T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Genel Yayın No: 2116
Gençlik Kitapları: 33

BİZ GENÇLERE DAİR - 1
Allah (cc), Kur’an-ı Kerim,
Peygamberimiz (sas), Sünnet ve Biz

Yayın Yönetmeni: Cafer Tayyar DOYMAZ

Koordinasyon: Yunus YÜKSEL

Editör: Doç. Dr. Fatih TOK

Yazarlar: Dr. Öğr. Üyesi Ahmet ÇETİNKAYA
Doç. Dr. Fatih TOK
Prof. Dr. Adnan ADIGÜZEL
Prof. Dr. Kadir DEMİRCİ

Tashih: Zeynep Selin TERZİ

Grafik&Tasarım: Uğur ALTUNTOP

Kapak Tasarım: Gökhan ÇAKIR

5. Baskı, İSTANBUL 2023

Eser Yayın Kurulu Kararı: 02.12.2021/79

Baskı: İhlas Gazetecilik AŞ.
Tel.: 0212 454 30 00
Sertifika No: 45589

2023-34-Y-0003-2116
ISBN: 978-625-435-146-4
Sertifika No: 12930

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı
No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA
Tel: 0 312 294 43 43 • Faks: 0 312 294 42 57
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr
www.diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye Daire Başkanlığı
Tel: 0312 295 71 53 - 295 71 56 • Faks: 0312 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

PROJE HAKKINDA…

Sevgili Gençler!

Projemiz, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi ile MEB Eskişehir İl Millî Eğitim Müdürlüğü arasında imzalanan protokol çerçevesinde lise öğrencilerine yönelik gerçekleştirilen “Bize Dair” eğitim seminerlerinin bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır.

Projemizin hedefleri olarak iki husustan bahsedebiliriz. Birincisi, çeşitli alanlardaki soru ve sorunlarımıza, alanında uzman üniversite hocaları tarafından cevap ve çözümler üretebilmektir. Bunun için doğru düşünmemize yardımcı olacağına inandığımız bazı kavram ve değerlerimizi, kısa ama öz bir şekilde anlamaya ve anlatmaya çalıştık.

Projenin bir diğer amacı ise, çevremizde sürekli iç içe olduğumuz bazı soru ve sorunlara dikkat çekmektir. Bu çalışmalarla, sorumlu, bilinçli ve ahlaklı bireyler olarak iyiliğin yayılması, kötülüğün engellenmesi konusunda küçük de olsa bir adım atmak istiyoruz. Fakat bunu hep birlikte yaparsak başarılı olacağımıza inanıyoruz.

Hemen belirtelim ki, daha işin başındayken unutmamamız gereken bazı hususları da sizlerle paylaşmak istiyoruz:

Sevgili genç arkadaşlar! Öncelikle bizleri yaratan, yaşatan ve bunca nimetleri veren Rabbimizi unutmamalıyız. Zira Yüce Allah’a olan inancımız, hayattaki duruşumuzun merkezini oluşturmaktadır. O’ndan uzaklaşmak, zihnen ve kalben savrulmamıza sebep olabilir. Öyle ki kendimizi ve insanlığımızı kaybedecek bir duruma gelebiliriz. Kıblemiz Allah (cc) olmalı ve yönümüzü sadece O’na dönmeliyiz.

Kalbimizin merkezine Allah’ı koymak, ilim ve irfanımıza yön verecek, hayatın güzellikleri karşısında şükrümüzü artıracak, zorluklar karşısında sabrımızı kuvvetlendirecek, ailemizle, yakınlarımızla ilişkimizi güzelleştirecek, çevremize, kültürümüze, tarihimize bakışımızı değiştirecek, bireylerin olduğu kadar tüm toplumun hak ve hukukunu koruyacak, helalinden kazanma ve helalinden tüketme hassasiyetimizi yükseltecek, çevremizle sağlıklı ilişkiler kurmamıza imkân verecektir. Tüm bu hususlar, olarak bizlere adil ve ahlaklı bir ümmet olma bilinci kazandıracaktır.

Kıymetli gençler! Yaptığımız her işin öteki dünyada bir karşılığının olduğunu biliyoruz. Bu sebeple çevremize ve olup bitenlere karşı duyarlı davranmalıyız. Ömrümüzü boş arzu ve hevesler yerine dünya ve ahiretimizin güzelleşmesine katkı sağlayacak işlerle geçirmeliyiz.

Bu vesileyle, çalışmalarımızın Cenab-ı Allah’ın bizler için hedef koyduğu erdemli bir insan olma ve ahlaklı bir toplum inşa etme idealini gerçekleştirmeye katkı sağlamasını ümit ediyoruz.

Son olarak gençler için kaleme alınan bu kitapların basımını üstlenen T.C. Diyanet İşleri Başkanlığına teşekkür etmek istiyoruz. Bu çerçevede başta Diyanet İşleri Başkanı Sayın Prof. Dr. Ali ERBAŞ ile Dini Yayınlar Genel Müdürü Sayın Doç. Dr. Fatih KURT olmak üzere yayında emeği geçen herkese şükranlarımızı sunuyoruz.

EDİTÖR’DEN GENÇLERE…

Sevgili gençler!

“Biz Gençlere Dair” projemizin ilk kitabında dört önemli konuyu ele aldık. Zira bu dört konu, hayata dair bakış açımızın ve olaylar karşısındaki duruşumuzun temelini oluşturmaktadır. Konularda, yoğun bilgi vermekten ziyade bir bilinç ve kişilik inşa etmeyi amaçladık. Bütün yazılarımız, “Biz Gençler” merkezinde şekillendi. Bu şekilde birinci kitapta “Bizim”; Allah (cc), Kur’an-ı Kerim, Hz. Peygamber (sas) ve Sünnet ile ilişkimizin nasıl olması gerektiğine dair bilgi vermeye, bu konularda aklımıza gelen sorularımıza cevaplar bulmaya çalıştık. Günlük hayattan verilen örneklerle de metinlerde kendimizi ve çevremizi görelim istedik.

Kıymetli gençler! Kitabın ilk bölümü olan “Allah ve Biz” yazısında, bizlere çokça nimet veren Yüce Allah’ı doğru tanımaya ve anlamaya çalışacağız. Burada Yüce Allah’ı tanımanın bir yolunun da kendimizi ve kâinatı tanımak olduğunu göreceğiz. Yine bu bölümde Allah (cc) hakkındaki bazı sorularımıza cevaplar bulacağız. Verdiği nimetler karşısında sadece “iman ettim” demenin yetmeyeceğini, O’nunla daha yakın bir ilişki içinde olabilmek için O’na kulluk etmenin gerekliliğini göreceğiz. Yine metinde O’nunla konuşmanın mümkün olduğunu ve isteklerimizi ya da pişmanlıklarımızı O’na nasıl arz edeceğimizi öğreneceğiz.

Kitabımızın ikinci bölümü olan “Peygamberimiz (sas) ve Biz” metnini okuduğumuzda ise, Hz. Peygamber'i (sas) doğru tanımanın, onu doğru anlamanın yollarını öğreneceğiz. Hz. Peygamber'in (sas) bizler için bir rehber ve öğretmen olduğunu ve nasıl bir öğretmenlik yaptığını göreceğiz. Onun, bizlere öğrettiği her şeyi önce en mükemmel şekilde kendisinin yaşadığına şahit olacağız. Metinde, insanlara, ahlaklı bir toplum hedefi koyan Hz. Peygamber'in (sas) örnek alınacak bazı ahlaki özelliklerini öğreneceğiz. Bu metin bizlere Hz. Peygamber'in (sas) yolundan gitmenin, onu örnek almanın, onu doğru tanımayla olabileceğini ve aynı zamanda bunun Allah’ın bizlerden istediği bir davranış şekli olduğunu hatırlatıyor.

“Kur’an-ı Kerim ve Biz” yazısında ise, ilk olarak kutsal kitapların, aklı olan insana niçin gönderildiğini ve neler öğrettiğini göreceğiz. Öte yandan bizlere “Siz Kur’an’ı anlayamazsınız.” diyenlere inat, onun anlaşılır bir kitap olduğunu ve de nasıl anlayabileceğimizi öğreneceğiz. Yine Kur’an’ı okuyup anladığımızda bizlere neler kazandıracağını, okumayıp ondan uzaklaştığımızda ise neler kaybedeceğimizi fark edeceğiz. Tüm bunlarla birlikte, “Dinimizi öğrenmek için bize Kur’an yeter.” demenin maksadını aşan bir söz olduğunu görmüş olacağız.

Kitabımızın son konusu olan “Sünnet ve Biz” bölümünde ise, bildiğimiz sünnet anlayışının ötesinde Peygamberimizin (sas) hayatını ve ahlakını merkeze alan bir sünnet tanımı göreceğiz. Okudukça, sünnetin aslında Hz. Peygamber'in (sas) bütün düşünce, anlayış ve hareket tarzı olduğunu anlayacağız. Metinde, Hz. Peygamber'i (sas) seviyorsak, bunun ispatının onun sünnetine yani hayat tarzına bağlı bir hayat sürmemiz olduğuna vurgu yapıldığını göreceğiz. Yine Peygamberimizin (sas) sünnetinden, Cenab-ı Allah’a karşı vazifelerimizi ve insanlara karşı da sorumluluklarımızı öğreneceğiz.

Sevgili gençler! Haydi! Okuyalım, öğrenelim, anlayalım ve anladıklarımıza hayatımızda yer verelim! Ama yetmez, bir de öğrendiklerimizi arkadaşlarımızla paylaşarak bereketlendirelim. Paylaşalım ki sorumlu, bilinçli ve ahlaklı genç “Bizler” çoğalsın. Sizleri, sevgi ve mutluluk dolu bir kalple kitapla baş başa bırakıyoruz…

Editör
Doç. Dr. Fatih TOK

ALLAH (CC) VE BİZ¹

Giriş

“Ey insanlar! Sizi ve sizden öncekileri yaratan Rabbinizi layıkıyla tanıyın ve Yalnız O’na ibadet edin. Böylece her türlü korku ve kötülükten korunmuş olursunuz.”²

Evreni yoktan var eden Allah (cc) hakkında duyduğumuz sözler, O’nu bize doğru da tanıtabilir yanlış ya da eksik de tanıtabilir. Genelde halk arasında Allah (cc) her şeyi bilen, gören, işiten, her şeye gücü yeten bir varlık olarak tanıtılır. Elbette tüm bunlar doğrudur. Bununla birlikte O (cc), bazen de yanlış bir algının ürünü olarak korkunç ve sürekli ceza veren bir varlık olarak nitelendirilir. Özellikle çocuk ve gençlere söylenen “Allah seni taş eder”, “Allah yakar” gibi sözleri hemen hemen hepimiz duymuşuzdur.

Peki, bu tür ifadeler Yüce Allah’ı gerçekten doğru bir şekilde tanıtıyor mu? Şayet tanıtmıyor diyorsak, Yüce Allah’ı nasıl doğru bir şekilde tanımalıyız? Allah’ı tanımak, O’na inanmak, O’nunla iletişim hâlinde olmak ne demektir? Bunlar bize ne kazandırır? Cenab-ı Allah’a dair bilgimiz hayatımıza ne katar? O’na dair bilgi ve inancımızdaki eksiklikler nelere mâl olabilir? Yüce Allah, bize kendisini yeterince tanıtmış mıdır? Allah (cc) hakkında hangi bilgileri bilmeli ve bunlara nasıl ulaşmalıyız? Bu sorular üzerinden biraz düşünelim.

1. Kendimizi Tanıyarak Allah’ı Tanıyabiliriz

İnsanın Allah’ı tanıyabilmesinin ve O’nunla iletişim hâlinde olmasının en önemli yolu, öncelikle kendini tanımasıdır. Hepimiz kendi kendimize ben nereden geldim? Niçin varım? Ölüm nedir? Ölümden sonra neler olabilir? Bütün bu evren niçin var? gibi sorular sormuşuzdur. Bu soruların cevapları bize kendimizi tanıtır. Öyleyse insanın, Yüce Allah karşısında hangi konumda olduğunu bilmesi için öncelikle kendini tanıması gerekir, diyebiliriz.

Kendimizi tanımak için sorduğumuz sorulara kendi araştırmalarımız ve gözlemlerimizle cevaplar bulabiliriz. Kabul edelim ki, bu hem uzun süren hem de yanlış ve hata barındırma ihtimali olan bir süreçtir. Mantık olarak genellikle şunu söyler ve onaylarız: “Bir şeyi yapan onu en iyi bilendir. Bir şey hakkında doğru bilgi sahibi olmak istiyorsak onu yapan veya üretene başvurmalıyız.” Buna göre, kendimiz hakkında en doğru bilgi, bizi bizzat Yaratan tarafından verilebilir, diyebiliriz. Peki, Yaratan bu bilgiyi nasıl vermiştir? Elbette ki gönderdiği kitaplar aracılığıyla vermiştir. Bu kitapların günümüzde en güvenilir olanı Kur’an-ı Kerim’dir. Öyleyse insan olarak kendimizi en doğru şekilde yüce kitabımızdan tanıyabiliriz.

Kur’an-ı Kerim’de insan bütün yönleriyle ele alınmıştır. İlgili ayetler onun yaratılışı, mahiyeti ve gayesini bir bütünlük içinde anlatır. Mesela biz, devam eden bir hayat düzeni içerisine doğduk. Geleceğe dair olmasa da geçmişe dair birtakım bilgilere sahip olma imkânımız vardır. Tarih, antropoloji vb. ilimler bizden önceki hayata dair sınırlı bilgiler verir. Ancak bu ilimler bize, dünya hayatının ve ilk insanın ne zaman ve nasıl yaratıldığına dair kesin bir bilgi veremiyor. Oysa biz bunlara dair çeşitli bilgileri Kur’an-ı Kerim’den öğrenebiliyoruz.

Kur’an-ı Kerim bize insan türünün ilk örneği kabul edilen Hz. Âdem’in yaratılışını, özelliklerini ve hangi amaçla yaratıldığını haber verir.³ Yine insanın yaratılışı,⁴ temel özellikleri, üstünlükleri, zayıflıkları, dünyaya geliş amacı, ölümden sonra onu nasıl bir hayatın beklediğine dair de bazı bilgiler verir. Buna göre insan bu dünyada imtihan için yaratılmıştır. Bu imtihan süresince aşması gereken en önemli engel ise insanın bizzat kendisidir. Çünkü onun nankörlük, geçici hazlara düşkünlük, cimrilik, umutsuzluk, unutkanlık, böbürlenme, acelecilik, gerçeğe karşı direnme, inkârcılık vb. zayıf yönleri bulunur.⁵ İnsan ahlaki gelişim sürecinde bu zayıf yönleriyle baş etmeyi öğrenmelidir. Çünkü bunu başaramazsa, çok kötü ve rezil durumlara düşebilir.

Unutulmaması gereken bir husus da dünya hayatının geçici ve ölümün kaçınılmaz oluşudur. Bu durumda yapmamız gereken en akıllıca iş, bu yeryüzü sınavını başarıyla geçmeye çalışmamızdır. Biz insanlara bu çabamızda yardımcı olacak tek güç ise, Yüce Allah’tır. Bizler bu düşüncemizle Yüce Allah’a ne kadar muhtaç olduğumuzun farkına varırız. Öyleyse bizler kendisine en çok muhtaç olduğumuz Yaratanımızı en güzel şekilde tanımalı ve O’na karşı yükümlülüklerimizi bilmeliyiz. O hâlde önce Yaratan'ı tanımaya çalışalım, sonra da O’na nasıl kulluk yapmamız gerektiğine bakalım.

2. Bizleri Yaratan ve Her Türlü İhtiyacımızı Karşılayan Allah (cc)

“Allah’ın göklerde ve yerde ne varsa hepsini sizin hizmetinize verdiğini ve açıkça yahut gizli üzerinizdeki nimetlerini tamamladığını düşünmez misiniz?”⁶ 

İnsan olarak yaratılmış olmak, bizim için büyük bir nimettir. İnsan olmak bize, sonsuz hayatta cenneti kazanma fırsatının verilmiş olması demektir. Düşünsenize indirimli bir ürün alabilme fırsatı kazanabilmek için ne kadar çok zamanımızı verdiğimizi… Ya da kısa süreli bir tatil fırsatı yakalayabilmek için ne kadar uğraştığımızı… Oysa bunların hiçbiri sonsuz hayattaki cennette yaşama fırsatıyla kıyaslanamaz. Allah (cc) bizi yaratmakla böyle bir fırsatı bizlere bahşetmiştir.

Yaratılmış olmak başlı başına büyük bir nimettir. Bunun yanında Yaratanımız, hayatımızı sürdürebilmek için ihtiyaç duyduğumuz bütün nimetleri de bizler için hazırlamıştır. Bu nimetleri tek tek saymamız mümkün değildir. Buna hiçbirimizin gücü yetmez. Belki de birçoğumuz akıp giden hayat içerisinde bu nimetlerin birçoğundan haberdar bile değiliz. Evet, biz farkında olsak da olmasak da bütün bu nimetleri bizlere bahşeden Yüce Allah’tır.

Bu nimetlerin başında canlı kalmamızı sağlayan yemek içmek gibi bedenî ihtiyaçlarımızı karşılayan nimetler gelir. Ancak bunların ötesinde bizi hayatta tutacak en önemli şey, güven içerisinde yaşamaktır. Yeni doğan bebek, bu duyguyu annesinin göğsünde ve kucağında bulur. Onu kaybettiğinde de ağlar. Onun varlığı kendisine güven verir. İşte aynen bunun gibi insanın hayata tutunabilmesini sağlayacak emniyet duygusunu doyuracağı bir limanın her zaman bulunması gerekir. Yaratıcının bizlerin yapısına yerleştirdiği ve bebekte anne kucağı olarak somutlaşan emniyet duygusu, en temel ihtiyaçlarımızın başında gelir.

Güvenmenin yanı sıra onunla çok yakından ilgili olan inanma da en temel ihtiyaçlarımızdandır. Yüce Allah, bu temel ihtiyacımızı karşılayabilmemiz için gerekli her şeyi peygamberleri aracılığıyla bildirmiştir. Aynı zamanda bu konuda ihtiyacımızı karşılayacak gerekli bilgi ve işaretleri evrene yerleştirmiştir. Aslında bunları yapması için O’nu zorlayan hiçbir güç yoktur. Sadece evrene işaretler koymakla da yetinebilirdi. Ancak böyle bir şey yapmamış, sadece inanma ihtiyacımızı değil maddi ve manevi bütün ihtiyaçlarımızı karşılama konusunda her şeyi yapmıştır. Allah (cc), bütün bunları sadece bizlere olan sevgi ve merhameti gereği yapmıştır.

Bizleri yaratan Yüce Allah, ihtiyaçlarımızı karşılarken aramızda inanan-inanmayan, şükreden-şükretmeyen ayrımı da yapmamıştır. Bizler bazen bize kötülük yapanlara karşı temel insanlık görevlerimizi yapmak istemeyiz. Fakat Allah (cc) kendisine inanan kullarının yanı sıra inanmayanlara da bu dünyada geçimlik vereceğini, asıl ceza ve mükafatın ahirette olacağını bildirmiştir.⁷ İşte bu yüzden Cenab-ı Allah’a inanmadığı ve yine iyi bir insan olmadığı hâlde, bolluk içinde yüzen insanlar görürüz. Bizim anlayışımıza göre bu insanların başına kötü şeyler gelmesi gerekir. Ancak onların kötülüklerine rağmen Allah (cc) onları yedirip içirmekte ve onlara her türlü nimetini vermeye devam etmektedir. Merhameti azabını geçen Rabbimiz, karşılık beklemeden ve ayrım yapmadan hepimizin ihtiyaçlarını işte böylece karşılamaktadır.

3. Yüce Allah’a Dair Bazı Sorular

“De ki: O Allah tektir. Allah Samed’dir. (Her şey O’na muhtaçtır;
O, hiçbir şeye muhtaç değildir.)
O doğurmamış ve doğmamıştır. Hiçbir şey O’na denk ve benzer değildir.”⁸

İnsan olarak birçok şeyi merak ederiz. Ancak bazı konular vardır ki bunlar hakkında istediğimiz bilgilere ulaşmamız pek mümkün değildir. Fakat öyle bile olsa bunlar hakkında soru sormaktan vazgeçmeyiz. Hatta bu sorulardan bazıları insanları tarih boyunca meşgul etmiştir. Mesela zaman zaman kendi kendimize Yüce Allah ile ilgili çeşitli sorular sorarız. Veya etrafımızda Allah’a dair sorulan bazı sorular kulağımıza çalınır: Her şeyi Allah yaratmıştır; peki, Allah’ı kim yaratmıştır? Varlıkları yaratmadan önce Allah ne yapıyordu? Bizi yaratmadan önce neden bize sormadı? Tanınmayı istediği hâlde kendisini neden gizliyor? Evreni neden yarattı? vb.

Bu soruların her birinin anlaşılır ve mantıklı bir cevabı vardır. Tabii cevabı olmayan sorular da var. Ancak biz cevap veremesek de bu tür soruların mantıklı bir açıklaması yapılabilir. Mesela Allah’ı yaratan bir varlığın olup olmadığına dair soru mantık çerçevesinde şöyle açıklanabilir:

Yaratan bir varlığın bir başka varlık tarafından yaratılmış olması, onun yaratıcı olma özelliğini ortadan kaldırır. Bir başka deyişle bir varlık aynı anda hem yaratıcı hem de yaratan olamaz. Böyle bir şeyin olduğunu kabul etsek bile o zaman da “onu kim yarattı?” diye sormaya başlarız. Bu soruların ise sonu gelmez. Bir kısır döngüye gireriz. Bu kısır döngüden kurtulmak için “Her şeyi yaratan bir ilk yaratıcı olmalıdır. İşte bu da Yüce Allah’tır.” deriz.

Bu soru için söylenebilecek bir başka cevap da şu olabilir: Bizler yaratılmış varlıklarız. Allah (cc) da yaratılmış ise bizden bir farkı kalmaz. Bu durumda bizim gibi olan bir Allah’ın üstünlüğünü kabul etmek ne kadar akıllıca olabilir ki?! Bu ancak yaratılmışlara tapan putperestlerin kabul edebileceği bir şeydir.

İnsan, yaratılış olarak eksiklikleri olan bir varlıktır. Bu eksikliklerini gidermek için eksik olmayan bir varlığa muhtaçtır. Bu varlık mükemmel olmalıdır. Mükemmel olmalıdır ki insanın eksiklikleri konusunda ona yardımcı olsun, onu koruyup gözetsin. İşte zayıflığının esiri olan insanlar, böyle bir tanrıdan çok, kendi arzularına karşı çıkmayacak bir tanrı ararlar. Putlar veya kendileri gibi yaratılmış varlıklar, onların tam da aradıkları gibi tanrılardır.

Bazı sorular da vardır ki, bunlar bizim anlama seviyemizin üzerindedir. Fark ettiğimiz gibi içinde yaşadığımız evrende bile anlama seviyemizi aşan konular var. Böyleyken görmediğimiz ve duyu organlarıyla hissedemediğimiz konuları tam olarak anlamayı beklemek ne kadar doğru olabilir? Varlıkları yaratmadan önce Allah’ın ne yaptığı sorusu, bunun gibidir. Ayrıca bu sorunun cevabına ihtiyacımız var mı? Şöyle bir düşünelim; bu soruya verilen cevap, hayatımızda neyi değiştirecek? Hiçbir şeyi. Yani aslına bakılırsa bu soruya verilen cevaba bizim ihtiyacımız yoktur.

Öte yandan bizler sınırlı yaratılmış varlıklarız. Görmemiz, duymamız ve aklımız hep sınırlıdır. Her şeyi göremeyiz, bilemeyiz. Görünmeyen şeyleri ise, onlar bize bildirilmedikçe tanıyamayız. Böylesine sınırlı bir varlık olan bizlerin, göremediğimiz Yüce Yaratıcı hakkında her şeyi bilmemiz mümkün değildir. Öyle ki biz daha kendimizi bile tam olarak tanıyamıyoruz.

Yine şöyle düşünelim: “Allah zamanla sınırlandırılabilir mi?” “Şundan önce, bundan sonra” gibi ifadeler, bizim gibi yaratılmış varlıklar için söz konusudur. Allah (cc), bu evrenin üstünde bir varlıktır. Bu sebeple O’nu bu evrenin kavramlarıyla anlamak mümkün olmaz. Sınırsız bir güç ve bilgiye sahip olduğunu, yaşadığımız evrendeki düzenden anladığımız Yüce Allah’ı, zaman ve yerle sınırlandırabilmek nasıl mümkün olabilir?

Bu konuda sorulan bir başka soru da “Allah’ı neden göremiyoruz?” sorusudur. Yüce Allah, kâinata kendisinin varlığına dair birçok işaret koyduğu hâlde doğrudan kendisini göstermemektedir. Bunun en doğru açıklaması, onun varlığına inanabilmenin ancak böyle mümkün olacağıdır. Eserlerini görüp O’nun varlığını kabul etmeliyiz. Zira açıkça görülen, duyu organlarıyla hissedilebilen bir varlık imana konu olamaz. Öyleyse Allah (cc), kendi varlığına ulaştıracak bütün duyusal yolları tamamıyla kapatmıştır. Bu sayede O’nun varlığına gerçekten iman edenlerle etmeyenler birbirinden ayırt edilebilir.

Bazen aklımıza “Ben neden dünyaya geldim ki? Allah beni yaratırken neden bana sormadı ki?” gibi sorular da takılabilir. Bu tür sorulara birçok açıdan cevap verilebilir. Ancak bu tür durumlarda dikkatimizi başka yönlere yöneltmemiz bizim için daha faydalıdır. Zira böyle bir soru sormanın doğruluğu bir yana bu soruya net bir cevap bulabilmek de güçtür. Bunun yerine yaratılmış olmakla kazandığımız ve kazanma ihtimalimiz olan şeylere dikkatimizi yöneltmemiz daha doğru olur. Allah (cc) bizi yaratmakla yokluktan varlık alanına geçirmiştir. Tek başına böyle bir şey bile bizim için oldukça önemlidir ve büyük bir nimettir. Bunun yanında varlık alanına geçmiş olmanın getirdiği/getireceği fırsatlar da vardır ki, dünyada yaşadığımız anlar, tattığımız zevkler bunların en alt seviyesidir. İyi değerlendirilmiş bir hayatla cenneti ve Allah’ın rızasını kazanmak ise, yaratılmakla kazanabileceklerimizin zirvesidir.

Aslında bu tür sorularda dikkati çeken başka bir yön vardır. O da insanın sorumluluktan kaçma isteğidir. Bir insan düşünelim; bu insana en mutlu anında “Allah sana sormadan seni neden yaratmış ki?” diye sorulsa vereceği cevap herhâlde “Bilmiyorum ama iyi ki bana sormamış, belki de bu güzellikleri düşünemeyip de ‘beni yaratma’ diyebilirdim.” şeklinde olurdu. Bu yüzden insan daha çok mutsuz, sıkıntılı bir döneminde ise veya sorumluluk gerektiren bir durumla karşılaşmışsa neden yaratıldığına dair böyle bir soruyu gündeme getirir.

4. Sadece İhtiyaçlarımızı Gideren Bir İlah Gerçekten İlah mıdır?

Bugün bazı insanlar, kendi arzularına göre yaşamak ve istedikleri her şeyi yapmak istiyorlar. Başlarına gelen bazı sıkıntılı durumları da Allah’ın müdahalesi olarak görüp isyan ediyorlar. Ama hayat, arzularına göre gittiğinde bu insanlardan ne bir itiraz duyuyoruz ne de sızlanma. Çaresiz kaldıklarında ise Cenab-ı Allah’ın yardımlarına koşmasını arzuluyorlar. Böyle bir tavır ne kadar doğru olabilir ki?!

İnsan olarak bizler her şeyi bilme imkânına sahip olmadığımız için yaptığımız işlerin sonuçlarını da kestiremiyoruz. Bu sebeple her şeyi bilen bir varlığa muhtacız. Buna rağmen bilgi sahibi olan bu varlığın verdiği bilgilere göre hareket etmeyip kendi isteğimize göre davranıyoruz. Sonuç olarak da çaresiz bir duruma düştüğümüzde Allah’ın bizi bu durumdan kurtarmasını bekliyoruz. Yüce Allah da bizim bu çelişkili tavırlarımıza dair geçmiş dönemde yaşamış insanların hayatlarından örnekler vererek bizi uyarıyor.⁹

Bir mağazada satış müdürü olarak çalıştığınızı düşünelim. İşinizi çok iyi yapıyorsunuz. Satışlar âdeta rekor üstüne rekor kırıyor. Ancak mağaza sahibi konforlu bir hayat sürerken sizin maaşlarınız ödenmiyor ve satışlarla ilgili olan bütün sıkıntılar da çözmeniz için size verilmiş. Bu durumda isyan etmeyecek bir insan düşünülebilir mi? Ya da bir başka açıdan soracak olursak bu patronla ilgili ne düşünürsünüz? Bu bir sorumsuzluk örneği değil midir? Bu örnekte karşımıza çıkan sorumsuzluk anlayışı tarihte de hep var olagelmiştir. Kur’an-ı Kerim bize bu konuda bazı haberler aktarır. Örneğin toplumdaki fakirlere, zenginlerin yardım etmesi gerektiği dile getirildiğinde sorumsuz insanlar; “Allah’ın, isterse doyurabileceği insanları biz mi doyuracağız? Saçmalamayın.”¹⁰ cevabını vermişlerdir.

Aynı şey dünyadaki diğer zulüm ve haksızlıklarda da karşımıza çıkar. Yüce Allah, insanı yapacağı işler konusunda özgür bırakmış ancak yaptıklarının karşılığını da mutlaka göreceğini ifade etmiştir. Yapılması düşünülen bir kötülüğün daha sonucu ortaya çıkmadan Yüce Allah tarafından engellenmesi, insanın özgürlüğüne bir müdahale olurdu. Bu durumda insan istediğini yapmada özgür olamaz, o zaman da imtihan edilmenin bir anlamı kalmazdı. Ayrıca kötülüğün sonuçları olacak ki, sorumlu insanlar bu sonuçların düzeltilmesi için harekete geçsin. Kötülükleri gördüğü hâlde onları düzeltmek için herhangi bir şey yapmayan insanların gerçekten iyi olup olmadıkları da bu sayede anlaşılmış olur.

Yüce Allah insanı zulüm ve işkence yapabilecek özellikte yaratmıştır. Ama bu, O’nun, yapılanlara razı olduğu anlamına gelmez. Allah (cc) imtihan gereği insanları özgür bırakmıştır. Öyleyse Yüce Allah’ın bu kötülüklere izin vermesini, onlardan razıymış gibi görmek doğru bir yaklaşım değildir.¹¹

5. Yüce Allah’ı Nasıl Tanımalıyız?

Yüce Allah ile insan arasındaki ilişki, biri zorunlu diğeri isteğe bağlı olmak üzere iki yönlüdür.¹² Zorunlu olan, insanın varlığını devam ettirebilmesi için Allah’ın koyduğu düzen içerisinde kalması gerekliliğidir. Diğeri ise, insanın, verdiği nimetler karşısında şükran duygusuyla Allah’a iman edip O’nun emirlerini yerine getirme şeklinde isteğe bağlı bir ilişkidir. İlk ilişki türü zorunlu olduğu için bütün insanları kapsar. İkincisi isteğe bağlı olduğu için sadece inanan insanları ilgilendirir. Dolayısıyla bizi ilgilendiren, ikinci tür ilişkidir. Buna göre bizim önce Allah’ı tanımamız gerekir. Daha sonra O’na karşı yükümlülüklerimize dair bilgi edinmeli ve gereğini yerine getirmeliyiz. Böylece Yaratanımızla olan ilişkimizde ideal olan seviyeye ulaşmış oluruz.

Öyleyse öncelikle Cenab-ı Allah’ı tanımalıyız. Ama nasıl? Yukarıdaki sorularla mı, yoksa Peygamberimizin (sas) bizi yönlendirdiği şekilde mi? Peygamber, kendisini göndereni en iyi tanıyan olduğuna göre onun söylediği şekilde Allah’ı tanımaya çalışmak bizim için daha doğru olacaktır. Peki, Peygamberimiz (sas) Allah’ı tanımamız için ne tavsiye etmiştir? Hemen söyleyelim; Allah’ın kendisi hakkında değil de yarattıkları hakkında düşünmeyi tavsiye etmiştir.¹³ Zaten “Bir varlığı tanımanın en doğru yolu, onu kendisinden dinlemek, ne yaptığına bakmakla olur.” denir. Öyleyse Yüce Allah’ı tanımanın başlıca iki yolu vardır: Birincisi, O’nun bize gönderdiği mesaj ve bilgileri içeren kitaplarını okumak, diğeri de yarattığı varlıkları gözlemleyip düşünmek.

Cenab-ı Allah’ın insanlara ulaştırdığı ilahi bilgileri günümüze kadar bozulmadan taşıyan tek kitap, Kur’an-ı Kerim’dir. Kur’an-ı Kerim, hem Yüce Allah’ın isim ve sıfatlarından bahseder hem de yaratılmışlara bakarak Yüce Allah’ı nasıl tanıyacağımız konusunda bize rehberlik eder. Bu isim ve sıfatları öğrenip anlamları üzerinde düşünmek, bizim Yüce Allah’ı tanımamızı sağlar. Öte yandan yaratılmış varlıkları tanımak da O’nu tanımamıza vesile olur. Bizler de yaratılmış varlıklardan olduğumuz için insanın kendisini tanıması da bu kapsamdadır.

Yüce Allah, şanına lâyık bütün güzel sıfatlarla nitelenmiştir. O (cc) aynı zamanda eksiklik içeren her türlü nitelemeden uzaktır. O’nun sıfatlarının başlangıcı ve sonu yoktur. O’nun sıfatları, yaratılmışların sıfatlarına benzemez. Her ne kadar isimlendirmede bir benzerlik varsa da Allah’ın ilmi, iradesi, hayatı, sözü; insanların, ilim, irade, hayat ve sözüne benzemez. Biz, Yüce Allah’ın zâtını ve mahiyetini bilemediğimiz ve kavrayamadığımız için O’nu, isim ve sıfatlarıyla tanırız.

Kur’an-ı Kerim’de “Gözler (akıl) O’nu görüp kavrayamaz. Fakat O, gözleri görüp kavrar. O, eşyayı pekiyi bilen, her şeyden haberdar olandır.”¹⁴ buyrulur. Bu ayet-i kerime bizlere, Yüce Allah’ın zâtını tam olarak anlamanın ve O’nun mahiyetini bilmenin imkânsız olduğunu açıklar.

Bilindiği gibi bizlerde de Yüce Allah’ta olduğu gibi canlılık, bilme, işitme, görme, dileme ve güç yetirme gibi özellikler vardır. Ancak bunlar, Allah (cc) tarafından bize, sınırlı bir şekilde verilmiştir. Oysa Yüce Allah, bu özelliklerini bir başka varlıktan almış değildir. O (cc) diridir ve hiçbir zaman ölmez. Bizim için ölümü ve hayatı belli bir amaç ve süre çerçevesinde yaratan O’dur. “O, hanginizin daha güzel işler yapacağını sınamak için ölümü ve hayatı yaratandır. O, mutlak güç sahibidir, çok bağışlayandır.”¹⁵ ayeti bunu ifade eder.

6. İçerisinde Yaşadığımız Evreni Yöneten Allah’tır

Cenab-ı Allah’ın dilediği olur, dilemediği olmaz. O (cc), bilgisi ve gücü sınırsız olduğu için dilediğini yapar. Ancak kötülüğü ve bizlerin zararına olan şeyleri dilemez. Bizler sınırlı bilgi ve güce sahip olduğumuz için dileklerimizin hangi sonuçları doğuracağını bilemeyiz. Oysa Allah (cc) her şeyi bilir. Bu sebeple bizim dileklerimiz O’nun isteklerine bağlanmıştır. O (cc) dilerse bizim isteklerimiz olur. Yoksa yeryüzü yaşanmaz bir hâle gelir. Herkesin her istediğini yapabildiği bir dünya düşünelim. Böyle bir dünya yaşanabilir bir dünya olabilir mi? Asla.

Yüce Allah kötülüğü dilemediği hâlde bunun gerçekleşmesine izin verebilir: “İnsanların kendi işledikleri (kötülükler) sebebiyle karada ve denizde bozulmalar, kötülükler ortaya çıkmıştır. İşledikleri kötülüklerden vazgeçmeleri için Allah, yaptıklarının bazı (kötü) sonuçlarını (dünyada) onlara tattıracaktır.”¹⁶ ayetinin de ifade ettiği gibi, bunun da bizlerin lehine sonuçları vardır. Bu konuda birçok örnek verilebilir. Mesela bizler, canlılar arasındaki döngüyü bozan bazı işler yapabiliyoruz. Derileri için yılanları gereksiz yere avlayabiliyoruz. Bu durumda fareler çoğalıp ekinlere zarar verebiliyor. Oysa Allah (cc) yılanların daha fazla üremesini sağlayarak buna engel olabilir. Ya da farelerin daha az üremesini sağlayarak bunu yapabilir. Ancak bu sonucu bize tattırarak gereksiz avlanmadan vazgeçmemizi ister. Farelerin ekinlere zarar vermesi, görünüşte bizim için kötüdür. Ama bu, bizim gereksiz avlanmamıza engel olursa sonuç olarak iyi olur.

Yüce Allah her türlü eksiklikten uzak ve her yönden mükemmeldir. Bu sebeple O’nun herhangi bir şeyi bilmemesi, görmemesi, duymaması veya herhangi bir şeye gücünün yetmemesi söz konusu değildir. Allah (cc), olmuşu, olanı, olacağı, gelmişi, geçmişi, geleceği, gizliyi, açığı bilir. Cenab-ı Allah’ın bilgisi yaratılmışların bilgisine benzemez. O (cc), her şeyi sonsuz ilmiyle bilir: “O karada ve denizde ne varsa bilir. O’nun ilmi dışında bir yaprak dahi düşmez...”¹⁷ Bu ayet, Allah’ın (cc) bilgisinin her şeyi kuşattığını açıkça ifade eder. Allah’ın işiten ve gören olduğuna dair pek çok ayet vardır. Bunlardan birinde şöyle buyrulur: “(Allah) gözlerin hain bakışını ve kalplerin gizlediğini bilir… Şüphesiz ki Allah, hakkıyla işiten ve görendir.”¹⁸

Bütün bu sıfatlarla nitelenmiş Yüce Allah karşısında bizler, Lokman’ın (as) oğluna verdiği şu nasihati dikkate almalıyız: “Sevgili oğlum; yapmış olduğun iyilik veya kötülük, çok küçük ve önemsiz bile olsa ve o da sağlam bir kayanın içinde yahut gökyüzünün en ücra bir köşesinde, ya da yerin derinliklerinde gizlenmiş olsa, Allah onu mutlaka ortaya çıkarır. Çünkü Allah, bütün gizlilikleri en ince ayrıntısıyla bilir, her şeyden haberdardır.”¹⁹

7. Yüce Allah ile Konuşmak Mümkün müdür?

“Kullarım beni senden sorarlar:
De ki; ben çok yakınım.
Bana yakarana yakardığı an cevap veririm. Öyle ise onlar da bana cevap versin. Bana iman etsinler ki doğru yolu bulsunlar.”²⁰

Konuşmanın Yüce Allah’ın özelliklerinden biri olduğunu söyledik. Bu özellik, sınırlı olarak ve belli şartlarda bizlerde de vardır. Bizler genellikle ses ve harflerle konuştuğumuz gibi bakışlarımız, davranışlarımız vb. ile de konuşuruz. Aynı şekilde Allah (cc) da bizimle konuşur. Kur’an-ı Kerim’i, Yüce Allah’ın bizimle ses ve harflerle doğrudan konuşması olarak düşünebiliriz. Yine dünyadaki varlıklar ve başımıza gelen olayları da O’nun dolaylı konuşması kabul edebiliriz. Dolayısıyla bir bakıma Allah (cc) bizimle ses ve harflere ihtiyaç duymadan daima konuşmaktadır. Ama bu bizim O’nunla konuşmak istememizle açığa çıkmakta veya bizim O’na yönelmemizle gerçekleşmektedir.

Yüce Allah’a hâlimizi sunma vesilesi olan dua da O’nunla (cc) bizim aramızda bir diyalog anlamı taşır. Dua, bir taraftan kendi ihtiyaç ve eksiklerimizin telafisini, diğer taraftan daha mükemmele ulaşmamızı hedefleyen bir diyalog vasıtasıdır. Bir başka ifadeyle dua; sınırlı, sonlu ve âciz olan varlığın sınırsız ve sonsuz güç sahibi ile kurduğu bir köprüdür. Bu sebeple insan, tarihin hiçbir döneminde duadan uzak kalmamıştır.

Kur’an-ı Kerim’de Yüce Allah bizden kendisine dua etmemizi ister.²¹ Dua, yaratıcımızı tanıdığımızın ve ona olan saygımızın bir göstergesi olduğu için bir çeşit ibadettir. Bizler muhtaç varlıklar olduğumuz için ihtiyaçlarımızı dua ile dile getiririz. Allah (cc) da bu durumu bildiği için kendisine dua etmemizi ister. Muhtaç olduğumuzu itiraf ederek istekte bulunursak buna karşılık vereceğini bildirir. Böylece insanın dua ederken “Yüce bir varlık benim gibi küçük bir varlıkla ilgilenir mi hiç?” diye düşünmesinin doğru olmadığını belirtir. Kul, duası sayesinde Allah katında değer kazanır.²²

Yüce Allah bizlere duanın nasıl yapılması gerektiğini de öğretmiştir. Bu konuda “Rabbinize yalvara yakara ve gizlice dua edin. Bilesiniz ki O, haddi aşanları sevmez”²³ ayeti, yol göstericidir. “Allah’ın (cc) en güzel isimleriyle” dua etmek de duanın geçerli ve kabul edilebilir olmasını sağlar.

İnsanın bilgisinin sınırlı olması, dua ettiği konunun sonucu ile ilgili değerlendirmesini de etkiler. Zira Yüce Allah insanın kendisine zarar verecek şeyleri isteyebildiğini söyleyerek, onun bu konudaki değerlendirmesinin yanlış olabileceğine işaret eder.²⁴ Buna göre duamızın kabul edilmemesi durumunda, kendimize zarar verebilecek bir istekte bulunmuş olabileceğimizi de düşünmeliyiz.

Öte yandan Hz. Peygamber (sas), duanın kabul olması için yediğimiz içtiğimiz şeylerin helal olmasını istemiştir. 25 Bunun yanında o, “Allah’a kabul edileceğine gerçekten inanarak dua edin. Bilin ki Allah, ciddiyetten uzak ve umursamaz bir kalp ile yapılan duaları kabul etmez.”²⁶ buyurmuştur.

İnsan aceleci bir varlık olduğundan dolayı dua ettikten hemen sonra duasının karşılığını görmek ister. Oysa dua ettikten sonra böyle bir acelecilikten uzak olunması durumunda duanın mutlaka karşılık bulacağını bize Hz. Peygamber (sas) haber vermektedir.²⁷

Duanın kabul edilmesini etkileyen bir başka husus da içtenlik ve samimiyettir. Dua herhangi bir zaman ve mekânla sınırlanamaz. Her an ve her durumda dua edebiliriz.²⁸ Dua, kulun Rabbi ile buluşmasıdır. Dua esnasında bir yandan da zaman ve mekânla bütünleşiriz. Yani, varlıkla bütünleşir, içinde bulunduğumuz zaman ve mekânla anlamlı ve derin bir bağ kurarız. Böyle bir ortamda güven duygumuz diri kalır. O hâlde bizler Rabbimizle aramızdaki bağı güçlendirmek için bize sunulan zaman ve mekân fırsatlarını iyi değerlendirmeliyiz. Bu sayede kulluk bilincimizi daha canlı tutabiliriz.²⁹

8. Allah’a İman Hayatımıza Ne Katar?

“İnanan ve güzel işler yapanlar için, mutluluk ve güzel bir dönüş yeri vardır.”³⁰

Cenab-ı Allah’a iman etmek, öncelikle insanın güven içerisinde olmasını sağlar. Kelime olarak “güven içinde bulunmak, korkusuz olmak” anlamını içeren iman “güven duygusu içinde onaylamak ve inanmak” demektir.³¹ Dolayısıyla iman eden insan, güven içinde yaşayan, stresten ve kederden uzak olan insan demektir.

Her şeyi bilen, her şeye gücü yeten, her zaman bizimle olan, her şeyden haberdar olan, bizi duyan bir varlığa inanmak insana güven vermez mi?! Dünyada güçlü olduğunu düşündüğümüz insanların bize verdiği bir söz bile içimizi güvenle doldurur ve bizi rahatlatır, öyle değil mi? Aslında en güçlü olduğunu düşündüğümüz insanın gücü bile Allah’ın gücü karşısında çok sınırlıdır. Buna rağmen böyle birinin yanında kendimizi güvende hissederiz. Bu durumda Yüce Allah’a iman eden insandaki güven hissini hayal edebilir miyiz?

Bu güveni hissedebilmek için imanın doğru ve güçlü olması gerekir. Doğru iman, öncelikle Yüce Allah’ın birliğine inanmakla olur. Tevhid kavramıyla ifade ettiğimiz bu esas, Allah’ın üstün sıfatlarının O’nun dışındaki varlıklara verilmemesini gerektirir. Tevhid, kafamızın karışmasına engel olur. Birbiriyle anlaşamayan iki kişi tarafından yönetilen bir kurum düşünün. Bu kurumda huzur olabilir mi sizce? Birisinin verdiği emri diğeri bozar ve çalışanlar hangisine göre hareket edeceğini bilemez, şaşkın ve tedirgin bir hâlde kalırlar.³² Tek bir yetkili olup da herkes onun dediğine göre hareket edince bu huzursuzluk ortadan kalkar. Aynen bunun gibi biz de bir iş yapacağımızda neye göre yapacağız? Kendi bildiğimize göre yapsak… Ama biz her şeyi bilmiyoruz ki? Başka bir insanın dediğine göre yapsak… Onun da bizden farkı yok. Öyleyse tek bir seçenek kalıyor; o da Allah’ın dediğine göre yapmak. Çünkü O (cc), bizim gibi değil; her şeyi biliyor. İşte davranışlarımızı Allah’ın (cc) dediğine göre yaparsak kafa karışıklığımız gider. O gidince de huzur ve güven gelir.

Tevhid inancı, bize her şeyi veren yaratana karşı teşekkür etme mutluluğunu tattırır. Yok iken var olmak basit bir şey olmasa gerek. Sadece var olmak da değil, aynı zamanda yürüyen, konuşan, aklı olan, düşünen vb. özelliklere sahip bir varlık olarak var olmak… Bunların her biri ayrı ayrı binlerce teşekkürü hak eden nimetler aslında. Bütün bunları veren bir varlık kendisine iman etmeyi fazlasıyla hak etmeli değil mi? Ayrıca varlığımızın devamı için gerekli olan her şey de hizmetimize verilmiş... Bu nimetler karşılığında iman etmek, bir anlamda, “Bu kadar nimeti bana veren Sen, her dediği yapılmaya çalışılacak bir güven kaynağısın.” demektir.

Bunu diyebilen bir insan, tevhidin devamı olan şeyleri de diyebilir. Çünkü iman, dünya hayatımız için ne kadar gerekli ise diğer inanç esasları da gereklidir. Kur’an-ı Kerim’de çoğu bir arada sayılan³³ bu esasları İslam âlimleri; Allah’a, meleklerine, peygamberlerine, kitaplarına, ahiret gününe, hayır ve şerrin Allah’tan olduğuna inanmak olmak üzere altı maddede toplamıştır. Bu esaslar, bir zincirin halkası gibi birbirine bağlı olduğundan bir tanesine inanmamak, imanın eksik olmasına sebep olur. Eksik iman ise inanmamak demektir. Dolayısıyla bir insanın mümin olabilmesi için bu iman esaslarının tamamına inanması gerekir.

Allah’a iman, bize sabırlı ve dayanıklı olmayı aşılar. Dünya hayatının bir sınav yeri olduğunu hatırlatır. Bizlerin büyük hedefler peşinde koşmasına vesile olur. Hayattaki amaçlarımızın büyük olmasını sağlar. Zira imanla birlikte bizler her an Rabbimiz Allah (cc) ile irtibat hâlindeyiz. İbadetimiz, Kur’an tilavetimiz, dualarımızla her an O’nunla (cc) birlikteyiz. Bizler, bir yandan Yüce Allah’ın Kur’an’daki ayetlerini okurken, diğer yandan O’nun, âlemdeki, çevremizdeki maddi ayetlerini okuruz. Her iki okumayla büyük bir güven ve emniyet kazanırız. Şüphesiz iman bir kalp ve vicdan işidir. Ancak iman kalpten başlayıp dışa yayılan, etrafına güzel davranışlar ve işler saçan bir nurdur. O, hem içimizi hem de dışımızı aydınlatır.

İman insan için en büyük rütbe, en yüce makamdır. Dolayısıyla iman, bizlerin sahip olması gereken en yüce özelliktir. Onun kalplerde, vicdanlarda hapsolması, paslanması doğru değildir. İman ancak hayati bir tehlike anında gizlenebilir. Bunun dışında iman hem kişiyi hem de kişinin yaşadığı toplumu aydınlatan bir ışık, onlara doğru yolu gösteren şaşmaz bir kılavuzdur. İnsan inançla güçlü olur. İnançla toplumlar atılım yapar, yeryüzünde örnek toplum olurlar. İnancın sosyal hayata etkileri açıktır. İnançsız insanlardan oluşan toplumlar ümitsiz olurlar.³⁴

İmanımızda samimi ve içten olmamız gerekir. İmanın en önemli unsuru, iman esaslarını kişinin kalbiyle onaylamasıdır. Diliyle inandığını söylemek, kişiyi mümin yapmaz. Kalpteki iman, tam olarak kişinin bizzat kendisi ve Allah tarafından bilinir. Bunun yanında iman, gerçekten inanan insanın söz ve davranışlarına da yansır. Kişi imanında ne kadar samimi ve içten ise bu yansıma da o kadar güçlü olur.

Yüce Allah imanda samimiyetin başa gelen bela ve musibetlere karşı sabretmekle mümkün olacağını ifade etmiştir: “İnsanlar, ‘inandık’ demekle imtihan edilmeden bırakılacaklarını mı zannederler. Andolsun, biz onlardan öncekileri de imtihan etmiştik. Allah, doğru söyleyenleri de mutlaka bilir, yalancıları da mutlaka bilir.”³⁵

Bizler, başımıza gelen belalara karşı sabretmenin yanında imanımızın gereği olarak yapmamız gereken davranışları yerine getirerek de samimiyetimizi gösteririz. Rabbimiz Allah’ın buyruklarını yerine getirmekle hem Allah’ı hatırımızda tutar hem de O’na olan şükür borcunu yerine getirmiş oluruz. Yüce Allah’ın buyruklarını yerine getirmek ise daha çok ibadet ya da kulluk kavramıyla ifade edilir. Şimdi imanımızın bu en güzel meyvesinden bahsedelim biraz.

9. Yüce Allah’a, İbadetsiz Bir İman Yeterli midir?

“Sana ölüm gelinceye kadar
Rabbine kulluk et.”³⁶

İman eden birisinin ibadet etmesi gerekir. Bunu duyduğumuzda ilk anda “Neden ibadet etmek gerekiyor ki? Sadece inanmamız yetmez mi?" gibi sorular aklımıza gelebilir. Bu çerçevede önce ibadetin ne olduğunu öğrenelim, sonra da bu sorulara cevap bulmaya çalışalım.

İbadet, insanın Allah’a saygı, sevgi ve itaatini göstermek için ortaya koyduğu belirli tutum ve davranışlar için kullanılır. Bu tanım, ibadetin genel anlamda yapılan tanımıdır. Özel anlamda ibadet ise insanın yaratanına karşı saygı ve boyun eğmesini simgeleyen, Allah ve Resûlü tarafından yapılması istenen belirli davranışlardır.³⁷

Özel anlamda ibadetler; namaz, oruç, zekât ve hac şeklinde sayılabilir. Bu ibadetlerin belli miktarları zorunlu olmakla birlikte daha fazlası bizlerin isteğine bırakılmıştır. Bizler bu tür ibadetleri yerine getirmekle hayatımızı Allah’ın emirlerine göre yaşayacağımızı göstermiş oluruz. İbadetlerin yerine getirilmesi bireysel ve toplumsal birçok fayda sağlar. Ancak ibadetler, sadece Allah’ın emrine uymak amacıyla yerine getirilmelidir.

Özel anlamda ibadetlerin yerine getirilmesi bizlere öncelikle Yüce Allah’ı hatırlatır. Unutkan bir varlık olmamız sebebiyle Rabbimizi hatırımızda tutmak için ibadetleri düzenli olarak yerine getirmemiz gerekir. Yüce Allah’ı unutmamız, bizleri hem bu dünyada hem de ahirette mutsuzluğa ve pişmanlığa sürükler. Nitekim Yüce Allah, böyle bir kimsenin dünyada gören birisi olduğu hâlde ahirette kör olarak dirilteceğini haber verir.³⁸

İbadet, imanı taze tutmanın yanında Allah’ı hatırlamanın bize verdiği kalp huzurunu yaşamamızı da sağlar. Çünkü Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “Onlar, inananlar ve kalpleri Allah’ı anmakla huzura kavuşanlardır. Biliniz ki, kalpler ancak Allah’ı anmakla huzur bulur.”³⁹ İbadetin kalbe verdiği huzur, davranışlara yansır. Yüce Allah’ı hatırlayan huzurlu bir kalbe sahip olduğumuzda davranışlarımız daha doğru ve bilinçli olur. Yüce Allah’ı hatırladığımızda O’nun emirlerini de hatırlayacağımızdan dolayı yanlış davranışlardan ve kötülüklerden uzak dururuz. İmanın davranışlarımıza yansıması gerekir. Davranışlara yansımayan iman, ne sahibine ne de etrafındakilere istenen derecede fayda sağlayacaktır.

Kur’an-ı Kerim’de iman, genellikle güzel davranışlarla birlikte dile getirilmiştir. Aslında iman, insanın dünya hayatını bir cennete çevirmesini sağlamaya yöneliktir. Bu da ancak güzel davranışlarla mümkündür. Hayatta insanın karşısına çıkan bütün olumsuzluklara rağmen güzel davranışlarda bulunmasını sağlayacak tek motive edici güç imandır. Peygamberler de insanların güzel davranışlar yapmalarını sağlamak amacıyla gönderilmiştir. Hiçbir peygamber iman ettiğini söyleyip de sadece belli başlı ibadetleri yerine getirmekle yetinmemiştir. Bununla birlikte yapılması gereken her şeyi yerli yerince yapmayı göstermişler ve öğretmişlerdir. Bütün bunlar bize, iman ve ibadetlerin, insanın güzel davranışlar yapması amacıyla emredildiğini açık bir şekilde gösterir.

Kur’an-ı Kerim’de ve hadis-i şeriflerde güzel davranışın küçük veya büyüğü arasında ayrım yapılmamıştır.⁴⁰ Yolda insanlara engel olabilecek bir taşı yoldan kaldırmak gibi hepimizin basit göreceği bir iyilik de güzel davranış kapsamındadır. Kendimiz, ana baba ve akrabalarımız aleyhine de olsa doğru şahitlik yapmamız gibi zor bir davranış da güzel davranış kapsamındadır ve yapılması gerekir. Bazen bizim küçük gördüğümüz bir iyilik çok önemli sonuçlar doğurabilir. Mesela arabanın tekerleğindeki somunun sıkı bir şekilde takılması bizim için çok önemsiz ve basit görünebilir. Ama bu konudaki bir ihmal o arabanın kaza yapmasına ve belki de birçok kişinin ölümüne sebep olabilir. Eskiler bunu atın nalındaki çivi üzerinden anlatırlar. Naldaki çivi iyi çakılmazsa atın düşüp komutanın ölmesine, komutanın ölmesi ordunun yenilmesine, ordunun yenilmesi de bir milletin tarih sahnesinden silinmesine sebep olabilir. Bu sebeple basit de olsa her işi en güzel şekilde yapmak, sonuçları bakımından hem bu dünyada hem de ahirette yüzümüzü güldürür.

İman, bizleri iyi davranışlar yönünde motive ederken onları en güzel şekilde yapmamızı da sağlar. Yüce Allah, yaptığımız işi en güzel şekilde yapmamızı ister. İman ve ibadetler sayesinde Cenab-ı Allah’ın bizi her an gördüğünün bilincine ulaşırız. Böylece kimsenin göremeyeceği ve bilemeyeceği yerlerde bile işimizi en güzel şekilde yaparız.

10. İnsanız, Hata Yapabiliriz, Hatanın Telafisi ise Tövbedir

“Günahına tövbe eden o günahı hiç işlememiş gibidir.”⁴¹

Bizler ibadet ve davranışlarımızda en güzelini ve iyisini yapmayı hedeflemekle beraber bazen bu hedefimize ulaşamayız. Bunun birçok sebebi olabilir: İnsan olmamız, şeytanın aldatmalarına kanmamız veya arzularımıza karşı koyamamamız… Bizlerin böyle bir durumla karşılaşması oldukça doğaldır.

Hata yaptığımızı fark ettiğimiz anda hemen tövbe etmemiz de aynı şekilde son derece doğal olmalıdır. Çünkü günah, vicdanımızı rahatsız eden bir yük gibidir. Bu yükten bir an önce kurtulmamız gerekir. Bu yükten kurtulmanın en güzel yolu ise tövbedir. “Her insan günah işleyebilir, günah işleyenlerin en hayırlısı tövbe edendir.”⁴² anlamındaki hadis, bu durumu ifade eder.

Kur’an-ı Kerim’de bilmeden, yanlışlıkla veya arzularına uyarak kötülük yapan kimsenin, hatasını anladığında hemen tövbe etmesi durumunda tövbesinin kabul edileceğine işaret edilir. Öte yandan birçok kötülük yaptığı hâlde öleceğini anladığı ana kadar pişman olup da yaptıklarına tövbe etmeyen kimselerin ölüm anında yaptıkları tövbenin geçerli olmadığı ifade edilir.⁴³ Bu ayet-i kerimelerde kabul edilecek tövbede samimiyetin olmasının şart olduğu belirtilir.

Hatamızdan dönme konusundaki samimiyetin göstergesi pişmanlıktır. Resûlullah’ın ifadesiyle, “Pişmanlık duymak tövbenin kendisidir.”⁴⁴ Pişman olan kişi tövbeye konu olan günahı terk eder ve bir daha işlememeye karar verir. Âlimler, tövbenin kabul edilmesi için gerekli bu üç şarta (pişmanlık, terk etme, tekrar işlememe) bir dördüncüsünü eklemiştir, o da iyi işler yaparak geçmişteki hataları telafi etmektir. Eğer yaptığımız hatayla başkasının hakkını yemişsek bu durumda o kişiden de özür dilememiz ve varsa bir yolu bu hakkı telafi etmemiz gerekir.

Kur’an-ı Kerim’de, Yüce Allah’ın bizleri bağışlaması için işlediğimiz günahı tekrarlamamak gerektiği ifade edilir.⁴⁵ Arzularına kapılabilen insan için zor olan aynı hatayı bir daha yapmamaya kesin karar vermektir. Bununla birlikte günahın tekrar işlenmesi durumunda yine pişmanlık duyup bir daha yapmamaya azmetmek gerekir.⁴⁶ Hayat devam ettikçe hata yapma ihtimali de bu hatayı telafi etme imkânı da her zaman vardır. Yeter ki insan ümitsizliğe düşmesin. Ümitsizlik, şeytanın bir özelliğidir. Hiç birimiz şeytanın özelliklerine sahip olmak istemeyiz.

Herhangi bir günah işlediğimizde doğrudan Rabbimize yönelip tövbe edebiliriz. Bunun için ne bir aracı gereklidir ne de bu konuda bir engel vardır. Ancak her şeyin bir usulü vardır. Usulüne göre yapılan tövbeden daha kısa sürede sonuç alınır. Bu konuda da bize rehber olan Peygamberimiz (sas), günah işlediğimizde hemen arkasından abdest alarak iki rekât namaz kılıp tövbe etmemizi tavsiye etmiştir. Ardından da bu şekilde yapılan tövbenin kabul edileceği müjdesini vermiştir.⁴⁷ Allah Resûlü, bu tavsiyesi ile tövbenin dil ucuyla söylenen bir iki kelime ile geçiştirilmemesi gerektiğini ve onun bilinçli bir eylem olduğunu anlatmak istemiştir.⁴⁸ Nitekim Yüce Allah da Kur’an-ı Kerim’de yaptıkları hatadan hemen tövbe etme özelliklerine sahip olan müminleri övmüştür.⁴⁹

İlahi rahmetin genişliğini ifade eden birçok rivayet, tövbenin Yüce Allah ile bizler arasındaki dostluğun devamını sağlayan bir vasıta olduğunu gösterir. İşlediğimiz her bir günah kalbimizde siyah bir leke bırakır. Tövbe edilmediğinde kalbimizdeki bu siyah lekeler artar ve bizi Allah’tan ve O’na verdiğimiz sözden uzaklaştırır. İşte tövbe, kalbimizdeki bu siyah lekeleri yok eder. Bu sayede kalbimiz, günah işlemeden önceki temizlik ve saflığına yeniden kavuşur.

İnsanlar birbirinden farklıdır. Bazı insanlar, çok dikkatli olup az hata yaparken bazıları böyle değildir. Biz, az veya çok, küçük ya da büyük olsun, hatamızı anladığımızda hemen bu hatadan tövbe etmeli, hataları biriktirmemeliyiz. Küçük de olsa hata ve günahların biriktirilmesi, onlardan tövbe etmeyi zorlaştırdığı gibi ümitsizliğe düşmemize de sebep olur. Tövbenin ihmal edilmesinin ortaya çıkardığı bu durum, büyük günah işleyenler için de geçerlidir. Bu sebeple tövbe edilmesi durumunda bütün günahların bağışlanması bizlerin ümitsizlik girdabına düşmesine engel olur.

Sonuç

Bizler, parçası olduğumuz bu evreni aklımızla ve bilgimizle kuşatmaktan aciziz. Bu yetersizliğimizi, evreni yaratan Yüce Allah karşısında itiraf etmek kulluğun başlangıç noktasıdır. Yüce Allah’a güçlü bağlılık yemini olan iman ile de kulluğun temelini atarız. Kulluğumuzu itiraf ederek attığımız bu temelin üzerine, imanımızın gereklerini yerine getirmekle duygu, düşünce ve davranış olarak kendimizi bir bina gibi inşa ederiz.

Bu inşa sürecinde Yaratan'a karşı yapmamız gereken görevler vardır. Öncelikle O’nu, unutkan yaratılışımıza inat daima hatırlamalıyız. Bunun için ibadetlerimizi yerine getirmeli ve dua ederek O’nunla sürekli iletişim hâlinde olmalıyız. İhtiyaçlarımızı O’na açmak da O’nu unutmadığımızın bir göstergesidir.

Rabbimizi sürekli hatırımızda tuttuğumuz sürece bizler, tek başına da kalsak toplum içerisinde de olsak güzel şekilde davranırız. Hangi işi yaparsak yapalım o işin doğru olup olmadığına ve onu en güzel şekilde yapıp yapmadığımıza odaklanırız. Böylece iyi bir insan olma yolunda ömrümüzün sonuna kadar kendimizi yenileyip geliştirmeye çalışırız. Bu süreçte yaptığımız hatalardan ders çıkararak bunları tekrarlamamalıyız. Hatalarımızı tövbe ile telafi etme imkânı veren Rabbimize de teşekkür etmeliyiz.

Sonuç olarak diyebiliriz ki Rabbimizle bağımız ne kadar güçlü olursa yaratılanlarla ilişkilerimiz de o derece güzel olur. Ömer b. Abdülaziz’e, yönetiminde bulunduğu devletteki önemli problemlere iki yıl gibi kısa bir süre içerisinde nasıl bir çözüm bulduğu sorulduğunda, “Allah ile aramı düzelttim, her şey düzeldi.” cevabını vermiştir.

Eminim ki bizler de Cenab-ı Allah ile ilişkimizi düzeltirsek her şey düzelir.

Kaynakça

Beyhakî, Ebûbekir Ahmed b. el-Husyen Ali b. Musa (ö. 458), el-Esmâ ve’s-sıfât, Mektebetu’s-sevâdî, Cidde, 1993/1413.

Gölcük, Şerafeddin, İnanç Açısından Allah-İnsan İlişkisi, Diyanet İlmi Dergi, 32/2, 1996, 23-33.

Koca, Ferhat, “İbadet”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul, 1999, 19/240-247.

Komisyon, Hadislerle İslam, 7 cilt (https://hadislerleislam.diyanet.gov.tr/).

Sinanoğlu, Mustafa, “İman”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul, 2000, 22/212-214.

Topaloğlu, Bekir, “Tövbe”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul, 2012, 41/279-283.

1 Dr. Öğr. Üyesi Ahmet ÇETİNKAYA, ESOGÜ İlahiyat Fakültesi İslam Hukuku Ana Bilim Dalı Öğretim Görevlisi

2 Bakara, 2/21.

3 Bakara, 2/30-31; Nisâ, 4/1; A‘râf, 7/11; Hicr, 15/26-31.

4 Hac, 22/5; Mü’minûn, 23/12-15; Furkān, 25/54; Fâtır, 35/11.

5 Âl-i İmrân, 3/14; Hûd, 11/9-11; Yûsuf, 12/53; Nahl, 16/4.

6 Lokmân, 31/20.

7 Bakara, 2/126.

8 İhlâs, 112/1-4.

9 Ankebût, 29/65, İsrâ, 17/67, Lokmân, 31/32.

10 Yâsîn, 36/47.

11 Zümer, 39/7.

12 Şûrâ, 42/11; Hadîd, 57/3; Ra’d,13/16; Sâd, 38/71; Nûh, 71/13.

13 Beyhakî, el-Esmâ’ ve’s-sıfât, 2/46.

14 En‘âm, 6/103.

15 Mülk, 67/2.

16 Rûm, 30/41.

17 En‘âm, 6/59.

18 Mü’min, 40/19-20.

19 Lokmân, 31/16.

20 Bakara, 2/186.

21 Mü’min, 40/60; Bakara, 2/186.

22 Hadislerle İslam, c.2, s. 40.

23 A’râf, 7/55.

24 İsrâ, 17/11.

25 Müslim, “Zekât”, 19; Tirmizî, “Tefsir”, 3.

26 Tirmizi, “Deavât”, 65.

27 Ebû Dâvûd, “Vitr”, 23; Müslim, “Zikr”, 91.

28 Hadislerle İslam, c. 2, s. 52.

29 Hadislerle İslam, c. 2, s. 45.

30 Ra‘d, 13/29.

31 Sinanoğlu, “İman”, TDV İslam Ansiklopedisi, 22/212.

32 Kur’an-ı Kerim bunu, köle-efendi ilişkisi örneği üzerinden anlatır. Bk. Zümer, 39/29.

33 Bakara, 2/285.

34 Gölcük, İnanç Açısından Allah-İnsan İlişkisi, 32-33.

35 Ankebût, 29/2-3.

36 Hicr, 15/99.

37 Koca, “İbadet”, TDV İslam Ansiklopedisi, 19/240.

38 Tâhâ, 20/124-126.

39 Ra’d, 13/28.

40 Zilzâl, 99/7; Buhari, “Edeb”, 34.

41 İbn Mâce, “Zühd”, 30.

42 Ahmed b. Hanbel, Müsned, 3/198; İbn Mâce, “Zühd”, 30.

43 Nisâ, 4/17-18; En‘âm, 6/54; Nahl, 16/119.

44 Ahmed b. Hanbel, Müsned, 1/422-423, 433; İbn Mâce, “Zühd”, 30.

45 Âl-i İmrân, 3/135.

46 Topaloğlu, “Tövbe”, TDV İslam Ansiklopedisi, 41/281.

47 Ebû Dâvûd, “Vitr”, 26.

48 Hadislerle İslam, 2/98 c. 2, s. 98.

49 Âl-i İmrân, 3/135.

KUR’AN-I KERİM VE BİZ¹

Giriş

Resûlullah (sas) buyurdu ki:
“Kalbinde (zihninde) Kur’an’dan bir ayet bulunmayan kimse harap olmuş bir ev gibidir.”²

Kur’an-ı Kerim… Bir şekilde tanışmışızdır onunla. Ya evimizin duvarında ya da anne, baba, nine veya dedemizin ellerinde... Ya gittiğimiz bir mevlit veya sünnet töreninde ya da arkadaşlarımızla katıldığımız bir ‘Yaz Kur’an Kursu’nda… Uzaktan veya yakından, bir şekilde Kur’an’la göz temasımız olmuştur. Bazen dokunmuşuzdur ona. Bazen okumuşuzdur onu. Bazen belki de bakmışızdır sadece. Ama bir şekilde Kur’an hayatımıza girmiştir.

İlginçtir, kimi zaman Kur’an’a dokunurken kırk kere düşünürüz. Hatta bazen günaha girmekten korkarız. Niçin? Çünkü sık sık şöyle sözler duymuşuzdur: Aman Kur’an’a dokunma! Aman şöyle tutma! Aman şuraya koyma! Aman yanında taşıma!... Hatta öyle ki bazen, “Bak, çarpılırsın!” sözünü dahi duyarız. Bu gibi sözlerden dolayı çoğu kez Kur’an’a dokunmaktan kaçınırız. Yanlış bir şey yapmaktan korkarız. Bu yüzden de ondan uzak durmayı tercih ederiz. Hatta hiç dokunmamaya çalışırız. Öyle ki sonunda Kur’an artık bizim için dokunulmaz bir kitap hâline gelir.

Haksızlık etmeyelim! Zaman zaman Kur’an okumaya teşvik edici sözler de işitmişizdir. Ya da okumuşuzdur. Şu sureyi okursan şu kadar sevap… Falan sureyi şu kadar okursan şu tür hastalıklara iyi gelir… Sınavlarda başarılı olursun… Borçlarından kurtulursun… Asla dert, hüzün görmezsin… Denizde boğulmazsın… vs. Tüm bunlar, bize Kur’an’ı anlamadan da olsa okuduğumuzda elde edeceğimiz kazançlar olarak sunulmuştur. Peki ama bu Kur’an nasıl bir kitaptır? İçeriğinde neler var? Acaba bizlere neler söylüyor ve bizlerden neler istiyor? Şimdilik bu soruları aklımızın bir köşesinde tutalım.

Öte yandan kimi gençler Kur’an’ı, Hz. Muhammed’in hayat hikâyesinden ibaret zanneder. Aslında Kur’an ya da Kur’an’la ilgili herhangi bir şey okumamışsak, böyle düşünmemiz normaldir. Ama unutmayalım ki bir kitabı hatta bir insanı doğru tanımanın yolu bizzat kendisiyle tanışmak, konuşmak ve onu anlamaya çalışmaktır.

Bu yazıda, Kur’an nasıl bir kitaptır? Bizim için ne anlam ifade eder? Bizlere neler öğretmiştir? Hayata dair neler söylemiştir? Acaba hangi sorularımıza ya da sorunlarımıza cevaplar vermiştir? gibi hususları tartışacağız. Bu yazıyı okurken, Kur’an hakkında bilmediğimiz bazı şeyleri öğreneceğimizi ümit ediyoruz. Bir de yanlış bildiğimiz bazı şeylerin doğrularını...

Kur’an’ı tanımak için, isterseniz öncelikle onun niçin indirildiğine bakalım. Hani bazen sorulur ya, Allah insanlara akıl vermişken niçin bir de kitap göndermiştir? Sahi, niçin acaba?

1. Akıl Bize Yetmez mi? Niçin Kitap Gönderilmiştir?

Evet, Yüce Allah, insana akıl gibi çok önemli bir nimet vermiştir. Ancak biliyoruz ki insanın aklı da diğer özellikleri gibi sınırlıdır. Bu yüzden bizim her şeyi bilmeye ve anlamaya gücümüz yetmez, yetmiyor da. Karşımıza çıkan her soruya bir cevap, her probleme bir çözüm bulamıyoruz. Özellikle de zihnimizi kurcalayan temel sorulara… Bizler niçin yaratıldık? Hayatın anlamı ne? İyi veya kötü olmanın bir karşılığı var mı? Öldükten sonra neler yaşanacak? Bu gibi soruların cevaplarını ancak bizleri Yaratan bilebilir. Bizler de ancak O (cc) bildirirse bilebiliriz. İşte Yüce Allah’ın gönderdiği her bir kitap, insanların içinden çıkamadığı bu tür sorulara bir cevap olarak gelmiştir.

Öte yandan bizler, aklımızla, haber verilmediği sürece geçmiş olayları ya da geleceği bilemeyiz. Akıl, bunları bilmek için yeterli değildir. Aynı şekilde ölümden sonrasına dair de aklımızla bilgi üretemeyiz. İşte bu konularda kutsal kitaplar bizlerin yardımına yetişmiştir.

Yüce Allah, kitap göndererek öncelikle bizlere niçin yaratıldığımızı hatırlatmıştır. Yaratıcımızı, kâinatı tanıtmıştır. Geçmişle ilgili bilgiler vermiştir. Ve de ölümden sonraki hayatla ilgili bilgiler... Sonuçta bizlere, nasıl bir hayat yaşarsak mutlu olacağımızı öğretmiştir. Bizler, zerre miktarı kadar bile olsa yapılan bir kötülüğün hesabının sorulacağını Kur’an’dan öğrendik. Ve zerre miktarı kadar da bir iyilik yapılsa mükâfatının alınacağını.³

Hemen belirtelim ki Peygamberimizin (sas) kırk yaşından önceki yaşadıklarını düşünürsek, Kur’an’ın niçin geldiğini biraz olsun anlayabiliriz. Bildiğimiz gibi Peygamberimiz (sas), insanların en zeki olanlarından biri belki de birincisi idi. Fakat o da, kalbini daraltan, zihnini kurcalayan birçok soruya cevap bulamamıştı. Öyle ki cevapsız sorular onu Hira Mağarası'na sürüklemişti. Orada derin düşüncelere dalmıştı. Ama nafile... Aklı, bazı soruların cevabını bir türlü bulamıyordu. Zihnini kurcalayan, kalbini daraltan, belini büken sorular hep cevapsız kalıyordu.

Hz. Peygamber (sas), peygamberlik öncesinde Yaratıcısına nasıl şükredeceğini bilemiyordu. Her türlü haksızlık ve ahlaksızlığı yapan insanlara ne anlatması gerektiğini tam olarak çözemiyordu. Yine insanların karşısına çıkarak, “Ey insanlar! Yanlış yoldasınız. Gelin, yaptığınız tüm kötülükleri terk edin. Hak dine, doğru yola girin.” diyemiyordu. Nasıl diyecekti ki, o (sas) da henüz bunları bilmiyordu.⁴ Elinde onu yönlendirecek bir kitap, bir belge, bir rehber yoktu. Ta ki Kur’an gelinceye kadar…

Kur’an ona bilmediklerini öğretti. Kur’an ona bir yol haritası çizdi, bir çıkış yolu gösterdi. Kur’an ona insanlara neleri, nasıl söylemesi gerektiğini öğretti. Böylece Hz. Peygamber (sas) aradığı doğru yolu bulmuş oldu.⁵ Böylece cevabını bulamadığı soruları cevaplanmış oldu. Artık kalbi ferahlamış, zihni aydınlanmıştı. İşte ancak ondan sonra Peygamberimiz (sas) sahaya indi, inebildi… Zira inmesi emredildi. Ona, “Kalk ve (insanları) uyar! Ve Rabbini yücelt!”⁶ denildi.

Bu arada bir insan olarak, Yaratıcının bir insanla nasıl iletişim kurduğunu merak edebiliriz. Yani insana ilahi bir Kitab’ın nasıl geldiğini… Acaba Hz. Peygamber (sas), kendisine çok şeyler öğreten Kur’an’ı nasıl almıştı?

2. Yüce Allah, Hz. Peygamber'le (sas) Diyaloğu Nasıl Başlattı?

Öncelikle bilelim ki insan, istemekle ya da çalışmakla Peygamber olamaz. Peygamberleri Yüce Allah seçmiştir. İnsanlar arasından da en bilgili, en güçlü ya da en zengin olanı tercih edilmiş değildir. Seçilenler, ahlakıyla ve örnek kişilikleriyle ön plana çıkan kimselerdir. Allah (cc) peygamberlere mesajlarını ise melek Cebrail (as) aracılığıyla iletmiştir. Her topluma, onların içinden seçtiği birini peygamber olarak görevlendirmiştir. Bu peygamberlerden bazılarına kitap da vermiştir. Fakat zamanla kitapların insanlar tarafından tam olarak korunamaması ya da değiştirilmesi üzerine Allah (cc) yeni kitaplar göndermiştir. İşte bu kitapların en sonuncusu Kur’an-ı Kerim’dir.

Bilindiği gibi Hz. Peygamber (sas) otuz beş yaşlarından sonra Hira Mağarası'na gitmeye başladı. Orada yalnız kalıp derin düşüncelere dalıyordu. Kim bilir, belki de Allah’ı, kâinatı, kendisini ve hayatı düşünüyordu. Bilerek, tanıyarak, anlayarak inanmak istiyordu. Hayatı inanarak ve anlamlandırarak yaşamayı arzu ediyordu. Ama cevapsız soruları çoktu… Yüce Allah bizi ve kâinatı niçin yarattı? Herhangi bir sorumluluğumuz var mı? Bu hayatı nasıl yaşamalıyız?

Hz. Muhammed (sas), aslında kalbini daraltan soru ve sorunların peşindeydi. Çok zeki bir insan olmasına rağmen aradığı cevapları, çözümleri bir türlü bulamamıştı. İnsanların elindeki kutsal kitapları okuyup yazan biri de değildi.⁷ Onun, Allah tarafından kendisine Peygamberlik görevi ya da bir kitap verilir diye bir beklentisi de yoktu.⁸

Hz. Peygamber (sas) kırk yaşına yaklaştığında ilginç şeyler olmaya başlamıştı. Gördüğü rüyalar, aynen çıkıyordu. Bir müddet sonra yolda hangi taşın hangi ağacın yanından geçse kendisine, Sana selam olsun ey Allah’ın elçisi dediklerini duyuyordu. Hz. Peygamber (sas), sağına soluna, önüne arkasına bakıyor fakat ağaçlardan, taşlardan başka bir şey göremiyordu.⁹ Görünen o ki tüm bunlar, Hz. Peygamber'i (sas) zor bir göreve hazırlıyordu.

Günler, aylar akıp giderken bir gece beklenmedik bir şey oldu. Kırk yaşındaydı. Ve Hira Mağarası'nda yalnızdı. Birden bir varlık karşısına çıktı. Bir melek… Hayatında ilk defa görmüştü onu. Hz. Peygamber (sas) çok korkmuştu. Titriyordu. Nasıl korkmasın ki, sonuçta o da bir insandı. Gecenin karanlığında, dağ başında bir mağarada yalnız başına… Ve beklemediği bir anda karşısına daha önce hiç görmediği bir varlık çıkmıştı. Böyle bir durumda hangi insan benzer bir şaşkınlığı ya da korku hâlini yaşamaz ki?

Ansızın gelen bu misafir Yüce Allah’ın meleği Cebrail (as) idi. Hz. Peygamber'e (sas) Cenab-ı Allah’ın mesajını getirmişti. Aslında hayata dair sorularına cevaplar gelmişti. Bundan sonra da gelecekti... Melek, sadece dünya hayatını değil, ölümü ve ölümden sonrasını da anlatacaktı ona.

Cebrail (as) ilk olarak ona, “Oku!” dedi. Korku içindeki Hz. Peygamber (sas), “Ben okuma bilmem.” dedi. Melek onu kucakladı ve gücü kuvveti kesilinceye kadar sıkıp bıraktı. Muhtemeldir ki onun sakinleşmesini istiyordu. Sonra tekrar “Oku!” dedi. Henüz neyle karşılaştığını bilmeyen Hz. Peygamber (sas), yine aynı cevabı verdi: “Ben okuma bilmem.” Bu olay üç kez tekrar etti. Sonunda biraz kendine gelen Hz. Peygamber (sas), “Ne okuyayım?” diye sordu. İşte o zaman Cebrail (as), kalbi ferahlatan, yolu aydınlatan ilk mesajları öğretti:

“Yaratan Rabbinin adıyla oku! O, insanı bir aşılanmış yumurtadan (embriyodan) yarattı. Oku! İnsana kalemi (ilim öğrenmeyi) ve bilmediklerini öğreten Rabbin, en büyük ikram sahibidir.”¹⁰

Hz. Peygamber (sas), yaşanan bu olaylardan sonra hızlıca evine döndü. O (sas), başına kötü şeylerin gelmesinden korkuyordu. Aklına bir şey olmasından ya da görünmeyen bazı varlıkların ona musallatından... Biraz dinlendikten sonra başından geçenleri hayat arkadaşı, eşi ve en büyük destekçisi Hz. Hatice’ye anlattı. Hayatın her anında eşine destek olan Hz. Hatice, yine onun yanındaydı. Onu teselli etti. Hz. Peygamber'in (sas) güzel ahlakından bahsederek, Yüce Allah’ın onu asla kötü bir duruma düşürmeyeceğini söyledi.¹¹ Onun bu tahmini doğru çıkmıştı. Çünkü daha sonra gelen ayetler de, Hz. Muhammed'in (sas) yüce bir ahlak üzere olduğuna vurgu yapmıştı. Yüce Allah’ın lütfuyla da korkulan olmamıştı.¹²

Hz. Hatice, Peygamberimize (sas) bir de yol gösterdi. Başından geçenleri, din konularında bilgi sahibi olan akrabası Varaka’ya anlatmasını istedi. Onun bilgi ve tecrübesine başvurdular. Onun söylediğine göre de, Hira Mağarası'nda Hz. Peygamber'e (sas) gelen varlık, Yüce Allah’ın seçtiği peygamberlere gönderdiği vahiy meleği idi. Yani Cebrail (as)… Ona bildirilenler de Cenab-ı Allah’ın mesajları yani Kur’an idi. Hz. Muhammed (sas) ise, ancak daha sonra gelecek ayetlerle bu durumu tam olarak kavramış olacaktı.

Bu noktada insan düşünmeden edemiyor. İlk olarak niçin bu ayetler? Bunlar, arayışta olan Hz. Peygamber'e (sas) neler öğretmişti? Gelen ilk ayetler acaba hangi sorulara cevap olmuştu? Ona hayata dair neler öğretmişti?

3. Kur’an-ı Kerim İlk Olarak Neyi Öğretmiştir?

Yüce Allah buyuruyor ki:
“Yaratan Rabbinin adıyla oku!”¹³

Kur’an, Hz. Peygamber'e (sas) ilk olarak bir “hayat felsefesi” vermiştir. Ona, bir bakış açısı sunmuştur. İlk mesajlar ona, Yaratıcıyı hatırlatmış, kâinata ve hayata nasıl bakması gerektiğini öğretmiştir. Böylece insanlık unuttuğu bir değeri yeniden kazanmış oldu. Bundan sonra artık gördüğümüz hiçbir şey anlamsız olmayacaktı.

Öncelikle bilelim ki Kur’an’ın ilk emri zannedildiği gibi sadece “Oku!” değildir. Nedir peki? Yaratan Rabbinin adıyla oku!’dur. Çünkü sadece “oku!”, hedefi olmayan dolayısıyla da herkesin kendine göre bir amaç belirlediği bir okuma tarzıdır. Böyle bir okumayı ise, inanan inanmayan herkes yapabilir. Zaten yapıyor da. Okunan şey ise, hayatın kendisi ve tüm varlık… Kimi bu okumayı şöhret için, kimi güç elde etmek için yapar. Kimi zenginlik için, kimileri ise başka bir gaye için… İnsanlar bakış açılarına göre varlığa ve hayata bir anlam yükler.

Alak suresinin ilk ayetleri, insana farklı bir bakış açısı sunmuştur. İlk gelen Kur’an ayetlerinden anlıyoruz ki insan, hayatı ve de her şeyi, yaratan Rabbi adına okumalı. O’nun adına düşünmeli, anlamalı, yaşamalı, çalışmalı, üretmeli… Ama hepsi Rabbi adına ve Rabbi için olmalı. Çünkü insan, Rabbinin bir eseridir. Bu yüzden yaptığı her eylem de kendisini yaratan Rabbi adına olmalıdır. Çünkü varlığı O’na bağımlıdır. Dolayısıyla da tüm mutluluğu O’nun rızasındadır. İnsanın kodları ona göre yazılmıştır. Gönlü ancak Rabbiyle huzura erer.¹⁴

Peki, bahsedilen “okuma” ne demektir, nasıl olacaktır?

Yüce Allah, ilk emriyle insana âdeta, “Ey İnsan! Sen okumalısın. Hem de Rabbin adına okumalısın. Rabbin için… Rabbinin rızasını kazanmak için… Sen bunu yapmakla sorumlusun.” demiştir. Aslında görünen o ki Yüce Allah, “Yaratan Rabbinin adıyla oku!” diyerek, bizlere “Besmele” ile bir hayat yaşamayı tavsiye etmiştir. Her günümüz, her işimiz Allah’ın adıyla, Allah için, Allah’ın yardımıyla olmalıdır. Hani Hz. Peygamber (sas); “Allah’ın adıyla yani ‘Besmele’yle başlanmayan her söz ve iş bereketsizdir, verimsizdir.”¹⁵ diyor ya. İşte aynen öyle… Kur’an, ilk olarak bizlere besmeleyi yani hayata Allah’ın adıyla bakmayı öğretmiştir.

Her işimize besmele ile başlayarak, işlerimizin O’nun rızasına uygun olmasına çalışmalıyız. Yüce Allah’ın yardımı olmadan hiçbir işimizin kolay olmadığını bilip Besmele’yle O’ndan yardım dilemeliyiz. Fakat bunu sadece abdest almak, namaz kılmak, Kur’an okumak gibi dinî işler için düşünmeyelim. Yemek yerken, yazı yazarken, ders çalışırken, sınava girerken de besmele çekmeliyiz. Yani hayatın her anında ve her alanında… Besmele çekip işlerimizde sadece Yüce Allah’ın rızasını kazanmayı arzulamalıyız. İşte hayatı Rabbimizin adıyla okumak bu olsa gerek.

Öte yandan “Besmele” ile her yaptığımız işi ibadete dönüştürmüş oluruz. Onunla Rabbimize şükrümüzü, bağlılığımızı göstermiş oluruz. Yine besmele ile başlayarak yapacağımız işlerimizi Rabbimiz için yapmaya başladığımızı belirtip O’nun yardımını da istemiş oluruz. Şayet bizler her işimize besmeleyle başlıyorsak, Cenab-ı Allah’ın, “Yaratan Rabbinin adıyla oku!” emrini anlamışız demektir.¹⁶ Böylelikle de Kur’an’ın sunduğu bakış açısını kazanmışızdır.

Besmele, bir Müslümanın hayata, varlığa, eşyaya bakışını ifade eder. Yani onun dünya görüşünü, hayat felsefesini… Yüce Allah ilk emriyle Hz. Peygamber'e (sas), sen artık hayatı, varlığı, ölümü, dünyayı, yaratılışı yani her şeyi, Yaratan Rabbinin adıyla oku, yap, düşün, incele, anla, yaşa demiştir. Bu emirler, bizim için de ilktir ve kalıcıdır.

İnen ilk ayet bağlamında şöyle bir soru da akla gelebilir: İnsan neyi, nasıl, hangi bilgi ve araçlarla okuyacaktır? Hz. Peygamber'in (sas) Cebrail'e (as) söylediği, “Ben okuma bilmem” sözü, bir yönüyle bunu ifade eder. Hemen belirtelim ki ilk ayetler, bizlere bu sorunun da cevabını verir. Bilindiği gibi ayetlerde “Yaratan Rabbin” denilirken, yaratılmış varlıklara bir işaret vardır. Yani her baktığımız varlığın bir yaratıcısının olduğunu, dolayısıyla her varlıkta Yüce Allah’ı görebilmeyi salık verir.

Cenab-ı Allah daha sonra da insanın bir “embriyodan” yaratılmasından bahseder. Bununla bizlerden, kendi varlığımız üzerinde düşünmemizi ister. Kendi bedenimizi ve ruhumuzu okumalı, anlamalıyız. Çünkü kendini bilen Rabbini bilir. Bu okumayı ise, Allah’ın bizlere öğrettiği kalemle yani ürettiğimiz ilimle yapmalıyız. Aklın ve tecrübenin alanı dışında kalan konularda ise Kur’an-ı Kerim bize yardımcı olur.

Bir insanın doğru adrese gidebilmesi için öncelikle rehberinin doğru ve yanılmaz olması gerekir. Kur’an’ı yanılmaz bir rehber kılan ise, onun, her şeyi bilen Yüce Allah’ın bir sözü olmasıdır. Peki, indiği dönemde insanlar Kur’an’ın Allah’ın bir sözü olduğunu nasıl anlamışlardır? Aralarından çıkan bir insanın söylediklerini nasıl Allah’ın sözleri olarak kabul edebilmişlerdir? Onun, Hz. Muhammed'in (sas) sözü olmadığını nereden anlamışlar? Tabii bu soruların cevapları bizler için de oldukça önemlidir.

4. Kur’an’ın, Allah’ın Sözü Olduğunu Nasıl Anlarız?

Herhangi bir insan çıkıp, “Ben Allah’tan mesajlar alıyorum. Ben peygamber oldum. Benim söylediklerime uyun.”, diyebilir. Öyle ki tarihte de birçok kişi, peygamber olmadıkları hâlde bu tür iddialarda bulunmuştur. Aslında Hz. Muhammed de peygamberliğini ilan ederken benzer sözler söylemiştir. Peki, çevresindekiler Hz. Muhammed'in (sas) bu sözlerine nasıl inandılar? Onun söylediklerinin Allah’tan geldiğine nasıl ikna oldular?

Kur’an’ın Allah sözü olduğunun en büyük delillerinden biri, hayatında hiç yalan söylemeyen bir insan tarafından bildirilmesidir.

İnsanların, Hz. Peygamber'in (sas) sözlerine inanmasındaki en büyük etken, onun, hiç yalan söylemeyen, güvenilir bir insan olmasıdır. Çünkü insanlar daha peygamber olmadan önce ona “el-Emîn” yani “Güvenilir” demişlerdi.¹⁷ Zira o, insanlara hiç yalan söylememişti. Onları hiç aldatmamıştı. Bu yüzden de onun verdiği her kararı gönül rahatlığıyla kabul etmişlerdi. Örneğin Kâbe’nin onarımı sırasında Hacerülesved taşının yerine konulması problem olmuştu. Her kabile en doğru olanın bu taşı kendisinin yerine koyması olduğunu iddia etmişti. Aralarında büyük tartışmalar yaşanması üzerine, Kâbe’ye ilk giren kişiyi hakem yapmayı kararlaştırdılar. Tam o sırada Hz. Peygamber (sas) çıkageldi. Oradakiler çok sevindi, çünkü herkes, onun en doğru kararı vereceğine inanıyordu. Onun adil bir karar vereceğinden hiç kimsenin şüphesi yoktu. Ve öyle de oldu…18

Hatırladığımız bir başka olay ise, Hz. Muhammed'i (sas) inkâr edenlerin bile onun hiç yalan söylemediğini itiraf ettiklerini gösterir. Hz. Peygamber (sas), İslam’a davete önce yakınlarından başlamıştı. Bir defasında kendi akrabalarını toplayıp onlara, “Şu dağın ardında bir düşman var ve size saldıracak desem bana inanır mısınız?” dedi. Orada bulunan herkes, inanırız çünkü senden bugüne kadar hiç yalan söz duymadık, demişlerdi. Bunun üzerine onlara kendisinin Allah’ın peygamberi olduğunu söyledi ve çeşitli uyarılarda bulundu.¹⁹ Buna rağmen akrabalarından kimileri iman etti kimileri inkâr…

Zikredilen olaylar göstermektedir ki Hz. Peygamber (sas), insanları hiç aldatmamış, güvenlerini sarsacak hiç bir davranışta bulunmamıştır. Onlara hiçbir konuda yalan söylememiştir. Şimdi düşünelim: İnsanlara dahi yalan söylemeyen biri, çıkıp da Allah adına yalan söyleyebilir mi? Beni Allah gönderdi diyebilir mi? Mümkün değil.

İşte onun böyle bir ahlaka sahip olması sebebiyle, birçok insan hiç tereddüt etmeden ona iman etmiştir. Hz. Hatice, Hz. Ebû Bekir, Hz. Ali, Hz. Zeyd gibi ilk inananlar, hiçbir mucize istemeksizin ona inandılar. Sadece onun sözüne güvendiler. Kur’an’ın Allah’tan olduğuna inandılar. Çünkü onun her sözü gibi, “Ben, Allah’ın peygamberiyim.” sözü de doğruydu.

Kur’an-ı Kerim, kendisine insan sözü diyenlere meydan okumuştur.

Öte yandan Kur’an, kendisinin insan sözü olduğunu söyleyen inkârcılara meydan okumuştur. Onlara, şayet sizler Kur’an’ı, Hz. Muhammed’in uydurduğunu düşünüyorsanız, hadi bir benzerini de siz getirin, demiştir. Kur’an’ın bir insan sözü olduğunu söylüyorsanız, sizler de insansınız, hep birlikte toplanın ve onun bir benzerini yazın. Olmadı on sure benzerini yazın. Onu da yapamazsanız bir sure benzerini... Ancak onlar Kur’an’ın bu meydan okumasına hiçbir zaman cevap veremediler.²⁰

Oysa Kur’an’ın indiği dönemde Araplar, şiir ve edebiyatta çok iyiydiler. Bununla da övünüyorlardı. Çok ünlü şairleri vardı. Söyledikleri şiirlerden mükemmel olarak gördükleri bazılarını Kâbe’nin duvarına asarlardı. Fakat hiçbiri bu meydan okumaya cevap veremedi. Daha sonra da kimse veremedi, veremeyecek de.²¹ Bu da gösteriyor ki Kur’an, bir insan sözü değildir. Çünkü o, bir insanın söyleyebileceği bir söz değildir. O, sadece ve sadece Yüce Allah’ın sözüdür.

Kur’an-ı Kerim, zaman zaman Hz. Peygamber’i (sas) de uyarır!!!

Kur’an’ın, Hz. Peygamber'i (sas) bazı söz ve davranışlarından dolayı zaman zaman uyardığını görüyoruz. Örneğin o, ileri gelen kâfirlerle ilgilenirken yanına gelen âmâ (kör) bir Müslümana ilgisiz davrandığı için uyarılmıştır.²² Yine Tebük Seferi'ne katılmamak için bahane üretenlere izin verdiği için kendisine, “Allah seni affetsin… onlara niçin izin verdin.”²³ denilmiştir. Kendisini peygamber ilan etmeye çalışan bir insan bunu yapar mı? Kendi kendini eleştirir mi? Kendi itibarına zarar verecek bir şey yapar mı? Elbette hayır.

Kur’an-ı Kerim, gelecekten haber verir.

Kur’an-ı Kerim, zaman zaman henüz daha gerçekleşmemiş bazı olayları da haber vermiştir. Örneğin, mağlup olan Rumların yakın bir gelecekte yeni bir savaşta İranlıları yeneceğini söylemiştir. Ve öyle de olmuştur. Birkaç sene sonra gerçekleşecek bir olayı bir insanın bilebilmesi mümkün değildir. Tüm bunlar, Kur’an’ın Hz. Peygamber'in (sas) sözü olmadığını gösterir. Hatta bir insan sözü… Okuma yazma bilmeyen birinden de böyle bir şey beklenemezdi. Zaten daha önce hiç böyle bir şey de yapmamıştı.

Hz. Peygamber'in (sas) günlerce vahiy beklediği oldu.

Öte yandan bazen öyle anlar olmuş ki, vahiy gelsin diye âdeta Hz. Peygamber'in (sas) gözü yollarda kalmıştır. Fakat Cebrail (as) bir türlü gelmemiştir. Örneğin eşi Hz. Aişe’ye çok kötü bir iftira (İfk Hadisesi)²⁴ atıldığında günlerce sıkıntı yaşamış, bir türlü olayı çözememişti. Şayet Kur’an, Hz. Peygamber'in (sas) kendi sözleri olsaydı, hemen bir şeyler söyleyip eşini temize çıkarırdı. Öyle olmadığı için bekledi, bekledi... Ta ki günler sonra vahiy geldi, olay aydınlandı. Hz. Peygamber (sas) de ancak o zaman rahatlayabildi.

Kur’an-ı Kerim diğer kutsal kitaplardan kopyalanmış bir kitap da değildir.

Batılı bazı araştırmacıların iddia ettiği gibi Kur’an, İncil ve Tevrat gibi önceki kutsal kitaplardan yazılmış da değildir. Evet, Kur’an, İncil ve Tevrat’takilere benzer bilgiler içerir. Ancak Kur’an’da diğer kitaplarda olmayan farklı bilgiler vardır. Ayrıca Tevrat ve İncil’de peygamberlere yakışmayacak bazı anlatımlar bulunur. Kur’an ise, bu tür şeylere asla yer vermemiştir.

Kur’an, diğer kitaplardaki bilgilerin doğrularını anlatır, yanlışlarını da düzeltir. Çünkü diğer kitaplara insan eli değdiği için orijinallikleri kaybolmuştur. Bunun yanında onlarda olmayan ilave bazı bilgiler de vermiştir. Tüm bunlar, Kur’an’ın onların bir kopyası değil, onların da aslını içeren orijinal kutsal bir kitap olduğunu gösterir.

Öte yandan Kur’an’ın, Allah’ın bir sözü olduğunun farklı bir delili olarak, onun mucizevi başarılarını gösterebiliriz. Kur’an, Hz. Muhammed'in (sas) daha önce hiç aklına getirmediği hatta hiç cesaret edemediği şeyleri başarmasını sağlamıştır. Yani çölden çıkan bir insanın yapamayacağı şeyleri… Peki, nedir bu mucizevi dediğimiz başarılar?

5. Kur’an-ı Kerim’in Hz. Muhammed'le (sas) Gerçekleştirdiği Mucize

Hz. Muhammed (sas), atası Hz. İbrahim’in ifadesiyle, “ekin bitmez bir vadide”²⁵ yetişmiştir. Arabistan çölünün orta yerinde… Mekke’de… Öyle ki bu bölge, dönemin büyük devletleri yani süper güçleri tarafından dikkate bile alınmamıştır. Çünkü Mekke’nin ne bağı bahçesi vardı ne de bir zenginliği. Bu yüzden hiçbir zaman bu bölgeyi işgal etmeye gerek görmemişlerdir.

Mekkeliler, bu çöl şartlarında geçimlerini sağlamak için ticaret yapıyorlardı.²⁶ Bu toplumun bir ferdi olan Hz. Peygamber (sas) de ticaretle geçimini sağlamıştı. Ancak ne zaman ki Kur’an geldi, onun için işler bir anda değişti. Hayat başka bir yöne akmaya başladı artık. Yeni bir ufka doğru…

Kur’an-ı Kerim, Hz. Muhammed'e (sas) yeni bir görev yüklemişti. O, kendisine verilen Yüce Allah’ın mesajlarını insanlara ulaştıracaktı. Fakat sadece kendi çevresine değil. Hatta sadece Araplara da değil. Bütün insanlara... Ulaşabildiği bütün insanlara… Yani Hz. Peygamber (sas), çölün ortasından çıkıp bütün dünyaya yeni bir düzen sunacaktı.

Kur’an-ı Kerim önce Hz. Muhammed'in (sas) sorularına cevap verdi. Onun kalbini ferahlattı. Önce o huzura kavuştu. Sonra hanımı, hizmetçisi, amcasının oğlu, arkadaşları… İnananlar halkası her geçen gün biraz daha genişledi. Mekke’de engellendi, Tâif kabul etmedi, Medine’ye geçti. Kur’an, Medine’yi bir kardeşlik şehri yaptı. Orada, adaletten ayrılmayan, kardeşini kendisine tercih eden bir toplum inşa etti. Yüce ahlak üzere bir toplum…

Kur’an’ın, iman edenlere gösterdiği hedef çok daha büyüktü. Onlar, Kur’an’ın mesajlarını tüm Arabistan’a hatta tüm dünyaya götüreceklerdi. Yeryüzüne adalet hâkim olacak; haksızlığın, hukuksuzluğun, ahlaksızlığın ve zulmün kökü kazınacaktı. Günden güne geniş bir coğrafyaya yayıldı mesaj. Ulaşılan tüm insanlara, imparatorlara hak ve adalet götürüldü. Fars İmparatorluğu teslim oldu. Mısır, İslam ülkesi oldu. Bizans zulmü, İstanbul surlarının içine çekilmek zorunda kaldı.

Çölden çıkan bir mesaj, kısa sürede süper güç denilen devletleri teslim almıştı. İnsanlar onun yüce değerlerine hayranlık duyuyorlardı. Akın akın bu mesaja boyun eğiyorlardı. Çok kısa bir sürede geniş bir coğrafyada zulüm kalkmış, yerine adalet hâkim olmuştu. Tüm bunları başaran, yalnızca çölden çıkan bir insan değildi. Olamazdı. Bu başarı, onun taşıdığı mesajın bir eseriydi. Yani Kur’an’ın…

Yine Kur’an, çölde medeniyetten uzak ve her türlü vahşeti normal kabul eden insanlardan, yeryüzüne ahlak ve adalet dağıtan rehber bir topluluk ortaya çıkarmıştır. İşte Kur’an’ın gerçekleştirdiği en büyük mucize. Kısa sürede yeni bir dünya, yeni bir medeniyet kurmuştu. Bu yüzden başka delil aramaksızın, “Kur’an, Yüce Allah’ın bir sözüdür.” diyebiliriz.

Aslında Kur’an-ı Kerim, kıyamete kadar insanları hak ve adalete çağırmaya devam edecektir. Bugün de çağırıyor. Yarın da çağıracak. Kur’an, tıpkı elçisi gibi her dönem ve her yerde yüce ahlaka sahip bir toplum kurmayı hedefliyor. Ancak bilelim ki Kur’an, bunu, kendisine inananların eliyle, onların çabalarıyla gerçekleştirecektir. Yani bizlerin eliyle... O zaman öncelikle bizler onu okumalı, anlamalı ve yaşamalıyız. Önce bizler onun mesajlarını öğrenmeliyiz. Önce bizler onun istediği ahlaklı şahsiyetler olmalıyız. O zaman tekrar düşünelim! Kur’an-ı Kerim bizlere neler öğretiyor?

6. Kur’an Bize Ne Anlatıyor, Ne Öğretiyor?

Önce bir yanlışı düzeltelim. Kur’an’da zannedildiği gibi 6666 ayet yoktur. Her surenin ayet sayısını alt alta yazıp topladığımızda sayının 6236 olduğunu görürüz. Peki, bu kadar ayette Allah Teâlâ bizlere neler anlatmıştır? Neler öğretmiştir? Tabii bu sorunun cevabını ancak Kur’an-ı Kerim’i açıp okuyarak öğrenebiliriz.

Her şeyden önce Kur’an bizlere bir “bakış açısı”, bir “hayat felsefesi” kazandırır. Dünya hayatının bizim için ne anlam ifade ettiğini öğretir. Yine bu hayatı niçin ve nasıl yaşamamız gerektiğini bildirir. Bu yönüyle Kur’an, zihnimizi kurcalayan tüm sorulara cevaplar vermiştir. O, tıpkı Hz. Peygamber (sas) gibi bizlerin de sırtındaki yükü alıp, gönlümüzü ferahlatır.²⁷

Kur’an’ın ilk hedefi, güzel ahlaklı bireyler ve toplumlar inşa etmektir.²⁸ Hz. Peygamber (sas) bunu, “Ben güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim.”²⁹ diyerek ifade etmiştir. Kur’an’ı ilk olarak bir ahlaka dönüştüren ise Peygamberimiz (sas) olmuştur. Bir gün, eşi Hz. Aişe’ye, “Onun ahlakı nasıldır?” diye sorulmuştu. Bunun üzerine eşi, “Siz hiç Kur’an okumuyor musunuz? Onun ahlakı Kur’an’dır.”³⁰ diye cevap vermiştir. O (sas), dinin yaşanması konusunda en güzel örnek³¹ olmuştur. Öyle ki Kur’an onun sözlerine, davranışlarına, duygularına sinmiştir. Hz. Muhammed (sas), âdeta canlı bir Kur’an olmuştur.

Kur’an-ı Kerim zannedildiği gibi sadece namaz, oruç, hac, zekât gibi ibadet bilgileriyle dolu bir kitap değildir. Kur’an, bizim, Yüce Allah’a ve aynı zamanda insanlara karşı görevlerimizi bildirir. Hatta diğer varlıklara karşı olan görevlerimizi de… Kısacası Kur’an hayatımızın her tarafına dokunmaktadır. Örneğin Kur’an;

Alışveriş yaparken aldatmamayı, dürüst olmayı,

Birbirimizin arkasından konuşmamayı,

Kendi aleyhimize olsa bile doğru söylemeyi,

Zayıf kimselere, yetimlere ve ihtiyaç sahiplerine yardım etmeyi,

Birbirimizle alay etmemeyi,

Kötülüklere, haksızlıklara engel olmayı,

İnsanlara iyiliği, hakkı ve adaleti tavsiye etmeyi,

Ana babamıza saygılı davranmayı, yaşlılıklarında onlara kol kanat germeyi,

Akrabalarımızı, komşularımızı gözetmeyi,

Bizi kötü yollara sürükleyecek olanları dost edinmemeyi,

Düşmanımıza karşı bile adaletli olmayı,

Helal kazanç peşinde koşmayı, temiz şeylerden yemeyi,

Araları bozulan kardeşlerimizi, arkadaşlarımızı barıştırmayı,

Vaktimizi boşa geçirmemeyi, sürekli hayır peşinde koşmayı,

Emanete asla ihanet etmemeyi ve daha nice ahlaki ilkeleri öğretir.

Yine Kur’an, kendimizin ve yakınlarımızın aleyhine dahi olsa her zaman adaleti gözetmemizi istemiştir.³² Bunun için de bizlere hakkı ve hukuku öğretmiştir. Önceki milletlerin başlarına gelenleri anlatarak, haksızlık ve adaletsizliğin getireceği felaketler konusunda bizleri uyarmıştır.

Kur’an-ı Kerim, zaman zaman çocukların dahi anlayacağı sadelikte bir üslupla bizlere iyiyi kötüyü, doğruyu yanlışı, helali haramı anlatmıştır. Yine Kur’an, Yüce Allah’ın mesajlarına uymamanın getireceği kötü sonuçları da bizlere hatırlatmıştır.

Kur’an-ı Kerim bizlere aklımızla bilemeyeceğimiz ahireti, cenneti, cehennemi, hesabı, kitabı vs. de öğretmiştir. Onu okuyan bir insan hem dünyaya hem de ahirete dair çok şeyler öğrenir. Kur’an-ı Kerim, her insana durumuna ve bilgi birikimine göre mutlaka bir şeyler anlatır, öğretir ve yol gösterir. İnsan onunla hayata başka bir gözle bakmaya başlar. Fakat bu noktada insanın zihnine şöyle bir soru takılabilir: Kur’an-ı Kerim, Arapça bir kitap. Ben böyle bir kitabı nasıl anlayabilirim? Ya da anlayabilir miyim?

7. Bizler Kur’an’ı Anlayabilir miyiz?

Kur’an-ı Kerim, bir hayat rehberi ya da günümüz ifadesiyle bir yaşam koçudur. Öyleyse Kur’an’dan faydalanabilmek için, “Onu nasıl anlayabilirim?”, sorusu üzerine düşünmeliyiz. Kur’an sadece bir sevap kazandırma makinesi değildir. Yani biraz okuyup sevap kazanalım, günahlarımız affedilsin diye inmemiştir. Elbette Kur’an okumak sevaptır. Ama Kur’an’ın bizlerden beklediği asıl şey, hayata onun gösterdiği yerden bakmayı başarabilmektir.

Bu arada çevremizde sık sık; Sizler Kur’an’ı anlayamazsınız. Onu sadece ilim adamları anlayabilir. Siz sadece okuyup sevap kazanmaya bakın. Onu başkaları sizlere açıklasın, gibi sözler duyarız. Oysa Kur’an, herhangi bir özel gruba inmiş bir kitap değildir. Aksine herkes okuyup, anlasın diye gelmiştir. Peki, gerçekten de bizler Kur’an’ı anlayabilir miyiz?

Öncelikle, “Biz Kur’an’ı anlayamayız.” düşüncesini aklımızdan çıkarmalıyız. Şayet okuma yazma bilmeyen ilk muhataplar Kur’an’ı anlamışsa, bizler de çok daha rahat anlayabiliriz. Çünkü Yüce Allah, “Şüphesiz biz, Kur’an’ı, düşünüp ibret alınması için kolaylaştırdık. Var mı düşünüp ibret alan?”³³ buyurmuştur. Kur’an, kolay ve anlaşılır bir kitaptır. Fakat bununla birlikte bizim önümüzde ciddi bir engel vardır: Kur’an-ı Kerim, Arapça bir kitap ve bizler Arapça bilmiyoruz. O zaman ne yapmalıyız? Bizim Kur’an’ı anlamamız nasıl mümkün olur?

Önce işin zor ama en doğru yöntemini söyleyelim: Arapça öğrenmek… Çünkü Cenab-ı Allah’ın sözlerini anlamanın en iyi yolu onu kendi dilinde okumaktır. Fakat herkesin Arapça öğrenmesi de mümkün değildir. Ya da ileri düzeyde bir Arapça… O takdirde ne yapmalıyız? Bu noktada aklımızdan silmemiz gereken bir yanlış daha var: Tercüme ve tefsirlerden Kur’an anlaşılmaz!!! Oysa bilmeliyiz ki, bugün Araplar da Kur’an’ı anlamak için tefsir okuyorlar. Çünkü Kur’an ayetlerinin ne zaman, hangi olaylar üzerine indiğini ancak tefsirlerden öğrenebiliriz. Bu yüzden Türkçe’ye tercüme edilmiş ya da Türkçe yazılmış tefsirleri okuyarak genel anlamda Kur’an’ı anlayabiliriz.

Öte yandan hiç kimse, Kur’an’ı bütün incelikleriyle anladığını iddia edemez. Aslında gerekmiyor da… Bizler Kur’an’ın verdiği bakış açısına sahip olalım yeter. Zaten bir insanın herhangi bir alanda her şeyi bilmeye gücü yetmez. Bazı şeyleri okusak da anlamayabiliriz. Bu tür durumlarda da gidip daha iyi bilen bir kişiye sorabiliriz. Çünkü ilim ortak malımızdır. Herkes, birbirinin ilmine muhtaçtır. Bu yüzden bilmediklerimizi bilen kimselere sorup öğrenebiliriz.

Ayrıca Kur’an’ı doğru anlamak istiyorsak Peygamberimizin (sas), sahâbenin hayatlarını iyi bilmeliyiz. Çünkü Hz. Peygamber (sas) ve sahâbe Kur’an’ın nasıl yaşanacağını bizlere göstermişlerdir. Hatta şunu söyleyelim, Kur’an’ı doğru anlayabilmek için indiği dönemdeki inkârcıların dahi hayatlarını, inançlarını, örflerini, âdetlerini, hukuklarını vs. bilmemiz gerekir.

Tüm bu bilgilerimiz yanında Yüce Allah, Kur’an’ı anlayabilmemiz için bizlere bir okuma şekli tavsiye etmiştir: Tertîl… Peki, ne demek “tertîl” ile Kur’an okumak?

8. Kur’an-ı Kerim’i Nasıl Okursak Anlayabiliriz?

Yüce Allah buyuruyor ki:
“(Ey Muhammed!)… Kur’an’ı tertîl ile oku.” 34

Kur’an okumak, Allah ile konuşmak, O’nun sözlerini tekrar etmek demektir. Çünkü Kur’an, bizlere Allah’ın bir mesajıdır. Bugün telefonumuza gelen her bir mesaja anında göz atıyorsak, Yaratıcımızın bizlere gönderdiği mesajlar için acaba ne yapmalıyız? Hiç düşündük mü?

Elbette öncelikle Rabbimizin mesajını okumalıyız. Ardından da bizlere ne dediğini anlamaya çalışmalıyız. Öyle ki onu dikkatli ve düşüne düşüne okumalıyız. Hatta bir kez daha bir kez daha, defalarca okumalıyız. Zira anlamak bazen bir kez okumakla gerçekleşmeyebilir. Kur’an’ı her okuyuş bizlere yeni anlamlar, yeni ufuklar açar. Allah (cc), daha vahyin ilk yıllarında Hz. Peygamber'e (sas) Kur’an’ı tertîl ile okumasını emretmiştir. Anlaşılan o ki tertîl, bizim için de geçerli olan bir okuma yöntemidir. Öyleyse ne demektir bu tertîl ile okumak?

Tertîl, Kur’an’ı, her harfinin hakkını vererek, anlamak için ayetlerin manalarını düşünerek okumak demektir.³⁵ Yani ayetlerdeki mesajları anlaya anlaya, hissede hissede okumaktır. Öte yandan tertîl ile okuma, aynı zamanda tavsiye edilen hususları hayatta uygulamak anlamına gelir.³⁶ Bu yüzden Kur’an’ı anlamadan çokça okumaktansa, anlayarak az fakat sürekli okumayı tercih ederiz.

Hz. Peygamber (sas) de Kur’an okurken ayetler üzerinde düşünmeyi tavsiye etmiştir. Onun manalarını kalplerimizde hissetmemizi istemiştir.³⁷ Zaten böyle bir okumanın hızlı olması düşünülemez.

Düşünelim! Bizler, anlamaya çalıştığımız bir ders kitabını gerekirse defalarca okuruz. Ya da bir meslek sahibi olabilmek için gireceğimiz bir sınavın kitabını birçok kez bitiririz. Okurken, daha iyi anlayabilmek için bazı yerlerin altını çizeriz. Hatta yetmez, bazı yerleri de gidip hocalarımıza sorarız. Kur’an ise, böylesi bir okumadan daha fazlasını hak eden bir kitaptır. Çünkü o hayati bir sınavın yani hayat sınavının kitabıdır. Zira ahiretteki sınavın soruları Kur’an’dan sorulacaktır.³⁸

Hepimiz bu kitapta bize bildirilenlerden sorguya çekileceğiz. Peygamberler bile…39 Ve Kur’an’dan öğreniyoruz ki Yüce Allah, verdiği her nimetin hesabını soracaktır.⁴⁰ Hayat, işte o sınavı başardığımızda ancak çok güzel olabilir.

Dünyadaki sınavlarda başarılı olmak için nasıl kitaplara çalışıyorsak, aynı şekilde ahiretteki sınav için de Kur’an’a çalışacağız. Aslında zor değil. Altı yüz sayfa civarında bir kitap. Dönüp dönüp tekrar okuyabileceğimiz bir kitap. Hatta hafızların yaptığı gibi baştan sona ezberleyebileceğimiz bir kitap. Bu ise sadece biraz istek ve gayret ister.

Kur’an’ı anlayalım diye nice kitaplar yazıldı. Nice tefsirler Türkçe’ye tercüme edildi. Yani anlayamam diye bir bahanemiz olamaz. Çünkü Kur’an’ı, meal ve tefsirlerden okuduğumuzda da büyük oranda anlarız. Ve de bizlere bir bakış açısı kazandırır. Onunla Rabbimizi ve hayatı tanımış oluruz. Ancak her kitapta olduğu gibi Kur’an’da da tam olarak anlayamayacağımız yerler olacaktır. Onları da Kur’an hakkında bilgi sahibi olanlara soracağız. Özellikle de samimiyetine inandığımız, Kur’an’ı yaşayan insanlara…

Unutmayalım ki, Kur’an’ı anlamanın birinci yolu onu okumaktan geçer. Bir kitabı okumadan nasıl anlayabiliriz ki… Öte yandan Kur’an herhangi bir kitap değildir. Öyle ki Yüce Allah onu okumayı da bir ibadet saymıştır. Ama gerçek bir okuma tertîl ile yani düşüne düşüne, anlaya anlaya ve hissede hissede olmalıdır. Ayrıca Kur’an bir hayat kitabı olduğundan, onun mesajlarını hayatımıza aktarmaya çalışmalıyız. Zaten yaşarsak onu anlamış sayılırız. Anladıklarımızı yaşadıkça da anlayamadıklarımızı öğrenmenin yolu açılır. Yoksa okumalarımızın bir hikâye, bir masal veya bir ders kitabı okumaktan farkı kalmaz.

Tertîl ile okuma bizlere çok şeyler kazandıracaktır. Aksi ise çok şeyler kaybettirir. Hatta iflas etmemize neden olur. Hem bu dünyada hem de ahirette… Peki, o zaman Kur’an bize ne kazandırır, ne kaybettirir? Bir de bunu düşünelim.

9. Kur’an Okumak Bizlere Ne Kazandırır? Okumamak Ne Kaybettirir?

Yüce Allah buyuruyor ki:
“Ey insanlar! İşte size Rabbinizden bir öğüt, kalplere bir şifâ ve inananlar için yol gösterici bir rehber ve rahmet (olan Kur’an) geldi.”⁴¹

Kur’an-ı Kerim, Hz. Peygamber'in (sas) gönlünü ferahlattı. Onu tüm manevi sıkıntılarından kurtardı. Onun yaratılışa dair sorularını cevapladı. Ona hayata yönelik farklı bir bakış açısı kazandırdı. Kur’an’la birlikte hayat onun için bambaşka bir hâl almıştı. Hemen ifade edelim ki Kur’an tüm bunları her insanda gerçekleştirebilir. Çünkü Kur’an sadece ona gönderilmedi. O, tüm insanlara gönderilmiş bir kitaptır. Fakat Kur’an’ın hedeflerini gerçekleştirebilmesi, bizim onunla tanışabilmemize, konuşabilmemize bağlıdır. Onun bize ne dediğine kulak vermemize... Ve ne dediğini anlamamıza…

Aslında Kur’an’a verilen bazı isimler, onun bizlere neler kazandıracağına dair önemli ip uçları verir. Bu açıdan baktığımızda Kur’an bizim için;

Hayatta hep doğru rotada kalmamızı sağlayan bir rehber yani Hidayet olur.⁴²

İçinden çıkamadığımız cehalet karanlıklarını aydınlatan bir Nur olur.⁴³

Hakkı batıldan, doğruyu yanlıştan, iyiyi kötüden, adaleti zulümden ayırmamızı sağlayan bir Furkân olur.⁴⁴

Hayatımıza canlılık veren, bizi uykudan uyandıran bir Ruh olur.⁴⁵

Yüce Allah’ın merhametini, affını getiren bir Rahmet olur.⁴⁶

Sürekli Allah’ı hatırlatan, O’nu unutmamıza engel olan bir Zikir olur.⁴⁷

Kalbimizi ve zihnimizi her türlü sorudan, sorundan, sıkıntıdan, hastalıktan kurtaran bir Şifa olur.⁴⁸ Hatta bedenlerimize Şifa olur.⁴⁹

Öte yandan Hz. Peygamber (sas) de Kur’an’a kulak veren kimseler için bazı müjdeler vermiştir. Kur’an’ı okuyup anlayanlar;

Cenab-ı Allah katında insanların en hayırlısı olurlar.⁵⁰

Yüce Allah böyle insanları ve onların oluşturduğu toplumu yüceltir.⁵¹

İmrenilecek bir kimse olurlar.⁵² 

Etraflarına güzellikler yayarlar.⁵³

Kıyamette kurtuluşa ererler.⁵⁴

Cennette dereceleri yükselir.⁵⁵ 

Kur’an’dan uzaklaşanların ise vay hâline! Onu terk edenlerin vay hâline!

Hayatında ona yer vermeyenlerin vay hâline! Vah onlara! Vah ki ne vah! Çünkü onlar yukarıda zikrettiğimiz bütün kazançlardan mahrum kalırlar. Üstelik bir de Kur’an’ın haber verdiğine göre onlar için, hem dünyada hem de ahirette sıkıntılı bir hayat vardır.⁵⁶ Şeytan onların peşini asla bırakmaz. Artık doğruyu yanlışı ayırt edemez hâle gelirler.⁵⁷ Sonuç onlar için büyük bir hüsran olur.

Unutmayalım ki, Kur’an’la dost olan, Allah ile dost olmuştur. Dostu Allah olanın da hem bu dünyada hem de ahirette işleri kolay olur. Sonu iyi olur, güzel olur.

10. İslam’ı Anlamak İçin Sadece Kur’an Yeter mi?

Günümüzde televizyonlarda, sosyal medyada sık sık şöyle bir söylemle karşılaşabiliyoruz: “Kur’an bize yeter. Peygamberin (sas) sözlerine ne gerek var. Önceki âlimlerin bilgisine de ihtiyacımız yoktur. Hatta bizler bugünkü bilgimizle Kur’an’ı geçmiş âlimlerden daha da iyi anlayabiliriz.” Acaba durum gerçekten böyle mi? Peygamberin (sas) hadisleri, âlimlerin görüşleri olmadan Kur’an’ı ne kadar doğru anlayabiliriz?

Öncelikle ifade edelim ki Hz. Peygamber’in görevi, sadece Allah’tan aldığı mesajları insanlara iletmek değildir. Yani onun görevi, postacılık değil. Yüce Allah, peygamberine mesajları iletmek yanında ona, ayetlerini söz ve davranışlarıyla açıklama görevi de vermiştir. Çünkü tecrübemizle biliyoruz ki ders kitaplarımız dâhil her kitap az çok açıklanmaya ihtiyaç duyar. Aynı şekilde Kur’an da…

Kur’an’ın indiği dönemde kimi sahâbîler bazı ayetleri iyi anlayamayınca gelip Peygamberimize (sas) sormuşlardır. Hatta bazen de yanlış anlamışlar. Bunun üzerine Hz. Peygamber (sas) onlara açıklamalarda bulunmuştur. Aynı şekilde Kur’an’ı anlamaya çalışırken bizlerin de Hz. Peygamber'in (sas) söz ve davranışlarına ihtiyacımız vardır.

Kur’an-ı Kerim’in, her şeyi bütün detaylarıyla açıkladığını söyleyemeyiz. Kur’an birçok probleme genel hatlarıyla değinmiş, temel ilkeler ortaya koymuştur. Detaylı açıklamalar ve uygulamalar ise, Hz. Peygamber'e (sas) bırakılmıştır. Örneğin namazların kaç vakit kılınacağı, farzların kaç rekât olacağı, nasıl kılınacağı ve neler okunacağı gibi hususlar, Hz. Peygamber (sas) tarafından açıklanmıştır. Aynı şekilde zekât, oruç, hac ibadetleriyle ilgili detaylar da… Hz. Peygamber (sas) bütün bunları ve daha fazlasını bizlere öğretmiş, uygulamalarını göstermiştir. Kısacası Hz. Peygamber'in (sas) sözleri ve uygulamaları olmadan bizim Kur’an’ın hedeflediği yaşam tarzını tam olarak anlayıp yaşamamız mümkün görünmemektedir.

Öte yandan Kur’an’la ilgili bütün bilgileri bizlere önceki âlimler aktarmıştır. Onlar, aynı zamanda kendi dönemlerinde ortaya çıkan sorunlara ayetlerden cevaplar bulmaya çalışmışlardır. Böylece Kur’an’ın, hayatın her alanında uygulanması için çalışmışlardır. Onu öğrenmiş ve öğretmişlerdir. Bu yüzden onların ilmi ve tecrübesi de bizler için çok kıymetlidir. Onların mirasından da istifade etmeliyiz. Hatta bilinmelidir ki bugün, yeni diye ileri sürülen birçok fikir ve açıklama, aslında önceki âlimlerden birinin görüşünün yeniden dile getirilmesidir. Yoksa din konusunda yeni bir şey üretmiyoruz. Ancak dönemin ihtiyacına göre bazı yorumlar yapabiliriz. Bu ise, önceki yorumları reddetmeyi gerektirmez.

Bize düşen, Kur’an’ın tavsiyelerini yerine getirmek, günümüzde onu en iyi şekilde hayata aktarmaktır. Onun istediği gibi ahlaklı bireyler olup ahlaklı bir toplum oluşturmaya çalışmaktır.

Sonuç

Yüce Allah bizlere akıl gibi büyük bir nimet vermiştir. Onun bizlere ikinci büyük nimeti de Kur’an-ı Kerim olmuştur. Son ilahi kitap olan Kur’an, aklımızı doğru kullanmamıza yardımcı olur ve aklımızın yetmediği hususlarda bizlere rehberlik yapar. Merak ettiğimiz soruların cevabını verir.

Kur’an sayesinde bizler Yaratıcımızı Yani Yüce Allah’ı tanırız. Niçin yaratıldığımızı biliriz. Bizler, onunla hayatımızı nasıl yaşamamız gerektiğini öğreniriz. Bunun yanında Kur’an bizlere, ölümden sonrası hakkında da bilgiler verir: hesap, kitap, ödül, ceza, cennet, cehennem…

Kur’an, bizim, anne babamızla, akrabalarımızla, kardeşlerimizle, arkadaşlarımızla ilişkilerimize de değinir. Çeşitli tavsiyelerde bulunur. Düşmanımızla dahi nasıl geçineceğimizi anlatır. Kısacası içinde yaşadığımız çevreyle diyaloğumuzun nasıl olacağını öğretir bizlere.

Aslında bütün bunlardan öte Kur’an bizlere bir bakış açısı kazandırır. Yani balık vermekten öte balık tutmayı öğretir. Bunun için bizlere bir hayat felsefesi sunar. Ondan öğrendiğimiz bilgiler ve elde ettiğimiz bakış açısıyla tüm varlığı, Yaratan Rabbimizin adıyla okuruz. Her işimizi O’nun adıyla, O’nun rızasına uygun yapmaya çalışırız. Böyle olunca kitap okumak, ders çalışmak dahi farklı bir anlam kazanır, ibadete dönüşür. Kur’an’la dünyanın boş yere yaratılmadığını öğreniriz. Artık her şeyin yüce ve kutsal bir anlamı vardır bizim için. Yaşamanın, okulun, sınavların, öğrenmenin ve başarmanın…

Şunu bilelim ki Kur’an, bir din kültürü kitabı değildir. O, içinde sadece namaz, oruç, hac, zekât gibi ibadetlerin anlatıldığı bir ilmihal kitabı da değildir. Kur’an, bizim hayatımızın her alanına ve her anına dokunan bir kitaptır.

Evde, okulda, sınıfta, çarşıda, pazarda, iş yerinde, savaşta, barışta, ticarette… Kısacası Kur’an, hayatın her alanında bizlere yol gösteren bir kitaptır. Ona danışmadan yol yürümek, bizleri çıkmaz bir sokağa götürür. Bu yol, insanın önce hayallerini sonra ümitlerini bitirir. Sonunda can gider, hayat biter… Beden gider, ruh kalır… Mal gider, amel kalır… Her şey gider, hesap kalır… Ve şahit olarak Kur’an yeter!!!

Kaynakça

Ahmed Naîm, İslam Ahlakının Esasları, Notlar İlave Ederek Sadeleştiren: Recep Kılıç, TDV Yayınları, Ankara, 2010.

Buhârî, el-Câmiu’s-sahîh, thk. Muhibbiddin el-Hatîb ve Muhammed Fuâd Abdulbâki, el-Matbaatü’s-selefiyye, Kahire, 1400 h.

Ebû Yûsuf, Kitâbu’l-Âsâr. Tashih ve Ta’lik, Ebû’l-Vefâ el-Afgânî, Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, Beyrut, 1355/1936.

Elmalılı, Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, Eser, İstanbul, 3. Basım, 1979.

Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, Dâru’l-Fikr, Beyrut, 1981.

İbn Hişam, es-Sîretü’n-nebeviyye, thk. Ömer Abdüsselam Tedmurî, Dâru’l-kitâbi’l-Arabî, Beyrut, 3. Basım, 1990/1410.

İbn İshâk, Sîretü İbn-i İshâk, thk. Muhammed Hamidullah, Ma’hedü’d-dirâsât ve’l-tbhâs li’t-Ta’rîb, Mağrib, 1976.

Malik b. Enes, Muvatta, Müessesetü Zayed b. Sultan, Abu Dabi, 2004.

Muhammed Hamidullah, İslam Peygamberi, çev. Salih Tuğ, İrfan, İstanbul, 5. Basım, 1993/1414.

Müslim, el-Câmiu’s-sahîh, Daru ihyâi’t-türâsi’l-Arabî, Beyrut, ts.

Taberî, Câmiu’l-beyân an-te’vîli âyi’l-Kur’ân, thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî, Dâru hicr, Kahire, ts.

Tirmizî, Sünen, thk. A. Muhammed Şakir, Mektebetü ve Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî ve Evlâdihi, Mısır, 2. Basım, 1975.

1 Doç. Dr. Fatih TOK, ESOGÜ İlahiyat Fakültesi Tefsir Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi

2 Tirmizî, “Fezâilü’l-Kur’ân”, 18.

3 Zilzâl, 99/7-8.

4 Şûrâ, 42/52.

5 Duhâ, 93/7.

6 Müddessir, 74/2-3.

7 Ankebût, 29/48.

8 Kasas, 28/86.

9 İbn Hişâm, es-Sîretü’n-nebeviyye, 1/264; Hamidullah, İslam Peygamberi, 1/74.

10 Alak, 96/1-5.

11 Buhârî, “Bedu’l-Vahiy”, 1.

12 Kalem, 68/1-4.

13 Alak, 96/1.

14 Ra’d, 13/28.

15 Ahmed b. Hanbel, Müsned, 14/329.

16 Elmalılı, Hak Dini Kur’an Dili, 8/5946-5947.

17 İbn İshâk, Sîretü İbn-i İshâk, 88.

18 İbn Hişâm, es-Sîretü’n-nebeviyye, 1/218-224.

19 Taberî, Câmiu’l-beyân, 17/645-664.

20 Bakara, 2/23; Yûnus, 10/38; Hûd, 11/13; Tûr Sûresi 52/34.

21 Bakara, 2/23-24.

22 Abese, 80/1-10.

23 Tevbe, 9/43.

24 Nûr, 24/11-20.

25 İbrâhîm, 14/37.

26 Kureyş, 106/1-2.

27 İnşirâh, 94/1-4; Ra’d, 13/28.

28 Ahmed Naîm, İslam Ahlakının Esasları, 43.

29 Mâlik b. Enes, “Hüsnü’l-hulk”, 1/8.

30 Müslim, “Müsâfirin”, 139.

31 Ahzâb, 33/21.

32 Nisâ, 4/135.

33 Kamer, 54/17, 22, 32, 40.

34 Müzzemmil, 73/4.

35 Elmalılı, Hak Dini Kur’an Dili, 8/2427.

36 Taberî, Câmiu’l-beyân, 23/362-367; Râzî, Mefatîhu’l-gayb, 30/173-174.

37 Ebû Yûsuf, Kitâbu’l-Âsâr, 46.

38 Zuhruf, 43/43-44.

39 A’râf, 7/6.

40 Tekâsür, 102/8.

41 Yûnus, 10/57.

42 Bakara, 2/2, 97; Âl-i İmrân, 3/138; A’râf, 7/203.

43 Mâide, 5/15; A’râf, 7/157; Tegâbün, 64/8.

44 Bakara, 2/185; Âl-i İmrân, 3/4; Furkân, 25/1.

45 Şûrâ, 42/52.

46 Nahl, 16/89; İsrâ, 17/82; Yûsuf, 12/111.

47 Hicr, 15/6, 9; Nahl, 16/44; Yâsîn, 36/11.

48 Yûnus, 10/57; İsrâ, 17/82; Fussilet, 41/44.

49 Râzî, Mefatîhu’l-gayb, 1/182.

50 Tirmizî, “Fezâilü’l-Kur’ân”, 15.

51 Müslim, “Müsâfirîn”, 269.

52 Buhârî, “İlim” 15.

53 Tirmizî, “Fezâilü’l-Kur’ân”, 2.

54 Müslim, “Müsâfirîn”, 253.

55 Tirmizî, “Fezailü’l-Kur’ân”, 18.

56 Tâhâ, 20/124-126.

57 Zuhruf, 43/36-37.

PEYGAMBERİMİZ (SAS) VE BİZ¹

Giriş

“Ey İnsanlar! Size içinizden öyle bir elçi gelmiştir ki, (dünyada ve ahirette) sizin sıkıntıya uğramanız ona çok ağır gelir. O sizin üzerinize titreyip durmaktadır ve o, inananlara karşı sevgi, şefkat ve merhametle dopdoludur.”²

Peygamberimiz (sas)” deyince aslında içimizden birinden bahsederiz. En samimi olduğumuz, kendisini çok sevdiğimiz, ismini duyduğumuzda kalbimizde hissettiğimiz birinden. Geleneğimizden miras aldığımız bir duygudur bu. Çünkü ecdadımız da onun adının anılması, onun adının duyulması karşısında büyük bir coşkuya kapılıyordu. Peygamberimizin (sas) adını anmak bile onların içlerini titretiyor, ellerini kalplerinin üzerine bastırıp, âdeta yerinden çıkmasına mani olmaya çalışıyorlardı. Bununla birlikte gözlerinden de sevinç gözyaşları boşalıyor, büyük bir coşkuyla salavat getirmeye başlıyorlardı.

Peygamberimize (sas) olan sevgimizin yansıması olarak etrafımızda ne kadar çok Muhammed, Mustafa, Mehmet, Ahmet, Mahmut, Abdullah, Emine, Zeynep, Fatıma, Rukiye, Gülsüm, Hatice, Ayşe, İbrahim, Kasım, Hasan, Hüseyin vb. isimler var… Bilmiyorum bu isimler sizlere neler hatırlatıyor? Bunların her biri Peygamberimizin (sas) kendi adlarıyla eşinin, anne babasının, çocuklarının ve torunlarının adları… İçimizde bu isimlerin olmadığı bir aile var mı? Tabii ki yok dediğinizi duyar gibiyim. Hatta bu isimlerden çoğunun aynı ailede olduğunu görüyoruz.

Babamız İbrahim, annemiz Emine, abimiz Muhammed, Ahmet, Mehmet, ablamız Zeynep, Hatice, dayımız Hasan, Hüseyin şeklinde ailemizin, Peygamberimizin (sas) yakınlarının isimleriyle donatılmış olduğunu görürüz. Bizim için Peygamberimiz (sas) ve onunla ilgili olan her şey çok değerlidir. Bunu da en açık şekilde sevdiklerimize verdiğimiz isimlerle gösteririz. Bu isimlerle âdeta her an her baktığımız kişide Peygamberimizi (sas) ve onun yakınlarından birinin aziz hatırasını görürüz.

Kur’an-ı Kerim’de Peygamberimizin (sas) müminler için kendi canlarından öte bir değer taşıdığı hatırlatılmıştır. Çünkü bizi biz yapan, yani Müslüman olmamızı kendisine borçlu olduğumuz önderimiz ve rehberimiz odur. Ayet-i kerimenin anlamını okuyalım:

“Medine’deki ve çevresindeki diğer müminlere Peygamber’e arka çıkmamak, onun canından önce kendi canlarının peşine düşmek yaraşmaz.”³

Bu böyledir. Çünkü Peygamberimiz olmasa Medine’yi kim bilirdi? Medine’nin ne önemi olurdu? O (sas), insanlara Allah için, doğruluk için, hak için mücadele etmeyi, bu yolda fedakârlık yapmayı öğretmişti. Bu sayede onun yanında olmak çok değerli olmuştu. Çünkü onun yanında olmak hakkı desteklemek, haksızlıklara karşı durmak, hak yolunda olmak anlamına geliyordu. Aslında bugün de durum farklı değil. Onun ümmeti olmak kötülük ve zulümlerin ortadan kaldırılması uğruna sahip olduğumuz her şeyi vermeye hazır olmak demektir.

Peygamberimiz (sas) bize doğru, dürüst olmayı, hak yolunda her şeyini feda etmenin boş bir slogan olmadığını, bütün bunların olabilirliğini göstermiştir. O (sas) ve onun yolundan giden değerli arkadaşları, İslam dininin bir ütopya olmadığını ortaya koymuşlardır.

İşte bizim Müslüman olmamızı sağlayan da onların bu örnek yaşayışıdır. Bugün biz nasıl bir Müslüman olduğumuzu Sevgili Peygamberimizin (sas) yaşayışına ve onun ortaya koyduğu ilkelere ne kadar bağlı kaldığımıza bakarak ölçmeye çalışırız. O bizim en büyük ve en değerli öğretmenimizdir. Kur’an da bu konuda onu örnek almamız gerektiğini, onun bir öğretmen olarak gönderildiğini açıklamıştır.⁴

1. Peygamberimiz (sas) Bize Nasıl Bir Öğretmenlik Yapmıştır?

Peygamberimizin (sas) öğretme şekli sadece bilgileri anlatıp tekrarlatmak şeklinde değildir. Elbette bunu da yapmıştır. Ancak asıl öğretme yöntemi, öğretmek istediği konuyu bizzat uygulayarak öğretmesidir. Başka bir ifadeyle, Peygamberimizin (sas) öğretmek istediklerini onun yaşayışına bakarak öğrenebiliriz.

“Hocanın dediğini yap, gittiği yoldan gitme.” sözünü çok duymuşuzdur. Her birimiz bu sözü haklı çıkaracak birçok kişiyi örnek verebiliriz. Konuşmalarında bize rehberlik yapması beklenen bazı kişilerin doğru bilgileri anlattıkları hâlde, doğru davranmadıklarını hayretle görürüz. Mesela, sağlık konusunda insanları bilgilendirip de kendisi sağlık kurallarına uymayan bir doktor iyi bir örnek değildir. Aynı şekilde haktan hukuktan söz edip adalet konusunda hassasiyet göstermeyen bir hâkim ya da avukat da iyi bir örnek değildir. Benzer şekilde insanlara din ve ahlak konusunda öğütler verip kendi hayatında o öğütlerin izi bile görülmeyen bir din adamı da hiç şüphesiz iyi bir örnek değildir.

Kur’an’da Yahudiler, yapmadığını söyleyen, insanlara doğruları söyleyip kendileri yanlış yapanlara örnek verilerek eleştirilmiştir. Ayet-i kerimede onların bu hâli şöyle dile getirilmiştir:

“Siz Kitab’ı (Tevrat’ı) okuyup durduğunuz hâlde, başkalarına iyiliği emredip de kendinizi unutuyor musunuz? (Yaptığınızın çirkinliğini) anlamıyor musunuz?”⁵

Aslında Kur’an’da aynı uyarı daha sert bir şekilde bizlere de yapılmıştır. Burada da yapmadığı şeyleri söyleyip duranlar çok sert bir şekilde eleştirilmiştir. Allah bizlerden Peygamberimizin yaptığı gibi sözlerimizle davranışlarımızın uyumlu olmasını ister. Yapmadığımız, uygulamadığımız konularda konuşmak hiç de hoş görülmemiştir. Ayet bu durumu şöyle ifade eder:

“Ey inananlar! Yapmayacağınız şeyi niçin söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz, Allah katında büyük günahtır.”⁶

Ayetlerde dikkat çekildiği gibi insanın konuştukları ve yaptıklarının birbiriyle uyumlu olması önemli bir erdemdir. Yüce Allah da bizlere bunu emreder. Kur’an ve Peygamberimiz (sas) bize bunu öğretmiştir. Peygamberimizin (sas) hayatında ve şahsiyetinde hiç bir tutarsızlık görülmediği için, O (sas) bize en güzel örnek olarak sunulmuştur.

Peygamberimiz (sas), yapılmasını istediği her şeyi önce bizzat kendisi yaparak göstermiştir. Onun insanlara bir şeyi tebliğ etme, açıklama metodu; uygulamasını bizzat yaparak öğretmeye dayanıyordu. Peygamberimiz (sas), yapmadığı ve yaparak göstermediği bir şeyi Müslümanlardan istemezdi. Bundan dolayı da insanların böyle bir şey olamaz deme imkânı kalmıyordu. Çünkü önlerinde örnek almaları gereken insan olarak Peygamberimiz (sas) vardı. Onun uygulamaları da diğer Müslümanların onu takip etmesine ve aynı şekilde hareket etmelerine yetiyordu.

Burada örnek olarak bildiğimiz bir olayı hatırlayabiliriz. Peygamberimiz (sas), 1500 kadar Müslümanla birlikte umre yapmak için Medine’den Mekke’ye hareket etti. Bu sırada Mekkelilerle aralarında düşmanlık yani savaş hâli devam ediyordu. Ama Peygamberimiz buna rağmen Müslümanlara Mekke’ye girilip umre yapılacağını söylemişti. Müslümanlar büyük bir sevinçle Mekke’ye doğru hareket ettiler. Ancak Mekkeliler Müslümanların Kâbe’yi ziyaretine izin vermeyeceklerini söylediler. Günlerce süren görüşmelerden sonra bir anlaşma yapıldı. Mekke yakınlarındaki Hudeybiye’de yapılan anlaşmaya göre Müslümanların o yıl Mekke’ye girişlerine izin verilmeyecekti. Ama bir sonraki yıl girebileceklerdi. Böylece Peygamberimizin (sas) girişimiyle bir yıl sonra da olsa umre ziyaretinin yolu açılmış oldu. O yıl umre yapma hevesiyle gelen Müslümanlar umre yapmadan dönmek zorunda kaldıkları için çok üzüldüler. Peygamberimiz (sas) Müslümanlardan umre yapamasalar bile, sanki umre yapmış gibi yanlarında getirdikleri kurbanlıklarını Hudeybiye’de kesmelerini ve tıraş olmalarını istedi. Çünkü oraya geliş amaçları umre yapmaktı. Fakat Müslümanların bu emri yerine getirmediklerini görünce çok üzüldü. Eşi Ümmü Seleme kendisine üzüntüsünün sebebini sorunca Müslümanların kendisini dinlemediğini anlattı. Eşi Peygamberimize (sas) kendisinin kurbanını kesip tıraş olması durumunda diğer Müslümanların da aynı şekilde hareket edeceğini söyledi. Peygamberimiz (sas) de eşinin tavsiyesini kabul ederek kurbanını kesti ve tıraş oldu. Arkasından diğer Müslümanlar da aynı şekilde hareket ettiler.⁷

Bu olayda da görüldüğü gibi Müslümanlar en üzüntülü ve zor günlerinde bile Peygamberimizin (sas) yaptıklarını yapmak, onun kendilerine gösterdiği şekilde davranmak konusunda tereddüt etmemişlerdir. Peygamberimiz (sas) de insanlara öğretmek istediği konuları bizzat uygulayarak öğretmeye devam etmiştir.

2. Peygamberimizi (sas) Örnek Almak Cenab-ı Allah’ın Emridir

“Andolsun ki Allah’ın elçisinde sizin için, yani Allah’a ve ahiret gününe kavuşmayı ümit edenler ve O’nu çokça ananlar için güzel bir örnek vardır.”⁸

Kur’an-ı Kerim’deki bu ayet Peygamberimizin (sas) bizler için çok önemli ve vazgeçilmez bir örnek olduğunu hatırlatır. O, hayatının her anıyla bizlere örnek olmuştur. Yaptığı, yapmadığı, konuştuğu, sustuğu her şeyiyle, her hâliyle örnektir. Savaşıyla, barışıyla, baba, eş, dede, arkadaş, dost, düşman oluşuyla kısacası her hâliyle örnektir o.

Peygamberimiz (sas) davranışlarıyla insanın nasıl en iyi olabileceğini göstermiştir. Mesela, Mekke’nin fethinden sonra kendisine ve Müslümanlara her türlü kötülüğü yapanları affetmiştir. Onlardan intikam alma yoluna gitmemiştir. Müslümanlardan, eşlerine ve çocuklarına en iyi şekilde davranmalarını istemiştir. Kendisi de eşlerine ve çocuklarına en güzel şekilde davranmıştır. İnsanların eşlerini insan yerine koymadığı, hakaret etmekten, her türlü kötülüğü yapmaktan ve hatta bazen öldürmekten bile çekinmediği bir dönemde o, eşlerinin dertleriyle dertlenmiş, onları dinlemiş, her türlü sıkıntılarına yardımcı olmaya çalışmıştır. Eşlerinin kendisini üzmeleri karşısında da onlara kötü muamelede bulunmamıştır. Ailesiyle olduğu gibi diğer insanlarla da oldukça iyi ilişkiler kurmuştur.

Bir insan savaş esnasında en iyi nasıl olabilir? Peygamberimiz (sas) bu konuda bizlere çok önemli bir ders vermiştir. Savaşlarda sadece silahıyla bizi öldürmek için karşımıza çıkan kişilerle savaşmamız gerektiğini söylemiştir. O, bizlere savaş ortamında bile olsak kendimizi kontrol etmemizi ve ölçüyü kaçırmamamızı emretmiştir. Kendisi de bunu defalarca yaptığı gazvelerinde uygulamalı olarak en güzel şekilde göstermiştir. O, düşmanlarıyla da olsa anlaşma yapınca anlaşmaların gereğine tam olarak uymuştur. Hiçbir zaman keyfî hareket etmemiş, her zaman sözünün gereğini yerine getirmiştir.

Peygamberimizin (sas) güzel örnekliğini hayatın her alanında görmek mümkündür. Şimdi de Peygamberimizin (sas) bizlere öğrettiği, örnek olduğu bazı konuları hatırlayalım.

3. Peygamberimizi (sas) Nasıl Örnek Alabiliriz?

Peygamberimiz (sas) öncelikle bizlere sadece ve sadece Yüce Allah’a kulluk etmemizi emretmiştir. O (sas), yaratılmış hiçbir varlığın tapılmaya layık olmadığını bildirmiştir. Bizlere insanların aşağıladığı, zayıf, kimsesiz, çaresiz, kendini savunamayan kişilerin de Allah’ın yarattığı saygın insanlar olduklarını öğretmiştir. Kadınların, kölelerin, hayvanların, fakir ve zayıf kimselerin hatta tüm varlıkların haklarını hatırlatmıştır. O (sas), Yüce Allah’ın kulları olma açısından kimsenin kimseden üstün olmadığını bildirmiştir.

Peygamberimizin (sas) İslamiyet’i tebliğ ettiği dönemde birçok kişi, paraları ve adamlarına güvenerek hiçbir şekilde hak hukuk tanımıyorlardı. Onlar ticarette hile yapmaktan çekinmezler, kadınları, yetimleri, köleleri ve hayvanları bir eşya gibi görürlerdi. Güçlü olanlardan hesap soracak bir kurum ya da otorite yoktu. Bu toplumda ayrıca her türlü ahlaksızlık, iğrençlik ve kötülük bulunmaktaydı. İşte Peygamberimiz (sas) böyle bir ortamda hakkı, hukuku, ahlaklı olmayı, temizliği emretti. Her türlü haksızlığa, hukuksuzluğa, ahlaksızlığa karşı durdu ve mücadele etti. O, Cenab-ı Allah’ın yarattığı bütün varlıkların eşit olduklarını bildirdi.

Peygamberimiz (sas) on üç yıl Mekke’de, daha sonra on yıl da hicret ettiği Medine’de temiz, ahlaklı, haklarını, sınırlarını bilen ve kimseye haksızlık yapmayan, başkalarına iyilik yapmayı görev kabul eden bir toplum oluşturmaya çalıştı.

İşte Peygamberimiz Hz. Muhammed'i (sas) bizler için vazgeçilmez örnek hâline getiren husus, onun doğruluk, adalet, vefa, utanma (hayâ) ve edebin ne olduğunu göstermesidir. Yine güvenilirliği, cesareti, samimiyeti, sevgiyi, mertliği, cömertliği, iyi bir arkadaş, eş, çocuk ve baba olmayı öğreten mükemmel bir insan olmasıdır. O (sas) bizlere bütün bu güzellikleri hayatında yaşayarak örnek olmuştur. Bütün bu özelliklerinden dolayı da Allah Teâlâ, onun yüce bir ahlaka sahip olduğunu ifade etmiştir.⁹ Peygamberimiz (sas) de kendi misyonunu ifade etmek için, “Ben güzel ahlakı tamamlamak için gönderildim,”¹⁰ buyurmuştur.

Şimdi Peygamberimizin (sas) bizlere öğrettiği bazı tutum ve davranışları kısa kısa hatırlayalım.

3.1. Başkalarını Kendimiz Gibi Bilmeyi Öğretmiştir

“Bir mümin kendisi için istediğini
mümin kardeşi için de istemedikçe
gerçek anlamda mümin sayılmaz.” 11

Peygamberimiz (sas), gerçek anlamda mümin olmamızın, kendimiz için sevip istediğimiz bir şeyi diğer kardeşlerimiz ve insanlar için de sevip istemekle gerçekleşeceğini bildirmiştir. Bizler Peygamberimizin (sas) istediği gibi iyi bir mümin olmak için kendimize layık görmediğimiz her şeyi, başkaları için de kötü ve kabul edilemez görmeliyiz. Bu bizim mümin olmamız için en temel ilkedir. Bu prensiple Peygamberimiz (sas) aslında bizlere modern dönemlerde çok kullandığımız tabirle “empati” yapmayı öğretmiştir.

Kur’an-ı Kerim’de de beğenmediğimiz, değer vermediğimiz şeyleri başkalarına vermeye kalkışmanın doğru olmadığı bildirilmiştir.¹² Yani yapmamız gereken başkalarını da kendimiz gibi görüp onlara, kendimize layık gördüğümüz şekilde davranmaktır. Çünkü diğer insanlar da Yüce Allah’ın yarattığı kullar olarak en az bizim kadar değerlidir.

Peygamberimiz (sas) bizlerden günlük hayatta bu prensibi yaşatmamızı istemiştir. Mesela bir gence yaşlılara ikram etmenin gereğini anlatırken ona yaptığı iyiliğin karşılığını Yüce Allah’ın, bir gün yaşlanarak yardıma muhtaç hâle geldiğinde kendisine vereceğini bildirmiş, ona empatiyle hareket etmesi gerektiğini hatırlatmıştır.¹³

Peygamberimizden (sas) öğrendiğimiz üzere; yaşlı, düşkün, fakir, yoksul, çaresiz vb. bir kimseyle karşılaştığımızda, elimizden geldiği kadar kendimizi onun yerine koyarak bizim de onun gibi olabileceğimizi düşünerek hareket etmeliyiz. Peygamberimizi (sas) örnek almamız veya ona benzer bir hayat yaşamamız bunu gerektirir.

3.2. Doğruluğu, Dürüstlüğü, Güvenilirliği Tavsiye Etmiştir

“Müslüman, insanların elinden ve dilinden emin oldukları yani kendilerini güvende hissettikleri kimsedir.”¹⁴

Peygamberimizin (sas) bizlere öğrettiği en önemli ilkelerden biri belki de birincisi insanlara güven vermek yani dosdoğru bir insan olmaktır. O (sas), bizlerden elinden ve dilinden insanların emin olduğu, herhangi bir şekilde bir kötülük ve ihanet beklemediği bir kişi olmamızı istemiştir. O (sas), kendi davranış ve yaşayışıyla düşmanlarına bile güven vermiştir. Hiç kimse Peygamberimizden (sas) güven, doğruluk, ahde vefa dışında bir davranış beklememiştir. O (sas), dürüstlük konusunda hiçbir şekilde insanları hayal kırıklığına uğratmamıştır. Doğruluk ve dürüstlük, onun hayatının en temel prensibi olmuştur.

Bu konuda Peygamberimizin (sas) şu örnekliğini hatırlayalım: Peygamberimize (sas) en büyük düşmanlığı Mekkeli müşrikler yapmışlardı. Müslümanların Medine’ye hicreti onları panikletmiş ve Peygamberimizi (sas) öldürmeyi dahi planlamışlardı. Peygamberimize (sas) düşmanlıkta sınır tanımayan bu insanlar, o günlerde bile değerli eşyalarını Peygamberimize (sas) emanet etmeye devam etmişlerdir. Peygamberimiz (sas) de kendisini öldürmek isteyen bu kişilerin emanetlerini kendilerine tam olarak vermekten başka bir şey düşünmemiştir. Hicret ederken bu iş için Hz. Ali’yi görevlendirmiştir.¹⁵ Peygamberimiz (sas) yanındaki mallar düşmanlarına ait olsa da asla emanete ihanet etmeyi düşünmemiştir. Ona “Muhammedu’l-Emin (Güvenilir Muhammed)”¹⁶ denilmesi, elbette ki düşmanlarına bile verdiği bu güvenden dolayıdır. Sonuçta Peygamberimizden (sas) öğrenmemiz gereken kendisine tam olarak güvenilen kimseler olmamızdır. Çünkü o (sas), elimizden ve dilimizden başkalarının emin olduğu kimseler olmamızı istemiştir.¹⁷

Yine Peygamberimize (sas) Müslümanların günah işleyip işleyemeyeceğinin sorulduğu rivayet edilmiştir. Peygamberimiz (sas) Müslümanların da çeşitli hatalar yapabileceğini, günah işleyebileceğini söylemiştir. Ama ona “Müslüman yalan söyler mi?” denildiğinde, “Müslüman asla yalan söylemez.” demiştir.¹⁸ Aynı şekilde Kur’an-ı Kerim’de de Müslümanlara dosdoğru olmalarının emredildiğini görüyoruz.¹⁹

Sonuç olarak bizler, insanlara güven veren, kendisine güven duyulan kişiler olduğumuz zaman Peygamberimizi (sas) örnek almış oluruz.

3.3. İyilikleri Emretmeyi, Kötülüklere Karşı Çıkmayı Öğretmiştir

“Ey Müminler! Siz, insanlar için (örnek bir toplum olmak üzere tarih sahnesine) çıkarılmış en iyi, en hayırlı toplumsunuz. İyiliğe çağırır, iyiliği emreder, kötülüğe engel olur ve yasaklarsınız. Bütün kalbinizle Allah’a inanır ve güvenirsiniz.”²⁰

Peygamberimiz (sas), düşünce, söz ve davranışlarıyla her zaman iyiliklerin yanında kötülüklerin ise karşısında yer almıştır. Bu durum onun İslam öncesi hayatı için de geçerlidir. Peygamberimiz (sas), İslam öncesi günlerde Mekke’de ortaya çıkan her türlü haksızlık ve zulme karşı çıkmayı kendilerine görev kabul eden bir grup içinde yer almıştır. Cahiliye Dönemi’nde bir grup iyi insan bir araya gelerek oluşturduğu bu grup, ortaya çıkacak her türlü haksız, kanunsuz, zorbalıkla yapılan işe engel olmak için ellerinden geleni yapacaklarına söz vermişlerdi. “Hılfu’l-Fudûl” (Erdemliler Topluluğu)²¹ denilen bu oluşuma katılan Peygamberimiz (sas) ve arkadaşları, bazı güçlü kişilerin, hak hukuk tanımadan kendilerinde istedikleri her şeyi yapma hakkı görmelerine karşı durmaya çalışmışlardır. Bu da gösteriyor ki, bizler de nerede ve hangi toplumda, hangi çağda yaşarsak yaşayalım, hakkı ve hukuku savunmalı ve her türlü haksızlığa ve yanlışlığa karşı çıkmalıyız.

Peygamberimiz (sas) hayatı boyunca iyileri ve iyilikleri desteklemiş, kötüler ve kötülüklerle de mücadele etmiştir. Bizlere de karşılaştığımız kötülükleri değiştirmeyi, ortadan kaldırmayı emretmiştir. Eğer buna gücümüz yetmiyorsa, o zaman dilimizle yani konuşarak karşımızdaki kişileri kötülük yapmaktan vazgeçirmeye çalışmalıyız. Şayet bunu da yapamıyorsak, kötülük yapanlara gönlümüzde yer vermemeliyiz. Onların yaptıklarının yanlış olduğunun bilincinde olmalıyız. Kötülüklere karşı durmak için çareler üretmeye çalışmalıyız.²²

Özet olarak, Peygamberimizin (sas) bizden istediği Müslüman modelinin, “yapılan iyi işlere destek olmak, kötülüklere de seyirci kalmamak” olduğunu söyleyebiliriz. Cenab-ı Allah da ahirette bizlere, kötülükler karşısında ne yaptığımızı soracaktır. Yani bu aynı zamanda bir sorumluluktur.

Sonuçta Müslümanların diğer insanlardan en önemli farkı ve üstün yönü, iyiliği emretmeyi ve her türlü kötülüğe karşı durmayı görev bilmeleridir. Bunu yaptığımız takdirde Allah (cc) bizleri insanlar arasında seçkin bir konuma yükseltir.²³

3.4. İşleri Kolaylaştırıcı Olmayı, Zorlaştırıcı Olmamayı Emretmiştir

“Kolaylaştırınız, zorlaştırmayınız. İnsanlara müjdeli haberler veriniz, onları sevindirmeye çalışınız; nefret ettirmeyiniz, karamsarlık yaymayınız .”²⁴

Peygamberimizin (sas) bizlere tavsiye ettiği temel prensiplerden biri de her türlü iş ve eylemlerimizde, başkalarıyla olan ilişkilerimizde kolaylaştırıcı olmaktır. Peygamberimiz (sas) toplumsal hayatta, hayatın çok farklı alanlarıyla ilgili konularda haram olmamak şartıyla herkes için geçerli olabilecek kolay uygulamaları tercih etmiştir.²⁵ Yani o (sas), bir konuda farklı uygulamalar söz konusuysa, bunlar içinden kolay olanı tercih etmeyi ilke edinmiştir. Hatta kolaylaştırma ilkesi ibadetler için de geçerlidir. Mesela Peygamberimiz (sas) farz olan namazları cemaatle kılmış ve bütün Müslümanların da cemaate katılmalarını tavsiye etmiştir. Fakat bunun dışındaki nafile (sünnet) namazları insanların farz gibi kabul ederek kendilerine zorluk çıkaracakları endişesiyle evinde veya ayrı bir yerde kılmayı tercih etmiştir.²⁶

Peygamberimiz (sas), kendisi farzlar dışında da ibadetler, güzel ve faydalı işler yaptığı hâlde bunları Müslümanlara zorunlu tutmamıştır. Mesela bizlere sadaka ve zekât olarak belli, sınırlı bir mali yükümlülük yüklemişken, kendisi bütün malını bu yolda harcamış, maddi anlamda hiçbir miras bırakmamıştır.²⁷ Müslümanlara beş vakit farz namazı emretmiş, kendisi farzlar dışında çokça namaz kılmış, nafile ibadetler yapmıştır. Yine Müslümanlara Ramazan orucunu emretmiş, kendisi bunun dışında muhtelif günlerde oruç tutmayı âdet edinmiştir.²⁸ Sonuçta Peygamberimiz (sas) hayatın her alanında bizlere olabildiğince kolay yolu göstermiştir.

Peygamberimiz (sas) görev verdiği yöneticilere de, emirleri altında bulunan halka iyi davranmalarını, kolaylık göstermelerini, nefret ettirici davranışlardan kaçınmalarını, zorluk çıkarmaktan uzak durmalarını emretmiştir. Bu çerçevede görev verdiği yöneticilere, “Siz insanların işlerini yapma konusunda kolaylık göstermek için görevlendirildiniz, zorluk çıkarmak için değil.”²⁹ demiştir.

Peygamberimizin yumuşak, hoşgörülü tavrı Kur’an-ı Kerim’de de övgüyle anılmıştır. Kur’an-ı Kerim onun, insanlara karşı kaba ve sert biri olmadığını ifade etmiştir.³⁰ Peygamberimizin (sas) insan yetiştirmedeki başarısının temelinde de onun bu davranış tarzı bulunur. Bizim de yapmamız gereken elbette ki bu konularda onu örnek almaktır.

3.5. Ahde Vefayı / Sözünde Durmayı Öğretmiştir

“Yine o müminler, emanetlere ihanet etmezler, verdikleri sözlerin gereğini yerine getirirler ve ahde vefa gösterirler.”³¹

Ahde vefa, insanın sözünde durması, vaadini yerine getirmesidir. Yine vefa insanın borcunu zamanında ödemesi; arkadaş ve dostlarıyla sevgi ve dostluk bağını devam ettirmesi, kendisine yapılan iyilikleri unutmaması demektir. Bu güzel özellikleri taşıyan kimselere vefakâr ya da vefalı kişi denilir. Vefakârlığın zıddı ise nankörlüktür. Nankörlük, iyiliğin değerini bilmemek veya kendisine yapılan iyiliği unutmak, görmezden gelmektir.

Peygamberimiz (sas) kendisine yapılan iyilikleri hiçbir zaman unutmamış, yıllar geçse de bu iyilikleri en güzel şekilde takdir etmiştir. O, iyiliklere ve iyilere elinden geldiği kadar, hem sözleriyle hem de davranışlarıyla en güzel şekilde karşılık vermiştir. Hatta iyilik kendisine yapılmasa bile, onu yapan kişileri takdirle karşılamış ve ödüllendirmiştir.

Peygamberimizin (sas) vefakârlığının bir örneği olarak eşi Hz. Hatice’nin ölümünden sonra onun hatırasını yaşatmasını ve onu daima güzelliklerle anmasını zikredebiliriz. O (sas), eşi Hz. Hatice’nin ölümünden yıllar sonra ellerine geçen bir et için, “Hatice olsaydı mutlaka bu etten falan arkadaşına da verirdi.” diyerek o etten bir parçayı Hz. Hatice’nin eski bir arkadaşına göndermiştir.³² Yine hayatında hiç karşılaşmadığı, hiçbir iyiliğini de görmediği, cömertliği ile meşhur olmuş Hatim et-Tâî’nin kızı Seffâne Müslümanların eline esir düştüğünde o kıza, belki de babasının insanlara yaptığı iyilikler dolayısıyla daha çok ilgi göstermiştir.³³

Peygamberimizin (sas) vefakârlığının ifadesi olarak çok sayıda örnek olay zikredilebilir. Bunlardan biri de Mekke’de, Müslümanların ve ona destek olanların acımasızca cezalandırıldığı, üç yıl kadar süren boykot günleriyle ilgilidir. Bu günlerde bazı müşrikler insafa gelip, “bunlar bizim komşularımız, akrabalarımız” diyerek zor durumdaki komşularına yardımda bulunmuştur. O günlerin hatırına Peygamberimiz (sas) Bedir Gazvesi başlamadan önce Müslüman askerleri toplamış ve kendilerine zor günlerinde destek olan kişilerin adlarını söyleyerek onları öldürmemeye çalışmalarını istemiştir.³⁴ Böylece o, kendilerine karşı savaşa gelmiş olsalar bile, o kimselerin daha önce yaptıkları iyiliklerini unutmamış ve onlara merhametli davranmıştır. Hz. Peygamber (sas) bizlere de bu şekilde hareket etmemizi tavsiye etmiştir.

Sonuç olarak Peygamberimiz (sas) hayatı boyunca tam bir vefakârlık örneği sergilemiştir. Kur’an-ı Kerim’de de genel bir kural olarak “İyiliğin karşılığı ancak iyiliktir.”³⁵ buyurulmuştur. Aslında Peygamberimiz (sas) kendisine ya da diğer insanlara iyilik yapanlara iyilik yapmakla yetinmemiş, kendisine kötülük yapanlara da iyilik yapmıştır. O (sas), kendisinden sadece vefakârlık ve iyilik beklenen en güzel örnek olmuştur.

3.6. Bizlere Affedici Olmayı Tavsiye Etmiştir

“Cennete layık olan müminler, varlıkta ve darlıkta (zenginken ve fakirken) hayırlı işlerde infak ederler, öfkelerini yenerler ve insanları affedip bağışlarlar. Unutmayın ki, Allah böyle güzel işler yapanları sever.”³⁶

Peygamberimiz (sas) Mekke döneminde tebliğ görevini yerine getirirken müşrikler tarafından yapılan sözlü, fiilî ve psikolojik engellemelerle karşı karşıya kalmıştır. Peygamberimizle (sas) birlikte Müslümanlara da hakaret edilmiş ve saldırılarda bulunulmuştur. Hatta bazı Müslümanlar şehit edilmiştir. İşte bu saldırıların ileri boyutlara vardığı bir dönemde Müslümanlar önce Habeşistan’a daha sonra da Medine’ye hicret etmek zorunda kalmışlardır. Ancak müşriklerin düşmanlığı ve saldırıları Mekke’nin fethine kadar aralıksız devam etmiştir. Mekke’nin fethiyle birlikte Müslümanlara her türlü işkence ve baskıyı kendilerinin doğal hakkı olarak gören Mekkeliler Peygamberimizin(sas) eline düşmüşlerdir. İşte böyle bir ortamda Peygamberimiz (sas) en azılı düşmanlarını bile affetmiş³⁷ ve insanlara iyi bir insan ve kul olmaları için yeni bir fırsat vermiştir.

Öte yandan Kur’an-ı Kerim’de de Yüce Allah’ın affının sınırsız olduğu ifade edilmiştir.³⁸ Cenab-ı Allah, Peygamberimizden (sas) ve Müslümanlardan da affedici olmalarını istemiştir.³⁹ Peygamberimiz bu emri en mükemmel şekilde yerine getirmiştir. O (sas), kendisine karşı yapılan her türlü kötülüğü affetmiş, intikam alma yoluna gitmemiştir.

Burada affedilmeyi en çok hak eden kişilerin öncelikle ailemiz ve akrabalarımız olduğunu ifade edelim. Ailede huzur ve mutluluğun olması için hoşgörülü ve affedici olmak çok önemlidir. Peygamberimiz (sas) de zaman zaman eşleriyle aile içi ilişkilerde problemler yaşamıştır. Ancak o, bu sorunları daima affederek ve iyilikle aşmıştır.

Peygamberimiz (sas) eşlerine, çocuklarına ve arkadaşlarına karşı daima nazik, affedici ve bağışlayıcı olmuştur. Onun adı, kaba söz, dayak, hakaret gibi kelimelerle yan yana dahi anılmamıştır. O (sas) Müslümanlara, “Sizin en iyi ve hayırlı olanınız, ailesine karşı en iyi davrananınızdır.”⁴⁰ buyurmuştur.

Müslümanlar her işlerine “besmele” ile başlarlar. Bunun anlamı her işin başında Yüce Allah’ın sonsuz rahmet, merhamet ve bağışlamasını anmak ve istemektir. Kur’an-ı Kerim’de belirtildiğine göre, yarattığı varlıkları sevmesi, onlara karşı şefkatli ve merhametli olması, onları affetmesi, Cenab-ı Allah’ın temel vasıflarındandır.⁴¹ Yüce Allah’ın şirk dışında affetmeyeceği hiçbir günah yoktur.⁴² Allah (cc) bizi affetmek için bizden sadece hatalarımızı kabul edip, bir daha yapmamaya çalışmamızı yani tövbe etmemizi istemektedir.

Bizler günlük hayatta zaman zaman “affetmenin de bir sınırı var” deriz. Ancak, Peygamberimizin (sas) uygulamalarına bakınca bunun böyle olmadığını görürüz. Peygamberimiz (sas) hayatı boyunca kendisine her türlü kötülüğü yapan nice insanları affetmiştir. Aslında intikam almak için her türlü güce sahip olduğu hâlde intikam alma yoluna gitmemiştir.

Peygamberimizin (sas) en ağır suçları bile affettiğine bir örnek olarak İfk Hadisesi’ni yani eşi Hz. Aişe’ye iftira olayını hatırlayabiliriz.⁴³ Peygamberimizin (sas) eşine, bir gazve dönüşü esnasında iftira atılmış ve bu iftirayı bazı Müslümanlar da dillerine dolamışlardı. Hakkında hiçbir tanıklıkları olmadığı hâlde Hz. Aişe aleyhinde orada burada konuşmuşlar, iğrenç bir iftiranın yayılmasına sebebiyet vermişlerdi. Bu iftira olayı Cenab-ı Allah tarafından Nûr suresinde dile getirilerek Hz. Aişe’nin suçsuzluğu, masumiyeti anlatılmıştır. Hz. Aişe’nin babası Hz. Ebû Bekir’in daima iyilik yaptığı bir yakınının da bu iftirayı diline dolaması onu çok üzmüştü. Hz. Aişe’nin masumiyeti ortaya çıkınca, Hz. Ebû Bekir bu kişiye bir daha asla yardım etmeyeceğine yemin etmişti. Ancak Allah (cc), böyle büyük bir yanlış yapan, kızına, peygamber eşine iftira atan ve bunu dillerine dolayan kişilere yardımı kesmeyi uygun görmemiştir. Böylece Allah’ın her türlü günahı affettiği gibi bizim de çok affedici olmamız gerektiği hatırlatılmıştır.⁴⁴ Peygamberimiz (sas) de kendi eşine iftira atan ve bunu dillerine dolayan bu insanları affetmiş ve birlikte yaşamaya devam etmiştir.

3.7. Sabırlı, Kararlı ve Ümitvar Olmayı Öğretmiştir

“Ey iman edenler! Allah yolunda zorluklara ve sıkıntılara sabrediniz. Sabır konusunda yarışınız ve düşmanlarınıza karşı koymak için
gerekli hazırlıklarınızı yapınız. Allah’ın emir ve yasakları konusunda duyarlı ve bilinçli olunuz ki kurtuluşa erebilesiniz.”⁴⁵

Kur’an-ı Kerim’de anlatıldığına göre Hz. Yusuf (as), zorlu sınavlardan geçerek çok yüksek makamlara ulaşmıştır. O, kardeşlerinin ihanetine uğramıştır. Mısır’da köle olarak satılmış, yanlarında çalıştığı evin hanımının iftirasına uğramıştır. Tüm bunlar yetmiyormuş gibi bir de hapse atılmıştır. Hz. Yusuf, bütün bu çileleri çekmiş ama hiçbir zaman ümidini kaybetmemiştir. Sonunda ümit ve sabrının karşılığı olan mükâfatını almıştır. Allah Teâlâ Peygamberimizin (sas) en zor zamanında, çok zor günler yaşadığı bir dönemde Yusuf Peygamber'in kıssasını anlatmıştır. Böylece Peygamberimize (sas), hiçbir zaman ümidini yitirmemesi gerektiğini, çünkü Allah’ın sabredenleri ödüllendireceğini hatırlatmıştır. Yine Müslümanlara da içinde bulundukları sıkıntılara sabrederek ümitvar olmaları gerektiğini hatırlatmıştır. Peygamberimiz (sas) de hayatı boyunca bu ilke doğrultusunda yaşamış, hiçbir zaman ümidini yitirmemiş ve asla isyan etmemiştir.

Müslümanların Mekke’den Medine’ye hicret etmeleriyle de sıkıntılar, zorluklar bitmemiştir. Peygamberimizin (sas) on yıllık Medine döneminde Bedir, Uhud, Hendek ve Huneyn gibi çok zorlu savaşlar yaşamıştır. Bu savaşlarda Müslümanlar, genelde kendilerinden birkaç kat fazla, askerî teçhizat ve ekonomik yönden de kendilerinden daha güçlü düşmanla savaşmıştır. Mesela Müslümanlar Bedir Gazvesi'ne yaklaşık üç yüz on kişiyle gitmişlerdi. Bunların içerisinden bir kısmı da samimiyetsiz bir şekilde “Ne işimiz var burada?”, “Göz göre göre bizleri tehlikeye atıyorsunuz.”⁴⁶ diyerek savaştan memnun olmadıklarını ifade ediyorlardı. İşte Peygamberimiz (sas), etrafında bu şekilde moral bozucu insanlar olmasına rağmen hiçbir zaman ümidini yitirmeden yoluna devam etmiş ve yaklaşık 1.000 kişilik bir ordunun karşısına çıkmıştır. O (sas), hazırlıklarını yapıp Cenab-ı Allah’a dua ederek savaşa girmiş ve sonunda Allah’ın yardımıyla zafere ulaşmıştır.

Peygamberimizin (sas) Mekkelilerle bir sonraki savaşı olan Uhud Gazvesi'nde ise, Müslümanlar kendilerinden dört kat fazla olan düşmanla savaşmışlardır. Bu savaşta başlangıçta elde edilen zafer, okçuların yerini terk etmesiyle hezimete dönüşmüştür. Bu zor günde Peygamberimiz (sas) düşmanları tarafından kuşatılmış ama o düşmana karşı pes etmeden mücadeleye devam etmiştir. Bu savaşın sonunda, bir yanda yerlerini terk eden askerler, bir yanda Peygamber’in öldüğünü iddia edenler, bir yanda da yaralı ve şehitlerin olduğu bir manzara vardı. Peygamberimiz (sas) bu manzara karşısında yoluna devam etmiş, kimseyi hesaba çekmemiş, cezalandırmamıştı. Kur’an-ı Kerim’de Peygamberimizin (sas) buradaki tavrı Cenab-ı Allah tarafından övgü ile anlatılmıştır. Âl-i İmrân suresinde Uhud Savaşı'ndan bahsedildikten sonra Allah (cc), “Allah’ın rahmeti sayesinde sen onlara karşı yumuşak davrandın. Eğer kaba bir adam olsaydın, etrafından dağılır giderlerdi.”⁴⁷ buyurmuştur.

Alınan yenilgiden sonra ceza kesecek suçlu aramak yerine bundan ders çıkarmak, gelecekte bir daha böyle kötü duruma düşmemek için yapılması gerekenleri konuşmak daha önemli ve gerekliydi. Peygamberimiz (sas) de tam olarak bunu yapmış, kimseyi suçlamamış, bazı yanlışlar yapsalar da arkadaşlarına yumuşak davranmıştır. O (sas) her türlü zorluğu sabırla karşılamış, hiçbir zaman isyan etmemiştir. Peygamberimiz (sas), ortaya çıkan her türlü zorluğu aşmak için sabırla çareler aramıştır. Öte yandan Peygamberimiz (sas), büyük zorluklar var diye de yapılması gereken işlerinden asla vazgeçmemiştir.

3.8. Peygamberimiz (sas) Adaletli Olmayı Emretmiştir

“Ey iman edenler! Allah için dosdoğru, adaletli şahitler olun.
Sakın bir topluluğa olan öfkeniz sizin haksızlık yapmanıza yol açmasın.
Evet, daima adaletli olun...”⁴⁸

Adalet kelimesi genel anlamda insanların davranışlarında, kararlarında, hükümlerinde doğru ve hakka uygun davranması anlamına gelir. Kur’an-ı Kerim’de de Yüce Allah’ın, bütün kullarına karşı adaletli olduğu ve hiçbir kuluna haksızlık yapmayacağı belirtilir. Çünkü Cenab-ı Allah katında insanların hepsi O’nun eşit kullarıdır. Yüce Allah’ın, kulları arasında ayrımcılık yapması söz konusu değildir. Öte yandan Allah (cc), kullarına verdiği imkânlar ölçüsünde de sorumluluklar yüklemiştir. İnsanların ırkları, renkleri, yaşadıkları yer ve zaman ya da cinsiyetleri ne olursa olsun hepsi Yüce Allah’ın eşit kullarıdır.

Cenab-ı Allah bizlere insanlar arasında hükmederken ve toplumsal hayatta olabildiğince dürüst ve adaletli olmamızı emretmiştir. Allah katında insanların dereceleri, Cenab-ı Allah’ın emirlerine olan bağlılıklarında ortaya çıkar. Yani asıl belirleyici olan Yüce Allah’ın emri gereğince dürüst ve adaletli olmamız, işlerimizi yaparken gösterdiğimiz hassasiyettir. Kur’an-ı Kerim’de takva olarak ifade edilen bu durum, Yüce Allah’a karşı yükümlülüklerimizin temel ölçüsüdür. Bu bağlamda
Cenab-ı Allah şöyle buyurmaktadır:

“Ey İnsanlar! Biz sizi bir erkekle bir kadından (eşit bireyler olarak) yarattık. Birbirinizle tanışmanız, yardımlaşmanız için sizi milletlere ve kabilelere ayırdık. Fakat şunu unutmayın; Allah katında en üstün olanınız, en takvalı olanınız yani O’nun emir ve yasakları konusunda en dikkatli, en duyarlı, en bilinçli olanınızdır...”⁴⁹ İnsanın takva sahibi olabilmesi için her durumda hakka uygun ve adaletli davranması gerekmektedir.⁵⁰

Yüce Allah’tan aldıklarını bizlere tebliğ eden Hz. Peygamber (sas) de bizlere adaletli olmayı emretmiştir. Bundan da öte kendisi bu konuda en güzel örnek olmuştur. Kendisinden, hırsızlık yaptığı söylenen bir hanımın ailesinin gücünden ve zenginliğinden dolayı suçunun görmezden gelinmesi istenince buna çok üzülmüş hatta çok öfkelenmiştir. Böyle bir istekte bulunmanın Müslümanlara yakışmadığını ifade etmiştir. Ardından da yanlış iş yapan kişiye kendi çocuğu, öz kızı bile olsa adaletle davranarak hak ettiği cezayı vermekten çekinmeyeceğini ifade etmiştir.⁵¹

Hz. Peygamber (sas), ahirette, kendi çocukları da dâhil olmak üzere, herkesin ancak yaptığı iyiliklerle kurtulabileceğini belirtmiştir. Allah’ın herkese adaletli davranacağını, Peygamber'in yakını olsa bile kimseye ayrıcalıklı davranılmayacağını söylemiştir.

Bizler Peygamberimizi (sas) örnek alarak İslam ahlakı gereğince adaletli olmalı, her türlü aşırılıktan uzak ve dengeli bir hayat yaşamalıyız.

3.9. İşi Ehline Vermeyi Öğretmiştir

“Allah emanetleri; görev ve sorumlulukları ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletli davranmanızı emreder.”⁵²

Liyakat, bir göreve layık olma, işin gereklerini yapabilecek durumda olmayı ifade eder. Buna yeterlik ya da ehliyet de denilir. Özellikle toplum için, devlet için görev yapan kişilerin liyakat sahibi olmaları çok önemlidir. Toplumsal hayatta işlerin iyi gitmesi liyakat sahibi insanların uygun görevlere getirilmesiyle mümkündür. Gerçek anlamda başarı ancak bu şekilde sağlanacaktır.

Peygamberimiz (sas) Medine döneminde aynı zamanda bir devlet başkanı olarak görev yapmıştır. Bu dönem boyunca çeşitli yerlere komutanlar, vergi memurları, öğretmenler, elçiler göndermiştir. Bir iş için bir arkadaşını görevlendirirken onun en temel ölçütü, o kişinin verilen görevi yapabilecek kabiliyet, kapasite ve yeteneğe sahip olmasıdır. Bunun dışında görev verilen kişinin akraba olup olmaması, zengin ya da fakir olması, ileri gelenlerden biri olup olmaması görev vermesinde tercihini belirleyen bir etken olmamıştır. Çünkü onun temel ölçütü görev verilecek kişinin o işe uygun, liyakat sahibi biri olmasıdır. Hatta Müslüman olmasa bile işin ehli olan bir kişiye görev vermekten çekinmemiştir. Nitekim Peygamberimiz (sas) hicret esnasında, müşrik olduğu hâlde güvenilir ve yolları iyi bilen Abdullah b. Uraykıt isimli birini rehber olarak tutmuştur.⁵³

Peygamberimiz (sas), toplumun her kesiminden, çok farklı insana çeşitli görevler vermiştir. Mesela, eskiden köle olan Zeyd b. Harise ve oğlu Usame’yi Müslümanların en büyük ordularının başına komutan tayin etmiştir.⁵⁴ Yine gözleri görmeyen Abdullah b. Ümmi Mektum’u defalarca Medine’de yerine vekil yaparak mescitte namaz kıldırmakla görevlendirmiştir.⁵⁵

Peygamberimiz (sas), Müslüman olmadan önce İslam’a olan düşmanlıklarıyla tanınan Ebû Cehil’in oğlu İkrime’ye, Ebû Süfyan’a ve oğullarına, Halid b. Velid’e ve daha birçok kişiye Müslüman olmalarından hemen sonra çok önemli görevler vermiştir. Bu görevleri verirken onun için önemli olan, o kişilerin verilen işi yapabilecek özelliklere sahip olmaları yani liyakat sahibi olmalarıdır.

3.10. İstişareyle (Danışarak) Karar Vermeyi Öğretmiştir

“Onlar Rablerinin çağrısına uyarak namaz kılarlar, bütün işlerini aralarında istişare ederek yürütürler ve kendilerine verdiğimiz nimetlerden hayırlı işlerde harcarlar. Zulme uğradıkları zaman birbirlerine yardım ederler.”⁵⁶

İstişare kelimesi, görüş alışverişinde bulunma, danışma anlamına gelir. Bu kelimeyle daha çok yöneticilerin görev alanlarına giren çeşitli konularda ilgili kişilerle fikir alışverişinde bulunması, onların bilgi ve tecrübelerinden istifade etmesi kastedilir. Aslında istişare yoluyla idareciler bir anlamda idare edilenleri de yönetime katmış olmaktadır.

İstişare, Kur’an-ı Kerim’de Müslümanlara emredilen hususlardan biridir. Bir ayet-i kerimede doğrudan doğruya Peygamberimize (sas) Müslümanlarla istişare etmesi emredilmiştir.⁵⁷ Peygamberimiz (sas) hayatı boyunca bu emri en iyi şekilde yerine getirmiş ve bizlere istişare konusunda örnek olmuştur. O (sas), Yüce Allah tarafından seçilmiş, akıl ve muhakeme yönünden de en yetkin kişi olmasına rağmen yapacağı işleri istişare ile yapmıştır. Bir yönetici olarak arkadaşlarına en çok danışan kişinin Hz. Peygamber (sas) olduğu belirtilmiştir.⁵⁸

Peygamberimizin (sas) arkadaşları, çeşitli zamanlarda yaptığı bazı iş ve uygulamalar konusunda ona rahatlıkla “Ya Resûlallah, bu işi böyle yapmanız Allah’ın emri mi yoksa kendi kararınız mı?” diye sorarlardı. Peygamberimiz (sas) şayet o işi kendi görüşüne göre yaptığını ifade ederse, onlar konu hakkında daha uygun gördükleri kendi görüşlerini söylerdi. Peygamberimiz (sas), kim olursa olsun bu tür fikir açıklaması yapan kişileri mutlaka dinlemiş, gerekli gördüğü durumlarda da kendi kararından vazgeçmiştir. 59

Peygamberimiz (sas), Müslüman toplumu ilgilendiren kararları daima arkadaşları ile istişare ederek almıştır. Mesela Bedir, Uhud ve Hendek Savaşlarında ve daha birçok yerde arkadaşlarıyla istişarelerde bulunmuştur.⁶⁰ Hatta bazen hakkında belirli bir hüküm bulunmayan dinî konularda da istişare yapmıştır. Bu anlamda onun, insanların namaza hangi usulle çağrılacağı, yani ezan konusunda istişarede bulunduğunu görüyoruz.

Peygamberimiz (sas) bizlere yapacağımız işlerde o işi bilenlerle görüşerek, onların fikirlerini dinleyerek hareket etmemiz gerektiğini öğretmiştir. Zaten bir kimsenin başkasına değer vermesinin en önemli belirtilerinden biri, onun görüşlerini dinlemesi ve gerektiğinde kendi görüşünden vazgeçerek onun görüşlerini kabul edip ona göre hareket etmesidir. İşte Peygamberimiz (sas) de arkadaşlarına ve eşlerine çok değer vermiş, onlara danışmaktan, onların kendisine getirdikleri teklifleri kabul etmekten hiçbir şekilde rahatsızlık duymamıştır.

Sonuç

Peygamberimiz (sas), bizim kendisine benzemek istediğimiz en güzel örneğimizdir. O (sas), hayatın her alanında en doğru ilkeleri ortaya koymuştur. Bundan dolayı bizler Peygamberimizi (sas) baş tacı etmeli, en çok onu sevmeli ve en çok ona değer vermeliyiz. Bu sevginin bir gereği olarak da onun emir ve tavsiyelerine uymalıyız. Onun da kendisinden çok bizi yani ümmetini düşündüğünü ve bizler için dua ettiğini unutmamalıyız.

Peygamberimiz (sas) eşine, arkadaşına, çevresine son derece vefalı, herkese iyilik yapmayı ahlak edinmiş bir kimseydi. Kur’an-ı Kerim’in ifadesiyle o, Yüce Allah’a ve ahiret gününe inananlar için en güzel örnekti. Bizim de Allah’ın sevgisine ve bağışlamasına kavuşmamız için onun gibi ahlaklı ve iyiliklerle dolu bir hayat yaşamamız gerekir. Bu çerçevede son olarak Peygamberimizin (sas) bizlere öğrettiği bazı temel evrensel ilkeleri hatırlayalım:

Bizim dışımızdaki insanlar da insan olarak bizimle aynı haklara sahiptir.

Doğruluktan şaşmadan, güven veren, güven duyulan bir insan olarak yaşamayı temel ilke edinmeliyiz.

İyileri ve iyilikleri desteklemek, kötülükleri ise engellemek için çalışmalıyız.

İnsanların hayatını kolaylaştırmak için çalışmalı, zorlaştırmaktan kaçınmalıyız.

Peygamberimizin (sas) yolundan giden bir Müslüman olarak en temel görevlerimizden biri, verdiğimiz sözlere sadık kalmak, vefakâr olmaktır.

Allah’ın affedici olduğunu ve Peygamberimizin (sas) bu konudaki örnek davranışlarını hatırımızda tutarak, bizlere zor gelse de affedici olmaya çalışmalıyız.

Peygamberimizin (sas) öğrettiği şekilde, hayatta her türlü zorluğa sabırla karşı durmalı, daima ümitvar olmalı ve hiçbir zaman Allah’ın rahmetinden ümit kesmemeliyiz.

Peygamberimizin (sas) bize öğrettiği şekilde adaletten, haktan hukuktan sapmadan yaşayan insanlar olmalıyız.

Bizler işimizin ehli olmalı ve idareci olduğumuz zaman da liyakatli kişilere görev vermeliyiz.

İşlerimizi danışarak yapmalı, başkalarının görüşlerine değer vermeliyiz.

Peygamberimizin (sas) örneklik gösterdiği bütün bu ilkeler, onu örnek alan ya da alması gereken bizler için tek kurtuluş yoludur.

Kaynakça

Kur’an-ı Kerim.

Belazurî, Ahmed b. Yahyâ b. Câbir, Kitâbu Cümel min Ensabi’l-Eşrâf, tahk. Süheyl Zekkar, Riyâd Ziriklî, Dâru’l-Fikr, Beyrut 1996.

Âdem Apak, Siyer-i Nebî, Ensar Neşriyat, 2. Basım, İstanbul 2018.

Buhârî,  Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl b. İbrâhîm el-Cu‘fî (ö. 256/870), el-Câmiu’s-Sahîh. 9 Cilt, Dâru Tavku’n-Necât, h.1422.

Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş’as el-Ezdî es-Sicistânî, Sünenu Ebî Dâvûd, thk. Ş. el-Arnaûd, M. Fuad Karabelli, 7 Cilt, Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, Beyrut 2009.

İbn Sa’d, Muhammed, Tabakât I-XI. çev. Musa Kazım Yılmaz vd. Siyer Yayınları, İstanbul 2015.

İbn Hişâm, Ebû Muhammed Abdulmelik, es-Sîretu’n-Nebeviyye, thk. Mustafa es-Sakkâ, İbrahim el-Ebyârî, Abdulhafîz Şiblî, Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, Beyrut 2009.

Köksal, Mustafa Asım, İslam Tarihi, 18 Cilt, Şamil Yayınevi, İstanbul 1987.

Malik b. Enes, Muvatta’, çev. Ahmet M. Büyükçınar, Vecdi Akyüz, vd. Ensar Yayınları, İstanbul 2014.

Muhammed Hamidullah, İslam Hukuku Etütleri, Bir Yay., İstanbul 1984.

--------------------. İslam Peygamberi, çev. Salih Tuğ, İrfan Yayınevi, İstanbul 1980.

Müslim, Ebu’l-Hüseyin b. El-Haccâc el-Kuşeyrî en-Nisâbûrî, Sahîhu Müslim. Yay. Ebû Kuteybe N. N. Muhammed el-Feryâbî, Dâru Tayyibe, Riyad 2003.

Sarıçam, İbrahim, Hz. Muhammed ve Evrensel Mesajı, DİB Yayınları, Ankara 2003.

Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. el-Câmiu’l-Kebîr I-VI, thk. Beşşar Avvâd Ma’rûf, Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, Beyrut 1996.

Vâkidî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer b. Vâkid, Kitâbu’l-Megâzî I-II, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2013.

1 Prof. Dr. Adnan ADIGÜZEL, ESOGÜ İlahiyat Fakültesi İslam Tarihi Ana Bilim Dalı Öğretim Üyesi

2 Tevbe, 9/128.

3 Tevbe, 9/120.

4 Bakara, 2/129; A’râf, 7/157.

5 Bakara, 2/44.

6 Saff, 61/2, 3.

7 Vâkidî, Megâzî, 2/99; Köksal, İslam Tarihi, 14/2014, 215.

8 Ahzâb, 33/21.

9 Kalem, 68/4.

10 İmam Mâlik, Muvatta, 605.

11 Buharî, “İman”, 7.

12 Bakara, 2/267; Âl-i İmrân, 3/92.

13 Tirmizî, “Birr”, 75.

14 Tirmizî, “İman”, 12.

15 Belazurî, Ensabi’l-Eşrâf, 1/309.

16 İbn Sa’d, Tabakât, 1/133; İbn Hişam, Sîre, 155.

17 Tirmizi, “İman”, 12.

18 İmam Mâlik, Muvatta’, 660.

19 Hûd, 11/112.

20 Âl-i İmrân, 3/110.

21 İbn Sa’d, Tabakât, 1/116; İbn Hişam, Sîre, 111-118.

22 Müslim, “İmân”, 78.

23 Âl-i İmrân, 3/104, 110.

24 Müslim, “Cihad”, 6.

25 İmam Malik, Muvatta, 604.

26 Buhârî, “Teheccüd”, 5, “Salâtü’t-terâvîh”, 1; Müslim, “Salâtü’l-müsâfirîn”, 177, 178.

27 Buhârî, “Humus”, 1; Nafakât 3; Müslim, “Cihad”, 49, 56.

28 Buhârî, “Savm”, 48; Ebû Dâvûd, “Savm”, 24.

29 Buhârî, “Edeb”, 80; Müslim, “Cihad”, 6-8.

30 Âl-i İmrân, 3/159.

31 Mü’minûn, 23/8.

32 Buharî, “Menâkıbu’l-Ensâr”, 19; Apak, Siyer-i Nebî, 416.

33 İbn Hişâm, es-Siretü’n-Nebeviyye, 853, 854; İbn Sa’d, Tabakât, 1/309; Apak, Siyer-i Nebî, 309.

34 İbn Hişam, es-Siretü’n-Nebeviyye, 429.

35 Rahmân, 55/60.

36 Âl-i İmrân, 3/134.

37 İbn Hişâm, Sîre, 744; Hamidullah, İslam Peygamberi, 1/291, 292.

38 A’râf, 7/153; Tevbe, 9/118; Zümer, 39/53.

39 Âl-i İmrân, 3/134; Nûr, 24/22; Şûrâ, 42/40.

40 Tirmizî, “Radâ”, 11.

41 En’âm, 6/12, 54.

42 Nisâ, 4/116.

43 Nûr, 24/11-20; Vâkidî, Megâzî, 1/351-376; Fayda, “İfk Hadisesi”, DİA, 21/507-509.

44 Nûr, 24/22.

45 Âl-i İmrân, 3/200.

46 Bakara, 2/216; Enfâl, 8/6.

47 Âl-i İmrân, 3/159.

48 Mâide, 5/8.

49 Hucurât, 49/13.

50 Mâide, 5/8; En‘âm, 6/152.

51 Buharî, “Hudûd” 12; Afzalur Rahman, Sîret Ansiklopedisi, 1/73-75.

52 Nisâ, 4/58.

53 Buharî, “İcâre”, 3, 4; İbn Hişâm, Sîre, 345; Köksal, İslam Tarihi, 6/148.

54 Vâkidî, Tabakât, 1/473-480; Sarıçam, Hz. Muhammed ve Evrensel Mesajı, 341.

55 Vâkidi, Tabakât, 1/184, 378; Hamidullah; İslam Hukuku Etüdleri, 211, 212.

56 Şûrâ, 42/38, 39.

57 Âl-i İmrân, 3/159.

58 Tirmizî, “Cihâd”, 35.

59 Vâkidî, Megâzî, 1/65; Hamidullah, İslam Peygamberi, 2/893; Köksal, İslam Tarihi, 9/111.

60 Vâkidî, Megâzî, 1/59, 60, 193, 382; Sarıçam, Hz. Muhammed ve Evrensel Mesajı, 295.

SÜNNET VE BİZ¹

Giriş

Rahmet Peygamberi (sas),
hizmetinde bulunan genç sahâbî
Enes b. Malik’e şöyle nasihat etti:

“Yavrucuğum!
Geceni ve gündüzünü kalbinde hiç kimseye karşı kötü duygu ve düşünce olmadan geçirmeye çalış.
Bu benim sünnetimdendir.

Kim benim sünnetimi yaşatırsa beni sevmiş demektir.
Kim de beni severse cennette bana arkadaş olacaktır.”²

Sünnet kelimesinin yukarıda zikredilen hadis-i şerifteki anlamda kullanıldığını daha önce duymuş muydunuz? Pek sanmıyorum. Neden mi? Çünkü genellikle sünnet denildiğinde sakal bırakmak, sarık sarmak, misvak kullanmak, gümüş yüzük takmak, her işi sağdan başlayarak yapmak, evvâbin namazı kılmak, pazartesi ve perşembe günleri oruç tutmak gibi örnekler verilir. Çünkü, toplumda egemen olan sünnet anlayışı daha ziyade bu tür nafile ibadetler ve kılık-kıyafetlerle ilgilidir.

Acaba sünnet bu sayılanlardan mı ibarettir? Yazımıza serlevha yaptığımız hadisteki kullanıma baktığımızda öyle olmadığı anlaşılıyor. O hâlde neden acaba sünnet denildiğinde bu gibi nafile ibadetleri ve daha ziyade şeklî uygulamaları anlıyoruz? Sünnet bunlardan ibaret değil ise onun kapsamında daha başka neler vardır? Bunlardan daha da önemli ve öncelikli olan soru ise şudur: Sünnet nedir?

1. Sünnet Nedir?

Sünneti, hayatın her alanıyla ilgili olarak Peygamber Efendimizin (sas) bazen zorunlu, bazen teşvik, bazen yol gösterme şeklinde ortaya koyduğu dinî-ahlaki öğreti ve uygulamaları, bazen de bunların arkasında yatan amaç, kural, değer ve prensipler şeklindeki örnekliği olarak tanımlayabiliriz.

Şimdi bu tanımı örneklerle biraz daha anlaşılır kılalım.

Bazen hadiste yer alan Peygamber Efendimizin (sas) bir tek sözü doğrudan bir sünneti ifade edebilir. Örneğin, Peygamber Efendimiz (sas) şöyle buyurmuştur: “Ameller niyetlere göre değerlendirilir.”³ Peygamber Efendimizin (sas) bu sözü doğrudan dinî bir kural, ahlaki bir ilke olarak sünnettir. Çünkü, pek çok ibadette niyet, o ibadetin başında mutlaka yerine getirilmesi gereken farzlardandır. Burada sünnet yapılması zorunlu olan kural anlamındadır. Bu anlamda dinin içinde yapılması farz olan sünnetler, yani kurallar, örneklikler vardır.

Zorunluluk ifade eden sünnet, bazen ahlak alanında olur. Örneğin, niyet hadisinde yer alan sünnet/kural, ahlak alanı için de geçerlidir. Niyetimizde samimiyet, ihlas, Allah’ın rızasını düşünmek zorunlu ahlaki bir ilke olarak sünnettir. Aynı zamanda ahlaki bir kuraldır.

Bir kimse Yüce Allah’ın rızası dışında başka bir niyet ve amaçla bir davranışta bulunsa o davranış Allah katında ahlaki olmaz ve kabul olunmaz. Örneğin sırf Allah rızası için yardım edenin davranışı ahlaki ve makbul bir davranıştır. Aynı yardım gösteriş amacıyla yapıldığında ise ahlaki davranış olmaktan çıkar.

Yine mesela, akşam namazının üç rekât olarak kılınması farzdır. İki rekât veya dört rekât kılınsa olmaz. Çünkü, Peygamber Efendimizin (sas) nesilden nesile gelen sünneti yani uygulaması bu şekilde olmuştur. Akşam namazının üç rekât kılınması dinî bir zorunluluk olarak Peygamberimizin uygulamasına dayanan bir sünnettir. Bu örneklerde de görüldüğü gibi sünnet bazen yapılması zorunlu olan dinî kural bazen de yapılması farz olan bir uygulama olarak karşımıza çıkar.

Bazen sünnet Peygamber Efendimizin (sas) iyiyi, faydalıyı, güzeli öğretici mahiyetteki söz ve uygulamalarının aynısı değil de onların arkasında yer alan amaç, ilke, prensip olabilir. Örneğin Peygamber Efendimiz (sas), “Ümmetime zor gelmeyeceğini bilseydim her abdestte dişlerini fırçalamayı emrederdim.”⁴ buyurmuştur. Buradaki sünnet ise bu söz ve uygulamanın arkasındaki amaç olan ağız ve diş temizliğidir. Bu sünnet yerine göre, bez, parmak, diş fırçası, diş ipi gibi değişik araç ve yollarla yerine getirilebilir. Peygamberimiz (sas) o günün şartlarında bu temizliği arak ağacı denilen lifli bir ağacın dallarından yapılan misvak kullanarak yapmıştır.⁵

Şimdi de dinî ve ahlaki hayatımızı düzenleyici bir dünya görüşü olduğu hâlde sünnetin neden daha ziyade nafile ibadetlere indirgendiği konusu üzerinde biraz duralım.

2. Neden Sünnet Denildiğinde Nafile İbadetleri ve Kılık Kıyafetle İlgili Hususları Anlıyoruz?

Çevremizden öğrendiklerimiz ve gördüklerimiz zihnimizde böyle bir sünnet anlayışı oluşturmuştur. Ancak, her alanda öğrendiklerimiz bizim için her zaman tam olarak doğru ve yeterli bilgiler değildir. Bu durum, sadece din alanında değil, hayatın her alanında böyledir. Bu nedenle bilgilerimizi, bakış açımızı sürekli geliştirmek ve derinleştirmek durumundayız.

Dinimizi öğrenmek için çoğu zaman başvurduğumuz ilmihal kitaplarında sünnet genel anlamda şöyle tanımlanır: “Peygamberimizin (sas) farz ve vacip olmayarak yaptıkları ve yapılmasını tavsiye ettikleri uygulamalardır.”⁶ Şüphesiz bu tanım doğru bir tanımdır. Ancak bu tanım, yalnızca Peygamber Efendimizin (sas) teşviklerini içeren bir sünnet tanımıdır. Böyle olmasının nedeni de bu tanımın fıkıh ilminin konusu ve amacı çerçevesinde yapılmış olmasıdır. Zira fıkıh ilmi Müslümanların ameli davranışlarını konu edinir. Amacı da bu davranışların dinî hükümlerini ortaya çıkarmaktır.

Uzun zaman halkımıza vaaz, sohbet vs. kanallarla açıklanan fıkıh ilminin yaptığı bu dar çerçeveli sünnet tanımı, nafile ibadetler ve kılık-kıyafetle ilgili örneklerle birlikte anlatılınca böyle sınırlı bir sünnet anlayışı toplumda egemen olmuştur. Bu sınırlı sünnet anlayışının daha kapsamlı bir sünnet anlayışına evrilmesi gerekir. Sünnetin özellikle ahlakla ilgili bölümü bireysel ve toplumsal hayatımızda öne çıkmalıdır. Zira İslam’ın hedeflediği Müslüman şahsiyetini ve toplumsal yapıyı ancak sünnetin ahlak bölümünü hayatımızda etkili kılmakla oluşturabiliriz.

Bunun yolu da en başta sünneti doğru bir şekilde anlamaya bağlıdır. Sünnetin yanlış anlaşılmasına, şeklî bir sünnet anlayışının yaygınlık kazanmasına neden olan konulardan biri de sünnetle hadisin özdeşleştirilmesi, her hadisin sünnet gibi algılanmasıdır. Şimdi biraz da bu konu üzerinde duralım.

3. Sünnetle Hadis Aynı Şey midir?

Genellikle sünnet ile hadisin aynı şey olduğu düşünülür. Ancak her zaman böyle değildir. Sünnet dinî ve ahlaki örneklikle ilgili bir kavramdır. Hadisler Peygamberimizin (sas) sözlerini, fiillerini, onaylarını, ahlakını, fiziki özelliklerini bizlere aktaran haber kaynaklarıdır. Sünnet ise bu kaynaklardan ilim yoluyla çıkarılan dinî ve ahlaki örneklikler, ilke ve esaslardır. Niyet hadisinde belirttiğimiz gibi bazen bir hadis doğrudan bir sünneti, dinî bir kuralı ifade edebilir. Bazen de bir sünnet Kur’an başta olmak üzere, Hz. Peygamber'in (sas) hayatına dair bilgilerden, belli konudaki hadislerin toplamından çıkartılabilir. Hadislerin söylendiği ortam, sahâbenin anlayışı, dinin temel gayeleri gibi daha başka unsurlar da devreye sokularak Hz. Peygamber'in (sas) sünneti tespit edilmeye çalışılır.⁷

Günümüzde genelde sünnet denildiğinde Peygamberimizin (sas) sözleri ya da uygulamaları akla gelir ve de sünnet hadisle karıştırılır. Öncelikle sünnetin Peygamberimizin (sas) sözleri veya uygulamaları olduğu şeklindeki açıklamanın çok genel olduğunu bilmemiz gerekir. Zira Peygamber Efendimizin (sas) her sözü ve her uygulaması sünnet değildir. Çünkü onun dinî ve ahlaki amaç dışında beşer olarak söylediği sözler ve yaptığı fiiller vardır. Sünnetin konusunu ise peygamberlik vasfı ile yapılan dinî ve ahlaki örneklikler içerir. Bu noktada cevaplandırılması gereken sorulardan biri de sünnetin kaynağı meselesidir. Şimdi bu hususu aydınlatmaya çalışalım.

4. Sünnet’in Kaynağı Nedir?

“De ki; ben ancak Rabbimden bana vahiy edilene uymaktayım.”⁸

Sünnetin “Peygamberimizin (sas) dinî ve ahlaki örnekliği” olduğunu söylemiştik. Şimdi soralım ve düşünelim: Rahmet Peygamberimiz (sas) hayatta hangi bilgiyi, hangi ilkeyi veya düşünceyi hayata geçirmiştir?

Hep bir ağızdan Kur’an-ı Kerim dediğinizi duyar gibiyim. Eminim, Hz. Aişe annemizin, Peygamberimizin (sas) ahlakını, tavır ve davranışlarını merak eden sahâbîlere verdiği o müthiş cevabı da biliyoruzdur: “Siz Kur’an okumaz mısınız? Onun ahlakı Kur’an idi.”⁹

Sünnet, Peygamberimizin (sas) örnek uygulamalarıdır. Hatta sadece bu uygulamalar değil bunların arkasında yer alan değerler dünyası, zihin yapısıdır. Şüphesiz bu değerler dünyasının, zihin yapısının kaynağı Kur’an’dır. Öyle ise sünnet, hayatın her alanında Peygamberimizin Kur’an bilgisini, düşüncesini, Kur’an ilkelerini hayata geçirme şeklidir, diyebiliriz. Demek ki Peygamber Efendimizin (sas) uygulamaları ilk başta saydığımız şeylerden ibaret değilmiş. Onun örnek uygulamalarının kaynağı Kur’an imiş. O zaman sünneti Kur’an’dan bağımsız düşünmememiz gerekir.

Sünneti güzel bir şekilde yaşayabilmemiz için Kur’an’ı iyi bilmemiz icap eder. Aynı şekilde Kur’an’ı iyi anlayabilmemiz için de sünneti iyi bilmemiz gerekir. Dolayısıyla Kur’an ile sünnet bizim hayatımızda iç içe olmalı, bir bütünlük içinde hayatımızı düzenlemelidir. Kur’an, sünnetin ilke ve genel prensipler çerçevesinde bir kaynağı konumundadır. Bu anlamda Kur’an Peygamber Efendimize (sas) yön veren bir yol haritasıdır.

Kur’an’ın dışında sünnetin bir diğer kaynağı da Peygamber Efendimizin (sas) olaylar karşısındaki tavır ve tutumunu gösteren, örnekliğini ortaya koyan hayatıdır. Daha sonra nesilden nesile gelen dinî ve ahlaki pratiklerdir. İbadetlerin yapılma şekli, cumalar, bayramlar sünnetin pratik kaynaklarıdır. Ayrıca Peygamberimizin (sas) sözlerine, fiillerine ve daha pek çok özelliklerine şahit olan sahâbîlerin aktardığı büyük veri tabanı da sünnetin kaynakları içerisinde yer alır. Sonra gelen nesiller Peygamberimizin (sas) sünnetine yabancı unsurların karışmaması için bu değerli mirası en güzel şekilde kayıt altına alarak korumuşlardır. İlk dönem alimlerinin büyük fedakârlıklarla oluşturdukları hadis kitapları bu kaydın örnekleridir. Bu kitaplar da Peygamber Efendimizin (sas) sünnetinin kaynağını oluşturur. Ne var ki bu kitaplarda yer alan rivayetlerin anlaşılma ve yorumlanma meselesi göz ardı edilmemelidir. Bu rivayetler başta hadis ilmi olmak üzere, fıkıh, kelam gibi ilmî disiplinler çerçevesinde yorumlanmalıdır.

Bu noktada aklımıza şöyle bir soru gelebilir. Sünnetin temel kaynağı Kur’an ise doğrudan o kaynağa gitmemiz gerekmez mi? Kur’an bizim için yeterli olmaz mı? Şimdi biraz da bu sorunun cevabı üzerinde duralım.

5. Kur’an ile Birlikte Sünnete Gerek Var mıdır?

Kur’an sünnetin tek kaynağı değildir. Temel kaynağıdır. Sünnet Kur’an’da çizilen çerçeveyi pratize eder. Peygamber Efendimiz (sas) bütünüyle hayatını Kur’an’ı referans alarak yaşamıştır. Onun ilham kaynağı, hayatının dayanağı Kur’an’dır. Peygamberimizin (sas) Kur’an’ı referans alarak bir hayat yaşaması başlı başına onun bir sünneti, bizler için en önemli örnekliğidir. Biz de onun gibi hayatımızda Kur’an’ı referans almalı, ondan beslenmeli, ondan ilham almalıyız.

Kur’an müminlerin problemleri için şifa ve rahmet kaynağıdır. Bu durum sünnete gerek olmadığı sonucunu doğurmaz. Aksine bizim Peygamberimizin (sas) Kur’an’dan nasıl istifade ettiğini, onu hayata nasıl aktardığını bilmemiz gerekir.

Günümüzde sünnete gerek olup olmadığına dair bir tartışmayla sık sık karşılaşıyoruz. Sünnete gerek olmadığının propagandası yapılıyor. Aslında buraya kadar dile getirdiklerimizden sonra bizim şöyle dememiz gerekir. Sünnet Kur’an’ın hayata geçirilmiş şekli ise bizim bu pratiği göz ardı etmemiz düşünülemez. Zira, Kur’an’ın Peygamber Efendimiz (sas) tarafından hayata nasıl aktarıldığını bilmemiz gerekir. Hatta Kur’an’ın Hz. Peygamber (sas) tarafından pratize edilmesi olan sünnet bizim daha çok dikkatimizi çekmelidir. Peygamberimiz (sas) Kur’an’da dile getirilen hususlarla ilgili neler söylemiştir? Kur’an’ın ayetlerini hayata geçirirken neler yapmış, nasıl bir yol izlemiştir? diyerek bakışlarımızı onun sünnetine çevirmeliyiz. Bunun aksi yani; Peygamber’in (sas) Kur’an’ı nasıl anladığına, nasıl anlattığına, nasıl uyguladığına yönelik ilgisizlik ise Müslüman için normal bir durum değildir.

Sünnete ne gerek var düşüncesi, hadis rivayetleri üzerinden sünnete yapılan aşırı eleştirilerden kaynaklanmaktadır. Rivayetlere yönelik ölçüsüz eleştirilerden hareketle sünnet hakkında olumsuz düşüncelere yönelmek doğru değildir. Bu durum ister bilinçli ister bilinçsiz olsun rivayetleri ölçüsüz şekilde eleştirenlerin ortaya çıkarttıkları sonuca teslim olmak demektir.

Peygamberimizin (sas) hadisleri raviler yoluyla bizlere gelmiştir. Bununla birlikte ilk zamanlardan günümüze bazı hadisler hakkında çeşitli tartışmalar da olmuştur. Ancak tarihte hiçbir zaman herhangi bir mezhep veya fırka sünneti inkâr etmemiştir. Bugün etrafında tartışmaların cereyan ettiği rivayetler ilk dönemden beri tartışılagelen rivayetlerdir. Bu rivayetleri öne çıkartarak bütün hadis külliyatı üzerinde şüphe uyandırmak ve sünnete güvensizlik telkin etmek doğru değildir. İlmî bir yaklaşım da değildir.

Sahâbe döneminden itibaren Peygamber Efendimizden yapılan nakillerde titizlik gösterilmiştir. Sahâbenin önde gelenleri Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer, Hz. Ali, Hz. Aişe, Hz. Peygamber'den (sas) yapılan nakilleri kontrol altında tutmuşlar, hatalı rivayetleri düzeltmişlerdir.¹⁰

Hz. Osman’ın şehit edilmesinden sonraki iç karışıklık dönemlerinde hadis uydurma faaliyetleri görülmeye başlamıştır. Ancak İslam âlimleri buna karşı çeşitli tedbirler almışlardır. Alimler fıkıh, hadis, kelam gibi ilim dallarında hadisler konusunda büyük hassasiyet göstermişlerdir. Sahih hadis literatürü bu hassasiyetin ürünüdür. Bu literatürde yer alan hadislerin hem tespiti hem de doğru bir şekilde anlaşılma ve yorumlanması ilmî olarak devam etmekte, aynı hassasiyet gösterilmektedir.¹¹

Hz. Peygamber'in (sas) sünnetini ortaya koyan zengin bir ilmî mirasımız bulunmaktadır. Bu mirastan azami derecede yararlanmak ve günümüz problemlerine çözümler üretmek bizim ilmî gayretlerimize bağlıdır. Zira, sahâbe devrinden itibaren İslam tarihinde örnek şahsiyetlerin inşasında sünnetin rolü ve etkisi büyük olmuştur. Her dönemde Hz. Peygamber'in (sas) örnekliğine şiddetle ihtiyaç vardır. Şimdi hangi açılardan sünnete ihtiyacımız olduğunu izah edelim.

6. İslam’ı Anlamak İçin Sünnete İhtiyacımız Var

Dinimizi anlamak, peygamberi örnek almak, Kur’an’ın hayata yansıyan yönünü görmek gibi birçok yönden sünneti bilmeye ihtiyacımız var.

- Kur’an’ı Doğru Bir Şekilde Anlayabilmemiz İçin Sünnete İhtiyacımız Var

Allah Teâlâ, gönderdiği vahyi tebliğ eden, onu öğreten, örnek yaşantısı ile ahlaken olgunluğa erişmemize rehberlik eden bir peygamber göndermekle bize büyük bir lütufta bulunmuştur. Yeryüzünde hayatı Peygamber Efendimizin (sas) hayatı kadar en ince ayrıntısına kadar bilinen başka bir insan yoktur. Bu nimetten istifade etme çabası içinde olmak onun kıymetini bilmek anlamına gelir.

Elbette Allah’ın Kitabı’nı kendisine indirilen Hz. Peygamber'den (sas) daha iyi anlayan ve onu hayata geçiren başka bir kimse olamaz. Peygamber'in (sas) sünneti, vahyin nazil olduğu dönem içerisinde Yüce Allah’ın muradının doğru anlaşıldığı ve hayata geçirildiği bir örnektir. Aynı zamanda bu yaşanmışlığın Allah’ın onayından geçtiği hatırdan çıkarılmamalıdır.

Kur’an’ın ilk muhatabı olan Peygamber Efendimize (sas) kendisine indirilen ayetleri hem söz hem de fiil yoluyla açıklama görevi verilmiştir. Böylece yirmi üç yıllık bir zaman diliminde Kur’an bizzat Peygamberimizin (sas) anlatımı, öğretimi ve uygulaması ile hayatiyet kazanmıştır. İlk müminler İslam’ı Peygamberimizin (sas) bu anlatımı ve uygulaması ile yaşamış ve bu peygamberî öğretiyi ve yaşantıyı sonraki nesillere aktarmışlardır.

Allah Teâlâ’nın bizler için gönderdiği ilahi mesajı en iyi anlayan, O’nun muradını en iyi bilen şüphesiz onun ilk muhatabı olan Peygamberimizdir. Peygamberimiz sadece vahyi tebliğ etmek için değil aynı zamanda onu insanlara açıklamak için de seçilmiştir.¹² O da bu görev doğrultusunda ayetlerin manalarını beyan etmiş, Kur’an’daki hükümlerin kapsamı ve ayrıntıları hakkında bizleri bilgilendirmiştir.

- Dinî ve Ahlaki Yaşantımız İçin Sünnet’e İhtiyacımız Var

Allah Teâlâ Kur’an’da Peygamber Efendimizi (sas) örnek almamızı, ona tabi olmamızı, ona itaat etmemizi, onun hükmüne boyun eğmemizi istemektedir. Bu kıyamete kadar gelecek olan tüm Müslümanlar için geçerlidir. Öyle ise kıyamete kadar gelecek Müslümanların bu isteği yerine getirebilecekleri şekilde Peygamberi örnek alabilmelerine, ona itaat etmelerine imkân verebilecek bir veri tabanının, örnek bir hayatın elde olması gerekir. Bu örnek hayat elimizde mevcuttur. En başta Kur’an-ı Kerim sonra Hz. Peygamber'den (sas) ve onun ashabından nakledilen sahih rivayetler, Peygamber Efendimizin (sas) örnek alınabilecek hayatını ortaya koymaktadır.

Hz. Peygamber'in (sas) ilk Müslümanlar üzerindeki etkisi söylediği gerçeklerle birebir uyumlu olan örnek yaşantısından kaynaklanmaktaydı. Bizler Allah’a kullukta, onun dinini hayata geçirmede kendi cinsimizden örnek bir şahsiyete şiddetle ihtiyaç duyarız. Hayatın zorluklarına rağmen Peygamber Efendimizin (sas) örnek yaşantısı biz müminlerin imanını ve Allah yolunda mücadele azmini artırır.

Hz. Peygamber'i (sas) sadece Allah’ın Kitabı'nı tebliğ eden bir elçi olarak görmemiz onun seçilmişliği ile bağdaşmaz. Zira o, sadece ayetleri insanlara duyurma görevini yerine getirmek için seçilmiş değildir. O, inen ayetlerin içerdiği değerleri kendi özünde yaşayan örnek bir şahsiyet olması, hem sözleriyle hem de davranışlarıyla bu örnekliği ortaya koyması için seçilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ Peygamber Efendimizi (sas) ahlaki şahsiyeti ile övmektedir. 13

- Tüm Ümmetin Ortak Bir Kültüre Sahip Olması İçin Sünnete İhtiyacımız var

Kur’an-ı Kerim, hayatımızla ilgili genel esasları dile getirirken, sünnet ise bunları hayatımıza nasıl yansıtacağımız konusunda bize rehberlik eder. Sünnet, pratik somut örnekler ve uygulamalar sunarak Kur’an’ın mesajını hayata taşır. Bu anlamda Kur’an sünnetle ete kemiğe bürünür. Hayatımıza şekil verir. Bu yönüyle sünnet uygulama ve yaşantı olarak bütün Müslümanlarda ortak bir kültür ve yaşam tarzı oluşturur. Böylece Müslümanlar arasında birlik ve beraberliği gerçekleştirir.

Sünnet olmasaydı her Müslüman tarafından farklı şekilde anlaşılan ve yorumlanan bir Kur’an ile karşı karşıya kalacaktık. Bu durum yorumların doğru olup olmadığı konusunda bir şüphe uyandıracağı gibi bu farklı yorumlar zamanla Müslümanlar arasında bir bölünmeye sebep olacaktı.

Müslümanlar için ortak bir kültür, ortak bir yaşam biçimi, davranış kodu olan Hz. Peygamber'in (sas) sünneti birkaç nafile ibadete indirgenemez. O, imandan ahlaka kadar hayatımızı bütünüyle kuşatan zengin bir içeriğe sahiptir. Şimdi sünnetin bu zengin içeriğini gösterecek kapsam alanından biraz söz edelim.

7. Sünnet Geniş Kapsamlı Bir Kavramdır

“Size iki şey bırakıyorum. Şayet o iki şeye sımsıkı sarılırsanız asla haktan sapmazsınız ve dosdoğru yol üzere olursunuz. Bu iki şey, Allah’ın Kitabı ve benim sünnetimdir.”¹⁴

Sünnetin ne denli kapsamlı bir kavram olduğunu çoğumuzun bildiği yukarıdaki hadis üzerinde düşünerek de anlayabiliriz. Peygamber Efendimizin (sas) bu sözünde, sünnetin kapsamlı bir kavram olduğunu gösteren iki işaret yer alır. Bunlardan birincisi sünnetin hayat rehberimiz olan Kur’an ile birlikte zikredilmesidir. Bu durum sünnetin Kur’an’a dayandığının ve Kur’an’ın güzel bir örnekliği olduğunun göstergesidir. İkincisi ise, sünnetin kendisine uyulduğu takdirde ortaya çıkan fonksiyonudur. Buna göre sünnet kendisine uyanları dalaletten koruyacak ve onların hidayet üzere bir hayat yaşamalarını sağlayacaktır.

Hidayet’in zıddı olan dalalet, inanç, düşünce, duygu ya da davranışlarda haktan ayrılma anlamına gelir.¹⁵ Öyleyse, bir Müslümanın inançta, düşüncede, duygu ve davranışta hak üzere olmasını sağlayacak ölçü sünnettir. Eğer biz sünnet çizgisinden ayrılırsak düşüncelerimizde, duygu ve davranışlarımızda dalalete düşmemiz kaçınılmazdır. Yani Peygamber Efendimizin (sas) bize emanet olarak bıraktığı sünnet, bizim hak yolda kalmamızı sağlayacak ve bizi hayatımızın her alanında dalalete düşmekten koruyacaktır. Nitekim Peygamber Efendimiz (sas), “Kim benim sünnetimden yüz çevirirse benden değildir.”¹⁶ diyerek dinî yaşamada sünneti esas almamanın sebebiyet vereceği durumu dile getirmiştir.

Sünnet, Peygamber Efendimizin (sas) bizim hidayet üzere olmamızı sağlayan dinî ve ahlaki örnekliğidir. İslam hem Yüce Allah’a karşı hem de O’nun yarattığı tüm varlıklara karşı sorumluluklar içerir. Bu sorumluluklar Kur’an-ı Kerim’de genel olarak ifade edilir. Bu sorumlulukların nasıl yerine getirilmesi gerektiğine dair ayrıntılar ise sünnete bırakılmıştır. Bu anlamda sünnet, dinî yaşantının kaynağı konumundadır. Şimdi sünnetin dinî ve ahlaki yönlerine kısaca temas edelim.

- İmanın Anlamını ve İmanla İlgili Konuları Sünnetten Öğreniyoruz

İman esasları Kur’an-ı Kerim’de diğer pek çok konu gibi genel çerçevede izah edilmiştir. Allah’a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahirete iman bu genel çerçeveyi oluşturur. Peygamber Efendimizin (sas) sünnetinde ise bu çerçevenin hayata açılımını görmekteyiz.

İmanın ne olduğunu, hayatımızda nasıl yer alması gerektiğini ayrıntılı bir şekilde ve çarpıcı ifadelerle Peygamberimizin (sas) sünnetinden öğrenmekteyiz. Örneğin Peygamberimiz (sas) imanın sadece tevhid sözünü söylemekten ve ona inanmaktan ibaret olmadığını, hayatın bütünü ile ilgili bir değer olduğunu şöyle ifade eder:

“İman yetmiş küsur bölümden oluşur. Onun en başında Allah’tan başka ilah olmadığına inanmak, en altında ise insanlara sıkıntı veren şeyleri yol üstünden kaldırmak gelir.”¹⁷

Aynı şekilde biz, müminlerin birbirlerini sevmesinin imanla ilgili olduğunu,¹⁸ güzel ahlakın imanla irtibatını,¹⁹ insanın bütün amel ve eylemlerinin imanla alakalı olduğunu Peygamber Efendimizin (sas) sünnetinden öğreniyoruz.

- İbadetleri Nasıl Yapacağımızı Sünnetten Öğreniyoruz

Namaz, oruç, hac gibi doğrudan Allah’a yönelik ibadetlerimizi nasıl yapacağımız konusunda sünnet belirleyici bir kaynaktır. Örneğin, neden akşam namazını üç rekât, sabah namazını iki rekât, yatsıyı dört rekât kılıyoruz? Neden bayram namazlarını iki rekât kılıyoruz? Neden bayram namazlarında imam sesli okuyor? Neden bu namazlarda fazladan tekbirler alıyoruz? Neden bayram namazından sonra hutbe okunuyor? Neden kurbanlarımızı bayram namazını kıldıktan sonra kesiyoruz? Neden hac ibadetini yerine getirirken şeytanı taşlıyoruz? Neden tavaf yaparken Kâbe’nin etrafında yedi defa dönüyoruz? Aynı şekilde Safa ile Merve arasında neden yedi defa gidip geliyoruz? Benzer soruları çoğaltmamız mümkün. Bütün bunlar Peygamberimizin (sas) sünnetine yani onun ortaya koyduğu örnek dinî uygulamalara dayanır. Zira, ibadetlerin uygulanması ile ilgili bu tür ayrıntılı bilgiler Kur’an-ı Kerim’de yer almaz. Kur’an’da bu ibadetlerle ilgili genel esaslar verilmiştir. Bunların hayata geçirilmesi ise Peygamber Efendimizin (sas) örnek uygulamalarına bırakılmıştır. Çünkü o, Kur’an’da yer alan genel esasların nasıl uygulanması gerektiğini öğretmekle görevlendirilmiştir.²⁰

Sünnet bize ibadetlerin nasıl yapılacağı konusunda sadece ayrıntılı bilgiler vermiyor. Aynı zamanda, ibadetlerin Yüce Allah katında makbul olabilmesi için özüne ve ruhuna uygun olarak yerine getirilmesi konusunda da bize rehberlik ediyor. Örneğin, oruç ibadeti hakkında Allah Teâlâ Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyuruyor: “Ey iman edenler! Sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de oruç takvaya ermeniz için farz kılındı.”²¹ Şimdi bu ayette orucun farz kılınmasındaki hikmetin takvaya ermek olduğunu görüyoruz. Ancak bu takva ile kastedilen nedir? Bunu nasıl anlamalıyız? şeklindeki sorularımızın cevabını Kur’an’da bulamıyoruz. Peygamber Efendimizin (sas) sünnetindeki oruç ibadetinin özüne dair açıklamalardan ibadetin ruhunu öğrenmekteyiz. Örneğin Peygamber Efendimiz (sas) şöyle buyurmuştur: “Nice oruç tutanlar vardır ki onların tuttukları oruçtan yanlarına kalan sadece açlık ve susuzluktur.” 22 Böylece Efendimiz orucun aç ve susuz kalmaktan ibaret bir ibadet olmadığını dile getiriyor. Onun aynı zamanda insanı her an ibadet bilinci içinde olacak bir şuur hâline kavuşturmayı hedeflediğini görüyoruz. Bir başka hadisinde de Peygamberimiz (sas) şöyle buyuruyor: “Oruç bir kalkandır. Oruçlu, saygısızlık yapmasın, kötü konuşmasın. Eğer biri kendisiyle dövüşmeye veya sövüşmeye kalkışırsa, iki defa, ‘Ben oruçluyum’ desin…”²³ Bunlar gibi daha pek çok hadisten, ayette orucun amacı olarak zikredilen takvanın ne olduğuna, bununla neyin kastedildiğine dair ayrıntılı bilgiler öğrenmekteyiz.

- Hukuki Muamelelerin Ayrıntılarını Sünnetten Öğreniyoruz

Dinin gözettiği temel hedeflerin başında toplumda adaletin tesis edilmesi gelir. Adalet, insanların birbirleriyle olan ilişkilerinde hakların gözetilmesiyle gerçekleşir. Hakların gözetilmesi de birtakım hukuki düzenlemelerle mümkündür. Kur’an-ı Kerim’de yine genel çerçeveler hâlinde yer alan ve insanlar arasında hukuki sonuçlar doğuran muamelelerin pratik hayata yönelik ayrıntıları da sünnetle açıklanmıştır. Örneğin, Kur’an-ı Kerim’de genel çerçevede yer alan aile hukuku, borçlar hukuku, miras hukuku, eşya hukuku gibi konuların ayrıntılarına yönelik düzenlemeler yine Peygamberimizin (sas) sünnetiyle gerçekleştirilmiştir. Hadis kitaplarımızın alışveriş bölümleri, nikah bölümleri, miras bölümleri Peygamber Efendimizin (sas) bu konulardaki düzenlemelerini içeren bölümlerdir.

- İslam Ahlakının Ayrıntılarını Sünnetten Öğreniyoruz

Peygamber Efendimizin (sas) görevlerinden biri de insanları tezkiye etmesidir. Tezkiye insanları, kötü ahlaktan kurtarıp onları güzel ahlaka ulaştırmaktır. Peygamberimiz (sas) hem sözleriyle hem de davranışlarıyla İslam ahlakının en güzel temsilcisi olmuştur. Kur’an-ı Kerim’de genel çerçevede yer alan, sabır, rahmet, ihsan, cömertlik, fedakârlık gibi ahlaki konularda sünnet ayrıntılı bilgiler verir. Yine kalbin fiilleri kategorisinde değerlendirebileceğimiz huşu, haşyet, muhabbet gibi konularda da bizi bilgilendirir. Bütün bunların hayata yansımasını Peygamberimizin (sas) yaşamında canlı olarak da görmekteyiz.

Görüldüğü üzere sünnet, Peygamber Efendimizin (sas) ibadetten ahlaka kadar dinî ve ahlaki hayatla ilgili hemen hemen her konuda ortaya koyduğu güzel örneklikleri içeren şemsiye bir kavramdır. Şimdi bu denli geniş olan bir kavramı hayatımıza nasıl ve ne şekilde taşıyacağız sorusu üzerinde duralım.

8. Peygamberimizin (sas) Hayat Tarzı Olan Sünnetini Nasıl Yaşayacağız?

Öncelikle sünnetin ne olduğunu kavramakla işe başlamalıyız. Çünkü denilmiştir ki “Bir kapta ne varsa dışarıya o sızar.” Zihnimizde nasıl bir sünnet algısı, anlayışı var ise davranışlarımıza da o yansıyacaktır. Şayet, sünnet anlayışımız şekle, kılık-kıyafete ya da birkaç nafile ibadete yahut görgü kuralları gibi bazı edeplere ait şeylerden ibaretse hayatımıza sünnet olarak sadece bunlar yansıyacaktır. Fakat, sünneti hayatımızı bütünüyle kuşatan bir hayat tarzı, bir dünya görüşü, bir davranış olarak algılarsak, o takdirde sünnet bizim kişiliğimiz, karakterimiz ve yaşam biçimimiz olacaktır. Öyleyse önce doğru bir sünnet anlayışına sahip olmalıyız.

Sünnetin hayatımız için neleri içerdiğine dair zengin bir kavrayışımız olmalı. Çok yüzeysel, kulaktan dolma bir sünnet anlayışıyla rahmet Peygamberinin (sas) hayatını kendimize rehber edinemeyiz. Böyle sığ bir anlayış bizi dönüştürmeye yetmez. Biz sünneti, tıpkı ilk nesiller gibi, bizi erdemli bir insan hâline getirecek boyutta algılamalıyız.²⁴ Öyle ki sünnet, bizim düşüncelerimize, duygularımıza, davranışlarımıza yön vermeli, bizi bir kıvama getirmeli ve bizi ‘Biz’ yapmalıdır. Bunun yolu sünnetin bütün hayatımızda bir yaşam biçimine dönüşmesidir. Şimdi bu hayat tarzının temel yönlerine kısaca temas edelim.

9. Sünnete Dayalı Hayat Tarzının Boyutları

Sünnet hayatımızı bütün yönleri ile kuşatan peygamberî değerlerdir. Genel olarak hayatımızın iki boyutu vardır. Biri kişiliğimizin, karakterimizin, ahlakımızın öne çıktığı bireysel boyut, diğeri toplum içinde insanlarla ilişkilerimizde ortaya çıkan toplumsal boyuttur. Bu iki boyut birbiriyle etkileşim içindedir. Sünnet içerdiği değerlerle bu iki boyutumuzun gelişimini sağlar. Şimdi bu iki boyutu biraz daha yakından görelim.

9.1. Bireysel Boyut

Peygamber Efendimizin (sas) önemsediği konuların başında kişiliğin inşası gelmektedir. O (sas), insana yatırım yapmış, insanın gönlüne, zihnine, davranışlarına, hayata bakışına yön vermiştir. Bunun sonucunu da kısa bir zamanda almıştır. Yetiştirdiği erdemli, kaliteli insanlarla etkileri çağları ve coğrafyaları aşan büyük bir gelecek inşa etmiştir. O (sas), bireyi ihmal ederek, topyekûn, tepeden aşağıya doğru toplumu değiştirme yoluna gitmemiştir. Biz, bu noktada da onun sünnetini takip etmeli ve insana yatırımı öncelemeliyiz. Zira insan pek çok değeri, güzelliği içinde barındıran bir tabiatta yaratılmıştır.²⁵

İnsan, yaratılıştan gelen değerini yücelterek, toplumun ve dünyanın huzurunu sağlayabilir. Aksi durumda, değerini bilmeden, bayağı arzu ve isteklerinin kurbanı olarak toplumu tehlikeye, huzursuzluğa sürükleyebilir. Bu nedenle Peygamber Efendimiz (sas) her bakımdan güçlü bir mümin yetiştirmeyi hedeflemiş ve bunu teşvik sadedinde şöyle buyurmuştur: “Güçlü mümin zayıf müminden daha hayırlıdır.”²⁶ Peygamber Efendimizin (sas) burada kastettiği güç sadece maddî güç, zenginlik, makam mevki değildir. Güç anlayışının maddeye indirgendiği bir dünyada, Peygamber Efendimizin (sas) şu uyarısını da unutmamak gerekir: “Güçlü kimse, insanları güreşte yenen değil, bilakis öfke anında kendisine hâkim olandır.”²⁷ Bu hadisten Hz. Peygamber'in (sas) ahlaki bir özellik olarak güçlü olmayı önemsediği ve bunu öncelediği anlaşılmaktadır.

Toplumları yükselten, ahlak ve karakter bakımından güçlü olan bireylerdir. Zira bir toplumu ekonomik zayıflıktan çok, ahlaki zayıflık felakete sürükler. O nedenle bireyin ahlaken olgunlaşması çok önemlidir.

- Ahlakımızı Hz. Peygamber'in (sas) Sünneti Belirlemelidir

Sünnet davranışla ilgili bir kavramdır. Ancak, her davranış sünnet kapsamına girmez. Başkaları için örneklik teşkil edecek mahiyette iyi, güzel, faydalı olan davranışlar sünnet kapsamında yer alır. Arkasında bir hikmet barındıran davranış sünnet olma vasfı taşır. Allah Teâlâ Peygamber Efendimiz (sas) hakkında, “Size hikmeti öğretir.”²⁸ buyurmaktadır. Böylece bizleri Peygamber Efendimizin (sas) davranışlarının arkasında yatan hikmetlere odaklanmaya sevk eder. Bu nedenle Peygamber Efendimizin (sas) davranışlarındaki hikmeti bulmak için çalışmalı ve onları hayatımıza, çağımıza taşımalıyız.

Peygamber Efendimiz (sas), “Ben güzel ahlakı tamamlamak üzere gönderildim.”²⁹ buyurarak sünnetinin büyük oranda ahlaki davranışları içine aldığını ifade eder. ahlaki davranışlar, birtakım bireysel saygı davranışlarından ibaret değildir. ahlaki davranışlar, bireyi içeriden ve dışarıdan kuşatan yüce değerleri içerdiği gibi bireyin insanlarla olan ilişkilerine yön veren davranışları da ihtiva eder. Ayrıca ahlaki davranışlar iyiliği yaymak, kötülüğe engel olmak, yardımlaşmak, paylaşmak, başkalarına zarar vermemek gibi sosyal ahlak davranışlarını da içine alır. Dolayısıyla Peygamber Efendimizin (sas) sünneti bireyi ve toplumu inşa eden temel ahlaki değerlerdir.

Ahlaki sünnetleri önemsemeliyiz. Zira Yüce Allah’ın dini bir bütündür. İman, ibadetler, ahlak hepsi iç içedir, birbirini tamamlayan unsurlardır. İbadetlerimizin Allah katında kabulü sadece o ibadetlerimizle ilgili değil aynı zamanda bizim ahlakımızla da ilgilidir. Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır: “Allah ancak kötülüklerden sakınanların amellerini kabul eder.”³⁰

Güzel ahlak insanın ahirette kurtuluşunu sağlayan bir husus olacağı gibi kötü ahlak da insanın azaba uğramasına neden olabilecektir. Cehennem ehline hangi şey sizi bu ateşe sürükledi diye sorulduğunda verdikleri cevaplar arasında, “Biz fakirleri yedirmezdik.”³¹ ifadesi de yer alır. Peygamber Efendimiz (sas) ahlakın ahiretteki kurtarıcı rolü hakkında şöyle buyurmuştur: “Amellerin tartılacağı mahşer gününde mizanda en ağır gelecek olan amel güzel ahlak olacaktır.”³² Ayet-i kerimede eğer biz Peygamberimize (sas) tabi olur, onun izinden gidersek Allah Teâlâ’nın bizi seveceği ve günahlarımızı bağışlayacağı ifade edilir.³³ Yine Allah Teâlâ Peygamberimizi (sas) ahlakı ile övmektedir.³⁴ Öyle ise biz Peygambere tabi olmayı onun örnek ahlakıyla gerçekleştirmeliyiz.

Şimdi Müslüman bireyler olarak hayatımızda mutlaka yer alması gereken bazı temel ahlaki sünnetleri görelim.

- Samimiyet

Müslüman bireyin kişiliğini oluşturan sünnetteki temel değerlerin başında kişinin samimi olması gelir. Samimiyet, dürüstlük, yani kişinin özü, sözü ve davranışlarıyla tutarlı bir insan olması demektir. Samimiyet, Peygamber Efendimizin (sas) hayat tarzının temelini oluşturur. Peygamberimiz (sas) dinin tam olarak samimiyet olduğuna dikkat çekerek bir hadis-i şerifinde dinin, Allah’a, Kitabı'na, Peygamberi'ne, müminlere ve müminlerin idarecilerine karşı samimiyet olduğunu ifade etmiştir.³⁵

Samimiyetin başında doğru sözlü olmak gelir. Peygamberimiz (sas) yalan ile imanın bir arada olamayacağını söylemiştir.³⁶ İmanının makbul bir iman olabilmesi için de insanın samimi olması gerekir. Çünkü imanda samimi olmamak münafıklığı doğurur.³⁷

- İhsan Bilinci

Peygamber Efendimizin (sas) sünnetinde bireyin kişiliğinin temel değeri imandır. İman, tevhit kelimesini söylemekten ve zaman zaman onu tekrar etmekten ibaret değildir. Müslüman olduğunu beyan etmekten ibaret de değildir. İman bir yaşantı şeklidir. İman, hayatı bize verene karşı yüksek bir sorumluluk duygusu taşımaktır. Bu sorumluluk duygu, düşünce ve davranışlarda mutlaka kendini göstermelidir.

Peygamberimizin (sas) ahlaki sünnetinin özünü onun Allah’a imanı hayatının merkezine alarak yaşaması oluşturur. O, bu öz ile yaşamayı ihsan olarak isimlendirmiş ve ihsanı da “Allah’ı görür gibi O’na kulluk etmendir. Sen O’nu göremiyorsan da Allah seni görür.” şeklinde tanımlamıştır. Peygamber Efendimizin (sas) hayatı böyleydi. O Allah’a imanı hayatının her noktasına taşımış, iman bakış açısı ile hayatını anlamlandırmıştır. Örneğin, iman ile müminlerin birbirini sevmesi arasında irtibat kurmuştur.³⁸

Peygamberimiz (sas), iman ile ahlakı ilişkilendirmiştir. O, imanı onlarca bölümden oluşan ve bu şekilde hayatı kuşatan bir değer olarak anlatmıştır. Buna göre imanın en yüksek noktası tevhit kelimesi, en alt noktası da insanlara eza veren şeyleri yoldan kaldırmaktır.³⁹ Peygamberimizin (sas) sünnetinde iman, ihsan bilinciyle duygu, düşünce ve davranışta kendini gösteren aktif bir imandır.

- Sabır ve Şükür

Peygamber Efendimiz (sas) şöyle buyurmuştur: “Müminin hâline şaşılır. Zira onun her hâli kendisi için hayırdır. Bu sadece mümin için geçerli olan bir durumdur. Başına bir musibet gelse sabreder bu onun için hayır olur. Bir nimete nail olsa bu sefer o nimet karşısında şükür tavrı içinde olur, bu da onun için hayırdır.”⁴⁰

Sabır ve şükür Peygamberimizin (sas) ahlakının en temel kavramlarıdır. Öyle ki İbn Mesud imanı bir yarısı sabır diğer yarısı şükür olan bir bütün olarak tanımlamıştır.⁴¹ Gazzalî, İslam ahlakının pek çok kavramının sabırdan ortaya çıktığını dile getirir. Ardından da sabır ahlakının hayatımızı ne denli kuşatan geniş bir ahlak olduğunu ifade eder.⁴² İnsanın bu dünya hayatında yaşadıkları karşısında iki temel tavrı söz konusudur: Sabır ve şükür.

Sabır ahlakını Peygamber Efendimizin (sas) hayatının her aşamasında görmekteyiz. Hatta Peygamber Efendimizin (sas) yüce bir ahlak üzere olduğunu ifade eden ayetin tefsirinde bazı müfessirler bu ahlakın sabır olduğunu ifade etmişlerdir. Efendimiz altı çocuğunu ve çok sevdiği eşi Hz. Hatice’yi kaybetmiştir. Kendisine ve müminlere karşı büyük ezalar edilmiştir. Bütün bunlar kendisinde bir ümitsizlik ya da intikam duygusu oluşturmamıştır. O, Allah’a olan inancını, güvenini asla kaybetmemiş, zorluklar karşısında ahlaki duruşunu her zaman korumuş ve başarıya ulaşmıştır. Biz de onu örnek alarak sabır sünnetini hayatımıza taşımalıyız. Ancak bizim günlük dilimizde sabır çok yüzeysel bir şekilde katlanmak, boyun eğmek şeklinde pasif bir tutum olarak anlaşılmaktadır. Aksine sabır çok derin ve geniş anlamlar içeren bir kavramdır. Peygamberimizin (sas) olaylar karşısındaki tavrını ortaya koyan sabır sünnetini iyi öğrenmeli, bizleri sabırlı kılacak sanat gibi dallardan yardım almalı ve sabrı hayatımızın ahlakı hâline getirmeliyiz. Zira hem dünya hem de ahiret hayatında başarı ancak sabır ahlakı ile elde edilir.

Hemen ifade edelim ki şükür kelimesi de bizim günlük yaşantımızda çok yüzeysel bir şekilde anlaşılmaktadır. Hatta pek çok insan tarafından şükür “şükürler olsun” sözünü söylemekten ibaret zannedilir. Elbette bu söz de kıymetlidir. Bir bakış açısını yansıtır. Ancak şükür ezbere söylenen klişe bir sözden ibaret değildir. Şükür hem bir duygu hem bir düşünce ve bakış açısı hem de bir davranış, tutum ve tavırdır. En başta gönül dünyamızda bütün nimetlerin sahibi olan Allah’a karşı minnettarlık duygusu, şükür duygusu içinde olmaktır. Nimeti takdir etmek, nimeti vereni düşünmek nimete insanın gerçekte tam olarak sahip olamadığını idrak etmek ve nimetlerin sayılamayacak kadar çok olduğunu ve şükrünü yerine getirmekten aciz olduğumuzu bilmek de şükrün düşünce boyutudur. Daha sonra verilen nimeti amacına uygun olarak kullanmak gelir. Nimete kavuşunca bizzat o nimeti veren Allah unutulmamalı, O’na isyan edilmemelidir. Peygamber Efendimizin (sas) hayatının özünde bu şükür sünnetini görmekteyiz. Biz de hayatımızı şükür ahlakı üzerine inşa etmeliyiz.

Kendi kişiliğini ahlak ile donatan kişi toplumu şahsiyeti ile olumlu bir şekilde etkiler. Bu anlamda bireysel kişilik oldukça önemlidir. Ancak Peygamber Efendimizin (sas) örnek alınacak olan sünneti sadece bireysel kişiliği inşa etmekten ibaret değildir. Onun sünnetinde bugün için sosyal ahlak diyebileceğimiz boyutlar da yer alır. O, hayatın her alanını kuşatan değerleri kendi bireysel hayatına taşıdığı gibi toplumsal hayata da taşımış, toplumu ahlakı ile inşa etmiştir. Şimdi sünnetin toplumsal hayatta yer alan temel noktalarına dikkat çekelim.

9.2. Toplumsal Boyut

“Ya iyilikleri söyler onların yayılmasını sağlar, kötülüklere engel olursunuz ya da Allah size öyle bir (toplumsal) bela verir ki dua etseniz de duanız kabul olmaz, beladan kurtulamazsınız.”⁴³

Peygamber Efendimizin (sas) dinî ve ahlaki örnekliği anlamına gelen sünnet sadece bireysel hayatımızı değil aynı zamanda toplumsal hayatımızı da kapsar. O hem sözleriyle hem de örnek davranışlarıyla toplumsal hayatımıza yön vermiştir. Toplumsal hayatımız siyasetten ekonomiye, sanattan eğitime kadar pek çok alanı kapsar.

Hz. Peygamber'in (sas) siyasi hayattaki sünnetinin başında adaleti sağlamak, işleri ehline vermek, insanlarla istişare etmek, hukuku temin etmek, insanların ihtiyaçlarını gidermek gelir. Ekonomik hayattaki sünnet, adil bir bölüşümü sağlayacak şekilde karşılıklı rızaya dayalı bir ticari hayatı devreye sokmaktır. Her türlü hileden, aldatmadan, haksız kazançtan, israftan toplumu arındırmaktır. Pazarda kuru buğday yığınının altına yaş buğdayı koyarak satış yapan kişinin bu yaptığını fark eden Hz. Peygamber (sas), “Bizi aldatan bizden değildir.” demiştir.⁴⁴ Bununla, insanların ait oldukları topluma karşı ahlaken doğruluk bağı ile bağlanması gerektiğine işaret etmiştir. Peygamber Efendimizin (sas) özellikle ticari hayattaki pek çok yanlışla mücadele ettiğini görüyoruz. Bu tutum onun toplumsal hayatta olup bitenlere ilgisiz kalmadığını, toplumsal sorunlar karşısında ne denli duyarlı olduğunu gösterir. Onun bu duyarlılığı toplumsal hayatta canlandırılması gereken bir sünneti olarak değerlendirilmelidir.

Toplumsal hayat ile ilgili Peygamber Efendimizin (sas) pek çok sünneti bulunur. Ancak biz bunlar içerisinde toplumsal hayatımızın temelini teşkil edecek olan en önemli birkaç tanesini örnek olarak vermek istiyoruz.

- İyilikleri Yayma Kötülüklere Engel Olma Sünneti

Peygamber Efendimizin (sas) sünnetinin temel konularından biri de onun topluma karşı duyarlı bir insan olmasıdır. Bu duyarlılık iyiliklerin toplumda yayılması, kötülüklerin de azalması için mücadele edilmesini gerektirmektedir. Peygamber Efendimiz (sas), toplumun geleceğini bu görevin yerine getirilmesine bağlamaktadır. Nitekim o (sas), iyiliklerin yayılmasını sağlayıp, kötülüklere engel olmamız gerektiğini, eğer bunu yapmazsak Allah’ın vereceği beladan kurtulamayacağımızı bildirmiştir.⁴⁵ Peygamber Efendimizin (sas) burada ifade ettiği belayı öncelikle toplumsal sorumluluğun yerine getirilmemesi nedeniyle toplumda kötülüklerin çoğalması, toplumsal güvenin, huzurun ve düzenin bozulması olarak düşünebiliriz.

İyiliğin yayılması ve kötülüklerin engellenmesi için çaba göstermek en önemli görevimizdir. Allah Teâlâ kadın olsun erkek olsun her birimizin en başta gelen görevinin bu toplumsal sorumluluğu yerine getirmek olduğunu bildirmiştir. Nitekim ayet-i kerimede bu durum şöyle ifade edilir: “Mümin erkekler ve mümine kadınlar birbirlerinin yardımcılarıdırlar. İyilikleri yayar, kötülüklere engel olurlar. Namazı kılar, zekâtı verirler. Allah ve Resûlü’ne gönülden itaat ederler. İşte bunlar yakında Allah’ın rahmetine erişeceklerdir. Şüphesiz Allah her şeye gücü yeten ve her şeyi hikmetle yapandır.”⁴⁶

- Toplumun Birlik ve Beraberliğini Sağlama Sünneti

“Ey İnsanlar! Bilesiniz ki, Rabbiniz bir, atanız birdir.
Arap’ın Arap olmayana Arap olmayanın da Arap’a, beyazın siyaha, siyahın da beyaza hiçbir üstünlüğü yoktur.
Üstünlük takvadadır.”⁴⁷

Peygamber Efendimiz (sas) Medine-i Münevvere’ye hicret ettiğinde orada bulunan Evs ve Hazrec kabileleri arasında yıllardır süren kavgayı sonlandırdı. Böylece Medineli Müslümanlar arasında birlik ve beraberlik sağlandı. Aynı zamanda Medine’ye hicret eden Mekkeli muhacirler ile Medineli Müslümanlar arasında kardeşlik ilan etti. Cahiliye Dönemi'nde etnik yapıya dayalı olan toplumsal işleyişi iman bağı ile kardeşlik esasına göre düzenledi. Arap’ın aceme yani Arap olmayana üstünlüğü olmadığını, bütün insanların Âdem’in çocukları olduğunu belirtti.

Peygamber Efendimiz (sas) Medine toplumunda bu birlik ve beraberliği sadece Müslümanlar arasında değil o toplumda yaşayan başta ehl-i kitap olmak üzere diğer tüm topluluklarla da gerçekleştirdi. Medine sözleşmesi diye isimlendirilen bir toplumsal sözleşme ile aynı toplum içinde bir ve beraber olarak yaşamayı sağlayacak somut adımlar attı. Peygamber Efendimiz (sas) vefatına kadar da toplumun birlik ve beraberliğini devam ettirmesi için samimi bir şekilde mücadele etti. Birlik ve beraberliği zedeleyecek olan söz ve tavırlar konusunda insanları uyardı. Bu konudaki şu tavsiyesi oldukça önemlidir:

“Birbirinize haset etmeyin. Birbirinizi aldatmayın. Birbirinize sırt çevirmeyin, birbirinize buğz etmeyin. Ey Allah’ın kulları kardeş olun. Müslüman Müslümanın kardeşidir. Ona zulmetmez, ona yalan söylemez, onu küçük görmez. Kişiye Müslüman kardeşini hor görmesi kötülük olarak yeter. Müslümanın Müslüman üzerinde canı, malı ve ırzı haramdır.”⁴⁸

- Yardımlaşma Sünneti

Toplumsal hayata yönelik sünnetler içerisinde en önemlilerinden biri de toplum içinde yer alan ihtiyaç sahiplerinin korunup gözetilmesidir. Peygamber Efendimiz Allah’ın kitabında yer alan “yetimlere, miskinlere, fakirlere, kimsesizlere, yolda kalmışlara, ihtiyaç sahiplerine, yakın ve uzak komşuya”⁴⁹ ilgi gösterilmesi gerektiğini dile getiren ilahi görevi hem sözleriyle teşvik etmiş hem de fiili olarak göstermiştir. Örneğin, “Ben ve yetime kol kanat geren cennette yan yana olacağız.”⁵⁰ sözleriyle toplumda yetimlere sahip çıkılmasına öncülük etmiştir. Bizzat kendisi de yetim kalanlara babalık etmiş, onların ihtiyaçlarını gidermiştir.

Peygamber Efendimizin (sas) toplumdaki yetimler konusundaki sünnetini göstermesi bakımından şu örnek dikkat çekicidir. Kızı Fatıma ev işlerinde kendisine yardımcı olmak üzere savaş esirlerinden yardımcı talebinde bulununca Peygamberimiz (sas) ona “Bedir’in yetimleri sizden daha önceliklidir.” diye karşılık vermiştir.⁵¹ Hz. Peygamber'in (sas) bu sünneti, güzel örnekliği sahâbe üzerinde olumlu etkiler uyandırmıştır. Artık hanelerde yetimlere güzel muamele ediliyor, tüm toplum yetimler konusunda hassasiyet gösteriyordu. Öyle ki Abdullah b. Ömer gibi bazı sahâbîler sofralarında yetim olmadan yemek yemiyorlardı.⁵² Yetimlerin gözetilmesi hususunda gösterilen hassasiyet toplumdaki tüm ihtiyaç sahipleri için de geçerlidir. Dinimizde toplumun tüm kesimlerinin dayanışma ve yardımlaşma hâlinde olması, birbirinin sevincine de hüznüne de ortak olan bireylerden oluşan bir bütün oluşturması hedeflenir.

- Başkalarına Zarar Vermeme

“Müslüman, elinden ve dilinden insanların zarar görmediği kimsedir, Mümin kendisine güvenilen insandır.”⁵³

Enes (ra) tarafından nakledilen yukarıdaki hadiste de gördüğümüz gibi özellikle insan ilişkilerinde Peygamberimizin (sas) sünnetinin daha ziyade ahlak bölümüne odaklanmamız gerekir. Efendimiz toplumda bir arada yaşayan insanların güven ve emniyet içinde yaşamalarını amaçlamıştır. Bu amaç en asgari düzeyde kimseye eliyle, diliyle zarar vermeme şeklindeki temel ahlak ile gerçekleşecektir. Bu temel ahlak da önce iç dünyamızın temiz bir hâle getirilmesi ile mümkün olabilecektir. Nitekim Peygamberimiz (sas), “Hiç kimseyle ilgili kalbinde kötü duygu besleme.” buyurur. Çünkü insanın iç dünyasında geliştirdiği olumsuz duygu ve düşünceler netice olarak ilişki içinde olduğumuz insanlara sözle ve fille zarar vermeye kadar gidebilecektir. O nedenle Peygamberimizin (sas) sünnetinde başkalarına zarar vermeme bir esas olarak yer alır. Bunun temeli de iç dünyamızda kötülüklerin büyümesine izin vermemektir.

Başkası hakkında kötü duygu nedir? Örneğin, kibirdir. İnsanları küçük görmeyeceğiz. İlişkilerimizde hak olanı, doğru olanı yüksünmeden kabul edeceğiz. İnatlaşmayacağız. Zararlı duygu nedir? Öfkedir. “Öfke baldan tatlıdır.” denir. Öfkenin zehirli tadına kendimizi kaptırmayacağız. Öfke duygusunu kendimizi, ailemizi, vatanımızı düşmanlara karşı savunmak için kullanacağız. Öfke, kontrolden çıkınca, sınırını aşınca hem bize hem başkalarına zarar veren, olumsuz sonuçlar doğuran bir duygudur. Bu duyguyu kontrol altında tutmalı, onun bizi esir almasına izin vermemeliyiz.

Başkalarına karşı kötü duygu başka nedir? Evlilik hayatının dışında iffetimizi kirletecek olan meşrû olmayan duygu ve düşünceler bu kategoridedir. Allah Teâlâ “Mümin erkeklere söyle gözlerini haramdan sakınsınlar… Mümine kadınlara da söyle onlar da gözlerini haramdan korusunlar…”⁵⁴ buyurmuştur. Kalplerdeki meşrû olmayan duyguları kontrol etmezsek onlar bizi günaha sürükleyebilir. Bu nedenle Peygamberimiz (sas), “Gözler zina eder.”⁵⁵ buyurarak, kalpteki olumsuz duyguların insanı sürükleyeceği sonuçları haber vermiştir.

Başkaları hakkında kötü düşünceler aklımıza gelebilir. Yahut çevremizde başkaları hakkında kötü düşünceleri teşvik eden kişiler olabilir. Kötü düşünceler insana hep iyi bir kılıf içinde sunulur. “Akıllı olacaksın oğlum”, “Kimse kimseye acımıyor”, “Sen kendini düşünmezsen başkası seni hiç düşünmez”, “Akıl verene değil para verene bakacaksın”, “Babana bile güvenmeyeceksin bu zamanda”, “Kimseye kendini ezdirmeyeceksin” vb. gibi sözlerin çokça söylendiği bir çevrede insan sadece kendini düşünen bir insana dönüşmez mi? Elbette dönüşebilir. Kendi çıkarı için her şeyi yapmayı, başkalarını aldatmayı, onlara zarar vermeyi normal görebilir. Çünkü olması gereken budur diye kendisine sürekli telkinde bulunulmaktadır. Bu ve buna benzer sözlerle hep kendini, kendi çıkarını düşünmesi öğütlenmiştir. Bu düşünceler “hayatın gerçekleri, güçlü olmalısın, ayakta kalmalısın” kılıfı altında dile getirilmiştir. Oysaki başkalarına zarar vererek güçlü olunmaz. Başkalarına acı çektirerek ayakta kalınmaz. Bu tutum sahte bir güç ve sahte bir ayakta kalmadır. Peygamber Efendimizin (sas) sünnetinde Müslüman, eliyle diliyle başkalarına zarar vermeyen, başkalarının canlarını, mallarını, namuslarını güvende hissettiği insandır.

- Yumuşaklık

Allah Teâlâ, Peygamberimizin (sas) insanlarla olan ilişkisi hakkında şöyle buyurur: “Sen onlara sırf Allah’ın lütfettiği merhamet sayesinde yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı kalpli olsaydın, hiç şüphesiz etrafından dağılır giderlerdi. Onları affet, onların bağışlanmasını dile, iş hakkında onlara danış, karar verince de Allah’a güven, doğrusu Allah kendisine güvenenleri sever.”⁵⁶ İnsan ilişkilerinde yumuşak huyluluk Peygamber Efendimizin (sas) sünnetinin temel taşlarındandır. Hilim diye ifade edilen bu huy, “akıllı ve kültürlü olmakla kazanılan, beşerî münasebetlerde hoşgörülü, bağışlayıcı ve medenî davranışlar sergilemeyi sağlayan ahlaki bir erdemdir.”⁵⁷

Peygamber Efendimizin (sas) kendisine her türlü eza ve cefayı yapan Mekkeli müşrikleri, gücü elinde bulundurduğu zaman affetmesi hilim ahlakının onun hayatındaki en güzel yansımasıdır. Peygamberimiz (sas) insan ilişkilerinde hiçbir zaman kaba, sert, acımasız bir tutum içinde olmamış, aksine anlayış ve hoşgörü içinde hareket etmiştir. Biz de insan ilişkilerinde onun bu sünnetini rehber edinmeliyiz. Zira, insan ilişkilerinin kabalık, sertlik, acımasızlık değil anlayış ve yumuşaklık üzere olduğu toplum sağlıklı ve huzurlu toplum olur.

- Saygı ve Sevgi

Toplumsal hayatta insan ilişkilerinde üzerinde durulması gereken sünnetlerden bir diğeri de nezaket, saygı, sevgi, şefkat ve merhamettir. Peygamber Efendimiz (sas) hem sözleriyle hem de davranışlarıyla Müslümanlara insan ilişkilerinde bu ilkeleri takip etmelerini öğütlemiştir. Örneğin, Efendimiz saygı ve şefkat konusunda şöyle buyurmuştur: “Büyüklerine saygı göstermeyen, küçüklerine şefkatle davranmayan bizden değildir.”⁵⁸

Peygamber Efendimiz (sas) iyi ve güzel davranışların insanın kendisine döneceğini, merhamet edenin merhametle karşılaşacağını, iyilik yapanın iyilik göreceğini haber vermiştir. Benzer şekilde merhametsiz olanın merhamet beklememesini ve kötülük yapanın da kötülüklerle karşılaşacağını bildirmiştir. Örneğin Efendimiz, bir hadisinde şöyle demiştir: “Merhamet etmeyene merhamet olunmaz.”⁵⁹ Bu sözüyle insanların yanı sıra diğer bütün varlıklara merhametle davrandığımız zaman bizim de merhamete nail olacağımızı ifade etmiştir.

Peygamber Efendimiz (sas) insan ilişkilerinde dostluğu zedeleyecek olan bütün olumsuz söz ve davranışlardan uzak durmuştur. Yalan, gıybet, dedikodu, hakaret, kaba söz ve davranışlar gibi insan ilişkilerini bozan çirkinlikleri hayatına sokmamıştır. Müminleri de böyle yaşamaya teşvik etmiştir.

Peygamber Efendimiz (sas) toplumsal hayatı değerlerle inşa etmeyi amaçlıyordu. Hak, hukuk, adalet, liyakat, güven, birlik-beraberlik, hizmet vb. değerlerin toplumda yerleşmesi için büyük gayret gösteriyordu. Aynı zamanda toplum içinde insanların birbirleriyle ilişkilerinin de yine ahlaki değerler ile kurulmasını önemsiyordu. Peygamberimizin (sas) sünnetini, onun toplumsal hayatta yerleştirmeyi hedeflediği temel değerler olarak algılamalıyız. Ancak bu şekilde barış ve huzur içinde yaşayan güçlü bir toplum inşa edebiliriz.

Sonuç

"Sünnet nedir, Resûlullah’ın sünnetinden bize örnekler verir misiniz?" şeklinde sorularla karşılaştığımız zaman artık şöyle demeliyiz: Sünnet, Peygamberimizin (sas) hayat tarzıdır. Yaşarken gözettiği Kur’an ahlakının ete kemiğe bürünmüş hâlidir. Hayatının olmazsa olmazı olarak yaptığı işler, ilkeler, esaslar, prensiplerdir. Örneğin, “Kimse hakkında kötü duygu ve düşünce beslememe” ahlaki ilkesi onun bir sünnetidir.

Sünnete dayalı hayat tarzının temelini samimiyet oluşturur. Zira Peygamberimiz (sas) dini samimiyet olarak tanımlamıştır. Sünnete dayalı hayat tarzının bir diğer temelini iman ve ihsan bilinci oluşturur. Mümin en başta Allah’a daha sonra onun Kitabı'na, Peygamberi'ne, diğer müminlere ve idarecilerine karşı samimi olmalıdır. Sünnete dayalı bir diğer temel prensip imanda ihsan bilincidir. Cenab-ı Allah’ı görüyormuşçasına, bu hassasiyetle yaşamak Peygamberimizin (sas) hayatının özüdür.

Emin olma, güvenilir olma onun hayatının temelidir. O (sas), iman ile yalanın bir arada olamayacağını söylemiştir.

Onun hayatının olmazsa olmazı adalettir.

Onun hayatının olmazsa olmazı şefkat ve merhamettir.

Onun hayatının olmazsa olmazı zulme boyun eğmemek, mazlumun yanında olmaktır.

Onun hayatının esası şükran duygusudur.

Onun sünnetinde Allah’a kulluk, sabır ve şükür duygusuyla ve muhabbetle yerine getirilir.

Peygamberimiz (sas), arkasından seslenene başını çevirmeden gözünün ucuyla bakmayan, seslenen kişiye bütün vücuduyla dönerek cevap veren bir nezâket abidesidir. Kendisiyle tokalaşanlardan elini ilk önce çekmeme inceliğini gösteren latif bir insandır.

Hz. Peygamber (sas), insanın eğer isterse nerelere ulaşabileceğinin, ne kadar yücelebileceğinin göstergesidir, insanlığın umududur. O (sas), kendisini görenlere “Ne senden önce ne de senden sonra senin gibisini gördüm.” dedirtecek kadar insanları kendisine hayran bırakan, en yüce ahlaki faziletlerle bezenmiş örnek bir şahsiyettir.

Sonuç olarak sünnet, tıpkı Efendimiz gibi iyi ve güzel işlerde çığır açmak, sünnet-i haseneler/güzel örneklikler ortaya koymaktır. Zira Peygamberimiz (sas) bizi güzel sünnetler oluşturmaya teşvik etmiştir. O (sas), tıpkı Kur’an’da dile getirildiği gibi bizim muttaki müminlere önderlik etmemizi istemektedir. Öyle ise biz de bu hedefe yönelip Allahımıza şöyle yalvararak sözümüzü bitirelim:

“Allah’ım bizi, sorumluluğunun farkında olan kullarının öncülerinden eyle.” Âmin...

Kaynakça

Buhârî, Muhammed, el-Câmiu’s-Sahih, Çağrı Yayınları, İstanbul, 1981.

Buhari, Muhammed, el-Edebü’l-müfred, (thk: Muhammed Fuad Abdulbaki), Daru’l-Beşairi’l-İslamiyye, Beyrut, 1989.

Çağrıcı, Mustafa, “Hilim”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 18/33-36, TDV Yayınları, Ankara, 1998.

Çakan, İsmail Lütfi, Sahâbe Kıvamı, M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, İstanbul, 2018.

Ebû Dâvûd, Süleyman b. Eş’as, Sünen-i Ebî Dâvûd, Dâru’s-Selâm, Riyâd, 1999.

Gazzâlî, Ebu Hamid, İhya-u Ulumi’d-din, çev: Ahmed Serdaroğlu, Bedir Yayınları, İstanbul.

Görmez, Mehmet, Sünneti ve Hadis Anlama Kılavuzu, Otto Yayınları, Ankara, 2020.

Hakim, Ebu Abdullah Muhammed, el-Müstedrek ale’s-Sahihayn, thk. Hamdi ed-Demirtaş Muhammed, el-Mektebetü’l-Asriyye, Mekke, 2000.

Harman, Ömer Faruk, “Dalâlet”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 8/427-428, TDV Yayınları, Ankara, 1993.

İbn Hanbel, Ebû Abdullah Ahmed b. Muhammed, el-Müsned, Beytü’l-Efkâri’d-Düveliyye, Ürdün, 2005.

İbn Mâce, Muhammed b. Yezid, Sünen-i ibn Mâce, Vizâretü’ş-şuûni’l-İslâmiyye, Riyad, 1999.

Karadavi, Yusuf, Sünnet’i Anlamada Yöntem, çev. Bünyamin Erul, Nida Yayınları, İstanbul, 2018.

Malik b. Enes, el-Muvatta, thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî, İhyâu Turâsi’l-Arabî, Beyrut, 1985.

Müslim b. Haccac, Sahih-i Müslim, thk. Nazar b. Muhammed, Dâru’t-Tayyibe, Beyrut, 2006.

Polat, Selahattin, “Hz. Peygamber’in Sünnetini Anlama ve Uyma”, İslam’da İnsan Modeli ve Hz. Peygamber Örneği, 29-42, Ankara, 1995.

Şentürk, Lütfü, Yazıcı, Seyfettin, İslam İlmihali, DİB Yayınları, İstanbul, 5. Basım, 2013.

Tirmizî, Ebû İsa Muhammed, el-Câmiu’l-kebir, thk. Beşşar Avvad Maruf, 6 cilt, Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, Beyrut, 1996.

Zerkeşî, Bedrüddin, Hz. Aişe’nin Sahabeye Yönelttiği Eleştiriler, çev. Bünyamin Erul, Otto Yayınları, Ankara, 2020.

1 Prof. Dr. Kadir DEMİRCİ, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Hadis Ana Bilim Dalı

2 Tirmizî, “İlim”, 16.

3 Buhârî, “Bed’ül-vahy,” 1.

4 Ebû Dâvûd, “Taharet”, 25.

5 Buharî, “Teheccüd”, 9; “Megâzî”, 84.

6 Lütfü Şentürk-Seyfettin Yazıcı, İslam İlmihali, 87.

7 Sünnetin tespit ve anlaşılmasındaki yöntemler için bk. Yusuf el-Karadavî, Sünnet’i Anlamada Yöntem, çev: Bünyamin Erul, Nida Yayıncılık, İstanbul, 2018.

8 A’râf, 7/203.

9 Ebû Dâvûd, “Tatavvu’, 26.

10 Hz. Aişe’nin sahâbenin hatalı rivayetleri düzeltmesi ile ilgili örnekleri için bk. Bedrüddin ez-Zerkeşî, Hz. Aişe’nin Sahabeye Yönelttiği Eletiriler, çev. Bünyamin Erul, Otto Yayınları, Ankara, 2020.

11 Bk. Mehmet Görmez, Sünnet ve Hadisi Anlama Kılavuzu, Otto Yayınları, Ankara, 2020.

12 Nahl, 16/44.

13 Kalem, 68/4.

14 İmam Mâlik, “Kader”, 3.

15 Ömer Faruk Harman, “Dalâlet”, 8/427-428.

16 Buhârî, “Nikâh”, 1.

17 Buhârî, “İlim”, 25; Müslim, “İman”, 58.

18 Ebû Dâvûd, “Edeb”, 130.

19 Ebû Dâvûd, “Sünnet”, 15.

20 Bakara, 2/129.

21 Bakara, 2/183.

22 İbn Mace, “Sıyam”, 21.

23 Buhârî, “Savm”, 2.

24 Büyük bölümü gençlerden oluşan sahâbe neslinin erdemli davranışları için bk. İsmail Lütfi Çakan, Sahabe Kıvamı. İstanbul, MÜİF Yayınları, 2018.

25 İsrâ, 17/70.

26 Müslim, “Kader,” 34.

27 Müslim, “Birr,” 107.

28 Âl-i İmrân, 3/164.

29 Ahmed b. Hanbel, Müsned, 2/381.

30 Mâide, 5/27.

31 Müddessir, 74/44.

32 Tirmizi, “Birr”, 62.

33 Âl-i İmrân, 3/31.

34 Kalem, 67/4.

35 Müslim, “İman”, 7.

36 Ahmed b. Hanbel, Müsned, 2/349.

37 Bakara, 2/8-10.

38 Müslim, “İman”, 93.

39 Müslim, “İman”, 58.

40 Müslim, “Zühd”, 64.

41 Hakim, Müstedrek, 4/1374.

42 Gazzâlî, İhya-u ulumi’d-din, 4/126.

43 Tirmizî, “Fiten”, 9.

44 Müslim, “İman”, 164.

45 Tirmizi, “Fiten”, 9.

46 Tevbe, 9/71.

47 Ahmed b. Hanbel, Müsned, 4/411.

48 Ebû Dâvûd, “Edeb”, 35.

49 Bakara, 2/83, 177; Nisâ, 4/36.

50 Buhârî, “Talak”, 25.

51 Ebû Dâvûd, “Harac”, 19-20.

52 Buhari, “Edebü’l-Müfred”, 60.

53 Tirmizî, “İmân”, 12.

54 Nûr, 24/30, 31.

55 Müslim, “Kader”, 5.

56 Âl-i İmrân, 3/159.

57 Çağrıcı, “Hilim”, DİA, 18/33-36.

58 Tirmizî, “Birr”, 15.

59 Buhârî, “Tevhid”, 2.