T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Anlam ve Varlık Boyutuyla İnsan

Prof. Dr. Gürbüz DENİZ

Genel Yayın No: 1155
Halk Kitapları: 266

Yayın Yönetmeni: Cafer Tayyar DOYMAZ

Yayın Koordinatörü: Suat OKUYAN

Redaksiyon/Tashih: Ramazan ÖZALPDEMİR

Grafik & Tasarım: Ali YÜCEER
Baskı Takip: Hacı Duran NAMLI

Baskı: Önka Matbaacılık
Zübeyde Hanım Mah. Sebzebahçeleri Cad.
No: 80/32 Altındağ/Ankara
Tel: (0 312) 384 26 85

6. Baskı, Mayıs 2023
2023-06-Y-0003-1155
Sertifika No: 12930
ISBN: 978-975-19-6430-4
Eser İnceleme Komisyon Kararı: 19.01.2015/27

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Tel: (0312) 295 72 93 - 94 Faks: (0312) 284 72 88
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye Daire Başkanlığı
Tel: (0312) 295 71 53 - 295 71 56 Faks: (0312) 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

ÖN SÖZ

İnsan hakkında konuşmak, yazmak bir cihetle kolay, bir cihetle zordur. Çünkü insan, insana veya kendisine kimi zaman çok yakın iken, kimi zaman ise hayret edilecek derecede varlığından uzak ve yabancı bir varlıktır.

Bütün dinler, dünya görüşleri ve felsefi sistemler kendi insanını insanlığa örnek insan diye takdim etme gayreti içinde olmuşlardır. Bu düşüncelerin ortaya koyduğu tanım ve tanıtımlar, insanın dünyada kendisini tanıma ve bilme serüvenidir. Bu sebeple her bir din veya dünya görüşü neyi öncelemek istemişse, o özelliği ile insanını tanımlamıştır.

İnsan hakkında gerek tikel gerekse tümel manada birçok eser kaleme alınmıştır. Özellikle her bir insan niteliği bir bilimin konusu olacak kadar araştırma konusu olmuş ve çokça da teferruatlandırılmıştır. Modern düşünce; -bu anlamda- doğru veya yanlış, insanı anlamak, konumlandırmak ve ona değer biçmek bakımından ciddi mesafeler katetmiştir.

İslam dünyasında insan hakkında İslamî düşünce merkeze alınarak bütüncül çalışmalar pek yapılabilmiş değildir. İnsan üzerine olan araştırmalar ya modernitenin ulaştığı neticelere meşruiyet kazandırmak ya da modernitenin öngörülerini tamamen ret üzerine kurgulanmıştır.

Biz bu çalışmada insanı evrende ve kendi özelinde nasıl anlamamız gerektiğini varlık, bilgi ve değer çerçevesinde anlatmaya gayret ettik. Çalışmaya başlarken zihnimizde önceden ulaştığımız bazı bilgileri tasdik edecek sonuçlara ulaştığımız gibi, bildiklerimizden birçoğunun da yanlış olduğunun farkına vardık. Bununla beraber insana ilişkin yeni anlamlandırmalara da ulaştık.

İnsan hakkındaki bu çalışma İslamî düşüncenin genel yansımasıdır. Bazen de insana ilişkin bize ait anlamlandırmalar yapma cüretkârlığını gösterme cihetine de gittik. Metin okunduğunda bu açıkça görülecektir. Ancak bize ait yorumların esası, Kur’an’ın bütünselliğinden çıkardığımız neticelerdir.

Bu çalışmanın metodu, daha önce bire bir denenmiş bir metot ve içerik taşımamaktadır. İnsanla ilgili araştırmada bizi engelleyen veya yönlendiren hiçbir şartlanmaya elden geldiğince itibar etmeden metni oluşturmaya çalıştık.

Bu kitabın yazılmasını teklif eden kıymetli dostum Prof. Dr. Mehmet Emin Özafşar’a, metindeki düşünceleri bazı Kur’an atıfları ile zenginleştiren kardeşim Selahattin Bektaş’a, bu metni baştan sona okuyup tashih eden arkadaşım Abdüsselam Öztürk’e ve öyle veya böyle katkı veren bütün dostlarıma teşekkür ediyorum.

Çalışma bizden, başarı Allah’tandır.

I. BÖLÜM

İNSAN ve ANLAM BOYUTLARI

1. İnsan

Kâinat yaratıldığında insanoğlu henüz yoktu.¹ İnsanın yaratılmasıyla beraber kâinat mana ve değer kazanmaya başladı. Çünkü âlemde her şey insan için var kılınmıştı.² Dolayısıyla insandan bahsetmek, aynı zamanda kâinattan bahsetmek manasına gelmektedir. Yine insan olmasaydı cennet ve cehennem de yaratılmazdı.³ Anlaşılıyor ki, bütün güzellikler ve çirkinlikler ancak insan varlığı sebebiyle vardır.⁴ İnsanı bu kadar varlığın ve varoluşun merkezine alan İslam, insan varlığının en ince noktaları hakkında açıklama ve yorumlarda bulunmuştur. “Biz Âdemoğullarını şerefli (değerli) kıldık…”⁵ beyanındaki ayetler bu hususu açık bir şekilde ifade etmektedirler.

İnsanın, insan diye isimlendirilmesinin birinci nedeni, insanların birbirleriyle olan ünsiyetidir. İnsanlar birbirleriyle ilişki (ünsiyet) kuramadıkları takdirde varlıklarını sürdürmede sıkıntı yaşayacaktır. İnsan, tabiatı (yaratılışı) gereği sosyal bir varlıktır. İnsanın toplumsallaşması her şeyle, bütün kâinatla ilişki kurmasından ve ilişkili olmasından kaynaklanmaktadır.⁶ İnsan, hemcinsleriyle de kâinatla ilişki ve iletişim içinde olabilecek bir tabiatta yaratıldığından dolayı kendisine insan denilmiştir.

İnsiyye kelimesi, insana ait olan, kendisine ünsiyet duyulan, alışılan (yani var olan) her şeyle ilgili ve insana yakın olan, insani tarafı ifade eden bir sözdür. Enes anlamıyla insan vahşetin karşıtıdır. İnsanu’l-ayn olarak insan ise, (kâinatın, evrenin) göz bebeği diye anılmıştır.⁷

İnsan teriminin ikinci anlamına göre ise insan, nisyan kökünden “insiyân” şeklinde ifade edilmiştir.⁸ Bu manasıyla insan; unutan, fark etmeyen, uzaklaşan anlamlarını içermekte ve tabiatına izafet edilen bu hususlarla dikkat çekmektedir. İnsanın nisyanı nankörlük ve vurdumduymazlıktır.⁹ Vurdumduymazlık insanın olması gerektiği gibi değil de, yaratılışındaki iyi duruma aykırı bir şekilde davranmasıdır.

İnsan; ünsiyet anlam kökeniyle hemcinsleriyle uyum hâlinde yaşayan bir varlık iken, nisyan anlam kökeniyle insan kavga eden, kan döken,¹⁰ yeryüzünde fesat çıkaran¹¹ varlığın adı olmaktadır. Bilinen ilk insanın varlığı ve varoluşa gelişi sürecinde Allah ile melekler arasındaki muhavereye baktığımızda, Allah’ın insanı birinci anlamı gerçekleştirecek yetkinlikte yarattığını anlamaktayız. Meleklerin öne sürdüğü ikinci anlamıyla (nisyan) insan ise, insanın ontik hayrına nisyanın ârızî bir şer olarak tekabül etmesidir. Ünsiyet; alçak gönüllülüğü bünyesinde taşıdığı gibi, diğer varlıklarla ünsiyet kurabilmesi için varlıklara ilişkin bilgiyi, en azından onların adlarını bilmeyi tazammun etmektedir. İnsani ünsiyetin üzerlerinde en çok görünür olması gereken kimseler Müslümanlardır. Hz. Peygamber bu hususta şöyle buyurmaktadır: “Mümin ülfet eder, ülfet etmeyen ve kendisi ile ülfet edilmeyen kişide hayır yoktur.”¹² İnsanın ontik doğasında hayrın, şerri öncelediğinin en önemli kanıtı Tîn suresinde ifade edilmektedir: “Biz, gerçekten insanı en güzel bir biçimde yarattık. Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik.”¹³ Öncelikle insanın tabiat olarak iyi yaratıldığını yani insanın özünün ünsiyet olduğu ve hakikati bilme (varlıklara ad verme)¹⁴ yeteneğinde olduğunu anlamaktayız. Ancak bazı insanlar, meleklerin de ifade ettikleri üzere, varoluşsal olarak bu özgün olan özlerini kendi fiilleriyle ve iradeleriyle aşağılık seviyelere düşürecek durumlara girmektedir. İslam metafiziğinde insan varlığı ile ilgili en temel hareket noktası, bu iki ayetin ifade ettiği çerçeve dâhilindedir ki, insan gerçekliği de bu minval üzere cereyan etmektedir.

İnsan tabiatı, ileride teferruatlı bir şekilde üzerinde duracağımız üzere, beden ve ruhtan teşekkül etmiştir.¹⁵ Bunlardan birincisi olan ruh (nefs-i natıka) kökeni itibarıyla semavîdir,¹⁶ yüce âleme aittir. Bu sebeple de insan hikmet ile mütekâmil hâle geldiğinde ulvi âlemin özlemiyle ulvi olan şeylerin peşine düşer. İnsanı oluşturan cevherlerden diğeri olan beden ise kökeni itibarıyla yeryüzüne ait (arzî) olduğu için dünyaya ilişkin şeyleri ister. Bu tabii ve yapısal özelliğinden dolayı şehvet ve gazap ile insan dengesini yitirdiğinde (arzda olanları) fazlaca arzu etmeye başlar.¹⁷

İnsan dünya ve ahireti kazanabilecek tabiatta yaratılmıştır.¹⁸ İnsan ahireti terk edip yalnızca dünyaya yöneldiğinde dünyalık çok şeyler kazanabilir.¹⁹ Ancak ahirete inanmadığı zaman, ahirete (büyük bilinmeze!) ilişkin kazanımlarının noksanlığı nedeniyle dünyalığa sahip olmakla istediği saadeti yakalayamamaktadır.²⁰ Bunun aksine, Hristiyan ruhaniliği gibi uhrevî şeylerin peşinde koşsa, dünyevi olan istidatlarının gereğini yerine getirmese, bu takdirde de hedeflediği ulvi gayeye tam ulaşamayacaktır. Bu da insanı tatminsiz olmaya sevk etmekte ve insanın huzursuzluğuna neden olmaktadır.

İnsanın huzurlu olması için akli ve hissî tercihlerini belirginleştirmesi gerekir. Çünkü insan, düşünme ve ayırt etme yetileriyle hayvanlardan ayrılmaktadır. Bu iki yeti kullanılmadığı zaman, insan ile hayvan arasında fark kalmamaktadır. İnsan akli yeteneklerini kullanıp ‘dünyada kendisine ne, ne kadar gereklidir; ahiret için de ne, ne kadar gereklidir’in hesabını ve ayrımını yaptığında dünya ve ahiret hayatı hakkında dengeli olmayı öğrenmiş olmaktadır. Yani ne dünyadaki ne de ahiretteki nasibini unutmadan hayatını yaşayan kimse,²¹ tabiatına uygun davrandığından dolayı dünyada iç huzuru, ahirette ise mutlu olmanın yolunu bulmuş demektir.

2. İnsan Tanımı

Gazzali insanı şöyle tanımlıyor: “İnsan, nutk sahibi (konuşan veya düşünen) ve ölen canlıdır.”²²

Gazzali’nin bu tanımındaki; “İnsan ölen bir varlıktır.” ifadesi, İslam’la beraber insan tanımına girmiştir. Ölüm, insanın zaten karşılaşacağı kaderi veya insan varlığıyla mündemiç olmasına rağmen insan tanımının asli bir değeri olarak “Her insan ölümlüdür. Sokrates de insandır. O halde Sokrates de ölümlüdür.” ‘ölümlü insan’ tabiri İslam düşüncesiyle beraber kabul edilmesi kayda değerdir. Gazzali’den önce insanı “ölümle kemale ulaşan varlık” diye tanımlayan ise İbn Sina’dır.²³ Çünkü İslam inancına göre insan ölümden sonra da yaşamaktadır.²⁴ İnsanın ölüm sonrası hayatının sağlık ve sıhhati ise yine bu dünyada yaşamış olduğu hayatına bağlanmıştır. O zaman insan bu dünyada iken öteki hayatına da hazırlık yapmak mecburiyetinde kalmaktadır.

İnsan mutlaka ölecekse ve ölmek de insan varoluşunun kemal bir noktası ise bu noktayı dikkate alarak yaşamak, ölüm sonrasına fikrimizle, zikrimizle ve amelimizle önem vermemizi gerektirmektedir. İnsan ölecekse ve ölmek bu dünyada ebedî kalmamak demekse, o zaman bu dünyaya ebedî kalınacakmış gibi değer vermemek gerekir. Dünyaya, kendisi için ebediyet değeri vermeyen kimseler gaddar ve cebbar değil, aksine sahip oldukları insan-ı kamil vasfıyla kendisinden sürekli hayır umulan kişi olacaktır. Farkında olarak ölmek vasfını insana veren Allah, insanın yaşam alanını da öbür dünya için daha çekici ve uzun kılmıştır. Ancak öbür dünyanın güzelliği bu dünyanın gayretiyledir. İşte dünya hayatında akli çelişkiden kurtulmak için zihnen ve kalben terbiye edilmek ve kanaatkâr olmak müminlerin en temel vasıflarından biri olarak belirginleşmektedir.

Modern zihnin hayat tasavvuru, bu dünyada ebedî yaşama arzusundadır.²⁵ Bu hususta pratikte geçerliliği olmasa da vehmen ve hayalen bu dünyada ebedî kalacağını, kalabileceğini düşünmekte ve inanmaktadır. Zihninin bir köşesinde Müslümanların öte dünya için tahayyül ettikleri cenneti bu dünyada tasavvur etmesinden hareketle cennetini bu dünyada aramakta ve oluşturmaya çalışmaktadır. Bu dünya, bütün insanlar için cennet olmaya yeterli ve elverişli olmadığı hâlde, bazıları dünyayı kendilerine cennet yapmaya girişince, birçokları için dünya cehenneme dönüşmektedir.

Kapitalizm, sosyalizm ve emperyalizmin varoluş kodlarında ebedî yaşama heveskârlığı vardır. Eğer ebedî yaşamak bir şekilde (vehmen, yani zihnî varlık olarak bile) mümkün ise ve o da bu dünyada olmalı diye inanılıyorsa, o zaman ruhsal tatmine değil bedensel tatmine yönelmek gerekir. Ancak dünyada ebedî kalma düşüncesi birçok insanı heveslendirse de henüz bunu başaran olamamıştır. Bununla beraber, Nemrutlar ve Firavunlar dünyada ebedî kalamamalarına rağmen, “Olur ya bir gün birisi bunu insanlık için başarır.” diye düşünüp bedenlerini mumyalatarak yeniden bu dünyada var olmanın heveskârlığı peşinde koşmuşlardır; hayatlarını edebî sandıkları dünyevilik için her türlü zulmü ve zorbalığı meşru gören bir kıskaç içerisinde geçirmişlerdir. “Çoklukla övünmek (mal mülk peşinde koşmak), sizi kabirlere varıncaya kadar oyaladı.”²⁶ İlahî buyruk çağları aşarak muhkemliğini bize de göstermektedir.

Diyelim ki insan, ebedî yaşamayı keşfetti veya başardı, unutulmamalıdır ki İblis de insanı melek olmak ve ebedî yaşamakla kandırmıştı.²⁷ O zaman üzerinde yaşadığımız yerkürenin sınırlı olmasından ve bütün yaşayanlara yetmeyeceğinden, evrenin diğer yaşanabilir gezegenlerine insanlar bir şekilde gideceklerdir ki, bugün gök bilimleri bu hususta epeyce mesafe almıştır. Ve yeni keşiflerle âlemde yaşanacak her yeri insanlar keşfedip oraları fethetse/işgal etse, yine de sınırlı olan bu âlem sınırsızca yaşamak isteyen insanlara yetmeyecek, insan ölmese (!) de ebedî yaşamak adına evreni yok edecektir. Bugün gerek yaşadığımız bu varlık dünyası gerekse evren insanın bitmek tükenmek bilmeyen arzularından dolayı arıza vermektedir. “Eğer Allah, rızkı, kullarına bol bol verseydi, yeryüzünde mutlaka azgınlık ederlerdi. Fakat O, kullarının her hâlini haber alandır, görendir.”²⁸

Yukarıda çerçevesi çizilen insan grupları dışında kalan inanmış insanlar ise, sünnetullaha inanarak ve uyarak bu doğrultuda hayatlarını sürdürmektedir. Sünnetullah şöyle tecelli etmektedir: İnsanın kendi menfaati ve huzuru için Allah, ölümün ne zaman vuku bulacağını insana bildirmemiştir. Eğer insan, ömrünün ne kadar olacağını bilse ve bu süre de kısa olsa, arzu ve istekle hayata sarılmaz, neslini devam ettirmez, yeryüzünü imar edecek hevesi kendisinde bulamaz. Bunun aksine insan, ömrünün çok uzun olduğunu bilse, bu defa da hiçbir sınır tanımaz, şehvet ve arzularının peşinde koşar ve düşünmeden kendisini tehlikelere atar.²⁹ Ancak insan, öyle veya böyle öleceğini bildiğinden ve fakat ne zaman öleceğini bilemediğinden dolayı hem hayata karşı hevesli hem de ölüm gerçeğinden dolayı dünyaya karşı mutedildir. Bu nedenle insan dünya ahiret dengesini gözetmekte ve ahlaklı bir şekilde yaşamaya çalışmaktadır.

Ölümle hayat iç içe, ama zamanı ve mekânı belli olmadığından, insan kendisini dengede tutmak zorundadır. Doğrusu, “Bu dünyada hiç kimse ebedî yaşamadığı hâlde, biz insanların duygu ve düşüncelerinde neden ebedî yaşama arzusu/hevesi vardır?” şeklindeki sorunun cevabı, tecrübe ile bu dünyada ebedî yaşayabilmek mümkün olmadığına göre, bu düşünce insan tabiatında bulunan bir fıtrat hâli olmalıdır. Allah’ın insan tabiatına yerleştirdiği ebedî yaşama arzusunun da bu dünyada değil, ebedî özelliği olan ahiret hayatında olması akla daha uygun ve münasip görünmektedir.

İnsan tanımının birinci bölümünde geçen “İnsan bilen varlıktır.”ın³⁰ anlamı ise, insanın kendi nefsini/kendisini bilmekle beraber başka şeyleri de kendisi vasıtasıyla bilmiş olması demektir. Çünkü insan, âlemin varlık ögelerini bünyesinde taşıdığı gibi, mücerret âleme ilişkin soyut akla ve ruha sahip olmasından dolayı da metafizik âlemi bilme imkânına kavuşmaktadır. İnsan varlığı bilme özelliği üzerine temellenmiştir. Bu özellik ilk yaratılışındaki isimleri bilebilme konusunda açıkça beyan edilmiştir.

Bilmenin imkânı, bilinen şeyle ortak paydalara sahip olmakla mümkün hâle gelmektedir. Kesişen veya ortak varlık alanına sahip olunmadan başka bir varlığı bilmek mümkün değildir. İnsan; cisimsel, bitkisel³¹ ve hayvansal³² özelliklere sahip olduğu için diğer varlık alanlarını rahatlıkla tanıyıp anlayabilmektedir. Yine insan, kendi varlığını tanıdıkça hemcinsleri olan diğer insanların gerçekliklerini de bilmektedir. Bunun yanında insan, soyut akli hakikate sahip olmasından dolayı metafizik alana ilişkin varlık mertebelerini de bilip/idrak etmektedir. Ancak kendisini, kendi varlık meziyetlerini bilmeyenin diğer alanlarla ilgili bilgisi çoğu zaman vehmidir. Bu nedenle, İslamî bilgi anlayışında enfüsî ve afakî bilgiler birbirleriyle paraleldir.³³ Kişinin kendini bilmesi, insan vücudunda ve ruhunda tepeden tırnağa bir canlılık meydana getirmektedir.³⁴

Kendinden varlığa varış ve biliş, insanın kendisi ile varlık arasında varoluşsal ünsiyetin meydana gelmesine sebep olur. Böylece kendisi ile barışık olan insan âlemle barışık hâle gelmiş olur. Kendini ve âlemi bilmek ise insanı, kendisinin ve âlemin yaratıcısının kendisi ve âlem olmadığını bilmeye götürür ve bu anlamlı varlık, âlemin de yüce bir anlamdan tezahür ettiğini insana anlatır. Kendini bilen âlemi bilmiş olur ve böylece de Allah Teâlâ’nın yaratmasını ve kudretini bilmiş olur.³⁵

Az veya çok bilmek³⁶ en önemli insani özelliktir. Bu sebeple insan bilen/düşünen varlık olarak konumlandırılmıştır. Bununla beraber yalnızca bilmek, bütün insan hayatının anlam kazanması için yeterli görülmemiştir. Bilmek, hayata ilişkin olduğu gibi ölümü bilmeye de ilişkin olmalıdır. Böylece ünsiyet ile nisyan arasındaki insan, şuurla akleden ve varlık olarak bilmenin bir gereği olan ilahî haberlere göre hayatını düzenler.

Müslümanca (dindarca) bir hayat bilme üzerine mi yoksa inanma üzerine mi temellendirilmiştir?³⁷ Allah’ın bizden istediği inanmamız mı yoksa kendisini bilip tanımamız mıdır? Bu sorulara tek şıklı cevap vermek doğru olmamakla beraber, onlardan birini öncelemek İslam’ın önerisidir.

Bilmek, inanmak için çok önemli olmakla beraber, inanmak (hidayet) mümin olmak için yeter şarttır. Çünkü bilmenin zıddı cehalet, inanmanın/iman etmenin zıddı ise küfürdür. Ancak modern çağlarda pozitivizmin bilimi öncelemesi, Batı’da büyük çoğunlukla zihinleri ve kalpleri bulandırmıştır. Din hakkındaki bu arıza, Müslümanları da rüzgârının etkisi altında bırakmıştır. Hâlbuki Kur’an, insana, “göz, kulak ve gönlün verildiğinden” bahsetmektedir.³⁸ Yani göz, kulak ve diğer duyuların verdiklerinin kalp tarafından tasdikinin önemine işaret edilmektedir. Beyin ile kalp arasında uyum ve barışı sağlayamayan insan, büyük çelişkiler ve tatminsizlikler yaşamaktadır. Tatminsizlik ise kişiyi inandığı şeye karşı duyarsız kılmaktadır.

Bilmek veya bilgi, dini iyi yaşamak için çok önemli bir ölçüdür. Hiçbir zaman bilenlerle bilmeyenler eşit olmamıştır.³⁹ Fakat inanmayı; bilme veya bilim ile eşitlemek veya din ile bilgiyi veya bilimi eş değer görmek dini beşerîleştirme yoludur. Beşerîleşmiş bir inanç, kutsaldan kopuştur. Çünkü beşerî olan her zaman değişme, yenilenme imkânı dâhilindedir. Değişen, yenilenen yani mümkün olan bir inanç veya dinî emir insanlar üzerindeki bağlayıcılığını kaybeder. Böylece emir-yasak, helal-haram diye bir şeyin anlamı kalmaz.⁴⁰

Bilimin, din adına, zihnin yegâne merkezi hâline gelmesi insanın din hakkındaki tabii fıtratını bozmuştur⁴¹. Çünkü bu hâliyle din, insanın her zerresini etkileyen bir inanç olmayıp, zihnin bir kurgusu hâline gelmektedir. Zihnî bir kurgu hâline gelmiş bir din, hiçbir insanı dindar olarak tanımlayamaz ve tatmin de edemez. Bu durumdaki dindarlar da istikamet sahibi olamaz. Çünkü inandığı şey her zaman yanlışlanma imkânı içinde kalmaktadır.⁴²

3. Beni Anlamlandıran, Anlamlı Kılan Nedir?

Varolmak, varlığa gelmek veya varlığa gelmemek insanın irade ve kudretinde olan bir yetki değildir. “Neden varoldum?” sorusu her insan tarafından sorulmasına rağmen bu soruya net ve açık cevap verebilmek çok kolay olmamaktadır. “Ben onları, ne göklerin ne yerin ne de kendilerinin yaratılmasında hazır bulundurdum.”⁴³

Bu hususun kesin olarak bilinememesi nedeniyle dünya görüşleri, felsefî açıklamalar ve dinî bilgilendirmeler yapılmaktadır. Açıklamalarda bulunan kimi dünya görüşleri, varlığı belirsizlikten gelme olarak kabul etmekte, kimileri ise varlığın varlık menşeine/kaynağına anlam vermeye çalışarak bir anlamlılık peşinde yürümektedir. Varlığın menşeini tesadüf veya belirsizlik olarak görenler de kendi içlerinde iki kısma ayrılmaktadır: Birinci grupta yer alan insanlar, belirsizlikten veya anlamsızlıktan var oluyorsam dünya hayatı da anlamsızdır. O zaman yalnızca bu dünyada istediğim gibi veya nasıl oluyor ve olması gerekiyorsa öylece yaşamalıyım, şeklinde bir yaklaşım tarzı benimserken; ikinci grupta yer alanlar ise anlamsızlıktan gelsem de varoluş âlemindeki her şey bir sebep, bir anlam çerçevesinde devam etmektedir. O zaman ben de “Hayatımı anlamlı kılmalıyım.” ilkesine dayanarak varoluşunu devam ettirmektedir.⁴⁴

Bir dine veya bir metafiziğe inananlar ise en başta kendilerinden daha güçlü ve daha akıllı bir sebep kabul etmelerinden dolayı hayatlarını anlamlı kılma cihetine yönelmektedir. Bunun için dinleri, dünya görüşlerini ve felsefî sistemleri araştırıyor, kendi varlık gerçekliklerine veya varlık hakikatlerine uygun olan din veya dünya görüşünü seçmeye çalışıyorlar. İşte “Varlığımızı ve varoluşumuzu neye göre anlamlandırmalıyız?”⁴⁵ sorusu, yaşadığımız bu varlık âleminde kendimizden ve varlıktaki anlamlı sebeplilikten hareketle nispeten cevabı verilebilecek bir soru hâline gelebilmektedir. Bu sebeple kendimizi ve varlığı keşfetmek ve bu keşfe uygun varoluş/hayat ilkeleri belirlemek hayatımızın anlamlılığı için gereklidir. “İnsan önceden hiçbir şey değilken kendisini nasıl yarattığımızı düşünmüyor mu?”⁴⁶

Öğrenilen ve tecrübe edilen şeylerden hareketle doğuştan getirilen yetenekleri tatmin eden ve bizce meçhul olan sorularımıza cevap veren dine veya ideolojiye uymak çoğumuz için en doğru seçim olmuştur. “Bize uygun gelen ideoloji veya dünya görüşü ile nasıl yaşamamız gerekir?” sorusuna, “insani huzur ve mutluluğu bulduğumuz inanç kuralları ile” cevabını verebiliriz. Çünkü “insani gerçekliğin aydınlatılması, dinî varoluşun çeşitli görüşleriyle ortaya çıkan kuşatıcı ve bütüncül bir umudunu taşır.”⁴⁷ İşte bu umut bizi meçhuliyyetten kurtarır, varlığımızın anlamlı özü varoluşumuza anlamlı bir şekilde yansır. Bize göre akıl sahibi insan öyle veya böyle kendisine bir anlam bulan varlıktır. Ancak bu anlamlılığın kuşatıcı, evrensel kabullere ve varlık gerçeğine muhalif olmaması gerekir. Varlığa ve hayata tam tekabül etmeyen anlamlılıklarda ilahî değil beşerî varlık temellendirmelerinin var olduğunu düşünmekteyiz.

4. İslam’ın İnsan Yorumu

“Bir dinin üstünlüğünün ölçüsü nedir?” sorusuna, “O dinin ferdi olarak bir insanın ve tümel olarak da insanlığın insani kabiliyetlerinin tamamına ve çoğunluğuna anlamlı bir şekilde hitap edebilme yeteneğidir.” diye cevap verebiliriz. Aynı zamanda din, insanın kendisine ilişkin soru ve kuşkularını cevaplayacak nitelikte olmasıyla da doğru orantılı olarak varlığının doğruluğunu bize hissettirir. İslam, biz Müslümanlar için bu konumdadır. O hem birey olarak bizim bütün varlık ve varoluşsal ihtiyaçlarımızı gidermekte hem de geleceğe ilişkin, ölümden sonra ne olacak şeklinde örneklendirilebilecek endişe ve korkularımızı da bertaraf etmekte veya bu hususta en azından insana ilişkin önemli açıklamalarda bulunmakla bizi güvence altına almaktadır. Bu anlamda İslam, “Orta ümmet (ümmeten vasata)”⁴⁸ ideali ile bizleri aşırılıklara ve inkâra karşı koruma altına almaktadır. Ne şehevanî ve gazabî isteklerimizin şiddeti içinde varlığımızı/hayatımızı mahvediyoruz ne de tabii ve fıtrî olan ihtiyaçlarımızı gidermeyerek onları devre dışı bırakmak suretiyle sapkınlıklara dalıyoruz. İşte her insan tekinin biyolojik ve ruhî ihtiyaçlarına cevap veren İslam, bize göre insan tabiatına uygun, en tabii din olarak tezahür etmiştir/etmektedir.

Konuyu başka açıdan ele alacak olursak bir dinin tabiiliği ve akliliği, kendisine muhatap aldığı varlığa ilişkin açıklamalarının o varlığın toplumsal uyumu ile de açıklanır. İslam, insana bireysel anlamda değer ve konum biçerken toplumsal manada da insanı medeni kabul ederek konumlandırmıştır. Bu hususta insanın toplum içinde varoluşunu sürdürmesini önerdiği gibi, aynı zamanda insanın toplum içinde birey olarak kendi özgünlüğünü korumasını da önemsemektedir. Birey ve bireyler iyi ise toplum da iyi, kötü ise toplum da kötüdür. Bu sebeple şehrin “hikmetli kanunu”na herkesin gücü nispetinde katkı vermesi her Müslüman bireyden istenmektedir.

İslam, insana birey ve toplum düzleminde önem verdiği gibi, yine insanı yücelterek bütün âlemi onun emrine vermiştir.⁴⁹ Yani bu gördüğümüz ve binlerce yıl anlamaya çalıştığımız muhteşem âlem insan için var kılınmıştır. Bu durum, Allah’ın bize verdiği yüce değerin adıdır. Bu sebeple yeryüzünde ve âlemde insan Allah adına iş yapacak (halife olacak)⁵⁰ büyük ve yüce bir makama sahiptir. İnsan da kendisine emanet edilen, hizmetine verilen bu âlemi inşa ve ihya etmek zorundadır.

İnsan, taşıdığı emanet ölçüsünde⁵¹ hem Allah’a karşı hem de evrene karşı sorumludur. Evrenin ve kendisinin selametinden sorumlu olduğu için insan tüm evrene hükmedecek kadar güçlü yaratılmıştır.⁵² Bütün varlığı Allah’ın bir nimeti olarak görmek ve ona öylece muamelede bulunmak İslamî ve insani bir durumdur. İslam’a göre, insan dışındaki her varlık hissedişe ve şuura sahiptir.⁵³ Varlığa haşin ve hoyratça muamelede bulunmak, varlığı gayesinin, yani tabiatının zıddına kullanmak varlığı incitmek demektir.⁵⁴ Hatta savaş alanlarında düşmana ceza verilirken bile vahşice muamelede bulunmak İslam tarafından yasaklanmıştır.

Buraya kadarki açıklamalarımızdan ortaya şu sonuç çıkmaktadır: Bir dinin üstünlüğü, o dinin şekillendirdiği insan tipinde ve oluşturduğu şahsiyette aranmalıdır. Bununla beraber bir dini tercih eden akıl/insan, fıtratından sapmış ve başka arzulara kendisini kaptırmış olabilir. Böyle bir durumda dini bireye göre değerlendirmek doğru değildir. Bir dini kendi bireyiyle değerlendirmenin en önemli ölçüsü, o bireyin inandığı dine akli ve kalbî olarak ne kadar sadık olduğu ile doğru orantılı bir şekilde olmalıdır.

İnsanın yeryüzündeki varoluş trajedisini teskin eden en önemli inanç/düşünce İslam dininin yeniden diriliş düşüncesini/varoluşunu insana telkin etmesidir. İnsan bu hususlarda çaresizdir. Dünyadayken -az da olsa- yalnızlığını ve çaresizliğini paylaştığı kimseler bulan insan ölümle beraber iradî ve düşünsel anlamda ne yapacağını bilemez, kimsesiz bir hâldedir. Bu sebeple insan bu konularda makul, insani olabilecek bütün açıklamalara açıktır ve bu açıklamaların çoğuna da inanır. Bu hususta insani irade ve insani düşünce, tahayyül; önerilen yeniden diriliş inanç ve inanç tarzının (mahiyetinin) insan gerçeğine ne kadar yakın veya uygun olduğunu keşfetme gayreti içinde olmalıdır. Diriliş, yeniden varolma durumudur. İlk varolma durumu nasıl ki insanın iradesinde değildir, bunun gibi yeniden diriliş de insanın yetkisinde olan bir durum değildir. Bilindiği üzere diriliş konusunda en açıklayıcı ve kuşatıcı bilgilere sahip din İslam’dır.⁵⁵ Hatta diğer birçok din ahiretin varlığı ve mahiyeti hususunda İslamiyet’ten etkilenmiştir.

Kur’an, gerek âlemin ve gerekse de insanın varlığı hakkında konuşurken en güçlü delilini, âlemin ve insanın ölümden sonraki yeniden yaratılışına atıfla yapmaktadır. Dirilişi imkânsız görenlere, yani dirilişin sebepli olarak yeniden varlığa gelmesini akli görmeyenlere Allah, şu an varolan dünyanın yaratılışı ile örnek vermektedir. Şöyle buyuruyor: “Bu âlemi ilk yaratan, onu yeniden neden yaratamasın? Hâlbuki birinci yaratmada örnek olmadığı hâlde Allah ilk yaratmayı yapıyor da, ikincisini neden yapamasın?” 56 “İkincisi, birincisine göre daha kolaydır.⁵⁷” Böylece Allah, hem birinci yaratmayı kendisine atfediyor ve hem de imkânsız görünen dirilişin ilk yaratmaya göre daha kolay olacağını ifade ederek⁵⁸ insanı varlık ve diriliş hakkında düşünmeye sevk ediyor.

Hz. Ali ile bir müşrik arasında geçen şu konuşma ahirete inanmanın, onu inkâr etmekten daha akli ve insani olduğunu bize göstermektedir. Müşrik biri Hz. Ali’ye, “Ey Ali, durmadan ibadet yapıyor, dünyevi zevklerden kendini mahrum(?) ediyorsun, hâlbuki ahiret diye bir yer yoktur. Hz. Ali’nin cevabı muhteşemdir: Ey falanca, eğer iş senin dediğin gibi ise ölümden sonra benimle senin aranda bir fark yok demektir. Ancak eğer benim inancım doğru ise benimle senin eşit durumda olması mümkün değildir.” Bu konuşma Hz. Ali’ye ait olsun veya olmasın, buradaki akıl yürütme, ahirete inanmanın onu inkâr etmekten daha akli olduğunu bize göstermektedir.⁵⁹

5. İnsanın Âlemdeki Yeri ya da Ontolojik Konumu

“İnsan, (bütün) eşyada mevcut olan kuvvet ve istidatların tamamının kendisinde toplandığı bir varlıktır. İnsanın yaratılışı da, kendi vücudunda mündemiç eşyanın yaratılmasından daha sonradır.”⁶⁰

İnsanın yaratılmışlar içindeki ontolojik konumu; madenî, nebatî (bitkisel) ve hayvanî bütün özellikleri üzerinde taşıması ve ayrıca kendi kendisinin farkında olması dolayısıyla kapsamı en geniş ve en yüksek varlık mertebesidir. Yani insan varolan her şeyin istidadını bünyesinde taşımasından dolayı her şeyi anlayabileceği gibi, kendisini de anlayacak güç ve kapasitededir.⁶¹

Hiçbir yaratılmış varlık diğeri ile ontik/varlık paylaşımı olmadan, diğer varlıkları anlama, bilme gücüne sahip değildir. Mesela, insan kendisinde hararet (sıcaklık), kuruluk (burudet), yaşlık olması itibarıyla âlemin asıl unsurlarına, cisim olması itibarıyla da madene benzer. Gıda alıp beslenmesi cihetiyle nebatat (bitkiler) gibidir. Lezzet ve elem duyması, vehmetmesi, hassas olması yönüyle yırtıcı olmayan hayvanlara; bazı özelliklerinden dolayı ise yırtıcı hayvanlara benzer. İnsanları aldatması, doğru yoldan saptırmasıyla da şeytana benzer. Yani fert olarak insan, âlemde mevcut iyi ve kötü her ne var ise bunların hepsiyle varlık olarak öyle veya böyle, az veya çok ortak paydalara sahiptir. Bu ortak paydası insanı hem ortak payda sahibi olduğu varlıkları bilme niteliğine ulaştırmakta hem de onların sahip oldukları nitelikleri üzerinde taşıma kemaline kavuşturmaktadır.

Yaratılmışlar içinde insanın üstün konumu; onun aynı zamanda kendisinden aşağıda olanların sahip olduklarına sahip olmasıyla; onlarda bulunmayan düşünme, irade etme, tefrik etme gibi özellikleri taşımasıyla belirginleşmektedir. Bu bağlamda “İnsanın Allah’ı bilebilme imkânı nasıl olur?” şeklindeki soruya verilebilecek cevap, “insan ilahî ruhu üzerinde taşımasıyla, Allah’ı bilebilme imkânına kavuşmaktadır.” şeklinde olacaktır. “Onu (Âdemi) şekillendirdiğimde ve ona ruhumdan üflediğimde hepiniz ona hemen secde edin.”⁶² ayeti, insanın diğer varlıklar karşısındaki üstün konumunu ve insanın metafizik alanı bilmesinin imkânını göstermesi bakımından önem arz etmektedir.

İnsan, ruhî özelliklerini ne kadar çok varoluşunda/hayatında tezahür ettirirse, Allah’ı o kadar kolay bilme imkânına kavuşur.⁶³ Bu bilme ve bilinme, eserden müessire gidiş tarzındadır ki, o da insanın varlık âleminin ötesinde bir varlığı, varlığın meydana getiricisi olmasını düşünmesiyle mümkün hâle gelmektedir. Yoksa bu bilme, Allah’ın varlığını bilip kuşatma şeklinde değildir.

Yaratılmış olan varlık âleminin dışında bir varlık algısı, ancak âlem ötesindeki varlığa ilişkin bir yeteneğin insanda bulunmasıyla mümkündür ki, bu da biraz önce zikredildiği üzere insandaki ilahî kökenli ruh ve bu ruhun dünyaya yönelik yeteneği olan salim akıldır. Çünkü “İnsanın özünde, hayvanda ve bitkide bulunmayan ilahî bir güç vardır. Böylece insan tabiat ile tabiatüstünün bir bileşeni hâlindeki varlık olmaktadır.”⁶⁴

İnsani nefs olmadan insanın insan olması mümkün değildir. İnsani nefs ise ruh ve bedenin beraber olma zuhuratı olduğundan, insan bu iki temel ögeye eğilimli olarak varolur ve hayatını bunlara uygun bir şekilde devam ettirir. Bu iki temel ögenin ihtiyaçlarının ortalama olarak karşılanması normal bir insanı oluşturmaktadır. Normal veya orta bir insan, aşırılıklara kaçmış olan bir insandan daha dengeli ve daha bilge kimsedir. Bedenî ihtiyaçlarını tamamen terk etmiş bir insan ise bazı hususlarda ileri seviyelerde bulunsa da, ihmal ettiği ve bu sebeple de onu geri çeken bedensel ihtiyaçlarından dolayı dengesiz ve hatta şizofren bir şahsiyet olabilir. Nitekim bedensel ve ruhsal ihtiyaçlarını tam olarak giderememiş insanlar, ruhsal veya bedensel yeteneklerinden bazılarını çok geliştirip keskinleştirmelerine rağmen çoğu zaman noksan ve nobran olabilmektediler.

İnsanın nefsi ne kadar şerefli ve yüce hikmet sahibi olursa o ölçüde insani yücelik ve üstünlük ortaya çıkar. İnsan zarurî veya tabii ihtiyaçlarının dışında bayağı ve aşağı olanlarına nefsinin zuhuratını inkıtaya uğratmamak kaydıyla önem vermelidir. Şerefli nefse (yani akli nefse) sahip kimse, bedenî lezzetlere ancak akl-ı selimin şer-i şerîf’ten yararlanmak suretiyle tayin ettiği sınırlar dâhilinde yer verir. İnsani nefs, (şehevanî ve gazabî) aşağılık şeylere ihtiyacından daha fazla meylederse hevâ ve hevesine köle olur. “Ey Nebî! Heva ve hevesini ilah edinen, bilgisi de olduğu hâlde Allah’ın şaşırtmış olduğu kimseyi gördün mü?”⁶⁵

İnsan dışındaki bütün canlı varlıklar (bitki ve hayvan) hayatlarıyla (varoluşlarıyla) ilgili bütün yeteneklerini, uzuvlarını, bilgilerini doğdukları andan itibaren beraberlerinde getirir ve onları pratiğe dökerler. Örneğin, yeni doğmuş bir keçi yavrusu, annesini çoktandır tanıyormuş gibi memesine yönelir, bir iki saat içerisinde yürümeye başlar ve belki bir iki gün içinde de hangi otu veya yaprağı yiyeceğini, herhangi bir yeni bilgi veya terbiyeye tabi tutulmadan bilir ve tanır. Bütün hayatı da bu minval üzere devam eder. Ancak insan, doğarken hayatıyla (varoluşu) ile ilgili gerekli olan bilgi ve davranışları doğumunda kendisine verilmeyen tek varlıktır. Hayat bilgisini doğumundan sonra kendisi, ailesi veya çevresinin özel gayreti ile elde eder.

İnsan, anasının karnından çıkarken hiçbir şey bilmez bir hâldedir.⁶⁶ Ancak ona göz,⁶⁷ kulak, gönül⁶⁸ vs. verildiğinden o kendi gayreti ile kendi varoluşunu tayin eder. Dış dünya ilk önce kulak ve göz ile algılanmaktadır. Bu organlar, Allah Teâlâ’nın insana verdiği haberleri de almaya en yatkın idrak vasıtalarıdır.⁶⁹ Yani insan için bilgi edinme, ancak doğuştan getirdiği yeteneklerle mümkündür. Daha sonra içinde doğduğu çevre ona hayatı hakkında bilgi sunar. Bu da insanı diğer mahlûkata nispetle ayrıcalıklı kılmaktadır ki, bu ayrıcalığın sebebi insanın öğrenme, bilme ve kavrama kudret ve yeteneğine sahip olmasıdır.

Bilindiği üzere insan doğarken en aciz varlık iken, Allah’ın ona verdiği yetenekleri fiilî hâle getirmesiyle yaratılmış olan varlıklar karşısında en güçlü varlık hâline gelmektedir. İşte tam burada insani oluşta iki temel etken göze çarpmaktadır. Birincisi Allah’ın insana doğumuyla beraber bütün varlıklardan üstün bir yetenek vermiş olması, ikincisi de insanın o yetenekleri kullanmadığı durumlarda en zayıf ve en sıradan varlık derekesine düşmesidir.⁷⁰ Bu sebeple insan, Heidegger’in ifadesiyle kendi varlığını ifşa etmelidir.⁷¹ Varlığı iyi ve hayır noktasında ifşa olmamış bir insan, insan olarak bir hayat yaşamamış demektir.

Bilme hususunda insan ile hayvan arasındaki temel farklardan birisi de, hayvanın sadece cüz’i (tikel) şeyleri idrak edebilme kabiliyeti mevcutken, insanın hem cüz’i ve hem de küllî hakikatleri idrak edebilme kabiliyetinin olmasıdır. Yani insan gündelik bilgiye sahip olduğu gibi, varlığın mahiyetini, metafiziğin niteliğini ve varlık hakkındaki konumunu (küllîyi) bilme yetisiyle donatılmıştır.⁷² Hayvanların idraki ise tikel bir mevzuda belli bir andaki tepkidir. Bu tepki, insan gibi hayvanın hafızasında tümel manada korunmamaktadır.

Nihai anlamda “İnsan, Hak ile âlem arasında bir ara konumda bulunmakta ve bu ara konumuyla da mahlûkatın en üst seviyesini/mevkiini işgal etmektedir.”⁷³ Allah’a karşı kul, Allah’ın halifesi⁷⁴ olması dolayısıyla da âlem üzerinde hükümdar mevkiindedir.

“(Ey insan!) Bulut, rüzgâr, güneş ve felek, senin eline ekmek vermek için çalışıp hizmet görüyor. O ekmeği, gaflet etmeden yiyesin diye…”⁷⁵ “Allah’ın emriyle onlar senin için böyle çalışırlarken, senin vazifeni yapmaman, boş oturman hiç yakışık alır mı?”⁷⁶

6. İnsan, İnsanlık ve İnsaniyet

İnsan; fert olarak insan, tümel manasıyla insanlık ve ahlaki olarak insaniyet gibi temel terimlerle mahiyeti ifade edilen bir varlıktır. İnsan teriminin tek başına ifade ettiği varlık, insanlık tümel kavramı içinde insanlığı oluşturan fert olarak somut bireye işaret etmektedir.

İnsan, tek başına ferd olarak insanlığın ortak paydasına sahiptir. Ancak fert olarak insan tek başına soyut insanlığı temsil edememektedir. Bununla beraber insanlığı temsil edememesine rağmen her bir insan ferdi, insanlık tümeli içinde şahsına münhasır kabiliyet ve kişiliğe sahiptir.

Bir insanın sorumluluğu, hem tümel insanlık içinde kendisine ait ortak paydayı kişiliğinde gerçekleştirmesi hem de kendi bireyselliğini veya Allah’ın her varlığı yaratmadaki benzersizliğini şahsında varoluşuna/hayatına yansıtması, o insanın yetkinliği olarak kabul edilmektedir. Her insan, birey olarak diğer insanlardan farklı ve sadece kendine özgü yaratılışa sahiptir. İşte fert olarak her insanın bu kendine özgülüğü, o insanın ilahî yaratılışının hikmetidir.⁷⁷

Bir insan, bire bir diğer insanların aynısı değildir. Eğer bir insan diğer bir insanın aynısı olsaydı, o zaman bütün insanlığın çeşitliliği tek bir insana indirgenirdi. Bu ise ilahî yaratışın eşsizliğini ve benzersizliğini (ibda’) zedelerdi.

Biz insan bireyleri olarak kendi varoluşumuzu (hayatımızı) ortaya koyarken insanlıktan payımıza düşeni hayatımıza yansıtmakla sorumluluğumuzu yerine getirmiş oluruz. Bütün insanlık ailesine ait bireysel durumları hayatımıza yansıtma gücüne sahip olmadığımız için böyle bir sorumluluğumuz da yoktur.

Zikri geçen sebepten dolayı vahiyle kesin olarak (muhkem) ortaya konmamış düşünce, inanç ve davranışlar hakkında tek bir birey olarak kesinlik iddiasında ve dayatmalarda bulunmak asla doğru bir tutum değildir. Bizim ortaya koyduğumuz/koyacağımız düşünsel veya amelî fikir ve fiiller; çoklar içinde bir tanedir, bireysel yorumdur ve bu başkası için ne dindir ne de bir bağlayıcılığa sahiptir.

Çokluk içinde çokluğu oluşturan tek bir fert, çokluğu her yönüyle temsil edemez. Çoğu zaman fanatizmin, dar fikirliliğin sebebi, insan ve insanlık arasındaki ayrımın içlem ve kaplamının farkına varamadan tikel anlamda insan olarak varlık ve varoluşumuzu (beni) tek hakikat kabul etmemizden kaynaklanmaktadır. Bununla beraber bireyselliğimizi huzura, yani tatmine götürmek cihetiyle kendimize ait özgünlüğümüzü kendi fikir ve hayatımızda, fakat yalnızca kendimize özgü olarak varoluşa çıkarmamız ilahî yaratışın ifşasıdır. Bu husus, Allah’ın bizi yaratırken bize özgü kıldığı hikmetini tecelli ettirmemiz münasebetiyle büyük öneme sahiptir. Aksi hâlde, eğer bütün insanlar tek bir insan gibi olsaydı, o zaman Allah (haşa) gereksiz bir iş yapmış gibi bir algı ortaya çıkmış olurdu.

Jung, fert olarak insanı -yani insanı- kendi kendini bilen bireysel varlık olarak konumlandırır. Bunun yanında insanlığı ise insanların yeteneklerinin ortalama istatistiği olan soyut bir varlık alanı olarak değerlendirir. Bu sebeple bir doktorun öncelikle insanlığı bilmesi gerekir. İnsanlığı bildikten sonra ilgilendiği veya tedavi ettiği insanı anlaması ve bilmesi bireysel başarısının temelini oluşturur.⁷⁸ Jung’un da ifade ettiği üzere insan ve insanlığın farkını bilmek, insan bireyi için çok büyük faydalar temin eden önemli bir durumdur. Hekimlikte önemli olan bu durum, bir dünya görüşü, bir inanç için de elzemdir. Ortak insanlığı bilmek, herhangi bir insan hakkındaki temel veya genel yanılgıları en aza indirmek demektir. Kendisine ilgi gösterilen insan bireyini şahsına münhasır bilmek ise hiçbir insanın bir diğerinin aynısı olmadığını, fert olarak her bir insana kendi biricikliği noktasında önemliliğini hissettirmek demektir. İnsanlar kendilerinin bireysellikleri noktasında böyle bir ihtimama ihtiyaç duymaktadırlar. İnsan, yaratılmışlar dünyasında insan olmakla bu ayrıcalığı fazlasıyla hak etmektedir. Bir makineye davranıldığı gibi bir insana davranmak insanın şerefini eşya mesabesine indirmektir.

İnsan, ferdî olarak göz önüne alındığında, tek bir insan olarak bütün insanlığı temsil edememesinden dolayı eksik bir varlık olarak karşımıza çıkmaktadır. Fakat onun insanlığını göz önüne aldığımızda ise mükemmel bir varlık tasavvuru ortaya çıkmaktadır. Çünkü Allah, hem tekil hem de tümel manada insan ve insanlığın yaratıcısı olmasından dolayı insan ve insanlık, O’nun fiil ve ilminde mutlak yaratmanın kemalini temsil etmektedir. Fert olarak insandaki bir kısım eksiklikler, insanlık tümel kavramının icaplarının ifasıyla kemal noktasına ulaşmaktadır. Bu da ilahî yaratışın eksiklikten münezzeh olduğu manasına gelmektedir.

İnsanlık kavramı, ilk âdemden son âdeme kadar her bir insan bireyinin varlık ve varoluş durumunu ifade eden soyut bir anlam dünyasıdır. İnsanlık; iyi veya kötü, insana ilişkin her şeyi kapsamına almaktadır. Felsefî ve kutsal metinlerin varlığa ilişkin ortaya koydukları kanun veya hükümler, insanlığın ortak paydasına aittir. Bu ortak payda, kimi insanda bir yönüyle kimi insanda başka bir yönüyle çok veya az varoluşa çıkmaktadır.

İnsanlığı bilmek, insan bireyi olarak bizim insanlık içindeki konumumuzu belirlemeye yaradığı gibi, aynı şekilde kendi bireysel özelliklerimizin varlık ve varoluş olarak da nasıl temsil edildiğini bilmemize imkân tanımaktadır.⁷⁹ İnsanlık, varlık mahiyeti itibarıyla kapsamı geniş, varoluş tecrübesi olarak ise bütün insan bireylerinin üst ve alt varoluş sınırlarını tümel manada temsil etmektedir. Bir insan bireyinin insanlığı bilmesi, ancak kendi bireysel haddini/sınırını bilmesi demektir. Bu bilgi istikametince davranışta bulunmak birey olarak insanı mütevazı ve kanaatkâr kılmaktadır. İnsanlığın temsilcisi olarak ancak kendisini gören insan ise hırslı ve aşırı istekli olarak gaddar ve mütekebbir insan kategorisine girmektedir.

Tümel manada insanlığı bilmek -iyi ve kötü- insana ilişkin, insanın yapabileceği her şeyi bilmek demektir. Ancak bu bilmeye uygun bir hayatı tek bir insanın yaşaması, o hayatı başarması bir kişi tarafından güç yetirilebilir bir durum değildir. Bu sebeple dinin bize telkin ettiği tevazuya ve kanaatkârlığa ihtiyaç duyarız. Fert olarak her bir insan, kim olursa olsun, insanlık tümel istidadı karşısında mütevazı olmak zorundadır. İslam’da istişarenin kaynağı ve önemi; insanlıktan pay alma idealidir.

“İnsanın (bir birey olarak) kendisi, genel manada (insanlık olarak) insan değildir. İnsanlık fikri, varoluş hareketinde bir varlığa sahip değildir. Ancak ferdî insan varlığı için varoluştan bahsedilebilir.”⁸⁰ Durum böyle olduğuna göre hiçbir birey tek başına insanlığı temsil edemez. Yine bir bireyin her şeyini de, insanlık o birey olmadan temsil edemez. İnsanlık, bütün bireylerin tamamının katılımıyla meydana gelen soyut varlık alanıdır. Bu soyut alan, ancak her bir bireyinin bireysel yetenekleriyle varoluş alanında tecrübe edilebilmektedir. Teoride insanlığı, pratikte insanı bilmek ve bu çerçevede insan denen varlığa yaklaşmak insanı en iyi veya en mükemmel tarzda bilmek ve anlamak demektir. İnsana ilişkin yanlış ve noksan kararlar çoğunlukla insanın ya bireyselliğini ön plana çıkarmaktan ya da her bir insanı tümel insan kabul etmekten dolayı yapılmaktadır.

Hiçbir birey tek başına bir kültür, bir medeniyet ortaya koymaya güç yetiremez. İnsanın hayatını kolaylaştıran alet veya makine, kolektif aklın sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Bir uçağın mükemmel hâle gelmesinde yüzlerce insanın emeği vardır. Bütün buluş ve icatlar insanlığın ortak aklının ürünüdür. Bu durum, toplum hâlinde yaşamanın ve akılları birleştirmenin bir sonucudur. O zaman insan ve insanlık, yaratılışın kemaline ulaşabilmek için insanlık tümel niteliklerine ihtiyaç duyduğu gibi, bireysel insan ile de medeniyeti veya kültürü somut hâle getirebilmektedir.

İnsanlık; ilahî ilimde insana ilişkin olan her bir ferde ait varlık ve varoluş bilgisini ve kabiliyetini kapsamaktadır. İlahî bilgi; zaman ve mekânın sınırlamasına dâhil olmadan bütün zaman ve mekânları kuşatır tarzdadır. Bu sebeple, insanlığa ve aynı zamanda her bir insan bireyine ait bütün varlık durumları tümel olarak yaratılmış ve yaşadığımız bu varlık dünyasında mevcuttur. Allah’ın kemal olarak yarattığı insanlık ise öyle veya böyle her bir insan bireyi tarafından paylaşılmıştır. Zaman ve mekâna konu olması itibarıyla insanlık, bireylerin şahsında her bir bireyin melekesi ve Allah’ın melekleri vasıtası ile varoluş alanında tezahür etmektedir.

Şu hususu tekraren belirtmek lazımdır ki, insanlık tümel paydası ilk âdem ile son âdemde aynı hakikat ve gerçekliğe sahiptir. İnsanların kullandıkları araçların değişimi, farklılığı veya sınaî olarak gelişimi insanlığın zatî/tabii gelişimi anlamına gelmez. Kutsal metinlerimizdeki kıssalar insanlık tümel paydası için önemli kanunları bizlere sunmaktadır. Bilindiği üzere ilk âdem de son âdem de gelecek endişesi taşıdı/taşımaktadır. İlk âdem de son âdem de mülkiyet hususunda hırslı ve kanaatkâr olma gibi insani varoluş hikâyelerine sahiptir. Böylece anlaşılmaktadır ki, ilk âdem ile son âdem arasındaki temel fark yaratılışsal değil araçsaldır. Yani farklı araçların varoluş için kullanılması,⁸¹ insanoğlunun varlık olarak gelişimsel bir çizgi üzerinde olduğu manasına gelmemektedir.

İnsaniyet, insan ve insanlık gibi hem ontolojik hem de varoluşa doğrudan tekabül eden bir terim değildir. İnsaniyet, hem insanlık hem de her bir insan bireyinin yalnızca ahlakiliğini ifade etmede kullanılan ve içeriği bu yönde anlam kazanmış bir kavramdır. İnsaniyet, soyut insanlığa ait hayrı ifade ettiği gibi, her bir insana ait hayrı ahlaki olarak da ifade etmektedir. İnsaniyet her ne kadar varoluşa/hayata dair gibi görünse de ortaya koyduğu davranışlarının özü insaniyette mündemiçtir.

İnsani davranışlar terbiye yolu ile ahlaki olarak varoluşa çıkar.⁸² İnsanlığın, bir insan bireyinin özünde/cevherinde mevcut olan potansiyellerinin hayır cihetiyle varoluşa çıkışına insaniyet demekteyiz. İnsanlığa ve fert olarak insana yaraşan; “insaniyet” gereğince bir hayat tanzim edebilme azim ve mücadelesi içerisinde olmasıdır. Çünkü insanlık, insanın yalnızca iyi tarafını değil, aynı zamanda insanın fücûr cihetine ait özelliklerini de bünyesinde barındırmaktadır.⁸³ İnsanlığa ait insaniyet hâllerini, insanlığı ve fert olarak her bir insanın insanlığını diğer varlıklardan (bitki, hayvan vs.) ayıran ayırt edici özelliklerini de bünyesinde taşımaktadır.

Yukarıdaki açıklamalardan anlaşılmaktadır ki, insan dışındaki hiçbir varlık hayrın varoluşa çıkışına öz olarak hazır değildir. İnsan hayatında hayrın varoluşa çıkışı insan cevherinde mevcut, bu hayrın fiilî olarak varoluşa çıkışı ise her bir insanın gayretine bağlı olmasıyla mümkündür. İnsan dışında hangi hayvanı veya varlığı terbiye edersek edelim, insaniyete ait bir fiili şuurlu ve akıllı olarak ortaya koyması mümkün değildir. Ancak, insanlığın fücûr tarafının fiillerini birçok hayvan yapabilir. Fakat hayvan bu fücûr fiilini insan kadar bilinçli yapamaz/yapamamaktadır. Bu sebeple insanlığın bu kötü cihetiyle insan hayvanlarla eşit olsa da, onun bu fiili yapmadaki şuuru ve menfaat elde etmedeki varoluş gayesi hiçbir hayvanda yoktur. Bu bakımdan da insan, hayvanlardan daha aşağı seviyelere düşebilmektedir.

Allah, insana, yeryüzünde kendi adına hayrı, imarı⁸⁴ egemen kılsın diye akıl ve şuur vermiştir. Fakat bazı insanlar, kendilerine Allah tarafından verilen bu aklı ve şuuru Allah için değil de, kendi nefislerinin kötü emelleri adına varoluş alanına çıkardıklarından, bu fiiller -kesinlikle- bu fiili kendilerine verene nankörlük olarak kullanılmaktadır.

İnsan, insanlık ve insaniyet terimlerinin ihtiva ettiği anlamları göz önünde bulundurduğumuzda bütün bu anlamlar insanın öz olarak hayra, iyiye ve güzele yatkın olduğuna işaret etmektedir. Yüce Allah, insanı en güzel şekilde yarattığını, fakat insanın daha sonra bu iyi yaratışı kötüye kullandığını bize Kelam-ı Kadim’inde bildirmektedir.

İNSAN HÂLİ (Okuma Parçası)

“İnsan eşref-i mahlukattır derdi babam

Bu sözün sözler içinde bir yeri vardı.” (İsmet Özel)

Söz insandan açılınca kelimeler çoğu zaman yetersiz kalıyor. Kelimelerle kendisini ifade edemeyen insan, kimi zaman müziğin ritmiyle anlatmak ister kendini ve bütün anlaşılmaz anlamlarını müziğin tınısına yükler, kimi zaman da bir tebessüm, bir gözyaşıyla varlığını var eder.

İnsan, çok girift bir varlık. İniş çıkışlarının hesabı tam yapılamamış ve yapılamayan bir varlık. Gülerken ağlayan, ağlarken gülen bir varlık. Kimi zaman çok katı kimi zaman çok zarif ve yumuşak. Öyle ki, sanki insan, evrenin bütün yükünü sırtında taşıyan bir hamal, bazen de gökte uçan ve hatta gök kubbenin çatısında olduğunu sanan, her şey bana, benim için diyen ve her şeyi kendine hizmet ettiren zorba bir varlık. Çelişkilerin, zıtların, aynîleşmelerin kabiliyetini kendinde taşıyan tek varlık galiba insandır.

Her şeyle kavgalı, çelişkili, kendisiyle bile savaş hâlinde olan insan iken yine her şeyle özdeşleşen, her şeyi kendisi ve kendisi gibi gören de yine insandır. Bu varlık ve varoluş kapsamı geniş olan varlık, varlık ve varoluşunun genişliği kadar; zevklere, sevinçlere, hüzünlere, kahredişlere de sahip bir varlıktır.

Evrende insan kadar büyük, insan kadar karmaşık bir varlık yok iken, insan kadar yalnız, insan kadar gariban bir varlık da yok. Yine insan kadar cebbar, insan kadar merhamet sahibi bir varlık da yok bu âlemde… Her varlıktan varlıklı ve büyük varlık mahiyetine ve varoluş olgusuna sahip olan insan, aynı zamanda ferdî anlamda insan olarak da bütün insanlardan farklı bir varlık ve varoluş şuuruna sahip bir varlıktır. Nereden bakılırsa bakılsın bütün bir evrenle varlık olarak özdeş, yine bütün bir evrenden farklı ve yüce bir varlık olarak var olan bir varlıktır.

İnsanın varlığı büyük ve varoluşu da çok kapsamlı olunca, ihtiyaçları da o nispette büyük ve kapsayıcı olmaktadır. Bütün bir evren insanın arzularını karşılayamaz hâlde iken, bir son nefesle insan, bir avuç toprağa bile sahip olamaz acziyetler içinde ebedî suskunluğa düşmekte. Anlaşılıyor ki insan, hem çok yüce ve hem de çok âciz ve yalnız bir varlık. Bir tarafta tanrılık iddiası ile yeryüzünde dolaşır, diğer taraftan bir sinek ondan bir şey çalsa çaresizce oturup ağlar.

İnsan bu büyük çelişkilerin arasında kendisine rehberlik edecek bir yol göstericiye sahip olmadıkça karanlıkta, bilinmezler coğrafyasında gezen yalnız bir yabancı gibi düşüp kalkarak yol alamaz durumdadır. Fırtınalı havada çakıp sönen şimşek aydınlığında yürümek ne kadar güvenli olabilir?

İnsan; varlığının arzu ve heveslerinin büyüklüğü karşısında kendisinin varoluşunun yetersiz kabiliyetlerinden dolayı ya harama, haksızlığa, hukuksuzluğa başvurarak tatminsiz nefsini tatmine çalışır ya da aklını ve irfanını kullanarak arzusuna göre değil ihtiyacına göre nefsini kontrol altına alarak varlığını teskine çalışır.

İnsan; büyük varlığını ve bu varlığının emellerini bu dünyada varlık olarak kendisine denk bir varlık bulunmaması nedeniyle asla tam tatmin edememektedir. Her şeye sahip olsa bile, ölüme ve ölüm korkusuna karşı kendisini emniyete alacak bir imkâna sahip olamamasından dolayı hep mutsuz ve ümitsiz olacaktır. Mademki bu âlemde insana denk bir varlık yok, o zaman bu dünyada insanı tam manasıyla anlayacak bir varlık da yok demektir.

Büyük aşkların sebebi, insandaki yüce ve büyük sevme arzusunun tatmini için başvurulan çarelerdir. Fakat hiçbir insan; büyük aşkının vuslatıyla sevmenin tatminine bu dünyada ulaşmış değildir. Çünkü aşk, insanın varlık doğasında olan ilahî muhabbetin tecellisinin karşılığını bulma arayışıdır, gayretidir. İnsandaki sevme gücü sonsuz bir varlığa karşı muhabbete dönüşmedikçe, dünyevi vuslatların hiçbirisi insanı tatmin edecek güç ve kudrete ulaşamıyor. Soyut sevmede durum böyle iken, somut ve sınırlı varlıklara sahip olmakla insanların tatminini beklemek ise saflıktır.

“Yok bu şehr içre senin vasfettiğin dil-ber Nedim

Bir perî-sûret görünmüş bir hayâl olmuş sana” Nedîm

(Yok bu şehirde senin anlattığın güzel Nedim,

Bir peri güzel görünmüş, bir hayal olmuş sana)

Yukarıdaki gerçekler bağlamında insan; hem mülkiyette ve hem de muhabbette, bu dünyada, bu dünyanın bir gereği olarak küçük olanla yetinmeli ve onunla nefsini iki cihetten tatmin etmelidir. Yani hem zahiri isteklerini ve hem de bâtınî isteklerini bu dünyada, bu sınırlı dünyada sınırlı tutmak zorundadır. Aksi hâlde, sürekli bir tatminsiz, bir hâlden başka bir tatminsiz hâle evrilip son nefesini verinceye kadar beyhude dünya için beyhude bir ömür tüketmiş olur.

İnsanın, insana veya insanın tabiatına ve nefsani isteklerine uygun yaşayabilmesi çoğu zaman başarılabilmiş bir durum değildir. İşte bu sebeple Allah; peygamberler ve kitaplar göndererek biz yarattıklarına, yaratılışlarına uygun, tatmin olucu ve teskin edici hayat yaşamamızın imkân ve ilmini sunmaktadır. İlim vahiy, bu ilmin bu âlemde yaşanabilir imkânı ise peygamberlerin hayatlarının örnekliğiyledir. Peygamberin hayatına benzer ve ilahî bilgiye uygun bir hayat yaşamak elbette zordur. Önce bilmek, sonra o bilmeye uygun yaşamaya çalışmak ve bu süreci bir ömür boyu acılara ve sevinçlere rağmen sürdürmek gerek. Doğrusu hayatı zorlanmadan, belki de zevke dönüştürerek yaşamak gerekir. Bilmek; yazmak, konuşmak, yaşamak için gerekli iken, insanın nihai anlamlılığı için yeterli değildir. Çünkü insanın doğasına, hayatına, zihnine ve kalbine her yerden rahmet ve huzur ilham edildiği gibi, yine insana dört bir tarafından fitne ve fücûr da telkin edilmektedir. Her biri insanı bir tarafa çeken ve eğer insan ilahî kanuna uymamışsa insanı parça parça eden bu çelişkilerden, bu gelgitlerden insanın kurtulması zor ve hatta imkânsızdır.

Her taraftan bir rüzgâr; kimi meltem, kimi zemheri… Her gün ve her coğrafyada yağan yağmurlar kimi bereket kaynağı, kimi sel ve fırtına sebebi… Sabit bir hayat yok, sürekli değişen ve değiştiren hâllerin kıskacında insan… Gaflete, tembelliğe mahal yok, her zaman ve her hâlde yakaza (uyanık) hâlinde bulunmak ve ilahî yasayı sürekli zikretmek, bu varoluş dünyasında tek kılavuzumuz. İlahî yasa insanın tabiatına, bireysel varlığının kabiliyetine uygun olarak ilahî manaların varlığıdır. Bu ilahî manaları varlığımıza tatbik ettiğimizde hem yakaza hâlinde oluruz hem de varoluşumuz bize huzur verecek hâle dönüşür.

İnsan hayatının kıskaçlar, çelişkiler arasında sürüp gittiğini Molla Cami, şu güzel sözleriyle ifade etmektedir:

“Her kim çalışmakla canana kavuşabileceğini zannederse boş yere emek çekmiş ve her kim çalışmadan onu bulabileceğini tasavvur ederse arzu yollarını ölçmüş olur.

Hiç kimse zahmet ve emekle vuslat hazinesine kavuşamadı.

Yine ne gariptir ki, hiç kimse de emeksiz o hazineyi bulamadı.

Sahrada koşan herkes yaban eşeğini avlayamadı.

Fakat bu avı, koşanlardan başka da kimse yakalayamadı.”⁸⁵

1 Meryem, 19/67; İnsan,76/1.

2 Kâinatın ve içindekilerin insanlar için yaratıldığı ile ilgili ayetler için bakınız: a) Yer ve gök ile içindekiler: Lokmân, 31/20; Câsiye, 45/13; b) Deniz ve gemi: İbrahim, 14/32; Nahl, 16/14; Hac, 22/65; Câsiye, 45/12; c) Hayvanlar: Hac, 22/36-37; Zuhruf, 43/15; d) Güneş, Ay, yıldızlar, gece-gündüz: A’râf, 7/54; Ra’d, 13/2; İbrahim, 14/33; Nahl, 16/12; Ankebût, 29/61; Lokmân, 31/29; Fâtır, 35/13; Zümer, 39/5.

3 Tâ-Hâ, 20/14; Câsiye, 45/22; Mülk, 67/2.

4 Enbiyâ, 21/35; A’râf, 7/168.

5 İsrâ, 17/70; Tîn, 95/4.

6 Ragıp el-İsfehanî, Müfredat, çev. Yusuf Türker, İstanbul 2007, s. 150.

7 Ragıp, Müfredat, s.149.

8 Ragıp, Müfredat, s.150.

9 Furkân, 25/18; Zümer, 39/8.

10 Bakara, 2/30.

11 Rûm, 30/41; Muhammed, 47/22.

12 El-Beyhakî, Şuabu’l-İman; Riyad, no:1423;10/441,442.

13 Şems, 91/8; Tîn, 95/4-5.

14 Bakara, 2/31.

15 Hicr,15/28-29; Secde, 32/6-9; Sâd, 38/71-74.

16 Hicr,15/28-29.

17 Ebü’l-Hasan el-Âmiri, Kitâbü’l-Emed ale’l-Ebed, çev. Yakup Kara, İstanbul 2013, s. 96.

18 Bakara, 2/201; Nisâ, 4/134; A’râf, 7/156; Kasas, 28/77.

19 Bakara, 2/200; Şûrâ, 42/20.

20 Âl-i İmrân, 3/91; Hadîd, 57/15.

21 Kasas, 28/76-78.

22 Gazzali, Mi’râcu’s-Sâlikin (Mecmuetü’r-Resail li’l-İmam el-Gazzali içinde) Beyrut, s. 88.

23 İbn Sina; el-Havf mine’l-Mevt (Hasan Asi, Tefsiru’l-Kur’anî ve Lügati’s-Sufiyye Kitabı içinde), Beyrut 1982, s. 275.

24 Tevbe, 9/100; Zümer, 39/7-9; Hadîd, 57/10; Haşr, 59/8.

25 A’râf, 7/20.

26 Tekâsür, 102/1-2.

27 A’râf, 7/20.

28 Şûrâ, 42/27; Zuhruf, 43/33-35.

29 Gazzali, Hikmetler Kitabı, çev. Halil Kandemir, İstanbul 2009, s.72.

30 Rahmân, 55/3-4.

31 Nûh, 71/17.

32 İsrâ, 17/179.

33 Fussilet, 41/53.

34 Murtaza Mutahhari, Kur’an’da İnsanlık Öğretisi, çev. Ahmet İyinam, İstanbul 2009, s. 81.

35 Ragıp; Mutluluk, s. 24.

36 Yûsuf, 12/76.

37 Alak, 96/1-5.

38 Enfâl, 8/22; Hac, 22/46; Kâf, 50/37.

39 Zümer, 39/9.

40 Mü’minûn, 23/71.

41 Nisâ, 4/117-119.

42 Hadîd, 57/16.

43 Kehf, 18/51.

44 Zâriyat, 51/16.

45 Mutaffifîn, 83/191.

46 Meryem, 19/67.

47 George Gusdorf, İnsan ve Tanrı, çev. Zeki Özcan, Bursa 2000, s.73.

48 Bakara, 2/143.

49 Câsiye, 45/13; Lokmân, 31/20.

50 En’âm, 6/165; Bakara, 2/30.

51 Ahzâb, 33/72.

52 Murtaza Mutahhari, İnsan Gerçeği, çev. Celaleddin Yılmaz, İstanbul 1987, s. 63.

53 İsrâ, 17/44; Hac, 22/18; Nûr, 24/41; Hadîd, 57/1; Haşr, 59/24; Cum’a, 62/1.

54 Neml, 27/17-18; Haşr, 59/5.

55 Furkân, 25/3; Fâtır, 35/9; Zuhruf, 43/11-14; Duhân, 44/34-36.

56 Ra’d, 13/5; Secde, 32/10; Yâsin, 36/78, 81; Mü’minûn, 40/51; Ahkâf, 46/33; Kâf, 50/15.

57 İsrâ, 17/49-51; Yâsin, 36/78,79, 81.

58 Lokmân, 31/28; Teğâbun, 64/7.

59 Bkz. Mehmet Bayraktar, Pascal Oyunu, İstanbul 2014, s.14, 23-24.

60 Rağıp el-İsfahanî, Mutluluğun Kazanılması, çev. Lütfi Doğan, İstanbul 1997, s. 41.

61 Kur’an’da insanın yaratılış aşamaları çok ayrıntılı ve farklı ibarelerle anlatılmıştır: Toprak: En’âm, 6/2; Kehf, 18/37; Hac, 22/5; Mü’minûn, 23/12,17; Rûm, 30/20; Secde, 32/7; Fâtır, 35/11; Sâffât, 37/11; Nutfe: Secde, 32/13; İnsan, 76/2; Alaka: Hac, 22/5; Mü’minûn, 23/14; Mü’min, 40/67; Kıyâme, 75/38; Alak, 96/2 vb. gibi insanın biyolojik, fizyolojik ve psikolojik yönlerini ve aşamalarını/ davranışlarını/karakterlerini/yapısını anlatan 55-60 civarında kelime kullanılmıştır.

62 Hicr, 15/29.

63 İbn Sina, Ahvalü’n-Nefs, Paris 2007, s.167,168 vd.

64 Murtaza Mutahhari, İnsan Gerçeği, s. 59.

65 Câsiye, 45/23.

66 Nahl, 16/78.

67 Beled, 90/8.

68 Yûnus, 10/31; Nahl, 16/78; Mü’minûn, 23/78; Ahkâf, 46/26; Mülk, 67/23.

69 Şerafettin Gölcük, Kur’an ve İnsan, Konya 2009, s. 34-35.

70 Tîn, 95/4-5.

71 Latif Tokat, Varoluşcu Teoloji, Ankara 2013, s. 59.

72 Rahman, 55/3-4.

73 Toshihiko Izutsu, İbn Arabi’nin Fusus’undaki Anahtar Kavramlar, çev. Ahmet Yüksel Özemre, İstanbul 1998, s. 347.

74 Sâ’d, 38/26; En’âm, 6/165; Yûnus, 10/14, 74; Fâtır, 35/39; A’râf, 7/69, 74; İsrâ, 17/62.

75 Bakara, 2/30; A’râf, 7/54; Râ’d, 13/2; Ankebût, 29/61; Lokmân, 31/29; Fâtır, 35/13; Zümer, 39/5.

76 Şeyh Sadi Şirazî, Gülistan, Dibace, İstanbul 1978, s.72.

77 Nisâ, 4/34; İsrâ, 17/84; Zuhruf, 43/32; Ahkâf, 46/19.

78 C.G. Jung, Keşfedilmemiş Benlik, çev. Barış İlhan, İstanbul 1999, s. 48, 49, 51.

79 Enbiyâ, 21/90; Mü’minûn, 23/56, 61; Fâtır, 35/32; Vâkı’a, 56/6-11; Mutaffifîn, 83/26.

80 Frank Magill, Egzistansiyalist Felsefenin Beş Klasiği, çev. Vahap Mutal, İstanbul 1992, s. 36.

81 Zuhruf, 43/32.

82 İnsan, 76/3; Beled, 90/10-11.

83 Fecr, 89/19-20; Şems, 91/7-8.

84 Rûm, 30/9.

85 Molla Câmi, Baharistan, çev. M. Nuri Gençosman, İstanbul 1990, s. 20.

II. BÖLÜM

İNSANIN MAHİYETİ

1. Ruh-Nefs İlişkisi

Ruh ve nefs kavramları, insanı ifade için kullanılan iki temel terimdir. Çoğu zaman ruh ve nefs terimleri birbirlerinin yerine kullanılmıştır/kullanılmaktadır.

Ruh, Hz. Âdem’e üflenen ilahî tezahür olarak insandaki ilahî kemali ifade etmektedir. Ancak nefs için aynı şeyi söylemek pek mümkün görünmemektedir. Çünkü nefsin; iyilik ve kötülüğü yapan, yapabilecek bir insani güç olarak Kur’an’da zikri geçmektedir. Böyle olunca da nefsi ruh yerine, ruhu da nefs yerine kullanmak doğru bir istimal olarak kabul edilemez. Nefste ruhî cihet; iyiliği, hayrı emretmesidir. Ancak nefsin kötülüğü emretmesini tek başına ruha atfetmek, biraz önce ifade edilen ruhun ilahî oluşuna aykırıdır. Çünkü Allah, insanın çok hayret verici bir yaratılışı olduğunu ve Cenâb-ı Hakk’ın rubûbiyeti ile münasebeti olacak şekilde bir şanı bulunduğunu hissettirmek için “Ruhundan üflemek” ifadelesini kullanmıştır.¹ Bu sebeple nefs için şöyle bir tanım yapmak daha uygun gibi görünmektedir. O da nefsin; ruh bedene girince insan benliğini oluşturan üçüncü bir hâl olarak ortaya çıkmasıdır. Yani nefs, ruh ile bedene izafe edilen bir arazdır. Eğer durum böyle ise insanın nefsi, onun cevherini veya varlığını değil, insanın varoluşunu ve şahsiyetini temsil eder. Varoluş ise doğumdan ölüme kadar devam eden bir süreçtir. Bu nedenle insan bu dünyada nefsi üzerinde taşıdığı sürece tam kemale ulaşma nasibine sahip olamamaktadır. Ancak insan ölünceye kadar kemal yolda varoluşunu oluşturma içinde olmalıdır. Bu bağlamda kemal sahibi olmak, hayır yolunda yol almaktır.

İnsanın bedeni veya ruhu tek başına var olma, varoluşa katılma nasibine sahip değildir. Ruh tek başına Rabbine ibadet edemediği gibi, beden de ruh olmadan Rabbinin varlığının kanıtlarına ulaşamaz. Bu durumda her ikisinin ortaklık yaptığı bir üçüncü hâl gerekiyor ki, o da nefstir. Nefs; ruhî ilhamları dinlerse tatmin olur, bedenî istekleri aşırı bir şekilde isterse o zaman da tatminsiz olur. Bunun yanında nefsin, bedenî ihtiyaçları tamamen terk etmesi de yine tatminsizlik sebebidir. Çünkü ihtiyaçları giderilmeyen beden, nefs üzerinde baskı kurar. Bu sebeple meşru evlilik caiz ve övülmüş iken zina haram kılınmıştır. Alışveriş, ticaret yani mülkiyet helal, faiz yani haksız kazanç ise haramdır. Nefsin ruhi zenginliği; zihnî ve kalbî tezkiye ve terbiye ile derinleşir. Zihnî terbiye ilimle, kalbî terbiye ise ibadetle kemal yoluna girer.²

2. Beden, Ruh ve Nefs

Yukarıda ifade edildiği üzere insan; ruh ve bedenin bir araya gelmesiyle teşekkül eden bir varlıktır. Bu iki öge, insanın ontolojik yapısını oluşturan temel vazgeçilmezlerdir. Ruh ve bedenin bir araya gelip bir varlık formunda âleme çıkması bu iki temel ögenin birleşmesinden meydana gelen üçüncü bir hâldir ki, buna nefs demekteyiz. Tam anlamıyla insan, nefs ile varlık ve varoluş alanına çıkabilmektedir. Nefs; hem takvayı hem de fücûru potansiyel olarak yapısında barındırmaktadır.

Nefs; beden ve ruha nispetle, yukarıda da ifade ettiğimiz üzere, araz hükmündedir. Yani kendi başına varlığı olmayan, ancak ruh ve bedenin birleşmesiyle meydana çıkan ve insan varoluşunu belirleyen insani hâlin şahsiyet olarak tezahür etmesidir.

Nefsin sabit bir hâli yoktur. O, iyilik ile kötülük arasında sürekli bir değişim ve dönüşüm içindedir. Bu sebeple kendisinin dışında kendisine sürekli etki eden cevherlerin tesir alanında bulunmaktadır. Esnek olmasından dolayı nefsi, kendisi ile tanımlamak zorlaşmaktadır. Bu sebeple nefsi sabit cevherler olan ruh ve bedenle tanımlamaktayız. Böylece de ortaya çıkıyor ki, nefsin varlığa çıkışı kendi zatı dolayısı ile değildir.

Nefs; aynı zamanda ruh ve bedenin birleşimi neticesinde ortaya çıkan insani kimliğin ham maddesini de oluşturmaktadır. Bu bağlamda nefsin sahip olduğu nitelikleri insan bir bütün olarak irade ve kudretiyle istediği yöne yönlendirmektedir. Allah’ın yarattığı beden, ruh ve nefisteki fiilî durumları insan kendi irade ve kudretiyle kendisine mal ederek kendi varoluşunu bu şekilde tescillemektedir.

Ölümü tadan ve hisseden nefstir.³ Ölümle beraber beden ve ruh birbirlerinden ayrıldıklarında nefs kendi varoluşunu kaybetmektedir. “Her nefis ölümü tadacaktır.” hükmü ilahîsi de herhâlde buna müteveccihtir. Varlıkta yeniden diriliş vuku bulduğunda, yani beden ve ruh tekrar bir araya geldiklerinde nefs yeniden varoluş alanına çıkmaktadır. Bu çıkışla neler yaptığını, neler yapmadığını itiraf ederek ebedî varoluş hayatının nasıl olacağını belirlemektedir.

“Allah nefisleri öldürür.”⁴ veya “Her nefis ölümü tadacaktır.”⁵ şeklindeki ayetler, ölümle beraber beden veya ruhun ölümünden değil de nefsin öldüğünden bahsetmektedir ki, bu da daha önce bahsettiğimiz üzere insanın nefsinin ruh ve beden birleştikten sonra meydana gelen üçüncü hâlin yokluğudur.

İnsan bedeni somut olarak varken ruh da ölümle beraber ölmüyorsa o zaman insanın terkibi olan nefs, insanın insan olmasının gereği olduğu gibi, ölümü de ruh ve bedenin birbirlerinden ayrılmasından sonra artık o varlığın, insan olmadığı manasına gelmektedir. Aslında diriliş de işte bu ruh ve bedenin birleşmesiyle ortaya çıkan nefsin varlığının hayatiyet kazanmasıdır. Nitekim yukarıdaki ayetlerde de işaret edildiği gibi, ölen nefis dirilişle beraber sorguya çekilen nefistir.

İnsanın ruh ve bedene sahip olması bir düalizm midir? Yoksa bu ikisi birbirlerini tamamlayan bir terkip midir? Beden ve ruhtan teşekkül eden insan, eğer yalnızca bedene veya yalnızca ruha önem verir diğerini terk ederse, bu; birbiriyle asla uyumlu olmayacak zıtları doğurur ki, insanın bu davranışı nedeniyle izafi düalizm (ikicilik) olur. Ancak insan bu iki temel özelliğini veya varlığını, kendi hâl ve kabiliyetlerini dikkate alarak ihtiyaçlarını giderirse, bu durumda ruh ve beden, birbirlerini tamamlayan ve fert olarak insana da huzur ve saadet bahşeden uyumlu terkibi oluşturur. Aliya İzzetbegoviç’e göre; “İslam, dünyanın esas özelliği insani olan düalizmi evvela anlamak ve kabul etmek, ondan sonra da onu yenmek yoludur.”⁶ Elmalılı Hamdi Yazır, ruh ve bedenin birbirleriyle olan vazgeçilmez ilişkisini şu şekilde ifade etmektedir: “Nefs-i insanide ruh ile bedenin pek acayip alakası vardır ki, vicdanı kalp ve vahdeti nefsiyye bu alakada tecelli eder… Bu alaka hasebiyledir ki ruhta hâsıl olan bir eserden bedene bir eser iner ve bedende hâsıl olan bir eserin ruha birtakım netaici çıkar.” 7

Bu hususta ruhun nefs aracılığı ile bilgilenmesi, bedenin de yine nefs aracılığı ile terbiye edilmesi, insanın kemal yoluna girmesini temin eden ve insanın insan olmasını sağlayan temel hareket noktalarıdır.

Ruh ve bedenin birbirleriyle uyumluluğu, insanın mutluluğunu temin etmektedir. Bu uyumluluk; ruh ve bedenin tabiatlarında bulunan yeteneklerin aşırılıklara kaçmadan varoluş alanlarına çıkarılmaları hem ilahî gayenin gereği hem de insanın tatmin olmasının hedefidir. Tıpkı bunun gibi kâinattaki diğer varlıkların yaratılışlarında da kendilerine verilen veya tabiatlarında mündemiç olan yeteneklerin insanlar tarafından ortaya çıkarılıp insanların hizmetine sunulması, o varlıkların ilahî yaratışın gayesine uygun istimalde bulunmuş olmaları demektir. Ancak yine insanda olduğu gibi varlığı da aşırı veya tabiatını zorlayıp tabiatının gerektirmediği işleri o varlıklara yaptırmak, varlığı ve varlığın tabi olduğu kâinatı tahrip etmek manasına gelmektedir.

Şimdi de Kur’an bağlamında insan şahsiyetini oluşturan nefsin ne olduğuna ve nasıl bir varoluş seyri takip ettiğine bakabiliriz.

3. Kur’an Bağlamıyla Nefs

Nefs hakkında Kur’an’da dört aşamayı ifade eden beş ifade tarzı bulunmaktadır. Bunlardan biri kötülüğü emretmekte, diğer dördü ise insanın iyi olma ve olabilme seviyelerini ifade etmektedir.

Kötülük; ontolojik olarak yokluğa, işlev olarak ise basitliğe ve sıradanlığa yöneliktir. Kötülüğü yapmak kolay olduğundan onu ifade eden seviye de kolaydır. Ancak iyiliğe, hayra gelince, burada yokuşu çıkmak lazım. O da yorucu olduğundan her insanın veya her insan ferdinin bu yokuşu çıkmak için bireysel seviye ve aşamalara sahip olması gerekmektedir. Yani iyiliğin varlık ve varoluş seyri zordur. Bununla beraber zorluklar aşılınca büyük kolaylıklar ve büyük mükâfatlara ulaşmak mümkün hâle gelmektedir. “Muhakkak her güçlükle beraber bir kolaylık vardır. Evet, her güçlükle beraber bir kolaylık vardır.”⁸ ayetlerinde bu husus tekraren teyit edilmektedir.

a- Nefs-i Emmâre: Bu nefs, kişiye kötülüğü çokça emreden nefstir. İnsanı her şeye heveslendiren, her şeyi isteyen ve asla tatmin olmayan nefistir. Filozofların zikrettiği ve bizim de özel olarak üzerinde duracağımız “Şehevanî nefs”in aşırılığı ve doyumsuzluğu Kur’an’da “Nefs-i emmâre”⁹ diye ifade edilmiştir. Bu nefs-i emmâre, aynı zamanda gazabî nefsin aşırılıklarını da bünyesinde taşımasından dolayı, bu nefs aşamasında olan kimse mal sahibi olsa da fakirdir, karnı doysa da açtır, egemen olsa da hırçın ve geçimsiz bir kimsedir. Bu nefs, bedensel etkilere fazlaca boyun eğen bir nefstir.

b- Nefs-i Levvâme: Bu nefs sahibi, nefs-i emmâresinin telkin ettiği veya yaptırdığı şeyler hususunda kendisini eleştiren kimsedir. Vicdanı yaptıklarından dolayı kendisine huzur vermeyen kimse, nefs-i levvâme aşamasına girmiştir. Çünkü günahından rahatsız olan kimse mümindir. Günahlara dönmemek üzere istikrar kazanmak, bu nefsin önemli özelliğidir. Bu nefs, olumsuzluktan (fücûrdan) olumlu olana (takvaya) geçiş köprüsüdür. Bir hayatı terk edip yeni bir hayata başlama aşamasıdır. Kendisini sıfırlayıp, yaratılışından getirdiği temiz fıtrata dönüş nefs-i levvâme vesilesiyle varoluş alanına çıkmaktadır. Öyle bir nefs ki, Yüce Allah onun adına kasemde bulunuyor.¹⁰ Yani nefs-i levvâme vicdanının sesini duyan, fıtratına dönüş azminde olan nefs olarak karşımıza çıkmaktadır.

c- Nefs-i Mutmainne¹¹: Tatmin olmuş nefs demektir. Ne ile tatmin olmuştur? Bütün istediklerini elde ederek veya yaparak mı? Yoksa başka bir hayatı tercih ederek mi? Nefs-i emmârede de ifade ettiğimiz üzere; eğer bir insan istediklerinin hepsini elde etse ve fakat yine de gönlü tatmin olmamışsa o insanın tatmine ulaşması imkânsızdır.

Nefs-i mutmainne sahibi, üzerine düşeni yaptıktan sonra Allah’ın fiilinden hoşnut olan kimsedir. Daha doğrusu Allah’ın kendisine yettiği kimsedir. Allah’ın kendisine yettiği kimse ise Allah ve Resûlü’nün buyurduğu, açıkladığı şeyler konusunda gönlü huzur bulmuş kimsedir. Bu kimse Allah ve Resûlü’nün buyurdukları ve açıkladıkları hususlarda kararsızlık, tutarsızlık göstermeyen kimsedir. Hayatı ve inancı konusunda kesinliğe ulaşmış ve kararını vererek bir hayatı tercih eden kimsedir. Ona; süslenmiş, dünyevi çekiciliği olan hayatlar sunulduğunda bunlara itibar etmeyen kimsedir. Yani Allah ve O’nun dini hususunda taraftar olan ve bu taraftarlığını da zihnen bilgi ile ve kalben ibadet ve taat ile tatmin eden kimsedir. Zihnî ve kalbî tezkiye yoluna giren kimse tatmin olmaya adım atan kimsedir ki, Yüce Allah işte bu insanların cennete gireceklerini müjdelemektedir.

d- Nefs-i Radiyye-Mardıyye: “Allah’tan razı olmuş ve Allah’ın da kendisinden razı olduğu”¹² kimselerin ulaştığı nefs veya kişilik aşamasıdır. Bu aşama; hem gönlün ibadetle ve hem de zihnin ilimle donatıldığı bir aşamadır. Bilmek, bilinmek ve bulunmak istenen yerdir. Muttakilerin varoluş alanıdır. Allah’ın dinine inanmak, O’nun önerileri doğrultusunda yaşamakla huzur bulan bu nefs, bireysel tecrübesiyle de zaman zaman Allah’ın kendisinden razı olduğunu fark eder. Bu aşamadaki insan yalnızca Allah’ın sevdiği fiilleri yapar. Dualarıyla gayba ait hakikatlere muttali olur, muhtelif afetlere maruz kalmaktan güvende olur ve çeşitli bereketlerin inmesini istemekle onları oldurur.¹³

Radiyye ve Mardiyyenin devamı, bireysel bilinç ve amelin sürekliliğine bağlıdır. Ölüm gelinceye kadar, varoluşunu Allah’ın buyruklarına göre gönül rızası ile tanzim etmeye devam etmek gerekir. Her hâl ve şartta ister toplumsal, ister ailevî ve isterse de bireysel olarak ortaya çıkacak her olumsuzluğa rağmen, her zaman hak yolunda olmanın neticesi, nefs-i radiyye, nefs-i mardiyye aşamasıdır. Bu aşama ilmin zihinleri rahatlattığı, ibadetin gönlü tatminsizlikten kurtardığı, levm edenin levmine Allah rızası için hiç itibar edilmediği ve bu itibarsızlaştırmaya da zihni ve gönlü ile katılmayan kimseler nefs-i radiyye-mardiyye mertebesinde bulunanlardır.

Nefs-i radiyye aşamasında mümin her hâliyle Allah’tan razıdır. O’ndan olan, O’ndan gelen her şeye, gönlü eğrilmeden tabi olur ve inanır. Nefs-i mardiyye aşamasında ise mümin, Allah’ın kendisinden razı olduğunu bireysel tecrübesi ile hisseder, bilir. Bu aşama tamamen kişiseldir ve hiçbir söz ve eylemi diğeri ile paylaşmaya mümin kişi kendisini yetkili görmez/görmemelidir. Sonuç olarak radiyye-mardiyye; “Kalbin, Allah’ın ezelde takdir ettiğini, zamanı gelince gerçekleştirmesinde adil ve bu yüzden itham edilmeyen olduğunu bilmesidir.”¹⁴ Bu nefsin ahlaki karşılığı, insanın insaniyetini varlığına uygun bir şekilde en üst düzeyde tecrübe etmesidir.

4. Nefsin İlahlaşması

Nefis insana hem takvayı ve hem de fücûru (kötülüğü) ilham etmektedir.¹⁵ Kötülüğü emreden nefis nefs-i emmâre olup, nefsin en alt aşamasını temsil eder. Bu nefs, bedensel etkilerin egemenliği altında bulunduğundan dünyeviliği, dünyevi görünmede, gösterişte olan insanı ön plana çıkarır. Dünyada görünmenin, dünyada farklı olduğunu hissettirmenin yolu ise benliğin, kişisel özelliklerinin özellikle vurgulanmasıyla belirgin hâle gelmesiyle gerçekleşir.

İnsan tabiatı, ilahî isimlerin tecelligâhı olduğundan her ilahî isim insanda bilkuvve olarak vardır. Allah, her isminin, yarattığı kulları üzerinde tecelli etmesini ister. Fakat bazı isimlerinin tecellisine ise yalnızca bazı yerlerde razı olmaktadır. Çoğu zaman ve durumlarda ise bu isimlerin tecellisinden asla razı olmaz.

Allah’ın savaş alanlarında mümin kulları üzerinde özellikle tecelli etmesini istediği ismi, el-Mûtekebbir (büyük, büyüklenen) ismidir. Ancak Allah Teâlâ, bu isminin, mümin kulları üzerinde başka yerlerde tecelli etmesini ise asla istemez. Hatta bu ismin savaş alanları dışında tecellisini de yasaklamıştır. Şöyle ki: “Allah, nefsini ilah edinenleri sevmez.”¹⁶ Nefsin ilah edinmesi demek, nefsin kendisini her şeyden müstağni görmesidir. İstiğna, bir şeye ihtiyaç duymamak anlamına geldiği gibi, aynı zamanda istiğna kendisini başkasından üstün görmektir. Bunun yanı sıra istiğna büyüklenmek anlamına da gelmektedir.

İnsan, tabiatı icabı istiğnaya düşebilir. Fakat mümin istiğna hâlinde ısrar edemez, etmemelidir. Kendisi uyarıldığında veya kendisi kendi durumunun farkına vardığında tövbe edip asli terbiyesine rûcu etmesi gerekir. “(Müminler) her ne zulüm işlemişlerse onda bilerek ısrar etmezler.”¹⁷ Eğer bir insan tekebbürlüğüne söz söyletmez, kendisini de hesaba çekip hâlini düzeltmezse, böyle bir insanın Allah katında hiçbir değeri ve kıymeti yoktur. Zamanla bu benmerkeziyetçiliği onu yanlış işler yapmaya sevk eder. Çünkü insan bireyi, tek başına, insanlık için yalnızca küçük bir cüzdür. İnsanlık ve kendisi adına var olan insan başkasına muhtaçtır. Başkasına ihtiyaç, başkasının yeteneğine, mesleğine ve fikrine olan ihtiyaçtır ki fert olarak insan ancak başkaları ile birlikte kemal yolunu bulabilir. İnsan tek başına kendi kendine yeten bir varlık değildir. İşte birinci aşama olarak kendisini müstağni gören veya kendisinin ilah olduğunu vehmeden insan yalnızlığa mahkûm olur. Çünkü sadece Allah tektir ve başkasına da muhtaç değildir.¹⁸

Fert olarak insanın nefsini ilah edinmesi, kendisinden başka hiç kimseyi dikkate almamasıyla tezahür eder. Böyle olunca da diğer insanları rahatsız eder ve kimsecikler bu ilahın (!) yanında, yakınında bulunmak istemez. Doğrusu biz, sürekli kendilerinden bahseden insanlardan tabiatımızdan dolayı yılgınlık duyar, zamanla onlardan nefret ederiz. Bunu bilmemize rağmen yine de kendimizden bahsetmekten vazgeçmeyiz. Hâlbuki Allah, bu hususta öne çıkan kullarının mütevazı olan müminler olduğunu haber vermektedir. “(Ey insan!), varlığını gizlilik arazisine göm. Zira gömülmeden biten tohum tamamen olgunlaşmaz.”¹⁹

Tekebbür, nefsini ilah edinme, bu çağda Müslümanları da çokça etkilemiş durumdadır. Dünyevi zenginliklere, bilgi birikimlerine ve hasbelkader bir makama sahip müminler kendilerini, inanmayanlar gibi müstağni görmektedirler ki, bu büyük bir trajedidir. Hem Allah’tan başka ilah, Allah’tan başka ğanî, Allah’tan başka âlim tanımayacaksın hem de kendini bu hususlarda müstağni göreceksin. İnsanın bu ilahlaşması, netice olarak insanın yalnızlaşması, fakirleşmesi ve cahilleşmesine sebep olan durumların başında gelmektedir. “O hâlde, işlediği kötü, çirkin fiillerinin cazibesine kapılıp sonunda onları güzel gören biri, şeytanın adamlarından başkası olur mu?”²⁰

İlahlaşma kötülüğünden kurtulmak için her bir Müslüman, bir iş/amel yapmaya kalkıştığında şu soruları nefsine sormalıdır: “Bu işi niçin yapıyorum? Kimin için yapıyorum? Eğer cevabı, Allah için ise o ameli, o işi yapmalıdır. Yok eğer Allah’tan başkaları için veya Allah’ın razı olmadığı bir gaye için yapıyorsa, o işten nefsini uzak tutması gerekir.” 21

“Leb zikirde ammâ ki gönül fikr-i cihânda

Kaldı arada subha-i mercân mütereddid” (Nâbî)

(Dudak zikirde, gönül dünyayı düşünmede

Kaldı mercan tesbih iki arada bir derede)

5. Filozofların Nazarında İnsani Nefs

Filozofların da nefs hakkındaki tasnif ve tanımlarını bilmek, kendimizi daha iyi bilmeye başka bir yol, bir vesiledir. Çünkü filozoflar, varlık ve özelde de insan hakkında önemli araştırmalarda bulunan ve bu hususlarda farklı ve değerli fikir sahibi kimselerdir.

Filozoflara göre, nefsin muharrik güçleri üç tanedir.

a- Şehevanî Nefs (Arzu Gücü)

b- Gazabî Nefs (Öfke Gücü)

c- Nefs-i Natıka (Düşünen Nefs)

a- Şehevanî Nefs (Arzu Gücü): Bu nefs, insan ve diğer bütün canlılarda ortaktır. Onunla cismani arzu ve hazlar meydana gelir. Çok güçlüdür. Sahip olduğu güçlü yetenekleriyle en kötü bela ve musibetleri bünyesinde taşır. Bu sebeple mutlaka terbiye edilip kontrol altına alınması lazımdır. Çünkü terbiye edilip kontrol altına alındığında bu nefsin güçleri iffete dönüşmektedir. Aksi hâlde bu nefsinin aşırılıklarına uyan insan hayvanlaşmaya başlar. Böylece bu nefsin egemen olduğu kimselerin utanması azalır, ahmaklığı artar, faziletli insanlardan hoşlanmazlar. İlim ehlini sevmez, dindar ve takva sahibi insanlardan nefret ederler. Günahkâr kimseleri sever, çirkin şeylerden ve onlar hakkında konuşmaktan hoşlanır, zevk alırlar. Böyle birilerinin şerrinden emin olmak zordur.

Eğer şehevanî nefs terbiye edilirse, o insan iffetli biri olur. Yine terbiye edilmiş şehevanî nefs itidalli insanı meydana getirir. Çünkü “Allah, şehveti insanoğluna boşuna vermemiştir. Menfaate koşmak, emel ve heves gibi şeyler hep ondan kaynaklanır. İnsan ve hayvan neslinin devamı da şehvet sayesindedir. Şehvet olmasaydı yeryüzü harabe, insanlar arası muameleler hükümsüz ve (insanların) nesli kesilmiş olurdu.”²²

Şehevanî nefsi güçlü olan kimse, arzularının istediği davranışların aksini yapmalı, nefsini daha iyi işlerle meşgul edip kontrol altına almalıdır. Bu davranışlar kişide huy (ahlak) hâline gelinceye kadar tekrar edilmelidir. Bu nefsin kendisinde güçlü olduğu kimsenin zahitler, takva sahipleri ve âlimlerle beraber olması kendisi için hayırlı sonuçlar doğurur.²³ Yine bu nefsin kendisinde güçlü olduğu kimse kendisini kontrol ederse, birçok şey keşfetmeye namzet olur. Hırs ve aşırı istekler kontrollü olduğu zaman varlığı keşfetmede ve yeryüzünü imar etmede güçlü bir neden olmaktadır.

b- Gazabî Nefs: Gazabî nefs de şehevanî nefste olduğu gibi insan ve diğer hayvanlar arasında müşterektir. Bu nefse öfke, cüretkârlık ve galip olma isteği çokça baskındır. Bu nefs terbiye edilmediği zaman sahibine şehevanî neftsen daha fazla zarar verir.

Gazabî nefsin egemen olduğu kimse mütekebbir kimsedir. Gazap hâlindeki bu kimseye haset, kin, inatçılık ve zulmetme hisleri egemen olur. Şiddete dayalı gayrimeşru işler bu nefsin kendisinde egemen olduğu kimsede fazlasıyla meydana gelir. Bu nefs sahibi terbiye edildiğinde ağırbaşlı ve adil birisi olur.

Yine gazabî nefs sahibi nefsini terbiye ederse övgüye değer faziletler kendisinde zuhur eder. Değersiz işlere tenezzül etmez, daha yüce olan hedeflere yönelir ve onu güzel işlerde kullanır. Bu sebeple bu nefsin kendisinde egemen olduğu kimse saldırgan kişileri anlamaya çalışmalıdır. Anladıkça kendi durumunu hatırlar ve kendisini kontrol altına alır. Saldırganların ve çabuk öfkelenen kişilerin kusurlarını iyi gözlemlediği zaman gazabî nefsinin egemenliğini kırıp kontrolü altına alması zor olmaz. Bununla beraber saldırgan ve öfkeli kişilerle dost olmaktan uzak durmalıdır. Aksi hâlde kalbi katılaşır, merhamet ve bağışlayıcılığı yok olur.

Hem şehevanî nefs sahibi hem de gazabî nefs sahibi mutlaka sarhoşluktan sakınmalıdır. Çünkü sarhoşluk bu iki nefsi çokça tahrik eder. Şehevanî ve gazabî nefsin egemen olduğu kimse her fiilini mutlaka düşünerek yapmalıdır.²⁴ Şehevi ve gazabî nefislerin maddi zevkleri çok çabuk doyuma ulaşmaktadır. Aç bir insanın midesini tıka basa doyurduktan sonra yemekten tiksinmesi gibi. Bu nefisleri doyurmak basit olduğu gibi, bunların hazları da çok kısa ve basittir. Bu sebeple “var iken kaygısı çok, yok iken kederi büyük olan” şeylerin peşine düşmemek gerekir. Bunun için kişinin nefsini bu hususlarda terbiye etmesi zor ve çetindir. İnsan, terbiye edilmezse doğuştan getirdiği yeteneklerinin sebep olduğu davranışlar kabalık olarak hayatında zuhur eder.

İnsanın nefsanî kabiliyetleri, aşırılığa (ifrat ve tefride) kaçınca insan için zararlı hâle gelmektedir. Bununla beraber insanın nefsanî yapısı onun tabiatı olduğundan bu tabiatının mutlaka bir hikmeti vardır. Mesela; “İnsanın cinsel hayatı, eğer yalnızca (şehevi arzu olmadan) çocuk yapmaya dayalı istekten kaynaklansaydı, insanoğlu birçok meşguliyetinden dolayı o fiili yapmaya fırsat bulamaz ve böylece de insan nesli kesilirdi. Yine şehevanî istek gibi insanın fıtratında var olan öfkenin (gazabî nefs) de bir hikmeti vardır. Şöyle ki, insan nefsinde bulunan öfke yoluyla kendisine rahatsızlık ve eziyet veren şeylere karşı mücadele eder. İnsan bu gibi hususlarda mutedil olmalı ve haddini aşmamalıdır.”²⁵

İnsani ilişkilerde de nefsin mutedil olması insanın ve toplumun hayrınadır. “Nefsini sana tercih edenle arkadaş olma. Çünkü o, değersiz bir kişidir. Seni nefsine tercih edenle de arkadaş olma. Çünkü o hareket fazla devam etmez. Öyle bir kişiyle dost ol ki, o hatırlanınca Allah hatırlansın ve sohbeti kalbi nurlandırsın.”²⁶

d- Düşünen Nefs (Nefs-i Nâtıka): Bu nefs, insanı diğer bütün canlılardan ayıran nefstir. Bu nefsin en önemli özelliği, tefekkür, hatırlama, ayırt etme, farkına varma ve anlama yani bilgi meydana getirme yeteneğine sahip olmasıdır. İnsan, nefs-i nâtıka ile diğer iki nefsini terbiye eder ve onları zapturapt altına alır. Bu nefsin marifetleri şunlardır: İlmi ve adabı elde etmek, sahibini rezilliklerden ve çirkinliklerden korumak, güzellikleri ve sanatı keşfetmek, insanın rızkını temin etmekte yardımcı olmak…

Bu nefs sahibi kimselerin rezillikleri de vardır: Kötü niyetli olmak, yalan, hilekârlık, dalkavukluk, fenalık ve riyakârlıklarda bulunmak gibi. Bu sebeple bu nefs, zihnî ve kalbî olarak ilim ve salih amelle donatılmalı ve bu donatımlar dolayısıyla kişi yaptığından zevk alacak düzeye ulaşmalıdır. Aksi hâlde nefs-i nâtıka, insanı diğer hayvanlardan bile daha aşağı seviyelere indirir.²⁷

Nefs-i Nâtıka, akli ilimlerle olgunlaşır. İslam’ın emirlerini yerine getirmek ve ahlaklı olmakla da tatmine ulaşır. Bu sebeple her insan; akli kabiliyetlerinin nispeti kadar, ahlak, siyaset, siyer ve salih kimselerin hayatlarını okuyarak gelişimini sağlamalıdır. İnsan, akli ilimlerle kendisini eğittiğinde nefsi asilleşir. Böylece insan, eşyanın hakikatini, varlıkların hâllerini ve kendisinin çapını öğrenir, idrak eder ve böylece hayatı güzelleşir.

“Düşünme gücü öyle bir güçtür ki, insan, onunla ilim ve sanatları elde eder; fiil ve ahlaki davranışlardan iyi ve kötü olanları birbirinden ayırt eder. Yine onunla neyi yapması ve neyi yapmaması gerektiğini anlar; yararlı ve zararlıyı, lezzet ya da acı veren şeyleri de onunla kavrar.”²⁸ Bu durum, nefs-i nâtıkanın veya tabii aklın kazanılmış akıl hâline gelmesidir. Yani düşünen aklın da varoluşu bulunmaktadır ki, bu da insanda bilkuvve bulunan aklın insanın özel gayretiyle fiilî hâle gelmesidir.

İbn Sina, insani nefsi şu şekilde konumlandırmaktadır: “İnsani nefs; fikrî bir ihtiyarla var olan fiilleri yapma, re’y ile istinbat etme ve küllî işleri kavrama bakımından hareket eden tabii cismin ilk kemalidir.”²⁹

Olmak, güç ve fedakârlık ister. Olmamak için ise güce ve fedakârlığa ihtiyaç yoktur. Nefsin (şehevanî, gazabî) isteklerini terk ve onlardan tecrit olmak veya dengeyi yakalayabilmek emek ve sabır ister. Emek ve sabrın sonunda insan olumlu manada nefsani tatmine ulaşabilir. (Nefs-i nâtıka) ki bu aşama, insanın büyük mutluluklara ulaştığı seviyedir. “Allah, müminlerden nefislerini ve mallarını cennet mukabilinde satın almıştır.”³⁰

“İnsan nefsi, ne kadar şerefli, yüce himmet sahibi olursa, o ölçüde yüceliklere, üstünlüklere nazar eder. Zarûrî olanların dışında bayağı ve aşağı olanlara hiç önem vermez. Şerefli nefse sahip olan insan, bedenî lezzetlere, ancak akl-ı selimin şer-i şeriften yararlanmak suretiyle tayin ettiği sınırlar çerçevesinde yer verir. Fakat insan nefsi bayağı (aşağılık) olursa, bedenî isteklere, şehevi isteklere çokça meyleder. Böylece bedenî isteklere, şehevi arzularına boyun eğer. Heva ve hevesinin kölesi olur.”³¹ “İnsan (iyi cephesiyle), Ebu’l-Vefa adlı kuşa benzer. Kötülük cihetiyle ve obur olmakla domuza, fesada uğratmakla kurda, tamahkâr olmakta köpeğe, kendisi için yararlı olanları derlemekte karıncaya, hırsızlık yapmakla fareye, birbirleriyle hile ile uğraşmakla tilkiye, başkalarını taklit etmede maymuna, gabilikte merkebe, kabalıkta ise öküze benzer.”³² İşte nefse yerince değer vermek insanı vefakâr yaparken, nefse fazlaca değer vermek ise insanı birçok hayvan biçimine sokar.

İnsan; ruh ve beden olarak tekamül ettiğinde üçüncü hâl olarak meydana gelen insani nefs insana hak ve batılı telkin eder. İnsan ya said veya şaki olur. Said ve şakilik, takva ve fücûr yoludur. Ahsen-i takvîm üzere olan insan, esfel-i safilîne yani alçaklığa düşebilir, hem de alçaklığın en alçağına… Hayvanların bile başaramadığı (!) alçaklığa. Çünkü gerçekten insan, yaratılıştan sahip olduğu insani akıl ve bedensel mükemmeliyeti kötü fiil için kullanırsa, hiçbir varlığın düşmediği, düşemeyeceği ve beceremeyeceği alçaklıkları yapabilecek durumlara düşebilir. Bu sebeple de dünya hayatı; oyun-eğlence, süs, övünme, mal çoğaltma ve aldatıcı bir zevk olarak fücûr sahibini kendisine çeker. Bununla beraber temiz fıtratında kalan ve onu amelleriyle tertemiz olarak varoluş alanına çıkarır ise, varlığa ve varlığına emanet bilinciyle yaklaşır, âlemi imar eder, yeryüzünde adaleti tesis eder, israftan kaçındığı gibi talandan kaçınır ve emri altında olanlara da insanca davranmaya çalışır. Birine bir iş tekellüfünde bulunan da o işi en iyi şekilde yapar. Bu da takva denilen şeydir. Böylece Âdem babamızdan beri, bizim için sünnetullah hükmünde olan örnekliklerle de yani ya Habil ya da Kabil olmada karar kılarız. İşte bizim yeryüzündeki varoluş serüvenimiz bu şekilde cereyan etmektedir.

1 Kadı Beydavî, Beydavî Tefsiri, çev. Şadi Eren, İstanbul 2010, c. 3, s. 536.

2 Râ’d, 13/28; Hac, 22/54; Şu’arâ, 26/89; Sâffât, 37/84; Kâf, 50/33; Nâzi’at, 79/40-41.

3 Enbiyâ, 21/35; Ankebût, 29/57; Zümer, 39/42.

4 Zümer, 39/42.

5 Âl-i imrân, 3/85.

6 Aliya İzzetbegoviç, Doğu ve Batı Arasında İslam, çev. Salih Şaban, İstanbul 1987, s. 20.

7 Elmalılı, Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, c. 9, s. 6282.

8 Tîn, 95/5-6.

9 Yûsuf, 12/5.

10 Kıyâme, 75/1-2.

11 Fecr, 89/27.

12 Fecr, 89/28.

13 Amirî, a.g.e., s. 162.

14 Haris el-Muhasibi, Allah’ı Arayış, çev. M. Nuri Arpaçukuru, İstanbul 2006, s.71.

15 Şems, 91/7-8.

16 Kasas, 28/50; Câsiye, 45/23.

17 A’râf, 7/23.

18 Alak, 96/6-7.

19 Ataullah İskenderî, Hikem-i Atâiyye, çev. Yahya Pakiş, İstanbul 2012, s. 21.

20 Fâtır, 35/8.

21 Muhasibî, Allah’ı Arayış, s. 18.

22 Ahmet Rifat, Tasvir-i Ahlak, İstanbul 1349, s. 214-215.

23 Yahya b. Adî, Tezhip, s. 14. vd.

24 Yahya b. Adî, Tehzip, s. 18 vd.

25 Gazzali, Hikmetler, s. 68, 71.

26 Ataullah İskenderî, Hikem, s. 57.

27 Bkz, Yahya b. Adî, Tehzip, s. 20 vd.

28 Farabi, Siyasetü’l-Medeniye, çev. Mehmet Aydın vd. İstanbul 2012, s.37.

29 İbn Sina, Şifa, Tabiiyât (Nefs), thk. Mahmut Kasım, s. 32.

30 Tevbe, 9/111.

31 Ragıp el-İsfahanî, Mutluluğun Kazanılması, çev. Lütfi Doğan, İstanbul 1997, s. 49.

32 İsfehani, Mutluluk, s. 52, 53.

III. BÖLÜM

İNSANIN VAROLUŞSAL KONUMU

“And olsun nefse ve onu düzenleyene. O, ona fücûrunu ve takvasını ilham etti.”¹ İnsanın nefsine iyi ve kötü ilhamlar verilmekle beraber insanın bu ilhamlara mahkûm olmadığı şu şekilde ifade edilmektedir: “Nefsini temizleyerek yücelten kimse kesinlikle kurtulmuştur. Onu kirletip alçaltan ise ziyana uğramıştır.”²

“Nefse fücûr ve takvanın ilham edilmesi demek; bunların (ne olduğunun insana) fehmettirilmesi, fücûr ve takva hâllerinin bildirilmesidir.”³

“Muhakkak, biz ona (insana) doğru yolu gösterdik. O, ister şükredici ister nankör olsun.”⁴; “Biz, insana iki yolunu gösterdik.”⁵ İster nankör ister şükredici olsun, yani insana ilham edilen bu iki yoldan insanın birini tercih etmesinden kasıt, insan doğasının nefs cihetiyle hem iyiye hem de kötüye meyilli olduğu anlamına gelmektedir. Demek ki kötüye meyil de insani nefsin yapısının bir gereğidir. Ancak kötüye meyil insan için ilişkiseldir, varlıksal değildir. Çünkü varlık olarak insan en güzel şekilde yaratılmışken, ilişkisel olan fiillerinden dolayı sonradan aşağıların aşağısı konumuna kendisini kendi iradî fiilleri düşürmektedir.

Yukarıdaki ayetlerden anlaşılan, insanın varlık olarak varlığa getirilmesi ile insanın kendi varoluşuna bizâtihi katkısının farklı olduğu söz konusu edilmektedir. Bu iki hususun birbirlerinden tefriki insanın ontolojisi ve varoluşu olarak kabul edilmektedir. İnsanın doğasını yaratan Allah, insanı iyiliğe de kötülüğe de meyyal olarak tümel bir şekilde, ancak bilfiil var etmiştir. İnsan, kendisinde var olan bu durumu nasıl kendisine mal edecektir. İşte bu da insanın varoluşudur.

Melekler, insanın fücûr tarafını gündeme getirerek kendilerine bir pay arama peşine düştüler. Bu hususta getirdikleri deliller doğru olmakla beraber noksandı. Allah da meleklerin gizlediği şeyi (insanın bilme ve takva yanını) onlara haber vererek onları hükümlerinde adil olma noktasını gösterdi. Bu hususu İbn Sina şöyle ifade etmiştir: “İnsanda hayır ilk kasıtla kastedilmiş, şer ise ikincil kasıtla kastedilmiştir.”⁶

Yukarıda söz konusu ettiğimiz ayrımlarla beraber yine de şöyle bir soru ile karşı karşıya gelmekteyiz: İnsani yaratılışta iyilik mi yoksa kötülük mü daha baskındır?

Müslüman filozoflara göre insanın yaratılışında iyilik yani hayır baskındır. Onlara göre Allah mutlak hayırdır. Mutlak Hayır (Hayru’l-Mahz), kötü olan varlığı yaratmaz. Yani hiçbir şeyde ve insanda, doğuştan/var olurken tamamen kötü veya kötülük daha baskın veya iyilik ile kötülük denk değildir. Onda ancak iyilik egemen, kötülük ise ârızî veya ilişkisel olarak bulunur. İnsanda kötülüğün ilişkisel olarak bulunması ise bizim hayrı bilmemiz, hayrı hissetmemiz için gereklidir. Bu anlamıyla kötülük; birisi için kötü iken bir başkası için iyiyi bilmek adına araç hükmünde olmak kaydıyla dolaylı olarak iyi sayılmaktadır.⁷

Takva Ameller

Takva; kalp ilahi arzunun istediği üzere bulunurken dil ile söylenen, amel ile yapılan fiillerin yaşama dönüşmüş halidir.İhlas da bir ameli yalnızca bir şey için (halas) yapmaktır. Kalp, zihin ve fiilin insanın batın ve zahirinin hayır noktasında aynı olduğu fikir ve hâl takva hâlidir. Böylece insanda her şey birbirine uygun olduğunda insan çelişkilerden azade, bir ve muvahhit olma durumuna ulaşır. Takva üzere olan insan, halkın gözünde hiçbir itibarı olmasa da buna aldırış etmez.

Amellerimiz, ihlas ve istikamet veya niyet olmadan Allah’ın yanında bir anlam ifade etmemektedir. Müminler önce bilmeli, sonra sabırla azmetmeli ve sonra da azmettikleri iş/amel sonuçlanıncaya kadar tevekkülle çalışmalarına devam etmelidirler. İlahî buyrukların ana fikri budur.⁸

İnsanın İnsani İyi Huyları (Takva)

Takva, insan tabiatına uygun olarak aşağıdaki bazı özellikleri içine alan bir durumdur.

a- İffet: Bütün haramlardan, aşırılıktan ve eksiklikten (ifrat-tefrit) kaçınıp dengeli (mutavassıt) olmaya nefsin zorlanmasıdır. İslamî ahlakın en temel hareket noktası bütün davranışlarımızda dengeli olmamızdır. Dengelilik her insanın istediği ama çoğu zaman başaramadığı bir durumdur.⁹

b- Kanaat: Mal ve dünyevi konum kazanmaya rağbet etmekle beraber bu konuda hırslı olmamaktır. Kanaatte gönlün sükûnuna önem verilmelidir. “Kanaat; fakirin izzeti, zenginin korunma kalesidir.” 10

c- Kötülükten Korunma (Tavassun): Bayağılıktan, çirkinlikten ve çirkin sözden sakınmaktır. Böyle bir kişiliğe sahip olmak her zaman saygınlık doğurur.¹¹

d- Yumuşak Huyluluk (Hilm): İnsanın öfkelendiği ve intikam almaya da gücü yettiği hâlde bunu yapmamasıdır. Çünkü müminler öfkelerini yutan kimselerdir. Öfke hâli büyük çoğunlukla cezada haksızlığa sebep olmaktadır. Yine öfke hâlinde adaletin tecelli etmesi zordur.¹²

e- Ağırbaşlılık (Vakar): Olması gereken hikmete göre davranışta bulunmaktır. Hikmetle hareket; ifrat ve tefritten sakınarak gerektiği yerde gerekeni yapmaktır. Bir şeyin, bir davranışın olması gereken yerde bulunması ve yapılmasıdır. Ancak ağırbaşlılık, asık suratlılık demek değildir.¹³

f- Sevgi (Vûdd): Şiddetli arzuya kapılmaksızın, Allah’ın yarattıklarına karşı mutedil sevgi beslemektir. Çünkü Allah’tan başka hiçbir varlık aşırı sevgiye -yani insanın kendisini helak edecek duruma getirmeye- layık değildir. Vûdd’da karşılıklı sevgi esastır.

g- Merhamet (Rahmet): İyiye, iyi niyetliye, iyi ve hayır yolunda azimli olana daha fazlasını vermektir. Bu sebeple cezada adalet, mükâfatta ise merhamet esas alınır. İyi ve hayırda payı ve fiili olmayana merhamet etmek arızaya sebep olur. “Merhametten maraz doğar.” atasözü kötüyü mükâfatlandırmaya matuf olarak ifade edilmiştir.¹⁴

h- Vefa: İnsanın, sabırla fedakârlıkta bulunması ve sözüne bağlı olmasıdır. Vefa da merhamette olduğu gibi iyi ve hayır yolunda olan için geçerlidir. Hain ve aşağılıklara vefa, istismara ve büyük acılara sebep olur.

ı- Emanete Riayet: İnsanların güvenerek kendilerine teslim ettikleri mal-mülk ve mahrem şeyler hususunda emin olmalarıdır. Sahibinin izni olmadan tasarrufta bulunmama hâlidir. Emanete riayetsizlik, nifakla eş değer kabul edilmiştir.¹⁵

i- Tevazu: Öne çıkmaktan sakınmak ve geri planda durmaktır. Tevazu; önemli insanlar, liderler, ilim ve mal sahibi kimseler için geçerlidir. Diğer kimselerin tevazusu çoğunlukla kişilik kaybına sebep olmaktadır.¹⁶ Onlar oldukları hâl üzere, oldukları gibi davranmalıdır.

j- Mütebessim Olmak (Bişr): İnsanın çevresindeki insanlara insanlara karşı güler yüzlü, hoşgörülü olmasıdır. Asık suratlılıktan, sürekli kızgın olmaktan sakınma hâlidir.

k- Doğru Sözlülük (Sıdku’l-Lehçe): Hakikat nasılsa, ona o şekilde sözcü olmaktır. Hakkı eveleyip gevelemeden olduğu gibi söylemektir. Söylendiğinde yanlış anlaşılacak ve sözün muhatabı olmayanların zarara uğrayacakları durumlarda sözü saklamak gerekir. Mesela; karı-koca arasını açacak olan söz doğru da olsa, mümkünse bu sözü söylememek gerekir.¹⁷

l- İyi Niyetli Olmak (Selâmetü’n-Niyye): Kötülük zuhur etmedikçe herkese karşı iyi niyetli olmak demektir. Zikredilen bu iyi niyetli olma hâli hem insanlara hem de diğer bütün yaratılmış varlıklara yönelik olmalıdır.¹⁸

m- Cömertlik (Sehâ): Yerinde, zamanında ve gerektiğinde kendini, ailesini, çocuklarını, mahrum etmeden Allah rızası için vermektir. “Ne saçıp savurmak ne de elini sıkı sıkı kapatmaktır.”¹⁹

n- Yiğitlik (Şecaât): Gerektiğinde sıkıntı ve tehlikelere girebilmek, korku anlarında ise sükûnetini korumak ve ölümü umursamamaktır.

o- İyilikte Yarışma (Münafese): Kişinin güzel şeyler hususunda başkaları ile yarışması hâlidir.²⁰

ö- Zorluklara Karşı Sabır: Korkunun fayda vermediği, endişe ve üzüntünün hoş karşılanmadığı, gayret ve çabanın, sıkıntıların zararını gidermediği zamanlarda insanın ağırbaşlılığı ve yiğitliğidir. Aynı zamanda insanın doğru olduğuna inandığı bir iş veya amelde sebat etmesi de sabır olarak insana ilham edilmektedir.²¹

p- Adalet: Her şeyi olması gereken yere, makama ve mevkie koymak ve bu şekilde muamelede bulunmaktır. Bu anlamıyla adalet, hikmet manasına da gelmektedir. Her insan, tabii fıtratı dolayısıyla bilmek ister. Bilinmek istenen şey de yeri ve yordamınca bilindiği zaman insani nefs tatmine ulaşır.²²

Zikri geçen ve daha başka mevcutları da olan bu iyi hasletler, insanın uygun ve hazır tabiatına Allah’ın melekleri vasıtası ile ilham edilmektedir. Bu türden fiilleri ve hâlleri icra etmek; başlangıç ve süreç içinde zor olsa da zamanla insanda oluşan haz ve mutluluk insanı bu fiilleri sürekli yapmaya teşvik etmektedir.²³ Buna, ahlak denilmektedir. İslam inancına göre her insan doğumuyla birlikte yukarıda zikri geçen özellikleri üzerinde taşıma heveskârlığındadır. Ancak nefsanî aşırılıklar insanı takva fiillerinden caydırarak zaman zaman fücûr fiiller yapmaya sevk etmektedir.

İnsanın Kötü Özellikleri/ Nefsin Kötü İlhamları

Fücûr; “Kalbe yerleşmiş nefsanî arzuların ardınca gitmektir. Bu arzular; kibir, kin, yalan, kıskançlık, riya, kötü zan, dalkavukluk, övülme isteği/hevesi, mal biriktirme tutkusu, çoklukla övünme, kibir, tekebbür vb. insani kötü hâllerdir.”²⁴

Dünyada yalnızca ihtiraslarımızla dünya hayatına yönelik edindiğimiz her şey fücûr olan şeylerdir.²⁵ Bunlar: Yalan, iffetsizlik, açgözlülük, bayağılık, ciddiyetsizlik, merhametsizlik (kasâve), vefasızlık, hıyanet, tekebbür, asık suratlılık (abûs), yalancılık, korkaklık, haset, zulüm gibi fücûra ait ilhamlardır. Her insana ilham edilerek var olurlar ve insan bunlara uyduğunda nefsini ve aslî tabiatını kirletir. “Nefsin cimriliğini dizginleyen kimseler kurtuluşa erenlerdir.”²⁶

Yalan ya da Yalanın Ontolojisi

Bize göre fücûr fiillerin en kötüsü yalandır. Çünkü Hz. Peygamber’in, bir Müslümanın günah işlemesinin mümkün olabileceğini, fakat bir Müslümanın yalan söylemesinin asla caiz olmadığını beyan etmesi büyük öneme sahiptir.²⁷ Hz. Peygamber’in bu uyarısı, Müslüman toplumlarda ciddi bir hassasiyet oluşturmuştu. Zamanla bu hassasiyet, ne yazık ki, zedelendi!²⁸

Yalan söylememek, kasten günah işlememek demektir. Hz. Peygamber’e, bedevinin biri; “Ya Resûlallah! Bana öyle bir nasihatte bulun ki, onu yapayım ve cennete girebileyim.” der. Resûlullah da ona; “Yalan söyleme” diye nasihatte bulunur.”²⁹ Bu sahabi, Hz. Peygamber’e yalan söylememe sözünden dolayı İslamî olan her ibadeti yapmaya kendisini mecbur hisseder. Çünkü Hz. Peygamber’in, “Şunu-bunu yaptın mı?” şeklindeki sorularını o sahabi ya yalanla geçiştirecek ya da üzerine düşeni yapmak zorunda kalacaktır. Nakilden de anlaşıldığı üzere yalan söylemeyen bir kimsenin özü ve sözü birdir. Yalan ise hem eylemde hem de inançta güvensizliğin en tehlikeli zeminidir. Münafığın çokça zemmedilmesinin nedeni de onun yalan söylemesi ve yalan fiilde bulunmasıdır.

İslam akaidinde münafığın akıbeti hakkında hiçbir ümit verici bilgi yoktur. Münafık ve yalan söyleyen kimseyi, eğer kendileri hakkında söylenen yalanlar bu kişi tarafından biliniyorsa, yalan sahibi sözü ve fiili gibi o kimselerin nazarında bir yalandır. Bunun aksine yalancının söylediği yalanı bilmeyen kimse ise yalancının eylemi ve fiili münasebetiyle yalan hükmündedir. İşte yalanın öz olarak ontolojisi budur. Şu hâlde yalan; söylenmeyen sözün söylendiğine, olmayan fiilin yapıldığına ve olmayan varlığın var olduğuna yönelik bir irade ve kudrettir. Bunun aksi olarak da olan sözün olmadığı, yapılan fiilin yapılmadığı ve var olan varlığın var olmadığı gerçek sanılan (vehme) dayanmaktadır.³⁰

Bir söz var iken yok, yok iken var ise; bu, sözün sahibinin niyet ve kıymetinin bir başkası tarafından ilga edilmesidir. Buna kavlî iftira denir. İftira, olmayanı oldurmaktır. Bir fiilin varlığını yok saymak, yokluğunu da var saymak, bir kimsenin kudretini tatil etmektir ki, bu da, hem iftira hem de toplumsal barışın bozulması, kavganın potansiyelden fiilî olarak varlığa çıkması manasına gelmektedir.

Varolmayan bir varlığı var saymak ve varolan varlığı yok saymak, ilahlık iddiasında bulunmaktır. Çünkü yaratmak ve öldürmek (yok etmek), ancak ilahî bir irade ve kudretle gerçekleşir. Bir kimse Allah’ın yarattığını yok hükmüne sokuyorsa ve Allah’ın yaratmadığı bir varlığı da var statüsüne çıkarıyorsa kendisini ilahlaştırıyor demektir. Çok ilginçtir ki, Kur’an, bu konu ile ilgili olarak “yalan yaratma” ifadesini kullanmaktadır. “Siz Allah’tan başka putlara tapıyorsunuz, yalan yaratıp duruyorsunuz (tehlukûne-ifke). Sizin Allah’tan başka taptıklarınız size rızık vermezler.”³¹

Yalancının cezasının şiddetinin sebebi; başka insanları itham etmesi, insanların haklarının ellerinden alınmasıdır. Yalan en büyük kul hakkıdır. Yüce Allah kul hakkını asla affetmemektedir. Çünkü kul hakkı, İslam inancında en mükerrem haktır. Bu sebeple de kul hakkına riayet etmeyi hem Kur’an hem de Hz. Peygamber emretmiştir.

Hakikatte bir söz, fiil veya varlık olmadığı hâlde bir yalancı tarafından başkalarına var gibi sunuluyorsa, onların zihinsel safiyetlerini bulandırması nedeniyle yalancı büyük acı ve azaba müstahak olmaktadır. Bu durum zihinsel bulanıklıkla beraber toplumda güvensizlik, bireyler için şahsiyetsizlik oluşturmaktadır ki, bu da, toplumda korku ve zulmün oluşmasının nedenidir. Yalan yalnızca gerçekliğin ilgası değildir. Yansımaları hem bireysel hem de toplumsaldır. Yalan, öncelikle insanların beraber yaşama ahitlerinin bozulmasına, sonrasında da kul haklarının yenmesine sebep olmaktadır. Bu sebeple hiçbir Müslümana kasıtlı yalan söylemek yakışmaz.

Yalanın insana ilham edilmesi neticesinde insanda iki kötülük zuhur eder. Birisi nefsanilik, diğeri ise aklilikdir. Nefsanilik hazza, aklilik ise akaidin fesadına yöneliktir. Haz mukayyettir. Ancak akli tasavvur, insan ve varlık hakkında haksız muhayyile oluşturduğundan ağır günah kategorisine girmektedir. Şeytanın en çok at oynattığı alan; insanlara yalan telkin etmesi veya bir işi batıl kıyaslar yaptırarak maksadından saptırmaktır³².

a- Geçici Olanı İsteme. Bunlar; elde edilince değeri kaybolan şeyler. İnsana zâtî olarak bir süreklilik kazandırmayan şeylerdir. Dünyevilik bu çerçevededir. Hatta dünya hayatının kendisi yalnızca bir insan ömrü ile sınırlı olunca, dünyadaki her şeyin ömrü de bir insan için ancak bir insan ömrü kadar olacak bir varlık değerine dönüşür. Bununla beraber, hem dünyayı hem de ahireti beraberce isteyenlere Allah, bu her iki nimeti vereceğini Yüce Kitabı’nda bize bildirmektedir.

b- Nankörlük: Nimetin değerini bilmemek, nimet verene şükranda bulunmamaktır. Başta Allah’ın insana verdiği vücut ve ruh sağlığının değerini bilmemek en büyük nankörlüktür. Buna ilaveten insan kendi emeğine karşı nankör olduğu gibi, tabiata, ailesine ve insanlığa karşı da nankörlük yapabilecek tiynete sahip bir varlıktır. Nimet sahibini anmamak, ona şükretmemek, nimeti örtmek anlamındaki küfran; şükrün zıddı olan nankörlük olarak yorumlanmıştır.³³

c- Cimrilik: Cimri; gerektiği yerde gereken fedakârlığı yapmayan kimsedir. Cimri bu cihetiyle varlığı gerektiği şekilde, maksadına uygun kullanmadığından dolayı varlığa karşı suçlu kimsedir. Her varlığın hikmet pratiği, o varlığın var olduğu amaca uygun istimalde bulunulmasıdır. “De ki, eğer siz Rabbimin rahmet hazinelerine sahip olsaydınız, bu durumda harcanır endişesiyle gerçekten (cimrilik edip elinizde) tutardınız. Doğrusu insan çok cimridir.”³⁴

d- Ümitsizlik: Ümitsizlik, insanın güvenini kaybetmesidir. Güveni kaybetmek demek, var olmaya son vermek demektir. İslam inancında, intiharın³⁵ kötülükle veya küfürle eş değer görülmesinin sebebi, intihar edenin Allah’a bile ümidinin kalmamış olması demektir. Ümit, var olmak demektir, hayalperest olmak demek değildir. İlginçtir ki, hayalperest olanlar, sıkıntı ve darlık zamanlarında en ümitsiz olanlardır. Allah’ın yarattığı bu varlık âleminin, herkese yetecek kadar nimeti bol, yaşama alanları da geniştir. Bir yol kapalı ise diğer yol mutlaka açıktır veya açılacaktır. Fakat insanoğlu kendisini dar bir patikaya hapsederek başka çıkar yolları aramadığı zamanlar ümitsizliğe, bedbinliğe düşmektedir.³⁶

e- Unutkanlık; İnsan, nisyan ile maluldür. Unutmak insani bir özelliktir. Bazen de unutmak bir cephesiyle bakıldığında insani bir kurtuluştur. Kötülüğü, üzüntüyü ve acıyı elden geldiğince unutmak gerekir. Ancak güvenli olmayı, kadirşinaslığı, cömertliği unutmak ise insan olmaktan uzaklaşmak anlamına gelmektedir. Unutanı unuturlar. Allah bile kendisini unutanları unutacağını (onları dikkate almayacağını) bize bildirmektedir.³⁷

f- Acelecilik: İnsanın tabiatı aceleciliğe yatkındır. Çünkü “İnsan, aceleci olarak yaratılmıştır.”³⁸ Aceleciliğe de iki cepheden bakmak gerekir. Birincisi hayrın tecellisi için acele etmektir ki, ömrün tükeneceğinden korkarak iyilik yapmada acele etmek övülmüştür. Ancak insan hayrın acele meydana gelmesini istediği gibi, şerrin de acele meydana gelmesini isteyen bir varlıktır. Bu nedenle de ilahî cezaların çoğu, insanın şerri acele istemesinden dolayı insana isabet etmiştir/etmektedir.³⁹

g- Hakka Ayak Direme: Hak; başta Allah olmak üzere Allah’ın emir buyurduğu, insanın da aklıyla tasdik ettiği şeylerin tamamıdır. Kutsal kitaplar, hakka direnenlerin öyküleriyle doludur. Hakka direnenlerin en önemli özelliği, hakkı kabul etmeleri hâlinde sahip olduklarının ellerinden çıkacağına dair hissettikleri şeytanî korkudur. Hak dolayısıyla malik oldukları eğer ellerinden çıkıyorsa, o zaman malik olduklarına hak yol ile ulaşmış değillerdir. Böylece anlaşılıyor ki, hakka direnenler zaten haksız olanlardır. Yani nefislerinin kötülüğü emretmesi dolayısıyla hakkı kabul etmeyenlerdir. “Nefsi hakkında sefih olanlar müstesna, İbrahim’in dininden (İslam’dan/tevhitten) kim yüz çevirir?”⁴⁰ Bu ayet bizlere şunu anlatıyor ki, haktan yüz çevirenler nefislerine uyanlardır. Nefislerine uymayanların tabiatı ise zaten hakka müteveccihtir. En güzel şekilde yaratılan insanın nefsine uyduğunda nasıl aşağılar aşağısı olduğu hakka direnmesi ile açıkça ortaya çıkmaktadır.

İşte insanın nefsine ilham edilen bazı kötü fiiller bu zikrettiklerimizdir. Bunlardan başka takva ve fücûr fiiller bulunmaktadır. Biz, örneklik teşkil etmesi açısından bu kadarıyla yetiniyoruz.

OLMAK (Okuma Parçası)

Olmak, adam gibi adam olmak zor. Yalnız, kimsesiz ve dahi olduğun gibi olamamak! Nereye dönsen orada şaşı bakan bir göz, kıskanç, yanlış yapmanı bekleyen binlerce yüz. Eş, dost, akraba… Herkes kendine ve hep kendine/kendisi için var. Bir açgözlülük, bir doymazlık! Sanki bir insanın ihtiyacı, bütün insanlığın ihtiyacı… Hırslı olmak/haksızlık yapmak, haram yemek ve meşru görmek! Bin dereden deliller getirmek, bin ırmaktan kirli su taşımak... Nereye kadar! Neresi yok! Nereye vardıysa oradan sonrasını istemek ve hep istemek ama hiç doymamak/hiçbir şeyle tatmin olmamak... Yeniden üretmek/ürün vermek! Güzel ve hoş… Ama kimin sırtına binerek; kime zulmederek! Orası meçhul ve asla bilinmez, bilinmemeli... Hep ikiyüzlü olmak… Sıradanlaştırmak ve hatta insan olarak bile görmemek. Vicdanı vicdansızlıkla değiştirmek...

Yalnız birini görsen, korunmasız bir çocuğu sokağın kuytu köşesinde fark etsen; yüreğin sızlar, gözün yaşarır, o yalnızı kendin, o çocuğu çocuğun görürsün. Bir de başkası var; korumasızın istismarcısı ve hatta korumasızla alay eden ve ekserisiyle bir toplum böyle ise yaşamak bir namuslu/bir vicdanlı için cehennemden farksızdır.

Merhametin, yüreğin, vicdanın, akl-ı selimin öngördüğü bir hayatı yaşamak öylesine zor ki! Öncelikle nefsinle, vicdansızlığınla, şeytanî planlarınla savaşmak zorundasın... Bu tatminsiz dünyada, sahip olmadan tatmin olmak için vicdanına her gün merhamet, akl-ı selim taşımak zorundasın. O vicdan; merhametle, akl-ı selimle bir an bile ayrılığa düşse şeytanın şeytanî iğvaları ile karşı karşıya gelmekte. Kurumuş toprağa taşıma suyuyla can verilmez, ilahî rahmet yüreğimize yağmadıkça... İnsan bir şey yapmasın, yaparsa eğer ona mutlaka bir fetva bulur, fetva bulmazsa vicdanı onu öldürür… Eğer varsa vicdanı!

Yüreği olmak, vicdanı olmak demek; her gün ve her an ve her rüyada hüznü yaşamak demektir. Bu dünyada hüzün, sanki merhametin, asaletin kapısı. Dün öyleydi bugün de öyle…

Her gün yüzlerce insanın katledilmesinin, aç bırakılmasının ekranlarda gösterilmesi, hüznümüzü törpülemiş ve bizi duyarsız birer makine hâline getirmiştir. Zaten neslimiz ve yeni neslimiz ekran başında durarak, insandan çok ekranla ilgilenerek ona ilgi ve ihtimam göstererek gittikçe sanallaşmakta. Ben sanalsam, ölenler de sanal, ben sanalsam açlığın ne anlamı var! Ruhları sanallaşanların vicdanları da sanallaşmış. Sanal bir dünyada hakikati aramak, hakikat olmak zor.

Varlıkla, var olan ile şuurlu olarak bağ kurmak neredeyse imkânsız hâle geldi. Her varlık ya bir makine, ya bir meslek ya da öylesine bir şey. Bir şey ki, menfaatime hizmet etmiyorsa, o şey hiçbir şeydir. Buna artık insan da dâhildir. Eşya merkezli bir dünya… Tanrının çoktandır yok sayıldığı, insanın da menfaat adına eşyalaştırıldığı bir dünya.

Varlıkla, insanla, varlık ve insan olarak bağ kurmak uzun zamanları ve ihtimamı gerektirmekte. Çoğu zaman o varlık ve insanla bağ kurabilmek, dost olabilmek; onlarla kendimizi özdeş hâle getirmekle mümkündür. Burada fedakârlık yani kendinden/kendimizden bir şeyler vermekle belki mümkün olabilir. Hâlbuki bizler, yalnızca her varlığın ve her insanın bize hizmet etmesini istiyor ve bekliyoruz. Hepimiz küçük ilahlar gibiyiz. Nefsimizi ilah edinmişken; insan olmak, kul olmak çok zor ve zahmetli bir iş. Nefsimizi tanrılaştırdıkça yalnızlaşıyoruz. Çünkü tanrılık böyle bir şeydir. Yani yalnız ve kendine yeten… Bu defa tanrı olmak istiyor ve fakat yalnız da olmak istemiyoruz. İki çelişkinin kıskacında hayatı kendimize zehir ediyoruz.

Mütevazı, haddini ve hesabını bilen ve bu hâlinden memnun insanları gördükçe -ki artık onların da nesli tükenmek üzere- bir heveskârlığa düşüyoruz. Ama hayır, bunu bir türlü başaramıyoruz. Ve kahrederek yaşamaya devam diyoruz. Ve “ömür akıyor, gün tükeniyor, güneş batıyor”u düşündükçe, gördükçe çıldırmak üzere olduğumuzu hissederek vuruyoruz kendimizi bizi bizden çekip alacak bulvarlara, fabrikalara, oyun masalarına ve başka şeylere... Gün geliyor, saat tamam oluyor, biri bize “usta, harç bitti yapı paydos” diyor ve biz çaresiz, neşesiz, nefessiz geleceğe ait hiçbir metafizik kazanımı olmadan yapayalnız kalıyoruz. Ağlamanın da sızlanmanın fayda vermediği karanlık bir dehlize, bilinmez bir meçhule düşüyoruz. Zor ki zor. Hâlbuki ebedî yaşayacak gibi dünyada kendimizi konumlandırmıştık. Ne oldu, o çok hizmet ettiğimiz, uğruna yüreğimizi, vicdanımızı terk ettiğimiz bedenimiz/maddemiz bizi neden terk etti/ediyor? İnsan bu soruyu sorsa da, bildiği, gördüğü bu dünya hayatının kesinlikle ebedî olmadığını biliyor ama bilmiyor/bilmemezlikten geliyor, bu hâli kendinden uzakta görüyor, kendine yakıştırmıyor. Ancak beden, bütün bilinir bilinmezlere aldırmadan tabiatının gereğini yaparak sessizce bu canlı dünyadan çekiliyor. Çünkü o da yorulmuştur. Yorulmayan, doymayan nefsin elinden canını ancak böyle kurtarabiliyor.

Nasıl olmalıyız? Nereden başlamalıyız?

“Sevmekle başlayalım, şairlerin şiirle güne başlaması gibi…” dibi bilinmeyen, ufku görünmeyen meçhulümüze… Ufuklar belirinceye, gece fecr doğuncaya kadar ve hatta yakîn gelinceye kadar.

Sevmek; içimizdeki beklentilere ve noksanlıklarımıza uygun gelecek karşılıkları bulmanın adıdır. Ama bu türden sevmek bencilcedir. Ve sevilen, çok kısa zamanda tüketilir. Ve fakat sevmek, gerçeklikten hakikatin güzelliğini aramaya dönüşünce, orada fedakârlık ve hüzün başlıyor. Fedakârlıktan kasıt, henüz olmayanı oldurmaya uğraşmaktır. Olanı ise korumaktır. Gerektiğinde sevda adına uzak durmaktır. Uzak durdukça sevda içimize girer, güzelleştirir bizi. Sakinleştirir, ağlatır, yalınlaştırır. Ve başlarız onu yeniden aramaya ve var kılmaya. Bir zaman gelir ki, bütün sevgililerimiz bizi sevse de biz yine ayrılık ve yine vuslat sevdasına düşeriz. Düşer, kalkar yine yürürüz. Biliriz ki vuslat sevda yolunda yürümektir. Ta ki hesaplar tamamlanır ve vuslata ereriz.

Sevda; bir sevgiliye özellenecek küçüklükte asla değildir. Belki bir sevgili ile başlar ama dağları, denizleri ve dahi semanın bütün güzellik formunu aramakla devam eder yoluna. Bu yolun başı ve sonu yoktur. Yalnızca yürümek vardır. Aradıkça bulur, buldukça arar. Aradıkça arınır. Arındıkça güzelleşir, tatmine ulaşır. Razı olur, razı olunur.

Sevdada tatmin; varlığımızın ebedî kalmasının bir başka adıdır. Sevdayla istemek hiçbir zaman çelişkiye, büyük pişmanlıklara yol açmaz. Bu sevda, soyutlanmış sevdadır. Güzelliklerin suretini içine almış ve bütün bir varlığın kendisi olmaya çalışan sevdadır.

“Aşk derdinin devâsı kâbil-i dermân değil

Terk-i cân derler bu derdin mu’teber dermanına.” Fuzûlî

(Aşk derdinin devası, dermanı mümkün değil,

Canı terk derler, bu derdin geçerli tek dermanına.)

“Sevmeyenler, yaşamayanlardır. Onlar ölü ruhlardır. Her an toprağında taze hayat fışkıran tarlanın üzerine atılmış kuru kütüklerdir. Dünyamızın tadını onlar alamazlar, hayatın kudretini onlar bilemezler. Her kökünden bir inanış otu biten, her tarafına bir başka şevk saçılmış dünyamızda aşk ile inanışın terbiyesini en küçük yaştan itibaren almamış olan nesiller, bedbaht nesillerdir.”⁴¹ Soyutlanmış güzelliklere çokça sahip olmak bu dünyada mümkün iken soyutlanmamış arzulara bu dünyada çokça sahip olmak -bu yazının birinci bölümünde açıklandığı üzere- hem kolay değildir hem de insanın insan olarak var olma imkânını insana tanımamaktadır.

1 Şems, 91/8-9.

2 Şems, 91/10-11.

3 Beydavî, Tefsir, c. 4, s. 688.

4 İnsan, 76/3.

5 Beled, 90/10.

6 İbn Sina, Felâk Sûresi Tefsiri, çev. Mesut Okumuş, (Kur’an’ın Felsefî Okunuşu, İbn Sina Örneği kitabı içinde), Ankara 2003. s. 252.

7 İbn Sina, Risaletü’l-Arşiyye, Haydarabad, h.1335, s. 17.

8 İnşirâh, 94/7-8.

9 Mü’minûn, 23/7-8.

10 Maverdî, Yüce Hedefler Kitabı, hazırlayan, Yaşar Çalışkan, İstanbul 2012, s. 384.

11 Mü’minûn, 23/3.

12 Lokmân, 31/17-18.

13 Lokmân, 31/18-19.

14 Rûm, 30/21.

15 Âl-i İmrân, 3/8.

16 İsrâ, 17/37; Lokmân, 31/19.

17 En’âm, 6/152.

18 Nûr, 24/12-13.

19 İsrâ, 17/29.

20 Fâtır, 35/32.

21 Nahl, 16/42; Rûm, 30/60; Lokmân, 31/17.

22 Nisâ, 4/58.

23 Bkz. Yahya b. Adî, A.g.e., s. 26-38.

24 Muhasibi, Allah’ı Arayış, s. 40.

25 Şems, 91/7-8.

26 Haşr, 59/9.

27 Gazzali, İhya’u Ulum’id-Din, çev. Sıtkı Gülle, İstanbul 2008, IV, s. 225-226.

28 Nisa, 4/9; Ahzâb, 33/70.

29 Ali el-Muttaki el-Hindi, Kenzu’l-Ummal, lll/874, no: 8994.

30 Münâfikûn, 63/1-2.

31 Ankebût, 29/17.

32 A’râf, 7/20-22.

33 Nahl, 16/112; Kehf, 18/37; Ankebût, 29/66; Rûm, 30/34; Lokmân, 31/13; Fussilet, 41/50 vb.

34 İsra,17/100.

35 Nisâ, 4/29.

36 Yûsuf, 12/87; Hicr, 15/56; Ankebût, 29/23; Rûm, 30/24; Zümer, 39/53.

37 Haşr, 59/19.

38 Enbiyâ, 21/37.

39 Yûnus, 10/11; İsrâ, 17/11; Enbiyâ, 21/37; Hac, 22/47; Ankebût, 29/53-54; Me’aric, 70/20-21.

40 Bakara, 2/130.

41 Nurettin Topçu, Var Olmak, İstanbul 2013, s. 24.

IV. BÖLÜM

VARLIK ve VAROLUŞ

I- İNSAN ŞAKİLESİ (MİZACI)

Şakile Kavramı

“De ki; herkes kendi şakilesine uygun iş görür. Rabbiniz en doğru yolda olanı bilir.”¹

Şakile; insanın varlık ve varoluş sınırıdır. Bu anlamıyla şakile; insanın tabiatı, dini, âdeti, ahlakı manalarını içermektedir. Ayrıca kişinin yol yordamı, dininin güzelliği ve hakkı kabulü manasını da tazammun etmektedir.² Şakile; tabiat, adalet, din, huy, niyet, seciye ve yaratılış demektir. Bunların en kapsamlısı sonuncusudur. Herkes kendi hâl ve mizacına uygun olan yolda hareket eder.³ “Her insan, hidayet ve dalâlette nasıl bir hâle girmişse ona göre hareket eder.”⁴; “Her insan; ruh cevherine ve bedeninin mizacına tabi olan hâllerine göre amel eder.” 5

“Şakile; yol, mezhep demektir. Herkes kendi nefis cevherinin şakilesine, kalıbına, ruhuna, muktezasına göre amel eder. Eğer nefsi aydınlanmış, hayırlı, temiz ve ulvî, yüce bir nefis ise, ondan faziletli ve kıymetli ameller sudûr eder. Yok eğer nefis, bulanık, adi, kötü, sapıtmış, zulmânî ve kararmış ise, ondan da kötü ve değersiz fiiller sadır olur.”⁶ Ayet-i kerime’deki; “ya’melü ala şakiletihi” ibaresinden anlaşılacağı üzere şakile; hidayet veya dalâlete ulaşmada kişinin üzerinde olduğu yol veya mezhep demektir. “Rabbin kimin daha doğru yolda (hidayet) olduğunu bilir.” demek, hangi mezhebin veya yolun doğru olduğunu Allah bilir.⁷ demektir.

“Rabbiniz kimin doğru yolda olduğunu daha iyi bilir.” Sizden kimin yolunun daha doğru, metodunun daha sağlam olduğunu en iyi bilendir. Şakile: Tabiat, âdet ve din demektir.⁸

Şakile kavramına verilen bu anlamlardan hareketle iki temel esas anlaşılmaktadır. Bunlardan birincisi; insanın irade ve kudretinde var olan yaratılış sınırıdır ki, her insan bu yaratılmış sınırın kapsamı içerisinde ancak kendi insanlığını ortaya koyabilir ve Allah da bunun aksine kimseyi tabiatında olmayan bir özellikten dolayı sorumlu tutmaz. Bu cihetle fert olarak her bir insan tabiatının yaratılış sınırlarında Rabbini bilme, O’na inanma ve emirlerini yerine getirme mesuliyetinde olur.

Şakilenin ikinci anlamı ise; insanın varoluşunda kazandığı kimlik ve kişiliğinin Allah tarafından biliniyor olmasıdır. Buradan hareketle her bir insanın neler kazandığını ve bu kazanımını hangi yolla elde ettiği manası şakile kavramının mana içeriğine dâhil olmaktadır. Allah’ın insana ait her fiili bilmesi ve insanı da bu fiillerinden dolayı hesaba çekeceği dikkate alındığında her bir insan düşüncesini, inancını ve bunlardan neşet eden amellerini yeniden sorgulaması gerekmektedir. Çünkü Allah, insanı bu mahiyet dolayısıyla bilmekte ve bu mahiyete göre de kulun fiilinin hesabını sormaktadır.

Zikri geçen ayeti açıklar mahiyetteki şu hadis kayda değerdir. “Herkese yaratıldığı şey kolaylaştırılmıştır.”⁹ Bu hadisle ifade edilen durum; her bir insan ne için yaratılmışsa yani varlığı, gücü neye yetebiliyorsa o insan ancak onu yapabilir. İnsanın yaptığı, yapabildiği şey ise o insanın kaderi olarak karşısına çıkmaktadır. Çünkü insan, ancak yaratılışında kendisine verilen yetenekleri nispetinde insandır. Yeteneklerinin olmadığı bir hususta fiilde bulunması mümkün değildir. Fiilde bulunamadığı veya bulunmaya gücünün yetmeyeceği bir varlık durumunda kişinin varoluş sahibi olması mümkün değildir.

Her yaratılmışın kendi tabiatı itibarıyla bir kemal zirvesi vardır. Özellikle insan bu kemal potansiyelini, şahsında ne kadar yetkinleştirebiliyorsa, kendisi için yaratılmış mümkün tabiatını ilahî rızaya o nispette uygun hâle getirmiş demektir. İnsanlar kendilerinin dışındaki varlıkları da kendi kabiliyet ve seciyelerine göre kullanmaktadır. Her insanın ortaya koyduğu ürün kendi kapasitesini aşamaz. Ancak insan kendi kapasitesini kullanmamazlık da yapmamalıdır.

İnsan şakilesi; insanın manevi tarafına müteveccih olduğu gibi, insanın bedensel yeteneğine de yöneliktir. Bu itibarla şakile, doğumla insana verilen insani her şey olarak sayılmaktadır. Bu yeteneklerin varoluş alanına çıkış şekli, oranı, düşüncesi ve fiili de yine insan şakilesi içinde mütalaa edilmiştir.

İnsan Varlığında Şakile

“Şakile” ayeti olarak bilinen İsrâ suresi 84. ayetin en önemli cephesi şudur: Ekser kanaate göre, “Her insan şakilesine göre iş (amel) yapar.” Yani her insanın fıtratının diğer insanlarınkinden farklı olması sebebiyle her insanın kendisine has, kendine özgü fiili yapması kastedilmektedir.

Yaratılış meselesine bu şekilde değerlendirdiğimizde zaman, fert olarak her bir insan doğuştan getirdiği tabii yetenekleri nispetinde iş yapmakla mükellef olduğundan, sorumlulukta hayır noktasında bilfiil hâle gelmektedir. İnsan, tabiatında olmayan bir yeteneğe rağmen o olmayan yeteneğiyle bir iş yapamaz. Müzik yeteneği olan biri, eğitim görmese de bulunmuş olduğu ortamın imkânları nispetinde bu yeteneğini ifşa edebilir. Bununla beraber müzik kulağı ve yeteneği olmayan birisine de çok üst düzey müzik eğitimi verilse bile ulaşabileceği üst seviye bir başkasını taklit olacaktır. Ancak o insanı, gücü o işi yapmaya elvermediği için itham etmek, küçümsemek asla caiz değildir. Hatta böyle bir itham, Allah’ın yaratmasını küçümsemek olur. Çünkü kişinin tabii yeteneklerinin varlığı, kişinin iradesi dâhilinde değildir. İradesi dâhilinde olmayan bir hususta bir kimseden kudret kullanımını istemek hem insafsızlık hem de zulümdür. Doğuştan zekâ düzeyi uygun olmayan birisine hakaret maksadıyla “geri zekâlı” demek de aynı şekilde çok rencide edici bir durumdur.

Modern zamanlarda Batı’dan bize intikal eden nasyonalizmin iddiaları, ilahî yaratışı küçümseme şeklinde zuhur etmektedir. Bir ırktan dolayı övünmek veya bir ırktan olmaktan dolayı kahretmek, Allah’ın yaratmasına, iradesine ve kudretine itiraz anlamına gelir. Elbette insanlar içinde doğdukları, büyüdükleri çevrenin etkisi altında olabilirler. Yine insan içinde büyüdüğü toplumun zevk ve acılarını kendisine mal edip onlara ortak da olabilir. Burada bir üstünlük veya bir övünme imkânı olmakla beraber, başkasını rencide edecek düzeyde bunun tezahürü insani ve İslamî bir tutum değildir.

Doğuştan üstün yeteneklerle donatılmış birinin, bu yeteneklere sahip olmaktan dolayı büyüklenmesi, tekebbür gösterisinde bulunması, Allah’ın fiilini kendisine mal etmesi manasına geleceğinden insani ve İslamî bir davranış olarak kabul edilemez. Aksine böyle birinin Allah’a karşı şükran sahibi olması ve hemcinslerine karşı da mütevazı olması zorunlu ve gerekli bir varoluş hâlidir.

Üstün yeteneklere sahip olanların sorumluluklarının çokluğu dolayısıyla bu sorumluluklarının bilincinde olarak daha çok gayret içerisinde olmaları elzemdir. Ama ne yazık ki modern hayat tarzı, kişinin iradesinde olmayan durumlarla övünmesini teşvik ediyor, takdir ediyor ve bir nevi insanı ilahlaştırıyor. Hâlbuki varlık âlemindeki en üstün varlık olan insan, kendisine ait bu üstün yeteneklerinin hiçbir zaman fail ve sebebi değildir/olamamıştır. Böyle iken tekebbür göstermek insani bir davranış değildir. Bununla beraber Allah’ın doğuştan bilfiil yarattığı üstün yetenekli kimseler, Allah’ın istediği şekilde varoluşlarını (hayatlarını) düzenlediklerinde, dünya hayatı hem onlar hem de diğer insanlar için cennete dönüşmektedir.

Allah’ın, bazı insanları bazı insanlardan istidat olarak üstün yaratması, yetenekli olanların bu yeteneklerini, toplum içinde sergileyerek düzenli bir birlikteliğin ortaya çıkmasını sağlar. Aksi hâlde ya bu dünyada veya öte dünyada tabiatlarının gereğince amelde bulunmamalarından dolayı ya da hem bu dünyada hem de öte dünyada kendilerine verilen bu nimeti yerli yerince kullanmamalarından dolayı acı çekmeleri kaçınılmaz olacaktır.

Üstün kabiliyetli olanın, varoluştaki başarı oranı nicel anlamda az kabiliyetli olandan çok olsa da, çoğu zaman üstün yetenekli olanın daha aşağı seviyeye/makama düşmesi her zaman mümkündür. Her insan teki en iyi kendini tanır ve bu sebeple de her insan tekinin yapabileceğini kendisi tayin eder/etmelidir. Biz insanlar birbirimizi kandırabiliriz. Ama hakikaten eğer Allah’a inanıyorsak, O, bizde olanı elbette bizden daha iyi bilmektedir. Bu sebeple herkes Allah’a vereceği hesabının cevabını bulmalıdır.

Allah ilk yaratışında, bize hem fiziksel ve hem de manevî olarak bilfiil (bizâtihi) varlık olarak varlığımızı vermiştir. Bizler bu verilen ve zaten bizde Allah’a nispetle bilfiil, bize nispetle bilkuvve olan yeteneklerimizi Allah’ın rızasına uygun bir şekilde bilfiil hâle getirdiğimizde O’nun rızasını kazanmış oluruz. Fert olarak her bir insan bir diğerinden öyle veya böyle yaratılış olarak farklılıklara sahiptir. Bu sebeple her insan bir diğerinin aynı değildir. Eğer birimiz diğerimizin misliyle aynısı değilse, her işimizin ve her fikrimizin de mutlaka bize ait olan bir cephesinin, bir meyvesinin bulunması gerekir. Biz, tikel anlamda insan olarak insanlık tümel kavramı içinde kendi varoluş alanımızı ne kadar genişletirsek o kadar Allah’ın yaratma fiilinin karşılığını vermiş oluruz. Eğer birimiz bir diğerinin aynı olur ise, Allah’ın bizi yaratmadaki fiilini anlamsız kılmış oluruz. Birisiyle bire bir aynı isek, iki insan değil tek bir insan oluruz. Mademki tek insana ihtiyaç vardı ikincisi neden yaratıldı? Böyle bir soru Allah’a yöneltilemez. Çünkü Allah her hâlükârda bizi diğerinden farklı yaratmıştır. O zaman sorunun muhatabı biz olmaktayız ki, biz de bu soruya fikrî ve fiilî olarak kendi farklılığımızı ortaya koyarak karşılık vermeliyiz.

Allah insanları tek tip yaratmadığına göre, bizim insanları düşünsel ve amelî olarak tek tip hâline getirmeye çalışmamız vahdet değil, ilahî vahdetin yaratılış gayesini bozmak manasına gelir. Hakikatin çok cephesi vardır. Allah da insanları birbirlerinden farklı yarattığına göre, o zaman her birimiz bu hakikati tam olarak hayata geçirebilmek için kendi farklılığımızın imkânı nispetinde hakikate ulaşmaya gayret etmeliyiz. Çünkü Allah, insanları istidat ve meziyetleri bakımından birbirlerinden farklı yaratmıştır. “Biz, insanların bazılarını, derece derece diğer bazılarından üstün yarattık ki, bir kısmı diğer bir kısmına iş yapsın.”¹⁰ ‘Bir kısmı diğer kısmına iş yapsın ifadesinin iki cephesi vardır: Birincisi daha yetenekli olanların az yetenekli olanlara her anlamda yardım etmeleridir. İkincisi ise az yetenekli olanların kendilerinden daha yetenekli olanların plan ve yol göstermeleri doğrultusunda onların talimatları doğrultusunda hem kendileri hem de diğerleri için hayırlı olan işleri yapmalarıdır.

Fert olarak her bir insanın hemcinslerinden farklı cephelerinin bulunması aşağıda zikrettiğimiz sebeplere dayanmaktadır. Bu sebeplerin önemli olanları, insanların bizzat irade ve kudretleri dâhilinde bulunmamaktadır. Varoluşsal bazı özelliklerini ise bizzat insanın kendisi, kendi tabiatından hareketle özgün bir şekilde ortaya koyması ise kendi iradesine bağlıdır. Bir insanı diğerlerinden farklı kılan sebepler şunlardır:

a. İnsanların mizaç, tabiat ve yaratılışlarının farklı olmasıdır. Allah Teâlâ, varlıklardan her biri için, bir kemal derecesi tayin buyurmuştur. Her şey kendisi için tayin edilen kemale tabi olarak sevk edilip itilmektedir. 11

b. Anne ve babanın iyilik veya fenalık (salah ve fesat) bakımından tabiatlarının farklı olmasıdır (veraset).¹² İnsan, maddi yaratılış itibarıyla ebeveyninden renk, sima, boy post gibi birtakım vasıflara doğuştan sahip olduğu gibi, manevi bakımdan da anne ve babasının sahip bulunduğu temiz seciye, izzet ve şerefe, iyi ahlak ve tabiata yahut da bunların zıddı olan çirkin huy ve davranışlara kalıtsal olarak sahip olabilir.

c. Çocuğun beslenebileceği yiyecek ve emeceği sütün temiz ve iyi olması gerekir. Çocuğun mizacı bu besinlerden etkilenir.¹³

d. Çocuğun terbiye edilme şekli, kendisine yapılan telkinler, tabiat hâline getirilen huylardan, onlara alışkanlık olarak kazandırılan iyi yahut çirkin âdet ve davranışlardan ileri gelebilir.

e. Kişi; ilim veya meslek edinmede faydalandığı ve kendileri ile ünsiyette bulunup yolunu takip ettiği mezhep ve meşrebini benimsediği kimselerce de etki altında kalabilir.¹⁴

f. İnsanların kendi gayretleri ile sonradan kazandıkları da mizaçlarına etki etmektedir. Örneğin; çalışkan olmak, iyi yerlerde yaşamaya özen göstermek gibi. Bu tür farklılıklar, insanın iç dünyasında etkili olan hususlardır.

Dışsal Şakile

İsrâ suresi 84. ayeti ile her insanın bir tabiatının/sınırının olduğu ve bu tabiatına uygun olarak Allah indinde değer kazandığı ifade edilmektedir. Ayette geçen şakile kelimesi, bu meselenin başında da ifade edildiği gibi, hem insanın yaratılışı/tabiatı hem de insanın bu yaratılışına göre sonradan elde ettiği iradî kazanımları manalarını içermektedir.

İnsanın bir tabiatının/özünün olduğu ve bu özün nasıl olduğu hususunda daha önce kanaatlerimizi paylaştık. Özün yanında bir de insanın kişiliği/varoluşu vardır ki bu varoluş temelde öze dayansa da, varoluşu varlığına/özüne uygun bir şekilde var kılmak fert olarak her bir insanın kendi irade, kudret ve bilgisi doğrultusunda meydana gelmektedir. Allah her insanı kapasitesi nispetinde sorumlu kılmaktadır. Hiçbir insan yaratılışından getirdiği gücünün dışında bir sorumlulukla muhatap değildir. Aynı şekilde her insan, yaratılıştan getirdiği bu gücü kendi fiili ile hayatına tam ve doğru olarak yansıtmak zorundadır.

Fert olarak her bir insan kendisinde mevcut kuvvelerini ne için, nerede, ne zaman ve nasıl kullandığının; elde ettiği hasılanın neye tekabül ettiğinin hesabını Allah’a verecektir. Her insan kendi yaratılışında kendisine emanet edilen uzuvlarının, aklının, gönlünün bireysel kazanımlarını ortaya koyarken, ortaya koyduğu bu ürünün yine de her hâlükârda eksik olduğu bilinciyle onları kendisine veren Rabbine şükredip, ibadet etmelidir.¹⁵

Kişilik veya ahlak, hakka uygun olsa da, insanın başka nefsanî arzu ve istekleri insanın tam ve kâmil olarak kendi varoluşunu ortaya çıkarmasına engel olabilmektedir. Bu sebeple de insan -peygamberler de dâhil olmak üzere- Allah’a tövbe ve istiğfarı ilke edinmelidir.¹⁶ Çünkü tövbe ve istiğfar kişinin kendisini kontrol etmesine ve bu kontrolü neticesinde de daha iyiye gitmesine vesile olur. Örneğin; Mekke’nin fethiyle beraber Hz. Peygamber ve müminler büyük sevinç yaşamışlardı. Ancak Allah, bu büyük başarıyı, Peygamberin ve müminlerin kendilerine atfetmemeleri için Nasr suresini inzal etmiştir ki, orada ifade edilenler çok ilginçtir: “Allah’ın yardımı ve zaferi gelip de insanların bölük bölük Allah’ın dinine girdiklerini gördüğünde, Rabbine hamd ederek O’nu tesbih et ve O’ndan mağfiret dile. Çünkü O, tövbeleri çok kabul edendir.”¹⁷ Yüce Allah, sanki Peygamber’e şunu diyor; bu fetih ancak benim irade ve kudretimledir. Bu hususta kendine bir pay çıkarma. Bu, “Sen atmadın, Ben attım” ın¹⁸ başka bir anlatım tarzıdır.

Dışsal şakile, fert olarak her bir insanın bilgi ve amel açısından kendisini kontrol altında tutması demektir. Eğer her bir insan, kendi vüsatı nispetinde, bilgi ve amelle nefsini kontrol altında tutuyorsa o insan sürekli yakaza/uyanık haldedir ki Allah’ın razı olduğu kullar bunlardır.

“Zengine kendi gücüne, fakire de kendi gücüne göre verin.”¹⁹ Burada insanın varoluşsal durumunun önemini anlamaktayız. Eğer birine infakta bulunacaksak onun toplumsal ve bireysel konumunu dikkate almak zorundayız. Bu, her insanı bulunduğu ekonomik konumuna göre değerlendirmek manasına gelmektedir.

Ekonomik duruma göre bir insanı konumlandırmak mümkün ise, o zaman bir insanı kültürüne göre de değerlendirmek gerekir. İnsanların varoluşlarında kazandıkları ve kaybettikleri konumları eğer atalet, kibir ve harama bulanmamışsa bu, bu konumdaki insanlara karşı olumlu tavır takınmamıza gerekçe olmaktadır. Böylece irade dışı ve irade kullanımına rağmen istenen sonuçlara ulaşamayan insanlara mazeretlerine göre olumlu tavır geliştirmemiz gerekmektedir. Bunun yanında atalet, kibir ve haram yollarla elde edilen ve kaybedilen konumlandırmalar karşısında Müslümanların bir sorumluluğu bulunmamaktadır.

Bedensel Tabiatın Sınırı

Beden, insanın ruhunu tecrübe ettiği kalıptır. Bedensiz insan ve insan varlığı mümkün değildir. Bu sebeple bedenin insan mizacı üzerinde öyle veya böyle etkisi bulunmaktadır. Bu etkinin gücü, fonksiyonları ve bedensel uzuvların insanı iyiye-güzele yöneltmesinin yol ve yöntemleri üzerinde konuşmak da insan şakilesi hakkında konuşmak anlamına gelmektedir.

İnsan bedeni, dört temel unsurdan (enasır-ı erbaa) yaratılmıştır. Bunlar; toprak, su, hava ve ateştir. İnsan dışındaki hayvan ve bitkiler de böyledir. İnsan bu dört unsurdan teşekkül ettiğine göre, varlığının devamı ve beslenmesi için bunlardan her birinin üzerinde tasarrufta bulunacağı bir yapıya sahip olması gerekir.²⁰ Düşünen kimseler tarafından müsellemdir ki; milletlerin, nesillerin ve yeryüzündeki mamur çeşitli yerlerin halklarının vücutlarında, şekillerinde, renklerinde, dillerinde ve huylarında farklılıklar vardır.²¹ Bu farklılıkların, bazı sebepleri, üç asıl olan; toprağın, suyun ve havanın farklılıkları sebebiyledir.²²

Bilindiği üzere bir toprak, çeşidi ve niteliğiyle bir başka topraktan daha besleyici ve daha faydalı olabilir. Bir hava başka bir bölgenin havasından daha ince ve daha saf olabilir. Bir su bulunduğu mekân sebebiyle başka bir sudan daha tatlı ve daha yumuşak olabilir. Bedeni bu unsurlarla malul olan insanların tabiatlarında da bu türden üstünlükler olabilir. Öyle ki, bazı yerlerde yaşayan insanların vücutları daha sıhhatli, daha kuvvetli, daha güzel ve huyları daha yumuşak, ömürleri de daha uzun olabiliyorken, başka yerlerde yaşayan insanlar ise bu niteliklerin aksi özellikler göstermektedir.²³

Bedenin faydasına önem veren herkesin hayatı boyunca kendisine eşlik edecek bir yoldaş olan bedeni için bu unsurlardan en üstününü, bedenine sıhhat ve selamet bulmasına en çok yardımcı olacak olanını tercih etmesi, arayıp bulması elzemdir. Allah’ın geniş arzı, insanın kötünün içinde hayatını sürdürüp, “Bu da benim kaderimdir.” demesini engellemektedir. İşte bu yüzden Allah, her bir insandan bedenini nasıl ve nerede besleyip kullandığının hesabını soracaktır.

Sahip olduğu sıhhatli bedenle bir insanın ibadet etmesi, iaşesini temin etmesi, sıhhatli olmayan bedene nispetle elbette daha kolaydır. Buna mukabil sıhhatli olmamak, eğer kişinin irade ve kudretinin farkında değil ise o kimse elbette daha az mesul olacaktır. Bu sebeple de her bir kimse tabiatı, varoluşu ve bedensel niteliklerinin özelliğine göre Allah katında mesuldür ve bu hususlardaki giriftliği en iyi bilen Allah’tır.

Allah, herkesi iyi ya da kötü, kendisi için taksim edilen paya razı etmiştir. Ülkeler, vatan sevgisiyle imar edildikleri için hangi durumda olursa olsun insanlara kendi vatanları sevdirilmiştir. Her ne kadar durumlarında, mizaçlarında ve huylarında kötü etkileri olsa da tabiatları kendi vatanlarının havasını solumayı ve sularından içmeye devam etmeyi insanlara güzel göstermiştir.²⁴

Atasözünde belirtildiği gibi; “Bülbülü altın kafese koymuşlar, vatanım diye ah vah etmiş, bırakmışlar gitmiş kuru bir çalıya konmuş.” Yine maruftur ki, her bir insan, doğduğu yeri -orada çok büyük felaketler yaşamamışsa- çok sevmektedir. Çünkü insanın çocukluğu, insanın en duru olduğu zamanlara ve yerlere tekabül etmektedir. Bu sebeple “Her insan, bütün ömrünce, çocukluğuna hicret etmek ister.” denilmiştir. Buna rağmen doğduğu yerde yaşama imkânı bulamıyorsa veya doğduğu yer sıhhatine elvermiyorsa, orayı terk etmek hem Kur’an’da hem de Peygamber’in fiiliyle (hicretle) Müslümanlara tavsiye edilmiştir.²⁵

Bedenin Hikmeti

Şakile kelimesi, şekl kökünden türemiştir. Şekl, benzer, misl, denk, şekil, cins, tür, cihet ve uygun olma gibi anlamlara da gelmektedir.²⁶

“İnsan, dışı ve içi ile bir bütün olarak incelendiğinde inceleyeni şaşkınlık ve hayranlığa düşürecek, her şeyin en ince ayrıntılarını yine hayranlıkla seyredecek tarzdaki bir varlıktır. İnsan en ince ayrıntısına kadar düşünülüp, ona göre yerli yerince yaratılan bir sanat harikasıdır.” 27

İnsanın sahip olduğu fizikî form, yaşadığımız varlık âleminde hiçbir canlı ve cansız varlıkta bulunmayacak düzeyde mükemmel ve işlevseldir. İnsanın kendisi, kendi formunu öğrenip bildikçe hayret ve hayranlığa düşecek, aynı zamanda bu formu kendisinin var etmesinin hiçbir zaman mümkün olmayacağını anlayacaktır. Öyleyse yaratılmış olan varlık dünyamızda bizi biz yapacak bizden daha mükemmel bir varlık yoksa ve biz de kendi kendimizi var etmemişsek, ama buna rağmen, fizikî varlığımızda yüksek bir ustalık ve akıl varsa, işte bu akıl ve usta ancak bizden daha üstün bir varlıktır ki, o varlık da Yüce Sani’dir.

a- Bedenin Fizyolojisi

“(Ey insan!) O Rabbin ki, seni yarattı ve düzenine koydu. Sana uygun bir biçim (şekil) verdi.”²⁸ Bu ayetin manası şu yorumlara tekabül etmektedir. “Seni şekillendirdi”deki “sevvake”den kasıt, Allah’ın insanı yaratışında uzuvlar arasında adalet gözetmesi ve her bir uzvu yerli yerince konumlandırmasıdır. Uzuvlar, insanın ihtiyacı ve güzelliği noktasında en güzel şekilde oluşturulmuştur. Böylece insan her yönüyle mükerrem kılınmıştır.²⁹

Bu ayetin başka bir yorumu ise şöyledir: Allah’ın insanı düzgün, mutedil bir şekilde yaratmasıdır. Sevvake’deki tesviye; azaların ayıp ve kusurlardan selim, düzgün, menfaatli bir şekilde yaratılmasıdır. Ta’dil (adele) insan bünyesinin mutedil, azaların birbirleriyle uyumlu olacak şekilde yaratılmış olmasıdır. İnsanın adil (adelek) ölçülerle yaratılması, Allah’ın her bir insanı diğerinden farklı yaratması, her bir insanın diğerinden ayrı şekilde yaratılması demektir.³⁰ Bu da insanın bedensel anlamda bile âlemdeki biricikliği manasına gelmektedir.

Zikri geçen ayet ve devamı, insanoğlunun fizikî varlık formunu bize anlatmaktadır. İnsanın mutlak ustası Allah olduğuna göre, O’nun gibi bir başka ustanın olması imkânsızdır. Bizler O’nun eserlerinden hareketle O’nun ustalığını keşfetmeye gayret ederiz. Fakat yine de biz, O’nun ustalığının yalnızca formel tasvirine ulaşabiliyoruz. Çünkü O’nun ustalığının mutlak manada mahiyeti bize meçhuldür. Eğer bizler, Allah’ın mutlak yaratışının mahiyetini bilseydik, biz de böyle bir varlık var etme cihetine giderdik ki, Allah bizi bu tabiatta yaratmamıştır. Çünkü Allah yaratmada kendisine ortak olunmasını asla kabul etmez. Allah’ın anlam vermesiyle ve özellikle de canlılar hakkındaki ustalığı ile hiç kimse boy ölçüşemez. Bırakalım O’nun en büyük eseri olan insanı var etmeyi, belki de canlılar arasında varlık mertebesi en basit olan sineğin kanadını (sinek şuurunda) bile insanın var kılması mümkün değildir.

b- Çocuk ve İlahî Hikmet

İnsan bedeninin görüntü ve fonksiyon itibarıyla belki de en basit hâli, çocukluk dönemindeki hâl ve görüntüsüdür. O beden üzerinde bile derinlemesine düşündüğümüzde hayret-i mucip neticelere ulaşmaktayız.

Çocuk ve annenin varlığı ile çocuk ve anne arasındaki varoluşsal iletişim, Allah’ın insanı yaratırken insan tabiatını ne kadar yüce ve hikmetli bir şekilde yarattığını bize göstermektedir. İnsan âciz bir varlık (çocuk) iken de Allah tarafından koruma altına alınmıştır. Ancak bu hikmet; nitelik vermekle değil, insanda nitelik eksikliği ile ortaya çıkan bir hikmettir.³¹

Yeni doğmuş bir çocuğun hangi besinlere ihtiyacı olduğunu, ne çocuğun ne de annenin bilmesine gerek yoktur. Çocuğun gelişmesi için gerekli olan bütün besinler annenin sütünde hazır hâlde mevcuttur ve çocuğun organları gelişip dişleri çıkana kadar çocuk onlarla beslenir. Aksi takdirde anneler hem bu gıdaları bilmek hem de (dişleri olmayan ve organları henüz gıdalarını hazmedecek kadar gelişmeyen bebeklere) bunları yedirmek için çok zor duruma düşerlerdi. Bu da, sonuçta anneleri çocuk bakımı işinden nefret ettirirdi.

Yine Allah’ın, büluğa ve kemale erene kadar çocukta derece derece akıl ve temyiz kabiliyetini yaratması muhteşemdir. İnsanın akıl ve düşünce sahibi olmadan doğuyor olmasındaki sırrı tefekkür etmek, hikmetin yalnızca güçte değil, güçsüzlükte de yüce ve büyük olduğunu bize göstermesi açısından kayda değerdir. Eğer insan bilfiil akleden bir çocuk olarak doğsaydı, anne karnından çıkarken gördüklerini inkâr eder, şaşkın ve aklı karışmış biri hâline gelirdi. Çünkü o, bilmediği, daha önce görmediği ve alışkın olmadığı şeyleri görecekti. Diğer taraftan çocuk, bedeninin zayıflığı ve yetersizliğinden dolayı, hep başkaları tarafından taşındığını, kundaklandığını ve ihtiyaçlarının giderildiğini görecek, sonuçta bir zillet ve aşağılık hissine kapılacaktı. Sonra aklı erdiği ve kendi tercihlerini kendisi yapmak isteyeceği için her şeye fazlaca itiraz edecek, bu da büyüklerin kalplerinde çocuklara karşı mevcut olan sevgi ve muhabbeti ortadan kaldıracaktı. İşte, bütün bunlar akıl, düşünce ve bedensel gelişimin çocuklarda derece derece gelişmesinin, onlar için uygun şey olduğunu ortaya koymaktadır. 32 Çocuk ve onun varlığı ve varoluşu için böyle bir sistemin tesadüfi olması mümkün değildir.

İnsan, çocukluktan çıktıktan sonra da hikmet sahibi oluşuna ve basiretinin parlaklığına rağmen yine de âciz ve zayıftır. Bir şeyi hatırlamak ister ancak unutur, unutmak istediği şeyi ise hatırlar. Mutlu olmak ister ama üzülür, bazı şeylerin farkında olmamak ister, ama onları hatırından çıkaramaz. Uyanık olmak ve farkında olmak ister, ama unutur ve gaflete düşer. Zikri geçen bu hususlar, insanın Allah’ın gücü ve kudreti karşısında mağlup ve boyun eğdirilmiş bir varlık olduğunun kanıtıdır.³³ Bütün ruhî, akli ve bedensel yüceliğiyle insan, kâinattaki en mükemmel varlık iken, Allah’ın kudret, azamet ve cemali karşısında hiçbir şey ifade etmez bir garibandır.

Allah’ın kudreti ve yaratmadaki sanatı, muhteşem bir tarzda insanda tecelli etmektedir. Bu tecellide yalnızca insanın manevi tarafı değil maddi tarafı da bilindikçe bütün ihtişamıyla insan bizleri hayrete düşürecek seviyede görünecektir. İşte yukarıdan beri anlattığımız insanın manevi tarafına ilaveten şimdi de insanın maddi (bedensel) açıdan ne kadar mükerrem bir şekilde yaratılmış olduğuna bakabiliriz.

c- İnsanın İç Organları

Allah’ın insanın iç organlarını tanzim ve düzenlemesi insanın kendisi hakkında tefekkürünü fazlasıyla hak etmektedir. “Kalp, karaciğer, akciğer, mide, dalak, bağırsaklar, rahim ve mesane gibi organların her biri, kendi özel görevlerini yerine getirmeye uygun olacak biçimde, özel ölçüler ve şekillerde yaratılmıştır.”³⁴ Bu uzuvlardan yalnızca birisi görevini yerine getirmediği zaman insan ya ölüyor ya da hayatı çekilmez oluyor. O kadar ince detay ve ihtiyaç giderici düzey ve düzlemdedirler ki, bu düzey ve düzlemi yapmak, tanzim etmek, hiçbir yaratılmış hekimin işi değildir. Bu fiiller, “yaratılışımızı güzel yapan” Mutlak Hekîm’in işlerindendir.

d. Göz, Kulak, Kalp

“Hissi ögelerin salt akılla idrak edilmesi imkânsızdır. Eğer hissi ögeler salt akılla idrak edilebiliyor olsaydı, hissi güçler fuzuli olurdu. Aynı şekilde akli mefhumlar da yalnızca hissi güçler ile idrak edilebiliyor olsaydı, salt akıl gereksiz olurdu. Hem akli ve hem de hissi güçlerin bilgi elde etmede bir gerçekliği bulunmasaydı, o zaman bütün duygular ve akıllar boş, faydasız ve anlamsız olurdu. Anlaşılmıştır ki bu dört farklı gruptan doğruya isabet edeni, her iki sınıfı da kabul eden, yani hem akılla tasavvur edilen mefhumların hem de duyularla algılamanın bilgi elde etmede gerçekliklerinin bulunduğunu kabul eden gruptur.”³⁵ Yukarıdaki bedensel ve ruhsal eşleşme; bilgi elde etmede de geçerli hâl olduğu için bir işi fiilî olarak yapmada da geçerli olan bir eşleşmedir. İlahî hikmet, insan uzuvlarının çok adilane ve çok sanatkârane bir araya getirildiğini bize göstermektedir.

İnsanın tam ve uygun insan olması için hem hissi hem akli hem de kalbî öge veya yeteneklerinin anlamlı bir şekilde bir arada bulunması gereklidir. Bir arada bulunan bu yetenekler, birbirlerine zıt veya birbirlerini nakzeden şeyler değil, aksine insanı tevhit eden hususlardır. Varlığın uygunluğu, bütün cüzlerinin birbirleriyle uyum ve uygunluğunu gerektirmektedir. İşte gözün gördüğü, kulağın duyduğu şeyleri beyin terkip hâline getirirken kalp de onlar hakkında hüküm vererek kişiyi bilgi ve amel noktasında teşvik etmektedir.

e. Dudak

“Dudaklar ağız için bir örtüdür. Sanki ihtiyaç hâlinde açılan, ihtiyaç ortadan kalkınca kapanan birer kapı gibidir.”³⁶ İnsanların alt ve üst dudakları olmasaydı, insanın dış görünüşü hakikaten çok çirkin olurdu.³⁷

f. Göz

“Allah, gözü görmek için yaratmıştır. Onunla eşyanın görülmesi insanı şaşkınlığa düşürecek ve hayranlığa sevk edecek bir durumdur. Göz kapağı, gözü ve yüzü güzelleştiren önemli bir unsurdur.”³⁸

Gözün veya herhangi bir uzvun kıymetini en iyi, o uzva sahip olup da onu daha sonra kaybedenler bilir. Bu konuda büyük mütefekkir Cemil Meriç’in şu ifadeleri muhteşemdir: “Görmek, yaşamaktır. Vuslattır görmek. Her bakış dış dünyaya atılan bir kementtir. Bir kucaklayıştır, bir busedir her bakış. Göz bebeklerimizden fışkıran seyyale, mekân canavarını bir anda ehlileştirir. Görmek sahip olmaktır. Gören hangi hakla yalnızlıktan şikayet edebilir? Mevsimler bütün işlevleriyle emrindedir, renkler bütün cilveleriyle hizmetindedir. Çiçekler onun için açılır, şafak onun için pırıldar. Gütenberg matbaayı onun için icat etmiştir. Hugo, o okusun diye yazmıştır şiirlerini. Çocukların tebessümü onun içindir.”³⁹

g- El

İnsanın en önemli fizikî uzuvlarından birisi de eldir. Nasıl ki akıl insanı soyut olarak diğer hayvanlardan ayırıyorsa, insan eli de insanı fizikî olarak diğer hayvanlardan ayıran en önemli özelliğidir. El, geçmişte olduğu gibi bugün de ürettiğinin değeri yüksek olan bir uzuvdur. El, insan olmanın en önemli kemal aracıdır.⁴⁰

El ile selam verir, el ile secdeye destek buluruz. El ile sanatkâr olur, el ile yazar, el ile yemek yer, su içeriz. Bir insanın elinin olması demek, o insanın fizikî olarak yarı insan olması demektir. Faydalı şeylere sahip olmanın, zararlı şeyleri kendimizden uzaklaştırmanın aracı olan el, ilahî hikmeti tefekkür etmemiz için önemli bir kaynaktır.

Elin her ölçüsü, her birimi yerli yerindedir. Başparmak olmasa kalemi tutmak ne kadar zor olur! Başparmak, tek parmak, ama icra ettiği fonksiyon dört parmakla eşleşmesi itibarıyla dört parmak kadar önemlidir. Eğer gelmiş geçmiş bütün insanlar bir araya gelip, başparmağı farklı bir yere koymak için dikkatli bir şekilde düşünselerdi, onu mevcut yerinden başka yere koyamazlardı.

El açık tutulduğunda, içine istenilen şeyin konulabileceği bir tabak, kapatılıp yumruk hâline getirildiğinde ise onunla kendimizi savunacağımız bir silah hâline gelmektedir.”⁴¹

Allah parmakların ucunda, bir ziynet ve onu güçlendirecek bir dayanak olarak tırnakları yaratmıştır. Tırnaklar parmak ile tutulamayan ince ve küçük şeyleri tutmaya yaradığı gibi, vücudu kaşımaya yarayan bir alettir.⁴² Yine dua için Rabbe el açarız. Fakirlere el açtırmadan haklarını ellerimizle veririz.

İnsandaki kaslar, kemiklere monte olmasaydı, eklemler bulunmasaydı insanın hareket etmesi mümkün olabilir miydi? Böylece Allah; her uzva, görevlerini yerine getirebileceği kadar kas ve eklem yerleri vererek insanı esnek, her işi yapabilir forma sokmuştur.

“Bir binada, evde, tuvaleti evin içindeki en kapalı yere koymak iyi bir planın gereğidir. İşte bunun gibi, insanın tuvalet ihtiyacını gidereceği uzvu da, vücudunun en kapalı yerindedir. Kaba etlerinin ve uyluklarının arasında âdeta saklanmıştır. Bu durum, üstün kılınışından dolayı sadece insana özgü bir yaratılıştır.”⁴³

“Onu yani insanı düzenleyip tesviye ettiğim zaman”⁴⁴ ayeti, İbn Sina’ya göre, insanın Rabbi tarafından bedensel olarak terbiye edilmesi anlamına gelmektedir. Bu terbiye ile bedenin yani insanın mizacının düzenlenmesi kastedilmektedir. İbn Sina bu tesviyeyi şu şekilde temellendirir: “Yüce Allah’ın belirli bir insana yönelik ilk nimeti, onun bedenî karışımını (mizac) tesviye ederek terbiye etmesi, bu terbiyeden sonra da o insana nefs-i nâtıka (ruh) bahşederek bedeni, nefsin kontrolü ve egemenliği altına vermesidir. Böyle yaparak bedenin organlarını, ondaki hissî, hayalî ve vehmî kuvvetleri, düşünme ve hatırlama, işitme, görme, koklama, tatma, dokunma şehvet ve öfke ile ilgili güçlerin hepsini, kasları harekete geçiren kuvvetleri, beslenme ve onun alt dalları olan tutma, içine çekme, sindirim, boşaltım, gelişim ve üreme kuvvetini, hülasa işlevleri birbirinden farklı, ilişkileri birbirinden zıt ve kaynakları birbirinden ayrı olan bitkisel ve hayvansal kuvvetlerinin tamamını, yüce, kâmil ve ruhanî olan nefs-i nâtıkanın idaresi (makhur) altına vermiştir”⁴⁵

Sonuç olarak insanda bulunan bütün organların ve bu organların özelliklerinin, insanın bütün ihtiyaçlarını ve bütün hedeflerini karşılayacak düzeyde olması; ilahî yaratışın, ilahî tesviyenin ihtişamını göstermektedir. Bu organlardan her biri pek çok ihtiyacı karşılıyor ve pek çok fayda sağlıyor. Eğer bu organlardan bazısı daha fazla veya daha eksik olsa insanın varlık ve varoluş düzeni bozulur.

İnsanın her bir organı medenî bir toplumdaki her bir bireyin mesleğini icra etmesi gibidir. Böylece bir toplumda kimisi toplumun su ihtiyacını karşılar, kimisi fabrikadaki ham maddelerin işler hâle getirilmesini sağlar, kimisi evin veya sokağın içindeki pislikleri süpürüp temizler. Her bir meslek sahibi görevini yaptıkça o şehir yaşanır hâle gelir ve oranın sakinleri de mutlu insanlar olurlar. Tıpkı toplumların medenî olması gibi, insan organları da insanın insan olarak var olması için birbirleriyle tabii olarak ilişki içindedirler. Bununla beraber her bir azanın şükrünün kendi cinsinde olması gerekir. Mesela, kulağın şükrü hayrı işittiğinde dinlemek, şerre kulak vermemek; gözün şükrü, harama bakmamaktır. Beynin şükrü ilim elde etmek, kalbin şükrü, beynin bildirdiklerini insanın nefsine özümsettirerek insanı davranışlarında tutarlı kılmak ve insanın amellerinde kendisine süreklilik sağlamaktır.

II- İNSANİ VAROLUŞ DERECELERİ

İnsanlar, önceki bölümlerde de bahis konusu ettiğimiz üzere insanlığın tümel anlamı içerisinde büyük çoğunlukla birbirlerine benzerken, her bir insan teki ise bu ortaklıkla beraber şahsına münhasır kişisel özelliklere de sahiptir. İnsanların kişisel özellikleri, fıtratlarından hareketle şahsiyetlerine yani varoluşlarına yansımaktadır. Bu kişisel yansımaların birçok çeşidi ve derecesi bulunmaktadır. İnsanların bu kişisel özelliklerinden hareketle her bir insanın hakikatteki payı ve bu hakikatte kendisine özgü olan payının kendisine ve çevresine yansıması yani katkısı da farklı farklıdır. İşte bu anlamıyla Kur’an, insanları diğerleriyle kurdukları iletişim ve davranışları doğrultusunda dikkate alarak hikmet ehli, vaaz-nasihat ehli ve mücadele ehli olmak üzere üç gruba ayırmaktadır. Yüce Allah bu hususta şöyle buyurmaktadır: “Rabbinin yoluna hikmetle, güzel öğütle çağır ve onlarla (insanlarla) en güzel şekilde mücadele et. Şüphesiz senin Rabbin kendi yolundan sapanları en iyi bilendir. O, doğru yolda olanları da en iyi bilendir.”⁴⁶

Nahl suresi 125. ayeti ile İsrâ suresi 84. ayeti arasında benzerlikler bulunmaktadır. Hem Nahl suresi 125. ayeti hem de İsrâ suresi 84. ayeti, insanın varlığından ve varoluşundan hareketle insanların hidayet ve hakikat üzere oluşlarını, onların tabii varlıklarına ve bu tabii varlıklarını varoluşlarına yansıtmalarından hareketle söz konusu etmektedir. Allah, varlık ve varoluşla ilgili verdiği bilgilerle insanın varlık mahiyetini bize tanıtmış olmaktadır.

İslam, insanın değerini, bu dünyadaki varlık ve varoluşunun en önemli sebebi olarak insanların hakikati ne kadar temsil ettikleriyle doğru orantılı olarak görmektedir. Hakikatin temsili ise öncelikle kişinin kendisini hakikate göre donatması ve sonra da bu hakikati insanlara, sözlü ve fiilî olarak yansıtması ile mümkün olmaktadır. Bu hususta insanların derece derece birbirlerinden farklı olduğunu Allah, Nahl suresi 125. ayetinde bizlere bildirmiştir. Bu üç varlık derecesi ve varlığın varoluş aşamalarını düşünürlerimiz şu şekilde temellendirmektedir.

1- Hikmet Ehli: Hikmet ile davet; hüccet (delil) ve beyyineye (açıklamaya) dayanmalıdır. Gerçeğe, yakinî, zâtî ve bozulma ihtimalinden uzak bir delille davet etmek gerekir. Veya kuvvetli zan ve mükemmel iknayı temin eden hüccetle olmalıdır. Bu makam yüce bir makamdır.⁴⁷ “Kime de hikmet verilirse muhakkak ki ona çok hayır verilmiştir.”⁴⁸ Razî, hikmeti delil ve delilin açıklıkla ortaya konması olarak anlamlandırmaktadır. Ancak delilli ve açıklamalı olan bu hikmet uzun ömürlü olmalıdır. Uzun ömürlülük, anlatılan veya ortaya konan hikmetin insan veya varlık gerçeğine uygun olmasıyla mümkün olmaktadır. Yani varlığın yaratılış kanununa uygun gelmelidir.

2- Güzel Öğüt Ehli: Zannî ipuçları ve iknaî delillerdir ki, bunlar güzel öğütlerdir.⁴⁹ “Güzel öğüt ehli insanlar; kemal yolunda, muhakkik hükemânın derecesine ulaşamayan, ancak noksanlık ve hafiflik hususunda da gürültü koparanlar (kötü mücadeleciler) ve hasımlarını ilzam etmeye çalışanların derekesine inmeyen kimselerdir. Tam aksine bunlar, asil fıtratları ve selim yaratılışları üzere kalan kimselerdir. Bunlar yakinî delilleri ve hikmetli bilgileri anlama derece ve istidadını haiz olmayan kimselerdir. Bunlarla konuşmak, güzel öğütle mümkün olmaktadır.”⁵⁰ Güzel öğüdün yanında yumuşak, sevecen ve duygusal anlatımlar bu türden insanlar üzerinde büyük etkiye sahiptir.

3- Mücadele Ehli: Hasmı ilzam edip susturmak yoluyla yapılan tebliğdir. “Ehl-i kitap ile ancak en güzel bir yolla mücadele ediniz.”⁵¹ Bu anlamıyla cedel; meşhur ve makbul birtakım önermelerden meydana gelmiş delillerdir.⁵² Güzel mücadele tarzını Razî, Kur’an’daki başka anlatımları da dikkate alarak Ehl-i kitap ile sınırlamaktadır.

İnsanları İslam’a davette esas olan ilkelerden biri de en güzel şekilde mücadele olduğuna göre, kötü mücadele yolu da vardır ki o da; “Birtakım batıl ve fasit mukaddimelerden (önermelerden) meydana gelmiş tebliğ tarzıdır. Bu tarz tebliğe başvuranlar; hafiflik ederek, gürültü kopararak ve batıl çareler ve fasit yollara başvurarak dinleyene görüş ve kanaatlerini kabule zorlayanlardır.”⁵³

Üç Sınıf Üzerinde Yapılan Açıklamalar

İnsanların derecelerinin en üstününü oluşturanlar hikmet erbabı olanlardır. Ortasını, genel halk kitleleri teşkil eder ki, bunlar fıtratı bozulmamış olan kimselerdir. İnsanların çoğunluğu bunlardan oluşur.⁵⁴ Cedel ehli ise hikmet ile genel halk kitleri arasında kalan kimselerdir.

Kâmil ve güçlü kimseleri hak dine; hikmetle, yani katî (kesin) ve yakinî delillerle davet etmek gerekir, avamı ise güzel öğütle, yani yakinî, iknaî ve zannî delillerle davet etmek güzeldir.

Gürültü koparanlarla (cedelciler) ise en güzel şekilde mücadele etmek, müminlerin görevi olarak ortaya konmaktadır. Cedel, esasta davet babında olmayıp, bunda davetten ayrı bir maksat kastedilmiştir. Bu da ilzam ve susturmadır. Cedel, hak dine daveti gerçekleştirmeyeceğine göre bundan maksat başka bir şeydir. Bu sebeple ayette hak dine davet ayrı zikredilmiştir.

“Şüphesiz ki Rabbin yolundan sapan kimseleri de, hidayete erenleri de en iyi bilendir.” Ayetin bu bölümünden anlaşılması gerekenler ise şu şekilde detaylandırılmıştır:

Müslümanlar, bu üç seviyede bulunan insanlara zikredilen bu üç yolla İslam’ı davetle mükelleftirler. Hidayetin gerçekleşmesi ise onu hak edenlere Allah’ın doğru yolu (hidayeti) vermesidir.

İmam Maverdî, bu ayet dolayısıyla şu açıklamayı yapmaktadır:

“Rabbinin yoluna” ifadesinden “Rabbin dini, yani İslam’a davet” kastedilmiştir. Ona göre, hikmet ile davetin birçok açıklaması var:

a- Hikmetten kasıt, Kur’an’dır.

b- Hikmetten kasıt, nübüvvetle, yani nübüvvetin gerekleriyle öğüttür.

En güzel öğüt (Mevize-i Hasene): Bunda da iki te’vil vardır:

a- Yumuşak bir şekilde Kur’an’la öğüt vermek,

b- Emir ve nehiyle öğüt de bulunmak gerekmektedir.

En güzel şekilde mücadele ile ilgili olarak da üç te’vil var:

a- Kalpleri tatmin ederek akla karşı gelmeden tebliğ yapmak.

b- Afv ile tebliğ yapmak.

c- Selefi zemmetmeden, halefin irşad edilmesiyle tebliğ etmek söz konusu edilmektedir.

Bu şekilde tebliğde bulunmanın sebebi her insanın gücü nispetinde irşatta bulunmasıdır. Bu konuda Maverdî, şu hadisi nakleder: “Peygamberler, insanlara akılları nispetinde konuşmak, tebliğde bulunmakla emredildiler.”⁵⁵

Hikmet; Maverdî tarafından Kur’an ve Sünnet ile sınırlı kabul edilmiş iken, Razî hikmeti delilli akli tutarlılık olarak tanımlamıştır. Güzel öğüt noktasında Razî ile Maverdî arasında pek fark bulunmamaktadır. Mücadele hususunda ise Maverdî, Razî’den daha kapsayıcı açıklamalar yapmaktadır. Razî, mücadele etmeyi Ehl-i kitap ile sınırlı tutarken, Maverdî kendileriyle mücadele edilecek insanların içerisine Müslümanları da dâhil etmektedir.

Zemahşerî’ye gelince ona göre;

Bi’l-hikme tebliğ: Şüpheden berî, apaçık hak olan delille davette bulunmaktır.

Mevize-i Hasene: Kendisi ile açıkça nasihat yapılan şeydir. Kendisi ile faydalanılacak olan bu şey de Kur’an’dır.

İyi mücadele: Rıfk ve yumuşaklıkla mücadele etmektir.⁵⁶ Zemahşerî; Razî ve Maverdî’den daha genel manada ayeti yorumlamaktadır.

Hikmetle davet ise hikmetli sözle çağırmaktır. Bu da şüpheleri izale eden, hakkı açıklayan delil ile olur. Bu tebliğle mükellef olanlar, ümmetin gerçeği (hakkı) arayan seçkin fertleridir.

Güzel öğüt: İkna edici hitabeler ve faydalı öğütlerle aramaya yönelik hitap şeklidir.⁵⁷

“Onlarla en güzel şekilde mücadele et.”

İnatçı olanlarıyla, güzel şekilde mücadele etmek. Rıfk ile yumuşaklıkla, (dine girmeye) en kolay yolu göstermekle, en uygun dille, tebliğde bulunmaktır.⁵⁸ Kadı’nın bu ayeti yorumundaki ifadeleri kendisinden öncekilerin görüşlerinin özeti gibidir.

“İnsanları Rabbinin yoluna hikmetle, güzel öğütle çağır. Onlarla mücadeleni en güzel yol ile yap. Şüphesiz Rabbin, yolundan sapanı en iyi bilendir. Hidayete erenleri de en iyi bilen O’dur.”⁵⁹

Gazzali, zikri geçen ayet dolayısıyla önemli açıklamalar yapmaktadır. Ona göre, davet üç tarzda yapılmalıdır:

Hikmet ile davet

Vaaz ve nasihat ile davet

Mücadele ederek davet

Gazzali’ye göre eğer vaazla hakka davet edilmesi gereken kişilere hikmet sunulursa yani hikmet ile hakka davet edilirler ise bu onlara zarar verir. Tıpkı henüz süt emen süt çocuğuna kuş etinin zararlı olması gibi. Aynı şekilde mücadele ehline hikmetle davette bulunmak da onlara zarar verir. Mücadele ehliyle iyi ve yumuşak olmayan bir tarzda mücadele etmek hatalıdır.”⁶⁰

Vaazla hayatını düzenleyecek seviyedeki bir insana, yaptığının hikmetini, arka planını açıklamak, şahsın zihninin karışmasına, kalbinin bozulmasına ve kişiliğinin parçalanmasına sebep olur. Avam seviyesinde bulunan bir şahsın kapasitesi teferruatı, büyük ve derin açıklamaları bir bütün olarak taşımaya müsait bir yapıda değildir.

Bir sorunu bütün cepheleriyle bilen bir şahsa, tek cihetten açıklama yapıp, “Bu sorunun çözümü böyledir.” demek, o şahsı gereksiz işlerle meşgul etmek demektir. Hikmet ehlini, Gazzali’nin örneğinde de zikrettiği üzere çocuk yerine koyup onu bebek gibi emzirmeye kalkışmak olur.

Mücadele ehline ise yumuşak bir şekilde davranmak, şahsın üzerinde fikir yürüttüğü konu hakkında daha akl-ı selim bir çizgide gitmesini temin eder. Böylece düşmanlıktan ziyade faydalı bir durumun ortaya çıkmasına vesile olunur. Bununla beraber hikmet ehli ayrıca Hz. İbrahim (a.s.) gibi güzel ahlaka sahip olup, sunacağı delillerinin ikna ediciliğine özel önem vermelidir.⁶¹

Gazzali; diğer müfessirlerden farklı olarak hikmet, mücadele ve vaaz-u nasihatin ne olduğunun mahiyetini açıklamaktan ziyade bu tebliğ tarzlarına muhatap olacak olan kimselerin tabiatları veya yaratılış farklılıklarının üzerinde durmaktadır. Gazzali, diğerlerine nispetle meseleye ontoloji açısından yaklaşmaktadır. Bu yaklaşım da zikredilen bu ayete iki cihetten bakmamızın daha doğru olduğunu bize göstermektedir. Şöyle ki:

“Eğer bir insan, tabiatı itibarıyla hikmete uygun birisi ise, yani keskin anlayışlı, güçlü hafızalı, kendini güzel ifade eden, tasavvur yeteneği iyi ve buna ilaveten hikmeti elde etme konusunda hırslı, onu tahsil etmede samimi niyetli ise bu kimsenin, Hakk’a ulaşmak, inanmak, onun peşinden gitmek, onu açıklamak için dinî prensiplere özenle ve sebatla uyarak akleden nefsini tashih etmesi gerekir.”⁶² Böyle birisi eğer, nefsini tashih etmezse sahip olduğu böylesine büyük potansiyel kendisini daha kötü işler yapmaya sevk eder. Bu sebeple fıtraten kapasiteleri yüksek olan kimseleri mutlaka ciddi bir eğitim ve öğretimden geçirmek gerekmektedir. Bu eğitim; zihnî olarak sahih bilgi ile kalbî olarak ise ibadet ve ahlakla tezyin edilmelidir.

Bilmemiz gerekir ki, hikmet şerefini yakinen bilen kimse, hikmet ehli olmayan bir topluluğun, bu dünyada, hikmet ehli olan insanlardan daha mutlu ve müreffeh yaşadıklarına şahit olunca, düşüncesi, onu, ahiret hayatındaki mutluluğun daha büyük olduğu hükmüne varmaya zorlar.”⁶³ Amirî’nin ifade ettiği bu hususta Hz. Peygamber de uyarılmıştır. Çünkü bir insan hak ve hakikat üzere olduğunu iddia ettiği hâlde dünyevilik hususunda hak ve hakikat üzere olmayanlardan daha az dünyeviliğe sahip bir durumda ise içinden; “Acaba benim üzerinde hareket ettiğim bu yol doğru değil midir?” şüphesi yaşayabilir. İşte Allah bu hususta şüpheye düşen veya düşebilecek durumda olan kullarına, cenneti hatırlatarak onların hak üzere sebatlarını devam etmelerini teşvik etmektedir.

Dinin tebliğ edilmesi veya kabul edilmesinde birey ve toplumlar farklılık arz edebilmektedirler. Bu farklılıklar; birey ve toplumların tabiatından ve kültürel seviyelerinin farklılığından kaynaklanmaktadır. Tabiat ve kültürel farklılıkların niteliği, onların hakikat karşısındaki duruşlarını da belirlemektedir.⁶⁴

Akıl ve gönül ne kadar sağlıklı, kabul edilecek değerde ne kadar akla ve gönle uygun ise, yani kabul edilen ile kabul edenin birbirlerine kabiliyette uygunlukları ne kadar mümkün ise aralarındaki iletişim de o kadar güçlü ve sağlıklı olmaktadır. Bir din veya dünya görüşü ne kadar mükemmel olursa olsun, onu uygulayanlar hikmet ehli değillerse sonuç çoğu zaman başarısızlık olmaktadır. Bununla beraber; Hak din, ehliyet sahibi kimse tarafından tebliğ edilip uygulama alanına konduğunda bu durum son derece olumlu/hayırlı neticeler vermektedir. Bu hususta Hz. Peygamber, sahabe, tabiûn, ulema ve hikmet ehlinden önemli örnekler tarihimizde mevcuttur.

Hak din veya dünya görüşü, ehli olmayanlar tarafından tebliğ edilip uygulama alanına sokulduğunda ise istenen düzeyde sonuç elde etmek pek mümkün olamamaktadır. Bununla beraber hak din, tam yetkin olmayanlar tarafından tebliğ edilse de hak dinin kendi tabiatından kaynaklanan kemalinden dolayı yine de olumlu sonuçlara kimi zamanlar ulaşmak mümkün olabilmektedir.

Hakkı tebliğ, her ne kadar doğrudan her insan bireyinin tabii kabiliyetleri ile bire bir bağlantılı olsa da, tebliğ yapacak her seviyedeki Müslüman bireylerin sahip oldukları zihnî ve kalbî tabiatlarını kendi vüsatları nispetinde fiiliyata getirmeleri, dinî tebliğde olumlu/hayırlı neticelere ulaşmak için daha kolay olmaktadır. Dinî tebliğde her bireyin hikmetle olan çağrısı, sahip olduğu kabiliyetlerini gücü nispetinde hikmetle bizâtihi yaşamasında yatmaktadır. Bununla beraber tabii olarak çok büyük kabiliyetlere sahip olup da bu kabiliyetlerini fiilî hâle getirmeyen kimseden hayır tecelli etmemektedir.⁶⁵

Tarihen bilinip tecrübe edildiği üzere, Müslüman âlimlerden, hikmet sahiplerinden hiç kimse İslam’ı bildiği hâlde Yahudi veya Hristiyan olmamıştır. Fakat Yahudi ve Hristiyanlardan hikmet sahibi birçok din bilgini Müslüman olmuştur. Bu da İslam’ın öz itibarıyla hikmet olduğu ve bu özü hikmet olan dinin hikmetle, ilimle, ihlasla tebliğ edilip yaşanması, İslam’ın tabiatını korumak adına büyük önem taşımaktadır.⁶⁶

Yukarıda ifade edildiği üzere her ne kadar Müslüman âlim ve hikmet sahibi kimseler Yahudi ve Hristiyan olmamışlarsa da bu türden insanlar bazen şehevanî ve gazabî nefslerine uyarak ulaşmış oldukları ilim ve hikmet seviyelerini kaybedebilmektedir.

Bir dini kabulde, din hak olmasa da, bir kimsenin din niyetine herhangi bir dine yönelimi onun samimiyetine binaendir. Dine ilim ve hikmet noktasında samimiyetle yönelmede bir Müslüman, eğer İslamiyet’i hikmetiyle biliyorsa İslam’dan başka çıkar yol bulamaz. Ancak şehevanî ve gazabî nefsin egemenliği; ilim, hakikat ve samimiyetten ziyade şeytanî arzuların tatmini olduğundan bu nefsanî şeyler, bazı durumlarda ilim ve hikmetin önüne geçebilmektedir. Kur’an-ı Kerim, Hz. Âdem (a.s.)’den beri müminleri bu hususta uyarmaktadır. Çünkü şeytan, sırat-ı müstakim üzerindeymiş gibi görünerek insanları sapkınlığa sürükleyebilmektedir. Özellikle de insan, ne kadar çok biliyorsa (bazı zaman ve durumlarda) o kadar çok kuşku ve fitneye muhatap da olabiliyor. İlim ve hikmet sahipleri, ancak büyük sınanmalardan sonra, hakkı, hikmeti hak edip etmedikleri ortaya çıkmaktadır.

Hikmetle tebliğ, hak ve sağlıklı ilişkiyi ortaya koymaktadır. Bu ister Allah ile insan arasındaki ilişkide olsun, isterse insanların birbirleriyle olan ilişkilerinde olsun, isterse de insan ile afak (evren) arasındaki ilişkide olsun fark etmez.⁶⁷ Demek ki hikmet her zaman ve her yerde bir Müslüman için gereklidir. Hikmetle tebliğ için tebliğcinin Allah’ın afak ve enfüsteki ayetlerini düşünüp keşfetmekle memur olduğunu hiçbir zaman hatırından çıkarmaması gerekmektedir.⁶⁸

Yukarıda zikredilen ayetin son kısmı olan, “Hidayete erenleri de en iyi bilen O’dur.” söylemi, her insanın kendi kapasitesi nispetinde sorumlu olacağının zımnî işaretidir. Bu bağlamda bu bölümün başında belirttiğimiz üzere şakile ayeti⁶⁹ ile bu ayet;⁷⁰ insanların, varlık kabiliyetlerini ve ortaya koydukları hayatlarının niteliğinin farklılığının tabii bir durum olduğunu bize bildirmektedir.

Bir insan, hayatında neyi ortaya koyarsa koysun sonuç olarak kendi varlığını bizden daha iyi bilmesinden dolayı o kimsenin Allah’a karşı samimiyetinin ne olduğunu da yine en iyi kendisi bilir. Bununla beraber o kimse -eğer Allah’a inanıyorsa- bu ayetlerde de ortaya konulduğu üzere Allah’ı aldatamayacağını bilir. Bu sebeple inanmış bir insan ile inanmamış bir insanın varlık potansiyelini ortaya koymadaki samimiyetleri ve nitelikleri farklılaşmaktadır. “Biz insana şah damarından daha yakınız.”⁷¹

Birisi kendisine yani nefsine ve insanlara karşı kendisini sorumlu hissederken diğeri hem kendisine hem topluma hem de kendisini kendisinden daha iyi bilen Allah’a karşı kendisini sorumlu hissetmektedir. Yalnızca kendisine ve topluma karşı kendisini sorumlu hisseden kimse kendisini ve toplumu her zaman aldatma imkânına sahiptir. Ancak kendisine, topluma ve Allah’a karşı sorumlu olan bir insan kendisini ve toplumu kandıracağını düşünse bile, Allah’ı aldatmaya güç yetiremeyeceğini bildiği ve bu şekilde inandığı için kendisini ve toplumu aldatmayacaktır. Böyle inanan ve düşünen bir insan, kendisine yaratılışında verilen yeteneklerini daha iyi ve daha verimli bir şekilde hayatında ortaya koyma sevdasında olur. İşte kendi gerçekliğini gücünün son sınırında ortaya koyan kimse hikmet ehli olmaya layık olan kimsedir.

“Ey Peygamber, müminleri savaşa teşvik et. Eğer sizden sabreden yirmi kişi olursa, onlardan iki yüz kişiyi yenerler. Sizden yüz kişi olsa, kâfirlerden bin kişiyi yenerler. Çünkü o kâfirler, (imanı) anlamaz bir topluluktur. Şimdi Allah sizden (yükü) hafifletti, sizde zaaf olduğunu bildi. Bundan böyle sizden sabreden yüz kişi olsa, iki yüz (kâfiri) yenerler. Ve eğer sizden bin kişi olsa, Allah’ın izniyle, iki bini yenerler. Allah sabredenlerle beraberdir.”⁷²

DUYMADIM (Okuma Parçası)

Duymamak, duyma duyusuna ait bir özellik olsa da, bu ifadenin kapsam ve içeriğinin sandığımızdan çok daha büyük olduğunu düşünmekteyiz. Doğrusu biz insanların kulakları sürekli açık olsa da yaşadığımız hayatta, özellikle de kendi bireyselliğimize ait duymamız gerekenler yerine, duymamamız gereken şeyleri daha çok duymak isteriz/istiyoruz.

Duymak için kulaklarımızın açık olması yetmiyor, duyabilmek için yüreğimizin de, şuurumuzun da açık olması gerekiyor. Çoğu zaman duymamamız gereken şeyleri duymak isteriz. Dedikodu, fitne-fücûr fiillere ait mahiyetler nedense biz insanların daha çok ilgisini çekmekte. Bazen de başkalarının felaketlerini, acziyetlerini duymaktan zevk alırız. Duymak istemediğimiz şeyler; kendi dedikodumuz, kendi acziyetimiz, kendi kötülüklerimizdir. Bizi öven, bizi takdir eden ve dahi bize dalkavukluk edenleri çok sever ve onları güya biz istemesek de hep yanı başımızda tutarız. Hatta kral ve sultan bile olsak onlarla neşeleniriz(!) Onların yapmacıklıklarının farkında olup, bazen rahatsızlık duysak da onları yine de etrafımızdan defedemeyiz/edemiyoruz. Eğer onları defedebilmeyi başarmışsak, biz artık duyulması gereken ve çoğu zaman da varoluşumuz için olumlu ve gerekli olan şeyleri duyuyoruz demektir.

Zalimlerin, despotların, kendini beğenmişlerin, sözün özü nefsini ilah edinenlerin en büyük meziyetleri ve mazeretleri; kötülüklerine engel olacak iyilikleri ve doğrulukları duymadıklarını söylemeleridir. Çünkü onlar; doğruyu söyleyenleri, kendilerini yanlışlarından dolayı eleştirenleri yanlarından uzaklaştırmışlardır. Zalim ve zorba; adil ve merhametli olandan nefret eder. Kendisinin yapamadığını, başkasının yapmasına kıskançlığı elvermez. Böylece gittikçe derin ve karanlık dehlizlere gömülür. Karanlığı aydınlık, zulmü adalet sanır. Çünkü o, artık duyamamaktadır. Duydukları; kendisinin şanını yücelten seraba dair söz ve fiillerdir.

Duymadım falancanın hıçkırığını, duymadım filancanın fukaralığını, görmedim bombaların kadın ve çocuklar üzerine yağmur gibi yağdığını… Duymamak; zalim için bir erdem (!), vicdanını öldürmek için bir askerdir.

Duymamak yalnızca zalimlerin, despotların, nefsini ilah edinenlerin sıfatı değildir. Duymamak; duyarsız âcizlerin, neme lâzımcıların, “Zalimden ben de bir fayda temin edebilir miyim?” diyenlerin de tutamağıdır. Bilmiyorlar ki, insanlık tarihinde bir zalimin, nefsini ilah edinenin, kendinden başka hiç kimseye merhamet etmediğini… Hâlbuki zulmün kılıcına karşı topyekûn kalkan olsalardı ve adaleti ve merhameti yalnızca adalet ve merhametin şanını yüceltmek için savaşmış olsalardı daha kazançlı ve onurlu olurlardı. Onur ve kazanç; bizim kendi irade ve ihtiyarımızın neticesinde ortaya çıkan kudretimizdir. Kudretimiz yoksa onurumuz da yoktur ve kulağımız da hiçbir şeyi duymaz. “Zulümden, haksızlıktan dolayı çatısına kurşun değdiği hâlde buna isyan etmeyen birinin akıbeti cennet de olsa (!) benim nazarımda hiçbir değeri ve kıymeti yoktur.” diyen adam ne kadar doğru ve güzel söylemiştir.

“Lazım değil inâyeti ehl-i tekebbürün

Bahş eyledim atâsını vech-i abûsuna” Nâhifî

(Gerekmez iyiliği, büyüklük satanların,

Bağışladım bağışlarını, asık suratına)

Duymamak; kendimizden kendi varlığımızdan kaçmaktır. Her ne kadar duymak istemezsek de duyulması gerekenler bizi en ücra zamanımızda gelip bulur. Fakat dışarıdan gelenleri duymamak zamanla kendimizi de (vicdanımızı da) duymama sorununa bizi götürür. Dışarıdan, bizi bize olduğu gibi duyuracak sesleri kıstığımızda, artık yalnızca bizim sesimize benzeyen sesleri duyarız. Zamanla bütün sesler tek bir ses olur ve bu sesler eğer azıcık vicdanımız kalmışsa, bize zevk de vermez. Bu derin ve karanlık kuyudan çıkmak çok da kolay değildir. Önce nefsin ilahlığından kurtulmak için mütevazı olmamız lazım. Hakikati duymamak için parmaklarını kulaklarına tıkayanları hakikat nasıl ki tarihin kirli sahifelerine mahkûm ettiyse bizler de hakikati duymazsak aynı hâlin bizim de başımıza geleceğini bilmemiz gerekir.

Tevazu, kendi dışımızdakilerin nazarında şanımızı yücelten en önemli tavırdır. Fakat ne tuhaftır ki, birileri kendi şanlarını yüceltmek için kendi kendilerini yüceltme yoluna sapıyorlar ki bu yolun kendilerine nefret yolu olarak döneceğini bilmelerine rağmen bunu yapmaktadırlar. Kendi kendilerini yüceltmelerinin işe yaramadığını duymamak için başkalarını da zorbalıkla kendi şanlarını yüceltmeye yönlendirirler. Samimiyetsiz olduklarını, kendi kendilerine bile söylemekten korkarlar. Ve korkarlar… Onların akıbeti, neme lazımcıların akıbeti ile aynîleşir. Birisi zalim, diğeri mazlum (!) ancak durumları, hâlleri aynı. Büyük üstadın dediği gibi; “Aşırılıklar, ayniyle zıtlarına döner.” Zalimlerin korkak, mazlumların zalim olması gibi...

Yaşadığımız bu çağ, insanın nefsini ilah edindiği en parlak (!) çağdır. Her taraftan bizim ne kadar yüce varlıklar olduğumuz bizlere telkin edilmekte, duyurulmakta. Hâlbuki yüceliği hak edecek hiçbir şey yapmış değiliz. Fakat herkes bize böyle dedikçe biz de kendimizin öyle olduğunu sanıyoruz. Ve bu temelsiz sesi duyuyoruz ve zevkten dört köşe oluyoruz. Ama sonra fark ediyoruz ki, çoğu zaman ve daha çoğu zaman, yalnız ve âciziz. Bu acziyetimizi bastırmak için mazlumuyla, zalimiyle önce kendimize karşı ve sonra da bütün var olanlara karşı duymayan, görmeyen, hissetmeyen birer canavar olmaya bütün gücümüzle gayret ediyoruz.

Duymayanların olduğu yerlerde ne yaparsanız yapın, yeter ki hesap vermeye gelindiğinde “Duymadık, görmedik, bilmiyoruz.” deyin. Bu ifadeler, zaten ikiyüzlülüğe alışmış olan savcılar için yeterli delildir. Biz de biliyoruz onlar da biliyor; bilinmesi gerekeni… Ama olsun, herkes ikiyüzlüce rol yapıyor ya gerisi hikâye… Çünkü hesabı olan ile hesabı veren aynı dükkânın müşterileri.

Nefsi ilah edinmek, hakkımız olmayan şeyi hakkımızmış gibi hareket etmemizin neticesidir. Ben insanım, Tanrılık özelliklerim yok… Ama onun gibi, hiçbir şeye muhtaç değilmişim (samed) tarzında davranmam benim sahtekârlığımdır. “Ben asla günah işlemem, yanlış yapmam.” dediğimde kendimi melek yapmışımdır. Hâlbuki beyninde ve gönlünde binbir tilki ile ortalıkta dolanan benim. “Her şeyi ben kazandım ve her şeyi ben bilirim.” iddiasındayım. Ancak ne bir sineğin kanadını yaratabiliyorum ne de ve çoğunlukla kendimi biliyorum. Kendimi bilmiyorum ancak her şeyi bildiğimi sanıyorum. Yalandan kim ölmüş.

“Nefsini bilen, Rabbini bilir.” Yani kendini tanıyarak, kendisinin bile kendisine ait bilgisine sahip olmadığını bilen biri, nasıl oluyor da her şeyi biliyor olabilir? Kendini bile var etmeye irade ve kudreti olmayan ben, nasıl olur da her şeyi kazanan oluyorum? Çağın nefsini ilah edinenlerinden Rabbimize her gün ve her an sığınmak -bizim için- bu çağın en kutsal duası olmalıdır. Çünkü “Allah şımarıp böbürlenenleri sevmemektedir.”⁷³

1 İsrâ, 17/84.

2 Maverdî el-Basrî; en-Nûket ve’l-Uyûn, Beyrut 2007, c. 3, s. 269.

3 Elmalılı, Hak Dini, c. 5, s.148.

4 Beydavî, Tefsir, c. 2, s. 669.

5 Beydavî, Tefsir, c. 2, s. 670.

6 Fahrettin Razî, Metafihu’l Ğayb, çev. Cafer Sadık Doğru ve Arkadaşları, İstanbul 1992, c. 15, s. 32.

7 Ebi’l- Kasım Mahmut b. Ömer el-Keşşaf ez- Zemahşerî, Keşşâf, Beyrut, c. 2, s. 373.

8 Beydavî, Tefsir, c. 2, s. 670.

9 Buhârî, “Kitabu’l-Kader”, 11/491.

10 Zuhruf, 43/32.

11 Bkz. Tâhâ, 20/50.

12 Bkz. Bertrand Russel, İnsanlığın Geleceği, çev. İlhami Kaya, İstanbul 1993, s. 27.

13 A’râf, 7/58.

14 İsfehanî, Mutluluk, s. 93 vd.

15 Nahl, 16/108; İsrâ, 17/36; Hac, 22/8; Ahkâf, 46/26; Hucurât, 49/6; Mülk, 67/73.

16 Muhammed, 47/19.

17 Nasr, 110/1-3.

18 Enfâl, 8/17.

19 Bakara, 2/236.

20 Ebu Zeyd el-Belhi, Mesalihu’l-Ebdan ve’l-Enfûs, Terc. Nail Okuyucu, Zahit Tiryaki, İstanbul 2012, s. 38.

21 Tâhâ, 20/50; Hucurât, 49/13.

22 Bkz. Belhî, Mesalih, s. 40.

23 Belhî, Mesalih, s. 42.

24 Belhî, Mesalih, s. 54.

25 Tâhâ, 20/50; Mümtehine, 60/8-9.

26 Musa Bilgiz, Kişiliğin Oluşumunda Fıtrat ve Sosyal Çevrenin Etkisi, Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sayı: 25, Erzurum 2006, s. 131.

27 Gazzali, Hikmetler, 2009, s. 57-58.

28 İnfitâr, 82/7.

29 Maverdî, Nüket, c. 6, s. 222.

30 Beydavî, Tefsir, c. 4, s. 626.

31 Lokmân, 31/14-15; Ahkâf, 46/15.

32 Gazzali, Hikmetler, s. 60.

33 Gazzali, Hikmetler, s. 75.

34 Gazzali, Hikmetler, s. 59.

35 Ebü’l-Hasan el-Âmirî, Kitâbü’l-Emed, s. 10.

36 Gazzali, Hikmetler, s. 51.

37 Beled, 90/9.

38 Gazzali, Hikmetler, s. 50.

39 Ümit Meriç, Babam Cemil Meriç, İstanbul 1994, s. 68.

40 Mâide, 5/94.

41 Gazzali, Hikmetler, s. 54.

42 Gazzali, Hikmetler, s. 54.

43 Gazzali, Hikmetler, s. 67.

44 Hicr, 15/28.

45 İbn Sina, Nâs Suresi Tefsiri, çev. Mesut Okumuş, (Kur’an’ın Felsefî Okunuşu, İbn Sina Örneği kitabı içinde), Ankara 2003, s. 256.

46 Nahl, 16/125.

47 Razî, Tefsir, c. 14, s. 377.

48 Bakara, 2/269.

49 Razî, Tefsir, c. 14, s. 378.

50 Razî, Tefsir, c. 4, s. 378.

51 Ankebût, 29/46.

52 Razî, Tefsir, c. 14, s. 378.

53 Razî, Tefsir, c. 14, s. 378.

54 Razî, Tefsir, c. 14, s. 379.

55 Maverdî, Nüket, c. 3, s. 220.

56 Ebi’l-Kasım Mahmut b. Ömer ez-Zemahşerî el-Hevarizmî, Keşşâf, c. 2, Beyrut, s. 349.

57 Beydavî, Tefsir, c. 2, s. 618.

58 Beydavî, Tefsir, c. 2, s. 619.

59 Nahl, 16/125.

60 Ebu Hamid el-Gazzali, el-Kıstasû’l-Müstakim, Beyrut 1991, (Thk. Victer Chelhot) s. 41-42.

61 Gazzali, el-Kıstas, s. 42.

62 Amirî, Kitâbü’l-Emed, s. 70.

63 Amirî, Kitâbü’l-Emed, s. 134.

64 Bakara, 2/170; Fâtır, 35/32.

65 Bakara, 2/44; Mâide, 5/63; A’râf, 7/89; Hûd, 11/88; Saff, 61/2; Cum’a, 62/5 vb.

66 Bakara, 2/88; Enbiyâ, 21/24; Neml, 27/43, 61; Zuhruf, 43/78.

67 Cevdet Sait, Güç İrade ve Eylem, s. 171.

68 A’râf, 7/179; Hac, 22/46; Kâf, 50/37.

69 İsrâ, 17/84.

70 Nahl, 16/125.

71 Kâf, 50/16.

72 Enfal, 8/65-66.

73 Kasas, 28/76.

SONUÇ YERİNE

İNSAN OLMAK ve İYİ İNSAN OLMAK

İnsan olmak; şahsa ait, bireysel varlık mülkiyetlerinin ferdin gayreti, iradesi ve kudretiyle varoluş alanına çıkmasıdır. Bu anlamıyla insan olmanın biri zor, biri de kolay iki tarafı bulunmaktadır.

Zor tarafı, kişinin kendisini keşfetmesi ve bu keşfini de kendisi ve başkalarının hayrı için varlığa çıkarmasıdır. Bu hâliyle birey her hâlükârda ontolojik ve ahlaki açıdan varoluş içerisindedir.

İnsan olma süreci, ahlakiliği bünyesinde taşıyor ise kişi kendisine karşı (hukuku’n-nefs) ve topluma karşı (hukuku’l-ibad) gerekli olan ödevlerini yerine getirmiş demektir.

Varlığını varoluşa çıkarırken kişinin gayreti eğer ahlaki değilse, yani birey sahip olduklarını yalnızca kendisi için kullanıyorsa o birey kendisine zarar veriyor demektir. Bu varoluş hâli kolay olmasına rağmen, birçok tehlikeyi bünyesinde barındırmaktadır.

İnsan olmak, ilk başta kişisel varoluşu temsil eder. Kişinin kendisine karşı gerekli olan sorumluluklarını yerine getirmesi bizâtihi gaye olduğundan, bu hususta kişinin nefsinin kendisine refikalık yapması kolaydır. Çünkü insan olmak veya bir insanın kendi bireyselliğini ifşa etmesi kişinin kendi menfaatinedir. Kişinin, başkasına değil, yalnızca kendi menfaatine ilişkin olan işlerde çabası daha yüksektir. Azmin yüksek olması, nefse de hoş geldiğinden kişinin bir işi yapması kolay olduğu gibi, kişi kendisini kendisi olarak daha iyi tanıdığından dolayı kendi yeteneklerini şahsı için kullanması daha kolay yoldan varoluş alanına çıkmaktadır.

Modern çağ, bireyi ve bireyin kendi yeteneklerini, yalnızca kendi menfaati için kullanmasını telkin eden bir çağdır. Bütün telkinler, bu durum dikkate alınarak insanlara yöneltilmektedir. Bireycilik; herhangi bir kişinin varoluşunu kendisi için öncelemesidir. Bunun gibi bir başkasının da yine kendisini kendisi için öncelemesi gerekeceğinden, bu her iki birey de kendi yeteneklerini kendileri için kullanmalarından dolayı birbirlerine yabancı iki varlık olmaktadırlar. Bu hâliyle varoluşa çıkmak ilk başta ve acele olarak faydalı ve kolay görünse de nihai manada birey ve toplum, bu hayat tarzından zarar görmektedir.

Yabancılaşmada, tek başına hayatın güzellikleri ve huzuru için kişi kendi kendisine yetemeyeceğinden dolayı, bireye iyi gibi görünen şeylerin veya hâllerin çoğu bireyin aleyhine dönmektedir. Eğer birey, bu yabancılaşma hâli içinde yalnızlığını ve yetersizliğini sonlandırmak için sömürüyü, kandırmacılığı beceremiyorsa, yalnız ve kimsesiz olarak hayatını devam ettirmek zorunda kalmaktadır. Bununla beraber sömürü, istismar vb. rollerle birçok insan; kendi yalnızlığını bertaraf etmeye uğraşmaktadır ki bu hâl ancak bireyin güçlü olduğu zamanlar için geçerlidir. Gücünü kaybettiğinde düşeceği hâlin korkusuyla insanlar daha da vahşileşmektedir. İnsanlık tarihi bu hususta çok trajik örneklere sahiptir.

Bireyin kendi varlığını, varlığa çıkarması, doğuştan sahip olduklarını fiilî hâle getirmesi, kendi kemali için gereklidir. Ancak birey, kendi yeteneklerinin meyvelerini yalnızca kendisi için kullanıyorsa, biraz önce ifade ettiğimiz üzere o zaman büyük sorun başlıyor demektir. Çünkü bireyin kendisini öncelemesi, kişinin acele etmesi demektir ki acelecilik de her zaman sıkıntı doğuran bir yabancılaşma hâlidir. Varlık içinde yokluk, kalabalıklar içinde yalnızlığın adı, toplumun topyekûn birbirine yabancılaşmasıdır.

Bireysel varoluşu ertelemeden, “Halk içinde, Hak ile beraber olmak.” insanın sosyal bir varlık olması için gerekli görülen kabuldür. Kişinin sahip olduklarını, kendisiyle, ailesiyle ve çevresiyle paylaşması; iki yönden varoluşunu sürdürmesi demektir. Bu iki cepheli durumun birincisi; başkalarıyla paylaşılan her şeyin reklamın/gösterişin yapılmasıdır ki, burada birey yine kendi bireyselliğinin kendisi için gaye olan cephesini etmektedir. Bu durum; nefsin ilahlaşması ve başkalarına karşı kendisini kutsaması demektir. Bu tür eylemlerde kişi, kutsanırken kendisi ile ilişkide olan herkes aşağılanmaktadır. Çünkü bu hâliyle birey, kendisini Tanrı gibi gören ve sanki kullarına lütfedendir. Tanrı yanında kulun ne şahsiyeti olabilir!

Din, kâmil akıl, kalb-i selim duyuş ve bilişler insanların bu tür davranışlarını zemmetmektedir. Çünkü hiçbir birey, doğuştan sahip olduğu yeteneklere kendi iradesiyle, kendi kudreti ve gayretiyle sahip olmuş değildir. Sonra her bir insanın varlık ve varoluş kaderinin içinde tecelli ettiği zaman ve mekânın imkânları da hiçbir birey tarafından kendi iradesi ile yaratılmış değildir. Durum böyle iken, bir bireyin sahip olduğu her şeyi kendisine atfetmesi ve kendisini sahip olduklarının mutlak maliki görerek bir davranış sergilemesi kabul edilebilir makul ve ahlaki bir tutum değildir. İşte bu noktada insan olmakla, iyi insan olmak arasındaki fark belirmeye başlamaktadır. İyi insan olma cephesinden meseleye bakacak olursak:

İyi insan; bireysel varlığını en uygun tarzda, yani bilgi- amel uygunluğu içinde, hayatıyla ortaya koyduktan sonra hayatında sahip olduklarını düşünmeye başlayan kimsedir. Bu kimse, İslam irfanına göre ilk önce varlığını kendisine bahşeden Rabbine hamd eder, şükreder. Bu şükür, Rabbinin ondan istediği tarzdaki hayatı, O’nun peygamberlerinin örnekliği doğrultusunda yaşamasıdır. Yoksa tespihin tanelerine şükür söyletmek değildir. Belki tespihin taneleri ile beraber yüreğine, gözüne, cebine, saçına, aklına, endamına, güzelliğine, elbisesine, arabasına şükür demeyi öğretmektir ve öylece de yaşayabilmektir. İşte bu sebeple o iyi insanlar; “Rableri için gece gündüz infak ederler.”¹ “Sağ ellerinin verdiğini sol elleri hissetmez.”² “Bazen gizli ve bazen de aleni verirler.”³

Vermek paylaşmaktır, Allah’ın verdiğini Allah’ın kullarının hizmetine sunmaktır.

Hamd etmek gerekir ki, Allah kendi yerine bu kulunu kullarına kefil kılmıştır. İnsan, kendi varlığı ve bu varlığının istidatları gereğince, iyi insan olmaya karar verdiğinde; Allah’a ve Allah adına Allah’ın kullarına onlardan bir şey beklemeden verir. Çünkü Yüce Rabb; Kitab-ı Kadim’inde şöyle buyuruyor. “(Ey kullarım) Bana borç verin.”⁴ Allah’a borç nasıl verilir? Veya Allah adına borç kime verilmelidir?

İnsanın iyi insan olabilmesi için etkileşim ve iletişimde tavsiye edilen en yakınından başlanılmasıdır. Bu en yakın ise kendisinin bu varlık dünyasına gelmesine vesile olan anne-babasına karşı sorumluluklarıdır. Ancak ifa edilmesi gereken en zor sorumluluk hâli budur. Çünkü insanın bu hususlarda yapacağı iyilikler, geleceğine matuf kazançlarından ziyade, geçmişte kendisine yapılan iyiliklere, geleceği hesaba katmadan, iyiliklerin karşılığını vermesidir. Hukukî platformda ise kişinin borcunu ödemesidir.

Yüce Kitap ebeveyne, çocuklarının “öff” demelerini bile uygun görmemektedir.⁵ Çünkü dokuz ay yavrusunu karnında taşıyan, onu emziren, onun iyi olması için gecesini gündüzüne katan, bireysel hesaplarını, zevklerini onun için terk eden ebeveyn; insan bireyine karşı, bu dünyada en karşılıksız iş yapan kimselerdir. Anne-babasına asi olanların yaptıklarına karşı arş-ı alâ titremektedir. Yüce Allah; anne-babaya iyiliği kendisine itaatle eş değer görmüştür.⁶

Ebeveyne iyilik, insan henüz çocuk iken yani korumasız ve güçsüz iken, anne-babasının kendilerine yani çocuklarına gösterdikleri itinanın aynısını, aynı samimiyetle çocukların ebeveynlerine göstermeleri demektir. Böylece bu kimseler, Allah katında istenen düzeyde iyi insan olabilme nasibini ve imkânını yakalamış olurlar. Onlara bir yabancı gibi iyilik yapıldığında bu iyiliğin Allah indinde bir değeri yoktur. O sebeple Allah, anne ve babaya yaşlı hâllerinde, yani kendilerini çocuklar gibi koruyamadıkları zamanlarında tıpkı anne babanın çocuklarına olan şefkati gibi çocuklarının da ebeveynlerine karşı şefkatli ve merhametli olmalarını istemektedir.⁷

Sonra iyi insan olmak kişinin/Müslümanın başkalarının onurunu kendi onuru kadar koruması demektir. Fakir ve garibanların bir kısmı, hayâlarından/onurlarından dolayı ihtiyaçları olduğu hâlde kimseden bir şey istememektedir. Ancak kendilerinin ve başkalarının onuruna önem veren inananlar; o onurlu fakirler istemeseler de kendilerini onların yerine koyarak, onları simalarından tanımalı ve rencide etmeden, Allah’ın kendilerine verdiklerini o garibanlar ile paylaşmalıdır.

İyi insan olabilmek için, öncelikle iyiliğe inanmak lazımdır. İyiliğe inanılmadan yapılan iyilik(!) ya gösteriştir ya da iyilik yapmak mümkün değildir. Bu sebeple İslam, bir kimsenin iyiliğini, O kimsenin niyeti ile doğru orantılı olarak değerlendirmektedir.

Yüce Allah, her bir kulunun rızkını başkası vasıtasıyla vermektedir. Eğer Allah’ın doğrudan rızık verdiği kimseler bu rızkı başkaları ile paylaşırlarsa Allah da onların rızkını bereketli kılar ve kendilerine huzur verecek tarzda artırır. Fakat verilen rızkı paylaştığı hâlde, paylaştığı kimseyi rencide ediyorsa, Allah, ona rızkını vermeyi devam ettirir, ancak rızkın sağladığı huzuru ve mutluluğu vermez. Yine Allah kendisine rızkı bolca verdiği hâlde bir kimse kendisine verilen rızkı başkası ile paylaşmıyorsa Allah rızkını o kulundan çekip alır. “Rızkı dilediğine veren ve dilediğinden de çekip alan O’dur.”⁸ İlahî hüküm böyle anlaşılmalıdır. Yoksa Allah sebepsiz, anlamsız bir şekilde hiçbir kulunu cezalandırmaz.

Rızıkta durum böyle iken, ilme sahip olanların konumu da böyledir. İlmi kibre gerekçe kılmak, ilimden nasipsiz olmak demektir. Çünkü ilmi ile amil olmamak; kişinin söylediğine kendisinin de inanmadığı anlamına gelmektedir. Bu sebeple Yüce Kitap; “Yapmadığınız şeyi neden söylüyorsunuz.”⁹ buyurarak insanın çelişkisini kendisine hatırlatmaktadır. Ancak ilmi ile amil olanlar, Allah’a en yakın kullar zümresine ulaşmaktadır.

İyi insan olmanın önemli özelliklerinden birisi de iyilik yaparken gösterişten ve başa kakmaktan azami derecede kaçınmaktır. Bu husus Allah’ın üzerinde titizlikle durduğu dinin mutlak emridir. Aksi durumda sadece yardıma muhtaç garibanın kalbinin kırılması ve onurunun parçalanması gibi kötülükler meydana gelmiş olmuyor, aynı zamanda yapılan iyiliğin Allah katında hiçbir kıymet-i harbiyesi de kalmıyor.

İyi insan olmak için, insanın yalnızca iradesinin dâhil olmadığı hususlarda değil, iradesinin fail olduğu durumlarda, daha mütevazı olması, gösterişten, şirkten, tahakkümden, açgözlülükten/doyumsuzluktan, dedikodudan, yalandan azami derecede sakınması gerekmektedir.

Verdin vermemiş gibi davran, öğrettin öğretmemiş gibi ol. Çünkü eğer vermiş ve vermişliğini ilan etmişsen, öğretmiş ve nefsini tanrılaştırmışsan zaten yaptıklarının karşılığını bu dünyada almışsın. Öteki dünyada bir şey beklemeye hakkın yoktur.

İslam’ın iyi insan önerisine göre; iyi insan olmak insanın yalnızca kendisine ve diğer insanlara iyi davranması demek değil, aynı zamanda bütün kâinata karşı iyi insan olması demektir.

Müslümanın iyi insan olmasının yeter şartı; ahirete inanmak ve bu inanç gereğince yaşamaktır. Eğer ahiret yoksa, diriliş yoksa, hesap yoksa, bu dünyada, bu dünyada iken karşılık da alınmayacaksa iyilik yapmak, iyi insan olmak zordur ve hatta imkânsızdır. Tıpkı Dostoyevski’nin dediği gibi: “Allah yoksa; her türlü kötülüğü yapmak caizdir.”

Allah yoksa; insan yalnızca bireycidir, bireyseldir başka bir şey olmasına gerek yoktur. Ancak Allah varsa, ne kendimizi ne de başkasını kandırmaya gücümüz yeter. Çünkü O, her yerdedir, her şeyi bilendir, gönülden geçen, zihinde tasarlanandan haberdardır. O’ndan öte, O’ndan gizli bir iş yapmak mümkün değildir. Çünkü O, işiten ve varlığın haberlerinin künhüne vâkıf olan habîr ve latîftir.

Sonuç olarak; büyük edip Halil Cibran’dan “vermek” hakkında yazdığı bir yazıyı özetleyerek vermek istiyorum:

Varlıklı bir adam konuştu: ‘Bize vermekten bahset.’ dedi.

Cevap: Sahip olduklarınızdan verdiğinizde çok az şey vermiş olursunuz;

Gerçek veriş, kendinizden vermektir.

İhtiyaç korkusu, ihtiyaçtan başka bir şey değil midir?

Kuyunuz tamamen doluyken, susuzluktan korkmak, tatmin olamayan bir susuzluk değil midir?

Bazıları vardır ki, çok az şeye sahiptirler ve hepsini verirler.

Bunlar hayata ve hayatın hazinesine inananlardır ve kasaları hiç boş kalmaz.

Bazıları vardır ki, ne vermenin acısını hissederler,

Ne sevinç ararlar, ne de bir erdemlilik düşüncesi taşırlar;

Onlar, şu vadideki ağacın kokusunu salışı gibi verirler.

Böyle kişilerin ellerinde Allah dile gelir ve

Onların gözlerinden dünyaya gülümser.

İstendiği zaman vermek güzel bir davranış olabilir; fakat

İstenmeden, ihtiyacı hissederek vermek çok daha anlamlıdır.
Vermekten alıkoyacağımız herhangi bir şey olabilir mi?

Sahip olduğumuz her şey bir gün verilecektir.

Öyleyse şimdi verelim ve vermenin hazzını mirasçılarımız değil, biz yaşayalım.

Çoğunlukla şöyle deriz:

“Vereceğim ama; hak edeni bulabilirsem.

Ne koruluktaki meyve ağaçları böyle düşünür,

Ne de çayırdaki sürüler.

Onlar, saklandığında çürüyecek olanı, yaşayabilsin diye verirler.

Herhâlde kendisine günler ve geceler verilmesini hak eden bir kişi,

Bizden gelebilecek şeyleri de hak eder.

Önce kendimizi vermeye hak kazanmış ve

Verme olayında bir aracı olarak görelim.”¹⁰

KAYNAKLAR

Ahmet Rifat, Tasvir-i Ahlak, İstanbul 1349.

Ali el-Muttaki el-Hindi, Kenzu’l-Ummal.

Aliya İzzetbegoviç, Doğu ve Batı Arasında İslam, Yarın Yayıncılık, çev. Salih Şaban, İstanbul 1987.

Ataullah İskenderî, Hikem-i Atâiyye, Nesil Yayınları, çev. Yahya Pakiş, İstanbul 2012.

Bertnard Russel, İnsanlığın Geleceği, Divan Yayınları, çev. İlhami Kaya, İstanbul.

Beydavî, Envâru’t-Tenzîl ve Esrârü’t-Tevîl, çev. Şadi Eren, İstanbul 2010.

Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. Hüseyn, es-Sünenü’l-Kübrâ, thk. M. Abdülkadir Atâ, Beyrut, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.

Buhârî, Ebû Abdillah Muhammed b. İsmail (ö. 256), el-Cami’u’s-Sahîh, Matbaatu’s-Selefiyye, Kahire 1400.

C. G. Jung, Keşfedilmemiş Benlik, Barış İlhan Yayınevi, çev. Barış İlhan, İstanbul 1999.

Cevdet Sait, Güç İrade ve Eylem, Pınar Yayınları, İstanbul 2004.

Ebi’l-Kasım Mahmut b. Ömer el-Keşşâf ez-Zemahşerî el-Hevarizmî, Keşşâf, Beyrut, ?

Ebü’l-Hasan el-Âmiri, Kitâbü’l-Emed ale’l-Ebed, çev. Yakup Kara, İstanbul 2013.

Ebu Zeyd el-Belhi, Mesalihu’l-Ebdan ve’l-Enfûs, terc. Nail Okuyucu, Zahit Tiryaki, İstanbul 2012.

Elmalılı Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, İstanbul 1982.

Farabi, Siyasetü’l-Medeniye, çev. Mehmet Aydın vd. İstanbul 2012.

Fahrettin Razî, Metafihu’l Ğayb, çev. Cafer Sadık Doğru ve Arkadaşları, İstanbul 1992.

Frank Magill, Egzistansiyalist Felsefenin Beş Klasiği, çev. Vahap Mutal, İstanbul 1992.

Gazzali, Ebû Hamid, İhya’u Ulum’id-Din, çev. Sıtkı Gülle, İstanbul 2008.

….. el-Kıstasû’l-Müstakim, Beyrut, 1991, (Thk. Victer Chelhot)

….. Hikmetler Kitabı, çev. Halil Kandemir, İstanbul 2009.

….. Mi’râcu’s-Sâlikin (Mecmuetü’r-Resail li’l-İmam el-Gazzali içinde), Beyrut.

George Gusdorf, İnsan ve Tanrı, Alfa Yayınları, çev. Zeki Özcan, Bursa 2000.

Halil Cibran, Ermiş, Kaknüs Yayınları, çev. Ercan Güneş, İstanbul 2012.

Haris el-Muhasibi, Allah’ı Arayış, İlke Yayıncılık, çev. Osman Arpaçukuru, İstanbul 2006.

İbn Sina, Risaletü’l-Arşiyye fi Tevhidihi Teâla, Haydarabad, h.1335.

….. İbn Sina, el-Havf mine’l-Mevt, (Hasan Asi, Tefsiru’l-Kur’anî ve Lügati’s-Sufiyye Kitabı içinde), Beyrut 1982.

….. İbn Sina, Şifa-Tabiiyat (Nefs), Thk. Mahmut Kasım, ?

….. İbn Sina, Ahvalü’n-Nefs, Paris 2007.

..... İbn Sina, Nâs Sûresi Tefsiri, çev. Mesut Okumuş, (Kur’an’ın Felsefî Okunuşu, İbn Sina Örneği Kitabı içinde), Ankara 2003.

….. İbn Sina, Felâk Sûresi Tefsiri, çev. Mesut Okumuş, (Kur’an’ın Felsefî Okunuşu, İbn Sina Örneği Kitabı içinde), Ankara 2003.

Latif Tokat, Varoluşcu Teoloji, Elis Yayınları, Ankara 2013.

Maverdî el-Basrî, en-Nûket ve’l-Uyûn, Beyrut 2007.

…..Yüce Hedefler Kitabı, Büyüyen Ay Yayınları, Hazırlayan, Yaşar Çalışkan, İstanbul 2012.

Mehmet Bayraktar, Pascal Oyunu, İnsan Yayınları, İstanbul 2014.

Molla Cami, Baharistan, Akçağ Yayınları, çev. M. Nuri Gençosman, İstanbul 1990.

Musa Bilgiz, Kişiliğin Oluşumunda Fıtrat ve Sosyal Çevrenin Etkisi, Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sayı: 25, Erzurum 2006.

Murtaza Mutahhari, İnsan Gerçeği, Fıtrat Yayınları, çev. Celaleddin Yılmaz, İstanbul 1987.

….. Kur’an’da İnsanlık Öğretisi, Ağaç Kitapevi Yayınları, çev. Ahmet İyinam, İstanbul 2009.

Nurettin Topçu, Var Olmak, Dergah Yayınları, İstanbul 2013.

Rağıb el-Isfahânî, Ebu’l-Kasım el-Hüseyin Muhammed, el-Müfredât fi Garîbi’l-Kur’an, çev. Yusuf Türker, İstanbul 2007.

….. Mutluluğun Kazanılması, Fatih Gençlik Vakfı, çev. Lütfi Doğan, İstanbul 1997.

Şerafettin Gölcük, Kur’an ve İnsan, Esra Yayınları, Konya 2009.

Şeyh Sadi Şirazî, Gülistan, Dibace, İstanbul 1978.

Toshihiko Izutsu, İbn Arabi’nin Fusûs’undaki Anahtar Kavramlar, Kaknüs Yayınları, çev. Ahmet Yüksel Özemre, İstanbul 1998.

Ümit Meriç, Babam Cemil Meriç, İletişim Yayınları, İstanbul 1994.

Yahya b. Adî, Tehzibu’l-Ahlak, Rüzgâr Kitabevi, çev. Harun Kuşlu, İstanbul 2013.

1 Bakara, 2/274.

2 Buhârî, “Ezan”, 36; Tirmizî, “Zühd”, 53; Nesaî, “Kudat”, 2.

3 Bakara, 2/274.

4 Bakara, 2/245.

5 Ahkâf, 46/17.

6 İsrâ, 17/23.

7 İsrâ, 17/23.

8 Sebe, 34/39.

9 Saff, 61/2.

10 Bkz. Halil Cibran, Ermiş, çev. Ercan Güneş; İstanbul 2012, s. 25 vd.