T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Genel Yayın No: 2172
Gençlik Kitapları: 46

BİZ GENÇLERE DAİR - 2
İlim, İman, Ahlak, İbadet ve Biz

Yayın Yönetmeni: Cafer Tayyar DOYMAZ

Koordinasyon: Yunus YÜKSEL

Editör: Doç. Dr. Fatih TOK

Yazarlar: Doç. Dr. Yunus ARAZ
Doç. Dr. Mustafa ÖZTOPRAK
Dr. Öğr. Üyesi İshak TEKİN
Dr. Öğr. Üyesi Seyit Mehmet UĞUR

Tashih: Zeynep Selin TERZİ

Grafik&Tasarım: Uğur ALTUNTOP

Kapak Tasarım: Gökhan ÇAKIR

4. Baskı, ANKARA 2023

Eser Yayın Kurulu Kararı: 02.12.2021/80

Baskı: Tek Ses Ofset Matbaacılık
Tel: 0312 341 66 19 • Sertifika No: 44186

2023-06-Y-0003-2172
ISBN: 978-625-435-218-8
Sertifika No: 12930

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı
No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA
Tel: 0 312 294 43 43 • Faks: 0 312 294 42 57
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr
www.diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye Daire Başkanlığı
Tel: 0312 295 71 53 - 295 71 56 • Faks: 0312 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

PROJE HAKKINDA…

Sevgili Gençler!

Projemiz, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi ile MEB Eskişehir İl Milli Eğitim Müdürlüğü arasında imzalanan protokol çerçevesinde lise öğrencilerine yönelik gerçekleştirilen “Bize Dair” eğitim seminerlerinin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır.

Projemizin hedefleri olarak iki husustan bahsedebiliriz. Birincisi, çeşitli alanlardaki soru ve sorunlarımıza, alanında uzman üniversite hocaları tarafından cevap ve çözümler üretebilmektir. Bunun için doğru düşünmemize yardımcı olacağına inandığımız bazı kavram ve değerlerimizi, kısa ama öz bir şekilde anlamaya ve anlatmaya çalıştık.

Projenin bir diğer amacı ise, çevremizde sürekli iç içe olduğumuz bazı soru ve sorunlara dikkat çekmektir. Bu çalışmalarla, sorumlu, bilinçli ve ahlaklı bireyler olarak iyiliğin yayılması, kötülüğün engellenmesi konusunda küçük de olsa bir adım atmak istiyoruz. Fakat bunu hep birlikte yaparsak başarılı olacağımıza inanıyoruz.

Hemen belirtelim ki, daha işin başındayken unutmamamız gereken bazı hususları da sizlerle paylaşmak istiyoruz:

Sevgili genç arkadaşlar! Öncelikle bizleri yaratan, yaşatan ve bunca nimetleri veren Rabbimizi unutmamalıyız. Zira Yüce Allah’a olan inancımız, hayattaki duruşumuzun merkezini oluşturmaktadır. O’ndan uzaklaşmak, zihnen ve kalben savrulmamıza sebep olabilir. Öyle ki kendimizi ve insanlığımızı kaybedecek bir duruma gelebiliriz. Kıblemiz Allah (cc) olmalı ve yönümüzü sadece O’na dönmeliyiz.

Kalbimizin merkezine Allah’ı koymak, ilim ve irfanımıza yön verecek, hayatın güzellikleri karşısında şükrümüzü artıracak, zorluklar karşısında sabrımızı kuvvetlendirecek, ailemizle, yakınlarımızla ilişkimizi güzelleştirecek, çevremize, kültürümüze, tarihimize bakışımızı değiştirecek, bireylerin olduğu kadar tüm toplumun hak ve hukukunu koruyacak, helalinden kazanma ve helalinden tüketme hassasiyetimizi yükseltecek, çevremizle sağlıklı ilişkiler kurmamıza imkân verecektir. Tüm bu hususlar, bizlere adil ve ahlaklı bir ümmet olma bilinci kazandıracaktır.

Kıymetli gençler! Yaptığımız her işin öteki dünyada bir karşılığının olduğunu biliyoruz. Bu sebeple çevremize ve olup bitenlere karşı duyarlı davranmalıyız. Ömrümüzü boş arzu ve hevesler yerine dünya ve ahiretimizin güzelleşmesine katkı sağlayacak işlerle geçirmeliyiz.

Bu vesileyle, çalışmalarımızın Cenab-ı Allah’ın bizler için hedef koyduğu erdemli bir insan olma ve ahlaklı bir toplum inşa etme idealini gerçekleştirmeye katkı sağlaması dileklerimizle...

EDİTÖR’DEN GENÇLERE…

Sevgili Gençler!

Yüce Allah’ın bizlere verdiği akıl, öncelikle yaratıcıyı bilmeye ve tanımaya çalışmalıdır. Bildiğimiz gibi Allah (cc) kitaplar göndererek aklımızın yetmediği konularda da bizleri bilgilendirmiştir. Aklımız ve Kitabımız, Rabbimizi tanımamıza, hayatı anlamamıza, yaratılışı anlamlandırmamıza, ölümden sonrasını hissetmemize birer araçtır. Kitap bizlere yanlışı olmayan bilgiler ve sağlam ilkeler sunar. Akıl da bir yandan bilgi üretmeli bir yandan da Kitabın ilmine sahip olmalıdır.

Hz. Peygamber ilmin, kadın erkek her birimize farz olduğunu bildirmiştir. Çünkü bizler ilimle Rabbimizi tanırız. İlimle haklarımızı ve sorumluluklarımızı biliriz. Yine bizler ilim sayesinde doğruyu yanlıştan, güzeli çirkinden, iyiyi kötüden ayırt edebiliriz. Fakat tüm bunlar hangi ilimle gerçekleşir? Bu ilmi nasıl elde edebiliriz? İlim bizlere nasıl bir ahlak kazandırmalıdır? İlim sahibi olunca hangi sorumlulukları taşımalıyız? İşte tüm bu ve benzeri soruların cevabını Doç. Dr. Yunus ARAZ hocamızın kaleme aldığı “İlim ve Biz” bölümünde okuyabilirsiniz.

Akla ve ilme sahip olmak, bizlere yaratıcımıza iman etme sorumluluğu yükler. Aslında bu iman, insanın genlerine kodlanmıştır. Öyle ki insan, zihninin ve kalbinin huzuru için O’na iman etme ihtiyacı duyar. İman da beraberinde Rabbimizin isteklerine uymayı gerektirir. Bizler, O’na inandığımızı ve güvendiğimizi yaşarken göstermeliyiz. Zira iman sadece söz değildir. İman eylem ister, fedakârlık ister. Doç. Dr. Mustafa ÖZTOPRAK tarafından kaleme alınan “İman ve Biz” bölümü de, imanın ne olduğunu ve bizim için ne anlam ifade ettiğini anlatmaktadır.

Rabbine iman eden akıllı bir kişinin, aynı zamanda ahlaklı biri olması beklenir. Zira akıl ve kitap bunu tavsiye eder, iman bunu gerektirir. Unutmayalım ki ahlakımız, bizlerin karakteri ve de vicdanıdır. Bu bakımdan bizler, söz, tutum ve davranışlarımızda kişisel arzu ve isteklerden öte ahlaki değerleri önemsemeliyiz. Peki ama ahlak nedir? Ahlaki tutum ve davranışlarla ne kastedilir? Bizler nasıl güzel ahlak sahibi olabiliriz? Tüm bu sorulara kitabımızın “Ahlak ve Biz” bölümünde, Dr. Öğr. Üyesi İshak TEKİN hocamız açıklık getirdi.

Yüce Allah’a karşı ahlaklı olmanın göstergesi, kulluk arzusuyla O’na ibadet etmektir. Ancak O’na kul olmak, kullara da ahlaklı davranmayı gerektirir. Zira kullara karşı tutum ve davranışlarımız da ibadetimizin bir parçasıdır. Çünkü insanlarla hatta diğer tüm varlıklarla ilişkilerimizin sınırlarını da Yüce Rabbimiz belirlemiştir. Geniş anlamıyla ibadet hem yaratıcıya hem de diğer varlıklara karşı sorumlu ve ahlaklı davranmaktır. İbadet denilince genellikle aklımıza namaz, oruç, hac gibi hususlar gelir. Oysa ibadet, Rabbimize boyun eğmek, kul olmak demektir. Bu ise hayatın her anını kuşatır. Bu çerçevede kitabımızın, Dr. Öğr. Üyesi Seyit Mehmet UĞUR tarafından kaleme alınan “İbadet ve Biz” başlığı, dar ve geniş anlamıyla ibadeti yani Yüce Allah’a kulluğu bizlere izah etmektedir.

Sevgili gençler!

Elimizdeki bu kitap, bilerek iman etmenin ve ahlaklı bir kul olmanın sırlarını anlatmayı hedefliyor. Bunu görmek için kitabın satırları arasında gezintiye çıkmalıyız. O zaman haydi Bismillah diyerek başlayalım.

Editör
Doç. Dr. Fatih TOK

İLİM VE BİZ¹

Giriş

“De ki: Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?”²

İnsan hiçbir şeyi bilmez bir varlık olarak dünya hayatına başlar. Ancak Allah Teâlâ, onu diğer varlıklardan farklı olarak ilim sahibi olabilecek özelliklerle var etmiştir. İnsanın bu tür özellikleri onu araştıran ve sorgulayan bir varlık hâline getirir. Bu da insanın ilmin peşine düşmesini sağlar.

İlim denilince genelde aklımıza, tanıdığımız ya da bize tanıtılan âlimler gelir. Zaman zaman ‘biz kim onlar kim’ ya da ‘o seviyeye ulaşmak zor’ gibi ifadeler kullanırız. Oysa İslam inancına göre her insan annesinden bir şey bilmez hâlde doğar. O insanlar da başlangıçta bizim gibiydiler. Fakat onlar çalışıp çabalayarak ilim elde etmişler ve bu yolda ilerlemişlerdir.

Allah Teâlâ bütün insanlara ilim elde etme yeteneği vermiştir. Bize düşen, bu yeteneğimizi kullanmak ve çalışmaktır. Hiçbir âlim doğuştan âlim değildir, sonradan çalışıp emek vererek o seviyeye gelmiştir. Âlimlerimizin hayat hikâyelerini okuduğumuzda bulundukları ilmî seviyeye gelmek için ne kadar büyük çaba harcadıklarını görürüz. Burada asıl formül, istemek ve gayret etmektir.

Bizler için yorulmaya ve sıkıntı çekmeye değer en hayırlı işin ilim olduğunu söyleyebiliriz. Ancak her iş gibi ilim de çeşitli sıkıntı ve çilelere katlanılarak elde edilir. Çünkü bu yolda canımızın istediği birçok şeyden uzak durmamız gerekebilir.

İnsanlığa faydalı olan her türlü ilmi ve bilgiyi öğrenmek kıymetlidir. Zaten insanı değerli kılan en önemli özellik onun ilim sahibi olmasıdır. Nitekim ilk insan Hz. Âdem’in diğer varlıklara üstün kılınması da ilmi sebebiyle olmuştur.³

İlim sahibi bilinçli bir Müslüman, bilerek inanır, bilerek konuşur ve bilerek amelde bulunur. Yani bizim ilimle meşgul olmamız en önemli ve faziletli işlerimizdendir. Nitekim dinimizde âlimin uykusu bile cahilin ibadetinden üstün sayılmıştır. Aynı şekilde âlimin mürekkebi, mücahidin kanı ile eş değer kabul edilmiştir.

İlk ayeti “Oku!” olan kutsal kitabımızdaki onlarca ayette ilmin önemi ve değeri dile getirilmiştir.⁴ Yine yaşayan Kur’an, Hz. Muhammed’in (sas) hadislerine baktığımızda ilme teşvik eden yüzlerce hadisin olduğunu görürüz. Sonuçta İslam medeniyeti, ilim temeli üzerine kurulmuş bir medeniyettir.

1. İmandan Sonra En Üst Mertebe İlimdir

Birçok ayet-i kerimede ilim sahibi olanlar övülür ve onların diğer insanlardan üstün oldukları bildirilir.⁵ İlim, bizi şirkten uzaklaştırır ve gerçek manada Allah’a ve bildirdiklerine iman etmemizi sağlar.

İlim sahibi bir kimse, Yüce Allah’ı nasıl bilip, tanımak gerekirse öylece tanır ve iman eder. Bundan dolayı “İlim rütbesi rütbelerin en üstünüdür.” denir. Kur’an’da da ilmin bu üstünlüğü imandan hemen sonra bildirilmiştir: “…Allah içinizden iman eden ve kendilerine ilim verilenlerin derecelerini yükseltir...”⁶

Diyebiliriz ki, Allah’a iman eden ve ilim elde edip imanının gereğini yerine getiren kimsenin mertebesi, Allah katında en yüce mertebedir. İman, insanı yücelten en önemli değerdir. İmandan sonra insanı yücelten ikinci şey ise ilimdir. İlim ile meşgul olan ve ilmiyle amel eden kişilerin dereceleri en yüce derecelerdir.

2. İlim Öğrenmek Hepimize Farzdır

İslam’a göre ilim öğrenmek için çaba göstermek büyük-küçük, kadın-erkek hepimize farzdır. Zira Hz. Peygamber, “İlim talep etmek / öğrenmek her Müslümana farzdır.”⁷ buyurmuştur. Dolayısıyla bizler imkânlarımız ölçüsünde ilim öğrenmek için çaba sarf etmeliyiz.

Öte yandan ilimde bazılarımız ileri seviyelere çıkarken bazılarımız ise kendisine yetecek kadarını elde eder. Örneğin lise eğitimi alan herkes matematikte üst seviyede bir bilgiye sahip olmayabilir. Fakat asgari düzeyde matematik bilgisine herkes sahip olmalıdır. Dinî ilimlerde de durum böyledir. Bizim bilmemiz gereken asgari bilgiler de iman konuları, ibadet bilgileri, temel hak ve sorumluluklardır.

Herkes ilim elde etmek için imkânlarını sonuna kadar zorlamalıdır. Daha fazla imkânı olanlar, daha fazla ilim elde etmeye çalışmalıdır. Bunun yanında herkes ilmini, insanlara faydalı olacak şekilde kullanmalıdır.

Yine bilenler, bilmeyenlere öğretmeye çalışmalıdır. İlmi gizlemek doğru olmaz. Elde ettiği bilgiyi aktarmaya çalışarak başkalarının da doğruya ve hakka ulaşmasına vesile olmak, imrenilecek bir davranıştır. 8

3. İlim Yolunda Olmak Allah Yolunda Olmaktır

Allah Resûlü, “İlim tahsil etmek için yolculuğa çıkan kimse, evine dönünceye kadar Allah yolundadır.”⁹ buyurmuştur. Allah yolundadır demek cihat gibi değerli ve önemli bir iş yapıyor demektir. Dolayısıyla biz ilim yolunda olduğumuz sürece başımıza bir iş geldiğinde aynı cihada giden kişiler gibi gazi ya da şehit oluruz.

İlim için çalışırken yediğimiz yemek, konuştuğumuz söz, attığımız adım hatta uykumuz bile ibadet sayılır. Çünkü ilim yoluna giren kimseyi Allah Teâlâ kendi yolunda saymaktadır. İnsanlığa faydalı olarak öğrendiğimiz her ilim bu kapsamda değerlendirilir.

4. Hak ile Batılı Ayırt Etmede Temel Kriter İlimdir

“Allah kime hayır dilerse onu dinde anlayış sahibi (fakih) kılar.”¹⁰

Allah Teâlâ bizleri yaratmış, bize hayrı ve şerri ayırt edebilecek özellikler vermiştir. Şerri ve kötülüğü akıl ve irademizle seçen bizleriz. İrademizle hayra yönelirsek Allah (cc) da bizim için bu yolu kolaylaştırır. Yine ilim öğrenmemize yardım ederek bizim din konusunda derin bilgi sahibi bir âlim olmamızı sağlar. Fıkıh kitaplarında âlim olmanın şartları sayılırken kişide ilmî yeterliğin yanında bu ilmi kullanabilecek anlayışın olması da belirtilmiştir.

İlim, hak ile batılı ayırt edebilmemizin en önemli vasıtalarından biridir. Çünkü gerçek ilim, doğru bilgi, bizi hakka ve hakikate ulaştırır. Hidayet ve ilim birbirinin tamamlayıcısıdır. Resûlullah (sas), kendisiyle gönderilen ilim ve hidayeti yeryüzüne yağan bol yağmura benzetmiştir.¹¹ Yağmur/su, canlıların hayat bulmasında, varlıklarının devam etmesinde en önemli unsurların başında yer alır. Yağmura benzetilen hidayet ve ilim de, hak ve hakikatten uzaklaşmış, küfür ve cehalet batağına saplanmış ve kararmış kalpler için aynı öneme sahiptir. Hidayet ve ilim onları düştükleri bu kötü durumlardan kurtaracaktır.

Öte yandan yağmur nasıl ki düştüğü her yerde aynı etkiyi sağlamıyorsa, insanlara tebliğ edilen ve öğretilen hidayet ve ilim de her insanda aynı sonucu doğurmaz. Topraklar gibi insanlar da birbirinden çok farklıdır. Bilgiden kabiliyet ve kapasiteleri oranında istifade ederler. Peygamberimizin getirdiği ilim, Kur’an ve sünnet bilgisidir. O hâlde hangi ilim ve bilgi alanında çalışırsak çalışalım, ilmimizin temeli bu iki kaynak olacaktır. Ancak Kur’an ve sünnetin bizleri faydalı bilgileri öğrenmeye teşvik ettiğini düşünürsek, her türlü bilgi bu teşvikin içine girmiş olur.¹²

İlim yolu zor olmakla birlikte sonu hayırlıdır. Hatta bir hadis-i şerifte şöyle buyrulmaktadır: “Kim ilim tahsil etmek için bir yola girerse, Allah o kişiye cennetin yolunu kolaylaştırır.”¹³ İlim öğrenmek dünyada birçok fayda sağladığı gibi, müminin Yüce Allah katındaki değerini de artırır. Cenab-ı Allah onun cennete giden yolunu kolaylaştırır. Çünkü ilim, kişinin doğruyu, hakkı, hakikati öğrenmesine vesile olur. Elbette cennete gitmek için ilim yeterli değildir. Ancak ilim, cennete girme yollarını açacaktır.

İnsanların ve toplumların en büyük düşmanı cehalettir. Bizler, hakkı batıldan, hayrı şerden, doğruyu yanlıştan, iyiyi kötüden, güzeli çirkinden ancak ilim sayesinde ayırabiliriz. Bundan dolayı da İslam’a göre en önemli ve en faziletli iş ilimle meşgul olmaktır.

5. Allah’ın Rızasını Kazanmak İçin İlim Öğrenmeliyiz

İlmi, Allah’ın rızasını kazanmak, O’na yaklaşmak, Allah’a karşı gereğince kulluk edebilmek için elde etmeliyiz. Sadece dünyada bazı makam ve mevkileri elde etmek, yine mal ve mülk için ilim elde etmek, dinimizin hoş gördüğü bir durum değildir. Nitekim Resûlullah (sas) şöyle buyurmaktadır:

“Kim Allah’ın rızasının kazanılabileceği ilmi, sadece dünyalığa sahip olmak için öğrenirse, o kimse kıyamet gününde cennetin kokusunu bile duyamaz.”¹⁴

Resûlullah’ın bu sözleri ilim yolcusunun dikkat etmesi gereken en önemli ilkelerden biridir. Bu ilke, ilmin Allah için olmasıdır. Allah için elde ettiğimiz ilim, bizlere mal, mülk, makam ve mevki de kazandırabilir. Ancak bu ilimleri öğrenen kişinin asıl gayesi bunlara ulaşmak değil, Allah’ın rızasını kazanmak olmalıdır. Zira yaptıklarımız niyetlerimize göre değer kazanacaktır.

İlim, bize hem Allah katında hem de insanlar yanında değer kazandırır. Fakat eğer ilmi Allah için yapmazsak, bu ilme Allah katında bir değer verilmeyecektir. Nitekim Kur’an’da ilim sahibi olan fakat ilmiyle amel etmeyen, ilmini insanların faydasına kullanmayan ya da makam mevki için kullananlarla ilgili çok ağır ifadeler yer alır. Bunlardan biri de kitap yüklü eşek ifadesidir: “Tevrat’la yükümlü tutulup da onunla amel etmeyenlerin durumu, ciltlerce kitap taşıyan merkebin (eşek) durumu gibidir.”¹⁵ Bunlar, ilim sahibi oldukları hâlde, ilimleriyle amel etmeyenler, ilimlerini insanlığa faydalı bir şekilde kullanmayan ve dünyalık peşinde olan kişilerdir.

6. İlim, İbadet ve Cihattan Üstündür

Allah Teâlâ, iman edenlerin ve ilim ehlinin derecelerini yükseltir.¹⁶ Hadis-i şeriflerde ilim tahsil edenin cennette yüksek derecelere erişeceği¹⁷ ve âlimlerin peygamberlerin varisleri olduğu vurgulanmıştır.¹⁸ Yine ilim yolunda olanlara cennetin yolunun kolaylaştırılacağı ve meleklerin ilim ehline kol kanat gerdikleri, onları korudukları bildirilir.¹⁹

İlim öğrenmenin önemini anlayabilmek için özellikle iki hadisten bahsetmek istiyoruz. Bir hadis-i şerifte Hz. Peygamber ilim sahibi olup, ilminin hakkını veren bir kimsenin sürekli nafile ibadetle meşgul olan bir kimseden yetmiş derece üstün olduğunu ifade etmiştir.²⁰ Diğer hadiste ise sabah-akşam ilimle meşgul olmanın, Allah yolunda cihat etmekten daha üstün olduğunu belirtmiştir.²¹

Görüldüğü gibi Hz. Peygamber (sas) âlimlerin mertebesini farklı ölçülerle açıklamıştır. Bunlardan birinde ilim öğrenen ile nafile ibadetle meşgul olanları karşılaştırmıştır. Elbette ki ibadet kulun Rabbini tanıması, ona bağlılığını ifade etmesi anlamında önemli bir göstergedir. Ancak ibadet de ilimle güzelleşecektir. Aksi takdirde yanlış anlayışlar çoğalacak, ibadetin manası ve önemi anlaşılamayacaktır. İbadet eden Allah katında değerlidir. Fakat hadiste de belirtildiği gibi hem ilim sahibi olup hem de bunu yaptığı işlerde gösteren kişi kat kat fazla değerlidir.

Diğer bir hadiste ise ilim öğrenmek ile cihad etmek karşılaştırılmıştır. Hadislerden hareketle bunların birinin değerinin daha az olduğu anlaşılmamalıdır. Aksine gerek ayetlerde gerekse hadislerde cihadın ve şehitliğin mertebesinin yüksekliği zaten zikredilmiştir. Hadiste belirtilen ise bunların değerinin yanında ilimle uğraşan kişinin değerinin daha da yüksek olduğudur.

Hz. Peygamber, öldükten sonra amel defterleri kapanmayacak üç grup insandan bahsetmiştir. Bu üç gruptan birinin insanların, onun bıraktığı ilimden faydalandığı âlimler olduğunu belirtmiştir: “İnsanoğlu öldüğü zaman bütün amellerinin sevabı da sona erer. Şu üç şey bundan müstesnadır: İnsanlara fayda vermeye devam eden sadaka, istifade edilen ilim, kendisine dua eden hayırlı evlat.”²²

Görüldüğü gibi hadis-i şerifte üç amelin sevabının öldükten sonra da devam edeceği haber verilmiştir. Bunlardan biri sadaka-i câriye yani cami, mescit, okul, yol, köprü, çeşmeler gibi insanlara faydası sürekli bir şekilde devam eden hayırlı işlerdir. İkincisi ise konumuz olan ilimdir. Fakat bu ilim insanların istifade etmeye devam ettiği ilimdir. İstifade etme, çeşitli yollarla olur. Örneğin öğrenci yetiştirmek, kitap yazmak bu ilimden istifade etmenin devamını sağlayacaktır. Fakat bu ilmin elbette ki insanlığa faydalı bir ilim olması gerekir. İnsanlığa zarar verecek, toplumun bozulmasına, hak ve hakikatten sapmasına sebep olacak bilgiler bu kapsamda değerlendirilemez. Burada meşhur bir hadisi hatırlayalım:

“İslam’da iyi bir davranış başlatan kimseye, bunun sevabı vardır. O davranışı takip edenlerin sevabından da kendisine verilir. Fakat onların sevabından hiçbir şey eksilmez. Her kim de İslam’da kötü bir davranış başlatırsa o kişiye onun günahı vardır. O kötü örneğin ardından gidenlerin günahından da ona pay ayırılır. Fakat onların günahından da hiçbir şey eksilmez.”²³ Dolayısıyla ilim ehlinin kendisinden sonra insanlara faydalı olabilecek eserler bırakması onların da amel defterlerinin kapanmamasına sebep olacaktır.

İslam dini açısından dünya hayatı, ahiret hayatına göre değersizdir. Bu dünya hayatına değer katacak olan iman ve bu imanın gereği olan bir hayattır. İşte bu hayatı Allah’ın rızasına uygun yaşamanın ve değerli hâle getirmenin en önemli unsuru ilimdir. Bundan dolayı Resûlullah (sas) şöyle buyurmuştur:

“Dünya ve onun içinde olan şeylerin bir değeri yoktur. Sadece Allah’ı zikretmek ve O’na yaklaştıran şeylerle ilim öğreten âlim ve öğrenmek isteyen öğrenci bundan müstesnadır.”²⁴

7. İlmimizi Ahlakla Taçlandırmalıyız

“Allah’ım, fayda vermeyen ilimden, huşû duymayan kalpten, doymayan nefisten ve kabul olunmayan duadan sana sığınırım.”²⁵

İslam dini, cahiliye toplumunun iyice ahlaksızlaştığı bir dönemde gelmiştir. Hz. Peygamber (sas), iman ve ahlak temelli bir öğretide bulunmuştur. İslam ahlakının asıl kaynağı Kur’an ve onun ışığında oluşan Hz. Peygamber’in sünnetidir. Nitekim Hz. Âişe bir soru münasebetiyle Hz. Peygamber’in ahlakının Kur’an ahlakı olduğunu belirtmiştir.²⁶ Bu sebeple İslam ahlak düşüncesi Kur’an ve sünnetle başlar.

Kur’an-ı Kerim ihtiva ettiği diğer konular gibi ahlak konularını da herhangi bir ahlak kitabı gibi sistematik olarak ele almamıştır. Ancak eksiksiz bir ahlak sistemi oluşturacak zenginlikte prensipler ve kurallar getirmiştir. Hz. Peygamber de (sas) Kur’an’ın belirttiği bu ahlaki ilkeleri hem yaşayarak öğretmiş hem de zenginleştirmiştir.²⁷ İlim de elbette ki bu ahlaki öğretilerden nasibini almıştır. İlim ahlakı dediğimizde ise aklımıza hem öğrenci hem de hocanın/âlimin ahlakı gelir.

8. Öğrenci Olarak İlim Ahlakımız Nasıl Olmalıdır?

“De ki: Ey Rabbim! İlmimi artır.”²⁸

Öncelikle samimi olmalıyız. İlim elde etmeyi Allah için samimiyetle talep etmeliyiz. Bunu yapmak için duygu ve düşüncelerimizle temiz bir insan olmalıyız. Yine sağlam bir imanla niyet ve amacımızı Allah rızasını kazanmak ve insanlığa faydalı olmak olarak belirlemeliyiz.

Şunu iyi bilmeliyiz ki ilim, gerçek anlamda hoca-talebe ilişkisiyle elde edilebilir. Âlimlerimizin hayatına baktığımızda ilmin sadece kitaplardan okunarak elde edilmediğini görürüz. Modern dönemde de bu kabul edilmiş bir gerçektir. O zaman ilimde hocanın rehberliği çok önemlidir. Bu durumda öğrenci hocasına karşı saygılı olmalı, hocasının değerini takdir etmeli, ondan elinden geldiğince faydalanıp iyi ve güzel olan yönlerini örnek almalıdır. Çünkü hocası öğrencinin ilme giriş kapısıdır.

Diğer yandan âlimlere değer vermemek ilme değer vermemek anlamına gelir. Nitekim günümüzde eğitim sistemini önemsemeyen ve geliştiremeyen toplumların geri kaldığı apaçık ortadadır. Hz. Peygamber bunu şöyle ifade etmiştir:

“Allah Teâlâ ilmi, insanların hafızalarından silip unutturarak değil, âlimleri ortadan kaldırmak suretiyle alır. Neticede insanlar bir kısım cahilleri kendilerine lider edinirler. Onlara birtakım konular sorulur; onlar da bilmedikleri hâlde cevap verirler. Neticede hem kendileri sapıtır hem de insanları saptırırlar.”²⁹

Bizler ilmi önce kendimize sonra da çevremize fayda sağlamak için elde etmeliyiz. Öğrendiklerimizle amel etmediğimiz zaman, bizim ilmimiz çevremize de fayda sağlamayacaktır. Dolayısıyla sadece kendimize fayda sağlamak amacıyla ilim elde etmeye çalışmamız bencilce bir davranış olacaktır.

İlmin en güzel yönlerinden biri onu başkalarına aktarmamızdır. Nitekim Hz. Peygamber bu gerçeği şu şekilde dile getirir: “Benden bir söz işitip de onu (güzelce) ezberleyip başkasına (eksiksizce) aktaran kimsenin, Allah yüzünü ağartsın. Çünkü öyle kimseler vardır ki elde ettiği ilmi kendisinden daha anlayışlı ve o ilmi daha faydalı kullanacak kişilere aktarır.”³⁰ Öğrenilen bilgilerin başkalarına aktarılması hem doğru bilginin yayılması hem de aktarılan kişinin o ilmi daha faydalı şekilde kullanabilmesine vesile olur. Öte yandan insanın ilmi kendi menfaatleri için kullanması hoş görülmemiş ve şöyle buyrulmuştur: “Kim kendisinde Allah rızası aranan bir ilmi sadece dünyalığa sahip olmak için öğrenirse, o kimse kıyamet gününde cennetin kokusunu bile duyamaz.”³¹

İlim öğrenmek için çalışan kişi ilim yolunda birçok zorlukla karşılaşır. Bu nedenle talebe açısından ilim ahlakının önemli yönlerinden biri de sabırdır. Dünya insanı oyalayacak, meşgul edecek birçok geçici zevk ve güzellikle doludur. İlim talebesi elbette ki dünya zevklerinden kendisini bütünüyle mahrum etmemelidir. Fakat asıl gayesi ilim olmalı ve hayatını, ilim programına göre düzenlemelidir. İlim hayatına sabırla devam etmeli, karşılaştığımız zorluklar karşısında pes etmemeli ve diğer bütün imtihanlarda olduğu gibi bu imtihanda da engeller olduğunu unutmamalıyız.

İlim öğrenmek için zamanımızın kıymetini iyi bilmeliyiz. Öyle ki günümüzde zaman daha bir kıymetli hâle gelmiştir. Bizleri meşgul eden birçok yeni durum ortaya çıkmıştır. Günümüz insanının en çok şikâyet ettiği konu zaman darlığıdır. Bunun temel sebebi ise insanların aynı anda birçok işle uğraşmalarıdır. Bizler ilim öğrenmede bu hususa da dikkat etmeli ve zamanımızı iyi planlamalıyız.

Elbette ki çağımızın yeniliklerine ayak uydurmamız gerekir. Bilişim çağındaki imkânlardan faydalanmalıyız. Fakat bunların da tehlikeleri ve zararları olduğunu unutmamalıyız. İnternet, sosyal medya vb. araçlar kullanabiliriz. Fakat bunların ölçüsünü ve zamanını iyi belirlemeli, bunları yerli yerince ve kararınca kullanmalıyız.

Bizler ilim öğrenme yolunda sürekli araştırıcı bir tutum içinde olmalıyız. Her duyduğumuzu kabul etmeyip yeri geldiğinde kuşku duymalı, sorular sormalı, hak ve hakikate ulaşmaya çalışmalıyız. Nitekim hadis olarak da rivayet edilen şu söz bunu dile getirmektedir:

“İlim bir hazinedir. Anahtarı soru sormaktır. Soru sorun ki, Allah Teâlâ sizlere merhamet etsin. Çünkü soru sormakla dört kişi mükâfat alır: Soran, cevap veren, dinleyen ve bunları seven.”³²

9. Öğretmenin Ahlakı Nasıl Olmalıdır?

İslam dini, ilim ehline yüce bir değer vermiştir. Âlimler, peygamberlerin varisleri sayılmıştır. Yine bir âlimin ölümü âlemin yani tüm insanlığın ölümü gibi görülmüştür.

Hocalığın ilk şartı elbette ki öğrencide olduğu gibi samimiyettir. Yani ilmi öğrenme ve aktarmada öncelikle Allah rızası gözetilmeli, insanlığa faydalı olmak için çalışılmalıdır. Bu bağlamda hoca da bu işi sadece makam, mevki, maaş vb. için yapmamalıdır. Nitekim yukarıda verdiğimiz hadiste bu gayeyle ilim tahsil eden kişinin cennetin kokusunu dahi alamayacağı belirtilmiştir. O zaman hocada aranan ahlaki özelliklerden birincisi niyetin samimi olmasıdır.

Öğretmenlik ahlakının özelliklerinden biri de alanında yeterli eğitim almış olmaktır. Bir atasözünde söylendiği gibi yarım hekim candan yarım hoca dinden eder. Her iki durumda da aslında eksik olan ilimdir. Dolayısıyla ilmin eksikliği, onu aktaracak olanın vereceği zararla paralellik göstermektedir.

Öğretmenin diğer bir özelliği öğrencisini sevmek, ona değer vermektir. Hoca öğrencisine ne kadar sevgiyle ve saygıyla yaklaşırsa öğrencisi de aynı şekilde hocasına saygı ve sevgiyle yaklaşacaktır. Öğretmen, öğrencisini Allah’ın kendisine emaneti olarak görmeli ve bu emanete elinden geldiğince güzel bir şekilde sahip çıkmalıdır. Öğrencisinin en değerli varlık olduğunu bilmeli, ona bunu hissettirmeli ve onun iyi bir şahsiyet sahibi olması için çalışmalıdır. Öğrencisini ezen, küçük düşüren, kendisine güven duymasına engel olan bir kişi elbette ki gerçek bir öğretmen olarak kabul edilemez.

Öğretmen aynı zamanda iman ve ahlak sahibi olmalıdır. Kibirli, kıskanç, kaba, kırıcı vb. kişilerin anlattıklarını kabul ettirmesi zordur. Âlim güzel özelliklere kendisi sahip değilse, bunları başkasına öğretmesi bir anlam ifade etmeyecektir. Böyle bir hoca öğrencisinde bir değişim beklememelidir. İmam Azam ile ilgili şöyle bir menkıbe anlatılır:

Çocuğun birisi, devamlı bal yermiş. Daha sonra bal kendisine zarar vermeye başlayınca, hekimler, bal yememesi gerektiğini söylemişler. Fakat ana babası onu bal yememe konusunda ikna edememiş. Çocuk ne yapıp edip bal yemeye devam ediyormuş. Bu konuda kendilerine yardım etmesi için İmam-ı Azam Ebû Hanife’ye gelmişler. Kendisinin büyük imam olduğunu çocuğuna nasihat etmesini ve bal yememesi konusunda onu ikna etmelerini istemişler. İmam-ı Azam, onlara çocuğu götürmelerini ve kırk gün sonra tekrar getirmelerini söylemiş. Anne-baba bir anlam veremese de çaresiz geri dönmüş ve kırk gün sonra geri getirmişler. İmam-ı Azam, şöyle bir bakmış çocuğa… Sonra, iki eliyle yanaklarını okşayıp çocuğa: “Bundan sonra bal yeme evlâdım!” demiş.

Anne-baba bu işe şaşırmış ve ‘kırk gün boyunca bunun için mi bekledik?’ demişler. Fakat çaresiz gitmişler. Daha sonra çocuğun bal yemediğini, bal istemediğini görmüşler ve İmam Azam’a geri gelerek bunun hikmetini sormuşlar. İmam Azam gülümseyerek şu cevabı vermiş: “Kırk gün önce ben de bal yiyordum, çocuğa nasıl bal yeme diyebilirdim. Kırk gün boyunca ben de bal yemedim. Önce kendi üzerimde bal yememeyi denedim. Kendim başarınca, sözüm de tesir etti evlâdınıza!”

Bu menkıbenin doğru olup olmadığı bilinmez ama verdiği mesaj doğrudur. Sahâbe-i kiramın ayetler indiğinde önce on ayet ezberleyip hayatlarında tatbik ettikleri ve daha sonra diğer ayetleri ezberledikleri rivayet edilir. Dolayısıyla ilim sahibi ilmini aktarırken diğer insanların bundan faydalanmasını talep ediyorsa önce kendi bunu hayatına tatbik etmelidir. Aksi takdirde başarılı olması zordur. Nitekim çokça karşılaştığımız bir durumdur. Sohbet eden bir hocanın sohbeti ta yürekten hissedilirken, aynı konuyu anlatan başka birinin sözü hiç etki etmez. Kanaatimizce burada kalpten kalbe giden yolun sebebi işte söylediğimiz durumdur. Nitekim ayette bu kişilerle ilgili şöyle buyrulmaktadır: “Sizler Kitab’ı (Tevrat’ı) okuduğunuz (gerçekleri bildiğiniz) hâlde, insanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz? Aklınızı kullanmıyor musunuz?”³³

Hocada aranan özelliklerden birisi de talebesinin seviyesine göre konuşmasıdır. Muhatap kitlenin anlamayacağı veya onlara uygun olmayacak bir konuşma fayda sağlamayacaktır. Bu sebeple Hz. Peygamber, “İnsanlara akılları alacak ölçüde konuşun.”³⁴ buyurmuştur.

Hocanın ya da âlimin dikkat etmesi gereken durumlardan biri de, ilmi ayağa düşürmemektir. Onların yöneticilerin kapısında beklemeleri, zenginleri memnun etmek için çabalamaları doğru değildir. Elbette ki ilim sahibi, ilmiyle herkese faydalı olmaya çalışmalıdır. Ama bunu, hak ve hakikati çiğnetmeden, zulüm ve adaletsizliklere göz yummadan yapmalıdır. Âlimler, ilmi dünyalık çıkarlar için kullanmamalı, gerçek ve tam ücretlerini Allah’tan beklemelidir. İlim ehlinin ilmini, insanlara üstünlük sağlamak, tartışmaları kazanmak vb. amaçlar için kullanması doğru değildir.

10. İlim Âşıklarından Örnekler

Bugün biz ilim yolcuları için sınırsız imkânlar bulunmaktadır. Geçmişteki âlimlerimiz bu imkânların çoğuna sahip değildi. Geleneğimize baktığımızda uzun ilim yolculuklarına çıkan âlimler olduğunu görürüz. İlim yolunda nice çileler çekilmiş, nice büyük sıkıntılara katlanılmıştır.

Hanbelî mezhebinin imamı Ahmed b. Hanbel bizler için iyi bir örnektir. O, hayatının yaklaşık yirmi yılını hadis öğrenmek için yolculukla geçirmiştir. Kûfe, Basra, Medine, Yemen, Şam, Mağrip, Cezayir, Irak, İran ve Horasan gibi birçok bölgeye seyahat etmiştir. Bu yolculukları sırasında büyük sıkıntılar çekmiştir. Ancak sonuç itibarıyla binlerce hadis toplamış ve meşhur eseri el-Müsned’i kaleme almıştır. Bu seyahatlerinden en uzunu ve en yorucusu ise, Abdürrezzâk b. Hemmâm’dan istifade etmek için yaptığı Yemen yolculuğudur.³⁵ Zira bu yolculuğu, yeterli parası olmadığı için kervancıların yanında deve bakıcılığı yaparak gerçekleştirmiştir. Evet, o ilim elde etmek için memleketini terk etmiş, türlü zorluklara göğüs germiştir. Ancak sonunda ilim deyince akla gelen ilk kişilerden biri olmuştur.

Ahmed b. Hanbel’in oğlu, babasıyla ilgili şöyle bir olay aktarır: Bir adam babamı hokka taşırken gördüğünde ona, “Sen büyük bir âlimsin, Müslümanların imamısın ve hâlâ (öğrenci gibi ) hokka mı taşıyorsun?” demiş. Ahmed b. Hanbel ise, “Hokkayı kabre kadar bırakmayacağım yani ilmi kabre girinceye kadar öğrenmeye devam edeceğim.” şeklinde cevap vermiştir.³⁶ O, bu sözleriyle bir anlamda, ilim öğrenmenin beşikten mezara kadar devam eden bir süreç olduğunu belirtmiştir.

Endülüslü bir hadis âlimi olan Bakî b. Mahled de, yirmi dört yaşlarında iken ilim elde etmek için doğu İslam ülkelerine doğru yola çıkmış ve bu yolculuk yaklaşık yirmi yıl sürmüştür. Yolculuğu sırasında Ahmed b. Hanbel’le aralarında ilginç bir olay geçmiştir. Bağdat’a gelen ve Ahmed b. Hanbel’den ilim tahsil etmek isteyen Bakî, onu aramaya koyulmuştur. Bu dönemde yöneticiler, Ahmed b. Hanbel’in insanlarla görüşmesini ve ders vermesini yasaklamıştır. Camide namaz kıldıktan sonra Ahmed b. Hanbel’i sormuş ve evine kadar gitmiştir. Ahmed b. Hanbel insanlarla görüşmesinin yasaklandığını anlatınca, ilim aşığı Bakî b. Mahled hem kendisine hem de Ahmed b. Hanbel’e problem yaşatmayacak bir çözüm bulmuştur. Buna göre o, her gün üstü başı perişan, saçı başı dağınık bir dilenci kılığında gelip Allah rızası için sadaka isteyecektir. Ahmed b. Hanbel de ona yardım eder gibi her gün ona birkaç hadis okuyacaktır. Bakî b. Mahled, bu şekilde zor şartlar altında hadis öğrenme işini uzun süre devam ettirmiştir.³⁷

İmam Buhârî ile birlikte kalan Muhammed b. Yusuf onun ilme düşkünlüğünü şöyle anlatır: “Bir gece evinde Buhârî’nin yanındaydım. Geceleyin not aldığı şeyleri iyice bellemek için on sekiz defa kalkıp, lambayı yaktığını saydım.”³⁸

Günümüzde de ilim yolunda türlü sıkıntılar çeken gecesini gündüzüne katan hocalarımız bulunmaktadır. Bunlardan biri de yakın zamanda vefat eden Prof. Dr. Fuat Sezgin hocamızdır. Özellikle İslam bilim tarihi ile ilgili eşsiz eserler bırakan hocamız günde 13-14 saat ders çalıştığını fakat yeterli olmadığını anlayınca bunu 17-18 saate çıkardığını ifade eder. İslam bilim tarihi ile ilgili çalışmalara başlayınca Arapça öğrenmeye başlamış ve 6 ay boyunca kesintisiz çalışarak bu dili öğrenmiştir. Bu süreçte 30 ciltlik Taberî Tefsirini Arapçasından okumuştur.³⁹

11. Bize Düşen Görevler

“Gerçek hükümdar olan Allah, yücedir. Sana O’nun vahyi tamamlanmazdan önce Kur’an’ı (okumakta) acele etme ve, ‘Rabbim, benim ilmimi artır’ de.”⁴⁰

Bugün bizlerin elinde bulunan imkânlar çok fazladır. Özellikle iletişim ve bilgiye ulaşma yolları çok gelişmiştir. Ayrıca gerek okullarda gerekse okul dışında birçok ilmî faaliyet gerçekleşmektedir. Buna rağmen ders vermek isteyen ve bu konuda fedakârlık yapan öğretmenlerin istekli ve ilim aşığı öğrenciler bulamaması bugün çokça şahit olduğumuz bir durumdur. O zaman bizim üzerimize düşen birinci görev, Yüce Allah elimizden almadan bu imkânları değerlendirmektir.

Bizler, ilim yolunda birçok engel ve sıkıntıyla karşılaşabiliriz. Zira ilim öğrenmek kolay bir iş değildir. İnsanların çoğu bu çileyi çekmeye yanaşmaz. Fakat ilmin zorluklarına katlanıp bıkmadan usanmadan bu yola devam edersek, bu cefanın nasıl bir sefaya dönüştüğünü görebiliriz. Bu anlamda güzel bir söz vardır: “İlmin başı soğandan daha acı, sonu baldan da tatlıdır.” İşte ilim böyle bir şeydir. Nasıl ki bir öğrenci bütün gayretiyle sınava çalıştığında çok yorulur, fakat sınav sonucunda iyi bir puan alınca yorgunluğunu unutur, çektiği çile de zevke dönüşürse ilim yoluna baş koyan kişi de zorluklarına katlandığı takdirde istediği güzel sonuçlara erişerek çalışmasının karşılığını alacaktır.

İlmin yolunda en önemli iş, kararlı olmak ve sebat etmektir. Bıkmadan, usanmadan ilme devam etmektir. “Amellerin Allah’a en sevimli olanı az da olsa devamlı olanıdır.”⁴¹ diyen Resûlullah’ın vurguladığı üzere çalışmanın miktarından çok devamlılığı önemlidir. Zira ‘damlaya damlaya göl olur.’

Her gün yapılacak düzenli bir çalışma, başarının en önemli anahtarıdır. Örneğin dil öğrenirken kesintisiz olarak her gün belirli bir süre çalışma yapan bir öğrenci bir-iki yıl sonra, o dilde ileri bir seviyeye geldiğini görecektir. Burada şifre devamlılıktır. Yani bir gün onlarca sayfa okuyup daha sonra günlerce uzak kalmak yerine her gün bir sayfa dahi olsa çalışmaya devam etmek gerekir. Fakat burada az çalışmanın daha iyi olduğu anlaşılmamalıdır. Zikrettiğimiz hadiste kastedilen çalışmadaki sürekliliktir. Hem devamlı hem de çok çalışma elbette ki daha da güzel olacaktır.

İlim öğrencisinin en önemli görevlerinden biri de ilmini topluma fayda sağlayacak şekilde kullanmasıdır. Toplum için en faydalı iş ise, insanlara dünya ve ahiret saadeti getirecek olan doğru bir yol göstermektir. Allah Resûlü (sas) şöyle buyurmuştur: “Allah’a yemin ederim ki, Cenab-ı Hakk’ın senin aracılığınla bir tek kişiyi hidayete kavuşturması, senin, en kıymetli dünya nimeti olan kızıl develere sahip olmandan daha hayırlıdır.”⁴²

İlim ehlinin bir insana ulaşması, onu hidayete erdirmesi, dünyada sahip olabileceği en değerli kazançtır. Çünkü bu dünyadaki her şey ve hatta dünyanın kendisi geçicidir. Oysa hidayet ve ilim kalıcıdır. Onun sevabı ve mükâfatı bizi ebedî âlemde sonsuz mutluluğa eriştirecektir.⁴³

Sonuç

İlim ilim bilmektir
İlim kendin bilmektir
Sen kendin bilmezsin
Ya nice okumaktır

Yüce Allah, insanı akıl sahibi olarak yaratmıştır. İnsanın, dinin muhatabı sayılması için akli melekelerinin sağlıklı olması şarttır. Biz Müslümanların yapması gereken ise Kur’an ve sünnet ışığında aklını kullanmak ve Allah’ın rızasına uygun bir hayat yaşamaktır.

Yaşadığımız çağda Müslümanların çektikleri sıkıntıların temelinde iman zayıflığı ve buna bağlı olarak ilimde gerilemeleri bulunmaktadır. İlmin eksik olduğu toplumların geri kalması kaçınılmazdır. Müslüman toplumların yeniden temel kaynaklarına dönmesi, bunların ışığında ilmî çalışmalarını artırması gerekir. Dünyanın da kurtuluşunu sağlayacak yegâne iş, imanla, ahlakla taçlanmış bir ilmî faaliyettir.

Var olan ilmî birikimden faydalanmalı, teknoloji imkânlarını kullanmalı ve geliştirmeliyiz. İlim bizim yitik malımızdır. Onu nerede bulursak bulalım alırız, almalıyız. Kimden ve nereden geldiğine bakmayız. Onu kendi kaynaklarımız ve değerlerimiz çerçevesinde değerlendirip toplumun iyileştirilmesi ve kurtuluşu için kullanırız.

Bizler ilk emri “oku” olan bir dinin mensuplarıyız. Bizim “İlim Çin’de dahi olsa alınız.” düsturuyla hareket etmemiz gerekir. Her bir ilim yolcusunun, toplumun selameti ve kurtuluşu, dünyanın daha yaşanılabilir olması ve hem dünya hem de ahiret saadeti için; ihlas ve samimiyetle, azim ve gayretle, yılmadan usanmadan, atılan her adımın, okunan her kitabın, yazılan her yazının Allah katında sevabını umarak çalışması gerekir.

Kaynakça

Buhârî, Muhammed b. İsmail, el-Cāmi’u’s-sahīh, Dâru’s-Selâm, Riyad, 1999.

Çağrıcı, Mustafa, “Ahlak”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, TDV Yayınları, İstanbul, 1989.

Deylemî, Ebû Şüca Şiruye b. Şehredar b. Şiruye ed-, el-Firdevs bi-Mesur el-Hitab : el-firdevsü’l-ahbar, thk. Saîd b. Besyuni Zaglul, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 1986.

Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş’as b. İshak el-Ezdi es-Sicistani (275/889), Sünenu Ebî Dâvûd, thk. Muhammed Nâsırüddin el-Elbânî; i’tena bih Ebû Ubeyde Meşhûr b. Hasan Âlü Selmân, el-Mektebetü’l-Maarif, er-Riyad, t.y.

Hadislerle İslam: Hadislerin Hadislerle Yorumu. ed. Mehmet Emin Özafşar vd. Diyanet İşleri Başkanlığı, Ankara, 2013.

Ebû Ğudde, Abdülfettah, İlim Uğrunda: Çileler, Fedakârlıklar, Adanmışlıklar. çev. R. Orhan Özel, Semih Yolaçan, Erkam Yayınları, İstanbul, 2011.

Fuat Sezgin ile “Bilim Tarihi” Üzerine, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 355-370, Cilt 2, Say 4, 2004.

Gazzalî, Ebû Hamid Huccetülislam Muhammed b. Muhammed, İhyau ulumi’d-din. çev. Abdullah Aydın, Karaoğlu Yayıncılık, İstanbul, t.y.

Heysemi, Ebü’l-Hasan Nureddin Ali b. Ebî Bekr b. Süleyman, Mecmaü’z-zevaid ve menbaü’l-fevaid, Dârü’l-Kitâbi’l-Arabi, Beyrut, 1967.

Hindi, Alî b. Hüsâmiddîn b. Abdilmelik b. Kadîhân Müttaki, Kenzü’l-ummâl fî süneni’l-akvâl ve’l-ef’âl, Müessesetü’r-Risâle, Beyrut, 1985.

İbn Mace, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezid er-Rebei el-Kazvini (273/887), Sünenu İbn Mace, thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî, Daru İhyâi’t-Türasi’l-Arabi, Kahire, 1975/1395.

Kandemir, M. Yaşar, “Ahmed b. Hanbel”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, TDV Yayınları, İstanbul, 1989.

Müslim b. el-Haccac, Ebü’l-Hüseyin el-Kuşeyri en-Nisaburî (261/875), Sahih-i Müslim, neşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî, Dâru İhyai’l-Kütübi’l-Arabiyye, Kahire, 1991.

Nevevî, Muhyiddin Yahya b. Şeref en-. Riyazü’s-Salihin Peygamberimizden Hayat Ölçüle. çev. M. Yaşar Kandemir, İsmail L. Çakan, Raşit Küçük, Erkam Yayınları, İstanbul, 2001.

Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa b. Sevre es-Sülemi (279/892). el-Câmiü’s-sahih / Sünenü’t-Tirmizî, tahkik ve şerh Ahmed Muhammed Şakir, Mustafa el-Babi el-Halebi, Kahire 1978.

Yaman, Ahmet, Siyaset-Hukuk İlişkisi, Esra Yayınları, İstanbul, 1999.

1 Doç. Dr. Yunus ARAZ, ESOGÜ İlahiyat Fakültesi İslam Hukuku Ana Bilim Dalı.

2 Zümer, 39/9.

3 Hadislerle İslam: Hadislerin Hadislerle Yorumu, 1/375-376.

4 Âl-i İmrân, 3/7, 18; Nisa, 4, Nahl, 16/27; İsrâ, 17/106; Hac, 22/54, Ankebût, 29/49, Rûm, 30/56, Sebe’, 34/6.

5 Zümer, 39/9; Fâtır, 35/28.

6 Mücâdele, 58/11.

7 İbn Mace, “Mukaddime”, 17.

8 Buhârî, “İlim”, 15.

9 Tirmizî,” İlim”, 28.

10 Buhârî, “İlim”, 13; Müslim, “İmaret”, 98.

11 Buhârî, “İlim”, 20; Müslim, “Fezâil”, 15.

12 Nevevî, Riyazü’s-Salihin Peygamberimizden Hayat Ölçüleri, 6/162-163.

13 Müslim, “Zikr”, 39.

14 Ebû Dâvûd, “İlim”, 12.

15 Cuma, 62/5.

16 Mücâdele, 58/11.

17 Darimî, “Mukaddime”, 32;

18 Buhârî,” İlm”, 10.

19 Ebû Dâvûd, “İlim”, 1; Tirmizî, “İlim”, 19.

20 Heysemi, Mecmaü’z-zevaid ve menbaü’l-fevaid, 1/122.

21 Hindi, Kenzü’l-ummâl, 7/558.

22 Müslim, “Vasiyyet”, 14.

23 Müslim, “Zekât”, 69.

24 Tirmizî, “Zühd”, 14.

25 Müslim, “Zikir”, 73.

26 Müslim, “Müsâfirîn”, 139

27 Çağrıcı, “Ahlak”, 2/1.

28 Tâhâ, 20/114.

29 Buhârî, “İlim”, 34; Müslim, “İlim”, 13.

30 Tirmizî, “İlim”, 7.

31 Ebû Dâvûd, “İlim”, 12.

32 Deylemî, el-Firdevsü’l-ahbar, 3/68.

33 Bakara, 2/44.

34 Ebû Dâvûd, “Edeb”, 20.

35 Kandemir, “Ahmed b. Hanbel”, 2/76.

36 Ebû Ğudde, İlim Uğrunda, 93.

37 Yaman, Siyaset-Hukuk İlişkisi, 193-194.

38 Ebû Ğudde, İlim Uğrunda, 94.

39 Fuat Sezgin ile “Bilim Tarihi” Üzerine, 356.

40 Tâhâ, 20/114.

41 Buhârî, “İman”, 32; Müslim, “Müsafirîn”, 215-218, “Münafıkun”, 78.

42 Buhârî, “Fezâilü’l-ashâb”, 9.

43 Nevevî, Riyazü’s-Salihin, 6/164.

İMAN VE BİZ¹

Giriş

İnsanoğlu, bir günlük hayatında olup bitenlere baktığında hep bir değişim görecektir. Küçükler büyüyecek, büyükler yaşlanacak ve dünyasını değiştirecektir. Ömrün her geçen senesi bir öncekine göre sorumlulukların, anlayışların ve sahip olunan değerlerin artıp eksilmesiyle geçer gider. Sadece bu süreci göz önüne getirmekle bile birey bazında geçici bir hayat görürüz. Dünya ölçeğinde düşünüldüğünde bununla kalıcı olmayan bir hayatın içinde olduğumuzu anlarız.

Geçici bir dünya söz konusu ise, yaşanılan ömür çerçevesinde bir sorumluluğun olmasını beklemek normaldir. Günlük hayatta yaptığımız görevler ve girdiğimiz sınavlar gibi. Bir insan, hayatının her aşamasında bir yerlere girmek için, başvuranlar içinden istenilen sayının seçilmesi için imtihan olmaktadır. Bu yaşanan imtihanların dikkat edilmesi gereken kuralları, bir başlangıcı bir de sonucu olur. Hayatımızda yaşadığımız sınavların gerçekliği ne kadar somutsa, bu dünya hayatının geçiciliği ve sorumluluğu da o kadar gerçektir. Müslüman açısından bu sorumluluk, Rabbimizin bize indirdiklerinden oluşan İslam dinidir. İslam’ın ilk aşaması imanidir. İman, âdeta bir eve girerken kullandığımız anahtar gibidir. Müslüman olmayan her birey İslam’a girerken “kelime-i şehadeti” veya “kelime-i tevhidi” okuyarak dine girer. Yani önce imanını ifade eder.

İnanmak, Müslüman’a belli sorumluluklar yükler. Din neyi emrediyorsa, o emirlerin uygulanması, bir amirin memuruna verdiği görevlerin yerine getirilmesi gibi yapılmalıdır. Sadece “iman ettim” demek, bir Müslüman açısından görevin yerine getirilmemesi anlamına gelir. Dolayısıyla iman, sorumluluk getirir. Bu ise hayatın akışı içinde günlük olarak belli görevlerin/ibadetlerin yapılması/yaşanması anlamını taşır. Görevlerini yerine getiren Müslüman’ın Rabbimiz katında getirmeyenden daha değerli olacağı hem Kur’an-ı Kerim’deki ayetlerde hem de Allah Resûlü’nün hadislerinde geçmektedir. Bir Müslüman, Rabbimizin takdir ettiği ömür içinde, akıl baliğ olduktan sonraki süreçten ölümüne kadar bu görevleri yerine getirmekle vazifelidir.

Günlük hayattan imana dair birçok örnek vermek mümkündür. Sabahtan akşama kadar bir Müslüman’ın her anında Allah’ın kendisini gördüğünü düşünmesi, çalıştığı kurumda yaptığı işin hakkını verip vermemesi, konuşurken doğru mu yanlış mı konuşuyorum, dedikodu yapıyor muyum diye düşünmesi, trafikte giderken başkasının hakkına giriyor muyum girmiyor muyum anlayışıyla hareket etmesi imanın birer yansımasıdır.

Her insan kendi değer yargılarıyla yaşar. Hayatı o değer yargılarının penceresinden değerlendirir. Bir Müslüman da imanın bir gereği olarak günlük hayatında karşılaştığı meselelerde vicdanının ve imanının denetimiyle yaşamalıdır. Eğer imanın denetimi ve etkinliğini üzerinde hissetmiyorsa o zaman iman gücünün zayıfladığı düşünülmelidir. Çünkü hayata yön veren düşünce ve inançlar, ancak hayatta yer alırlarsa anlam kazanır. Değilse inanmak sadece dilimizle ifadede kalır, kalbimize ve hayatımıza yansımaz.

İmanın hayatımızdaki yansımalarını başlıklar hâlinde inceleyebiliriz:

1. Akıl ve Mantık İmanı Tespit Edebilir

Rabbimizin insana verdiği en güzel hediye akıldır. Onunla düşünür, tasarlar, yapar ve yönetir. Bu dünyadaki sorumluluğumuzun yegâne delili akıllı olmamızdır. Fayda, zarar, iyi ve kötü seçimlerini onunla yaparız. Bugün ülkemizde geçerli kanunlar, vatandaşlardan sorumluluk sahibi olanlar için bir ceza veya mükâfat öngörür. Aklı başında olan kişiler kanunlara uymakla sorumludur. Aklı olmayana sorumluluk yüklenmez. Bir Müslüman açısından da ibadetleri yapabilme sorumluluğu ancak aklı başında bireyler için geçerlidir. Günlük hayatta da akıllı olmayan bir kişiyi kimsenin ciddiye almadığı veya sorumlu tutmadığı herkesin malumudur.

Kur’an, akıl sözcüğünü doğrudan bir isim olarak kullanmaz; onun yerine, hemen hemen akıl ile aynı anlama gelen kalp sözcüğünü kullanır. Nitekim Kur’an’ın; “Onların kalpleri vardır, onlarla anlamazlar.”²; “Yeryüzünde dolaşmazlar mı ki düşünecek kalpleri olsun!”³; “Kur’an üzerinde düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpleri kilitli mi!”⁴ gibi ayetlerinden de açıkça görülüp anlaşılacağı üzere Kur’an kalbi, akıl yerine kullanır. Dolayısıyla Kur’an’ın akıl yerine kullandığı kalp, aklın eylemleri olan anlamayı, düşünmeyi gerçekleştiren bir merkezdir.⁵

Kur’an-ı Kerim’in birçok yerinde “düşünme”, “akletme”, “tefekkür etme” gibi ifadelerle kişiye içinde bulunduğu hâli değerlendirmesi tavsiye edilmiştir.⁶ Akıl, hiçbir delil ve rehber olmaksızın bireye bazı hususları anlama imkânı verir. Bir örnek olarak her günün sabahla başlayıp akşamla bittiği, bir mevsimden sonra diğerinin geldiği, bir mevsimde ölen kâinatın diğerinde dirildiği, değişimin aynı anda başlayıp hemen hemen aynı anda bittiği bir süreç yaşandığı görülür. Söz konusu değişimlerin tek başına olamayacağı tespit edildikten sonra, onları harekete geçiren bir otoritenin olması gerektiği anlaşılır. Zira baktığımızda günlük hayatta bir arabayı çalıştırırken marşa basmaya, bir devlet kurumunda işlerin başlaması için bir vakte ve bir kapının açılması için de bir anahtara ihtiyaç olduğunu görürüz. Dolayısıyla kâinat gibi birbiri içine girmiş milyonlarca sistemin tek başına sorunsuzca işlemesi mümkün değildir. Bu sistemi sorunsuz oluşturan/çalıştıran, işleten başlıca otorite ise Rabbimizdir.

İnsanın hem kendi hayatında hem de yeryüzünde var olan düzeni gördükten sonra, Rabbini yakinen tanıması şarttır. Çünkü akıl karşılaştığı durumlar arasında mukayese yapma; bir öncekiyle bir sonraki arasında bağlantı kurma; sebep, sonuç ve hedefler üzerinde değerlendirme yapabilme yeteneğine sahiptir. İnsan eğer bu düzenli sistemin yegâne sahibinin Allah (cc) olduğunun farkına varırsa aklıyla imanı bulmuş demektir.

İmanın gerekliliği ile ilgili Pascal’ın dikkat çekici bir kıyaslaması vardır. O, uzun yıllar boyunca matematik ve fizik okuduysa da ölümünden birkaç yıl önce sayılara karşı tutkusunu bir kenara bırakmıştır. Çünkü o, matematiksel olarak dine ve felsefeye odaklanarak zamanını daha verimli bir şekilde kullanabileceğini kanıtlamıştır. Pascal beklenen değer teorisini kullanarak hayatını dine adaması gerektiğini ortaya koymaya çalışmıştır. Bir matematikçi olarak şöyle bir açıklama yapmıştır:

Hangisi daha büyüktür?

Hedonizm yani fiziksel yaşamdan zevk almak mı?

Dinî hayat mı?

Pascal çok basit bir mantıki açıklama yaparak şöyle bir tespitte bulunmaktadır: Eğer “a”, “b” den büyükse o zaman hedonizme⁷ (lezzet ve hazcılık) devam edecektir. Ama eğer “a”, “b” den küçükse o zaman dindar olması gerekmektedir. Birkaç varsayımda bulunur, örneğin sonsuz mutluluğun değeri pozitif sonsuzdur ve sonsuza dek lanetlenmenin değeri negatif sonsuzdur. O hâlde olasılıklar ne olursa olsun, “a” hedonizm beklenen değeri negatif sonsuz ve “b” dinî hayatın beklenen değeri pozitif sonsuz olur.⁸ Düşündüğümüzde kâinatın her bir parçası yaratıcısından ve O’na iman etmekten bigâne değildir. Pascal gibi mantık ve matematik örgüsüyle ister dünya nimetleri üzerinde tefekkür ederek anlamaya çalışalım, isterse doğrudan dini kendi değerleriyle düşünelim, sonuç değişmeyecektir.

Kur’an-ı Kerim’de Rabbimiz dünyayı yönetme sorumluluğunun birden fazla varlığa teklif edildiğini fakat onu sadece insanoğlunun kabul ettiğini beyan eder: “Biz emaneti göklere, yerküreye ve dağlara teklif ettik ama onlar bunu yüklenmek istemediler, ondan korktular ve onu insan yüklendi. Kuşkusuz insan çok zalim, çok bilgisizdir.”⁹ Eğer insan, kâinatı yaratan Rabbimizden haberdarsa, bu sorumluluğun farkındadır. Bu farkındalık, insanı, imanın gerekleri çerçevesinde hareket etmeye sevk edecektir. Allah’ın indirdiği Kur’an-ı Kerim ve Peygamber’in (sas) sünneti ona görevini yapmada rehber olacaktır. Herhangi bir mesele ile karşılaştığında kişi, “Bu konuda Rabbim ne buyuruyor?”, “En güzel örnek¹⁰ olan Peygamber ne tavsiye ediyor?” diye rehberini seçerek yoluna devam edecektir.

2. İman, Amelle Anlam Kazanır

Dünya hayatında bireylerin ortaya attıkları fikirler sadece teoride kalmamakta büyük oranda uygulamaya geçmektedir. Eğer fikir varsa, onun uygulama yönü de vardır. Çünkü zikredilen düşünceler, hayata aktarılarak anlam kazanmaktadır. İnançlar da böyledir. Hem ilahi dinler hem de yapay diyebileceğimiz insanoğlunun ürettiği inanç yapıları, fikrî ve amelî boyutuyla yaşamayı amaç edinmişlerdir. İslam’ın da temel amacı, Allah’tan gelen emir ve yasakları, Müslümanların uygulaması esasına dayanır. Bu konuda Kur’an-ı Kerim’de yüzün üzerindeki ayette “iman edenler ve salih amel işleyenler” şeklinde ifadeler geçer. Bu durum, Rabbimizin hem imana hem de amele ne kadar önem verdiğinin bir göstergesidir.

“İman ettim.” demek bir iddiadır. Her iddiada olduğu gibi, bu iddianın da ispatı gerekir. İmanın ispatı ise, ondan kastedilen her ne varsa onu hayata geçirmek olacaktır. Mesela, öğretmen, doktor, mühendis, imam, hizmetli vs. görevlerde olan bir kimsenin kendisini sadece sözlü olarak bu unvanlardan biriyle tanıtıp mesleğini yerine getirmemesi mümkün müdür? Mutlaka o görevin uygulama boyutunu yerine getirmesi gerekir. Bu çerçevede, “Ben Müslüman’ım.” diyen kişi de Müslümanlığı neyi gerektiriyorsa onu yapmakla sorumludur. Müslüman, ibadetlerini, günlük yaşamını, insanlar arası ilişkilerini, alışverişini vs. inandığı değerler üzerinden inşa etmeye çalışmalıdır. Eğer bir Müslüman, inandığı değerleri yaşamayacaksa onun Müslüman olduğunu hangi alametler üzerinden tespit edebiliriz? Her bir Müslüman, her gün kendine, “Acaba ben ne kadar inandığım değerler çerçevesinde hareket ettim veya ediyorum?” diye sormalıdır.

Söz-eylem birlikteliği çerçevesinde hem Rabbimiz Kur’an-ı Kerim’de hem de Allah Resûlü hadislerinde uyarılarda bulunmaktadır. Bir ayette, Müslüman’ın kendisinin yapmayacağı şeyleri başkalarına yapın diye tavsiyede bulunması çirkin bir eylem olarak belirtilirken,¹¹ diğerinde ise, insanın başkasına herhangi bir söz söylemeden önce kendisine bakması¹² istenmektedir. Çünkü söz ve eylemlerin karşıda etkili olabilmesi için bunları önce söyleyenin benimsemesi ve uygulaması gerekir. Hz. Âişe’den gelen şu hadiste de aslında bir Müslüman’ın temelde kendine neyi örnek alacağına işaret edilmiştir: “Hz. Âişe acaba Peygamber’in ahlakı nasıldı diye sordum. O da, siz Kur’an okumuyor musunuz? ‘Orada, sen yüce bir ahlak üzeresin.’¹³” geçiyor¹⁴ diye cevap verdi. Ayetler ve hadislere bakıldığında, iman ile birlikte amelî yönü olan bir Müslümanlığın istendiği açıktır. Allah Resûlü’nün de hayatının merkezinde Kur’an-ı Kerim’in olduğunu görüyoruz. Yukarıdaki hadiste Hz. Âişe annemiz, Kur’an-ı Kerim’i işaret etmiştir. Kur’an’daki hükümler, emirler ve yasakların, “En güzel örnek”¹⁵ olarak nitelenen Hz. Peygamber’in hayatının temel ölçüsü olduğunu görmekteyiz. O, Rabbimizin emirlerini yerine getirmekle imanını ispatlamıştır.

İman-amel ilişkisi sadece dinî alanla ilgili değildir. Hayatın tümünü kapsamaktadır. Çünkü bir insan sadece dinî boyutuyla değil, aynı zamanda kendi dışındaki insanlar ve dünya ile toplumsal alanın bir parçası olarak yaşamaktadır. Din, hayatının her aşamasını etkisi altına alır. İbadetlerimizin yanında insanlarla münasebetlerde de imanımızın gereğince hareket etmek gerekir. Mesela bir mal satarken alıcıyı aldatmamak, bir işi yaparken tam yapmak, trafikte kimseye sıkıntı vermemek, insanların gelip-geçtiği yerlere pislik atmamak toplumsal boyutlu meselelerdendir. Bir Müslüman dinin emrettiği güzellikleri yapıp, kötülüklere alan bırakmamalıdır.

Allah Resûlü’nün hayatı, iman-amel açısından son derece önemlidir. 23 yıllık peygamberlik döneminde hatta öncesinde bile söz-eylem birlikteliğine dikkat etmiştir. Bir elçi, Müslüman ve davetçi olarak inananlara neyi emrettiyse mutlaka öncelikle kendisi yapmıştır. Hiçbir sahabi ona “Söylediğinle amelin ters düşüyor.” dememiştir. Çünkü onun sözü ile eylemi farklı olsaydı etkili olamazdı. Sahabiler de her gün Hz. Peygamber’den ayetleri dinler, ezberler ve hayatlarına uygulardı. Ancak ondan sonra gelip yeni ayetleri öğrenirlerdi. Sahabiler için “gökteki yıldızlar”¹⁶ benzetmesinin yapılması, onların dini hem iman hem de amel boyutuyla örnek olarak yaşamalarından dolayıdır.

Peygamberimizin hayatında Mekke ve Medine dönemleri vardır. Mekke dönemi, imani konuların Medine dönemi ise, imanla birlikte amelin yoğun bir şekilde ön plana çıktığı zaman dilimidir. Ama her iki dönemde iman ile amel ayrılmamıştır. Sahabiler, mezkûr dönemlerde dinin emirlerinden birine inanıp diğerini inkâr etmemişlerdir. Çünkü Kur’an-ı Kerim’de Rabbimiz (cc), İslam’ın bir kısmına inanıp bir kısmına inanmamanın kabul edilemez olduğunu bildirmiştir:

“Bu misakı kabul eden sizler, (verdiğiniz sözün tersine) birbirinizi öldürüyor, aranızdan bir zümreyi yurtlarından çıkarıyor, kötülük ve düşmanlıkta onlara karşı birleşiyorsunuz. Onları yurtlarından çıkarmak size haram olduğu hâlde (hem çıkarıyor hem de) size esirler olarak geldiklerinde fidye verip onları kurtarıyorsunuz. Yoksa siz kitabın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz? Sizden öyle davrananların cezası dünya hayatında ancak rezillik; kıyamet gününde ise en şiddetli azaba itilmektir. Allah sizin yapmakta olduklarınızdan asla gafil değildir.”¹⁷

İslam, bütüncül olarak inanmayı emreder. Parçalı bir din anlayışı makbul değildir. Zamana ve zemine göre, dinin bir kısım hükümlerini kabul edip bir kısmını kabul etmemek doğru bir din anlayışı değildir. Bireysel olarak muhasebe yaptığımızda, günlük hayatta eksik aldığımız herhangi bir hizmetten memnun olmayan biz Müslümanların dini eksik yaşamalarından Rabbimiz razı olabilir mi? Kıyamete kadar baki olan İslam’ın hükümleri hem imani hem de amelî boyutuyla bütüncül olarak yaşanmalıdır.

3. İnanmak, Zorlukları Aşmakla Olur

Dünya kuruldu kurulalı iyilerle kötüler, doğrularla yanlışlar hep olagelmiştir. Bu mücadele, hem bireysel hem de toplumsal boyutludur. İnandım diyen bir insan, inandığı değerleri yaşarken kendi içinde ve çevresindekilerden olumlu veya olumsuz yaklaşımlar görebilir. Kendi hayatımızda ibadetleri ifa ederken aynı zamanda içimizdeki nefis, ibadetler için yapılanları aklımıza getirerek onları yapamamak için zihnimizde türlü düşünceler meydana getirebilmektedir. Mesela yazın uzun günlerde oruç tutmayı, kışın soğuk günlerde soğuk suyla abdest almayı zor gösterebilir.

Dünya, “hâk” ile “bâtıl” savaşının yaşandığı bir alandır. Bugüne kadar böyle olmuş, kıyamete kadar da bu şekilde gidecektir. Peygamber’den (sas) önceki ümmetlerde, Allah Resûlü ile birlikte sahabiler ve günümüze kadar geçen süreçte Müslümanlar inandığı değerler uğrunda mücadeleye devam etmiştir. Bu çerçevede ümmet-i Muhammed dönemi, inanmanın bedelinin fazlasıyla ödendiği bir süreçtir. Peygamber’in üzerine Kâbe’de namaz kılarken deve işkembesi konulması¹⁸, geçtiği yollara kendi amcası Ebû Leheb ve eşi tarafından taş ve dikenlerin dökülmesi,¹⁹ Abdullah b. Mesud gibi inandıklarını söyleyenlerin Kâbe’de dövülmesi,²⁰ inananların Mekke’de bir mahalleye toplanıp hiçbir yiyecek-içecek verilmeyerek geçirdiği boykot yılları,²¹ müşrikler tarafından yakalanan Hubeyb b. Adiy ve Zeyd b. Desine’nin, kendilerine sorulan “Yerinizde Muhammed’in olmasını ister misiniz?” sorusuna olumsuz cevap verince mızrakla idam edilmeleri…22

Çektiği sıkıntılara karşı bir dayanma gücü olan insan, belli bir noktadan sonra zayıf düşüp o sınırı aşabilmektedir. Asr-ı saadette inananların bu sınırı büyük oranda aşmadıkları görülüyor. O kadar işkence görmelerine rağmen inandıkları dine sadakatte en ufak taviz vermemişlerdir. Bu da onların iman bakımından ne kadar güçlü olduklarının bir kanıtıdır. İslam’ın ilk yıllarında inananlar çok fazla sıkıntı çekmişlerdir. Yukarıda da bunlardan bazılarını zikrettik. Bir davanın öncüleri her zaman sonradan gelenlerden daha fazla sıkıntı çekiyorlar. Biz günlük hayatımızda herhangi bir konudaki fikrimizi bile değiştirmekte zorlanırken veya değiştirmemek için direnirken, onlar tüm hayatlarını değiştirecek olan bir kararla inandıkları dinlerini bırakıp İslam’ı seçmişlerdir. Bu, son derece zor bir olaydır. Aynı zamanda imanlarının güçlü olması bakımından hangi seviyede olduklarının da bir kanıtıdır.

İslam’ın ilk yılları olan Mekke döneminde inen ayetler büyük oranda imani konuları ihtiva etmektedir. İman bakımından güçlü hâle gelen Müslümanlar dinin diğer alanlardaki emirlerine daha kolay uyum sağlamışlardır. Çünkü dinin her bir uygulamasını yerine getirtecek nokta, kişinin imanıdır. Sahabiler de ilk başta iman etmişler daha sonra diğer hükümlere zerre miktarı gevşeklik göstermeden uyum sağlamışlardır.

Asr-ı saadetten sonra günümüze kadar inananlar benzer sıkıntılar yaşamışlardır. Bugün dünyanın birçok yerinde inananlar sırf Müslüman oldukları için sıkıntı çekmektedirler. Davası hak olanların sıkıntı yaşaması tarihsel süreçte Rabbimizin kâinata koyduğu kanunlar anlamına gelen “sünnetullah” sürecinin bir gereğidir. Bunun bir delili olarak şu ayet zikredilebilir: “Elif lâm mîm. İnsanlar, denenip sınavdan geçirilmeden, sadece ‘İman ettik.’ demekle bırakılacaklarını mı sanıyorlar?”²³

İmtihan hayatının sıkıntıdan uzak geçmesini beklemek mümkün değildir. İnanıyorsak ve bunda samimiysek, imtihana tabi tutulabileceğimizi bilmemiz gerekir. Bu durum, dünya kurulduğundan günümüze kadar yaşanmış ve bugünden sonra da kıyamete kadar yaşanmaya devam edecektir. Çünkü dünya, hâk ile bâtılın/doğru ile yanlışın mücadele alanıdır. İnsanoğlu da bunlarda taraf olmak, tercihinin sonucuna göre hazırlık yapmak durumundadır. Başkasıyla mücadele yaşamasa bile nefsiyle mücadele yaşaması kaçınılmaz bir durumdur. Çünkü nefis, kötülüğü tavsiye eder.

4. İnanmak, Başkalarını Düşünmeyi Gerektirir

Müslümanlar açısından inanmak, sadece teoride kalan bir inanç sistemi değildir. Onlar, bildiklerini öncelikle yaşamayı sonra da başkalarına aktarmayı hedef edinirler. Çünkü kişinin kendisinin ulaştığı nimeti başkalarına yayması Rabbimizin bir emridir. Müslüman’ın Müslüman üzerindeki görevlerinden biri de “emri bil maruf nehyi anil münker”dir.²⁴ Allah’ın emirlerini kardeşine iletmek, onun da haberdar olması ve ahirette herhangi bir ceza ile karşılaşmaması anlamındadır. Konu ile ilgili Kur’an-ı Kerim’deki ayetlerden bazıları şunlardır: “İçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülüğü meneden bir topluluk bulunsun. İşte onlar kurtuluşa erenlerdir.”²⁵ “Müminlerin erkekleri de kadınları da birbirlerinin velileridir; iyiliği teşvik eder, kötülükten alıkoyarlar, namazı kılarlar, zekâtı verirler, Allah ve Resûlü’ne itaat ederler. İşte onları Allah merhametiyle kuşatacaktır. Kuşkusuz Allah mutlak güç ve hikmet sahibidir.”²⁶

Allah Resûlü’nün hayatının her aşamasında hedefi “iyiliği emretmek, kötülükten sakındırmak” yönündedir. Kendisi Medine’de bunu bizzat yaparken şehrin dışında yeni Müslüman olanlara dini anlatmak ve yapılan yanlışları düzeltmeye yardımcı olmak amacıyla dini anlatan sahabiler göndermiştir. Mescitte bir sahabi hata yaptığında, öncelikle isim vermeden genele konuşarak hatasını düzeltmesini yeğlemiştir. Ancak bu mümkün olmuyorsa direkt olarak kişinin kendisine uygun bir dille söylemiştir.

Âl-i İmrân suresinde geçen bir ayeti kerimede Rabbimiz şöyle buyurmaktadır: “Bunlar, Allah’a ve ahiret gününe inanırlar, iyiliği emrederler, kötülükten
menederler ve hayırlarda yarışırlar. İşte bunlar iyi kimselerdendir.”²⁷ İkinci olarak, iyiliği emredip kötülüğü nehyederken uygulanacak metot hakkında şu ayeti zikretmek yerinde olur: “Sen onlara sırf Allah’ın lütfettiği merhamet sayesinde yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı kalpli olsaydın, hiç şüphesiz etrafından dağılır giderlerdi. Onları affet, onların bağışlanmasını dile, iş hakkında onlara danış, karar verince de Allah’a güven, doğrusu Allah kendisine güvenenleri sever.”²⁸ Hz. Peygamber’den gelen şu hadis iyiliği emretmekte kötülükten sakındırmada fevkalade meşhurdur: “Kim bir kötülük görürse, onu eliyle değiştirsin. Şayet eliyle değiştirmeye gücü yetmezse, diliyle değiştirsin. Diliyle değiştirmeye de gücü yetmezse, kalbiyle düzeltme cihetine gitsin ki bu imanın en zayıf derecesidir.”²⁹

Başkalarında görülen kötü bir davranışın düzeltilmesi için bizi harekete geçiren şey imanımızdır. Çünkü aldığımız dinî terbiye, mümin kardeşinizin yaptığı kötü fiilin o hâliyle bırakılmasına razı olmaz. Bildiklerimizi onlara aktararak İslami açıdan istenilen hâle gelmelerini isteriz. Eğer içimizde böyle bir arzu meydana gelmiyorsa imani yönümüzü kontrol etmemiz gerekir.

Görevimiz, sadece iyiliği emretmek ve kötülükten nehyetmekle sınırlı değildir. Hayatın her aşamasında kendi bildiğimiz doğruları Müslüman kardeşlerimize aktarmak imanın bize yüklediği bir vazifedir. Mesela, namaz vakti geldiğinde “Ben namaza gidiyorum.” diyerek dolaylı da olsa davet etmek, sıkıntı içinde bir Müslüman görünce diğerkâmlık yönümüzü ön plana çıkarmak, bir alışveriş esnasında aleyhimize bile olsa yanlış bir durum varsa müdahil olmak, gördüğümüz fiiller kötülük olarak hangi seviyede olursa olsun, uygun bir dille meseleleri anlatmaya çalışmak gibi her bir örneğin yerine getirilmesinde bizleri harekete geçiren imanımızdır. Hem duygu ve düşüncelerimizde hem de bunların amele yansımasında hareket noktamız içimizdeki imanımızdır. Dolayısıyla, kötülüklere karşı bir Müslüman’ın tavır alıp almaması konusu imanı ile bağlantılıdır.

5. Herkes İnanmak Zorunda Mıdır?

İlahi dinler, indirildikleri toplumlarda kendilerini zorla kabul ettirmeye çalışmamışlardır. O dini anlatan peygamber, belki yıllarca uğraşmış ancak inananların sayısı yine de sınırlı kalabilmiştir. Örneğin Hz. Nuh 950 yıl dini anlatmasına rağmen kavminden elli civarında kişi ancak Müslüman olmuştur. Allah Resûlü de dâhil olmak üzere diğer elçilerin hayatı da benzer şekildedir. Onlar ellerinde imkân varken zorla dini kabul ettirme yoluna gitmemişler, Rabbimizin de bu yönde bir emri olmamıştır.

İnanç serbestliği konusunda Rabbimizin “Sen sadece uyarıcısın.”³⁰ sözü oldukça dikkat çekicidir. Başta Peygamber’e olmak üzere inananlara sadece uyarıcı olduklarını beyan etmektedir. Hidayet, kişinin kendisinin istemesiyle Rabbimizin elindedir. Allah Resûlü ve sahabiler hayatları boyunca yapılan savaşlarda fethedilen yerlerdeki insanlara dini zorla anlatmamışlardır. Fethedilen şehirlerde ilk önce cami yapmışlar, askerler ve sahabiler oraya gelenlere dini anlatmışlar, isteyen kabul etmiş istemeyen kabul etmemiştir. Tarihe bakıldığında bu usulle hareket edildiğinde, insanların İslam’ı kendi istekleriyle kabul ettikleri görülmüş ve din bu usulle hızlı bir şekilde yayılmıştır. Horasan ve Endülüs bölgesinin fethinde bu metot başarılı olmuştur.

Bugün dünyadaki 8 milyar insanın 1,7 milyarı Müslüman’dır. Yaklaşık dörtte bir oranda Müslüman yaşamaktadır. Tarihî süreçte, birçok Müslüman devletin de kurulduğu düşüldüğünde, İslam’ın zorla yayılma yapabilecek bir güce sahip olması mümkün iken, gönüllük esasına göre hareket edilmiştir. Milletimizin tarihinde kurduğu devletlerde dine girmeleri için bir zorlama içine girdiği tespit edilmemiştir. Hem Selçuklu hem de Osmanlı Devleti döneminde hâkimiyet alanındaki topraklarda inananlarla inanmayanlar beraber yaşamışlardır. Ancak Müslüman olmayanlar dinlerini yaşarken, kendi sınırları içinde hareket etmeleri istenmiş, Müslümanlara zarar verme durumu olduğunda engellenmiştir.

Müslüman’ın, gayrimüslimlerle birlikte bir ortamı, şehri, mahalleyi paylaşmak durumunda kaldığında mutlaka dini yaşama ve yaşatma adına yapması gerekenler vardır. Bugün hem ülkemizde hem de Avrupa’da Müslümanlar gayrimüslimlerle bir arada yaşamaktadırlar. Bu durumdaki Müslümanlar elbette günlük hayatlarını idame ettirirken etraflarında bulunan inanmayanlara karşı dinlerini dayatma, onları kendi dinlerine girmeleri için zorlama yönüne gitmemelidir. Ancak hâl ve tavırlarıyla diğerlerine karşı dinini en güzel şekilde temsil yönüne dikkat etmek durumundadırlar. Hem sözleriyle hem de fiilî olarak inanmayanlara karşı bir Müslüman’ın nasıl örnek olabileceğini göstermelidirler. Bu durum, dini hâl ile yani yaşayarak anlatmanın bir yoludur. Tarihî süreçte bu yolla Müslüman olan birçok kişi vardır. Dini yaymak için geçmişte yapılan fetihler yerine bugünün en büyük mücadele alanı, Müslüman’ın dini yaşaması noktasında sergilediği duruştur.

6. Neye, Nasıl İnanmalı?

İmandan bahsedilirken neye, nasıl iman edildiğini/edileceğini bilmek de önemlidir. İslam dininin temel inanç maddelerini Müslüman en azından başlıca unsurlarıyla bilmelidir. Bu noktada Kur’an-ı Kerim, sünnet, ilmihal kitaplarındaki bilgilere nasıl yaklaşılmalıdır? Gerek bireyler arasındaki dinî tartışmalarda gerekse medyada yer alan tartışmalarda bir Müslüman inanç boyutuyla nasıl bir tutum sergilemelidir? Bu hususlarda yeterli bir bilgiye sahip olmalıyız.

İmanımız gereği Kur’an-ı Kerim’deki hükümlerin bir Müslüman için inkârı mümkün değildir. Amelî olarak da ayetlere uyulması zorunludur. Kur’an-ı Kerim, Rabbimiz tarafından Allah Resûlü vesilesiyle biz Müslümanlara ulaştırılmış ilahi bir kitaptır. Bir Müslüman, herhangi bir konuda bir ayet gördüğünde onda bulunan emirlere uymalıdır. Çünkü bunlar, Rabbimizin Müslümanların yerine getirmesini istediği emirleridir. Kur’an-ı Kerim’de Rabbimiz, “Allah ve Resûlü herhangi bir konuda hüküm verdiklerinde artık mümin bir erkek veya kadın için işlerinde tercih hakları yoktur. Allah’ın ve Resûlü’nün emrine itaat etmeyenler doğru yoldan açıkça sapmışlardır.”³¹ buyurmuştur. Her insanın karşılaştığı meselelerde bir bakış açısı, düşüncesini etkileyen bir penceresi vardır. Bir Müslüman açısından da çözüm sağlayıcı olarak Kur’an ve sünnete bakmak esastır.

Kur’an-ı Kerim’in açıklaması hadislerdir. Her bir ayet geldiğinde Allah Resûlü onu sahabilere aktarmış, aynı zamanda da nasıl anlaşılması gerektiğini bildirmiştir. Bir Müslüman, Allah Resûlü’nün hadislerini gördüğünde onun İslam’ın anlaşılması adına ifade edildiğini düşünmelidir. Çünkü Peygamberimiz Kur’an’ın en güzel ve en iyi açıklayanıdır. Kur’an-ı Kerim’i hakkıyla anlamak için hadislere önem vermek gerekir. İman bakımından bir Müslüman hadisleri tümden reddettiğinde dinin dışına çıkar. Çünkü bizzat Kur’an’da Rabbimiz Peygamber’e itaati emreder. Peygamber’e itaat de ondan gelen hadislerle olmaktadır. Hadisleri tümden inkâr etmekle hadislere getirilen farklı yorumları birbirinden ayırmak gerekir. Çünkü yorumlar şahsidir. Onlar kabul de edilebilir ret de edilebilir. Ancak bunu, meseleyi ayrıntılı bilenlerin nezaretinde yapmak daha doğru olacaktır. Bu çerçevede farklı mecralarda hadisler hakkında yapılan yorumlara bakıp bir Müslüman inancına halel getirmemelidir. Yapabiliyorsa araştırmalı, bir bilene sormalı veya bilgisine güvendiği hocalara danışmalıdır.

Küçük yaştan itibaren çocuklara imanın şartları öğretilmektedir. Allah’a, peygamberlere, meleklere, kitaplara, ahiret gününe ve kaza ve kaderin Allah’tan geldiğine inanmak. Bu altı şart, bir Müslüman’ın temelde inanması gerekenleri ifade eder. Elbette inanılacak maddeler bunlardan çok fazladır, ancak temel mahiyette bunlar sayılmıştır. Her bir Müslüman’ın, kâinatın yaratıcısının, hâkimiyetinin ve yegâne gücün Allah olduğuna; çeşitli görevler yüklenen meleklerin varlığına; O’nun, emirlerini peygamberleri aracılığıyla ilettiğine; kitaplar gönderdiğine; bu dünyanın geçici, ahiretin kalıcı olduğuna ve bir insanın başına gelenlerin Allah’ın bilgisi dâhilinde kişinin cüzi iradesiyle meydana geldiğine inanmasıdır. Bu inanç temeli olan her bir Müslüman, iman bakımından önemli bir bilgiye sahip olmuş demektir. Tabiidir ki bu noktada bırakılmamalıdır; kişi, dünyevi bir malı alırken bunun kaliteli olmasına özen gösterdiği gibi, ahiretini inşa ederken de daha güçlü bir imana sahip olmaya gayret etmelidir.

7. İnanç Problemlerine Nasıl Yaklaşmalıyız?

Her dönemde inanç problemleri meydana gelmiş, kimi kendisine taraftar bulmuş kimi ise yeteri kadar teveccüh göremediği için yok olup gitmiştir. Bunlardan bugün çoğunlukla gençliğin dikkatini çeken kısmen de zemin bulan deist yaklaşımlar ve ateist anlayışlardır. Mesele temelde iman problemi olduğu için açıklamak yerinde olacaktır.

Deizm, tarihî süreçte tartışılan bir konudur. Öncelikle belirtelim ki meselenin çıkış noktası İslam dünyası değildir. Daha çok Hristiyanlar içinde ortaya çıkmıştır. Ancak zamanla İslam dünyasında da zemin bulmuş hatta bu düşünceye sahip kişiler ortaya çıkmıştır. Deizm, kâinatı yaratan Tanrı’nın yaratma fiilinden sonra her şeyi işleyişine bırakması, bir daha karışmaması anlamına gelir. Yani deistlere göre Tanrı, ilk başta hareket ettirici görevini yapmış, ondan sonra dünyanın düzenine müdahale etmemiştir. İnsanlar dünyada bütün yaptıklarını kendi iradesine göre şekillendirirler, Tanrı’nın hiçbir dahli yoktur.³²

İslam inancına göre Allah, kâinatta her şeyi yaratan ve her şeye hâkim olandır. Dünyanın kusursuz ve mükemmel işleyişi, O’nun koyduğu kurallar olan “sünnetullah” ile gerçekleşmektedir. O, her şeyi külli iradesiyle bilir, insanlar da cüzi iradesiyle kendi tercihlerini yaparlar. Âdeta bir filmin yönetmeni gibidir. Senaryoyu yazarken seyircilerin nerede gerilim yaşayacağını, nerede duygusallaşacağını bilmekte ve ona göre filmi çekmektedir. Seyirciler senaryodan habersiz filmi izlemekte ve yerine göre farklı duygular içine girmektedirler. Elbette insanoğluna verilen bir irade vardır. O iradesiyle tercihlerini yapabilmekte, ahiret boyutuyla sorumluluğunu üstlenmektedir.

Dünya bir imtihan alanı olduğu için insan cüzi iradesiyle yaptığı tercihlerden sorumlu olmaktadır. Deist düşünceye sahip olanlar ile İslam inancına göre hareket edenler arasında tanrı tasavvurunda temel fark bu noktalarda şekillenir. Ancak birçok “deistim” diyen kişinin gerçekte deist olmadığı görülür. Bu düşünceye sahip olanların, gerçekten deist olup olmadıklarını şu noktalarda anlayabiliriz: Mesela dua ediyorlar mı, eğer dua ediyorlarsa ilk hareket ettirmeyi yapıp sonradan işleri bırakan ilahtan nasıl yardım istenebilir? Herhangi bir imtihana girmeden aday, anne-baba veya yakınlar Kur’an okuyup imtihanın iyi geçmesi için dilekte bulunuyorlar mı? Bir yangın, sel, kaza veya heyelan görüldüğünde dilinden gayriihtiyari “Allah” lafzı çıkıyor mu? Eğer çıkıyorsa niçin Allah’tan yardım isteme noktasına geliniyor? Dilimizde alışkanlık hâline gelen, bazen farkında olmadan söylenilen “inşallah” lafzı “Allah dilerse” demektir, niçin söylenir? Örnekler çoğaltılabilir. Sadece yukarıda aktarılan örneklerden hareketle, “deistim” diyenlerin önemli bir kısmının aslında fiiliyatta deist olmadıkları, sadece söylemde kaldıkları, gerçekte ise farkında olmadan imana sahip oldukları görülür.

Ülkemizde inanç boyutunda zikredilen ikinci bir konu ateizmdir. Yani Allah’ı tanımama, kabul etmeme meselesidir. Zaman zaman gerek kurumlar gerekse farklı kanaat önderleri tarafından özellikle gençler bazında ateist yaklaşımların arttığı ifade edilir. Bu durumun zikredilmesinde birinci sebep ibadet yönünün zayıfladığına şahit olunması, ikincisi de söylem bazında inkârı, küfrü gerektirecek sözlerle muhatap olunmasıdır. İbadet edilememe veya terk edilme hâli, bazı kesimlerce ateistlik olarak tanımlanmaktadır. Temel dinî değerler kapsamında bakıldığında bu doğru değildir. Çünkü iman ayrı amel ayrıdır. Kişinin amelî yönü eksik veya hemen hemen yok durumda olduğunda imanı olduğu sürece dinsiz olmaz ancak çok büyük eksik ve hata içindedir. O kişiye ateist denmez.

Elbette bir Müslüman için imanının yansıması ibadetleridir. Ancak ibadeti yok diye onu dinsizlikle suçlamak doğru değildir. Sözleriyle dine, imana, dinî değerlere küfreden kişiye gelince, eğer bu kişi bunu bilinçli yapıyorsa dinden çıkmıştır. Ne anlama geldiğini bilmeden, sözün nereye varacağını düşünmeden yapıyorsa o kişiye de dinsiz demek doğru değildir. Etrafındaki kişilerin o kişiyi bulunduğu hâlin sıkıntılı olduğundan haberdar etmesi, nasihatte bulunması gerekir. Eğer yapılan nasihatlere karşılık vermiyorsa, o kişiye dinsiz veya ateist denilebilir. Fakat yeniden inanma, hatasından dönme ihtimaline karşı, yine de yüzüne karşı bu tür ifadelerin kullanılmaması gerekir. Zira kimin yaşadığı sürece ne ile muhatap olacağı, hangi konuma geleceğini biz bilemeyiz. Her iki durum değerlendirildiğinde, ülkemizde ateist veya dinsiz ifadesini bilinçli olarak kullanacağımız kişi sayısının abartılacak kadar fazla olmadığını söyleyebiliriz. Ancak bu, konu ile ilgilenilmeyeceği anlamına gelmemelidir.

Sonuç

İman etmek, Müslüman olmanın şartıdır. Âdeta dine girmek için anahtar konumundadır. İslam’ın hükümlerinin özünü içerir. Allah’a, peygamberlere, meleklere, kitaplara, ahiret gününe, kaza ve kadere iman eden kişi, dinin inanç boyutunu büyük oranda oluşturmuştur.

Din, imanı sadece dil ile söylemenin yanında, yaşanılan hükümler bütünü olarak görmektedir. Hayata aktarılmayan hükümler, sadece dil ile söylenirse kıymeti ona göre olacaktır. Dinlerin de gönderilme sebebi, gündelik hayatı Allah’ın istediği gibi düzenlemek, ahiret hayatına da hazırlık yapmaktır. Onun için, bir Müslüman’ın dinini yaşaması gerekir.

İman, soyut bir değer değildir. Hayatta karşılık bulmasıyla anlam kazanan, varoluş sergileyen bir ilkedir. “Ben inançlı bir kişiyim.” demekle somut hâle gelmesi oldukça zordur; bunun amele yansımasıyla anlam kazanır. Mesela namaz, oruç, hac, zekât, infak gibi ibadetler, hem bireysel hem de toplumsal yönlü uygulamalarla görülebilir. Aksi hâlde kişinin dindar olması, imanını ispat etmesi mümkün görünmemektedir.

Bir Müslüman, herhangi bir mesele ile karşılaştığında, “Acaba dinim bu konuda ne gibi tavsiyelerde bulunuyor?” diye düşünmelidir. Çünkü “inandım” demenin karşılığı, “Hayatımı bundan sonra ona göre düzenleyeceğim.” demektir. İnandığı gibi yaşayan insan da, dünyevi hayat içinde zaman zaman zorluklar yaşayabilmektedir. Söz konusu hâllerde Müslüman’ın, sabırla ve metanetle hareket etmesi ve Allah’ın yardımından umudunu kesmemesi gerekir.

İmanın, hem akıl yoluyla hem de mantıki olarak tespiti mümkündür. Kâinatta “sünnetullah” olarak tanımlanan Allah’ın yeryüzündeki kanunlarının işleyişi imana ulaşmanın vesilelerindendir. Tarihî süreçte iman-akıl ilişkisi dâhilinde yapılan araştırma ve uygulamalarda bu durum tecrübi olarak tespit edilmiştir. Yaşanan mevsimler, kâinatın hareket ediş şekli, mahlukatın doğumla birlikte herhangi bir eğitim olmadan hayata adapte olması, iyilerin eninde sonunda kazanıp kötülerin de bir gün mutlaka kaybetmesi bunlar için verilebilecek örneklerdendir. Yazımızda örnek olarak verdiğimiz Pascal’ın hedonizm - dindarlık arasındaki mukayesesi bu kabîl mantıki bir değerlendirmedir.

İnanç boyutlu tartışmalar, hemen her dönemde yaşanabilmektedir. Allah’ın sadece yaratma ve düzenlemeyle ilgilendiği, ondan sonrasını bıraktığı, kâinat sisteminin işleyişinin kendiliğince gittiğini ifade eden deizm; tanrı inancını tümden devre dışı bırakan, her şeyin kendiliğinden meydana gelmesi ve hareket etmesini salık veren ateist düşünceler bu kabîldendir. Hayatın birçok noktasında kişilerin inanç boyutu hakkında istemsizce sarf ettiği sözler ve uygulamalar, bu inanca sahip kişilerin teori ile pratiğe dönük durumlardan haberdar olmaması, deizm konusunun aslında bilinçli bir savunmadan ibaret olmadığı sonucunu ortaya koyar. Belki de bu durum, “Bilgi sahibi olmadan fikir sahibi olmak.” gibi günümüzde en fazla tercih edilen hareket tarzından kaynaklanmaktadır.

Kaynakça

Abdürrezzâk, Ebû Bekir Abdürrezzâk b. Hemmam es‐Sanʹanî. el‐Musannef. nşr. Habiburrahman el‐A’zamî. el‐Mektebetü’l İslamî, Beyrut, 1983.

Adam Fawer. Olasılıksız, April Yayıncılık, İstanbul, 2019.

Ahmet b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî el-Mervezî. el-Müsned. nşr. Şuayb Arnaûd, Müessesetü’l-Kurtuba, Kâhire, 1375.

Buhârî, Muhammed b. İsmâil. el-Câmiu’s-Sahîh. nşr. Mustafa Dîb el-Buğa, Lübnan, Dâru İbn Kesîr, 1407.

Ebû Abdillâh Alâüddîn Moğultay b. Kılıç b. Abdillâh el-Bekcerî el-Hikrî, ed-Dürrü’l-Manzûm min kelami’l-Mustafa’l-masûm, Medine: Merkezü’n-Nahb el-İlmiyye, 1440.

Hamdi Gündoğar. “Kur’ân’da Hz. Peygamber’e (S.A.S.) İtaat”, IV. Kutludoğum Sempozyumu -Kur’ân ve Hz. Peygamber (S.A.V.), 167-178. Şanlıurfa, 2010.

Hamdi Gündoğar. “Müslüman Kimliğine Yönelen İki Tehdit: Deizm ve Sekülerizm = Two Threats to Muslim Identity: Deism and Secularism”, Journal of Analytic Divinity, 2020, cilt: 4, sayı: 2, s. 245-257.

İbn Asâkir. Tarıhu Dımaşk. nşr. Amr b. Gurame, Daru Fikr, by.,1415.

İbn Sa’d, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa’d b. Menîʹ el‐Kâtib el‐Hâşimî, et‐Tabakâtü’l‐Kübrâ, Daru Sâdır, Beyrut, 1968.

İbnü’l-Esîr, İzzeddîn Alî b. Muhammed el-Cezerî. Üsdü’l-gâbe fi marifeti’s-sahabe. nşr. Ali Muhammed Muavvız, Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 1415.

İlhan Kutluer. “Lezzet”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 2003, 27/170-172.

Meryem Kardaş. “Deizm ve Kelam Açısından Tanrı Tasavvurları Bağlamında Nübüvvetin İmkânı Meselesi = The Question of the Possibility of Revelation in the Context of Conceptions of God in Deism and Kalam”, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2022, cilt: 9, sayı: 1, s. 551-571.

Muammer Esen. “Kur’ân’da Akıl-İman İlişkisi”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 2011, cilt: 52, sayı: 2, s. 85-96.

Müslim, Ebû’l-Huseyn el-Kuşeyrî. el-Câmiu’s-Sahîh. nşr. Muhammed Fuad Abdülbâkî, Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, Beyrut, ts.

1 Doç. Dr. Mustafa ÖZTOPRAK, ESOGÜ İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi, mustafaoztoprak@yaani.com

2 A’râf 7/179.

3 Hac, 22/46.

4 Muhammed, 47/24.

5 Esen, “Kur’ân’da Akıl-İman İlişkisi”,  85-96.

6 Bakara, 2/44, 73; Âl-i İmrân, 3/65, 118; Mâide, 5/58; En’âm, 6/32; Enfâl, 8/22; Nûr, 24/61; Haşr, 59/14.

7 Hedonizm hakkında bakınız: Kutluer, “Lezzet”, DİA, 27/170-172.

8 Fawer, Olasılıksız, 9.

9 Ahzâb, 33/72.

10 Ahzâb, 33/21.

11 Saff, 61/2-3.

12 Bakara, 2/44.

13 Kalem, 68/4.

14 Abdürrezzâk, el-Musannef, 3/ 39.

15 Ahzâb, 33/21.

16 Ebû Abdillâh el-Bekcerî el-Hikrî, ed-Dürrü’l-Manzûm min kelami’l-Mustafa’l-masûm, 492.

17 Bakara, 2/85.

18 Buhârî, “Salât”, 21.

19 İbn Asâkir, Tarihu Dımaşk, 67/166.

20 İbnü’l-Esir, Üsdü’l-Gabe fi Marifeti’s-Sahabe, 3/381.

21 İbn Sa’d, Tabakât, 1/209.

22 Ahmed, el-Müsned, 13/461.

23 Ankebût, 29/1-2.

24 İyiliği emretmek, kötülükten sakındırmak.

25 Âl-i İmrân, 3/104.

26 Tevbe, 9/71.

27 Âl-i İmrân, 3/114.

28 Âl-i İmrân, 3/159.

29 Müslim, “İman”, 78.

30 Ra’d, 13/7.

31 Ahzâb, 33/36.

32 Deizm hakkında bakınız: Gündoğar, Hamdi, “Müslüman Kimliğine Yönelen İki Tehdit: Deizm ve Sekülerizm; Kardaş, Meryem, “Deizm ve Kelam Açısından Tanrı Tasavvurları Bağlamında Nübüvvetin İmkânı Meselesi.

AHLAK VE BİZ¹

Giriş

“İyilik güzel ahlaktır. Kötülük ise içini huzursuz eden ve başkalarının bilmesini istemediğin şeydir.”²

Ahlak, günlük hayatın akışı içerisinde hemen bütün davranışlarımızı ilgilendiren bir kavramdır. Günümüzde özellikle kişilerarası ilişkilerde ahlak kavramına yapılan vurgunun hayli arttığı görülüyor. Bu artışın ahlaki düzenin zarar görmeye başlamasıyla yakından ilişkisi vardır. Örneğin son yıllarda hırsızlık, şiddet, cinayet gibi toplum hayatını olumsuz etkileyen olayların sayısında tırmanış görülmektedir. Bu durumun neden olduğu sosyokültürel değişimler bireylerin, özellikle de yeni neslin, din ve değerlere yönelik anlayışlarını farklılaştırabilmektedir. Bütün bu hususlar sonuçta dinî ve ahlaki değerlerimizin aşınmasına neden olabilmektedir.

Ahlaki düzenin korunması, toplumun ayakta kalabilmesi ve devamı için en önemli unsurların başında gelmektedir. Bu düzenin korunması ve devam ettirilmesinde de biz genç kuşağa önemli sorumluluklar düşmektedir. Buna karşın biz gençler, günümüz dünyasında görsel, işitsel ve sosyal medya başta olmak üzere çok farklı yönlerden saldırılarla karşı karşıyayız. Bu noktada gençler olarak görevimiz bir yandan ahlaki değerlerin korunması ve aktarılmasını sağlamak, diğer yandan da her türlü olumsuz akımlar karşısında savunma mekanizmaları geliştirmektir. Bunları başarılı bir şekilde gerçekleştirebilmek için önce ahlakın ne olduğunu bilmemiz, sonra da bu konuyla ilgili sorunların üstesinden gelmenin yollarını tanımamız gerekir.

1. Ahlak Nedir?

Ahlak kavramı kelime olarak, huy, karakter, hâl ve hareket tarzını ifade eder. Esasen bu özellikler, insanın doğuştan getirdiği ya da sonradan edindiği birtakım niteliklere vurgu yapar. Diğer taraftan bir ilim dalı olarak ahlak, insanda yerleşik bulunan bir karakter yapısı ve insanların iradi hareketleriyle ilgilenen alandır.³

Ahlak davranışın iyi veya kötü olduğu yönünde hüküm verebilmemize yardımcı olur. Ahlak aynı zamanda bir değerler manzumesi olup, bu değerlere uygun olması beklenen davranış biçimlerini anlatan öğretidir.⁴

Tanımlardan da anlaşılacağı üzere, ahlak ve ahlaki davranış, iyi veya kötü şekilde değerlendirilmesi söz konusu olan davranışlarımızı kapsar. Bir davranışın ahlaki olabilmesi için, kişinin kendisi, inancı, toplumsal kabulleri, evrensel değeri gibi hususlar açısından “iyi” ya da “kötü” olarak algılanması gerekir. Örneğin yalan söylemek, dünyanın her yerinde, bütün farklı inançlar tarafından kötü bir davranış olarak kabul edilir.

İnsanların iyi veya kötü olarak nitelendirmediği davranışlar ise ahlak kapsamında değerlendirilmez. Örneğin dürüst olmak ya da çevreye zarar vermek ahlaki davranışın kapsamında yer alırken, yemek yemek, uyumak, hacet gidermek gibi durumlar ahlak çerçevesinde değerlendirilmez. Ancak bu davranışların da genel kabullere aykırı şekilde gerçekleştirilmesi yani iyi-kötü nitelendirmesine konu olması durumunda onlar da ahlaki bir boyut kazanabilir.

İslam düşünürleri ahlakı, “nefiste yerleşmiş olup kendisinden davranışların, fikre ve düşünceye ihtiyaç duyulmadan, herhangi bir zorlanma olmadan kolayca meydana geldiği bir meleke (kabiliyet)” şeklinde tanımlamışlardır.⁵ Ahlakın bu tanımında nefis kavramının önemli bir yere sahip olduğu görülür.

Nefis bizim benliğimizi, özümüzü ifade eder ve bir parçamızdır. İslam ahlak düşüncesine göre nefsin farklı güçleri vardır. Nefisteki bu güçler, iyiye veya kötüye yönlendirilebilir niteliktedir. Eğer nefis iyi yönde eğitilebilirse güzel ahlakı, kötüye yönlendirilirse çirkin ahlakı bezenir. Bu iki durum İslam ahlak düşüncesinde ahlak-ı hasene (güzel ahlak) ve ahlak-ı seyyie (çirkin ahlak) şeklinde isimlendirilmiştir.

Nefsin iyi ahlakla bezenmesi, Kur’an-ı Kerim’de takva kavramıyla karşılığını bulur. Bu hususta Rabbimiz “…Takva elbisesi, işte o daha hayırlıdır.” ayetiyle kendimizi takva elbisesiyle süslememizi istemektedir.⁶ Takva bizim, Yüce Allah’a kulluk bilinciyle hareket etmemizi ifade eder. Hz. Ömer zamanında yaşayan takva sahibi bir gencin başından geçen şöyle bir olay anlatılır:

Hz. Ömer zamanında mescide ve ibadete devam eden bir genç, gidiş-gelişleri esnasında bir kızla karşılaşırdı. Genç, bu karşılaşmaların kendisinde oluşturduğu duyguların, kendini Allah’a ibadet yolundan geri koyacağını fark etti. Yine böyle bir karşılaşma esnasında mahcubiyet ve pişmanlık yaşayan genç çığlıkla hıçkırdı ve arkasından bayıldı. Sonrasında gencin amcası geldi, onu evine götürdü. Genç ayılıp kendine geldiği vakit “Ey amca: Ömer’e (ra) git, benden selam söyle ve ona, “Rabbinin makamından korkan kimseye ne vardır? diye sor.” Ne var ki genç adam, durum Hz. Ömer’e bildirilene kadar yatağında son bir hıçkırıkla ruhunu teslim etti. Gencin vefatı daha sonra Hz. Ömer’e bildirilince, gencin kabrini ziyaret etti ve mezara “Sana iki cennet var, sana iki cennet.” diye seslendi.⁷

2. Ahlakın İçinde Ne Var: Nefis, Erdemler ve Karakter

Kur’an-ı Kerim’de nefis kavramının çeşitli karakter özelliklerini açıklayacak şekilde zikredildiği görülür. Örneğin nefsin kulluk sorumluluğuna uygun davranmayan, kötülüğü emreden yönü nefs-i emmâre⁸ şeklinde adlandırılmıştır. Yaptığı kötülüklerden pişmanlık duyan ve bunları kınayan yönü de nefs-i levvâme⁹ şeklinde isimlendirilir. Nefsin Rabbinin emrini yerine getirme ve rızasını kazanma huzurunu yaşayan yönü ise nefs-i mutmainne¹⁰ ismiyle ifade edilmiştir.

Nefiste eğitilmesi gereken ve ahlaka olgunluk kazandıran birtakım nitelikler bulunur. İslam ahlak düşüncesinde nefiste ortaya çıkarak sürekli hâle gelen ve onun yetkinleşmesini sağlayacak bu özellikler fazilet (erdem) kavramıyla ifade edilmiştir. Fazilet, insanın iyilik yapmasını ve kötülükten uzak durmasını sağlayan ruhi yetenekleri ifade eder.¹¹

İslam ahlak düşüncesinde kişileri nihai mutluluğa ulaştıracak övülen huyları kapsayan erdem, ifrat ve tefrit olarak ifade edilen iki aşırı ucun ortası şeklinde değerlendirilmiştir. İslam ahlak düşüncesinde ortaya çıkan erdemlerden bazıları şunlardır:

a) Nefsin nazari gücünden kaynaklanan ve zekâ, kolay öğrenme, ezberleme, hatırlama gibi nitelikleri kapsayan hikmet erdemi;

b) Nefsin ameli gücünden kaynaklanan ve sadaka, uzlaşma (ülfet), vefâ, yakınlarıyla ilgilenmek, herkese karşı dürüst davranmak, yakın ve dostlarının sevgisini kazanmak gibi nitelikleri kapsayan adalet erdemi;

c) Nefsin arzu gücünden kaynaklanan ve hayâ, merhamet, arzuları dizginlemek, sabır, kanaat, cömertlik gibi nitelikleri kapsayan iffet erdemi;

d) Nefsin gazap gücünden kaynaklanan ve olayları cesur karşılama, yüksek gayret, sebat, ölçülü olmak, yiğitlik, dayanıklılık, onur duygusu, yufka yüreklilik gibi nitelikleri kapsayan cesaret erdemi.¹²

Yukarıda zikredilen erdemler nefiste yerleşik bir hâl alınca melekeye dönüşürler. Ahlakın tanımında da vurgulanan meleke kavramı, bir şeyi yapa yapa kazanılan yatkınlık ve alışkanlığı, onu ustalıkla yapmayı ifade eder. Bir insanın cömert olması gerektiğinde, tereddüt etmeden, maddi kaygı yaşamadan ve karşılıksız olarak malını/parasını paylaşması, böyle bir melekenin/yetkinliğin kazanıldığının göstergesidir. Hendek Savaşı’nın ilk anlarında karşılıklı birebir vuruşmak üzere (mübareze) genç sahâbîlerden Hz. Ali’nin ortaya atılması¹³ cesaretin; Hz. Osman’ın Müslümanların su problemini çözmek için Rûme Kuyusu’nu satın almaya talip olması¹⁴ cömertliğin melekeye dönüştüğünü gösteren güzel örneklerdir.

Ahlak, bireyin doğuştan getirdiği kalıtımsal nitelikleri ve sonradan değiştirilebilen özellikleri ifade eden karakter kavramıyla da yakından ilgilidir. Karakter bir ferdi veya fertler zümresini başkalarından ayırt eden, alışkanlık hâline gelmiş hareket ve tepki tarzlarının bütünüdür.¹⁵ Sosyal ilişkilerde uyulması gereken normlara, görgü ve ahlak kurallarına uygun davrandığımızda iyi karakterli şeklinde nitelendiriliriz. Bu noktada hem toplum nezdinde olumlu bir yer edinebilmek, hem de sağlıklı bir benlik algısına sahip olabilmek için iyi karakterli bir insan olmamız gerekir.

İnsanın karakter yapısıyla yakından ilgili diğer bir kavram da şahsiyet ya da kişiliktir. Şahsiyet, bir fertte yapıların, davranış biçimlerinin, ilgilerin, ruhi davranışların, yeteneklerin ve kabiliyetlerin tamamını kapsar.¹⁶ Esasen bizim sosyal hayatımız içerisindeki bütün tutumlarımız, davranışlarımız, yönelimlerimiz ve tercihlerimiz bizi şahsiyetli kılar. Bütün bunların idealle uyumsuz, toplumsal beklentinin altında ya da zıddı olması durumunda “şahsiyetsiz insan” nitelemesi ile karşılaşabiliriz. Bu ise kuşkusuz biz gençlerin asla karşılaşmak istemeyeceği bir durumdur.

Yukarıda işaret edilen kavramların, birbirini etkileyen ve birbirini besleyen bir yönü vardır. Özelden genele doğru yola çıkarsak, ahlaka uygun, iyi davranışlar gösteren insan güzel ahlaklı olacaktır. Güzel ahlaklı bir insanın iyi bir karakterinin olduğu söylenebilir. İyi karakterli insanın da şahsiyetli bir insan olduğu, olumlu bir kişiliğe sahip olduğu söylenebilir. Konuya tersinden baktığımızda ise şahsiyeti bozuk insan, kötü ahlaki davranışlarda bulunan kişi şeklinde anlaşılır.

3. Ahlakın Dışsal Boyutu: Sosyal İlişkiler Bizi Nasıl Etkiler?

Ahlak kavramına toplum merkezli yaklaşanlar da olmuştur. Bu çerçevede ahlak, bir toplum içinde sosyal ilişkileri düzenlemek amacıyla kişilerin uymak zorunda bulundukları davranış biçimleri ve kurallarıdır.¹⁷ Ahlaki kuralların amacı da toplumda disiplinin sağlanarak huzur ve barış ortamının oluşturulmasıdır.

Toplumda ahlaksızlığın yayılması, toplumun tamamının huzurunu kaçıracak bir durumdur. Kur’an-ı Kerim’de ve bazı hadislerde toplumsal düzenin sağlanması konusunda genel çerçeveler ve ahlaki ilkeler ortaya konulmaktadır.¹⁸ Peygamberimizin bize bir kötülüğün toplumu çöküşe götüreceğini ifade ettiği şu anekdot çok dikkat çekicidir:

“Allah’ın koyduğu sınırlara uygun yaşayanlar ile bunları ihlal eden kimselerin durumu, aynı gemide seyahat eden iki grup insanın durumuna benzer. Bunlardan bir kısmı geminin alt tarafında, bir kısmı da üst tarafında yolculuk etmektedir. Alt kattakiler su ihtiyaçlarını karşılamak için üsttekilerin yanına gider. Bir süre sonra bu grup, ‘su ihtiyacımızı karşılamak için geminin altından bir delik açsak da yukarıdakileri rahatsız etmesek.’ der. Böyle bir durum karşısında yukarıda bulunan yolcular, diğerlerinin düşündüklerini yapmalarına izin verirse gemidekiler hep birlikte hayatını kaybeder. Buna karşın onlara engel olurlarsa hem onlar hem de kendileri kurtulur.”¹⁹

Toplumun birlik ve huzur içerisinde yaşaması isteniyorsa, toplumdaki her bireyin toplumsal kurallara uyması ve bu hususta sorumlu davranması gerekir. Bu da bizim hem özel hem de toplumsal hayatımızla ahlaki bir hayat yaşamamızla mümkün olur. Peygamber Efendimiz bir hadisinde müminlerden oluşan toplumun birbirine sıkı bağlarla bağlı, sorumluluklarının bilincinde olan bir toplum olması gerektiğini şöyle ifade etmiştir: “Müminler birbirlerini sevmede, birbirlerine merhamet ve şefkat göstermede, tıpkı bir organı rahatsızlandığında diğer organları da uykusuzluk ve yüksek ateşle bu acıyı paylaşan bir bedene benzer.”²⁰

4. İslam Ahlakının Temel Hedefi Nedir?

Ahlak, genel anlamda kişinin nefsini kontrol edebilmesini, davranışlarında kontrollü olabilmesini ve manevi yönünü güzelleştirebilmesini konu edinir. İslam’a göre ahlakın gayesi de insanın kendisine ve başkasına zarar veren kötü huy ve hâllerden arınmasını, iyi tutum ve davranışlar kazanmasını sağlamaktır.²¹ Dolayısıyla İslam’ın öngördüğü ahlak anlayışı, kişinin aklı, kalbi ve davranışları aracılığıyla ahlaki/manevi yönünü yüceltmesini hedefler. Ahlakın birey açısından önemini Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî bizlere şu sözlerle açıklar: 22

İyi bil ki; kötü ahlaklı güzel yüz, bir para etmez.

Çirkin yüzlü insanın eğer ahlakı iyi ise,

Ayağının dibinde onun hizmetçisi ve kölesi ol.

Bütün âlem edebi yüzünden nura boğulmuştur.

Melek de edepli olduğundan masum ve temiz kalmıştır.

Edepli olmayan kimsenin kötülüğü yalnız kendinde kalmaz.

Belki bütün âlemi ateşe verir.

Edebin ne olduğunu arayıp soranlar bilsinler ki;

Edep, edepsizlerin edepsizliğine tahammül etmektir.

Mevlânâ’nın bu sözlerinden de anlaşılacağı üzere insana üstünlük kazandıran husus, onun ahlaki yönüdür. Ahlak insana edep elbisesiyle görünür hâle gelir. Edep, kişinin geçmemesi gereken kırmızı çizgilerin belirlediği sınırlar içerisinde kalmasını ifade eder. Dolayısıyla edepli insan, masum kalabilen, kendini kötülükten koruyabilen kişidir.

Mevlânâ, yukarıdaki sözlerinde edebi, edepsizliğe tahammül etmek şeklinde tanımlamıştır. Bu sözler bize kötülük karşısında nasıl davranmamız gerektiğini ifade eden şu ayet-i kerimeyi hatırlatır: “İyilikle kötülük bir olmaz. Sen (kötülüğü) en güzel olan davranışla sav; o zaman bir de göreceksin ki seninle, kendisi arasında düşmanlık bulunan kimse sanki sıcak bir dost oluvermiş!”²³ Bu ayetten hareketle kötülüğe karşı iyilikle muamele etme ilkesinin hem ahlaki hem de manevi olgunluğun en yüksek mertebesine işaret ettiği söylenebilir.

Dikkat etmemiz gereken önemli bir nokta da, edepli ve sabırlı olmanın pısırık, haksızlık dâhil her fenalığa sessiz kalan, silik bir davranış yapısına sahip olmak anlamına gelmediğidir. Nitekim sahâbe içerisinde yumuşaklığıyla öne çıkan Hz. Ebû Bekir gibi karakterler dahi gerektiğinde çok sert bir tavır geliştirmekten geri durmamıştır. Dolayısıyla bize yakışan, içerisinde bulunduğumuz şartlara uygun olarak dengeli (erdemli-itidalli) bir davranış biçimi ortaya koyabilmektir.

İslam dini, sunduğu ahlaki ilkeler ve bu ilkelere uymayı teşvik edecek tavsiye ve tedbirlerle insanların dinamik ve yerleşik bir ahlaka sahip olmasını temin etmek istemiştir. Bu hususta İslam ahlakını, felsefi ahlak teorilerinden daha üstün gören Babanzâde Ahmet Nâim’in şu sözleri dikkat çekicidir:

“Dinimizin temeli ruhu güzel ahlak ile ahlaklandırmaktan ibarettir. Hedef alınan bu yüce gayeye ulaşmaya yardım edecek hiçbir ayrıntı ihmal edilmemiştir. İşte bu sebepten, yeryüzünde bu kadar kısa bir süre içinde, insanı hayrete düşürecek çapta (İslam’dan başka) bir devrim gerçekleşmemiştir.”²⁴

Dinimiz, inananların ahlaki davranışlarda bulunmasını sağlamak ve onları sonsuz mutluluğa eriştirebilmek amacıyla en üst gayeyi “Allah’ın rızasını kazanmak.” olarak belirlemiştir.

Mehmet Âkif, “Ey Müslümanlar, Allah’tan nasıl korkmak lâzımsa öylece korkunuz (takva sahibi olun!)…”²⁵ ayetinin tefsiri bağlamında İslam ahlakında davranışa yön veren gücü şöyle açıklar:26

Ne irfandır veren ahlaka yükseklik, ne vicdandır;

Fazîlet hissi insanlarda Allah korkusundandır.

Yüreklerden çekilmiş farz edilsin havf-ı Yezdân’ın...

Ne irfânın kalır te’sîri kat’iyyen ne vicdânın.

Âkif’in burada işaret ettiği “Allah korkusu ve havf-ı Yezdân” ifadesi ayette geçen “takva” kelimesinin açıklamasıdır. Kuşkusuz takva, Allah korkusu şeklinde yorumlanabileceği gibi Yüce Allah’a karşı sevginin yansımasıyla ortaya çıkan bir sorumluluk duygusu şeklinde de anlaşılmalıdır.

Ebû Hureyre’den aktarılan şu rivayet, bizlere yalnızca Yüce Allah’ın rızasını gözeterek iyi iş ve davranışlarda bulunmamız sonucunda O‘nun lütuf ve sevgisine ulaşacağımızı bildirir:

“Adamın biri, başka bir köyde yaşayan kardeşini ziyaret etmek için bir gün evinden çıkıp yola koyuldu. Derken Yüce Allah onun yoluna bir melek çıkardı. Melek, “Nereye gidiyorsun?” diye sordu. Adam, “Falancayı ziyarete.” diye cevapladı. Melek, “Yakının olduğu için mi?” diye sordu. Adam, “Hayır.” deyince, melek, “Peki, ona bir iyilik borcun mu var?” diye sordu. Adam yine, “Hayır.” dedi. Melek, “O hâlde ona niye gidiyorsun?” diye sorunca adam, “Ben onu, Allah için seviyorum da ondan.” diye cevap verdi. Bunun üzerine melek şöyle dedi: “Ben, o kişiyi Allah için sevmenden dolayı, Allah’ın da seni sevdiğini (bildirmek üzere) Allah’ın (cc) (gönderdiği) bir elçisiyim.”²⁷

Cenab-ı Allah’a karşı sevginin davranışlara nasıl yansıyacağı hususunda, “İmanın hakikati nedir?” sorusuna Râbiatü’l-Adeviye’nin verdiği cevap da çarpıcı bir örnektir. O bu soruya şöyle cevap vermiştir: “Ne cehenneminden korktuğum ne de cenneti sevdiğim için Allah’a ibadet ederim. Yoksa kötü hizmetkârlardan ne farkım kalır? Ben ona muhabbetimden, aşkımdan dolayı ibadet ederim.”²⁸ Bu ifadelerde de görüldüğü gibi, İslam dininde kişinin iyi davranışlar göstermesinin en üst hedefi Yüce Allah’a karşı muhabbettir. Cennet sevgisi ve cehennem korkusu ise, kişiyi güzel davranışlara sevk eden sonraki etkenlerdir. Dolayısıyla bizim sahip olmamız gereken en yüce amaç, Allah sevgisine ve Allah rızasına ulaşmak olmalıdır.

5. İslam, Kişinin Ahlakını Nasıl Dönüştürür?

Ahlaki davranışın ortaya çıkış sürecinde birtakım içsel mekanizmalar ve dışsal etkenler rol oynar. Ahlaki davranışta rol oynayan içsel süreçlerin başında akıl gelir. Bu noktada dinimiz inananların öncelikle aklını inşa etmeyi hedeflemiştir. İslam, aklı inşa ederken inananların sadece düşünmesi, araştırması ve sorgulamasını istememiş; ayrıca kulun nerede, nasıl davranması gerektiğini de öğretmiştir.

Hz. Peygamber, tebliğ görevini üstlendikten sonra insanlara hem İslam’ın özündeki inanç esaslarını ve ibadet kurallarını öğretmiş hem de toplumda insanlar arasındaki ilişkileri düzenleyen ahlaki kurallar sistemini inşa etmiştir. Bunun yanı sıra müminlerin uymaları gereken ahlaki ilkeleri de öğretmiştir. Kur’an’daki birçok ayetten ve Peygamberimizin hadislerinden güzel ahlaka dair davranışları öğreniriz. Hz. Peygamber’e risâletin ilk üç yılında inen şu ayetler, güzel davranışlarda bulunmanın önemi ve önceliğini açıkça ortaya koyar:

“Kendini temizleyen kurtulmuştur.”²⁹

“…Ancak iman edip iyi işler yapanlar, birbirlerine hakkı tavsiye edenler ve sabrı tavsiye edenler hüsrana uğramaz.”³⁰

“Arkadan çekiştiren, ayıp kusur arayan, servet toplamış ve onu sayıp durmuş olan herkesin vay hâline!”³¹

Kur’an-ı Kerim’deki birçok ayet, inananların ahlakını; başka bir deyişle iman-amel-bilgi bütünlüğünü inşa etmeyi amaçlar. Yine bu husus Hz. Peygamber’in, “Kıyamet günü müminin mizanında güzel ahlaktan daha ağır bir şey yoktur.”³² ve “Din samimiyettir.”³³ sözlerinde güçlü bir şekilde vurgulanmıştır. Çeşitli hadis kitaplarında yer alan “Edeb” başlıkları ve “Edeb” başlığını taşıyan hadis eserleri, Hz. Peygamber’in ahlak konusuna verdiği önemi göstermesi açsından önemlidir.³⁴

Bir davranışa iyilik veya kötülük vasfı kazandıran önemli nitelik niyettir. Hz. Peygamber’in (sas) bildirdiği üzere, Allah katında eylemlerimiz niyetlerimize göre karşılık bulacaktır.³⁵ Yüce Rabbimiz (cc) şu ayetle niyetlerimizi yalnızca kendisine yöneltmemiz gerektiğini ifade eder: “Hâlbuki onlara, ancak dini Allah’a has kılarak, hakka yönelen kimseler olarak sadece O’na kulluk etmeleri, namazı kılmaları ve zekâtı vermeleri emredilmişti. İşte bu dosdoğru dindir.”³⁶

6. Vicdan Ahlaka Yönlendirir

Vicdan, ahlaki davranışın ortaya çıkmasında rol oynayan mekanizmalardan biridir. Kişinin kendi niyetlerini, eylemlerini ahlak bakımından iyi ya da kötü bulmasına yarayan duygu veya yetenek şeklinde tanımlanır.³⁷

Vicdan sayesinde insan, bir davranışın veya niyetin iyi ya da kötü, ahlaki ya da ahlaka aykırı olduğuna ilişkin bir değerlendirmede bulunur. Bu değerlendirmesi sonucunda kişi, iyilik yaptığında bir ferahlık-mutluluk; kötülük yaptığında ise bir pişmanlık-utanç duyar. Nurettin Topçu’nun aşağıdaki sözleri, vicdanın görevini açıklayıcı mahiyettedir:

“Bize içimizden seslenen, doğru yolu yürümemizi öğreten vicdanın sesidir. Biz ona uymasını bilirsek vicdan hiçbir zaman yanılmaz, yanıltmaz. Bunun için onun sesini iyi dinlemesini bilmeliyiz. Ancak kendi vicdanlarının sesine kulaklarını tıkayanlar her türlü ahlaksızlığı yapabilirler ve böylelikle akıllarının gösterdiği yoldan uzaklaşmış olurlar.”³⁸

Bu sözlerden de anlaşıldığı üzere ahlaklılık, kişinin kuvvetli bir vicdana sahip olmasıyla mümkündür. Vicdanlı insan, kendi içinde kendi davranışlarını idare ve kontrol edebilen sistemli bir mekanizma kurduğu için, davranışlarında tutarlıdır.³⁹ Bu bağlamda asıl olan, dıştan kontrollü bir ahlak anlayışı yerine içten kontrollü bir ahlak anlayışının inşa edilebilmesidir.

İslam dini, inananların ahlaki davranışlarında otokontrol görevi gören vicdanı geliştirmeyi de ihmal etmemiştir. Kur’an-ı Kerim’de doğrudan vicdan kavramına karşılık gelen bir ifade yer almamakla birlikte ayetlerdeki “kendi içine dönme, kendi iç sesini dinleme” anlamındaki bazı ifadeler, yönlendirilmemiş, saflığını kaybetmemiş vicdana vurgu yapıldığını gösterir. Bu anlamda şu ayetleri hatırlayabiliriz:

“Vicdanlarının sesini dinlediklerinde aralarında: “Asıl zalim olan İbrahim değil, bu âciz putlara tapan biziz!” diye itirafta bulundular.”⁴⁰

“Vicdanları bunların Allah’tan olduğuna tam kanaat getirdiği hâlde, bile bile yanlışta ısrarla boş bir büyüklenme ile onları inkâr ettiler. Ama neticede, işi gücü bozgunculuk olan o topluluğun sonu nasıl oldu, bir bak!”⁴¹

Peygamber Efendimizin şu hadisleri de vicdanın ahlaki davranıştaki rolüne işaret etmektedir:

“İyilik, güzel ahlaktır. Kötülük ise içini huzursuz eden ve başkalarının bilmesini istemediğin şeydir.”⁴²

“Ey Vabisa! Nefsinden fetva iste! İyilik, nefis ve kalbin kendisiyle tatmin olduğu şeydir; kötülük ise insanlar sana fetva verseler de kalpte karar kılıp da göğüste yerleşemeyen şeydir.”⁴³

Anlaşıldığına göre vicdan, esasen kalpte kötülüğe karşı bir rahatsızlık oluşturarak insanı kötü davranıştan alıkoyma yönünde icraatta bulunmaktadır. Kuşkusuz burada vicdanın saflığını koruyabilmesi veya yönlendirilmelerden arınabilmesi de önemlidir. Peki, insanın vicdanını böyle bir safiyete kavuşturabilmesi mümkün müdür? Elbette ki mümkündür. Ünlü filozof Kant’ın ödev ahlakı yaklaşımında ortaya koyduğu, “Öyle bir davran ki senin davranışın herkes tarafından kabul edilecek bir davranış olsun!” ilkesi, burada sözünü ettiğimiz katışıksız-saf akıl/evrensel vicdanla ilgilidir.

Peki, vicdanı her türlü baskı ve etkiden koruyabilmek adına İslam dini hangi tedbirleri sunar? Burada Hz. Peygamber’in (sas) açıkladığı “ihsan” ilkesinin saf akıl ilkesinden daha güçlü bir yaptırım ve insanlar için daha ikna edici olduğunu vurgulamak gerekir. Hatırlanacağı üzere Resûl-i Ekrem (sas) ihsanı, “Allah’ı görmesek de O (cc) bizleri gördüğü için O’nu görür gibi ibadet etmek/yaşamak.” şeklinde tanımlamıştır.⁴⁴ İnsanın davranışlarında böyle bir bilince ve farkındalığa sahip olması, kuşkusuz onun davranışlarında daha dikkatli ve özenli olmasını sağlar.

Resûlullah’ın (sas), “Her dinin (kendine özgü) bir ahlakı vardır; İslam ahlakı(nın özü) hayâdır.”⁴⁵ sözüyle vurguladığı hayâ, vicdan üzerinde etkili olan bir mekanizma olarak düşünülebilir. Utanmak şeklinde tanımlanan hayâ kavramı, kişinin başkasından çekinmesini veya Allah’a karşı duyduğu saygıdan kaynaklanan mahcubiyeti ifade eder.

Kuşkusuz hayânın en üst derecesi Allah’a saygıdan dolayı gizli ve açık her türlü kötülük ve fenalıklardan uzak durmaktır. Ayrıca İslam’ın bizlere öğrettiği ihlas da yaptığımız iyiliklerin karşılığını sadece Allah’tan bekleyerek (hasbîlikle) takvayla (Rabbinin hukukunu gözeterek) yapmak demektir. Yine sorumlu ve bilinçli davranmak ve tövbe gibi değerler de vicdanın saf kalmasını temin edebilecek diğer araçlar olarak düşünülebilir. Bu bağlamda bir mümin her an Yüce Allah’a layıkıyla kul olma bilinciyle davranmalı, böylece kendi içindeki polisini her daim aktif tutmalıdır.

7. Ahlak ve Cüzi İrademiz

Ahlaki bir davranışın ortaya çıkmasında vicdanın yanı sıra irademizin de önemli bir etkisi vardır. İrade, insanın iyi ve kötü arasında tercihte bulunarak belirli yönde bir davranış ortaya koymasını ifade eder. Buraya kadar ifade edilen akıl, bilgi, niyet ve vicdan gibi mekanizmalar davranışın ortaya çıkmasında pasif konumda iken, irade aktif bir rol üstlenir. Dolayısıyla bizlerin davranışlarındaki sorumluluğu da bu aşamadan sonra başlar. Yüce Rabbimiz insanın iradi eylemleri sonucunda nefsini kötülük duygusundan arındırması durumunda kurtuluşa ereceğini, kötülüklere gömüp kirletmesi durumunda ise ziyana uğrayacağını bildirmiştir.⁴⁶

Kur’an-ı Kerim, iradenin nasıl yönlendirilmesi gerektiği konusunda da inananları kendi hâllerine bırakmamış, bu hususta genel hükümler belirlemiştir. Kur’an, bu ayetlerle müminlere seslenerek iyi davranışlar sergilememiz konusunda bizleri teşvik etmeyi hedeflemiştir. Öte yandan cuma namazında hutbe esnasında okunan, “Muhakkak ki Allah adaleti, ihsanı, akrabaya karşı cömert olmayı emreder; hayâsızlığı, kötülüğü ve zorbalığı yasaklar. İşte Allah, düşünüp öğüt alasınız diye size böyle öğüt veriyor.”⁴⁷ ayeti de bizlere sosyal hayatımızda uymamız gereken genel ilkeleri hatırlatmaktadır. Bu ayette ifade edilen adalet, ihsan, hayâ gibi her bir değer, çok derin ve farklı anlamlar taşımaktadır.⁴⁸ Bunları özetleyecek olursak ayetin bizlere müminin imanı, sözleri ve eylemleri arasında bir bütünlük, bir uyum olması gerektiğini ifade ettiğini söyleyebiliriz.

8. Ahlak İyi Modellerle Öğrenilir

Ahlaklı bireylerin ve erdemli bir toplumun inşasında ahlaki örneklik göz ardı edilemez bir öneme sahiptir. Ahlaki modeller, bireylere ilkelerin nasıl uygulamaya geçirileceği ve hangi davranış kalıplarının geliştirileceği konusunda yol gösterir. Bu noktada Yüce Rabbimiz bizlere sadece ahlakta değil, hayatın her anındaki en doğru modelin Hz. Peygamber olduğunu vurgular:

“Şüphesiz sen, ahlaki güzelliklerin çok yüce bir seviyesini haizsin.”⁴⁹

“Andolsun ki, sizin için, Allah’ı ve ahiret gününü ümit eden ve Allah’ı çokça anan kimseler için, Resûlullah’ta güzel bir örnek vardır.”⁵⁰

Biz mümin gençlerin kurtuluşa erebilmesi için tüm davranışlarında Hz. Peygamber’i rehber edinmeleri gerekir. Kuşkusuz bu durum, onun Kur’an’ı hayata tatbik eden en sahih örnek olmasından kaynaklanmaktadır. Bu hakikati, Hz. Âişe annemiz, kendisine Allah Resûlü’nün (sas) ahlakı sorulduğunda, “Onun ahlakı Kur’an idi.” diyerek ortaya koymuştur.⁵¹ Yine Peygamberimiz (sas) de, “Ben ancak ahlaki güzellikleri tamamlamak için gönderildim.”⁵² sözüyle güzel ahlak ve örnek ahlaki davranışlar bakımından en donanımlı karakter olduğunu ifade etmiştir.

9. Ahlaki Yönümüzü Nasıl Geliştirebiliriz?

Bizler, hayatın hemen her alanında ve her anında iyi ve kötü arasında bir seçim yapmak durumundayız. Esasen bu durum bizim imtihan dünyasında olmamızla yakından ilişkilidir. Ancak imtihanı kazanan ve bunun karşılığında ödüle layık olanlar iyi ve kötünün mücadelesinde iyiden yana tercihte bulunanlar olacaklardır. Bu hususta Peygamberimizin (sas) şu sözleri oldukça manidardır:

“Müslüman ahlakını güzelleştirse, sonunda güzel ahlakı onu cennete; çirkinleştirse kötü ahlakı onu cehenneme sokar. Öyle Müslümanlar var ki, uykuda bile Allah onların günahlarını bağışlar.”⁵³

İslam dini bizlere bir hedef olarak nefislerimizi terbiye etmemizi, davranışlarımızı güzelleştirmemizi ve ahlaki yönümüzü geliştirmemizi emreder. Peygamberimizin, “Müminlerin iman bakımından en iyi olanları, ahlakı en iyi olanlarıdır. Sizin en hayırlılarınız da eşlerine karşı en iyi davrananınızdır.”⁵⁴ sözü ahlak ve iman olgunluğu arasındaki ilişkiye dikkat çeker. Ahlaki olgunluk, kişinin ahlakla bağlantılı olarak değerlendirilen duygu, düşünce ve davranışı en üst düzeyde bünyesinde barındırması durumunu ifade eder. Peki olgun/kâmil bir ahlaka sahip olabilmemiz için bizim neler yapmamız gerekir?

Ahlaki olgunlaşma konusunda, tasavvuf geleneğinde ortaya çıkan nefis terbiyesi somut ve pratik bir yöntem olarak değerlendirilebilir. İslam düşüncesinde nefis terbiyesi, nefsin kötü özelliklerden kurtarılması ve iyi davranışları yapmaya alıştırılması şeklinde sistemleşmiştir.

Nefis terbiyesinde aslolan, nefiste yerleşik bulunan güçlerin iki aşırı uç arasında dengeli olan davranışı yapacak yetkinliğe ulaştırılmasıdır. Bu hususu, “Yine o iyi kullar, harcama yaptıkları zaman ne saçıp savururlar ne de cimrilik ederler; harcamaları bu ikisi arasında makul bir dengeye göre olur.”⁵⁵ ayeti bize çok açık ve özlü bir şekilde anlatır. Buna karşın nefis terbiyesini nefse zulmetmek olarak algılamamamız gerekir. Dolayısıyla İslam ahlakı çerçevesinde nefis terbiyesinin amacı, şehvet, düşünme ve öfke güçlerinin dizginlenerek nefsin Yüce Allah’ın emirlerine boyun eğmesini sağlamaktır.

Kur’an’da, Hz. Peygamber ve ashabının uygulamalarında bizim kendi olgunlaşma sürecimizi planlamamız ve yönetmemiz öncelenmiştir. Bununla birlikte ayet ve hadislerde nefsimizin terbiye edilmesinde etkili olacak bazı hususlara da işaret edilmiştir. Örneğin, “Gerçekten namaz, kişiyi hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar.”⁵⁶ ayeti namazın bizleri kötülüklerden koruyacak bir ibadet olduğunu açıklar. Peygamberimizin (sas) namazı, bir nehirde günde beş defa yıkanmaya benzeterek namazların günahları yok edeceğini bildirmesi⁵⁷ de namazın nefsimizi arındırmadaki rolünü açıklamaktadır. Mevlânâ’nın namazın manevi olgunlaşmada sağlayacağı katkıyla ilgili anlattığı şu anekdot, içinde önemli dersler barındırmaktadır:

“Allah, onunla gönül aynasını parlatsın diye sana “akıl cilası” vermiştir. Ey namaz kılmayan kişi! Sen, gönül cilacısı olan aklı bağlamışsın, kendi nefsani duygularına uymuş, heva ve hevesin iki elini de açmış, onu serbest bırakmışsın! Eğer şehvetin elleri bağlanmış olsaydı da cilacı olan aklın ellerini açsaydın, onu bağlardan kurtarsaydın, cilalanmış demir gibi pastan, kirden arınmış olan gönül, gayb âleminin aynası olurdu da bütün suretler orada görünürdü. Zavallı sen ise gönlünü kararttın, paslandırdın! İşte; “Yeryüzünde bozgunculuğa çalıştılar”⁵⁸ ayetinin anlamı budur. Şimdiye kadar böyle yaptın, bari bundan sonra yapma; suyu bulandırdın, daha fazla bulandırma!”⁵⁹

Nefis terbiyesindeki önemli araçlardan birisinin de riyazettir. Riyazet, “Nefsin, şehvet denilen beden ve dünya ile ilgili arzularını kırmak, bunları etkisiz hâle getirmek, nefsi aklın ve dinin tespit ettiği sınırlar içinde tutmak.” demektir.⁶⁰ Riyazet genel kabul gördüğü üzere az yemek, az uyumak ve az konuşmak şeklinde anlaşılmıştır.

Bilindiği üzere riyazet hemen birçok inanç içerisinde önemli bir terbiye yöntemi olarak kullanılır. Bunlar içinde az yemek ise kişinin terbiyesinde ayrıcalıklı bir öneme sahiptir. Zira aşırı yemek, tasavvuf düşüncesinde hemen bütün afetlerin başı olarak görülmüştür. Açlığın etkisiyle ilgili olarak, sûfî kültürde yaşanan mistik deneyimlere veya çeşitli kişisel manevi deneyimlere bakıldığında, az yemenin nefse incelik katan önemli hususlardan biri olduğu görülebilir.

Nefis terbiyesi konusunda yapmamız gereken işlerden biri de aklı beslemektir. Aklı beslemek, çokça okumakla, okuduğumuzu düşünmekle ve elde ettiğimiz bilgileri anlamlandırarak kendimize mal etmekle mümkün olabilir. Ayrıca faydalı ilimle meşgul olmak da bizim manevi gelişimimize olumlu katkılar sağlar. Bunun yanında bizim yalnızca ilmi değil hilmi (akıllı ve ağır başlı olma) de kazanmamız gerekir. Çünkü bu iki sıfat ilahi ahlakın tecellisidir. Bu iki sıfatı kazanırsak gam ve kederden uzak kalır, saadete ulaşırız. İlim hem dünya hem de ahirette sahibine izzet, hilm ise lezzet kazandırır. Eğitimin nihai amacı ilahi ahlakı kazanmak, bu ahlaka göre eylemek, neticede kâmil bir insan olup saadete ulaşmaktır.⁶¹

Öte yandan faydalı ilmin ne olduğuna dair İmam Gazâlî’nin şu tavsiyesi oldukça önemlidir:

“Sana gereken şudur ki, okuduğun ve nice kereler mütalaa ettiğin ilimler, kalbini düzeltip ahlakını güzelleştiren ilimlerden olsun. Mesela, eğer sen ömründen sadece bir haftanın kaldığını bilsen, bundan böyle fıkıh, ahlak, usul, kelâm ve buna benzer ilimlerle meşgul olmazsın. Çünkü bu vakitten sonra bu ilimlerin sana fayda vermeyeceğini bilirsin. Hemen kalbin Rabbi ile hukukunu kontrol eder, nefsinin sıfatlarını tanımaya çalışır, dünya ile alakaları kesip nefsini kötü huylardan temizlemeye ve Allah Teâlâ’ya sevgi ve kulluk ile meşgul olmaya başlarsın. Güzel vasıflarla bezenmeye çalışırsın. Hâlbuki kulun, üzerinden geçen herhangi gün ve gece içinde ölmesi mümkündür. Öyle ise insan niçin faydalı işlere bir an evvel yönelip boş işlerden elini çekmiyor?”⁶²

Ahlakı olgunlaştırma bağlamında zikir ve duanın da önemine değinmek gerekir. Bilindiği üzere zikir, Yüce Allah’ı anmayı, O’nun her an bizimle birlikte olduğunu hatırlamayı ifade eder. Bu anlamda sürekli Cenab-ı Allah’ı hatırlamak, O’nu hatırlatacak sözler söylemek, bizim davranışlarımızı iyiye yönlendirmemize yardımcı olacaktır. Ayrıca Sevgili Peygamberimiz (sas) Rabbi ile irtibatını güçlü tutan gençlerin, Allah’ın himayesinde bulunarak mahşer gününde her türlü endişeden emin olacağını haber vermiştir.⁶³

Duanın da benzer bir işleve sahip olacağı söylenebilir. Hz. Peygamber ve ashabı Yüce Allah’a kendilerini güzel ahlaka kavuşturması için dua etmişlerdir. Örneğin Hz. Peygamber (sas) namazın başlangıcında şöyle dua etmiştir:

“Allah’ım! Ahlakın en güzeline ulaşmak için bana yol göster. En güzel ahlaka vardıracak olan sensin. Rabbim, kötü ahlakı benden uzak tut. Ahlakın kötüsünü benden uzaklaştıracak olan da sensin.”⁶⁴

Sonuç

İslam dini inananların iman, ibadet ve ahlak arasında bütüncül bir yaklaşım sergilemelerini istemiştir. Bunun için dinimiz, insanda ahlaki davranışı güçlü kılabilecek mekanizmaların geliştirilmesine yönelik yönlendirmeler de yapmıştır. Ahlaki yönümüzü geliştirmek ve kötü ahlaktan korunabilmek için dinimizin önerdiği hayat tarzını benimsememiz önemlidir. Bu anlamda bize düşen görev, en güzel örnek (usve-i hasene) olan Sevgili Peygamberimizin ve onun seçkin ashabının ahlaki davranışlarını örnek almaktır.

Gençler olarak, içerisinde bulunduğumuz hızlı değişim ve gelişim dönemi, şüphesiz karşı konulması güç bir enerjiyi de beraberinde getirmektedir. Biz gençler için bu enerjinin olumlu mecralara yönlendirilmesi oldukça önemlidir. Unutmamalıyız ki Peygamberimizin (sas) en yakınında yer alanlar ve onun sohbetinde en çok bulunanlar “Ebû Hureyre, Abdullah b. Ömer, Abdullah b. Mesud, Abdullah b. Abbas, Muaz b. Cebel ve Enes b. Malik (ra)” gibi genç sahâbîlerdi. İslam’ın yayılmasında da onların büyük katkıları olmuştu. Dolayısıyla gençlik enerjimizi, hayırlı işlere yöneltebilirsek daha güzel ve başarılı neticeler elde edilebiliriz.

Sonuç olarak, daha önce zikrettiğimiz İmam Gazâlî’nin sözlerinden ilhamla şunları söyleyelim:

“Ey Genç! Gençliğinin kudretine aldanma, nasılsa ileride yaparım safsatasına kanma. Hayatını Rabbine karşı sorumluluk bilinciyle daima güzel davranışlarla yaşa. Ahlaki bir hayat inşa etmeyi hedefleyen gençliğe selam olsun.”

Kaynakça

Ahmed b. Hanbel, Ebu Abdullah, Müsned. nşr. Şu‘ayb el-Arnaût v.dğr, 50 cilt, Müessesetü’r-Risâle, Beyrut, 2001.

Aydın, Mehmet Zeki, Okulda Ahlak Eğitimi ve Ahlak Öğretiminde Örnek Olay İncelemesi. Ankara: Nobel Yay., 2011.

Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmâil b. İbrâhîm el-Cuʿfî. Sahîhu’l-Buhârî, 3 Cilt, Çağrı Yayınları, İstanbul, 1413/1992.

Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmâil b. İbrâhîm el-Cuʿfî, el-Edebu’l-Müfred, thk. Salih Ahmet eş-Şâmi, Daru’l-Kalem, Şam, 2002.

Cürcânî, Seyyid Şerîf, Arapça Türkçe Terimler Sözlüğü (Ta’rifât), çev. Arif Erkan, Bahar Yay., İstanbul, 1997.

Çağrıcı, Mustafa, “Fazilet”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 12/268-271, TDV Yayınları, İstanbul, 1995.

Çamdibi, Mahmut, Şahsiyet Terbiyesi ve Gazali, Çamlıca Yay., İstanbul, 2008.

Ersoy, Mehmet Âkif, Safahat, haz. M. Ertuğrul Düzdağ, ADEN Yay., İstanbul, 2006.

Fazlıoğlu, Şükran, “Ta’lim ile İrşâd Arasında: Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Medrese Ders Müfredatı”, Divân İlmî Araştırmalar Dergisi 10/18 (2005), 115-173.

Gölpınarlı, Abdülbâki, Mesnevî Tercümesi ve Şerhi, 6 Cilt, İnkılâp Kitabevi, İstanbul, 1984.

Hamidullah, Muhammed, “Hendek Gazvesi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 17/194-195, TDV Yayınları, İstanbul, 2008.

Hökelekli, Hayati, “Çocukta Ahlak Gelişimi ve Eğitimi”, Teorik ve Pratik Yönleriyle Ahlâk, ed. Recep Kaymakcan - Mevlüt Uyanık, Dem Yay., İstanbul, 2007, 625-642.

İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî, Sünenü İbn Mâce, nşr. Şu‘ayb el-Arnaût v.dğr, 5 cilt, Dâru’r-Risâle, Beyrut, 2009.

İmam Gazâlî, Ey Oğul: Eyyühe’l-veled, çev. Osman Yolcuoğlu, Ehil Yayıncılık, İstanbul, 2017.

İmam Gazâlî, İhyâ Tercüme ve Şerhi, çev. ve şerh Yusuf Sıdkî el-Mardinî, haz. Mustafa Koç - Eyyüp Tanrıverdi, 8 Cilt, Türkiye Yazma Eserler Kurumu, İstanbul, 2015.

Kur’ân Yolu, Erişim 16 Kasım 2020, https://kuran.diyanet.gov.tr

Naim, Babanzâde Ahmet, İslam Ahlakının Esasları, haz. Recep Kılıç, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 2010.

Mâlik b. Enes, el-Muvatta’, nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî, 2 cilt, İhyâu’t-Turâsi’l-Arabî, Beyrut, 1985.

Müslim, Ebu’l-Hüseyin Müslim b. Haccâc el-Kuşeyri, Sahîhu Müslim, nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî, 5 cilt, Dâru İhyâi’l-Kutubi’l-Arabiyye, Beyrut, 1991.

Kılıç, Recep, Ahlakın Dini Temeli, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 2005.

Küçükaşçı, Mustafa Sabri, “Rûme Kuyusu”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 35/231-232. TDV Yayınları, İstanbul, 2008.

Oktay, Ayşe Sıdıka, Kınalızâde Ali Efendi ve Ahlâk-ı Âlâî, İz Yay., İstanbul, 2005.

Polat, Mizrap, “Küreselleşen Dünyada Değerler ve Eğitim Arasındaki Bağ: Değerler Eğitiminin Heterojenleşen Toplumda Birlikte Yaşamaya Etkisi”, Marife 10/1, 143-155, https://doi.org/10.5281/zenodo.3344148

TDK Güncel Türkçe Sözlük, Erişim 11 Ekim 2020, http://sozluk.gov.tr

Topçu, Nurettin, Ahlak, Dergâh Yay., İstanbul, 2005.

Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ, Sünenü’t-Tirmizî, nşr. Şu‘ayb el-Arnaût v.dğr, 6 cilt, Dâru’r-Risâleti’l-’Âlemiyye, Dimeşk-Beyrut, 2009.

Uludağ, Süleyman, “Riyâzet”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 35/143-144, TDV Yayınları, İstanbul, 2008.

Ürkmez, Ahmet, Ahlak Ekseninde Hadis, Türkiye Diyanet Vakfı Yay., Ankara, 2010.

Elmalılı M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, 10 Cilt, Yenda Yay., İstanbul, 1997.

1 Dr. Öğr. Üyesi İshak TEKİN, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, İlahiyat Fakültesi, Din Eğitimi Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi

2 Müslim, “Birr”, 14.

3 Kılıç, Ahlakın Dini Temeli, 1.

4 Polat, “Küreselleşen Dünyada Değerler ve Eğitim Arasındaki Bağ”, 144.

5 İmam Gazâlî, İhyâ Tercüme ve Şerhi, 230; Cürcâni, “Hulk”, 99.

6 Kur’ân Yolu (Erişim 16 Kasım 2020), A’râf 7/26.

7 Beyhakî, Şuabü’l-îman’dan akt: Elmalılı, Hak Dini Kur’ân Dili, 7/348.

8 Yûsuf, 12/53.

9 Kıyâmet, 75/2.

10 Fecr, 89/27.

11 Çağrıcı, “Fazilet”, 12/268-271.

12 Oktay, 2005: 169-188.

13 Hamidullah, “Hendek Gazvesi”, 17/194-195.

14 Küçükaşçı, “Rûme Kuyusu”, 35/231-232.

15 Topçu, Ahlak, 121.

16 Çamdibi, Şahsiyet Terbiyesi ve Gazâlî, 20.

17 TDK Güncel Türkçe Sözlük, “Ahlak”, (Erişim 11 Ekim 2020).

18 Ra’d, 13/1; Cin, 72/16; Enfâl, 8/38, 53; İsrâ, 17/16.

19 Buhârî, “Şirket”, 6.

20 Müslim, “Birr”, 66.

21 Topçu, Ahlak, 31-32.

22 Mesnevî’den, akt: Topçu, Ahlak, 34.

23 Fussilet, 41/34.

24 Ahmet Naim, İslam Ahlakının Esasları, 45.

25 Âl-i İmrân, 3/102.

26 Mehmet Âkif Ersoy, Safahat, 206.

27 Müslim, “Birr”, 38.

28 Naim, İslam Ahlakının Esasları, 125.

29 Şems, 91/9.

30 Asr, 103/2-3.

31 Hümeze, 104/1-2.

32 Tirmizî, “Birr”, 62.

33 Müslim, “İman”, 74.

34 Ürkmez, Ahlak Ekseninde Hadis, 19-21.

35 Buhârî, “Bed’ü’l-vahy”, 1.

36 Nisâ, 4/95.

37 Aydın, Okulda Ahlak Eğitimi, 37.

38 Topçu, Ahlak, 127.

39 Hökelekli, “Çocukta Ahlak Gelişimi ve Eğitimi”, 2007.

40 Enbiyâ, 21/64.

41 Neml, 27/14.

42 Müslim, “Birr ve Sıla”, 14; Buhârî, “Edeb”, 69.

43 Ahmed b. Hanbel, Müsned, 4/228.

44 Buhârî, “İman”, 36; “Tefsir”, 2; Müslim, “İman”, 1.

45 İbn Mâce, “Zühd”, 17.

46 Tîn, 95/4-5; Şems, 91/7-9.

47 Nahl, 16/90.

48 https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Nahl-suresi/1991/90-ayet-tefsiri.

49 Kalem, 68/4.

50 Ahzâb, 33/21.

51 Müslim, “Müsâfirîn”, 139.

52 İmam Mâlik, “Hüsnü’l-huluk”, 8.

53 Buhârî, “el-Edebu’l-müfred”, 290.

54 Tirmizî, “Radâ”, 11.

55 Furkân, 25/67.

56 Ankebût, 29/45.

57 Buhârî, “Mevâkîtü’s-salât”, 6.

58 Mâide, 5/33.

59 Mevlânâ, Mesnevî, 4/198-199, b. 2475-80.

60 Uludağ, “Riyâzet”, 143-144.

61 Fazlıoğlu, “Ta‘lim ile İrşad Arasında”, 124-125.

62 İmam Gazâlî, Ey Oğul, 25.

63 Buhârî, “Ezân”, 36.

64 Tirmizî, “Deavât”, 32.

İBADET VE BİZ¹

Giriş

“Kuşkusuz ben, yalnız ben Allah’ım. Benden başka tanrı yoktur. O hâlde bana kulluk et, beni hatırında tutmak için namazı kıl.”²

Yüce bir tanrı inancı ve ona ibadet etme olgusu bütün dinlerde vardır. Dinler tarihi konusundaki araştırmalar, İslamiyet öncesi dinlerde de çeşitli ibadetlerin olduğunu göstermektedir. Örneğin dua etmek, ayin yapmak, adak adamak, kurban kesmek… Fakirlere yardım etmek, oruç tutmak… Kutsal kabul edilen yerleri ziyaret etmek… Bunlar İslamiyet öncesi dinlerde de var olan ibadetlerden bazılarıdır.³

Acaba neden bütün dinlerde yüce bir yaratıcıya inanma ve ona ibadet etme olgusu vardır? Bunu hiç düşündük mü? Hem de bu dinler arasındaki birçok farklılığa rağmen! Bu durumun nedeni insanın doğuştan sahip olduğu bir özellik olabilir mi? Yüce bir tanrıya inanma ve ona ibadet etmeye ihtiyaç duyması… Evet, doğuştan getirdiği o güzel özellikleri bozulmamış her insan, bir yaratıcıya inanmaya ve ibadet etmeye ihtiyaç duyar. Irkı ve cinsiyeti ne olursa olsun… İster ilkel bir kabileye mensup olsun ister modern bir toplumda yaşasın… İster fakir olsun ister zengin… Tıpkı ekmeğe ve suya muhtaç olduğu gibi…

Nasıl ki oksijensiz bir ortamda insanın nefesi daralırsa, inanma ve ibadet etme ihtiyacını gidermeyen insanın da âdeta içi daralır. Sürekli bir manevi huzursuzluk hisseder. Esasen çağımızda insanlığın yaşadığı manevi krizlerin, psikolojik bunalımların bir sebebi de bu inanma ve ibadet etme ihtiyacının giderilmemesi hatta görmezden gelinmesidir.

Son ilahi din olan İslamiyet insanın bu özelliğini dikkate almıştır. İnsanlar tarafından aslı bozulmuş önceki dinlerde ibadet kabul edilen sapkın ve yanlış uygulamaları ortadan kaldırmıştır. Bazı ibadetleri ise barındırdığı yanlışları düzelterek devam ettirmiştir. İslamiyet ibadetin merkezine tevhidi yerleştirmiştir. Bu husus “Allah’tan başka ilah yani kulluk edilmeye, tapılmaya layık varlık yoktur.” cümlesiyle ifade edilmiştir. Gerek iman gerekse ibadet konusunda Yüce Allah’a ortaklar koşma anlamına gelebilecek bütün uygulamalar yasaklanmıştır. İbadetlerin kulların fıtratına uygun ve güç yetirebilecekleri şekilde olmasına dikkat edilmiştir.

“İbadetin anlamı nedir, çeşitleri nelerdir?” “İbadetin bizim için önemi nedir?” “İbadet ile yaratılış amacımız arasında bir ilişki var mıdır?” “İbadetler, hayatımıza nasıl bir anlam katar?” “İbadet etmek bize ne kazandırır, ibadetleri ihmal etmek ne kaybettirir?” “İbadet ederken nelere dikkat edilmelidir?” Gelin hep beraber bu sorulara cevap arayalım.

1. İbadet Nedir? Çeşitleri Nelerdir?

“De ki: Benim namazım, kurbanım, hayatım ve ölümüm, âlemlerin Rabbi olan Allah içindir”⁴

İbadet kelimesi sözlükte “boyun eğme, itaat, tapmak, kulluk etmek, alçak gönüllülük” gibi anlamlara gelir. İbadet, “kulun, Yüce Allah’ın hoşnut olacağı işleri yapması”, “saygının ve alçak gönüllülüğün en ileri derecesidir.” İbadetle aynı kökten türeyen ubûdiyet ise, “kulun, Cenab-ı Allah’ın yaptıklarından memnun olması”, “alçak gönüllülüğün dışa vurulmasıdır.”⁵

İbadetleri farklı açılardan incelemek mümkündür:

İbadet dinî bir terim olarak biri dar diğeri geniş iki anlamda kullanılır. Dar anlamıyla ibadet, Allah Teâlâ ve Resûlü’nün (sas) yapılmasını istediği belirli davranışlardır. Örneğin namaz kılmak, oruç tutmak, zekât vermek, hacca gitmek, kurban kesmek böyledir. Dar anlamıyla ibadetler sayı itibarıyla sınırlıdır. Bu nedenle yeni ibadet türleri ortaya çıkarmak veya mevcut ibadetlere birtakım ilavelerde bulunmak mümkün değildir. Mesela beş vakit farz namaza altıncı bir vakit ilave etmek veya bir aylık Ramazan orucuna bir iki gün ilave etmek yasak ve günahtır.

İslam’da ibadetlerin nasıl yerine getirileceği Allah (cc) ve Resûlullah (sas) tarafından belirlenmiştir. Örneğin beş vakit namazın nasıl ve ne zaman kılınacağı, zekâtın hangi mallardan, nasıl ve ne kadar verileceği, haccın nasıl yapılacağı Kur’an-ı Kerim’in açıklamalarıyla, Hz. Peygamber’in sözleri ve uygulamalarıyla ortaya konmuştur.

İnsan yaratıcısına karşı ibadet etme ihtiyacı duysa da bunu nasıl yapacağını aklı ile bilemez. Bu konuda tek bilgi kaynağı vahiydir. Hz. Peygamber de, “Benim nasıl namaz kıldığımı görüyorsanız siz de öyle kılınız.”⁶, “Hacla ilgili hükümleri benden öğreniniz.”⁷ buyurarak bu hususa işaret etmiştir.

İbadetlerin sahih kabul edilmesi/geçerli olması için Kur’an-ı Kerim’e, sünnete ve bu iki kaynak doğrultusunda oluşan fıkhî hükümlere uygun olması gerekir. Bu nedenledir ki sorumlu bireylerin bu ibadetleri nasıl yerine getireceğine dair dinî bilgileri öğrenmesi farzdır.

Dar anlamıyla ibadetlerde bazı şekiller, ritüeller bulunur. Ancak ibadetlerin bu şekil ve ritüellerden ibaret olmadığı unutulmamalıdır. Bunlar, ibadetlerin taşıdığı derin manaların sembolik ifadeleridir.

Geniş anlamıyla ibadet ise, “Yüce Allah’ın hoşnutluğunu kazanmak, O’na olan sevgi ve bağlılığı göstermek, O’na yaklaşmak amacıyla ortaya konan bütün meşru ve iradi davranışlar” şeklinde tarif edilebilir. Kâinatın yaratıcısı ve yöneticisinin denetimi altında olduğumuzu idrak etmek… Üzerimizdeki sınırsız nimetlerin sahibi Allah’a (cc) karşı şükran borçlu olduğumuzun bilincinde olmak… Ve bunların sonucu olarak O’nun bütün isteklerine içtenlikle ve kayıtsız şartsız boyun eğmek… Bu his ve bilinç de en az, ibadetlerin olmazsa olmazı olan şekil ve ritüeller kadar önemlidir.

Kısacası, Allah’ın emirlerini yerine getirmek ve yasaklarından kaçınmak genel ibadet kapsamındadır. Bir Müslümanın adaleti yerine getirmesi, doğru şahitlik yapması, alış-verişte aldatmaması, içki içmemesi, kumar oynamaması da genel ibadet içinde olan kulluk vazifeleridir.

Kur’an ve sünnette sık sık vurgulanan “salih amel” kavramı da aslında geniş anlamıyla ibadete karşılık gelmektedir. Bu bağlamda, “De ki benim namazım, kurbanım, hayatım ve ölümüm, âlemlerin Rabbi olan Allah içindir.”⁸ ayeti, insanın hayatının tamamını Allah’a (cc) adaması, ibadet şuuru ile yaşaması gerektiğine işaret eder.

İbadeti sadece namaz, oruç, zekât ve hac gibi dar bir alan ve anlamla sınırlandırmak doğru değildir. İyi niyetle, Allah’ın hoşnutluğunu kazanmak için yapılan her türlü güzel iş bir ibadettir. Hatta ibadet niyetiyle yapılması durumunda sıradan davranışlar bile sevap kazanılacak bir ibadete dönüşebilir. Vatanına, milletine ve insanlığa faydalı bir birey olmak amacıyla kendisini yetiştiren öğrenci… Böyle bireylerin eğitimi için gayret eden öğretmen… Ailesine helal rızık temin etmek için alın teri döken işçi… İnsanlara iş imkânı sunan ve onların hakkını tam olarak ödeyen işveren… Hastaların şifa bulması için çabalayan doktor… Bütün bu kimseler niyetlerine bağlı olarak ibadet sevabı elde edebilirler.

Bütün hayatımızı salih ameller işleyerek âdeta bir ibadet şuuru ile yaşamak en büyük hedefimiz olmalıdır. Bu hedefi gerçekleştirmenin dünya ve ahiret hayatındaki ödülü de bir o kadar büyük olacaktır. İman edip salih ameller/güzel işler yapanlara bağışlama ve büyük bir mükâfat vadedilmektedir:9

Allah kendilerinden öncekileri yeryüzünde egemen kıldığı gibi onları da egemen kılacak, onların dinini yayacak ve korkularını güvenliğe çevirecektir.¹⁰

Rahman onlar için gönüllerde bir sevgi yaratacaktır.¹¹

Onlara ödülleri tastamam verilecektir.¹²

Onlar cennet köşklerinde güven içinde olacaklar,¹³ zemininden ırmaklar akan cennetlerde sonsuza kadar kalacaklardır.¹⁴

Onlara hesapsız nimetler¹⁵, Adn, Naîm ve Me’vâ cennetleri verilecektir.¹⁶

Onlara ne korku vardır ne de hüzün!¹⁷

Yüce Allah salih kulları için hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiç kimsenin aklına gelmeyen nimetler hazırlamıştır.¹⁸

2. Dağlar-Taşlar, Ay ve Güneş, Ağaçlar ve Kuşlar da İbadet Eder

“Görmez misin ki, göklerde olanlar ve yerde olanlar, güneş, ay, yıldızlar, dağlar, ağaçlar, hayvanlar ve insanların birçoğu Allah’a secde ediyor; birçoğunun üzerine de azap hak olmuştur.”¹⁹

İbadet başka bir açıdan zorunlu ve isteğe bağlı (iradi) olmak üzere ikiye ayrılır. Kâinattaki bütün varlıklar, Yüce Allah’ın emrine boyun eğip yaratılış amaçları doğrultusunda hareket ederler. Cenab-ı Allah’ın koyduğu ve kâinatta hâkim olan ilahi yasaların (sünnetullahın) dışına çıkmazlar. Güneşin ve ayın belirli bir düzen içerisinde doğup batması… Dünyanın hem kendi hem de güneş etrafında dönmesi… Ağaçların çoğunun ilkbaharda filiz verip sonbaharda yaprak dökmesi… Son derece vahşî olan hayvanların dahi kendi yavruları için merhametli ve fedakârca davranması… Bütün bunlar evrendeki varlıkların Yüce Allah’ın kendilerine yüklediği göreve boyun eğmesi ve ona kulluk etmesidir.

Kur’an-ı Kerim’in bildirdiğine göre kâinattaki varlıkların hepsi kendi hâl dilleriyle Cenab-ı Allah’a ibadet etmektedir. Göklerde ve yerdeki her şey, güneş, ay, yıldızlar, dağlar, ağaçlar ve hayvanlar Allah’a secde eder.²⁰ Biz anlayamasak da bütün varlıklar Allah’ı övgü ile tesbih ederler.²¹ Her bir varlık Allah’ı nasıl tesbih edeceğini ve ona nasıl dua edeceğini bilir.²² Öyle ki taşlar bile Allah korkusuyla yerinden kopup düşer.²³

İsteğe bağlı olarak Cenab-ı Allah’a ibadet etmek ise insan ve cinler için söz konusudur. İnsan akletme, iyi ile kötü arasında tercih yapma ve tercihi doğrultusunda hareket etme iradesine sahiptir. Bu, insana verilmiş en büyük nimettir. Onu diğer varlıklara üstün kılan da bu özelliğidir. Ancak bu nimetin bir külfeti, bedeli olacaktır: İmtihan ve sorumluluk! Evet, insanın dünya hayatında imtihana tabi tutulması, kendi hür iradesi ile yararlı işler (salih ameller) işleyip kötülüklerden uzak durmakla sorumlu tutulması! İşte insan ve cinlerin Yüce Allah’a karşı yaptıkları ibadetler, kendi özgür seçimlerine dayandığı için diğer varlıkların ibadetinden daha değerlidir.

3. Niçin Yaratıldım?

“Ben cinleri ve insanları, ancak bana kulluk etsinler diye yarattım.”²⁴

Akıl sahibi her insan kendisine şu hayati soruyu mutlaka sorar: “Ben niçin yaratıldım?” Bu sorunun cevabı Kur’an-ı Kerim’de açıkça verilmektedir. Yüce Allah, “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım.”²⁵ buyurmaktadır. Başka bir ayette de ölümün ve hayatın varlık sebebinin, hangimizin daha güzel davranışlar sergileyeceği konusunda bizleri sınamak olduğu haber verilir. 26

Ayetlerin de gösterdiği üzere insanın yaratılış amacı Yüce Allah’a kulluk etmektir. İnsan, iyi eylemlerde (salih ameller) bulunma ve kötülükten uzak durma konusunda sınanmaktadır. Ömrünü Cenab-ı Allah’a kulluk etmek ve yararlı işler yapmakla geçiren bir kimse, yaratılış gayesine uygun hareket etmiş olacaktır. Sonuçta da varlıkların en üstünü seviyesine ulaşacaktır.

Sonsuz hayatta kurtuluşa ulaşmak için tek bir fırsatı olan insan, şayet hayatını ibadetsiz ve Allah’a isyan ederek geçirirse, son derece ağır ve telafisi olmayan bir zarara uğrar. Asr suresinde bu husus şöyle vurgulanmaktadır: “Asra yemin ederim ki, insan gerçekten ziyandadır. Ancak iman edip salih ameller işleyenler, birbirlerine hakkı ve sabrı tavsiye edenler başka.”²⁷

Yaratılış gayesine aykırı hayat süren insan, varlıkların en aşağısı seviyesine inecektir. Zira Cenab-ı Allah insanı, akıl ve irade ile donatmış ve özgür iradesi ile ibadet etmekle yükümlü tutmuştur. Böylece ona olan güvenini ortaya koymuştur. Bu durumda Allah Teâlâ’ya ibadet etmeyen kişi, kendisine duyulan bu güveni boşa çıkarmış olacaktır. Böyle bir insan yaratılış amacı olan imtihanı da kaybedecek ve varlıkların en aşağısı konumuna düşecektir. Konu ile ilgili bir ayet-i kerimede şöyle buyrulur:

“Andolsun biz, cinler ve insanlardan, kalpleri olup da bunlarla anlamayan, gözleri olup da bunlarla görmeyen, kulakları olup da bunlarla işitmeyen birçoklarını cehennem için var ettik. İşte bunlar hayvanlar gibi, hatta daha da aşağıdadırlar. İşte bunlar gafillerin ta kendileridir.”²⁸

4. İbadet Allah’a Şükrün Bir İfadesidir

“Allah’a şükreden bir kul olmayayım mı?”²⁹

İnsan gündelik ilişkilerinde kendisine yapılan küçük bir iyiliğe dahi teşekkür etme ihtiyacı hisseder. Hatta yapılan iyiliğe teşekkür etmemek kabalık olarak görülür. Ya bize sayamayacağımız nimetler bahşeden Yüce Allah’a şükür etmemenin ne kadar büyük bir nankörlük olduğunu düşündük mü hiç? Peki, Cenab-ı Allah’ın verdiği nimetlere nasıl şükredeceğiz? Sadece “şükür elhamdülillah” demek yeterli olur mu?

Farkında olduğumuz veya olmadığımız birçok nimeti bize karşılıksız olarak veren Allah Teâlâ’ya şükretmemizin yolu, O’na ibadet etmekten geçer. Cenab-ı Allah’a ibadet etmek, ona yapılacak şükrün bir gereği ve göstergesidir. Nakledildiğine göre Resûlullah Efendimiz (sas) şöyle buyurmuştur:

“Vücuttaki bütün eklemler için her gün bir sadaka vermek gerekir. Bineğine binmek isteyen kişiye yardım etmek veya eşyasını bineğine yüklemek sadakadır. Güzel söz ve namaza giderken atılan her adım sadakadır. Yol göstermek sadakadır.”³⁰

Şükür konusunda Hz. Peygamber bizim için en güzel örnektir. Bir gün Hz. Âişe (ra) annemiz kendisine, “Ey Allah’ın Resûlü! Rabbin geçmiş ve gelecek bütün günahlarını bağışladığı hâlde niçin bu kadar çok ibadet ediyorsun?” diye sormuş; Allah Resûlü (sas), değerli eşinin bu sorusuna şu cevabı vermiştir: “Allah’a şükreden bir kul olmayayım mı Ey Âişe?”³¹

Unutulmamalıdır ki, Yüce Allah’ın kullarının şükrüne ve ibadet etmelerine ihtiyacı yoktur. Zira Allah (cc) Samed’dir. Yani hiçbir şeye muhtaç değildir, aksine her şey O’na muhtaçtır. Yüce Allah’a şükür ve ibadet etmek yine kulların kendi menfaatinedir. Zira Kur’an-ı Kerim’de açıklandığı üzere “Kim şükrederse kendisi için şükretmiş olur. Kim de nankörlük ederse, bilsin ki Allah her bakımdan sınırsız zengindir, övülmeye layıktır.”³²

5. İbadet Bize Ne Kazandırır?

“Bilesiniz ki, kalpler ancak Allah’ı anmakla huzur bulur”³³

İbadetin en üstünü hiçbir karşılık ve fayda beklemeden, sırf Allah (cc) istediği için O’na kulluk etmektir. Bununla birlikte her işi bir hikmet üzere olan (Hakîm) Yüce Allah’ın her emir ve yasağının insanoğlu için birçok faydası vardır. Bu durum ibadetler için de aynen geçerlidir.

İbadetlerin en büyük faydası Allah’ın (cc) rızasını ve dostluğunu kazanmak, O’na yakınlaşmaktır. Yüce Allah da kendi rızasına uygun hareket eden dostlarının her daim yardımcısıdır. Bu sebeple ibadetlerin bir diğer faydası Cenab-ı Allah’ın yardım ve desteğini kazanmaktır. Allah’ın rıza ve dostluğundan kazanmaktan daha büyük kazanç var mı? Dostu Allah olanın, yardım ve desteği Allah’tan alanın hiç sırtı yere gelir mi? “Bilesiniz ki, Allah’ın dostlarına hiçbir korku yoktur. Onlar üzülmeyeceklerdir de.” 34

Sevgili Peygamberimiz bir insanın nasıl Allah’ın sevdiği bir kulu olacağını ve böyle olduğunda O’nun katında nasıl bir değer göreceğini şöyle açıklamıştır:

“Kulum, kendisine farz kıldığım şeylerden daha sevimli bir şeyle bana yaklaşamaz. Kulum, nafile ibadetlerle de bana yaklaşmaya devam eder. Ta ki ben onu severim. (Ben onu sevince de) artık onun işiten kulağı, gören gözü, tutan eli, yürüyen ayağı olurum. Benden isterse muhakkak ona (istediğini) veririm. Bana sığınırsa muhakkak onu korur ve kollarım…”³⁵

Allah Teâlâ’nın hoşnutluğunu, dostluğunu ve desteğini kazanan bir mümin hem dünyada hem de ahirette kurtuluşa erecektir. Sonunda da Yüce Allah’ın vadettiği cennet nimetlerine ulaşacak ve huzura erecektir.

Kalpler İbadetle Huzur Bulur!

İbadetlerin bir diğer faydası kişiyi kalp huzuruna kavuşturmasıdır. Çünkü “kalpler ancak Allah’ı anmakla huzur bulur.”³⁶ Etrafımızda bütün maddi ihtiyaçları karşılandığı ve hiçbir sorunu olmadığı hâlde bir türlü huzur bulamayan, tatmin olamayan insanlar görürüz. Adı konulmamış bir arayış, iflah olmaz bir can sıkıntısı, neyi beklediğini bilmeden bir bekleyiş… Ve bu psikolojik sorunların sürüklediği bunalımlar, alkol, uyuşturucu, intihar… Bunlar, modern dönemde insanlığın karşı karşıya kaldığı ciddi problemlerden bazılarıdır.

Unutmayalım ki, sağlam bir iman yanında Allah (cc) huzurunda samimi bir secde… O’na gönülden yakarış… Bir fakire yapılan yardım, bir yetimin elinden tutma… Tüm bunlar, ruhi sıkıntılardan kurtulmada ve kalplerin huzura ermesinde en etkili yoldur.

İbadetler Bizleri Kötülüklerden Uzaklaştırır

İbadetlerin insana bir diğer faydası da kişiyi kötülüklerden alıkoymasıdır. Örneğin namaz, insanı ahlaksızlıklardan ve kötülüklerden alıkoyar.³⁷ Biz gerçek anlamını kavrayarak namaz kılınca namaz da bizi iyi bir insan kılar. Oruç kötülüklere karşı bir kalkandır.³⁸ Biz bilinçli bir şekilde oruç tutarsak, oruç da bizi kötülüklere karşı korur.

İbadetler kişinin nefsini terbiye etmesini ve kendini kontrol altında tutabilmesini sağlar. Bütün dünyalık işlere ve şeytanın tuzaklarına rağmen, samimi bir şekilde günde beş vakit namaz kılan kimse, Allah’ın (cc) diğer emir ve yasaklarına uyma konusunda önemli bir mesafe kat etmiştir. Bir ay boyunca nefsinin arzularına gem vurup gün boyu aç ve susuz kalabilen kişi, artık nefsinin kötü isteklerine karşı koyabilme yeteneği kazanmış olur.

Kendimize bu noktada şu soruları soralım: Günde beş vakit yaratıcısının huzurunda el bağlayan kimse, Yüce Allah’ın her an kendisini gördüğünü ve yaptıklarının hesabını soracağını unutabilir mi? Binbir zahmet ve emekle kazandığı malını ihtiyaç sahipleriyle paylaşabilen bir kişi, kul hakkı yer mi? Normalde helal olan yiyecek ve içeceklerden sırf Allah (cc) istedi diye oruçlu iken uzak duran bir mümin, Yüce Allah’ın haram kıldığı şeylere el uzatabilir mi?

İbadetlerin mümine kazandırdıkları bunlarla sınırlı değildir. Her bir ibadetin bireysel ve toplumsal pek çok faydası vardır. Örneğin cemaatle kılınan namaz Müslümanlar arasında kaynaşma ve dostluğa vesile olur. Zekât ve sadaka kişinin cimrilikten kurtulmasını, malının bereketlenmesini ve sosyal yardımlaşmayı sağlar. Oruç, sağlık açısından faydaları yanında muhtaçların hâlini ve eldeki nimetlerin kıymetini anlamaya yardımcı olur. Hac, farklı renk, dil ve ülkeden müminlerin tanışmasına ve kaynaşmasına vesiledir.

6. Farzlarla İlgili Ödül ve Cezalar

“Şüphe yok ki iman edenler, güzel şeyler yapanlar, namaz kılanlar ve zekât verenlerin Rableri katında ödülleri vardır; onlara korku yoktur, onlar üzülmeyeceklerdir de.”³⁹

Salih amellerin yani güzel davranışların mükâfatlarından daha önce bahsetmiştik. Şimdi ise dar anlamda ibadetleri ve özel olarak farz ibadetleri yerine getirmenin ödüllerinin ne olacağından bahsedelim.

Yüce Allah’a karşı ibadetlerimizi yerine getirmenin ahiretteki ödülü büyük olacaktır. Yüce kitabımız Kur’an-ı Kerim’in bildirdiğine göre ahiret hayatında kurtuluşa erecek müminlerin özelliklerinden bazıları şunlardır: Namazlarını derin bir saygı ile kılmak. Anlamsız ve faydasız şeylerden uzak durmak. Zekatını vermek. İffetli olmak.⁴⁰ Yine Allah’ın kitabını okuyanların, namazı özenle kılanların ve kendilerine verilen rızıktan başkaları için de harcayanların, asla zarar etmeyecek bir ticaret yapmış oldukları müjdelenir. Zira Allah (cc) şükrün karşılığını bol bol verir.”⁴¹

Bir kimse Allah’a karşı gelmekten sakınır, beş vakit namazını kılar, Ramazan orucunu tutar, malının zekâtını verir ve yöneticilerin (meşru emirlerine) itaat ederse Rabbinin cennetine girecektir.⁴² Kim faziletine inanarak ve karşılığını Allah’tan bekleyerek Ramazan orucunu tutarsa, geçmiş günahları bağışlanır.⁴³ Kim Allah için bir gün oruç tutarsa, Allah (cc) onu yetmiş yıllık mesafe kadar cehennem ateşinden uzaklaştırır.⁴⁴ Kabul olan bir haccın karşılığı cennetten başka bir şey değildir.⁴⁵

Öte yandan mazeretsiz olarak farz ibadetleri terk etmenin sonuçları ise son derece tehlikelidir. Cezası da bir o kadar ağırdır. Kişi ile şirk ve küfür arasındaki engel namazdır.⁴⁶ Dolayısıyla namazı terk eden kimse ile şirk ve küfür arasında engel kalmaz. Bu kimse şirke ve küfre düşme tehlikesi ile yüz yüzedir. Kul kıyamet günü ilk önce namazdan hesaba çekilecektir. Namazın hesabını iyi verirse diğer davranışlarının hesabını da kolay verecek, namazın hesabını veremezse hüsrana uğrayacaktır.⁴⁷ Resûlullah (sas);

“Kim namazına devam ederse bu namaz kıyamet gününde onun için bir nur, (doğruluğuna) delil ve (azaptan) kurtuluş olur. Kim namazına devam etmezse, onun nuru, delili ve kurtuluşu olmaz. O kimse kıyamet gününde Karun, Firavun, Haman ve Übey b. Halef’le birlikte olur.”⁴⁸ buyurmuştur.

Zekât vermeyen, altın ve gümüşü biriktirip Allah yolunda harcamayanlar acı bir azapla tehdit edilmektedir. Onların Allah yolunda harcamaktan kaçındıkları bu malları cehennem ateşinde kızdırılacak ve bunlarla onların alınları, böğürleri ve sırtları dağlanacak ve onlara şöyle denecektir: “İşte yalnız kendiniz için toplayıp sakladıklarınız; tadın şimdi biriktirip sakladıklarınızı!”⁴⁹

Zikrettiğimiz ayet ve hadisler farz ibadetleri titiz bir şekilde yerine getirmenin önemini ortaya koymaktadır. Her mümin bu konuda elinden geldiğini yapmalı, yaparken de Yüce Allah’tan yardım dilemelidir. Zira Resûlullah (sas), “Allahım! Seni zikretmek, sana şükretmek ve güzelce ibadet etmek hususunda bana yardım et!”⁵⁰ şeklinde dua etmemizi tavsiye etmiştir.

Ne dersiniz! Sadece farz ve vacip ibadetlerle yetinsek olur mu?

Bilindiği üzere ibadetler hükümleri açısından farz, vacip, sünnet ve nafile şeklinde kısımlara ayrılır. Farz ve vacip olan ibadetleri yerine getirmek zorunludur. Terk etmek ise büyük günahtır ve kişinin ahirette azabı hak etmesine neden olur. Ayrıca farz ibadetleri inkâr eden kişi tekfir edilir, yani onun kâfir olduğuna hükmedilir.

Sünnet ve nâfile ibadetlerin ise yapılması zorunlu değildir. Bununla birlikte kesin ve bağlayıcı olmaksızın yapılması istenen veya tavsiye edilen davranışlardır. Ayrıca sünnetler, vacip ve farzların tamamlayıcısı; vacipler ise farz olan ibadetlerin tamamlayıcısı ve koruyucusudur. Bu nedenle farz ve vacip ibadetlerin yanında sünnet ve nâfile ibadetlerin de yerine getirilmesine özen gösterilmelidir.

7. İbadetlerde Niyet, İhlas, Devamlı ve Ölçülü Olmak Esastır

“Allah sadece samimi bir şekilde ve kendi rızası gözetilerek yapılan amelleri kabul eder.”⁵¹

İbadetlerin Allah tarafından kabul edilmesi samimi bir niyetle ve bilinçli olarak yapılmasına bağlıdır. Hz. Peygamber’in (sas), “Ameller niyetlere göredir. Herkes niyetinin karşılığını alır…” sözü de davranışların karşılığının niyete göre belirleneceğini ortaya koyar. Sıradan bir davranışımız bile niyetimize bağlı olarak ibadet sevabı kazandırabilir. Bu nedenle “ibadetlerle âdetleri yani sıradan, alışılagelen davranışları birbirinden ayıran şey niyettir” denmiştir.

Allah rızası dışında bir çıkar gözetilerek yapılan ibadetler ve iyilikler ise Rabbimiz katında değersizleşir. Çünkü ibadetlerin kabul edilmesinin şartlarından biri ihlas yani samimiyettir. İhlas, ibadeti gösterişten ve herhangi bir dünyevi beklentiden uzak bir şekilde, bütün samimiyetiyle sırf Allah’ın rızasını kazanmak amacıyla yapmaktır. Unutmayalım ki, Allah sadece samimi bir şekilde ve kendi rızası gözetilerek yapılan amelleri kabul eder.⁵² Yüce Allah’ın rızasını kazanmak için değil de gösteriş veya dünyevi bir çıkar elde etmek için yapılan ibadetler sevap kazandırmadığı gibi gizli şirk kabul edilir.⁵³

Kişi bir iyilik yapmaya niyet ettikten sonra bunu yapamasa dahi sevap kazanır. Bu konuda Resûlullah (sas), Cenab-ı Allah’ın şöyle buyurduğunu ifade eder: “Kulum iyi bir iş yapmaya niyet eder de yapmazsa ona bir iyilik yazarım. Ama onu yaparsa on kattan yedi yüz kata varıncaya kadar iyilik yazarım. Eğer kulum bir kötülük yapmaya niyet eder de yapmazsa onu yazmam. Fakat onu yaparsa ona bir kötülük/ günah yazarım.”⁵⁴

İbadetlerde önemli bir husus da devamlılıktır. İbadetlerin Allah katında en sevimlisi az da olsa devamlı olanıdır.⁵⁵ Kur’an-ı Kerim’de başta namaz olmaz üzere bütün ibadetlerimizde ve Yüce Allah’a kullukta devamlı ve kararlı olmamız emredilmiştir.⁵⁶ Sadece yaşlanınca değil gençken de, sadece Ramazan ayında ve bazı kandil gecelerinde değil bütün zamanlarda Allah’a ibadet etmekle sorumlu olduğumuzu asla unutmayalım! Çünkü “Sana yakîn (ölüm) gelinceye dek Rabbine kulluk et.”⁵⁷ şeklindeki ilahi emir, hangi durum ve seviyede olursak olalım, son nefesimize kadar Yüce Allah’a ibadet etmekle yükümlü olduğumuzu gösterir.

Şüphesiz ömür boyunca ibadetlere devam etmek ciddi bir sabır ve kararlılık gerektirir. Bu sebeple ibadetlere devamlılık, karakterimiz üzerinde son derece olumlu etki yapacaktır. Bize sabırlı ve kararlı olma özelliği kazandıracaktır. Bu özellik ise zor ve meşakkatli görevleri yerine getirirken, eğitim ve iş hayatımızda başarılı olmamıza katkı sağlayacaktır.

İbadetlerde devamlılıkla bağlantılı bir diğer ilke de ölçülü olmaktır. İnsan usanan bir varlıktır. Bu nedenle bir davranışta aşırıya kaçtığı zaman sıkılıp onu tamamen terk edebilir. Bütün işlerde olduğu gibi ibadetlerden bıkmamanın yolu ise ölçülü olmaktır. Bu nedenle gücümüz yettiğince ibadet etmeliyiz.⁵⁸ Farz ibadetleri asla aksatmamalı, nâfile ibadetlerde ise devamlı ve ölçülü olmalıyız. Nitekim Hz. Peygamber (sas) geceleri sürekli namaz kılan ve gündüzleri de oruç tutan bir sahâbîyi şöyle uyarmıştır: “Böyle yapma. Bazen oruç tut, bazen tutma. Gece ibadet et ama uykunu da al! Çünkü bedeninin senin üzerinde hakkı var. Gözünün senin üzerinde hakkı var. Eşinin senin üzerinde hakkı var…”⁵⁹

Unutmayalım ki, Rabbimizin bizim üzerimizde hakkı vardır. Bedenimizin üzerimizde hakkı vardır. Ailemizin üzerimizde hakkı vardır. Her hak sahibine hakkını vermemiz gerekir.⁶⁰ Dolayısıyla dünyalık işlere, nefsimizin istek ve arzularına kapılıp ibadetlerimizi ihmal etmek yanlış olduğu gibi, ibadette ölçüyü kaçırıp bedenimizin veya eşimiz, çocuklarımız gibi sorumlu olduğumuz başka kimselerin haklarını ihlal etmek de yanlıştır.

8. Dindarlık Namaz ve Oruçtan, Hac ve Umreden mi İbaret?

Yukarıda örnekleri çoğu kez namaz, oruç ve zekâttan vermemiz sakın dindarlığın bunlarla sınırlı olduğunu düşündürmesin. Maalesef günümüzde bazı kesimlerde dindarlığı namaz, oruç ve hac gibi ibadetlerden ibaret zanneden bir anlayış var. Bu kimseler namaz, oruç gibi ibadetlerini yerine getirirler. Ancak bununla birlikte aile ve iş hayatında, diğer insanlarla olan ilişkilerinde dinin emir ve yasaklarına aykırı davranırlar. Örneğin eş ve çocuklarına zulmederler. Haksız kazanç elde etmekten ve kul hakkı yemekten geri durmazlar. Yalan söylemekten, kalp kırmaktan, gıybet ve iftiradan kaçınmazlar. Bu kimseler dini ve dindarlığı, zihinlerinde son derece dar bir alanla sınırlandırmışlardır. Bu nedenle de gündelik hayatlarında uymakla sorumlu oldukları dinî ve ahlaki kurallar yokmuş gibi davranırlar. Bu durum aynı zamanda toplumda dinin ve dindarların yanlış temsil edilmesine de neden olmaktadır. Bu çelişkili tavırlar bazı kimselerin dinden uzaklaşmasına dahi neden olabilmektedir.

Şüphesiz namaz, oruç, zekât gibi ibadetler İslam’ın olmazsa olmazlarındandır. Ancak İslam sadece bunlardan ibaret değildir. Mümin sadece ibadetlerinde değil, hayatının bütün alanlarında Yüce Allah’ın emir ve yasaklarına uymakla sorumludur. Müslümanın ibadetleri, davranışları üzerinde olumlu etki bırakmalı, onun ahlakını güzelleştirmelidir. Aksi takdirde ibadetlerden beklenen fayda elde edilememiş olur. Hz. Peygamber’in (sas) de haber verdiği gibi, “Nice oruç tutan vardır ki onun orucundan eline geçen sadece açlıktır. Nice namaz kılan vardır ki onun namazında kazancı sadece yorgunluktur.”⁶¹ Yüce Allah, yalan söylemeyi ve yalanla iş görmeyi bırakmayanın yeme içmeyi terk etmesine muhtaç değildir.⁶²

9. Bir Ağaç ki Kökü İman, Dalları İbadet ve Meyvesi Güzel Ahlak!

Dinî kural ve hükümler temelde üç kısma ayrılır. Bunlar;

1. İnanç esaslarına ait (itikadî) hükümler: Bu hükümler doğru ve sağlam bir imanın nasıl olması gerektiğini ortaya koyar.

2. Emir ve yasaklara uymakla dinen sorumlu olanların davranışları ile ilgili (amelî) hükümler: Bu hükümler şu gibi soruların cevaplarını içerir: İnsan gündelik hayatında örneğin aile, iş, ticaret vb. ortamında nasıl davranmalıdır? Bize helal ve haram olan şeyler nelerdir? İbadetleri nasıl yapmalıyız?

3. Ahlaka dair hükümler: Bu hükümler insan-ı kâmil, başka bir ifadeyle ahlaki açıdan olgun bir insan olmanın yolunu gösterirler.

İman, ibadet ve ahlak arasında sıkı bir irtibat vardır. Bir insan düşünelim. Yüce Allah’ın varlığına iman ediyor. O’nun insana yönelik bazı emir ve yasakları olduğuna inanıyor. O’nun her an kendisini görüp gözettiğinin bilincinde. Dünyadaki her bir davranışı nedeniyle ahirette hesaba çekileceğini kabul ediyor. Şüphesiz böyle bir inanca sahip olan kimse Allah’ın (cc) emir ve yasaklarına gönülden boyun eğer. O’na ibadette gevşeklik göstermez. Bu nedenle insanın ibadet hayatının ve Cenab-ı Allah’a itaatinin seviyesi ile imanının kuvveti arasında doğrudan bir ilişki vardır.

Öte yandan ibadetler kişinin imanını korur ve kuvvetlendirir. İbadetlerin ihmal edilmesi de imanın zayıflamasına yol açar. Aynı şekilde ibadetler ile ahlak arasında da yakın bir ilişki söz konusudur. Bu açıdan insanın dinî hayatını bir ağaca benzetmek mümkündür. Bu ağacın köklerini ve gövdesini iman, dallarını ibadetler ve sâlih ameller, meyvelerini ise güzel ahlak oluşturmaktadır. Ağacın kökleri ne kadar sağlam ise kendisi o kadar gür ve görkemli, meyveleri de bir o kadar bol ve güzel olacaktır. Buna karşın dalların kuruması iman köklerinin zayıflığının habercisidir.

Eğer bizim yaptığımız ibadetler yukarıda belirtilen faydaları sağlamıyorsa bunun çözümü ibadetleri terk etmek değildir elbette. Yapılması gereken bu ibadetleri daha titiz, bilinçli, şekil şartları yanında özünü ve ruhunu kavrayarak yerine getirmektir. Aynı şekilde dinî kuralları ve dindarlığı dar anlamıyla ibadetlerle sınırlı gören anlayışı terk edip, hayatın bütün alanlarında dinin emir ve yasaklarına uymaya gayret etmektir.

Sonuç

Yüce bir Yaratıcıya inanmak ve ona ibadet etmek insanın yaradılıştan gelen bir özelliği ve ihtiyacıdır. İslam dini insanların bu ihtiyacına en güzel şekilde cevap vermekte ve ibadetin merkezine tevhid inancını yerleştirmektedir.

İslam dininde ibadet dar anlamıyla Allah Teâlâ ve Resulü’nün (sas) yapılmasını istediği namaz, oruç, zekât, hac gibi amelleri ifade eder. Bu tür ibadetler sayı itibarıyla sınırlıdır ve nasıl yapılacağı ancak vahiyle belirlenmiştir. Geniş anlamıyla ibadet ise, Allah’ın hoşnutluğunu kazanmak, O’na olan sevgi ve bağlılığı göstermek, O’na yaklaşmak amacıyla ortaya konan davranışlardır. Bir diğer ifadeyle bütün salih ameller, güzel ve faydalı işler ibadet kapsamına girer.

Kâinattaki bütün varlıklar Yüce Allah’ın emrine boyun eğip yaratılış amaçları doğrultusunda hareket eder. Onların bu durumu “zorunlu ibadet” hâli olarak ifade edilir. İnsan ise, kulluğunu özgür iradesiyle yapmalıdır. İnsanın yaratılışının esas amacı da Cenab-ı Allah’a kulluk etmektir.

İbadetler aynı zamanda farkında olduğumuz veya olmadığımız birçok nimetleri bize karşılıksız olarak veren Allah Teâlâ’ya karşı şükrümüzün bir ifadesidir. Böylece O’na şükrümüzü sadece sözle değil de eylemlerimizle gösteririz.

İbadetlerin kişiye ve topluma kazandırdığı birçok faydası vardır. İbadetler, bizleri Allah’a (cc) yakınlaştırır. O’nun rızasını, dostluğunu, yardımını ve desteğini kazanmayı sağlar. Aynı şekilde, bizlerin kalp huzuruna kavuşmamızı sağlar. Yine ibadet insanın nefsini terbiye etmesine ve kendini kontrol altında tutabilmesine imkân verir. Kişiyi kötülüklerden alıkoyar.

İbadet imanın bir gereği ve göstergesidir. İbadet aynı zamanda imanın korunmasını ve kuvvetlenmesini, ahlakın güzelleşmesini sağlar. Şayet İslam bir ağaca benzetilecek olursa bu ağacın kökleri ve gövdesini iman; dallarını ibadetler ve faydalı işler, meyvelerini ise güzel ahlak oluşturmaktadır.

İbadetlerin kabul olması samimi bir niyetle ve bilinçli olarak yapılmasına bağlıdır. İbadet niyetiyle yapılması durumunda sıradan davranışlar bile sevap kazanılacak bir ibadete dönüşür.

İbadetler sadece Yüce Allah’ın rızasını kazanmak için yapılmalıdır. Gösteriş ve dünyalık bir menfaat için yapılan her ibadet boşa gitmiştir. Sadece Allah rızası için yapılan kulluk ve ibadetler ise bizlere hem bu dünyada hem de ahirette kazandıracaktır.

Kaynakça

Ahmed b. Hanbel, Müsned, thk. Şuayb el-Arnavût vd., 45 Cilt, Müessesetü’r-Risâle, Beyrut, 2001.

Buhârî, Muhammed b. İsmail, el-Câmiʻu’s-sahîh, thk. Muhibbuddîn el-Hatîb, 4 Cilt, el-Matbaatü’s-Selefiyye, Kâhire, 1400.

Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. El-Huseyn, es-Sünenü’l-kübrâ, thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ, 10 Cilt, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 8. Basım, 2003.

Ebû Dâvûd, Süleyman b. El-Eşʻas, Sünenü Ebî Dâvûd, thk. Muhammed Muhyiddîn Abdülhamîd, 4 cilt, el-Mektebetü’l-Asriyye, Beyrut, t.s.

İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezîd, Sünenü İbn Mâce, thk. M. Fuad Abdülbâkî, 2 Cilt, Dârü İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, Beyrut, t.s.

Küçük, Abdurrahman, “İbadet”, DİA. 19/235-240, TDV Yayınları, İstanbul, 1999.

Müslim, Ebu’l-Huseyn el-Kuşeyrî Müslim b. el-Haccâc, el-Müsnedü’s-sahîh, thk. M. Fuad Abdülbâkî, 5 Cilt, Dârü İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, Beyrut, t.s.

Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Şuayb, es-Sünenü’s-Suğrâ, thk. Abdülfettâh Ebû Gudde, 9 Cilt, Mektebetü’l-Matbûâtü’l-İslâmiyye, Haleb, 2. Basım, 1986.

Sinanoğlu, Mustafa, “İbadet”, DİA, 19/233-235, TDV Yayınları, İstanbul, 1999.

Tirmizî, Muhammed b. İsa, Sünenü’t-Tirmizî, thk. Ahmed Muhammed Şakir vd., 5 Cilt, Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, Kahire, 2. Basım, 1975.

1 Dr. Öğr. Üyesi Seyit Mehmet UĞUR, Uludağ Üni. İlahiyat Fakültesi İslam Hukuku Ana Bilim Dalı

2 Tâhâ, 20/14.

3 Abdurrahman Küçük, “İbadet”, DİA, 19/235-240.

4 Enʻâm, 6/162.

5 Mustafa Sinanoğlu, “İbadet”, DİA, 19/233.

6 Buhârî, “Ezan”, 18.

7 Beyhakî, es-Sünenü’l-kübrâ, 5/204.

8 Enʻâm, 6/162.

9 Mâide, 5/9; Hûd, 11/11.

10 Nûr, 24/55.

11 Meryem, 19/96.

12 Âl-i İmrân, 3/57; Nisâ, 4/173;

13 Sebe’, 34/37.

14 Nisâ, 4/57, 122;

15 Mü’min, 40/40.

16 Tâhâ, 20/75; Hac, 22/56; Secde, 32/19.

17 Mâide, 5/69.

18 Müslim, “Cennet”, 2.

19 Hac, 22/18.

20 Hac, 22/18.

21 İsrâ, 17/44.

22 Nûr, 24/41.

23 Bakara, 2/74.

24 Zâriyât, 51/56.

25 Zâriyat, 51/56.

26 Mülk, 67/2.

27 Asr, 103/1-3.

28 A'râf, 7/179.

29 Buhârî, “Teheccüd”, 6.

30 Buhârî, “Cihad”, 72.

31 Buhârî, “Teheccüd”, 6.

32 Lokmân, 31/12.

33 Ra’d, 13/28.

34 Yûnus, 10/62.

35 Buhârî, “Rikak”, 38.

36 Raʻd, 13/28.

37 Ankebût, 29/45.

38 Buhârî, “Savm”, 2.

39 Bakara, 2/277.

40 Mü’minûn, 23/14.

41 Fâtır, 35/29-30.

42 Tirmizi, “Salât”, 434.

43 Buhârî, “İman”, 27.

44 Müslim, “Sıyâm”, 168.

45 Müslim, “Hac”, 437.

46 Müslim, “İman”, 134.

47 Tirmizi, “Salât”, 189.

48 Ahmed b. Hanbel, Müsned, 11/141-142.

49 Tevbe, 9/34-35.

50 Ebû Dâvûd, “Vitir”, 26.

51 Nesâî, “Cihad”, 24.

52 Nesâî, “Cihâd”, 24.

53 İbn Mâce, “Zühd”, 21.

54 Müslim, “İman”, 204.

55 Müslim, “Müsâfirûn”, 216.

56 Meryem, 19/65; Tâhâ, 20/162

57 Hicr, 15/99.

58 Müslim, “Müsâfirûn”, 215.

59 Buhârî, “Savm”, 54.

60 Buhârî, “Savm”, 51.

61 İbn Mâce, “Sıyâm”, 21.

62 Buhârî, “Savm”, 8.