. Diğer taraftan olumsuzlukları içine atmak, bir dost ve yarenle paylaşmamak da insanı mutsuz ve kederli yapar.

Hayatı tek düze yaşamamalı, zaman zaman renklendirmeliyiz. Hz. Ali (ra) “Kalpler de bedenler gibi usanır. Kalpleri dinlendirmek için de bazı çareler arayın.”²³ der. Tekdüze bir hayat yaşarsak, hayatın lezzetini, tadını alamayız. Hayatı genel anlamda verimli, bereketli geçirmek için ara sıra eş, dost ve akrabaları ziyaret, tarihî ve kültürel mekânları gezme, hüsn-i hat, ebru, musikî dinleme, sportif faaliyetler… gibi farklı etkinliklerle süslemeliyiz.

8. İnsan Kendi Hayat Gemisinin Kaptanıdır

Kendi hayatımızın ana aktörü biziz. Rabbimizin bize verdiği cüzi irade ile iyisiyle kötüsüyle, doğrusuyla yanlışıyla aldığımız kararlarımızdan, yaptığımız tercihlerimizden sorumluyuz.

Hayatımızı bir gemiye benzetirsek, biz bu geminin kaptanıyız. Kaptan gemi hakkında nelerden sorumlu ise biz de bize bahşedilen ve emanet edilen hayatımızdan aynı şekilde sorumluyuz. Nasıl ki kaptan sorumlu olduğu gemiyi her türlü zarar ve ziyandan koruyor ise, biz de hayatımızı her türlü zarar ve tehlikeye karşı korumakla mükellefiz. Nasıl ki kaptan, gemiyi kayalıklara sürmek gibi geminin hasarına sebep olacak bir şey yapamazsa, biz de beden ve ruhtan oluşan hayat gemimize zarar vermemeliyiz.

Kötü insanlarla arkadaşlığı, geminin kayalıklara çarpmasına benzetirsek, hayatımıza, bedenî ve ruhi yapımıza zararı dokunacak bu tür arkadaşlıklardan uzak durmalıyız. Resûlullah Efendimizin, “Kişi arkadaşının dini üzeredir. Kiminle arkadaşlık yaptığınıza dikkat edin!”²⁴ ikazını hatırlamalı ve kötü arkadaşlardan uzak durmalıyız. “Tamam ama arkadaşın kötü arkadaş olduğunu nereden anlayacağız?” diye bir soru akla gelebilir. Bunu onun hayat felsefesine, yaşam tarzına, dinin emir ve yasaklarına karşı takındığı tavra bakarak anlayabiliriz.

Toplumsal açıdan ölçümüz, “evrensel ahlak kuralları”; dinî açıdan ölçümüz “İslam dininin kuralları”dır. Başka bir din mensubu ile arkadaş olabiliriz ama “evrensel ahlak kurallarına” uyup uymadığına bakarız. Dindaşımızla arkadaşlık yaparız ama “dini yaşama hassasiyet ve kalitesi”ne bakarız. “Kardeşim biz de Müslümanız” dediği hâlde “içki, kumar, zina…” gibi günahlara dalmışsa, birlikteliğimizin seviyeli ve resmî olmasına dikkat etmemiz gerekir.

Resûlullah (sas) bir hadis-i şerifte; “İyi arkadaş misk satıcısı gibidir, sana misk vermese de kokusu bulaşır. Kötü arkadaş körük çekene benzer, tutuşturduğu ateş seni yakmasa da üzerine dumanı bulaşır.”²⁵ buyurarak, arkadaşın fayda ve zararını ne güzel ifade etmiştir. “Kır atın yanında duran ya huyundan ya suyundan”, “üzüm üzüme baka baka kararır” şeklindeki atasözlerimiz de bizlere, insanın insan üzerindeki etkisini hatırlatır.

İbn Haldun, “Düşmanına yenilmiş milletler, galip gelenin sembollerini, kıyafetini, mesleğini, diğer davranış ve adetlerini taklit etmeye düşkündür.”²⁶ der. Biz, kendi hayat gemimizin kaptanı olarak, kılık kıyafetimizle, yaşam tarzımızla, düşünce ve fikirlerimizle, ideal ve hedeflerimizle İslam ümmetini yüzyıllardır sömürmeye çalışanlara benzememeliyiz. Onlar gibi giyindiğimizde, onlar gibi yaşadığımızda, onlar gibi düşündüğümüzde, onlar gibi bazı hedefler koyduğumuzda bizim onlardan bir farkımız kalmaz. O zaman biz bizlikten çıkmış ve onlar olmuşuzdur.

9. Cankurtaran Olalım

Kur’an-ı Kerim’de, günah işleyerek kendine kötülük edenler, temel kulluk görevlerini yerine getirenler ve hayırlı işlerde yarışan insanlardan bahsedilir.²⁷ Bunu şu benzetmeyle açıklayabiliriz: Deniz veya göl gibi derin bir suya düşen üç tür insan düşünün. Birinci insan tipi, kendini kurtarmak için çaba sarf etmeyen insandır. İkinci insan tipi, kendini kurtaracak çaba ve gayreti gösteren ama kendisiyle bir başkasını kurtaramayacak insandır, çünkü sadece kendine yetebiliyordur. Üçüncü insan tipi ise, kendini kurtardığı gibi başkasını da kıyıya çıkaran cankurtarandır.²⁸

Bazı insanlar hayatı, inandığı değerler çerçevesinde yaşamaz. Bu durum onu zamanla hayatın akışına esir eder. Rabbimizin emrettiği kulluk vazifelerini yapmayarak, yasakladığı bazı fiilleri yaparak kendi kendine zulmeder. Böyle bir kişi bunları aklı ve iradesiyle yaptığı için Yüce Allah katında sorumludur. Kendisi, bu hâlinden kurtulmak için çabalamalı, etrafındaki insanlar da ona bu hâlinden kurtulması için yardım etmelidir. Çünkü insanlar böyle zor durumlarda başkalarının yardımına ihtiyaç duyar. En iyi dost, arkadaşının iyiliğini isteyen ve onu her türlü kötülükten korumaya çalışandır.

Bazı insanlar da hayatı inandığı değerler çerçevesinde yaşar. Şahsi gayretiyle kulluk vazifelerini yapmaya ve günahlardan kaçınmaya çalışır. Böyle bir insan, Rabbinin rızasını kazanan, dünya ve ahiret saadetini elde edecek insandır. Yeter ki bu hâlini bozmadan hayatını devam ettirebilsin. Ancak bu kişinin hayrı ve iyiliği kendisiyle sınırlıdır. Başka insanların hayatına dokunamaz. Bu kişi kendi sorumluluklarını yaptığı gibi başka insanlara da faydalı olmanın yollarını aramalıdır.

Bazı insanlar ise, hayatı inandığı değerler çerçevesinde yaşamakla yetinmez, başkalarının hayatlarına da dokunur. Onları da doğruya, iyiye, güzele kanalize eder. İşte “hayırlı işlerde yarışan” insanlar bunlardır. Şahsi kulluk vazifelerini yaptıkları gibi, yetimleri kollamaya ve fakirlerin ihtiyaçlarını temin etmeye çalışırlar. Darda kalmış kimselere destek olurlar, bildiklerini insanlara anlatarak ve güzel örnek olarak insanları doğruya sevk ederler… Nerede hayra, iyiliğe, yardımlaşmaya, dayanışmaya ihtiyaç varsa onlar oradadır. Biz de yeryüzünde iyiliğin, hayrın, güzelliğin yaygınlaşması için gayret etmeliyiz. Yeryüzünde yâd-ı cemîl ile (güzel bir şekilde) anılacak hatıralar bırakmalıyız.

10. Hayatta, Kimlerle İstişare Edelim?

İstişare, bir meselede bilene danışmak, görüş alışverişinde bulunmak demektir. Yapmak istediğimiz bazı şeylerde tereddütler yaşar ve bu konuda bilen birilerinden, en azından karar aşamasında yardım almak isteriz. Bu hususta Resûlullah (sas) güzel bir tavsiyede bulunmuştur:

“Rabbinden hayırlısını isteyen kaybetmez. Yapmayı düşündüğü şeylerde işin uzmanına danışan pişman olmaz. Harcamalarında iktisatlı davranan fakirleşmez.”²⁹

“İstişare edelim ama kiminle ya da kimlerle?” sorusuna İslam âlimlerinden Mâverdî şöyle cevap verir: “Bir kişi herhangi bir meselede istişare yapmak isterse, beş özelliği kendinde barındıran insanla istişare etsin:

1- İstişare edilecek konuda, tecrübeli ve olgun bir akla sahip olan kişiye danış. Samimi bile olsa cahille, akıllı bile olsa tecrübesiz ile istişare etme. Çünkü cahil seni bilmediğinden, akıllı ise tecrübesizliğinden yanlışa yönlendirir. Cahilin ve tecrübesizin ipiyle kuyuya inilmez.

Dinî konularda cahil insanları rehber edinmekten ve onlarla istişare etmek gibi bir gaflete düşmekten sakınmalıyız. Çünkü yarım hoca dinden eder. Resûlullah (sas) bu durumu şöyle anlatmıştır: “Kuşkusuz Allah, âlimlerin vefatıyla ilmi ortadan kaldırır; sonunda toplumda hiç âlim kalmaz. İnsanlar cahil kimseleri önder edinirler. Bu cahillere birtakım sorular sorulur, onlar da bilgisizce fetva verirler. Böylelikle hem kendileri sapar hem de insanları saptırırlar.”³⁰

Günümüzde bazı insanların, medyumlara, sihir, büyü ve cinlerle uğraşan insanlara, şeyhlik, hocalık, âlimlik taslayan bazı sahtekârlara gidip dertlerine çare aradıklarına şahit olmaktayız. Bu insanlar dinin ve manevi konuların uzmanı olmadıkları için hem kendileri sapmakta hem de başkalarını doğru yoldan saptırmaktadırlar. Bu nedenle biz herhangi bir sorunla karşılaştığımız zaman dinî hizmetler konusunda yetkili olan Diyanet İşleri Başkanlığının şehirlerimizdeki şubeleri olan müftülüklere giderek çare aramalıyız. Aksi hâlde yanlış insanların eline düşer ve onların ellerinde oyuncak oluruz. Bu kişiler bizlere madden zarar verecekleri gibi bizleri tamiri mümkün olmayacak sıkıntılara da sürükleyebilirler.

2- Dinini yaşamaya çalışan kimselere danış. Çünkü böyle bir kişi güvenilirdir. İnsanı bile bile yanlışa sürüklemekten kaçınır. İnsanı yanlışa sürükleme konusunda Allah’tan korkar. Hani demişler ya, “Allah’tan korkandan korkma; kork Allah’tan korkmayandan!”

3- İstişare edeceğin kişinin, sana karşı samimi ve seni seven biri olmasına dikkat et. Çünkü seni sevmeyen, sana haset eden birisi sana hakkı, hakikati göstermeyebilir. Seni doğru yönlendirmeyebilir. Seni seven ise, ancak doğruya yönlendirir.

4- İstişare edeceğin kişinin, kendisini “doğru görüş beyan etmekten engelleyecek” bir meşguliyetinin olmaması gerekir. Örneğin bir yakını vefat etmiş, madden sıkıntıya düşmüş, büyük bir müjdeye kavuştuğu için sevinçten ne yapacağını bilemeyen bir kişi bu duygular içerisindeyken doğru yönlendirme yapamayabilir.

5- İstişare edeceğin kişinin, görüşeceğin konuda herhangi bir beklentisinin ya da hedefinin olmamasına dikkat et! Zira aynı meseleyi kendisi de düşündüğü için şeytan ve nefsin aldatmasıyla, seni yanlış yönlendirebilir.³¹

11. Eğitim ve Öğretim Hayatımız

Eğitim insanın doğumundan itibaren başlar; aile, okul ve çevre yoluyla yaşam boyu devam eder. Öğretim ise, eğitimin planlı programlı yapılan kısmıdır. Öğretim, belirlenmiş olan müfredatı öğrenmek ve bu aşamadan sonra da uzmanlık kazanmak anlamında kullanılır.

Biz gençler, eğitim ve öğretime muhatap olan hedef kitleyi oluşturuyoruz. İyi bir eğitim öğretim almak bizim en temel haklarımızdan biridir. Devletimiz de bize bu yönde imkânlar sunmaktadır. Biz gençler de bu konuda kendi üzerimize düşen hususları yerine getirmekle sorumluyuz. Öğrencilik görevimizi yerine getirmeli, öğrenmeye kendimizi vermeli, bilinçli davranış değişikliklerini hayatımıza yansıtmalıyız.

Zorunlu eğitime başlayan herkes bir şekilde mezun olabilir. Ama asıl sorun, nasıl bir bilgi ve görgü kalitesi ile mezun olduğumuzdur. Hedeflememiz gereken şey, mezuniyetten sonra devletimize, milletimize, ailemize ve ümmete eksik olan bir alanda katkı sunmak, ihtiyaç olan bir alanda yardım etmek, yaralara merhem olmaya çalışmaktır.

Elbette hepimizin maddi ve manevi birtakım problemleri vardır, olacaktır. Dünya hayatında sıkıntısız bir hayat imkânsız gibidir. Sorunlar için mazeret değil çözüm üretmeliyiz. Zaman zaman eğitim-öğretim hayatımızı olumsuz etkileyen bazı engellerle karşılaşabiliriz: Kötü arkadaş, sürekli oyun/eğlence, tembellik… Cenab-ı Hak Kur’an’ı Kerim’de evrensel bir prensip öğretir bizlere: “Ey iman edenler! Siz kendi sorumluluklarınıza dikkat edin. Doğru gittiğiniz takdirde yanlış yola sapanlar size zarar veremez.”³²

Kişi, kendisinin doktoru olmalıdır. Çünkü kendi yaşadıklarını kendinden daha iyi bilen hiç kimse yoktur. Öğrenci, eğitim hayatını planlamalı, kendisi için program yapmalı ve o programı yerine getirip getirmediği konusunda da kendini takip etmelidir.

Allah (cc) Asr suresine, zamana yemin ederek başlamıştır. Allah (cc) bir şeye yemin ediyorsa, o şeyin kıymetli olduğu anlamına gelir. Demek ki zaman değerli ve önemli bir şeydir. Çünkü zaman, Allah’a kullukla, hayır ve hasenatla doldurularak Allah’ın rızasının kazanılacağı bir nimettir. Tam aksine günah ve kötülüklerle doldurulursa da heba edilen bir nimet olur. Resûlullah (sas) önemi dolayısıyla bu hususta şöyle bir uyarıda bulunmuştur:

“İki nimet vardır ki, insanların çoğu onları değerlendirme hususunda aldanmıştır: Sağlık ve boş vakit.”³³

İslam âlimleri, “zaman”ı heba edilmemesi gereken en önemli servet olarak görmüşlerdir. Onlar zamana çok değer vermişler ve zamanı boşa geçirmemek için gayret etmişlerdir. Biz de gençlik yıllarımıza, sağlığımıza, vaktimize, maddi imkânlarımıza gereken kıymeti vererek verimli bir hayat yaşayabiliriz. Çünkü geçen vakit geri gelmeyecek ve bu hayat bir defa yaşanacaktır.

12. Aile Hayatımız

Anne babamız bizim dünyaya geliş vesilelerimizdir. Annemiz, bizi doğuran, büyüten, besleyen, eğiten, hastalığımızda iyileşmemiz için kendini helak eden, mutlu olmamız için elinden geleni yapan, dünyada başka eşi benzeri olmayan bir varlıktır. Bu satırları okurken gözlerimizi kapatıp bu yaşımıza gelene kadar annemizin bizim için yaptıklarını hatırlamaya çalışalım. İnanılmaz fedakârlıklar gelir aklımıza ama beşer olduğumuz için çoğu zaman bunları unutuyoruz.

Allah’ın (cc), “Biz insana anne babasıyla ilgili öğütler verdik. Annesi, güçten kuvvetten düşerek onu karnında taşımıştır. Çocuğun sütten kesilmesi iki yıl içinde olur. Bunun için (ey insan), hem bana, hem anne babana minnet duymalısın, sonunda dönüş yalnız banadır.”³⁴ buyruğu, annemizin üzerimizdeki hakkını net bir şekilde ifade eder. Son derece meşakkatli bir hamilelik süreci, çileli bir doğum, evladı için uykusuz geceler, zahmetli temizlik ve bakım… Bunlar ve daha sayamadığımız nice fedakârlıklar, annenin evladı üzerindeki emeğini ortaya koyar.

Bütün bu emeklerinden ötürü annemizin ayrıcalıklı bir yeri vardır hayatımızda. Resûlullah Efendimiz de bu ayrıcalıklı durumundan dolayı annemize karşı görevlerimiz konusunda bizleri uyarmıştır. Bir gün kendisine gelen bir arkadaşı, “Yâ Resûlallah iyilik etmemi en çok hak eden kimdir?” diye sormuş, Hz. Peygamber “Annendir” buyurmuştur. Sahâbî “Sonra kimdir?” deyince Efendimiz yine “Annendir” buyurmuş, üçüncü sorusunda da aynı cevabı vermiştir. Sahâbî tekrar “Sonra kimdir?” dediğinde ise Resûlullah (sas) “Sonra babandır” buyurmuştur.³⁵

Hayatımızdaki önemli insanlardan biri de babamızdır. Babamız bizim dünyaya dair ihtiyaçlarımızı karşılamak için gerekirse gece gündüz çalışır, yorulur, uykusuz kalır hatta hasta olur. Bizim sıkıntısız bir yaşam sürmemiz için elinden geleni yapar, türlü zorluklara katlanır. Bu nedenle Resûlullah (sas), “Rabbin rızası (hoşnutluğu) babanın rızasına bağlıdır, Rabbin memnuniyetsizliği babanın memnuniyetsizliğine bağlıdır.”³⁶ buyurmuştur.

Anne baba hakkına, onlara karşı hürmet ve saygıya, elimizden geldiği kadar onlara güzel hizmet etmeye son derece dikkat etmeliyiz. Onlara insaflı davranmalı, anne baba haklarını en güzel şekilde yerine getirmeye çalışmalıyız.

Aile içinde bizimle aynı evi paylaşan ve bizim hayat boyu dayanağımız olan kardeşlerimize karşı da nazik ve kibar olmalı, onların haklarına da riayet etmeliyiz. Birbirimize sevgi ve saygıyla da yaklaşmalıyız.

13. Dinî Hayatımız

Ben kimim? Niçin Yaratıldım? Özgürlüğümün sınırı nedir? Dünya hayatında sorumlu olduğum şeyler var mı? Dünya hayatında dilediğim gibi yaşasam ne sakıncası olabilir? Ölüm bir hakikat, öldükten sonra ne olacak? Bu soruların cevabını ancak bir din verebilir.

Felsefe de varlığın hakikatini araştırmış, “Bilgi nedir? Varlık nedir? Toplum nedir?” gibi sorulara cevaplar aramıştır. Felsefe, insanın ve toplumun erdemli olmasını temin edecek bazı prensipler tespit etmiştir ama Hak dinin bildirdiği gibi, insanı ve evreni yaratanın bilgisini verememiştir. İnsanı ve evreni yaratan, yarattığını daha iyi bilmez mi?³⁷ Bir robotu icat eden bir mühendis nasıl ki robotunun özelliklerini, ihtiyaçlarını, eksi ve artı yönlerini bilirse, aynı şekilde Allah (cc) da yarattığı insanın özelliklerini en iyi şekilde bilendir.

Allah’a kul olarak yaratılan, akıl ve irade ile donatılan insanın Allah’a imandan ve kulluktan, Allah’ın rızasını kazanacağı salih amelleri işlemekten uzak yaşaması ne acıdır! Bu nedenle bizi Yaratan’ı bilmeli ve tanımalı, O’na inanmalı ve güvenmeli, inandığımız Rabbimizin bizden istediği kulluk vazifelerini yapmalı, yasakladığı günahlardan kaçınmalıyız. Allah’ın emir ve yasaklarının her birinin bizi dünya ve ahirette mutlu ve huzurlu kılacak olduğunu da unutmamalıyız. Bu emir ve yasaklar bizi bir yandan kötülüklerden korurken bir yandan da fayda ve güzel olan şeylere sevk eder, nefsimizi terbiye eder, başkalarına da faydalı sağlar. Örneğin namaz, kulu kötülüklere meyletmekten koruyan, onun Allah ile olan bağını koruyan ve her an kulluk şuuruyla yaşamasını sağlayan bir ibadettir. Oruç ibadeti ise aç kalmamızı, nefsimizi terbiye etmemizi, maddi sıkıntılar sebebiyle aç olan insanların hâlini anlamamızı ve onlara yardım etmek için gayret etmemizi sağlar. Bu ve diğer ibadetlerin her birinin kendine mahsus faydaları ve gözettiği gayeleri vardır.

13.1. Ben Kimim?

Ben, Allah’ın yeryüzündeki halifesiyim. Bu ne demek? Allah’ın halifesi olmak, “Allah’ın yeryüzünde olmasını istediği şeyleri imkân elverdiğince yapmak.” demektir. Örneğin, Allah (cc) rahmet sıfatına sahiptir. Benim de “kul” olarak, insan olsun, hayvan veya bitki olsun bütün canlılara merhametle davranmam gerekir. Allah (cc) yeryüzünde merhametin hâkim olmasını istemektedir. Ben de O’nun halifesi olarak merhameti yeryüzünde hâkim kılmalıyım. Allah (cc) adildir; O (cc) hiçbir varlığa zulmetmez; her şeyi yerli yerince yapar. Ben de Allah’ın halifesi olarak elimden geldiğince adaleti yeryüzünde hâkim kılmalıyım. Dünyada zulüm olmamalıdır. Hiçbir mazlum zalimin altında ezilmemelidir. Hiçbir insan dini, ırkı, ten rengi, cinsiyeti gibi hususlardan dolayı ötelenmemelidir…

İşte biz kul olarak yeryüzünde Allah’ın halifesi olduğumuzu bilirsek ve ona göre yaşarsak, dünya yaşanılır bir dünya olur ve biz de asli vazifemizi yapmış oluruz.

13.2. Niçin Yaratıldık?

Yaratılma gayemiz Allah’ı bilmek, tanımak, iman etmek ve O’na kulluk etmektir. Allah (cc) Kur’an-ı Kerim’de, “Ben cinleri ve insanları, sadece bana kulluk etsinler diye yarattım.”³⁸ buyurur. Yaratılmama imkânım var mıydı? Külli irade sahibi Allah (cc) yaratmayı murat edince cüzi irade sahibi bizlerin bir seçme şansı olamaz. Tam aksine beni akıllı, irade sahibi, seçme özgürlüğü ile değerli bir varlık olarak, insan olarak yarattığı için O’na şükretmeliyim! Beni yaşayan, üreyen, kendisine verilen vazifeyi yapıp öldükten sonra toprak olup unutulup giden bir varlık olarak yaratmadığı için şükretmeliyim.

Allah (cc), “Biz insanı en güzel biçimde yaratmışızdır.”³⁹, “Andolsun biz insanoğluna şan, şeref ve nimetler verdik; onları karada ve denizde taşıdık, kendilerine güzel güzel rızıklar verdik ve onları yarattıklarımızın çoğundan üstün kıldık.”⁴⁰ buyuruyor. Dolayısıyla insan, toprak olup giden diğer varlıklar gibi değildir, çok kıymetlidir. O zaman bana düşen değer verildiğimi ve sevildiğimi bilmektir. Beni yaratan, yaşatan, çeşitli nimetlerle donatan ve öldükten sonra ahiret hayatında dünyada nasıl yaşadığımı soracak olan Allah’ı bilmek, sevmek ve emrettiği şekilde O’na kulluk etmektir.

Yüce Allah’a iman, insanı değerli kılan özdür. Mehmet Akif Ersoy imanın kişiye kattığı değeri şöyle dile getirir:

İmandır o cevher ki, ilahi ne büyüktür!

İmansız olan paslı yürek, sinede yüktür.

Yüce Allah’a iman ederek, hayatımızın her anını faydalı şeylerle doldurmaya gayret etmeliyiz. Cenab-ı Allah, “O hâlde önemli bir işi bitirince hemen diğerine koyul.”⁴¹ buyruğuyla, daima güzel bir çaba içinde olmamızı emreder. Zira nefsimizi hak ile meşgul etmezsek batıl bizi meşgul eder. Çünkü tabiat boşluk kabul etmez. Belli bir zaman dilimini faydalı bir şeyle doldurmuyorsak, o zaman diliminin faydasız bir şeyle dolacağı açıktır.

13.3. Hayatta Neleri Dikkate Alarak Yaşamalıyız?

Dinimizde hükümlerin temelini “dinin gözettiği ana gayeler” oluşturur. Bunlar, dinin, canın, malın, aklın ve neslin korunmasıdır. Biz de bu gayeleri gözeterek, hayatımızı sürdürmeye gayret etmeliyiz.

“Hayat benim, akıl benim! Hayatıma ister devam ederim, ister son veririm! Aklımı ister yaratılma gayesine uygun kullanırım, ister uyuşturucu maddelerle uyuşturur ve kendimden, insanlığımdan geçerim! Kimse karışamaz!” diyemeyiz. Çünkü can, mal, din, namus/nesil ve akıl, Cenab-ı Allah tarafından bize emanet olarak verilmiştir. “İstediğimi yaparım.” deme hakkına sahip değiliz. Kendimizi kendimiz yaratmadık ki hayatımıza kendimiz son verebilelim. Bu nedenle intihar İslam dininde büyük günah kabul edilmiştir.

Yüce Allah’ın emrettiği dini yaşamalı, canımızı, malımızı, aklımızı, namus ve onurumuzu korumalıyız. Bu değerleri dikkate almadan, gerekli hassasiyeti göstermeden yaşamak bizi hem dünyada hem de ahirette zor durumda bırakabilir. Bu değerlerin korunması insanın kendi faydası içindir. Dini dikkate almadan yaşamak, sığınacağı, yardım isteyeceği bir yaratıcıdan mahrumiyete sebeptir. Canına zarar vermek dünyada kendine eziyet etmektir; malını gerekli gereksiz harcamak, dünyada başkalarına el avuç açar duruma düşürür. Aklını kullanmasına engel olan içki ve uyuşturucu kullanmak, kişiyi insan onuruna yakışmayan zor durumlara düşürür; zina gibi büyük günahlara meyletmek neslin bozulmasına sebep olur.

Sağlığımıza önem vermemiz; zamanın kıymetini bilmemiz; bizleri doğruya sevk edip yanlıştan uzaklaştıran samimi arkadaşlar edinmemiz; anne, baba, kardeş ve akrabalarımızın kıymetini bilmemiz; ilmî ve kültürel gelişimimize önem vermemiz son derece önemlidir. Kıymetli olan şeylerin değeri zamanında bilinemezse elimizden kayıp gidebilir. Bu nedenle hayatımızı planlarken öncelikler sıralaması yapmalıyız. Hayatta bizim için en önemliden daha az önemliye doğru bir taksim yapmalıyız. Bu sıralama değerli şeylerin kıymetini bilmemizi ve ona göre tedbir almamızı sağlar. Kişinin önce sağlık, aile, kişisel gelişim… gibi bir öncelikliler sıralaması yapması daha az önemli olanla uğraşmasına engel olur.

13.4. Özgürlüğümün Sınırı Nedir?

Dünya hayatında sorumlu olduğum şeyler neler? Dünya hayatında dilediğim gibi yaşasam ne sakıncası olabilir?

İnsanın sahip olduğu özellikler iki kısımdır. Birincisi “seçme hakkı olmaksızın” sahip olduğumuz, yani doğuştan sahip olduğumuz özellikler. Irk, dil, ten rengi, cinsiyet gibi kendi seçimimiz dışında bize verilen yani Allah’ın muradı olarak sahip olduğumuz özellikler. İkincisi ise din, meslek ve eş seçimi gibi bizlerin tercihleri olan hususlardır.

Hiç kimse seçmediği özelliklerinden dolayı üstün de olamaz değersiz de. Dolayısıyla Yahudilerin inandığı gibi, üstün bir ırk olamaz. “Bu ırk değerli, diğeri değersiz.” denemez. Çünkü herkesi yaratan Yüce Allah’tır. Bu önemli hususu Peygamber Efendimiz (sas) Veda Hutbesi’nde ne güzel ifade etmiştir:

“Ey İnsanlar! Rabbiniz birdir, babanız da birdir. Hepiniz Âdem’in çocuklarısınız. Âdem ise topraktandır. Arap’ın Arap olmayana, Arap olmayanın da Arap üzerine üstünlüğü olmadığı gibi, kırmızı tenlinin siyah üzerine, siyahın da kırmızı tenli üzerine bir üstünlüğü yoktur. Üstünlük ancak takvada, Allah’tan korkmaktadır. Allah yanında en kıymetli olanınız O’ndan en çok korkanınızdır.”⁴²

Kendi seçmediği özellikleri sebebiyle hiç kimseyi hor görme hakkımız yoktur, olamaz! Öte yandan insanlara din seçimi konusunda da baskı ve zorlama yapamayız. Nitekim Cenab-ı Allah, “Dinde (dine girmede) zorlama yoktur…”⁴³, “…Artık dileyen iman etsin dileyen inkâr etsin…”⁴⁴ buyurmuştur. Bununla birlikte dine girdikten sonra, dinin bireyden beklediği bazı hususlar vardır. Bu da gayet normaldir. Zira din, “insanın dünya ve ahirette mutlu olması, ailevi ve toplumsal düzeninin sağlanması, Allah’ın isteğinin yeryüzünde gerçekleşmesi” için, emirlerine ve yasaklarına riayet edilmesini bekler.

Bizler, dinimizin emrettiği şekilde değil de arzu ve isteklerimize göre yaşarsak kaos ortaya çıkar. Tıpkı modern dünyada olduğu gibi. Savaşlar, insan hayatına kıyma, hayvanlara eziyet etme, açlık, insan onuruna yakışmayan yaşam tarzı, ailevi ve toplumsal düzenin bozulması, boşanmaların artması… Bunlar insanın hırsına yenilerek, kendini gayet doğal olmakla ikna ettiği ve sıradan gördüğü ancak neticesi hiç de hoş olmayan şeylerdir. Bu nedenle Yüce Allah’ın isteklerinden uzaklaştıkça düzensizlik, mutsuzluk ve acı artar.

13.5. Dünya ve Ahiret Arasında Nasıl Bir Denge Kurmalıyız?

Yeryüzüne, Yüce Allah’a kulluk için gönderildik. İnsan olmamız sebebiyle, yaşamımızı devam ettirebilmek için birtakım şeylere ihtiyacımız var. İnsanın dünya hayatında yaşamasını sağlayan, huzur ve refahını temin eden, zorluk ve sıkıntıyı ortadan kaldıran şeylere havâic-i asliyye (asıl ihtiyaçlar) denir. Bunlar: Barınmak için ev, hayatı devam ettirebilecek kadar ev eşyası, bir yerden bir başka yere ulaşım için vasıta ve hayatı devam ettirebilecek kadar gıdaya sahip olmaktır.

Allah (cc) “Allah’ın sana verdiğinden ahiret yurdunu kazanmaya bak ve dünyadan nasibini unutma!”⁴⁵ ayet-i kerimesinde, kulun bir taraftan ahiretini kazanmak için çalışırken diğer taraftan da dünyadaki nasibini aramasını tavsiye eder. Ve yine Allah (cc) kuluna “Rabbimiz! Bize dünyada da ahirette de iyilik ver.”⁴⁶ diye dua etmeyi öğretir.

Dünya ve ahiret dengesi meselesi kültürümüzde izah edilirken, kuşun iki kanadı örnek verilir. Kuş nasıl ki tek kanatla uçamazsa insan da sadece dünyaya meylederek ya da sadece ahirete yönelerek saadet ve mutluluğa erişemez. Bu nedenle hayatımızı bu dengeye riayet ederek yaşamamız gerekir.

Peygamber Efendimizin ashabından yani arkadaşlarından bazıları yaşadıkları İslami hayatın yeterli olmadığını, İslam’ı daha güzel bir şekilde yaşamaları gerektiğini düşünmüşlerdir. Bu çerçevede bir sahâbî gece boyu ibadet etmeye, diğeri her gün oruç tutmaya bir diğeri de evlenmeyip kendini sürekli ibadete vermeye karar vermiştir. Hz. Peygamber bu durumu öğrenince sinirlenmiş ve “Şöyle şöyle söyleyen sizler misiniz? Allah’a yemin ederim ki, ben sizin Allah’tan en çok korkanınız ve en çok sakınanınızım. Bununla beraber ben bazen oruç tutarım, bazen oruç tutmam. (Gecenin bir kısmında) nafile namaz kılar, (bir kısmındaysa) uyurum. Aynı zamanda ben evlenirim. Kim benim sünnetimden yüz çevirirse, benden değildir.”⁴⁷ buyurmuştur. Böylece o bizlere dengeli bir hayat yaşamamız gerektiğini öğretmiştir.

Bir diğer hadis-i şerifinde de Hz. Peygamber, “Rabbinin senin üzerinde hakkı vardır. Bedeninin senin üzerinde hakkı vardır. Ailenin senin üzerinde hakkı vardır. Her hak sahibine hakkını ver.”⁴⁸ buyurmuştur. Böyle söyleyerek insanın ahiret için çalışırken, dünyada üzerine düşen vazifelerini ihmal etmemesi gerektiğini, bedeninin, ailesinin ve üzerinde hakkı olanlara karşı sorumluluklarını yerine getirmesi gerektiğini bizlere haber vermektedir.

Mevlânâ Hazretleri de dünya ve ahiret dengesini gemi ve deniz metaforu ile açıklamıştır. Bir geminin ilerleyebilmesi için nasıl suya ihtiyacı varsa insanın da dünya hayatında yaşamını devam ettirebilmesi için dünyalığa ihtiyacı vardır. Ancak geminin ilerlemesini temin eden su geminin içine dolduğunda nasıl geminin batmasına sebep oluyorsa, yaşamasını sağlayan nesnelerin sevgisi de insanın kalbini işgal ettiğinde o insanın manevi hayatını sekteye uğratır. Bu nedenle dünyalık şeylerin sevgisini Allah ve Resûlü’nün sevgisinin önüne geçirmemeliyiz.

Dünya ve ahiret dengesini güzel bir şekilde sağlayabilmek için Peygamber Efendimizin şu duasıyla Mevlamızdan yardım isteyelim: “Allah’ım! İçinde yaşadığım, geçimimi sağladığım dünyamı ve ebedî yaşayacağım ahiretimi benim için hayırlı kıl. Hayatımda her türlü hayrı ziyadesiyle ihsan eyle”.⁴⁹

13.6. Ölüm Bir Hakikat! Öldükten Sonra Ne Olacak?

Hayat şartları bazı kimseler için kolay, bazıları için zor olabilir. Kimi zengin ve rahat yaşarken, kimi fakirlik ve mahrumiyet içinde hayat sürebilir. Ama ister zengin olalım ister fakir olalım Rabbimizin bizim için takdir ettiği ömür sermayesi bir gün bitecektir. Dünya hayatının bir gün son bulması konusunda zengin-fakir, amir-memur, patron-işçi herkes eşittir. O hâlde son bulacak bir ömürden sonra bizi bekleyen nedir?

Ölüm son değil, ebedî hayatın başlangıcıdır. Ölüm, ahiret hayatında “dünyada iken nasıl yaşadığımızdan” sorgulanma vakti gelene kadar, bütün ümmetlerin imtihanını bitirmesini beklemek için Cenab-ı Allah’ın takdiridir.

Önceki peygamberler ve ümmetler gelip geçti. Şimdi sıra Hz. Muhammed’in ümmetinde yani bizlerde. İmtihan süremizi bitirdikten sonra öleceğiz (küçük kıyamet) ve bütün insanların imtihanı bitene kadar bekleyeceğiz (berzah alemi). Bütün insanlar imtihân için yaşamaları gereken süreyi bitirdiklerinde ahiret hayatına intikal için kıyamet kopacak (büyük kıyamet).

Ahirette mahşer meydanında toplanıp Yüce Allah’ın huzurunda hesap vereceğiz. Bu hususta Allah (cc), “Her insanın sorumluluğunu omuzuna yükledik. Kıyamet gününde insana, açılmış vaziyette önüne konulacak olan bir kitap çıkaracağız. Oku şimdi kitabını! Bugün kendini yargılamak üzere kendi nefsin yeter!”⁵⁰ buyurarak, yapılan her amelin amel defterine kaydedildiğini ve ahirette bunların hesabının sorulacağını haber vermektedir. Bu nedenle, “inkâr edilemeyecek ölüm sonrasında” gelecek olan ahiret hayatına iman etmeli ve ona hazırlanmalıyız. Bunun için de hesap günü yani Ahiret gelmeden önce kendimizi hesaba çekmeliyiz.

Sonuç

Hayatta aynı anda birden fazla sorunla mücadele ederiz. Bizler, “Ben sadece şu problemle mücadele ederim geri kalanlarıyla mücadele etmem.” diyemeyiz. Çünkü hepsi bizim problemimizdir. Aynı anda hem ders çalışmakla hem genel kültür bilgimizi artırmakla, hem sosyal faaliyetlere katılmakla hem anne babamızın hizmet ve taleplerini yerine getirmekle hem de kulluk vazifelerimizi yerine getirmekle yükümlüyüz. Bunların üstesinden gelmeliyiz, gelebiliriz de. Zira Allah (cc), insana güç yetiremeyeceği şeyi yüklemez.

Dünya sorumlulukları ile ahiret sorumluluklarını güzel bir şekilde kaynaştırmalıyız. Birini diğerine feda etmemeliyiz. Güzel ve kaliteli bir eğitim süreci, iyi bir meslek seçimi, başladığımız işe dört elle sarılıp işimizi en iyi şekilde yapmak gibi dünya sorumluluklarımızı iyi yerine getirmeliyiz ki, başkasına el açar konuma düşmeyelim.

Unutmayalım ki hayat, bizlere verilen en büyük nimetlerdendir. Bu nimetin kıymetini bilmemiz gerekir. Bu ise hayatı, veriliş amacına uygun bir şekilde yaşamakla gerçekleşebilir. Öte yandan hazza dayalı bir hayat anlayışı, gelip geçici heveslerin peşinden koşmaktır. Bitmez tükenmez istekler, gelip geçici arzular, doymak bilmez hazlar kişiyi oyalayan oyuncaklar gibidir. Bunlarla oyalanan kişi, asıl yapması gerekenleri yapamaz. Bu nedenle peşinden koştuğumuz şeylerin gerekli mi gereksiz mi olduğunu sık sık sorgulamalıyız.

Kendini zaman zaman hesaba çeken kişi yanlış yaptığı şeyleri fark edip zarardan dönebilir. Zararın neresinden dönersek kardır. Asıl zarar, kayıp olduğunu bile bile kayıpta ısrar etmektir. Kazananlar, elbette ki çözüm için kararlı adım atan ve bunda sebat edenler olacaktır.

Kaynakça

Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, thk. Şuayb el-Arnaût - Âdil Mürşid, 45 Cilt, Müessesetü’r-Risâle, Beyrut, 2001.

Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail, el-Camiu’l-Müsnedi’s-Sahihi’l-Muhtasar min Umûri Rasûlillahi Sallâllahu Aleyhi ve Sellem ve Sünenihi ve Eyyâmih, thk. Muhammed Züheyr b. Nâsır, 6 Cilt, Dârü Tavgü’n-Necât, Mısır, 2001.

Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş’as es-Sicistânî, es-Sünen, thk. Muhyiddin Abdulhamid, 4 Cilt, Dârü’l-Kütübi’l-Arabî., Beyrut, ts.

Işık Emin, Kime Kulsun?, Tuti Kitap, İstanbul, 2016.

Fahreddin Râzî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer, Mefâtihu’l-Gayb, 32 Cilt, Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, Beyrut, 2000.

İbn Abdilber, Câmi‘u Beyâni’l-İlm ve Fazlihi ve Mâ Yenbağî fî Rivâyetihî ve Hamlihî, thk. Ebü’l-Eşbâl ez-Zührî, 2 Cilt, Dârü İbni’l-Cevzî, el-Memleketü’l-Arabiyyetü’s-Suûdiyye, 1994.

İbn Haldun, Mukaddime, çev. Süleyman Uludağ, 2 Cilt, Dergah Yayınları, İstanbul, 5. Basım, 2007.

İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed b. Yezîd, es-Sünen, thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî, Dârü’l-İhyâi’l-Kütübi’l-
Arabiyye, Kahire, ts.

Mâverdî, Ebû’l-Hasan Ali b. Muhammed, Edebü’d-Dünyâ ve’d-Dîn, Dâru’l-Minhâc, Beyrût, 2013.

Müslim, Ebü’l-Hasen Müslim b. Haccâc el-Küşeyrî, el-Müsnedü’s-Sahîhi’l-Muhtasar bi Nakli’l-Adli ani’l-Adli İlâ Rasûlillahi Sallallahu Aleyhi ve Sellem, thk. Muhammed Fuad Abdulbâki, 5 Cilt, Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, Beyrut, ts.

Nesâî, Ebû Abdirrahmân Ahmed b. Şuayb, es-Sünenü’l-Kübrâ, ed. Hasan Abdülmin’im Şelebi, 10 Cilt, Müessesetu’r-risâle, Beyrut, 2001.

Payot, Jules, İrade Terbiyesi, çev. Hakan Alp, Ediz Yayınevi, İstanbul, 14. Basım, 2019.

Schumacher, E.F., Aklı Karışıklar İçin Kılavuz, çev. Mustafa Özel, Kure Yayınları, İstanbul, 4. Basım, ts.

Sibâî, Mustafa b. Hasenî es-, Hakezâ Allemetnî el-Hayâtü, el-Mektebu’l-İslâmî, Dimeşk, 1997.

Taberânî, Ebü’l-Kāsım Ahmed b. Eyyûb, el-Mu‘cemü’l-Evsat, thk. Târik b. ‘İvadullah - Abdülmühsin b. İbrâhim, 10 Cilt, Dârü’l-Haremeyn, Kâhire, ts.

Tayâlisî, Ebû Dâvûd Süleyman b. Dâvûd, el-Müsned, thk. Muhammed b. Abdülmühsin et-Türkî, 4 Cilt, Dârü Hicr, Mısır, 1. Basım, 1999.

Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ, el-Câmiü’s-Sahîh (es-Sünen), thk. Beşşâr Avvâd Ma’rûf, 6 Cilt, Dârü’l-Garbi’l-İslamî, Beyrut, 1998.

1 Dr. Öğr. Üyesi Mehmet ÇETİN, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Temel İslam Bilimleri Ana Bilim Dalı Hadis Bilim Dalı.

2 Müslim, “el-Cenne ve Sıfatü Naîmihâ ve Ehlihâ”, 71.

3 Ahzâb, 33/72.

4 Tîn, 95/4.

5 Hicr, 15/29.

6 E.F. Schumacher, Aklı Karışıklar İçin Kılavuz, 41-53.

7 A‘râf, 7/179.

8 Buhârî, “Merdâ”, 3; Tayâlisî, Müsned, 1/174, (No. 212); Ahmed b. Hanbel, Müsned, 3/78.

9 Enbiyâ, 21/83.

10 Yûsuf, 12/86.

11 Tâhâ, 20/121.

12 Enbiyâ, 21/87.

13 Bakara, 2/37.

14 Enbiyâ, 21/87; Kalem, 68/48.

15 İbn Mâce, “Zühd”, 30.

16 Nesâî, es-Sünenü’l-Kübrâ, Mevâiz, 11832.

17 Müslim, “el-Cenne ve Sıfatü Naîmihâ ve Ehlihâ”, 71.

18 Müslim, “ez-Zikr ve’d-Duâ ve’t-Tevbe ve’l-İstiğfâr”, 13.

19 Mustafa b. Hasenî es-Sibâî, Hakezâ Allemetnî el-Hayât, 25.

20 Müslim, “ez-Zikr ve’d-Duâ ve’t-Tevbe ve’l-İstiğfâr”, 10.

21 Râzî, Mefâtihu’l-gayb, 32/278.

22 Buhârî, “Ezan”, 36.

23 İbn Abdilber, Câmi‘u Beyâni’l-İlm ve Fazlihi, 1/433 (659).

24 Ebû Dâvûd, “Edep”, 19.

25 Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 32/399 (19624).

26 İbn Haldun, Mukaddime, 1/361.

27 Fâtır, 35/32.

28 Emin Işık, Kime Kulsun?, 78-80.

29 Taberânî, el-Mu‘cemü’l-Evsat, 6/365 (6627).

30 Buhârî, “İlim”, 34, “İ’tisâm”, 7; Müslim, “İlim”, 13, 14.

31 Mâverdî, Edebü’d-dünyâ ve’d-dîn, 485-488.

32 Mâide, 5/105.

33 Buhârî, “Rikâk”, 1.

34 Lokmân, 31/14.

35 Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 14/86 (8344).

36 Tirmizî, “Birr”, 3.

37 Mülk, 67/14.

38 Zâriyât, 51/56.

39 Tîn, 95/4.

40 İsrâ, 17/70.

41 İnşirâh, 94/7.

42 Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, 38/474 (23489).

43 Bakara, 2/256.

44 Kehf, 18/29.

45 Kasas, 28/77.

46 Bakara, 2/20; A’râf, 7/156.

47 Buhârî, “Nikâh”, 1.

48 Buhârî, “Savm”, 51.

49 Müslim, “Duâ”, 71.

50 İsrâ, 17/13-14.

ŞÜKÜR VE BİZ¹

Giriş

“Allah’ım! Seni anmak, sana şükretmek ve sana güzelce ibadet edebilmek için bana yardım et!”²

Şükür, genel olarak yapılan iyiliği bilmek ve onu yaymak, iyilik edeni iyiliği sebebiyle övmek; ona minnet duymak anlamlarına gelir. Daha özel anlamda ise, Yüce Allah’tan veya insanlardan gelen nimet ve iyilikten dolayı duyduğumuz ve gösterdiğimiz minnettarlıktır. Bu bağlamda nimete söz ve fiillerle karşılıkta bulunmamız, Allah’a itaat edip günah işlemekten uzak durmamız O’nun nimetlerine şükretmek demektir.³

Günlük hayatımızda sıklıkla şükür ifadelerini duyar ve kullanırız. Örneğin bir süredir beklediğimiz bir şey gerçekleşince “Hele Şükür!” diyerek, Allah’ı anmayı ihmal etmeyiz. Yine “Nasılsın?” sorusuna sadece “İyiyim, teşekkürler.” demek yerine “Çok şükür, iyiyim. Teşekkür ederim.” Ya da “Elhamdülillah, iyiyim. Teşekkürler.” şeklinde cevap veririz. Biz Müslümanlar alışkanlık hâline getirdiğimiz bu cümle ile hem bize verdiği sıhhat, mal, huzur gibi nimetler sebebiyle Yüce Allah’a şükrederiz hem de halimizi hatırımızı soran insanlara teşekkür ederiz.

1. Niçin Şükrederiz?

“Bu, şükür mü yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınayan Rabbimin bir lütfudur. Şükreden ancak kendisi için şükretmiş olur, nankörlük eden ise bilsin ki Rabbimin hiçbir şeye ihtiyacı yoktur, bilakis o kerem sahibidir.”⁴

Şu soruya yanıt vermemiz, şükrün hayatımızdaki değerini anlamamız açısından önemlidir: Cenab-ı Allah, insanların şükrüne muhtaç değilken, neden ayetlerde ve hadislerde müminlerin şükretmesi gerektiği ifade edilir?

Başta da ifade edildiği gibi şükür, verilen nimete, yapılan iyiliğe karşı Yüce Allah’a minnet duymaktır. Şükretmemek ise nimetin ve iyiliğin değerini bilmemek, bir bakıma nankörlük etmektir. Bundan dolayı iman ile şükür arasında yakın bir ilişki vardır. Allah (cc), kullarının imanlarına ve şükürlerine muhtaç değildir. Fakat kullar, şükretmeye ve yüce bir yaratıcıya iman etmeye ihtiyaç duyarlar. Nitekim ayet-i kerimede de şükretmenin kulun kendisi için gerekli olduğuna işaret edilir:

“Kim şükrederse, ancak kendisi için şükretmiş olur. Kim de nankörlük ederse, bilsin ki Allah her bakımdan sınırsız zengindir, övülmeye lâyıktır, kimsenin şükrüne ihtiyacı yoktur.”⁵

O hâlde şükür, müminin hayatında nasıl bir rol oynar? Bundan sonraki başlıklarda bunu görelim.

2. Şükür, Sahip Olunan Nimetlerin Farkındalığını Artırır

Bizler sahip olduğumuz ve bize bahşedilen nimetlerin şükrünü yerine getirmeye çalışırken, aslında ne kadar çok nimet içinde bulunduğumuzu fark ederiz. Günlük yaşamda varlığına alıştığımız için pek kıymetini anlamadığımız nice nimetler vardır. Onların değerini ancak geçici veya daimi süreyle kaybettiğimizde fark ederiz. Örneğin, en basitinden grip olduğumuzda dahi, rahat nefes almanın, güzel bir uyku çekmenin, rahatça yiyip içmenin ne kadar değerli olduğunu anlarız. Ki bu hastalıklar, nimetlerin geçici olarak kesintiye uğramasıdır. Bu durumda sabretmeli, sağlığımıza kavuştuğumuzda da şükretmeliyiz.

Bilelim ki Rabbimiz bizlere lütfettiği göz, kulak, dil, gönül gibi yetiler üzerinde düşünmemizi ve bunlar için şükretmemizi istemektedir: “Allah, sizi annelerinizin karnından hiçbir şey bilmezken çıkardı ve umulur ki şükredersiniz diye işitme, görme duyuları ve gönüller verdi.”⁶

Yukarıdaki ayet-i kerimede bahsedilen nimetlerin varlığına o kadar alışmışız ki, bunların önemini, Yüce Allah’ın bize verdiği güzel nimetler olduğunu zaman zaman unutabiliyoruz. Hâlbuki bunlar bizim için vazgeçilmesi en zor nimetlerdir. Bütün dünyayı versek bile, Cenab-ı Allah’ın bize verdiği görme, işitme, tat alma, düşünme, sevme vb. özellikleri kaybedince yeniden elde edemeyiz. İşte şükretmek, bir anlamda bunların hayatımızdaki işlevlerini fark etmek demektir.

Özellikle 2020 yılında bütün dünyada büyük sıkıntılara sebep olan ve olmaya devam eden Covid-19 (Corona virüsü) küresel salgını bizlere çok önemli mesajlar verdi. Bu süreçte nefes alabilmenin, maskesiz dışarı çıkabilmenin, yakınlarımıza sarılabilmenin, rahatça seyahat edebilmenin, yediklerimizden tat alabilmenin ve de çoğunlukla şikâyet ettiğimiz okullarımıza gidebilmenin ne kadar değerli nimetler olduğunu anladık. Bu hastalık vesilesiyle sahip olduğumuz fakat kıymetini bilmediğimiz nimetleri fark ettik. Bu zorlu zamanların bize öğrettiği en önemli derslerden biri de şüphesiz, nimetlere daha çok şükretmemiz gerektiği oldu.

3. Şükür, Varlığa, Elimizde Olana Odaklanmayı Sağlar

Bize sunulmuş maddi ve manevi imkânlara şükretmek, hayatımızdaki eksiklikler yerine sahip olduklarımıza yönelmemizi sağlar. Çünkü bütün insanlar hayatlarında bazı şeylerin eksikliğiyle ya da yokluğuyla imtihan olurlar. Bu konuda Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “Andolsun ki sizi biraz korku ve açlıkla, bir de mallar, canlar ve ürünlerden eksilterek deneriz. Sabredenleri müjdele.”⁷

Biz Müslümanlara düşen, yokluk hâlimize sabretmemiz ve elimizdeki imkânları en iyi şekilde değerlendirmeye çalışmamızdır. Şükür sahibi insanı diğerlerinden ayıran en önemli şey, çok fazla imkâna sahip olmasa bile yokluğa sabredip, sahip olduklarını en iyi şekilde değerlendirmesidir. İsyan etmek yerine hayatındaki sıkıntılara çözüm üretmeye çalışmasıdır.

Tarihte ve yaşadığımız dünyada önde gelen şahsiyetlerin hemen hiçbiri büyük bir varlıkla rahatlık içinde başarılı olmuş değildir. Onlar, hayatın getirdiği bütün buhran ve sıkıntılara göğüs gererek ayakta kalmayı başarmışlardır. Onları başarılı yapan şey, basit bir şekilde ifade edecek olursak, düştükleri sıkıntılar yerine neler yapabileceklerine odaklanmaları olmuştur. Örneğin her sene gerek lise giriş sınavında gerekse üniversite sınavında derece yapanların genelde büyük bir özveriyle çok zor şartlar altında çalışarak başardıklarını görmekteyiz. Bunlardan birisine haberlerde şöyle yer verilmiştir:

“Sakarya’da babasının yanında çay satarak aile bütçesine katkı sağlayan E.F.E. ders çalışmayı da ihmal etmeyerek hazırlandığı üniversite sınavında Tıp Fakültesini kazanmanın mutluluğunu yaşıyor: ’Yaşadığım yerde dershane yok. 1.5 saat yol giderek dershaneye gidiyordum, sonra gidemedim. Test kitaplarımı çözdüm. Çözdüklerimi sildim, bir daha çözdüm. Kimseden yardım almadan 6 ay hem babama yardım ettim hem de ders çalıştım.’”⁸

Bir başka örneği ise bilim dünyasından verelim: ALS hastası olan ve üniversite yıllarından beri tekerlekli sandalyeye bağlı yaşayan dünyaca ünlü teorik fizikçi Prof. Dr. Stephen Hawking hastalığı ile ilgili şöyle söylemiştir: “Olabildiğince normal bir hayat sürmeye çalışıyorum ve durumumu düşünmüyorum ya da yapamayacağım şeyler için pişmanlık hissetmemeye çalışıyorum.”⁹

Görüldüğü üzere Hawking’in hastalığına karşı yaklaşımı, şükrün bize kazandırdığı en önemli vasıflardan biri olan; sahip olduklarını en iyi şekilde yönetme ve güç yetiremeyeceği konulara hayıflanarak hiçbir faydası olmayacak düşüncelerden uzak durmaya işaret etmektedir.

4. Şükür, Kul ile Allah Arasındaki Bağı Kuvvetlendirir

“Öyleyse yalnız beni anın ki ben de sizi anayım. Bana şükredin, sakın nankörlük etmeyin.”¹⁰

Bizler Yüce Allah’ın bizlere yaptığı iyilikler sebebiyle şükrederken, aynı zamanda düzenli olarak Rabbimizi zikretmiş oluruz. Böylelikle bizi yaratan yüce kudreti hayatımıza dâhil ederek, O’nunla daha yakın bir bağ kurarız. Allah’a şükrederek, O’nu hoşnut ettiğimiz gibi, Rabbimiz yanında kendi derecemizi de yükseltmiş oluruz. Allah (cc) ile kurduğumuz bu kuvvetli bağ, her insanın ihtiyaç duyduğu temel bir durumdur. Çünkü insanlar, hayat karşısında acizdirler.

Hepimiz yaşamımız boyunca deprem, sel, hastalık vb. gibi doğal afetlerle ya da diğer insanlardan kaynaklanan ve gücümüzü aşan birçok durumla karşılaşabiliriz. Eğer bütün sıkıntıları giderecek ve sabrettiğimiz takdirde bizlere mükâfat verecek bir yaratıcıya dayanmazsak, yaşam bizler için katlanılmaz bir hâl alacaktır. Bundan dolayı şükür, Cenab-ı Allah ile bağımızı sağlamlaştırarak bizleri daha güçlü kılacaktır.

Kur’an-ı Kerim’de yer alan şu dua, şükür hakkındaki sözlerimizin daha anlaşılır hâle gelmesine katkı sağlayacaktır: “Bizden hüznü giderip yok eden Allah’a hamd olsun; şüphesiz Rabbimiz, gerçekten bağışlayandır, şükrü kabul edendir.”¹¹

Şüphesiz kalplerimiz Yüce Allah’ın elindedir. O’nun her türlü kederimizi sevince dönüştürmeye gücü yeter. Bizler bunun bilincinde olarak Allah’a şükredersek hem Rabbimizle bağımız kuvvetlenir hem de sıkıntılarımıza karşı daha dayanıklı hâle geliriz.

Peygamber Efendimiz şükretmeyi bir hayat tarzı olarak algılamış ve bunu yaşamının her anında göstermiştir. Günlük rutinlerinde bile devamlı olarak şükretmeyi ihmal etmemiş ve Yüce Allah’tan kendisine şükretme bilinci vermesi için sıklıkla dua etmiştir.¹² Çünkü eğer nimet içerisinde iken Rabbimize şükrederek O’nu anmaz ve yakınlık kurmaz isek sıkıntılı anlarda O’na yönelmemiz zor olacaktır.

Şöyle düşünelim; hangimiz sadece işi düştüğünde bizi arayan, bunun dışındaki zamanlarda ise hâl hatır sormayan hatta selam bile vermeyen bir arkadaşımıza yardım etmek isteriz. Yardım etsek dahi onu sever miyiz? Bu hâlinden hoşnut olur muyuz? Hepimiz bu soruya “hayır!” cevabını veririz. Elbette Rabbimizin kapısı bizlere daima açıktır. Ne yaparsak yapalım, yaptığımızdan vazgeçersek affetmeye hazır olduğunu söylemiştir. Ancak Rabbimiz de kendisine şükretmeyi ihmal etmememizi istemektedir.

Kur’an’da gemilerde keyifle seyahat ederken bir felaket olduğunda hemen Allah’a yönelen insanlardan bahsedilir. Bu insanların karaya sağ salim çıktıklarında sıkıntı esnasındaki yalvarmalarını unutarak Allah’tan uzaklaştıkları ifade edilir. Yüce Allah böyle insanları “çok nankör” olarak nitelendirmiştir.¹³ Bundan dolayı her hâlimize şükretmeyi alışkanlık edinmeli ve Rabbimizin bizim hâlimizden haberdar oluğunu unutmamalıyız.

5. Şükür, İnsanlar Arasındaki İlişkileri Düzenler

Resûlullah buyuruyor ki;
“İnsanlara teşekkür etmeyen,
Allah’a da şükretmez.”¹⁴

Şükür, bize nimet verene teşekkür etmektir. Sahip olduklarının kıymetini bilen, kendisine bahşedilen iyilikler sebebiyle Allah’a şükreden insan, aynı zamanda vefakâr, minnettar ve kadir-kıymet bilen insandır. Müslümanın bu hâli, onun ayırt edici bir ahlaki özelliğidir. Şükretmeyi, yaşam tarzı ve karakterimizin bir unsuru hâline getirirsek, diğer insanlarla ilişkilerimizde de iyiliğin değerini bilir, hiç kimseye karşı nankörlük etmeyiz. Bize yapılan iyiliklere nezaket gösteririz, teşekkür etmeyi ihmal etmeyiz.

Nezaket, biz Müslümanların en belirgin özelliklerinden biri olmalıdır. Bütün insanlar nezaket gösterilmesinden hoşlanır. Bunun aksi olan kabalık, nankörlük gibi tavırlardan ise rahatsız olur. Doğal olarak, Yüce Allah’a şükrederek nimetin farkında olursak, diğer insanların bize yaptığı iyiliklere de teşekkür etmeyi biliriz. Peygamber Efendimiz yukarıda zikrettiğimiz hadisinde insanlara teşekkür etmeyen kişilerin, Allah’a da şükredemeyeceklerini vurgulamıştır. Böylelikle o, şükrün insan ilişkilerini düzenleyen toplumsal değerine vurgu yapmıştır.

Teşekkür etmenin insan ilişkilerine etkileri üzerine araştırmalar yapan Dr. Sara Algoe, bu konuda şunları söylemektedir: “Şunu biliyoruz ki sigara ve obezite sağlımız için ne kadar zararlıysa, sağlam sosyal ilişkiler de sağlımız için bir o kadar faydalıdır. Uzun ve sağlıklı bir yaşam için iyi ilişkiler kurmalı, iyi ilişkiler içinse teşekkürün gücünü hayatımızda kullanmayı bilmeliyiz. Nitekim bu ilişkiler iki taraflı fayda sağlamaktadır. Daha çok sevilmenin ve daha uzun yaşamanın sırrı teşekkür etmektedir.”¹⁵ Bu sözlerle o, insanlara teşekkür etmenin sosyal hayattaki önemini vurgulamıştır.

İlkel olarak gördüğümüz Kızılderililerin her eğitim yılının sonunda, hasat mevsiminin ardından ya da başka bir işi tamamladıktan sonra yaptıkları “Şükran Konuşması” da bizlere ders niteliğindedir:

-Benim burada olmama yardımcı olan insanlara; annem, babam, eşime, elbiselerimi ve ayakkabılarımı diken kişiye, yemekleri pişiren herkese...

- Yediğimiz her şeyin yetişmesine olanak sağlayan ve bize veren yeryüzüne, toprağa…

- Yeryüzünün sularına; yağmura, nehirlere, şelalelere, göllere, denizlere...

- Bizim her türlü meyvemizi veren ve soluk almamıza olanak sağlayan ağaçlara...

- Şifa verici otlara ve bu otların nasıl kullanılacağını bilen ve bu bilgiyi gelecek nesillere aktaran insanlara...

- Sesleriyle ruhumuzu ve aklımızı yücelten kuşlara...

- Her şeyin kaynağı olan güneşe...

- Yaşamda dengeyi ifade eden aya...

- Yıldızlara; bizim eski hikâyelerimizin gök kubbesini oluşturan yıldızlara…

- Büyük sır olan Yaratıcımıza... Şükranlarımı sunuyorum. Şimdi aklımızla ve ruhlarımızla birlik olarak bugünü kutluyoruz.¹⁶

Görüldüğü üzere Kızılderililerin bu şükür konuşması, Allah’a şükür ile birlikte bütün varlığa teşekkür etmeyi içinde barındıran örnek bir davranıştır.

6. Şükür, Kişilik Gelişimine Katkı Sağlar

Resûlullah buyuruyor ki;
“İman iki kısımdır. Yarısı sabır, yarısı şükürdür.”¹⁷

Şükrün, insanın sahip olduklarına odaklanmasını ve elindeki nimetin kıymetini bilmesini sağladığını ifade etmiştik. Şükretmeyi alışkanlık hâline getirmiş insan, sıkıntılara da sabretmeyi öğrenir. Sabır ve şükür, başımıza gelecek iyi ya da kötü her hâle karşı göstermemiz gereken temel iki duruştur. Bunlar, bizim daha güçlü bir kişiliğe sahip olmamızı ve karşılaştığımız problemlerle başa çıkma yeteneğimizi artırır.

Şükür sayesinde hayata karşı daha olumlu bir bakış açısı kazanır ve olaylardaki iyi yönleri görmeyi öğreniriz. Sıkıntılara sabrederek ise bunun ahirette bize mükafat olarak geri döneceğini umarız ve böylece hayatın zorlukları altında ezilmeyiz.

Öte yandan şükrün bize sunduğu olumlu bakış açısı sayesinde sahip olduğumuz potansiyele, yeteneklerimize odaklanarak iyi yönlerimizi geliştirebiliriz. Peygamber Efendimiz mutlu ve huzurlu zamanlarda şükreden, sıkıntılı ve zorlu zamanlarda ise sabreden müminden övgü ile bahsetmiş ve bu olgun tavrın inananların hayranlık verici bir özelliği olduğunu söylemiştir. 18

Son yıllarda internetin yaygınlaşması ile ortaya çıkan sosyal medya uygulamalarının insanlar arası etkileşimi arttırdığını görüyoruz. Hepimizin dikkatini çekmiştir, sosyal medyada paylaşılan fotoğraflarda insanlar genellikle mutludur ve mutluluklarını başkalarına “göstermek” isterler. Burada özellikle “mutluluğu göstermek” ifadesini tercih ettik. Çünkü çoğunlukla bu fotoğraflar “mutluluğu paylaşmak” için değil, başkalarına nispet yapmak, “Ben mutluyum.” mesajı vermek için yayınlanır.

Şüphesiz sosyal medya uygulamaları ile sosyalleştiğimiz bu süreç bizlerde de değişikliklere sebep olmuştur. Çünkü biz evde otururken ya da annemize babamıza yardım ederken arkadaşlarımızın tatil ve eğlence fotoğraflarını görünce “Keşke ben de onun imkânlarına sahip olsaydım.” diye içimizden geçirebiliyoruz. Paylaşım yaparken ise o andaki mutluluğu yaşamak yerine bu mutluluğu fotoğraflayıp başkalarına göstermeye çalışıyor olabiliriz. Böyle bir durumda hem anı hem de mutluluğu kaçırıyoruz.

Gelinen noktanın tehlikesini göstermesi açısından şu bilgi önemlidir: Verilere göre son 6 yılda 278 insan öz çekim (selfie) yapmak isterken hayatını kaybetmiştir.¹⁹ İşte bu başkalarına gösterme ve etkileşimde olma isteği bizlerde olumsuz etkiler yapmaktadır. Daha az şükredip, başkalarının yaşadıkları hayata özenmek bunlardan biridir. Yine bu paylaşımlara bakan insanların, hayatlarından şikâyetleri, memnuniyetsizlikleri ve bencillikleri artmaktadır.

Peygamber Efendimizin (sas) müminin özelliği olarak bahsettiği “varlıkta şükür, yoklukta sabır” hâlini hayatımıza uygularsak, ne kendimizi başkaları ile kıyaslar mutsuz oluruz ne de sahip olduğumuz nimetleri israf ederiz. Sonuçta daha huzurlu bir hayat sürer ve olumlu bir bakış açısı ediniriz.

Şükrün kişilik gelişimimize bir başka önemli katkısı daha vardır. Şükür ile devamlı olarak nimet vereni hatırlamamız ve bunu bizlere verenin geri almaya da gücünün yettiğinin bilincinde olmamız istenir. Bu bilinç, aslında “insan” kalabilmemiz için son derece kıymetlidir. Çünkü her başarıyı, her nimeti kendinden bilen kişiler kendilerini vazgeçilmez biri olarak görür ve kibirlerinden dolayı etrafındaki herkesi iterler. Şöyle bir çevremize baktığımızda bu türden bazı zengin ve başarılı insanlarda kendilerini vazgeçilmez gören şımarıklık hâlini hemen fark ederiz.

Kibir duygusu, insanın kendini diğer insanlardan üstün görmeye, hayvanları ve doğayı sorumsuzca kullanma hakkına sahip olduğu düşüncesine sevk eder. Bugün dünyanın en güçlü ve en zengin ülkelerinden bazılarının bir başka ülkeye atom bombası atmakta, saldırmakta veya daha güçsüz ülkeleri işgal etmekte bir sakınca görmediğine şahit olmaktayız. Çünkü bu “Süper güç”ler, insanların canını hiçe saymayı, evleri ve mabetleri yıkmayı, doğaya, hayvanlara zarar vermeyi kendisinin hakkı olarak görmektedir. Şüphesiz dünyanın bu hâli, kendilerini her şeyin sahibi gören bu tür güçlerin kibrinin bir sonucudur.

Kibrini, şükür ile kontrol altına alamayan kimseler çevresi için, devletler ise dünyanın bütünü için en büyük tehdit ve felaket sebebi olmuşlardır. İnsanın sahip olduğu yetenek ve güçleri emanet kabul etmesi ve bu bilinçle hareket etmesi, bütün güçleri yok edecek daha üstün bir gücün olduğunu bilmesi gerekir. Bu bilinç, insan benliğinin kibirden kurtulması için son derece önemlidir.

7. Şükür Bir İbadettir

Yüce Allah buyuruyor ki;
“Ey iman edenler size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin ve yalnızca O’na kulluk ediyorsanız, Allah’a şükredin.”²⁰

Şükür aynı zamanda kulluk etmenin bir gereğidir. Bu yönüyle şükür bir ibadettir. Yüce Allah bizlere, sadece dünyalık mal, menfaat ya da makam isteyip, kendisine bunlar verilince de şükretmeyenlerin ahiret hayatından bir nasipleri olmadığını haber vermiştir. Allah rızası için çabalayıp hem dünya hem ahiret dengesini kuranlar için ise, büyük mükâfatlar olacağını müjdelemiştir. İşte bu kimseler “şükredenler” olarak nitelenmiştir.²¹ İbadet özelliği taşıyan şükür, pasif bir hareket olmamalı, aksine davranışlarımıza da yansımalıdır.

Diğer bir önemli nokta ise, Rabbimizin Kur’an’da nimete şükretmek ile imanın, nimete nankörlük etmek ile de inkârın aynı olduğunu ifade etmesidir.²² Yani şükür aslında Allah’a iman etmenin, onun varlığına olan inancımızın ve onu “Rab” olarak kabul edişimizin bir göstergesidir.

Bizler yaratılan nimetlere bakarak, onların kıymetini dile getirerek, onu bize veren yaratıcıyı hatırlamış oluruz. Böylelikle her şükür vesilesiyle O’nun varlığına iman ettiğimizi tekrar ederiz. Aksi durumda yani nimete nankörlük ettiğimizde ise gerçekte nimet vereni yok saymış, nimeti meydana getiren kendimizmiş gibi davranmış oluruz.

Yüce Rabbimiz daha anlaşılır olması için bizlere Kur’an’da şükür ve nankörlükle ilgili örnekler vermiştir. Örneğin Hz. Süleyman, kendisine, daha önce hiç kimseye verilmeyen mal mülk, saltanat ve güç verildiğinde, bunların Allah tarafından verildiğini unutmamış ve Rabbine şükretmiştir. Bu, onun Yüce Allah katındaki değerini arttırmış ve sahip olduğu nimetlerin devamlılığını sağlamıştır.

Kur’an’da nankörlüğün örneği ise Kârun’dur. Çok zengin kimseler için “Kârun gibi zengin” dendiğini işitmişizdir. Kârun, Hz. Musa ile aynı millettendi ve kolay kolay kimsenin sahip olamayacağı çok büyük bir zenginliğe sahip olmuştu. Onun bu zenginliği Kur’an’da şöyle ifade edilir: “Biz ona öyle hazineler vermiştik ki sadece anahtarlarını güçlü kuvvetli bir ekip bile zor taşırdı.”²³ Ancak Kârun, zenginlik ve güç karşısında Hz. Süleyman gibi bir duruş sergileyememiştir. O, sahip olduklarının kendi yeteneğinden, bilgi ve beceresinden kaynaklandığını ifade etmiş ve kibirlenmiş, Allah’ın emirlerine karşı gelmiştir. Sonunda Yüce Allah, verdiği bir felaketle onun her şeyini yok etmiştir.²⁴

Hz. Süleyman ve Kârun örneklerinden kendi hayatımıza dersler çıkarabiliriz. Öncelikle şunu kabul etmeliyiz ki, her türlü yeteneğimizin, zekâmızın, sağlımızın, güzelliğimizin, zenginliğimizin hiçbirini biz yaratmadık. Eğer derslerimizde başarılıysak, sınavlarda yüksek notlar alıyorsak elbette çalışıyor ve başarıyoruz. Ancak bunların Allah’ın bize verdiği akıl, sağlık ve diğer imkânlar sayesinde olduğunu unutmamalıyız. Yani bizler Allah’ın bize verdiği bu nimetleri doğru kullanarak, yine O’nun takdiriyle başarılı bir sonuca ulaşıyoruz. Sağlıklı olmazsak ders çalışmaya gücümüz olmaz, yiyecek yemeğimiz, barınacak evimiz olmazsa bu başarıyı elde etmemiz mümkün olmazdı. Yine tüm imkanlara sahip olduğumuz halde Allah dilemezse başarıya ulaşamayabiliriz.

Bazı insanların resim, müzik ve spor gibi alanlarda yetenekli olduğunu görürüz. Bu yeteneklerin önemli ölçüde doğuştan geldiğini, ileriki yaşlarda bizim çabalarımız ile geliştiğini biliriz. Sonuç olarak sahip olduğumuz her türlü nimetin Allah tarafından bize bahşedildiği bir gerçektir. Bizler bunları yerli yerinde ve faydalı şekilde kullanırsak gerçek anlamda şükretmiş oluruz.

Peygamber Efendimizin hayatına baktığımızda şükretmeyi ne kadar önemsediğini görürüz. Onun zaman zaman ayakları şişinceye kadar geceleri namaz kıldığı bildirilmiştir. Ona neden bu kadar çok ibadet ettiği sorulunca, “Şükreden bir kul olmayayım mı?”²⁵ şeklinde cevap vermiştir. Böylelikle Peygamberimiz namaz kılmanın da Rabbine şükretmenin bir parçası olduğunu bizlere öğretmiştir. Başka bir hadis-i şerifte de yedikleri ve içtikleri sebebiyle şükreden kimsenin, sabırla oruç tutan kimse gibi ibadet etmiş sayıldığını ifade etmiştir.²⁶ Bu sözlerden anlıyoruz ki şükretmek başlı başına bir ibadettir.

8. Şükür, Nimetin Artmasına Vesile Olur

Yüce Allah buyuruyor ki;
“Andolsun, eğer şükrederseniz gerçekten size nimetlerimi artırırım ve eğer nankörlük ederseniz, şüphesiz benim azabım pek şiddetlidir.”²⁷

Yüce Allah, verdiği nimetlere şükredersek bizlere daha fazla lütufta bulunacağını, nankörlük edersek ise azap edeceğini ifade etmiştir. Demek ki şükretmenin bir başka değeri ise şükreden kullara verilen nimetlerin artmasıdır. Nimetin artması iki şekilde gerçekleşebilir. Öncelikle Allah’ın kulun şükründen razı olup, ona daha fazla ikramda bulunması anlaşılır. Zaten ayetin doğrudan ifade ettiği anlam budur. Diğer şekil ise, insanın şükrederek elindekilerin kıymetini bilmesi, neye sahip olduğunu fark etmesi ve israftan kaçınması ile gerçekleşir. Her iki şekilde de bir artış, bir fazlalık söz konusudur.

Nimetlerdeki artış bazen bereketlenme ile olur ki, bazı giysilerin, ele geçen bir miktar paranın, bir yiyeceğin çok bereketli olduğunu, uzun zaman o nimetten faydalandığımızı görürüz. Ya da birine yaptığımız ufak bir yardımın bizden büyük bir kazayı ve kazanın sebep olacağı zararları engellediğine şahit oluruz. Böyle durumlarda söylenen şu sözü hepimiz duymuşuzdur: “Verilmiş sadakan varmış.” Bir malı helal yoldan kazanmak, o malın şükrüdür. Haramdan kaçınmak, helal yollardan kazanmak için çabalamak, sahip olduğumuz malların zekâtını vermek, şükretmenin farklı yollarıdır.

Rabbimiz Kur’an’da, rızkı genişletmenin de daraltmanın da kendi elinde olduğunu belirtmiştir. Bizlere, kendi rızası için verdiğimiz sadaka ve zekâtın yerine daha fazla rızık vereceğini ve mallarımızı bereketlendireceğini müjdelemiştir.²⁸ Nitekim nelere sahip olduğumuzu ve Allah’ın bize verdiği nimetleri saymaya kalksak bunları bitirebilmemiz mümkün değildir.²⁹ Tüm bunlar, şükretmeyi gerektirmektedir. Şükür ise, farklı yollarla ve farklı şekillerde yapılabilir. Şimdi de şükretmenin hangi yollarla yapılabileceğini öğrenelim.

9. Dilimizle Şükretmek

Yüce Allah buyuruyor ki;
“Rabbinin nimetini elinden geldiğince anlat.”³⁰

Dil ile olan şükür, günlük hayatta sıkça yaptığımız üzere her türlü iyilik ve nimet sebebiyle sözlü olarak Yüce Allah’a şükranlarımızı sunmak ve bizlere nimet veren Rabbimizi anmaktır. Şükran duygusunu dile getirmemiz hem Rabbimize minnettarlığımızı göstermek hem de çevremizdeki insanlara örnek olmak açısından önemlidir.

Peygamber Efendimiz (sas), “Allah’ın nimetini söylemek şükür, söylememek ise nankörlüktür.”³¹ buyurmuştur. Efendimiz bu hadisiyle dil ile şükretmenin önemini ifade etmiş ve nimetleri değersiz görmenin, onların kıymetini dile getirmemenin nankörlük olduğunu vurgulamıştır.

Burada önemli nokta, dil ile yaptığımız şükrün ağız alışkanlığı hâline gelmiş olmaması yani bilinçli yapılmasıdır. Bu yüzden dil ile şükür, diğer şükür çeşitleri ile birbirini tamamlamalıdır. Bazen insanların hayatlarındaki bir şeylerden şikâyet ettikten sonra gönülsüz bir şekilde “Buna da şükür!” dediklerini duyarız. Çoğu zaman bu şükür ifadesinde gerçek manada nimet verene şükretme yerine, yokluğa değil varlığa odaklanma söz konusudur. Oysaki şükür, insanın değiştiremeyeceği konularda çaresizliğinin ya da yenilgisinin bir kabulü değildir. Hepimizin aciz olduğu kesindir. Ancak şükür, Yüce Allah’a verdikleri sebebiyle teşekkür etme, ona ibadet etme, onunla yakınlık kurma vesilesidir. Nasıl ki bizler, yarım ağızla söylenen bir teşekkürden hoşnut olmuyorsak, sadece ağız alışkanlığı olan, gönülde şükran duygusu barındırmayan şükür sözcükleri de Allah katında değersiz olacaktır.

Dil ile şükrün bazı örneklerini zikredebiliriz: “Allah’ım bize verdiğin rızıklar için şükürler olsun.” “Çok şükür bugün de sağlıklı uyandım.” “Rabbime şükürler olsun, sınavı başardım.” Yalnız şuna dikkat etmeliyiz, Yüce Allah’a sadece hayırlı şeyler sebebiyle şükrederiz. Karnımızı doyurduktan sonra çok şükür diyebiliriz, ancak sigara içtikten sonra ya da başkasının hakkını gasp ederek yediğimiz bir yemekten sonra çok şükür diyemeyiz. Bir ağaçtan sahibinden izinsiz meyve alıp yedikten sonra veya kopya çekerek geçtiğimiz bir sınavdan ötürü şükretmemiz doğru değildir. Helal olmayan bir yoldan elde ettiğimiz nimet için yapılan şükrün bir değeri yoktur.

Doğru ve nazik bir biçimde konuşmak, faydalı bilgilerimizi insanlarla paylaşmak, boş sözlerden kaçınmak da dil ile yaptığımız şükrün bir parçasıdır.

10. Kalbimizle Şükretmek

Kalp ile şükür, Yüce Allah’a bize bahşettiği nimetler sebebiyle gönülden şükran duymaktır. Peygamber Efendimiz bir hadis-i şerifinde, Allah’ın vermiş olduğu nimetlere şükreden bir kalbe sahip olan kimsenin, dünya ve ahiretteki en hayırlı şeye sahip olduğunu söylemiştir.³² Efendimiz (sas), bu hadisinde şükrün kalp ile olanına övgüde bulunmuştur. Bundan dolayı dil ile yaptığımız şükrü, kalbimizin de onaylaması önemlidir. Çünkü kalp, sözlerin ve fiillerin gerçek değerinin belirlendiği yerdir. Şükrümüzün Allah (cc) katında kabul görmesi ve bizim “şükreden bir kul” sayılmamız için kalbimizin de şükretmesi gerekir.

Öte yandan güzel bir manzaraya bakıp sessizce kalbimizden Yüce Allah’a hem bu güzel manzarayı yarattığı, hem de bize onu görecek göz verdiği için şükredebiliriz. Bu, kalbin şükrüdür. Kalpten hissettiğimiz şükran duygusunu sesli olarak da dile getirebiliriz. Böylelikle hem kalp hem de dil ile şükretmiş oluruz.

Kalbimizi merhamet, sevgi, sadakat, iyi niyet gibi güzel duygularla doldurmak kalbin şükrünün göstergelerindendir. Bunun yanı sıra kalbimizden kini, nefreti, öfkeyi, kıskançlığı, kötü niyeti uzaklaştırmaya çalışmak da şükürdür. Rabbimiz Kur’an’da kıyamet günü huzuruna temiz bir kalp ile gelenlerin dışında hiçbir mal ve evladın kişiye fayda vermeyeceğini söylemiştir.³³ Bundan dolayı temiz bir kalp taşımak çok önemlidir.

Şükür, hayata karşı olumlu bir bakış açısı kazandırdığı için kalpten hissederek şükrettiğimiz zaman, bizlerdeki kötü duygu ve düşünceleri, iyi duygulara çevirecektir.

11. Bedenimizle Şükretmek

Beden ile şükür, dilimizle söylediğimiz, kalbimizde hissettiğimiz şükran duygumuzu, Rabbimize karşı davranışlarımızda da göstermek anlamına gelir. Peygamber Efendimizin (sas), nimetlerin şükrünü yerine getirebilmek için uzunca gece namazı kılması,³⁴ sevindiğinde ya da müjdeli bir haber aldığında şükür secdesi yapması³⁵ nasıl şükretmemiz gerektiği konusunda bizler için güzel bir örnektir.

Rabbimize namaz kılarak şükredebileceğimiz gibi oruç tutarak, kurban keserek, sadaka vererek de şükredebiliriz. Beden ile şükür kişinin durumuna ve şükrü gerektiren nimete göre değişebilir. Atanmayı bekleyen bir öğretmen ya da iş yarayan bir genç beklediği şeye ulaşınca bundan ötürü sadaka verebilir, ihtiyaç sahibi insanlara destek olabilir. Üniversite sınavına hazırlanan bir öğrenci sınavı kazandığında, kendisinden küçüklere yol gösterebilir. Mezun olduğunda mesleğinde başarılı olarak ülkesine katkı sağlayabilir. Bir şekilde şükrünü ifade etmiş olur. Mesela bazı futbolcular da gol attıktan sonra hemen secdeye giderek Yüce Allah’a şükrederler. Böylelikle bizler şükrederek başımıza gelen her iyiliğin, elde ettiğimiz her başarının Allah’ın izni ve takdiri ile olduğunu kabul etmiş oluruz.

Cenab-ı Allah’ın hoş görmediği bazı şeyleri yapmaktan kaçınmak da bedenin şükrüdür. Sağlığımızı zararlı etkilerden korumaya çalışmak bir şükürdür. Sadece kendimize değil başkalarına, çevreye, hayvanlara zarar verecek şeylerden kaçınmak da bir şükürdür. Özetle Allah rızası için yapmaya çalıştığımız veya Allah rızası için kaçınmaya çalıştığımız her davranışımız bir şükürdür.

Sonuç

Şükür, Yüce Allah’ın bize verdiği sayısız nimetler sebebiyle O’na şükranlarımızı sunmamız anlamına gelir. Maddi ve manevi sahip olduğumuz her şeye karşı farkındalığımızın artması, bunların kadir kıymetini bilmemiz ancak nimetlere şükretmemizle mümkün olur.

Şükrederek hem Rabbimizle yakınlaşıp O’nun hoşnutluğunu kazanırız, hem de kendimiz ve diğer insanlarla iletişimimizin kalitesini yükseltmiş oluruz. Çünkü Allah’a şükretmeyi bilirsek, insanların iyiliklerine karşı da nankörlük etmeyiz. Vefakâr bir insan oluruz ve bize iyiliği dokunan herkese teşekkür ederiz. Ayrıca sahip olduğumuz imkânlara odaklanarak bunları iyi değerlendirmeyi öğreniriz.

Şükür sadece “çok şükür…” lafzından ibaret değildir. Kalbimizle ve bedenimizle de şükretmemiz gerekir. Bundan dolayı dilimizi şükretmeye alıştırırken kalbimizi de bu yönde eğitmeliyiz. Davranışlarımızla da mümkün olduğunca Rabbimize şükrümüzü göstermeye gayret etmeliyiz.

Bir müminde şükür ile birlikte bulunması gereken bir başka özellik ise sabırdır. Yüce Allah bizleri varlıkla da yoklukla da imtihan eder. Varlık hâlinde şükür, yokluk hâlinde sabır bizlerin yolunu aydınlatacaktır. Nitekim sıkıntılar sadece bizim başımıza gelmez. Ancak bizler her türlü sıkıntıya imtihan olarak bakarız. Karşılaştığımız zorluk ve nimetler için sabrederek ve şükrederek Allah’tan mükâfatını umarız. Böylelikle hayattan kopmak yerine hayatımıza anlam katarız.

Sonuç olarak şükür, bizim için bir yaşam tarzı ve Allah’a iman etmemizin bir gereğidir. Aynı zamanda bir ibadet ve Rabbimize yakınlaşma vesilesidir. Yüce Allah’ın bize sunduğu nimetlerin şükrünü yerine getirmeye çalışmak, bizlere hem dünya hem ahiret mutluluğunun kapılarını açacaktır.

Kaynakça

Ahmed b. Hanbel, Müsned, tah: Şuayb el-Arnavûd vd., 45 Cilt, b.y: Müessesetü’r-Risâle, 2011.

Beyhakî, Ebu Bekir, Şu‘abu’l-Îmân, tah: Abdu’l-Alî Abdu’l-Hamîd Hâmid, 14 Cilt, Mektebetü’r-Rüşd, Riyad, 2003.

Buhârî, Muhammed b. İsmail, el-Câmiu’s-Sahîh, tah: Muhammed Züheyr, 9 Cilt, b.y.: Daru Tavku’n-Necât, 1422.

Çağrıcı, Mustafa, “Şükür”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, İstanbul, 2010.

Ebû Dâvûd, es-Sicistânî, Sünen, tah: Muhammed Muhyiddin, 4 Cilt, Mektebetü’l-Asriyye, Beyrut, t.y.

Fîrûzâbâdî, Mecdeddin Ebu Tâhir, Kamûsü’l-Muhît, tah: Mektebe Tahkikü’-Türas, Müessesetü’r-Risale, Beyrut, 2005.

İbn Mâce, Ebu Abdillah, Sünenü İbn Mâce, tah: Şuayb el-Arnâvûdî vd., 2 Cilt, b.y. Daru’r-Risaleti’l-Âlemiyye, 2005

Müslim, İbn Haccâc, el-Müsnedü’s-Sahîh, tah: Muhammed Fuad Abdulbaki, 5 Cilt, Daru İhyâi’-Türâsi’l-Arabî, Beyrut, t.y.

Nebhânî, Yusuf, el-Fethu’l-Kebîr fî Dammi’z-Ziyâdeti ilâ Câmii’s-Sağîr, 3 Cilt, Daru’l-Fikr, Beyrut, 2003.

Nesâî, Ebu Abdirrahman, Sünen, “Kitabü’s-sehv”, tah: Abdulfettah Ebu Gudde, 9 cilt, Mektebetü’l-Matbûati’l-İslamiyye, Haleb, 1986.

Tirmizî, Muhammed b. İsâ, Sünen-i Tirmizî, tah: Beşşâr Maruf, 6 Cilt, Daru’l-Ğarbi’l-İslamî, Beyrut, 1998.

https://medyabar.com/haber/5358227/cay-ocaginda-ailesine-destek-olurken-derslerine-de-calisip-tip-fakultesini-kazandi (5.10.2020).

https://ceotudent.com/aramizdan-ayrilan-stephen-hawkingin-basarilari-ve-yasamindaki-donum-noktalari

https://www.haberturk.com/tesekkur-etmenin-onemi-1929582 (11.10.2020).

http://www.dogancuceloglu.net/yazilar/500/kizilderililerin-sukran-konusmasi/ (11.10.2020).

https://www.hurriyet.com.tr/dunya/feci-olum-selfie-cekerken- hayatini-kaybetti-41521316 (12.10.2020).

1 Dr. Öğr. Üyesi Şeyma ALTAY, Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.

2 Ahmed b. Hanbel, Müsned, 36/429.

3 Fîrûzâbâdî, Kamûsü’l-Muhît, 419.

4 Neml, 27/40.

5 Lokmân, 31/12.

6 Nahl, 16/78.

7 Bakara, 2/155.

8 https://medyabar.com/haber/5358227/cay-ocaginda-ailesine-destek-olurken-derslerine-de-calisip-tip-fakultesini-kazandi (5.10.2020).

9 https://ceotudent.com/aramizdan-ayrilan-stephen-hawkingin-basarilari-ve-yasamindaki-donum-noktalari (5.10.2020).

10 Bakara, 2/152.

11 Fâtır, 35/34.

12 Nesâî, “Kitabü’s-sehv”, 13.

13 İsrâ, 17/67.

14 Tirmizî, “Birr”, 35.

15 https://www.haberturk.com/tesekkur-etmenin-onemi-1929582 (11.10.2020).

16 http://www.dogancuceloglu.net/yazilar/500/kizilderililerin-sukran-konusmasi/ (11.10.2020).

17 Beyhakî, “Babü fî’s-Sabr ale’l-Mesâib”, 12/192.

18 Müslim, “Kitâbü’z-Zühd”, 64, (No: 2999), 4/2295; Çağrıcı, “Şükür”, DİA, 39/259.

19 https://www.hurriyet.com.tr/dunya/feci-olum-selfie-cekerken-hayatini-kaybetti-41521316 (12.10.2020).

20 Bakara, 2/172.

21 Âl-i İmrân, 3/145; Şûrâ 42/20. 

22 Lokmân, 31/12; İbrâhîm, 14/7. 

23 Kasas, 28/76.

24 Kasas, 28/78-81.

25 Buhârî, “Kitabü’t-Teheccüd”, 19.

26 İbn Mâce, “Babü’s-Sıyâm”, 55.

27 İbrâhîm, 14/7. 

28 Rûm, 30/39; Sebe’, 34/39.

29 İbrâhîm, 14/34.

30 Duhâ, 93/11.

31 Ahmed b. Hanbel, Müsned, 30/390.

32 Nebhânî, Fethu’l-Kebîr, “Harfu’l-Hemze”, 1/159.

33 Şuarâ, 26/88-89.

34 Buhârî, “Kitabü’t-Teheccüd”, 19.

35 Ebû Dâvûd, “Kitabü’l-Cihâd”, 162; İbn Mâce, “Kitabü’s-Salât, 192.

SABIR VE BİZ¹

Giriş

“Ey iman edenler!
Sabır ve namazla yardım dileyin.
Şüphesiz Allah sabredenlerin yanındadır.”²

Mutlaka duymuşsunuzdur öfkeyle burnundan soluyan birisinin, “Ya sabır! Ya sabır!” diye söylendiğini. Bu söz bir istek bildirir, bir davettir aslında. Böyle diyen birisi, “Şu an öyle öfkeliyim ki, hiç istemediğim şeyler söyleyebilir ya da yapabilirim. Bir adı da Sabûr olan Rabbim, bana sabır ver!” demek istiyordur.

“Allahümmessabirin yaaa!” diye sinirli sinirli söylenen, “olur mu böyle şey!” dercesine başını iki yana sallayan birilerine denk geldiniz mi peki? Gördüğü, duyduğu şeyden kişinin hiç memnun olmadığını, durumu çok garipsediğini anlatır bu ifade. Aslında bu söz, bir ayetin halk dilinde yeni bir şekle bürünmüş hâlidir: “İnnallâhe mea’s-sâbirîn” söylene söylene “Allahümmessabirin”e dönüşmüştür. Yani “Allah mutlak surette sabredenlerin yanındadır.”³ Öfkeden gözü dönenlerin hayatlarına davet ettikleri ve de kişinin Rabbini yanında bulmasını sağlayacak olan sabır, nasıl bir değerdir acaba?

1. Sabır, Çaresizce Sessiz Kalmak mıdır?

Sabırla ilgili doğru tanımlamayı yapmak, aslında onun kök anlamını çok iyi kavramakla yakından alakalıdır. Zira bu mana bilinmeyince sabır -pek çok kişinin zannettiği gibi- sadece alttan alma ve sessiz kalma olarak anlaşılır. Böylece sabır; hata, kusur, kayıp, yenilgi vb. bütün olumsuz durumlar karşısında susma ve boyun eğmeden ibaret, pasif bir eyleme dönüşür. Oysa sabır, karşılaşılan duruma bağlı olarak içeriği az çok değişen son derece aktif bir eylemdir. Sabır, durumu iyi analiz etmeyi ve o durumun gerektirdiği doğru tutumu, tepkiyi başarıyla tespit etmeyi zorunlu kılar.

Ateşe atılırken Hz. İbrahim’in davasından bir adım geri atmayan, ölümü göze alan hâlinin adıdır sabır. O konudaki hassasiyetinizi bildiği hâlde sizi sinirlendirmek için üstünüze üstünüze gelen birine uymamak, “Hadi, büyüklük bende kalsın.” diyerek dönüp gitmektir sabır. Dışarıdan bakılınca, bugünlerin moda tabiriyle “eziklik” olarak görülen böyle bir tutum aslında, ancak güçlü birinin iradesiyle ortaya koyabileceği erdemli bir tercihtir. Doğru olan tutuma karar verdikten sonra her durumda o karara bağlı kalmak da, sabrın ta kendisidir.

Dilimize Arapçadan geçen sabır kelimesinin kök manası “hapsetmek” demektir.⁴ Evet, hapsetmek; karşılaşılan durumun gerektirdiği doğru tutum neyse insanın kendisini oraya hapsetmesi, doğru tutumdan ayrılmamasıdır sabır. Bu nedenle bir köşede miskin miskin oturarak sabretmiş olamayız. Haksızlık karşısında başımızı yere eğerek, boynumuzu bükerek de... Sabır, adanırcasına bir şekilde doğruya bağlılığı ifade eder ve bizi çabalamaya yönlendirir. Onun aktif yönü de tam olarak burasıdır.

Ölüm, hastalık, kayıp gibi durumlar, belki de sabır deyince akla gelen tutumu çağrıştıran olaylardır. Bu gibi durumlarda çoğu kez insanın elinde yapacak hiçbir şeyin bulunmadığı sanılır. Oysa sabrın sessiz sedasız şekilde durmayı gerektirdiği durumlarda bile, insanın zihninde, gönlünde pek çok bilgi işleme tabi tutulmaktadır. Bizi zor ve ağır durumlarda bile taşkınlıktan koruyan, işte bu içeride işlenen bilgiler ve kabullerdir.

Sabır, hayatın bir imtihan ve burada yaşanan her şeyin bu imtihanın birer sorusu olduğu, hiçbir durumun rastgele yaşanmadığı gerçeğinin ayrılmaz parçasıdır. Böylece sabretmek, her şeyin Yüce Allah’ın bilgisi, iradesi ve gözetimi altında gerçekleştiği, doğru tutumun er ya da geç layığını bulacağı kabulüyle, sorunlar karşısında bizi güçlü kılar.

Sabırla ilişkili kabullerin birçoğu, doğrudan imanı ilgilendiren başlıklardır. Sabrın imanla yakın ilişkisini kavramak, İslam’ın temeli olan tevhidi gerçekleştirebilmek için sabra duyulan ihtiyacı da ortaya koyar.

2. İmanı Olgunlaştıran Sabırdır

Sabırlı olmak müminin temel kişilik özelliklerinden biri olarak kutsal kitabımız Kur’an-ı Kerim’de yer alır. Diğer olumlu özelliklerimizin yanı sıra sabredenlerden olmak, biz inananların ayrılmaz özelliklerinden biridir. İmana ait değerlerden biri olunca sabrın mahiyetini doğru olarak kavramak daha da büyük önem taşır. Zira bu hedef gerçekleştirildiğinde İslam’ın en temel değeri, biz gençlerin varlığında hayat bulacak demektir ki bu, inanan için paha biçilmez bir payedir.

İman sabırla olgunlaşır, ürün verir. İman tohumu ancak sabırla çiçek açar, söylem, tutum ve davranış olarak meyve verir. Çünkü imanın gönlüne, karar mekanizmalarına kök salarak bir insanın hayatına yön verebilmesi, bir anda, bir günde oluşacak bir durum değildir. Bir derste, bir spor dalında, bir çalgı aletini çalmada başarı nasıl bir anda gerçekleşmiyorsa, adım adım emek vermek gerekiyorsa iman da böyledir. İman da gönüllere ancak zaman içinde ilmek ilmek, motif motif işlenir. Bu nedenle hayatın esasını teşkil eden bir değer olarak tevhidi gerçekleştirmek için sabra ihtiyaç vardır.

İman mücadelesinde değerlerinin arkasında sapasağlam durmalarının peygamberlere emredilmiş olması da iman-sabır ilişkisinin bir sonucudur. Bazı peygamberlerin,⁵ özellikle de Hz. Eyyûb’un adının sabırla özdeşleştiği bilinmektedir. “Eyyûb Peygamber sabrı ver yarabbi” diyerek Allah’tan sabır niyaz eden birilerine denk gelmişseniz, işte bu sebeptendir. İlk inen surelerde Hz. Peygamber’in sık sık uyarıldığı konulardan biri de sabırlı olmasıdır.⁶ O da kendisinden önceki azimli peygamberler gibi sabır ve sebât gösterecektir.⁷

Mümin Rabbinin hoşnutluğunu kazanmak için sabreder. Hedefi Yüce Allah’ın kendisinden hoşnut olmasıdır. Bununla birlikte O’nun yardımı olmadan bu hedefe ulaşması mümkün değildir. Zira ancak Yüce Allah’ın desteğiyle sabredebilir insan.⁸ O desteği, sabrın sonunun selamet olduğu bilgisini almamış ise sabretmesi de pek zor olur. Dolayısıyla sabrın başında da, sonunda da, sonucunda da Allah’ın kuluna derin desteği ve şefkati vardır.

Haksızlığa karşı koymak da sabırdır, haksızlık etmemek de. Biz, başımıza gelen olumsuz durumlar, zorlayıcı koşullar karşısında yılmayız, sebatkâr davranırız. Bütün inananlar, kendi benlik ve egolarının onlara fısıldadığı yanlışlara karşı durdukları gibi, inanmayanların tepkilerine karşı da sabırlı olmaları konusunda uyarılmışlardır.⁹ Peygamberlerin, onların şahsında da bütün inananların tevhid mücadelesinde, inanmayanların tutumlarına sabretmek vardır. Bu sabır, alay ve hakaretten fiili saldırı ve cana kastetmeye kadar farklı boyutlardaki durumlar karşısında hayat bulur. Zulmün bütün bu duraklarında mümin, durumun gerektirdiği şekilde davranarak sabrını ortaya koyar. Bu bazen inanmayanların seviyesine inmemek için söylediklerine karşılık vermemek ve soğukkanlı vakur bir duruş sergilemekle olur.¹⁰ Bazen de söylenenlere, yapılanlara üzülmemeyi başarmakla…11 Sabrı gerektiren bir duruşla mümin, Yüce Allah’ın ayetleriyle ve diniyle alay edilen yeri protesto etmek için terk eder.¹²

Fiili bir saldırıya karşı koymak da, bu esnada kendisine zulmedenlere zulmetmemek ve elinde imkân varken bile haddi aşmamak¹³ da sabrın ete kemiğe bürünmüş hâlidir. Fiili savaş hâlinde dağılmamak, geri dönmemek, mücadeleye devam etmek de sabırdır.¹⁴ Bütün bu süreçlere bakıldığında sabrın ne kadar zor ve meşakkatli aktif bir eylem olduğu¹⁵ daha rahat anlaşılır.

İnanmayanlarla mücadele, imanın sınandığı, verilen doğru tepkilerle olgunlaştığı bir alandır. İman mücadelesi, Yüce Allah’tan yağmur gibi sabır yağdırmasının¹⁶ niyaz edileceği pek çok durumdan oluşur.¹⁷ Bu noktada başarının sırrı, gereken mücadeleyi hayatı aydınlatan bir ışık olan¹⁸ sabırla sürdürmektir.¹⁹ Peygamber Efendimizin imanın ne olduğu sorusuna “sabırlı ve hoşgörülü olmak” cevabını verdiğini²⁰ hatırlarsak, sabrın neden imanın ayrılmaz bir parçası olduğu daha iyi anlaşılır.

Sabır erdemini herkese aşılamalıyız. Mümin kendi bireysel hayatına sabrı bir değer olarak yerleştirdiği gibi, başka insanlara da sabırlı davranmaları konusunda rehberlik eder, destek olur. Zira sabır, Müslüman toplumun ayırt edici özelliklerinden biridir. Doğruya kenetlenmiş, yanlış tutumlardan ve eylemlerden mümkün olabildiğince uzak durmaya çalışan insanlardan oluşması gerekir Müslüman toplumun. Kur’an-ı Kerim’in en özlü surelerinden biri olan Asr’da, iman edip güzel eylemler gerçekleştirmeyen, birbirlerine karşılıklı olarak doğruluğu ve sabırlı davranmayı teşvik etmeyen herkesin zararda olduğu bildirilir.²¹ Bu zarar ziyanın en son noktası Cehennem ateşidir elbet.²²

Asr suresinde geçen “Birbirlerine sabrı tavsiye etmek.” fark ettiyseniz işteş bir fiildir. Zira bugün bir dostuna metin olmasını, sabretmesini öneren biri yarın bu desteğe bizzat kendisi ihtiyaç duyabilir. Öte yandan her türlü meşakkat karşısında sabretmekten daha zor olan, başkalarını da böyle davranmaya ikna etmektir.²³ Zira özellikle toplumsal alanı ilgilendiren konularda bireyin tek başına doğru davranması sorunları çözmeye yetmez. Aynı şekilde davranmaya adanmış yol arkadaşlarıyla sapasağlam bir hayat duruşu sağlayabilmek amacıyla sabrı bir tutum olarak yaygınlaştırmak gerekir.

İslam kültüründe sabra konu olan en önemli husus, tevhidi hayatın temel değeri olarak yerleştirmek için verilen çabadır. Öte yandan üç farklı başlığın da sabırla yakın ilgisi vardır. Biz de klasik eserlerimizde yer alan izleği takip ederek, sabrın günlük hayata yansıyan renklerini daha yakından tanıyalım.

3. Doğru Tutum ve Alışkanlıklar Ancak Sabırla Gelişir

İnsanın hayat yolculuğu, pek çok açıdan ciddi gel-gitlerle geçer. Bunda en önemli unsurlardan biri, insanın çift yönlü tabiatıdır.²⁴ Bu açıdan bakıldığında insan, olumlu özelliklerini mümkün olduğunca geliştirip olumsuz yönlerini de mümkün olduğunca kontrol altına alarak bir denge arayışı içine girer. Bu süreç ciddi bir farkındalık ve emek ister. Bir bahçe kendi hâline bırakıldığında nasıl her yeri yabani otlar sarıyorsa ve de güller, hanımelleri kendiliğinden bitmiyorsa, insan tabiatı da böyledir.

İnsanda kıymetli alışkanlıkların, değerlerin gelişmesi ancak emekle, özveriyle mümkün olur. Okulda da öyle değil midir? Bir sınavdan, ödevden iyi not almak için emek vermek, çalışmak gerekir. Oysa zayıf almak ne kadar da kolaydır, hiçbir şey yapmazsanız zayıf not kendiliğinden geliverir. Benzer şekilde dinimizin, kültürümüzün bizden istediği güzel davranışları bir değer hâlinde hayatımıza katmak için de “sabretmemiz”, büyük bir sebatla kendimizi onlara bağlamamız gerekir.

İbadetler sabırla yapılır. Öte yandan ibadetler de bize sabrı öğretir. Bir Müslümanın en önemli değerlerinden biri olan namazı ele alalım. Günde beş vakit, daha güneş doğmadan kılınan ilk vakitle başlıyor, gecenin ilerleyen saatlerindeki yatsı ile son buluyor. Abdesti var; o abdestin kışı var, yazı var. Cemaatle kılınması değeri katbekat artırıyor ama cemaate devam alışkanlığı için de bir çaba lazım. Öte yandan, “hele şu levelı bir atlayayım da… Ama şu an öyle uykum var ki… Bugün öldüm bittim… Daha ben çok gencim, şimdi çok işim var, biraz yaşlanayım da öyle…” diyen bir iç ses. İşte sabır, namaz gibi bir büyük hazineye sahip olmamızı engellemek isteyen o iç sese kulak vermemek şeklinde ortaya çıkar. Namazı düzenli kılmaya alışmanın meşakkatleri karşısında dağ gibi durmak, sabrın ta kendisidir. Kur’an da bize, namazı hakkıyla kılmak ve gereklerini yerine getirmek için sabırlı davranmaya duyulan ihtiyacı hatırlatır.²⁵ Hatta yaşanan sıkıntılara göğüs gerebilmek için Allah’tan yardım istemenin yolu da sabır ve namazdan geçer.²⁶

En meşakkatli ibadetlerden oruç da diğer pek çok hikmetinin yanı sıra, sabrı öğrenmenin çok etkili yöntemlerinden birine sahiptir. Hz. Peygamber’in orucu “sabrın yarısı” olarak tanımlaması da²⁷ bu duruma işaret eder. Dolayısıyla bütün ibadetlerin güzelliğini hayatımıza raptetmenin yolu, meşakkatlere sabretmekten geçer.

Paylaşmak, nefsimize ancak sabırla kolay gelir. Sahip olduğu maddi imkânı paylaşmaya alışmak da sabra ihtiyaç duyulan konu başlıklarından biri olabilir pekâlâ. Zira insan tabiatı bazen sadece kendisini düşünmeye, bazen de başkalarını öncelemeye meyleder. İçinde bulunulan koşulları hesaba katarak aradaki dengeyi bulmak, zaman ve emek ister. Tabiatındaki bencil yön onu hırsla biriktirmeye, bin bir emekle sahip olduklarını, ihtiyacı olsa bile başkasına vermemeye zorlar. “Bu senin.” der, “Sen emek emek bunu elde ettin.” der, “Verirsen biter.” der. Bencilliğinin işte bu fısıltılarına sabrederek bir muhtacın elinden tutabilmek, varlığın asıl sahibini akıldan çıkarmadan paylaşabilmek ilk başta zor gelir insana. Sonra sabırla dağlar aşılır; değil ihtiyacından fazlasını vermek, insan kendi ihtiyacı olduğu hâlde başkasını önceleyebilecek duruma gelir. “Onun benden daha çok ihtiyacı var.” diyerek çok beğendiği bir mülkünden, eşyasından vazgeçebilir. Sonuçta bunu yapmak gönlünün derinliklerine büyük bir mutluluk salar.

İnsanlarla ilişkilerimiz de sabırla olgunlaşır. Akraba ziyareti mesela, huyunu suyunu belki de hiç bilmediğiniz birinin evine ziyarete gitmek… Diken üzerindeymişçesine tedirgin eden o koltukların üzerinde oturup elin ayağın birbirine karışırken ikramları yemek… Ne kadar sıkıcı gelir değil mi? Ya hep birbirinin aynı görünen o soruları cevaplamak? “Okul nasıl gidiyor, dersler nasıl, kaça gidiyorsun sen şimdi, aaaa o kadar büyüdün mü, küçücüktün yaaa…” Belki sana ipe sapa gelmez ve sona da varmaz gibi görünen dünya kadar merak ifadesi… İnsana “Sohbet böyle boş bir iş midir?” dedirtecek bir sürü kalıp ifade. Bunların o kişiye “Senin varlığının farkındayım ve burada olmandan çok memnunum.” mesajı verdiği, göz göze, yüz yüze iletişim kurma anlamına geldiği büyük ihtimalle çok uzun yıllar sonra fark edilir. Peki, bu sohbetlerdeki derin manayı ilerleyen yaşlarında anlayacak birisi, bugün “sabretmezse” şimdi boş gibi görünen bu sohbete ne zaman, nasıl alışabilir? Bir aile büyüğünün ziyaretine gitmenin her iki taraf için de ne anlama geldiği, ancak o büyüğün yerine geçince mi anlaşılmalıdır? O zaman anlaşılırsa ne faydası olur? Çünkü bazı kalıplar, bazı ritüeller insana ilk bakışta anlamsız gelir; değeri, hayatın hangi noktasına dokunduğu bazen uzun yıllar sonra fark edilir. O zaman gelene kadar burada geleneğin tecrübesine güvenmek ve pek hoşa gitmese de sebatkâr davranmak, doğru tutumdur.

Günde iki kere diş fırçalamak, dışarıdan gelince elleri yüzü yıkamak gibi en basit sıradan günlük alışkanlıklara bile rutin oluşturacak şekilde alışmak bir hayli zordur. İşte bu zorluk hatırda tutulursa, taa ötelere taşınacak güzel eylemleri hayata sabitlemenin de sabra duyduğu ihtiyaç kendiliğinden ortaya çıkar. Bir bahçeyi nadide çiçeklerle bezemek, fidanlar dikip oradan meyve devşirmek nasıl emek istiyorsa, insanın da kıymetli tutumlar, alışkanlıklar kazanması onun meşakkatlere sabretmesi ile mümkün olabilir.

4. Sonradan Pişman Olmamak İçin Sabretmeliyiz

İnsanın iki yönlü tabiatında olumsuz gibi görünen bazı özellikler aslında belirli bir denge noktasında değerlendirilebilirse onu korumaya ve geliştirmeye yarar. “Azı karar, çoğu zarar.” formülüyle özetlenebilecek bu özellikler kontrol altına alınamadığında ise insanı ve insanlığı yıkabilecek son derece ağır faturalara sebep olur. Mesela öfke, özü itibarıyla insanın kendisini, değerlerini, vatanını koruması açısından son derece önemli bir duygudur. Bu duygu sayesinde insan kendisi ve değerleri tehdit altında olduğunda gerekli tepkiyi vermek suretiyle tehlikeyi uzaklaştırabilir. Ancak öfke duygusunun kontrolsüz kullanımı, insanın sadece bir ömür boyu değil, sonsuza kadar pişman olacağı işlere sebep olabilir. “Öfkeyle kalkan zararla oturur.”

Söylenen bir sözle, bakışla, bir darbeyle gönül yıkmaktan can almaya kadar varan, kişinin kendisine ve muhatabına zarar veren birçok durum yaşanabilir. İnsanların hedeflerindeki farklılıklar, çıkar çatışmaları, benlik duyguları, sık sık öfke duygusunu canlandırabilir. İşte böyle durumlarda aklına gelen ilk tepkiyi vermemek, yakıp yıkmadan serinkanlı davranabilmek için sabra ihtiyaç vardır. Kur’an’da da öfkeyi kontrol altına almak, bir müminin sahip olması gereken özelliklerden biri olarak ifade edilmiştir.²⁸ “Gerçekten güçlü kişi, öfkeliyken kendisini tutabilendir.”²⁹ anlamındaki Peygamber öğretisi de öfke anındaki sabrın değerine işaret eder.

Karşı cinse ilgi duymak, sevip sevilmek, ilgi görmek ve göstermek ihtiyacı da insan tabiatına mühürlenmiş özelliklerden biridir. Helal dairenin dışına çıkarak bu ilginin akışına tamamen izin vermek, sonu gelmez hatalara ve pişmanlıklara sebebiyet verir. Çünkü bu durumda dinimizin, örfümüzün, kültürümüzün insanı zararlardan korumak için koyduğu kurallar çiğnenmiş olur. Bu kurallar, insanı cenderelerin içine salmak için değil, onu tertemiz bir hayata yönlendirmek için konmuştur.

Bugün insanlığın bilinçaltına gece gündüz pompalandığı şekliyle karşı cinse meyil, hiçbir şekilde karşı durulamaz, insanı her durumda önüne katıp sürükleyen bir dürtü değildir. Güçlü bir meyil olmakla beraber insana bu dürtüye karşı koyabilecek zihinsel ve duygusal donanım da yerleştirilmiştir. Tıpkı Yusuf Peygamber’in yaptığı gibi³⁰ muhtemel sonuçları baştan düşünmek, ilgiyi makul bir seviyede tutmayı başarmak, bireyin öz benliğine yaptığı bir yatırım olarak geri dönecektir. Çünkü bu eğilimin kendisini sıkıştırdığı noktalarda sabırla elde ettiği metaneti sayesinde kişi, yanlışlara kaymaktan kendini korur. Sonuç olarak da doğruyu, doğruluğu, doğru davranmayı seçer. Böylece hata ve günahlarla örülü yollara sapmaktan, dolayısıyla kendisine zarar verecek karar ve yönelimlerden uzak durmuş olur.

Kötü dosta, arkadaşa da sabırla karşı koymalıyız. Herkes bilir ki; aile bağı dışında kalan kişilerle yani arkadaşlarla yakın ve destekleyici iletişim kurmak herkes için, hayatın her döneminde önemlidir. Gençlik döneminde ise bu önem neredeyse zirve durumundadır. Aile ortamı dışında da onay görmek, ilgilenilmek, akranları arasında kabul görmek en temel ihtiyaçlardan biri hâline gelir. Bu ihtiyacın sağlıklı şekilde karşılanması elbette iyi ve iyiliğe sevk eden arkadaşlarla mümkün olur. Peki ya gencin karşısına çıkan arkadaş, zararlı işlere doğru onu ısrarla davet ediyorsa? “Bu işte yanımızda olmazsan biz de senin yanında olmayız.” diye tehdit ediyorsa… Sadece bir yanlışa, bir ayıba, dolayısıyla bir günaha ortak olmadı diye dışlıyor, alay ediyor, baskı uyguluyorsa… Konuyla ilgili yapılan araştırmalar birazcık incelenirse anlaşılır ki ne kadar çok sayıda genç sigara, alkol vb. kötü alışkanlıklara sırf arkadaş etkisiyle başlamaktadır. İşte bu durumda da sabır çıkar gelir; kendisini, değerlerini korumak isteyenle hata arasına girer. Kişiyi sonunda çok üzüleceği alışkanlıklara açılan yollara sapmaktan korur. Bedeli arkadaş grubuna alınmamak ya da oradan dışlanmak bile olsa…

Bazen yanlışa doğru akıp giden heveslere karşı durmanın faturası o an çok ağır gelebilir. Ancak o hatanın sonuçlarını başkalarının hayatından takip edince, kişi arkadaşına uymadığı için sevinir, “iyi ki onu dinlememişim” der. Hatta bu sevinç onunla beraber taa cennete kadar gider. Kur’an-ı Kerim’de Yüce Allah’ı inkâra davet eden arkadaşının cehennemdeki durumunu görünce onun izini takip etmediği için çok mutlu olan bir müminin durumu hikâye edilir. Evet, arkadaş candır ama yanlışlara davet eden arkadaşın karşısında dağ gibi durmak da düzgün bir hayatın olmazsa olmazıdır.

5. Sıkıntılarımızı Sabrederek Aşabiliriz

En doğru, en güzel tutumu, davranışı kimlerin gerçekleştireceğinin sınandığı hayat³¹ yolunda yürüyen insan, pek çok farklı olayla karşılaşır. Bunların bir kısmı mutluluk verirken bir kısmı da çok üzer; bizleri sıkıntı ve karamsarlığa düşürür. Bunların her biri, kendi iç potansiyelimizi keşfetmek, tabiatımızı, kişiliğimizi tanımak açısından bizlere mükemmel fırsatlar sunar. Bunlarla yüzleşirken aslında insan kendisiyle de yüzleşmiş olur. Bilge kişiliğiyle tanınan Hz. Lokman’ın evladına öğütleri arasında “Başına gelene sabret.” 32 uyarısının da bulunması, bu durumla yakından alakalıdır.

Kişi sağlık, afiyet gibi nimetlerin farkına varıyor mu, elinin altına fırsatlar sunulduğunda bunları nasıl kullanıyor… Bencillik yapmadan herkesin iyiliğine olacak şekilde yerli yerince değerlendirebiliyor mu, çoğu kez bunların tehlikeye girdiği zamanlarda anlaşılır. Rahat ve sıkıntılı zamanlar, hayat sınavının soruları olarak dönüşümlü olarak insanın karşısına çıkar. Bu sınav sorularını başarıyla ve en doğru şekilde cevaplamak için yine sabra ihtiyaç vardır, özellikle de yaşanan olumsuz durumlarda…33

Hastalık sabra, metanete en çok ihtiyaç duyulan durumlardan biridir. Hastalığın sıkıntı veren hâllerine, ağrıya, sızıya, sancıya sabretmek, tedavi sürecini takip etmek, uyarılara dikkat etmek metanetli bir duruş gerektirir. Sağlık nimetinin değerini derinden hissetmemiz için de hastalık süreci bize iyi bir fırsat sağlar. Bütün bunların yerine hastalığa kızmamız, onunla kavga etmemiz bize hiçbir fayda sağlamaz. Aksine bu koşullarda durumu sükûnetle karşılamamamız sıkıntımızı daha da derinleştirir. Hastalık durumunda ağrılara, bitkinliğe sabretmek, tedavi için gerekli aşamaları ısrarla devam ettirebilmek, uzun yıllar süren hastalığına sabreden Eyyûb Peygamber gibi sabırlı bir duruş ve teslimiyet ister.³⁴

Bir kişinin ölümü de geride kalan sevenlerine çok ağır gelir. Çünkü onu bir daha göremeyecek, sohbet edemeyecek olduğunu bilmek, büyük bir acı yaşatır hayatta kalanlara. Hele vefat eden genç ise, işin içinde hastalık, kaza, ihmal vb. bir durum söz konusu ise ölüm acısı daha da ağırlaşır. Böyle bir durum karşısında hem acıyı ifade eden hem de haddi aşmayan bir duruş geliştirmek ancak sabırla mümkün olur. Hayat süresinin dolmasının ancak Cenab-ı Allah’ın takdirinde olduğunu bilmek,³⁵ o öyle bir karar verdiyse bunun mutlaka şimdi bilinmeyen, anlaşılmayan hikmetleri olduğuna inanmak, son derece önemli ve kriz anında hayat kurtaran tutumlardır.

Öte yandan eğer ölüm gerçekten de birinin ihmali ya da saldırısı sonucu gerçekleşmişse, olaya sebebiyet veren kişinin sorumluluğunun asla bitmeyeceği de önemli bir farkındalıktır. Çünkü Yüce Allah’ın takdirinin böyle olması, kendi iradesi ya da ihmaliyle sonucu ortaya çıkaran kişinin suçunu hafifletmez. Bütün bunlar sabırla bilgi arasındaki ilişkinin önemini açıkça ortaya koyar.

Kriz anında sabredebilmek, o alanla ilgili temel bilgi ve öğretilere sahip olmakla yakından alakalıdır. Özellikle de krizin ilk anında, kaybı ilk öğrendiğinde gösterilen duruş, sabrın zirvesi ve en kıymetli kısmıdır.³⁶ Sabrın çaresizce bir kabule, bir boyun eğmişliğe yaslanmadığının, aksine bilgiyle, hikmetle taçlanan aktif bir eylem olduğunun delillerinden biri de budur.

“Canın yongası” diye tanımlanan mal varlığının kaybı da insanda derin üzüntülere, kayıp hissine sebep olan durumlardan biridir. Büyük bir emekle, özveriyle sahip olunan bir evin, işyerinin, tarladaki ürünün, bahçedeki meyvenin, ahırdaki hayvanın yangınla, selle, depremle, akla gelmedik kazalarla elden çıkması büyük imtihanlardandır. Durumu bütün açıklığıyla kabullenmek, ardından da hazmetmek bu konudaki sabrın ilk basamağını teşkil eder. Sabırla bilgi arasındaki bağ burada yeniden karşımıza çıkar. Sahip olunan her şeyin Yüce Allah’ın lütfundan kuluna ikram ettiği bir değer olduğunu bilmek önemlidir. Bütün bunlar, dünya hayatında ihtiyaçlarını karşılaması için geçici süreyle kişiye emanet edilmiştir. Ancak böyle bir bilgi, kriz öncesi kişinin bilincine nakşedilmemişse, sıkıntı başa gelince bunları hatırlayıp kavramak son derece zor olur.

Eğer kişi kazandığı her şeyi sadece kendi çabasının karşılığı olarak kabul edip sahiplenmiş, hatta kendi varlığını tamamen bu eşyayla anlamlandırmışsa³⁷ kayıp karşısında kabul süreci çok daha sancılı olur. Hatta bazen kişi, sahip oldukları elden çıkınca kendi benliğini kaybetmiş gibi hissedebilir. Sabır bu noktada, doğru tutumun ardında sebat etmek anlamını fazlasıyla taşır. Böyle bir durumun bir daha yaşanmaması için alınması gereken tedbirlere odaklanmak da sabretmenin bir parçasıdır.

Başarılı olmak, hayatı için koyduğu hedeflere ulaşmak için güçlü ve kendinden emin adımlarla ilerlemek herkes için temel ihtiyaçlardandır. Ana hedefe doğru giden yolda ara duraklarda elde edilen başarıların her biri, kişinin öz güvenini besler. Ama işler istendiği gibi gitmezse… Mesela sınav sırasında bütün bildiklerini unutuverirse öğrenci… O kadar emek verip çalıştığının karşılığını alamadığı kanaatine ulaşırsa… Ya da karıştırırsa bildiklerini, çeldiricilere takılıverirse…

Başarısızlık da başarı gibi kişinin hayat imtihanının önemli sorularından biridir. Başarısızlık karşısında yılgınlık gösteriyor mu, ümitsizlik ve karamsarlık yollarına sapıyor mu diye sınanır insan … Tam bu noktada kayba ve başarısızlığa değil de zararı en aza indirmenin yollarına ve bu durumun sağlaması muhtemel imkânlara odaklanmak ancak sabırla elde edilebilir niteliklerdir. Çünkü özellikle çok emek verilerek erişilebilecek hedeflere varmak için bütün gücüyle çalışan ama ulaşamayan birini, ümitsizlik ve karamsarlık virüsü pusuda bekler. “Başarmak kim, sen kim?, her şey boşunaymış, şu kadar emeğin heba olup gitti, bundan sonra azimle sarılma hiçbir işe” diye fısıldar. Böylece öğrenilmiş bir çaresizliğe, boş vermişliğe sürüklenir kişi.

İnsan tabiatındaki acelecilik vasfından dolayı,³⁸ olumlu her şey hemen oluversin ister. Hayatın her sahasında hatta duada bile aceleci olmamak hedefe ulaşmak açısından son derece önemlidir.³⁹ Azimle çalışmaya devam etmemiz, başarısızlıktan ders alarak yeni başarılara doğru yelken açmamız, ancak sabır ve sebat etmekle mümkün olur.

6. Sabrın Sonu Selamettir

Sabrın belki kendisi acı ama meyvesi tatlıdır. Bu tat sabreden tarafından belki de hemen bugün alınır. Arzulanan başarı hemen elde edilir, hedefe hemen ulaşılır. Mesela öfkeliyken kendini tutan; pişman olacağı sözler söylemeyip, yanlış işler yapmayan biri belki olayda bir yanlış anlama olduğunu öğrenir. Böylece yüzünü kızartacak bir şeyler yapmamış olmak, sabrın hızlıca gelen mükâfatı olur. Ya da bir arkadaşının teklif ettiği yanlışa ortak olmayan bir genç, o arkadaşını hatasının cezasını çekerken görebilir. O cezada ortak olmamak da “Sabrın sonu selamettir.” kuralına örneklik teşkil eder.

Sabırlı davranmanın, her durumda doğruyu gerçekleştirmek için emek vermenin yani sabretmenin en önemli mükâfatlarından biri de hedeflere erişmek için kazanılan istikrardır. İlk yenilgide ya da olumsuzlukta pes etmemek, ısrarla devam etmek ve bunun insan kişiliğine verdiği güç, sabr-u sebat etmenin avansı gibidir. Pek meşhur örnektir, Edison ampulü icat edene kadar ne kadar çok yeni deneme yapmak zorunda kalmıştı. Başarılı olan son denemeden bir öncekinde olmuyor diye pes etmiş olsa, ismi insanlığın hafızasına kazınamazdı, öyle değil mi? “Sabreden zafere ulaşır.” özlü sözü de bunun bir ifadesidir. Başarıya en yakın olanlar elbette sabır ve direnç göstererek sorumluluklarını yerine getirenlerdir. Sabır her başarının anahtarıdır.⁴⁰

Yakub Peygamber gibi, bütün muhtemel sonuçları hesaba katarak hem duyguyu doya doya yaşayıp hem de yakıp yıkmadan “güzelce” sabredebilmek,⁴¹ insanı güzel insan yapar ve er ya da geç güzelliklere eriştirir. Zaman zaman kendisini zorlasa da doğruyu yapıyor olmanın verdiği öz güven ve iç huzuru, belki de “Allah sabredenlerle beraberdir.”⁴² hükmünün günlük hayata yansımasıdır. “Allah sabredenlerle beraberdir.” mührü, özellikle savaş durumlarını betimleyen ayetlerin içinde yer alsa da, hayatın her sınavında geçerlidir. Yüce Allah’ın desteğini, yardımını benliğinin derinliklerinde hisseden kişi, sabrın ödülünü peşin peşin almaya başlamış demektir. Allah’ın sabredenlere olan sevgisini Kur’an’dan işitmek de⁴³ apayrı bir duygusal mükâfattır.

Hayatlarını sabırla, tevhitle ilmek ilmek örerek geçirenler, Ahirette çok daha büyük bir ödülle karşılaşırlar: Cennet. Hiç hesabı tutulmadan verilecek nimetler ve Rabbin hoşnutluğu⁴⁴ hayatın farklı alanlarında sabırla ekilen tohumların meyvelerini devşirmek anlamına gelir.

Sonuç

Kişinin hem kendisiyle hem diğerleriyle hem hayatla hem de Cenab-ı Allah’la kurduğu ilişkide maddi-manevi her başarının sırrı, sabırlı olmaktır. Bu kavramın yanlış kavrayış sonucu pasif bir içeriğe sahip hâle getirilmesi, belki de pek çok başarının elden kaçmasına sebep olmaktadır. Bu nedenle en az sabretmek kadar önemli olan, sabrın mahiyetini doğru kavramamızdır.

Kök anlamı “hapsetmek” olan sabır kelimesi, insanın kendisinin doğru olan tutuma tamamen bağlamasını ve ondan ayrılmamasını ifade eder. Sabrın hangi durumda neleri gerektirdiğini doğru şekilde tespit etmek, bu kavramı doğru anlamak ve uygulamak açısından son derece önemlidir.

Kur’an açısından bakıldığında sabra konu olan en önemli olgu, imana dair ilkeleri hayatın her alanında geçerli kılmak için verilen mücadeledir. İman etmiş olmak, gerektiğinde inanmayanlardan gelen saldırılara karşı koymada, gerektiğinde gönle düşen tutkuların zorlayıcı gücüne direnmede sabırlı olmayı zorunlu kılar. Zira bu sabr-u sebat olmadan, bağlandığı değerlerin ardında dağ gibi durmadan iman gönülde kök salamaz.

İman etmiş olmanın gereği olarak Allah tarafından bildirilen kurallara uyma konusunda da sabırlı olmak gerekir. Farzları yerine getirmede, haramlardan sakınmada, güzel ahlaki ilkelere sahip olmada da sabra ihtiyaç duyarız.

Öte yandan hayat sınavında karşımıza çıkan olumlu ya da olumsuz koşullar da sabırlı davranmamızı gerektirir. Olumlu durumlar kişinin haddi aşmaması, şımarıp ben merkezli bir kimliğe bürünmemesi açısından, olumsuz durumlar ise sebatkâr ve doğru tutumlar geliştirip geliştiremediğinin anlaşılması açısından sabırlı olmayı gerektirir.

Bütün bu durumlarda kulun en büyük yardımcısı, elbette güzel isimlerinden biri “Sabûr” yani “Çok sabreden” olan Rabbimizdir. O’nun hak etse bile kullarına azap etmemek için mühlet veren, esas olarak bağışlamaktan yana olan hâli, bizler için de anlamlı bir örneklik teşkil eder.

Sabrın gerektirdiklerini başarıyla tespit ederek hayatımıza geçirebilirsek, Yüce Allah’ın yardım ve desteğini de vereceği ödülü de almayı hak etmişiz demektir.

Kaynakça

Buhârî, el-Câmiu’s-sahîh. thk. Muhibbiddin el-Hatîb ve Muhammed Fuâd Abdulbâki, el-Matbaatü’s-Selefiyye, Kahire, 1400 h.

Elmalılı, Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, 3. Baskı, Eser, İstanbul, 1979.

Fromm, Erich, Sahip olmak Ya Da Olmak, çev. Aydın Arıtan, 5.Baskı, Say, İstanbul, 2016.

Çağrıcı, Mustafa, “Sabır”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/sabir (04.09.2020).

İbn Âşûr, Muhammed Tahir, Tefsîru’t-tahrîr ve’t-tenvîr, 30 Cilt, ed-Dâru’t-Tunusiyye li’n-Neşr, Tunus, 1984.

Karaman, Hayreddin – Çağrıcı, Mustafa – Dönmez, İbrahim Kâfi – Gümüş, Sadrettin, Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir, 5 Cilt, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2017.

Müslim, el-Câmiu’s-sahîh, Daru ihyâi’t-türâsi’l-Arabî, Beyrut, ts.

Taberî, Câmiu’l-beyân an-te’vili âyi’l-Kur’ân, thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî, Dâru Hicr, ts.

Tirmizî, Sünen, thk. A. Muhammed Şakir, 2. Baskı, Mektebetü ve Matbaatü Mustafa el-Babî el-Halebî ve Evladihi, Mısır, 1975.

Zemahşerî, el-Keşşâf, thk. ‘Âdil Ahmed ‘Abdulmevcûd vd. Mektebetu’l-‘Ubeykân, Riyad, 1998.

1 Prof. Dr. Fatma Asiye ŞENAT, ESOGÜ İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

2 Bakara, 2/153.

3 Bakara, 2/153, 249; Enfâl, 8/46.

4 Mustafa Çağrıcı, “Sabır”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/sabir (04.09.2020).

5 Enbiyâ, 21/85.

6 Müddessir, 74/7.

7 Ahkâf, 46/35.

8 Nahl, 16/127.

9 En’âm, 6/34; İbrâhîm, 14/12.

10 Furkân, 25/63; Zuhruf, 43/89.

11 Yûnus, 10/65; Neml, 27/70.

12 Nisâ, 4/140; En’âm, 6/68.

13 Bakara, 2/190; Mâide, 5/8.

14 Enfâl, 8/46; Taberî, Câmiu’l-beyân, 4, 497.

15 Zemahşerî, Keşşâf, 1/683.

16 Elmalılı, Hak Dini Kur’an Dili, 2, 836.

17 A'râf, 7/126.

18 Müslim, “Tahâret”, 1.

19 A’râf, 7/128; Enfâl, 8/46, 65, 66.

20 İbn Hanbel, Müsned, 4/386.

21 Asr, 103/1-4.

22 Hayrettin Karaman vd., Kur’an Yolu, 5/682.

23 İbn Âşûr, et-Tahrir ve’t-tenvir, 4/208.

24 Şems, 91/7-10.

25 Tâhâ, 20/132.

26 Bakara, 2/153.

27 Tirmizî, “Deavât”, 86.

28 Âl-i İmrân, 3/133-134.

29 Müslim, “Birr”, 107.

30 Yûsuf, 12/23-24.

31 Mülk, 67/2.

32 Lokmân, 31/17.

33 Bakara, 2/155-156.

34 Enbiyâ, 21/83-84; Sâd, 38/41-44.

35 Münâfikûn, 63/11; Nûh, 71/4.

36 Buharî, “Cenâiz”, 31.

37 Erich Fromm, Sahip Olmak Ya Da Olmak, 48-49.

38 İsrâ, 17/11.

39 Buhârî, “Deavât”, 22.

40 Elmalılı, Hak Dini Kur’an Dili, 2, 545.

41 Yûsuf, 12/18.

42 Bakara, 2/153,249; Enfâl, 8/46.

43 Âl-i İmrân, 3/146.

44 Ra’d, 13/22-24; Nahl, 16/96; Zümer, 39/10.

ÖLÜM-AHİRET ve BİZ¹

Giriş

“Her canlı ölümü tadacaktır.
Sizi bir imtihan olarak hayır ile de şer ile de deniyoruz. Ancak bize döndürüleceksiniz.”²

Hemen şimdi, peşin olan dünyayı sevdiğimizden olsa gerek³ gündelik hayatta çokça hatırlamadığımız kelimelerdir ölüm ve ahiret. Hele bizim gibi hayatın baharında olan gençler söz konusu olunca bu kelimelerin hatırlanma sayısı daha da azalır. Genellikle hayatın baharında ve gerçekleştirmek istediği pek çok hayalleri olan gençlerle bu kelimelerin yan yana anılmasını uygun görmeyiz.

Hiç şüphesiz bir gencin ölümü insanın içini yakar. Yunus Emre, gençlerin ölümünün yaşattığı acıyı “Bir nesneye yanar içim göynür özüm/Genç iken ölenlere gök ekini biçmiş gibi” dizeleriyle anlatır.⁴ Daha olgunlaşmamış, sürecini tamamlamamış anlamına gelir “gök ekin”. Evet, önümüzde tamamlayacağımız uzun bir süreç var. Tamamlamamız gereken bir eğitim hayatımız, çalışmamız gereken bir iş hayatımız, kurmamız gereken bir evlilik hayatımız var. Ve tabii daha pek çok hedefler, hayaller…

Ne var ki hatırlamak istemesek de; “Daha hayatın baharındayız, hedeflerimiz var.” desek de bu haykırışlarımızın hiçbirini dikkate almayan, kendi planını vakti geldiğinde gerçekleştiren bir hakikattir ölüm. Peki hatırlamamakla kendimizden uzaklaştırabilir miyiz onu? Planlarımızı bozmasını engelleyebilir miyiz? Ne mümkün!

Ölüm, hiç beklenmedik bir zamanda gelip, o en değerli varlığımızı, canımızı alıp götürmüyor mu? Ne yapmalı öyleyse? Ölüme karşı kayıtsız mı kalmalı? Onu yok sayıp hayatı mı yaşamalı? Ya da her an ölüm korkusuyla yaşayarak hayatı kendimize zindan mı etmeli? Tabii ki her ikisi de değil. Her ikisi de değil ise bir üçüncü yol mu var? Evet, bir üçüncü yol var.

1. Ölüm Düşüncesi ile Hayatı Zenginleştirmek

“Hanginizin davranışça daha iyi olduğunu sınayarak göstermek için ölümü ve hayatı yaratan O’dur. O güçlüdür, çok bağışlayandır.”⁵

Ölüm düşüncesi ve hayatı zenginleştirmek. Bu ikisi nasıl olacak dediğinizi duyar gibiyim. Başta şunu söyleyelim ki zenginleştirme ile hayatı anlamlı, dolu dolu sorumlulukların bilincinde olarak yaşamayı kastediyorum. Peki, ölüm düşüncesi ile bu nasıl mümkün olacak? Bu soruyu Peygamber Efendimizin (sas) bir hadis-i şerifleri üzerinden cevaplandırmaya çalışalım. Şöyle buyuruyor Efendimiz: “Namazınızı son namazınızı kılar gibi kılın.”⁶ Şimdi bu sözün ne anlama geldiği üzerinde duralım.

Farz edelim ki ölüm meleği gelmiş ve bize kılacağımız öğle namazının son öğle namazı olduğunu, namazdan sonra ruhumuzu alıp bu dünya hayatı ile bağımızı koparacağını haber vermiş olsun. O öğle namazını nasıl kılarız? Bu namaz her zaman kıldığımız türden bir öğle namazı mı olur? Yoksa son namazımız olacak bu namazı Allah’ın huzurunda, zihnimizi ve gönlümüzü bütünüyle ona vererek mi kılarız?

Düşünmeye devam edelim. Bir de öğle namazını son namazımız olarak değil de her gün rutin olarak kıldığımız bir namaz gibi düşünelim. Zihin ve gönül dünyamızın bu kıldığımız namazda nasıl olacağını düşünelim. Şimdi her iki namazımızı mukayese edelim. Hangi namazımız daha kaliteli bir namaz olur, birincisi mi ikincisi mi? Elbet birincisi. Birinci hâlde kıldığımız namazımızı içerik olarak daha da zenginleştiren ne idi? Ölümün geleceğine dair bilgimiz ve kılacağımız namazın son namaz olması düşüncesi.

Peygamber Efendimiz (sas) “Son namazınızı kılar gibi kılın.” sözleriyle ölüm düşüncesinin bize yaşadığımız her anın tam anlamıyla sorumluluğunu alarak yaşama bilinci kazandıracağını öğretiyor. Zira ölüm ve ahiret düşüncesi dikkate alınmadığında namaz gibi bir ibadet dahi bizim için gerçek anlamından uzak rutin bir eyleme dönüşebiliyor.

Ölüm düşüncesi şimdiki zamanın değerini bilmeyi gerektiriyor. Çünkü insan için gerçek olan şimdi, şu an yaşadığı zaman. Geçmiş zaman, adı üstünde geçti, gitti ve geride kaldı. Gelecek ise belirsiz. Olabilir de olmayabilir de. İnsanın elinde olan ise şu anı, şimdiki zamanı. İşte bu zamanı en güzel, en iyi, en faydalı şekilde geçirebilme gücünü bize veren ölüm düşüncesidir.

Namaz örneğinden hareketle ölüm düşüncesini tüm hayatımızın zemini kıldığımızda her anı gerektirdiği şekilde sorumluluk alarak yaşama imkânı elde edeceğiz. Hayatın içindeki bütün davranışlarımıza son eylemlerimiz olarak baktığımızda o an için yapılması gereken şeyi elimizden gelen en iyi ve en güzel şekli ile yapmaya yöneleceğiz. Cüceloğlu, Martin Heidegger’den naklen bu gerçeği şu çarpıcı ifadelerle dile getirir: “Eğer, ölümün her an ve her yerden gelebileceğini kabul edersem, bencilliğimden gelen ‘şimdi ve burada’ya ilişkin tembelliğim kaybolur.”⁷

Peygamber Efendimizin (sas) şu sözlerini de içinde bulunduğumuz zaman dilimine odaklanma konusunda değerlendirebiliriz. Efendimiz elimizde dikilecek olan bir fidan olsa ve bu esnada kıyamet kopsa bizim o fidanı dikmemizi istiyor.⁸ Onun ifade ettiği gibi ölüm karşısında bizim tavrımız, yapmamız gerekeni ertelemeden yapmak olmalıdır. Çünkü, bizim için gerçek olan yaşadığımız an ve biz bu anda bizim için en güzel olanı yapma sorumluluğu ile karşı karşıyayız.

Ölümün unutulması anlarımızın zayi olmasını ve sorumluluklarımızın ertelenmesini doğuruyor. Daha sonra yaparım düşüncesi ile ertelenen sorumluluklar neticesinde farkında olmadan zamanında yapılmamış, ertelenmiş işlerle dolu bir hayat oluşturuyoruz. Böyle bir hayat oluşturmamak için ölümün bize çok yakın olduğunun farkında olmalıyız.

Ölüm ne yaşa bakıyor ne başa ne de sıraya. Büyüklerimizden “Allah sıralı ölüm versin.” duasını duyarız. Evladını kaybeden anne babaların yaşadığı acıya şahit olanlar bu acıyı yaşamamak için böyle dua ederler. Çevremizde ölümün genç, yaşlı, sağlıklı, sağlıksız her bir insana gelebildiğine dair örnekler görmemize rağmen ölümün yaşlanınca başımıza geleceği algısıyla hayatı yaşıyoruz. Oysa gerçek olan ölümün bize çok yakın olduğudur. Öyle ise bu yakınlığın farkındalığıyla hayatımızı daha anlamlı ve coşkulu bir hâle getiremez miyiz?

Şöyle de düşünebiliriz. Farz edelim ölümcül bir hastalığa yakalandık. Doktorlar her an her şeye hazır olmamız gerektiğini söylüyor. Bu haberi aldıktan sonra elbette büyük bir üzüntü yaşarız. Ancak, bu haber bizim hayata bakışımızı da bir anda değiştirivermez mi? Hatta sadece bizim değil çevremizdekilerin de bize karşı tutumunu değiştirmez mi? Her şeye farklı bir gözle bakmamızı sağlamaz mı? Bizi sorumluluklarımızı hatırlayıp yarım kalmış işlerimizi tamamlamaya yöneltmez mi? Bağırıp çağıran, ufacık şeylere bile öfkelenen biriyken her şeyi büyük bir olgunluk ve anlayışla karşılayan bir insan hâline getirmez mi?

Peki bizi bu denli değiştiren nedir? Aldığımız ölümcül bir hastalık haberi. Doktorların her an için her şeye hazır ol sözleri. Peki ama böyle bir hastalık olmasa da ölüm bize her an yakın değil midir? İşte sorun tam da burada. Sorun, hayatımızı ölüm düşüncesini dikkate alarak yaşamamamızda. Ölüm düşüncesini zihnimizden uzaklaştırmada. Bu uzaklaştırma yapmamız gerekenleri yapmama, onları hep erteleme sonucunu doğuruyor.

Ölüm düşüncesi bizi bize getiren, kendimizi, yapıp ettiklerimizi görmemizi sağlayan, ruhumuzu aydınlatan en güçlü düşüncedir. Ölümü unutmak ise en sevdiklerimizle ilişkilerimizdeki eksiklikleri bile görmemizi engeller. İşte bir örnek: 1999 Gölcük depreminde bir gencin yıkılan binanın altında kalan babasına enkaz üzerinden seslenişi haber olmuştu. Genç, moloz yığınları arasından babasına şöyle sesleniyordu: “Baba! Ne olur ölme! Söz veriyorum bir daha seni asla üzmeyeceğim.”

Ölüm gerçeğinin unutulmasının sonucu olan ertelemeye Kur’an-ı Kerim’de de dikkat çekilir. Kendisine ölüm gelen kişinin o esnada dile getireceği bir temenniden söz edilir. Kişi, ölüm anında “…Rabbim! Beni geri gönder de geride bıraktığım dünyada iyi işler yapayım…”⁹ der. Yüce Allah bu sözün hiçbir anlamı olmadığını, artık geri dönülmez bir yola girildiğini haber verir.

Dünya hayatında bize düşünüp öğüt alabilecek miktarda zaman verilmiştir.¹⁰ Ancak bazılarımız o zamanı bilinçli bir şekilde değerlendirmemiş en büyük nimet olan aklını kullanmamış olabilir.¹¹

2. Ölüm Düşüncesini Hayatımızda Nasıl Var Edebiliriz?

Bir adam müminlerin hangisi daha akıllıdır? diye sordu. Hz. Peygamber, “Ölümü en çok hatırlayanları ve ölümden sonrası için en güzel şekilde hazırlananları. İşte onlar en akıllı olanlardır, diye cevap verdi.”¹²

Başlıktaki sorunun cevabını kısaca “Ölüm düşüncesini hayat felsefesi kılarak” şeklinde verebiliriz. Mademki ölüm bize çok yakın ondan kaçarak, ondan uzaklaşarak değil ona yakınlaşarak, o yakınlığı bilerek yaşamakla hayatımızı var edebiliriz. Bununla hayata dair bir bakıştan söz ediyoruz. Kastımız ölüm gerçeğinin farkında olarak yaşamaktır.

Çoğumuz ölümü düşünmek ve konuşmak istemeyiz. Bir yakınımız sebebiyle gündemimize geldiğinde ise ölüm ile ilgili klişe sözleri tekrar eder dururuz: “Ölümlü dünya, doğduğumuz hak olduğu gibi öleceğimiz de hak, elbet bir gün öleceğiz, Allah hayırlı ölüm versin vs.” Bu sözler çoğunlukla belli zamanlarda dilimizden şuursuzca dökülen kelimelerden ibaret kalır. Oysa bunlar gerçektir. Bu yüzden her daim ölümün farkında olmalıyız.

Ölüm düşüncesini bir varoluş meselesi hâline getirebilirsek artık ölüm üzerine konuşmaz bilakis ölüm düşüncesi ile beraber yaşarız. Bu beraberlik şu anın tembelliğini ortadan kaldırır ve bizde yüksek bir sorumluluk duygusu geliştirir. Ölüm bilinci ile yaşarsak bu davranışlarımızdan belli olur. Hayatı ciddiye alırız. Bizim için bu dünya hayatında sahip olduğumuz her şey, her an çok değerli hâle gelir. Her bir nefesimizin kıymetini bilir hâle geliriz. Bu nedenle hayatta iken yapılması gereken şeyleri ertelemez bilakis tüm gücümüzle sorumluluklarımıza odaklanırız.

Hz. Peygamber bize ölüm düşüncesinin bir varoluş meselesi olduğu bilincini diri tutmayı kolaylaştıracak bazı pratikler öğretmiştir. Örneğin o (sas), gece yatağına uzandığında sanki bu uykusu son uykusu olacakmışçasına Rabbine şu sözleri söyleyerek uykuya geçermiş: “Allahım! Kendimi sana teslim ettim. İşlerimi sana havale ettim. Sırtımı sana dayadım. Senden korkarak ve yine senden umut ederek sana yöneldim. Senden başka yönelecek kimse yoktur. İndirdiğin Kitab’a, gönderdiğin Nebi’ye iman ettim.”¹³ Sabah uyandığında da ilk olarak şöyle dermiş: “Bizi öldürdükten sonra dirilten Allah’a hamdolsun.”¹⁴ Efendimiz uykuya bir ölüm gibi, yeni bir güne başlamaya da âdeta ölümden bir diriliş gibi bakıyordu. Ölümü ve hayatı her gün zihninde taptaze yaşıyordu. Bu bakış açısını İmam Gazzâlî çarpıcı bir şekilde şöyle ifade eder:

“Farzet ki öldün! Yalvardın ve yakardın, sana bir gün daha verildi. İşte bugünü o gün bil ve öyle yaşa!”¹⁵

Yaşadığımız hayat içinde ölümü bize hatırlatacak çok şey vardır. Uyku bunların başında gelir. Nitekim Allah Teâlâ uykuyu ölüme benzetir. Uykudan kalkışı da yine diriliş kelimesi ile ifade eder. Gelin ayet-i kerimeyi doğrudan okuyalım:

“Geceleyin sizi öldüren, gündüzün de işlerinizi bilen; sonra belirlenmiş eceliniz tamamlansın diye gündüzün sizi dirilten O’dur. Sonra dönüşünüz yine O’nadır. Sonunda O, yaptıklarınızı size haber verecektir.”¹⁶

Peygamber Efendimiz yukarıdaki ayetin ruhuna uygun bir şekilde yatıyor, ölümü ve dirilişi her zaman zihninde canlı tutuyordu. Nitekim, onun gece yattığında “Senin adınla ölür, senin adınla dirilirim.”¹⁷ dediğini biliyoruz. Zira, ölmesi mukadder olanların ruhları uykuda iken alınır. Ölümü mukadder olmayanlara ruhlar âdeta iade edilir ve yeni bir hayat verilir. Peygamberimiz Yüce Allah’ın bu yeni hayat lütfuna şükrederek kalkar ve şöyle der: “Beni öldürdükten sonra tekrar dirilten Allah’a hamdolsun.”¹⁸

Uykuyu ölüm gibi görürsek yatağımızı da huzur içinde uyuyabileceğimiz bir kabir gibi düşünebiliriz. Kabir, dünyada yaptığımız iyi ya da kötü şeyleri maddi olarak götüremediğimiz bir yer. Ama iyi ya da kötü işlerin sonuçları olan sevap ve günahı götürdüğümüz bir alem. Günün sonunda uykuya geçmek için yattığımız yer de benzer şekilde gündüz yaptığımız iyi ya da kötü işlerin sonuçlarını, etkilerini zihnen getirdiğimiz bir yer. Nitekim kötü işlerimizin verdiği vicdan azabı yatağımızda bizi huzursuz kılar, uykumuzu kaçırır. İyi işlerimizin mutluluğu da gönül huzuru ile uyumamızı sağlar. Nasıl ki gece, başımızı yastığımıza koyup huzur içinde uyuyabilmemiz gündüz hayat içinde yaptığımız iyi işler ile mümkün ise, ölüm geldiğinde kabir hayatında huzur içinde uyuyabilmek ancak bu dünya hayatında yaptığımız güzel işler ile mümkün olacaktır.

Biz insanlar çokça unutan varlıklarız. En temel hakikat olan, bütün planlarımızı bozacak olan ölümümüzü bile unutuyoruz. Bu nedenle Hz. Peygamber, “Lezzetlerin kökünü kazıyan ölümü çokça hatırlayın.” buyurmuştur.¹⁹ Oysa birçoğumuz öleceğimizi hiç düşünmeyiz. Neden ölümümüzü düşünmeliyiz diyen bir doktora öğrencisine Kızılderili bilge Don Juan şöyle der: “Çok basit. Çünkü ölüm düşüncesi insanoğlunun ruhuna çeki düzen veren tek şeydir.” 20

Hadis-i şerifte ölümü unutmamızın nedeni olarak lezzetler zikredilir. Lezzetlerin kökünün kazınması ile kastedilen ölümü çokça hatırlamak, dünyanın çekiciliğinin ruhumuzdaki olumsuz etkilerinin kırılmasını sağlar. Peygamber Efendimiz ölümü hatırlama konusunda bize örnek olacak davranışlar sergilerdi. Örneğin, elinden geldiğince cenazelere katılır, kabir başında dua eder,²¹ geride kalanlara taziyede bulunur, kabir ziyareti yapar ve orada yatan müminler için dua ederdi. Sık sık Allah’tan hayırlı ölüm ister, ölümün getireceği sıkıntılardan Allah’a sığınırdı. Bizlere de ahireti hatırlatacağını söyleyerek kabir ziyaretinde bulunmayı tavsiye ederdi.²² Zira, ölümü hatırlamak bizi tutku ve heveslerimizin esaretinden kurtarır. Ölüm düşüncesi ile insan bedene ait olan arzulardan, ihtiraslardan, şehvetten, bencillikten, yeme içme için yaşama düşüncesinden ruhunu arındırır.

Allah Teâlâ Mülk suresinde, “Allah, hanginizin en güzel işleri yapacağını sınamak için ölümü ve hayatı yarattı.”²³ buyurur. Bu ayette dikkat çekici bir şekilde ölüm hayattan önce zikredilmiştir. Belki de bu ifade ile hayatı gerçek anlamı ile iyi işler yapabilecek şekilde yaşayabilmemizin ölüm düşüncesini öne almamız, onu hayatın zemini kabul etmemiz ile mümkün olacağına işaret edilmektedir. İşte bunun için Hz. Peygamber ölümün çokça düşünülmesini öğütlüyor. Çünkü her düşünüldüğünde ondan bir ders çıkarılacak ve o ders bizi bu dünyaya esir kılan hazların esaretinden kurtaracaktır.

3. Ölüm Bizim İçin Aynı Zamanda Bir İmtihandır

“Andolsun ki sizi…
canlardan eksiltmekle… sınayacağız.
Sabredenleri müjdele”²⁴

Ölüm aynı zamanda bizim için bir imtihandır. Yakınlarımızın kaybı ile ölüm karşısındaki duruşumuz sınanır. Ölüme bakışımız, Yüce Allah’ın hükmüne teslimiyetimiz ölümden ders alışımız bu sınavda kendini gösterir. Hele yakınlarımızın beklenmedik bir şekilde kaybı bu dünya hayatında bizim en çetin imtihanımızdır. Böyle bir durumda ne yapacağız? Allah’a kızmayacağız, bilakis onun hükmüne rıza göstereceğiz. Zira, Allah’ın hükmünde yanlışlık ve eksiklik olmaz.

Cenab-ı Allah’ın en kıymetli kulu Peygamber Efendimiz yedi çocuğundan altısını kaybetmişti. Oğlu İbrahim’i kaybettiğinde üzüntüsünü dile getirdi, gözyaşı döktü. Bu duruma tanıklık eden arkadaşları, “Sen de mi ağlıyorsun ey Allah’ın Elçisi” deyince; Efendimiz: “Kalb hüzünlenir, göz yaşarır ama ağzımızdan Hakk’ın razı olmayacağı söz çıkmaz.” buyurdu. Ardından da, “Vallahi biz senin ayrılmana çok üzüldük ey İbrahim!” dedi. 25

Bu dünya hayatında başımıza acı ve üzüntü veren olaylar gelebilir. Allah Teâlâ bizden bu gibi durumlarda iman bağına sımsıkı sarılmamızı ve acılar, üzüntüler karşısında kendimizi kaybetmememizi öğütlemekte, sabrı tavsiye etmektedir. Sabırla karşılandığı vakit bu acıların yerini sevdiklerimizle birlikte cennette büyük mutlulukların alacağını müjdeler: “İman edenleri kendileri gibi iman etmiş zürriyyetleri ile birlikte buluşturacağız”²⁶ Rabbimiz bize nasıl sabredeceğimizin yolunu da göstermiştir. Buyurmuştur ki: “Başlarına (can ve mal kaybı gibi) bir musibet gelenler ‘Biz Allah’tan geldik ve yine O’na döneceğiz’ derler. İşte bunlar Rablerinden kendilerine rahmet verilen ve hidayet üzere olanlardır.”²⁷

4. Ölüm Ahiret Aleminde Yeniden Doğuşun Başlangıcıdır

“Melekler, güzellikle canlarını aldıklarında: ‘Selam size’ derler. Yaptıklarınıza karşılık olmak üzere cennete girin.”²⁸

İstikamet üzere bir hayat yaşayan kişi için güzellikler ölüm anında başlar. Melekler ona selam verir ve cenneti müjdeler.²⁹ Mümin için ölüm Yüce Allah’a kavuşmadır. O nedenle ölümün yüzü bize soğuk görünse de gerçekte onu yaşayan mümin için ölüm büyük bir hediyedir. Ölümün güzelliğini Necip Fazıl “Ölüm güzel şey; budur perde ardından haber…/ Hiç güzel olmasaydı ölür müydü Peygamber” dizeleriyle anlatır.³⁰

Ölüm bir yok oluş değildir. Ölen bedendir. Ruh, beden kafesinden ayrılır ve ahiret alemine yönelir. Artık ruh için yeni bir hayat vardır. Mevlânâ, ölümü güneşin batmasına benzetir. Görünüşte güneş batarken yok oluyor gibidir. Ancak gerçekte başka bir yerde yeniden doğmaktadır.³¹ Bizim ölümümüz de görünüşte bir yok oluş gibi görünür. Ancak gerçekte başka bir alemde varoluştur. Ölüm ile bu dünya hayatından ayrılacak başka bir alemde hayatımızı sürdüreceğiz. Bu anlamda ölüm “nakl-i mekândır” yani bir yer değişikliğidir. Dünya hayatından ahiret hayatına geçiştir.

Öldükten sonra yöneleceğimiz ahiret hayatı gerçek bir hayattır. O nedenle bizler eksiklerin, acıların olduğu dünya hayatından ayrıldığımıza pişman olmayacağız. Hiçbirimiz dünya hayatını tercih edip de dönmek istemeyecek. Ancak terk edip yapmadığımız, ihmal ettiğimiz amellerimiz olmuşsa onları telafi etmek için dönmek isteyeceğiz. Nitekim Mevlânâ bir başka sözünde ölümü “Bu daracık matem yurdundan ferahlayıp geniş bir ovaya göçmeye” benzetmiştir. 32

Ahiret’in gerçek bir hayat olduğunun farkında olarak yaşarsak dünya hayatının gerçek anlamını kavrarız. Çünkü dünya hayatı ahiret hayatı için büyük bir imkândır. O nedenle Allah Teâlâ, “Dünyadan nasibini unutma, Allah’ın sana ihsanda bulunduğu gibi sen de onun kullarına ihsanda bulun” der.³³ Bu anlamda elimizden ebedî hayatı elde etme imkânının alınması bizim için büyük bir kayıptır. Bu nedenle Efendimiz başınıza gelen bir hastalık ya da bir ıstıraptan dolayı ölümü temenni etmememizi öğütlemiştir. Böyle bir durumda olan kişinin şöyle demesini tavsiye etmiştir: “Allahım! Yaşamam benim için hayırlı ise beni yaşat, ölümüm benim için hayırlı ise ruhumu al.”³⁴

Öldükten sonra yöneldiğimiz ahiret hayatı merhalelerden oluşur. Berzah âlemi diye adlandırılan, insanın yeniden dirilişe kadar geçirdiği bir âlem vardır. Bu âlem bizim dünya hayatındaki yapıp ettiklerimize göre huzurlu ya da huzursuz bir şekilde geçecek olan kabir âlemidir.

5. Ölüm Düşüncesinin Somutlaştığı Mekân: Kabir

“Sizi ondan (topraktan) yarattık. Tekrar oraya (toprağa) döndüreceğiz. Sonra yine oradan bir kez daha çıkartacağız.”³⁵

Öldüğümüzde toprağa defnediliriz. Kabir, ölüm düşüncesi ile birlikte akla gelen ve ölüm gerçeğini bizde hissettiren etkili bir yerdir. “Topraktan geldik yine toprağa gideceğiz.” sözü bu etkinin bizdeki bir ifadesidir. Bu sözle Âdem Peygamber’in topraktan yaratılmasına atıfla insanlığın aslının toprak olduğu ve öldükten sonra bedenimizin yine o asılla buluşup toprağa karışacağı kastedilir.

İnsanın en sonunda toprağa karışması, geriye birkaç kemiğinin kalması çok dramatik bir durumdur. Bu dramatik durum üzerinden mesajlar üretilerek insanın hayatını sorgulaması amaçlanmıştır. “Topraktan geldik toprağa gideceğiz.” sözü bu mesajlardan biridir. Bu sözle “Mezarlıklar vazgeçilmezler ile doludur, sonunda toprak olacaksın kendini bu kadar önemseme.” denilmektedir. Bu sözle aslı toprak olan ve sonunda yine aslına, toprağa dönecek olan insanın toprak gibi mütevazı olması istenir. İnsan ise her şeyiyle kendini önemser, sahip oldukları ile başkalarına üstünlük gösterir. Bedenin toprağa gömülmesi ile insanın kendi bedenini bu denli önemsememesi öğütlenir.

İnsanın kendi bedenini önemsemesi yeni bir durum değildir. Ne var ki modern zamanlarda bu durum önemsemekten çok ötelere taşınmış, insan bedeni tüketim endüstrisinin aracına dönüştürülmüştür. Artık ruhun değil bedenin hâkimiyeti ön plandadır. Gün geçtikçe artan kozmetik mağazaları, estetik merkezleri, fitness salonları bedensel egemenliğin ne denli endüstrileştiğinin göstergeleridir.

Mevlânâ’nın kendi döneminde bedenin toprak olacağını unutanlar için söylediği “Kokuyu sonunda toprak olup gidecek olan bedenine değil ruhuna sür.” sözüyle vermek istediği mesaj bugün de geçerli olsa gerektir.³⁶ Bu sözüyle o, aynı zamanda Hz. Peygamber’den nakledilen şu hadis-i şerife de işaret eder: “Allah sizin suretlerinize, bedenlerinize bakmaz. Lakin O (cc), kalplerinize ve amellerinize bakar.” 37 Ne var ki modern zamanlarda bakılan sadece bedenler olmuştur.

Peygamber Efendimiz de kabir üzerinden ümmetine mesajlar vermiştir. “İnsan ölünce onu üç şey takip eder: Yakınları, malı ve ameli. Yakınları ve malı geri döner. Kişi kabrinde amelleriyle baş başa kalır.”³⁸ İhtişamlı bir hayatın sonunda sadece beyaz bir kefen ile yaklaşık bir buçuk metre bir yere defnedilmemiz biz akıl sahipleri için dikkate alınıp düşünülmesi gereken bir durumdur. Halkımız bu durumu “Kefenin cebi yok.” sözüyle bir mesaja çevirmiştir. Bu sözle insanın, büyük mücadele verdiği hatta daha çok kazanmak için zaman zaman başkalarının haklarını ihlal ettiği malından küçücük bir kısmını dahi yanında götüremeyeceği ifade edilir.

Özetle kabir, bizler için ölüm bilincini kuşanabileceğimiz ibretler içerir. Bu nedenle Peygamber Efendimiz bizlere kabir ziyaretlerinde bulunmayı tavsiye etmiştir. Çünkü bu ziyaretlerle hem kabirdekiler unutulmamış olur hem de ahiret hatırlanır. Zira kabir, ahiret âleminin ilk durağıdır.

6. Yeniden Diriliş ve Mahşer

“Gökleri ve yeri yaratan Allah onların benzerini yaratmaya kadir değil mi? Elbette öyledir. O eşsiz yaratıcıdır, her şeyi bilir.”³⁹

Bizleri var eden Allah Teâlâ kabirden sonraki durumumuzu şöyle haber veriyor: “Hiç şüphe yok ki sizi ilk defa yarattığımız gibi teker teker bize geleceksiniz, dünyada size verdiğimiz şeyleri geride bırakacaksınız.” 40

Bir gün müşriklerin ileri gelenlerinden biri, “Muhammed Allah’ın ölüleri dirilteceğini söylüyor. Bunu onunla tartışacağım.” dedikten sonra elinde kurumuş kemik parçalarıyla Peygamber Efendimiz’in yanına geldi. Avucunun içindeki kemik parçalarını ufalayıp un ufak hâle getirdi ve onları savurdu. Ardından şöyle sordu: “Bu un ufak olmuş kemik tozlarını kim bir araya getirecek? Bunun üzerine Yâsîn suresinin şu ayetleri nazil oldu: “İnsan kendisini bir nutfeden yarattığımızı görmez mi? Oysa bak şimdi o açıktan açığa bize karşı duran kimse olmuştur. Kendi yaratılışını unutup bize örnek getirmeye kalkışıyor ve “Şu çürümüş kemiklere kim can verecekmiş!” diyor. De ki; onları ilk başta yaratmış olan diriltecek. O yaratmanın her türlüsünü bilir.”⁴¹

Evet, Allah Teâlâ bizleri yeniden diriltecek ve bizleri bir araya getirecektir. Kur’ân’ın ifadesiyle göz açıp kapanıncaya kadar bir zaman içinde meydana gelecek olan bu toplama Yüce Allah için çok kolaydır.⁴² Bu yeniden dirilişe ‘haşir’, toplanılıp hesap vereceğimiz yere de ‘mahşer’ veya ‘arasat’ denilir.

Her bir insan dünya hayatındaki durumuna göre mahşerde farklı bir hâl içinde olacaktır. Günahkârlar perişan bir hâlde tasvir edilirken salih müminler burada bir sıkıntı çekmeyeceklerdir. Peygamber Efendimiz mahşer günü Yüce Allah’ın arşının gölgesinde huzur içinde olacak insanları şöyle haber verir: Yedi sınıf insan vardır ki, Allah Teâlâ onları hiçbir gölgenin bulunmadığı günde Arş’ın gölgesinde gölgelendirir: Adaletli yönetici, Allah’a kulluk ile yetişen genç, kalbi camilere bağlı kimse, Allah için birbirlerini seven ve bu uğurda bir araya gelip bu sevgi ile ayrılan iki kimse, makam sahibi olan güzel bir kadın tarafından birlikte olmaya çağırıldığı hâlde ‘Ben Allah’tan korkarım.’ cevabı ile karşılık veren kimse, sağ elinin verdiği sadakayı sol eli dahi bilmeyecek şekilde gizli veren kimse, tenha yerlerde Allah’ı anarak gözleri yaşla dolup taşan kimse.”⁴³

Bütün bu hakikat bilgileri karşısında tavrımız ne olmalı? Elbette o güne hazır bir insan olmalıyız. Peygamber Efendimizin hadisinde ifade edildiği üzere Yüce Allah’a saygılı, onun kullarına da şefkat ve merhamet içinde olmalıyız. Mahşer gününü unutmamalıyız. Bu yolda Peygamber Efendimiz örneğimiz olmalı. Üzerimize düşenleri yapmalı ve mahşer gününde mahcup olamamak için dua etmeliyiz. Nitekim Efendimiz uyumak istediği zaman sağ elini başının altına koyarak yatar ve “Allah’ım kullarını mahşerde topladığın gün beni azabından koru.”⁴⁴ diye dua ederdi.

Mahşer meydanında toplanmamızın gayesi Yüce Allah’ın verdiği nimetlerin hesabını vermektir. Adaletin en ince şekilde tecelli ettiği bir gündür mahşer günü. Bilinmeyen, gizlide kalan, hesabı görülemeyecek olan hiçbir şeyin olmadığı gündür. Öyle ki herkese hayatına dair tutulan sicil dosyası takdim edilir. Böylece her şey tam bir şeffaflık içinde gerçekleşir.

7. Amel Defterlerinin Verilmesi ve Hesap

“Oku şimdi kitabını!
Bugün kendini yargılamak üzere kendi nefsin yeter!”⁴⁵

İnsanların dirildiği ve Allah’ın huzurunda toplandığı mahşer günü herkes tek tek dünyadaki hayatının hesabını verecektir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: “Elbette kendilerine peygamber gönderilen kimseleri de gönderilen peygamberleri de mutlaka hesaba çekeceğiz.”⁴⁶ Allah Teâlâ insana verilen tüm nimetlerin hesabını soracaktır. 47

Dünya mahkemelerinde uzun süren davaları düşünerek ilk yaratılıştan itibaren kıyamete kadar tüm insanların hesabının nasıl görüleceği düşünülebilir. Bunun cevabını bizzat Allah Teâlâ kendisi verir: “Kuşkusuz Allah’ın hesabı çabuktur.”⁴⁸ Hesap günü herkes bu dünya hayatında tüm yaptıklarını ve yapması gerekip de yapmadıklarını açıkça görecektir.⁴⁹ Hesap, insanın dünya hayatında işlediği iyi ve kötü olarak tüm yaptıklarının ölçülüp değerlendirilmesi şeklinde olacaktır. Allah Teâlâ bu durumu şöyle anlatmaktadır:

“O gün ölçü-tartı haktır. Artık kimin tartıları ağır gelirse işte onlar kurtuluşa erenlerdir. Kimin de tartıları hafif gelirse işte onlar ayetlerimize karşı haksızlık ettiklerinden dolayı kendilerini ziyana sokanlardır.”⁵⁰

Mahşer günü hesap en adil şekilde gerçekleşecektir. Kimseye zerre kadar haksızlık edilmeyecektir. Nitekim Allah Teâlâ bu adil hesap hakkında şöyle buyurmaktadır: “Biz mahşer günü için adalet terazileri kurarız; artık kimseye hiçbir şekilde haksızlık edilmez. Yapılan, en küçük işlerin bile tam olarak hesabını yaparız. Hesap görücü olarak biz yeteriz.”⁵¹ Adalet terazilerinde iyilikleri ağır gelen kişiler mutlu bir hayat içinde olacaklar, hafif gelenleri ise yakıcı bir azap kuşatacaktır.⁵²

Kurtuluşa erenlerin amel defterleri mahşerde kurtuluşlarının bir alameti olarak sağ taraflarından verilecek ve orada tüm yaptıklarını görecekler, zerre kadar haksızlığa uğramayacaklardır.⁵³ Onların hesabı kolay bir şekilde görülecek ve sevinç içinde yakınlarının yanlarına döneceklerdir.⁵⁴ Amel defterini sağ tarafından alanlar hakkın ve erdemin yanında olanlardır. Amel defterini sağ tarafından alan kişi bunun sevincini yaşayacak ve etrafında olanlara;

“Alın kitabımı okuyun; doğrusu ben böyle bir hesapla karşılaşacağıma yürekten inanıyordum.” diyecek. Onlar meyveleri kolayca devşirilen yüce cennetlerde olacaklardır. 55

Akıl sahibi her insan hesap günü bu dünyada yaptıkları ile birebir yüzleşecektir. O gün bu dünyadaki gibi inkâr etme ya da mazeret üretme de söz konusu değildir.⁵⁶ Bu hesabı vereceğinin bilincinde olmak, insanı ahlaklı kılan en önemli etmendir. Nasıl içimizde ahiret hayatını çağrıştıracak şekilde sürekli yaşama isteği varsa aynı zamanda mahşer günü gerçekleşecek olan hesabı çağrıştıracak olan bir iç hesaplaşma vardır.

İnsan vicdanına karşı hesap verebildiği zaman ancak huzur bulur. Bu dünya hayatında vicdanı ile mücadele ederek onun sesini kısabilir ya da tamamen yok edebilir. Ancak, ondan sonra olanlar insan onuruna yakışan şeyler olmayacaktır. En önemlisi insan vicdanını öldürdüğünün farkındadır. Bunu hissetmese bile bu bilgiden asla kurtulamayacak sadece kendini kandırmaya çalışacaktır. Bizim için ahiret demek hayatımızın hesabını vermek demektir. Bu hesap dünyada insanın bizzat kendi içinde, vicdanında kendisiyle yüzleşmesi şeklinde gerçekleşir. Bu yüzleşmeden kaçanlar ahirette gerçekleşecek olan yüzleşmeden asla kaçamayacaklar ve hiçbir mazeret de ileri süremeyeceklerdir.

Dünyadaki hayatımızın hesabının verileceği ahirete olan inancımız bizde yüksek bir sorumluluk duygusu oluşturmalıdır. Şayet oluşturmuyorsa ahiret inancımızla ilgili tasavvurumuzu gözden geçirmemiz gerekir. Tarih boyunca insan çıkarı için her şeyi tahrif etmeye yönelmiştir. Yüce Allah’ın gönderdiği din de bu tahriften nasibini almıştır. Örneğin Yahudiler ahiret hayatına yönelik inançlarını bu dünya hayatındaki yaşantılarına uygun hâle getirmişlerdir. Yahudilere göre ahirette onlar bir sıkıntı ile karşılaşmayacaklar, karşılaşsalar bile bu sayılı günlerde olacaktır.⁵⁷ Bu nedenle ahiret inancının doğru bir inanç olması gerekiyor. Ancak doğru bir ahiret inancı bizde yüksek bir sorumluluk doğurabilir. Doğru olmayan bilgilerle oluşturulmuş bir ahiret inancının kaliteli müminler inşa etmesi mümkün değildir.

8. Ahiret Hayatın Kendisidir

“İşte ahiret yurdu!
Onu yeryüzünde haksız üstünlük kurmak istemeyen ve bozgunculuk çıkarmayanlar için hazırlamış bulunuyoruz. İyi son Allah’a karşı gelmekten sakınanların olacaktır.”⁵⁸

Hicretin beşinci yılında müşrikler ittifaklar kurarak Müslümanlara saldırı planlıyorlardı. Bu durumdan haberdar olan Hz. Peygamber her zamanki gibi ashabı ile istişare etti. Medine’yi savunma amacıyla Selman-ı Farisi’nin dile getirdiği hendek kazımı fikri kabul gördü. Müşriklerden oluşan ordu harekete geçtiği için hendeğin kısa sürede kazılması gerekiyordu. Ashâb-ı kirâm büyük bir özveri ile çalışıyordu. Bu dönemde aynı zamanda bir gıda problemi de yaşanıyordu. Kaynaklardaki bilgilere göre Müslümanların üç gün boyunca neredeyse boğazlarından bir lokma geçmemişti. Bir taraftan yorgunluk, bir taraftan açlık, bir taraftan nasıl bir sonuçla karşılaşılacağı endişesi ashâb-ı kirâma zor zamanlar yaşatıyordu. “Biz ki biat ettik Muhammed’e /Cihad etmek üzere yaşadığımız sürece” sözleriyle Peygamber Efendimize bağlılıklarını dile getiren marşlar söylüyorlardı. Hz. Peygamber de bu sıkıntılı süreçte onları yalnız bırakmıyordu. Hendek kazma işinde bizzat kendisi de çalışıyor ve bu esnada ashâbını şu dua dizeleriyle teselli ediyordu: “Allah’ım Ahiret yaşamından başka yaşam yoktur. Sen ensar ve muhacirlere mağfiret eyle!⁵⁹

Ahiret nedir? diye sorulsa işte bu sorunun en doğru ve en veciz cevabını Hz. Peygamber’in bu sözünde buluruz. “Ahiret gerçek yaşamın ta kendisidir. Hz. Peygamber bu sözleriyle Rabbimizin şu ayetini tasdik ediyordu: “Bu dünya hayatı hakikatte sadece bir oyun ve eğlenceden ibarettir. Ahiret yurduna gelince; işte asıl hayat odur; keşke bilselerdi.”⁶⁰

Ahiret, hayat demektir, yaşam demektir. Peki bu dünya hayatında yaşadığımız nedir öyleyse? İşte ona kelimenin tam anlamıyla hayat demek, yaşam demek mümkün değil. Zira, hayat ya da yaşam sadece nefes almaktan ibaret değildir. Bazen insan nefes alıp verir ama o nefesler ona hayat olmaz. Acı, gözyaşı, pişmanlık olur. Aslında yaşam ile neyi kastettiğimiz bizim zihnimizde de çok belirgindir. Olumsuzluklar içinde olan insan “Bu yaşadığımıza yaşam denirse yaşıyoruz işte!” der.

Yaşam insanın mutlu, huzurlu olarak yaşadığı hayattır. Dünya hayatı için bunu söylemek her zaman mümkün değildir. Çünkü dünya hayatında mutluluk da huzur da görecelidir. İkisi de geçicidir. Dünya hayatında her zaman ağız tadı ile yaşamak mümkün değildir. Zira bu hayatta acılar vardır, sıkıntılar vardır, ölümler, kayıplar, korkular, ıstıraplar, hastalıklar vardır. İşte Hz. Peygamber tam da bunlara benzer bir sıkıntının içinde, savaş hazırlığında olan ashâbına gerçek hayatı, ahiret yaşamını hatırlatmış ve onlara güç vermiştir. Ta ki demesinler bu nasıl bir hayat? Ne günahımız var? Ne suçumuz var ki bu sıkıntılara maruz kalıyoruz? Bir taraftan açlık, diğer taraftan ölüm korkusu, kendimiz ve ailemiz için kaygılar. Bu mudur hayat? Evet hayat bu değildir. Bizim zihnimizde olan huzur ve mutluluk ile yaşayacağımız hayat bu değildir. Hayat, kelimenin tam anlamı ile ahirette gerçekleşecek bir hakikattir.

Ahiret nasıl gerçek yaşam olmasın ki! Ashâb-ı kirâm kısa sürede bitirmek için var güçleriyle çalıştıkları hendek kazma işinde yoruluyorlardı. Ama gerçek yaşam olan ahiret hayatında yorgunluk yoktu.⁶¹ Şöyle buyuruyordu Allah Teâlâ: “O ki bizi sonsuza kadar kalınacak yurda yerleştirdi. Orada biz artık ne yorgunluk duyarız ne de bize bir bıkkınlık gelir.”⁶² Müminler bu zorlu günlerde açlık sıkıntısı çekiyor, kıt yiyeceklerle hayatta kalmaya çalışıyorlardı. Gerçek yaşam olan ahiret yurdunda ise böyle sıkıntılar olmayacaktı. Zira orada “iman eden ve iyi işler yapanlar için bitip tükenmez bir ödül vardır.”⁶³ Ahiret yurdunda müminler “sefa sürmekle meşgul olacaklar, kendileri ve eşleri gölgelik yerlerde, tahtlarına kurulacaklar. Orada onlar için her türlü meyve vardır ve bütün istekleri yerine getirilir.”⁶⁴ Müslümanlar savaşta ne gibi bir sonuçla karşılaşacaklarını bilemiyorlardı. Bir taraftan korku diğer taraftan hüzün yaşıyorlardı. Ama gerçek yaşam olan ahiret yaşamında müminler için korku da yoktu hüzün de yoktu.⁶⁵ Zira Allah Teâlâ ahireti müminler için “Dâru’s-selâm” yani “Esenlik Yurdu” kılmıştı.⁶⁶ Esenlik yurdu ahirette bırakın savaşı en küçük kötü bir söz dahi işitilmeyecektir. Orada hep selam vardır, huzur ve mutluluk vardır.

Peki Ahiret hangi yönleri ile hayatımızda yer almalıdır? Bizi iyilikleri, fedakârlıkları, faydalı ve güzel olan şeyleri yapmaya sevk edecek olan cennet vaadi ile yer almalıdır. Günahlardan kaçındıracak, haksızlık yapmaktan uzaklaştıracak, hak hukuk çiğnemekten alıkoyacak olan cehennem tehdidi ile yer almalıdır. Şimdi ahireti bu iki yönüyle görelim.

9. Ebedî Mutluluk Ülkesi: Cennet

“Orada rahatsız edici, incitici hiçbir söz işitmezler. Huzur ve emniyet içindedirler. Orada sabah akşam rızıkları hazırdır. Kullarımızdan takva sahibi kimselere vereceğimiz cennet işte budur.”⁶⁷

Cennet iman eden, iyi ve güzel işler yapan biz kulları için Cenab-ı Allah’ın en büyük ödülüdür. Cennet, Yüce Allah’ın biz kullarına olan rahmeti ve ikramıdır. Dolayısıyla yapılan iyi ve güzel davranışlara birebir karşılık olmaktan öte cennet Allah’ın bir ihsanıdır. Peygamber Efendimiz bu hakikati şöyle dile getirmiştir: “Hiç kimse cennete amelleriyle giremez. Ancak Yüce Allah’ın kendisine olan rahmetiyle girebilir. Ashab: Sende mi Ey Allah’ın Resûlü? deyince, Hz. Peygamber: Evet, ben de” buyurmuşlardır. Ancak amellerimiz bizi Allah’ın cennet ihsanına yaklaştırabilir. Nitekim Efendimiz “Size cenneti yaklaştıracak şeyleri açıkladım.” buyurmuştur.⁶⁸

Cennet nasıl bir yerdir? Bu soruyu Efendimiz zamanından bir örnekle cevaplandıralım. Bir gün Efendimiz aleyhisselam cennet hakkında sohbet yapıyordu. Dinleyenler arasından biri şöyle sordu: Ey Allah’ın Resûlü! Ben atları çok severim cennette atlar da olacak mı? Efendimiz bu soruya “Evet, cennette iki kanatlı atlar olacak şeklinde cevap verdi. Sonra başka biri “Ey Allah’ın Resûlü! Ben de develeri çok severim. Cennette develer de olacak mı? diye sordu. Efendimiz bu tarz soruların art arda geleceğini anlayınca hepsine cevap olacak mahiyette şu sözü söyledi: “Allah Teâlâ buyurdu ki: Kullarım için cennette hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği, hiçbir insanın hayal dahi edemediği nimetler hazırladım.”⁶⁹

Bu anlatımlardan anlaşılıyor ki cennette dünyadakilere benzer nimetler olsa da o nimetler dünyadakilerden farklı bir mahiyette olacaktır. Kur’an-ı Kerim’de de böyle anlatımlar yer almaktadır. Örneğin muttaki kullar için cennette sütten, baldan, içecek ırmakları yer almaktadır. Cennette hiçbir kötü sözün bulunmaması, orada yorgunluğun ve bitkinliğin yer almaması sürekli yeme-içme ve eğlence içinde bir hayatın olması insan doğasının da farklı bir yaratılışta olacağını göstermektedir. Bu farklı yaratılışa Allah Teâlâ şöyle işaret etmektedir: “Onların göğüslerinden her türlü kötü duygu ve düşünceleri söküp alacağız.”⁷⁰ Bu farklı yaratılış nedeni ile cennet hayatında dünyadaki gibi savaşlar, kavgalar, sürtüşmeler olmayacak, aksine orada sürekli bir huzur, esenlik ve mutluluk olacaktır. Bu nedenle cennet “Daru’s-Selam” “Huzur ve Barış Ülkesi” olarak nitelendirilmiştir. Öte yandan cennet nimetlerinin ötesinde Yüce Allah’ın hoşnutluğu en büyük kurtuluş olarak takdim edilmektedir. 71

Peygamber Efendimiz zamanında müşrikler her zamanki gibi yine Müslümanlara saldırmışlardı. Müslümanlar canlarını, mallarını, namuslarını ve vatanlarını koruma görevi ile karşı karşıyaydılar. Bir sahâbî sordu: Ey Allah’ın Elçisi! Bu savaşta şayet ben ölürsem bana karşılığında ne vardır? Efendimiz tek kelime ile “cennet” buyurdular. Adam elindeki hurmaları bıraktı ve ölümün kol gezdiği savaşa atıldı.⁷²

Bu ve benzer örneklerde görüyoruz ki cennet düşüncesi sahâbîlerin zihninde onları büyük fedakârlıklara sevk edecek şekilde aktif ve canlı bir şekilde yer alıyordu. Onlar âdeta bu tavırları ile Allah Teâlâ’nın şu çağrısına uyuyor, iyi işler yaparak cennet nimetlerini elde etmeye koşuyorlardı. “Allah’ın mağfiretine ve genişliği yer ile gök arası kadar olan cennetlere koşun!”⁷³ Allah Teâlâ da bizden cennet nimetleri için birbirimizle yarışmamızı istemekte ve “yarışanlar işte asıl birbirleriyle bunun için yarışsınlar”⁷⁴ buyurmaktadır.

10. Adaletin Tecellisi: Cehennem

“Allah’ın rızasını elde eden, Allah’ın gazabına uğrayan gibi olur mu hiç! Bunun varacağı yer cehennemdir. O ne kötü bir varış yeridir.”⁷⁵

Cehennem Allah Teâlâ’nın adaletinin tecelli etmesinin bir sonucudur. Bu dünya hayatında Allah (cc) kullarını hesap veremeyecekleri şeyleri yapmamaları hususunda uyarmıştır. Peygamberler tarihinin özeti Yüce Allah’ın insanlık için yaptığı uyarıların bir özetidir diyebiliriz.⁷⁶ Örneğin, Nübüvvetin ilk yıllarında Hz. Peygamber Safa Tepesi’ne çıkarak kavmine seslenmiş, onlara kendilerini ateşten korumalarını öğütlemiştir.⁷⁷

Benzer şekilde Hz. Peygamber veda konuşmasında bütün insanlığa en son uyarıyı yapmış ve şöyle buyurmuştu: “Ey İnsanlar! Bilin ki Rabbiniz birdir, atanız birdir. Arap’ın Arap olmayana, Arap olmayanın Arap’a, beyazın siyaha, siyahın beyaza üstünlüğü yoktur. Üstünlük ancak takvadadır.”⁷⁸

İnsanlardan bir kısmı Peygamberlerin bu uyarılarına kulak vermiş, güzel bir hayat yaşamış iken bir kısmı da bu uyarılara gönüllerini kapatarak yüz çevirmişlerdir. İnsanı bu yüz çevirmeye iten en temel sebep kerem sahibi olan Allah Teâlâ tarafından yaratılmış ve her türlü nimete erdirilmiş bir varlık oluşunu unutmasıdır.⁷⁹ Oysa ki var olmak sorumluluk gerektirir. Yüce Allah’ın iradesine teslim olmak, var olmanın gerektirdiği sorumluluğu yerine getirmek demektir.

Bu sorumluluğun genel olarak iki boyutu vardır. Biri Yüce Allah’a saygı diğeri de onun yarattığı tüm varlıklara karşı şefkat ve merhamettir. Cenab-ı Allah’a saygının başında O’nun varlığının kabulü gelmektedir. Bize hayat vereni tanımamak, görmezden gelmek, şükür ve minnettarlık duygusu içinde olmamak Allah’a karşı nankörlüktür.⁸⁰ Allah Teâlâ bu nankörlük üzere ölen kimsenin elim bir azap ile karşılaşacağını bildirmektedir.⁸¹ Peygamber Efendimiz de Allah’a ortak koşarak ölen kişinin cehenneme gireceğini haber vermektedir.⁸²

Yüce Allah’a saygı onun varlığını kabul etmekten ibaret değildir. Allah’a saygı aynı zamanda O’nun sözlerini dikkate almak, emirlerini yerine getirmek, yasakladığı şeylerden kaçınmaktır. Bu nedenle insanlar arasında fitne çıkarmak, faiz yemek, anne babaya isyan etmek, akrabaya miras hakkını vermemek, malı gereksiz yere israf etmek, zina etmek, haksız yere adam öldürmek, ölçü ve tartıda sahtekârlık yapmak, kötülük yapmak, insanı cehenneme götüren günahlardandır.

Hayatlarında bu iki sorumluluk boyutunu yerine getirmeyenler tabii olarak bunun bedelini ödeyeceklerdir. Bu nedenle acı, ıstırap, sıkıntı, huzursuzluk, pişmanlık gibi her türlü kötü duyguların yaşanacağı bir hayatı tasvir eden cehennem, insanın kerem sahibi Rabbini unutmasının, sorumluluklarının bilincinde olmamasının tabii bir sonucudur. Allah’a ve O’nun kullarına karşı hayat boyu süren sorumsuzluk neticesinde varılacak cehennem hakkında Hz. Peygamber, “Cehennem bana gösterildi. Bu kadar kötü ve dehşet verici manzarayı ömrümde görmedim.” demiştir.⁸³ Örnek olarak da şöyle bir tasvirde bulunmuştur:

“Cehennemliklerin yiyeceği olan zakkumun bir damlası dünyaya düşmüş olsaydı dünyadakilerin geçim kaynaklarını mahvederdi. Peki ya yiyeceği zakkum olan nasıl dayanacak!”⁸⁴ Allah Teâlâ cehennemin korkunç kaynama ve uğultusundan söz ederek oranın ne denli zorlu bir yer olduğunu haber vermiştir.⁸⁵ Yine Allah Teâlâ kendisine iman etmeyenlerin cehennemde uzunluğu yetmiş arşın olan zincirlere vurulacağını bildirmiştir.⁸⁶ Cehennem hem ayetlerde hem de hadislerde çeşitli bölümlerden oluşan, derin, dipsiz çukurların, etrafı kalın duvarlarla çevrili zindanların, siyah bir hâl almış ateşlerin bulunduğu bir yer olarak tasvir edilmiştir.⁸⁷ Cehennemde, mutsuz, huzursuz, acı ve sıkıntılar içinde bir hayatın geçeceği çeşitli örnekler üzerinden anlatılır. Bu anlatılar içerisinde insanın yiyeceği şeyler başta gelir. Cennette insanın mutlu ve huzur içinde bir yaşam süreceği çeşitli güzellikte yiyeceklerin olduğu zengin sofralarla anlatılırken, cehennemde ise tadı çok kötü, görüntüsü çok çirkin, yemesi kolay olmayan yenildiği takdirde de insana acı ve ıstırap veren yiyeceklerden söz edilmiştir.⁸⁸

Bu acı ve ıstırapların en büyüğü ise bizi var ederek anan, bize bir irade, muhabbet ve cömertlikle yönelen Rabbimizi unutmamızın bedeli olarak O’nun tarafından ahirette unutulmaktır.⁸⁹ Allah Teâlâ unutanlardan olmamamız için bizi uyarır.⁹⁰ Zira unutanlar ahirette unutulacaklar, kendi hâllerine terk edilecek, lütuf ve ihsandan mahrum kalacaklardır. Bu dünyada Yaratıcısını hatırlayanlar da ahirette hatırlanacaklardır.⁹¹ İşte cehennem Allah’ı unutanların kendi hâlleri üzere unutulduğu bir yerdir.

Sonuç

Ölüm bizim için bu dünya hayatının geçici olduğunu gösterir. Geçici bir dünyada bulunuşumuzun bir gayesi vardır. Bu gaye, yaratıcımız olan Allah’ın rızasına uygun bir hayat yaşamaktır. Bu hayat var oluşumuzun doğurduğu sorumluluk üzerine kurulur. Ölüm bilincimiz var oluşumuzdan kaynaklanan bu sorumluluklarımızı ertelememizi engeller. Diğer taraftan ölümün varlığı bu dünyanın geçiciliğinin ve ölümden sonraki ahiret hayatının bir habercisidir.

Ölüm gerçeğinin farkında olan ama onun ölümden sonraki ahiret hayatının varlığına dair verdiği mesajı alamayan kimse de bu dünya hayatında yapılması gerekenleri bir an evvel yapmak ister. Ancak onun yapılması gerekenler diye öncelediği şeyler nefsin bu dünya hayatı ile sınırlı arzuları ve geçici zevk ve hazlarıdır. Nitekim böyle bir kişi de “İnsan bu dünyaya bir defa geliyor. Ömür bir günlük dünya, belki ben yarın öleceğim. Bu nedenle eğlenmek zorundayım. Her şeyi yapmalı, her duyguyu tatmalıyım.” düşüncesiyle bu dünya hayatını kendince anlamlandırır.

Evet, insan bu dünyaya bir defa geliyor. Evet, ömür bir günlük dünya. Ama hayat bu dünya hayatından ibaret değil. Yaşamak, ama sürekli yaşamak isteği var içimizde. Belki ruhumuzun derinliklerindeki bu istek de bizler için ebedî hayat olan ahiretin bir habercisidir. Son tahlilde ölüm ve ahiret karşısında tavrımızın ne olacağı sorusunun cevabını Yüce Allah’ın ölümü ve hayatı hangimizin en güzel işleri yapacağımızı belirlemek için yarattığı gerçeğinde aramamız gerekir.

Öyle ise bizler bu dünya hayatında en güzel işlerle dolu örnek bir hayat yolunda birbirimizle yarışmalı değil miyiz? Rabbimiz bizi bu yarışa çağırıyor ve şöyle sesleniyor:

“Rabbinizin mağfiretine genişliği göklerle yer arası olan cennetine koşun.”

Kaynakça

Buhârî, el-Câmiu’s-sahîh, thk. Muhibbiddin el-Hatîb ve Muhammed Fuâd Abdulbâki, el-Matbaatü’s-Selefiyye, Kahire, 1400 h.

Doğan Cüceloğlu, Savaşçı, Sistem Yayıncılık, İstanbul, 2000.

Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş’as, Sünen-i Ebi Davud s. 1223-1608; el-Kütübü’s-sitte (Mevsuatü’l-Hadis içinde) Daru’s-Selam, Arabistan, 2000.

Emine Yeniterzi, Mevlana Celaleddin Rumi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 1995.

Gazzâlî, İhyau Ulumi’d-din, çev. Ahmed Serdaroğlu, Bedir Yayınları, İstanbul, trz.

İbn Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed, el-Müsned, Beytü’l-Efkari’d-Düveliyye, Ürdün, 2005.

İbn Mâce, Muhammed b. Yezid, Sünen-i ibn Mace, Vizaretü’ş-şuuni’l-İslamiyye, Riyad, 1999.

Mustafa Tatçı, Yunus Emri Divanı, I-IV, Milli Eğitim Bakanlığı, İstanbul, 1997.

Müslim, el-Câmiu’s-sahîh, Daru ihyâi’t-türâsi’l-Arabî, Beyrut, ts.

Necip Fazıl Kısakürek, Çile, Büyük Doğu Yayınları, İstanbul, 2004.

Nesaî, Ebû Abdurrahman Ahmed, es-Sünenü’l-Kübra, thk: Hasan Abdulmunim Şelbi, Müessesetü’r-Risale, 2001.

Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa, Sünen-i Tirmizi, s. 1629-2061, el-Kütübü’s-Sitte, (Mevsuatü’l-hadis içinde) Daru’s-Selam, Arabistan, 2000.

1 Prof. Dr. Kadir DEMİRCİ, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Hadis Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi

2 Enbiyâ, 21/35.

3 Kıyâme, 75/20.

4 Mustafa Tatçı, Yunus Emre Divanı, 2/490.

5 Mülk, 67/2.

6 İbn Mace, “Zühd”, 15.

7 Doğan Cüceloğlu, Savaşçı, 222.

8 Ahmed b. Hanbel, Müsned, 3/184.

9 Mü’minûn, 23/100.

10 Fâtır, 35/37.

11 Mülk, 67/10.

12 İbn Mace, “Zühd”, 31.

13 Buhârî, “Deavat”, 7.

14 Buhârî, “Deavat”, 8.

15 Gazzâlî, İhyau ulumi’d-din, 4/711.

16 En’âm, 6/60.

17 Buhârî, “Deavat”, 8.

18 Buhârî, “Deavat”, 8.

19 Nesaî, “Cenaiz”, 3.

20 Cüceloğlu, Savaşçı, 224.

21 Ebû Dâvûd, “Sünnet”, 23, 24.

22 Ebû Dâvûd, “Cenaiz”, 75, 77; Müslim, “Cenaiz”, 103, 104.

23 Mülk, 67/2.

24 Bakara, 2/155.

25 Buhârî, “Cenaiz”, 43.

26 Tûr, 52/21.

27 Âl-i imrân, 3/157, 158.

28 Nahl, 16/32.

29 Fussilet, 41/30.

30 Necip Fazıl Kısakürek, Çile, 153.

31 Emine Yeniterzi, Mevlana Celalettin Rumi, 89.

32 Yeniterzi, Mevlana, 91.

33 Kasas, 28/77.

34 Buhârî, “Merda”, 19.

35 Tâhâ, 20/55.

36 Emine Yeniterzi, Mevlana, 182.

37 Müslim, “Birr”, 34.

38 Müslim, “Vasiyyet”, 14.

39 Yâsîn, 36/81.

40 En’âm, 6/94.

41 Yâsîn, 36/77-79.

42 Kâf, 50/44.

43 Tirmizî, “Zühd”, 53.

44 Tirmizî, “Deavat”, 18.

45 İsrâ, 17/14.

46 A’râf, 7/6.

47 Tekâsür, 102/8.

48 İbrâhîm, 14/51.

49 İnfitâr, 82/5.

50 A’râf, 7/8, 9.

51 Enbiyâ, 21/47.

52 Kâria, 101/7-9.

53 İsrâ, 17/71.

54 İnşikâk, 84/7, 8.

55 Hâkka, 69/19-24.

56 Yâsîn, 36/65.

57 Bakara, 2/80.

58 Kasas, 28/83.

59 Buhârî, “Rikak”, 1.

60 Ankebût, 29/64.

61 Hicr, 15/48.

62 Fâtır, 35/35.

63 Tîn, 95/6.

64 Yâsîn, 36/56, 57.

65 Bakara, 2/62.

66 En’âm, 6/127.

67 Meryem, 19/62, 63.

68 Buharî, “Rikak”, 18.

69 Buharî, “Bed’ü’l-Halk”, 8.

70 A’râf, 7/43.

71 Tevbe, 9/72.

72 Müslim, “İmâre”, 145.

73 Âl-i imrân, 3/133.

74 Mutaffifîn, 83/26.

75 Âl-i İmrân, 3/162.

76 Şuarâ, 26/177.

77 Buhari, “Vesaya”, 11.

78 Ahmed b. Hanbel, Müsned, 5/411.

79 İnfitâr, 82/6.

80 Bakara, 2/152

81 Âl-i İmrân, 3/91

82 Müslim, “İmân”, 151

83 Buhari, “Salât”, 51.

84 Tirmizi, “Sıfatü cehennem”, 4.

85 Furkân, 25/12

86 Hâkka, 69/30-33

87 Nisâ, 4/145; İsrâ, 17/8; Müslim, “Cennet”, 31; Tirmizi, “Sıfatü cehennem”, 4.

88 Gâşiye, 88/6-7; Müzzemmil , 73/13; Kehf, 18/29; Muhammed, 47/15.

89 Tâhâ, 20/126.

90 Haşr, 59/19.

91 Bakara, 2/152.