T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Genel Yayın No: 1927
Halk Kitapları: 497

Yayın Yönetmeni: Doç. Dr. Fatih KURT
Yayın Koordinatörü: Bünyamin KAHRAMAN
Tashih: Mahir KILINÇ
Grafik & Tasarım: Ahmet Hilmi ÇUHADAR

Baskı: Salmat Basım Yayıncılık
Zübeyde Hanım Mah. Sebze Bahçeleri Cad.
Arpacıoğlu İşhanı 95/1 İskitler Altındağ, Ankara
Tel: 0312 341 10 24

2. Baskı, Ankara 2021

ISBN: 978-625-7779-77-7
2021-06-Y-0003-1927
Sertifika No: 12930

Eser İnceleme Komisyonu Kararı: 25.11.2020/92

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Tel: (0 312) 295 72 93 – 94 Faks: (0 312) 284 72 88
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü
Tel: (0 312) 295 71 53 – 71 56 Faks: (0 312) 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

Mukaddime

“Tarihinin sürekliliğini kaybeden bir millet, her şeyini kaybetmeye mahkûmdur. Hafızası parça parça kopmuş bir akıl hastası gibi, geçmişiyle, hatıralarıyla ve benliğini terkip eden bütün varlık unsurlarıyla ilgisi kesilmiştir. Yabancı tesir ve müdahalelere, yabancı korumaya hazır ve muhtaç bir hâlde, önce bağımsızlığını sonra da bütün millî şahsiyetini ve varlığını kaybeder.”

Peyami Safa

Türk tarihi bir bütündür ve tarihimizde devamlılık esastır. Kadim dönemlerden itibaren oluşan geleneklerimiz ve tarihî tecrübelerimiz birikerek ve gelişerek devam eden bir seyir izlemektedir. Sahip olduğumuz medeniyet anlayışı ve hayat felsefesi binlerce yıllık bir birikimin ürünüdür. Tarihimiz boyunca her ne kadar geniş bir zaman ve mekân içerisinde yaşam alanı bulmuş, farklı kültür ve medeniyet ekolleri ile karşılaşmış olsak da millet ve devlet olarak sahip olduğumuz medeniyet anlayışımızın ve felsefemizin sürekliliği asla bozulmamıştır. Beslenerek, gelişerek ve büyüyerek devam etmiştir.

Günümüzde tarih popülerlik kazanmış bir alan, tarihle hesaplaşma veya tarihe romantik bir dönüş ve özlem olarak düşünülmektedir. Tarihle tabii olarak hesaplaşılmalı aynı zamanda da romantik yaklaşımın özünde var olan geleneğe ve birikime sahip çıkma duygusu tabii olarak var olmalıdır. Fakat tarih asla tabu olmamalı ve kutsallaştırılmamalıdır. Tarih; kendimizi, toplumumuzu ve insanlığı anlamak için bir ayna olarak düşünülmelidir. Tarihten ders çıkarılmalı, tecrübe kazanılmalı ve tarih yolumuzu aydınlatacak bir ışık olarak görülmelidir. Tarih, toplumsal hafıza ve şuurdur.

Bu çalışmamızda tarihimizin muhtelif dönemlerinden günümüze ışık olabilecek, kültür ve medeniyet birikimimiz ile ilgili konuları ele almaya çalıştık. Millet olarak sahip olduğumuz hayat görüşümüz çerçevesinde şekillendirdiğimiz ve inşa ettiğimiz müesseseleri, yarattığımız tarihî kişilikleri, olay ve olguları tahlil ettik. Zarif ve köklü bir medeniyet oluşturmamızı sağlayan değerlerimizi anlatmaya çalıştık.

Türk tarihinin kültür ve medeniyet birikimi şüphesiz büyük bir külliyat oluşturacak düzeydedir. Biz ise bu çalışmamızda geçmişteki hayat felsefemizi ve medeniyet görüşümüzü günümüzde anlamamızı kolaylaştıracak ve bize yol gösterecek olan belli başlı konuları ele aldık, tahlil ettik. Bu sebeple de Türk tarihinin muhtelif dönemlerinden kültür ve medeniyet alanlarından çeşitli konuları ele aldık. Bu çalışma ile asıl amacımız başta tarihseverlere keyifli bir tarih okuması imkânı tanımak ve ayrıca tarihte kendi varoluşunu ve hayat felsefesini arayanlara bir ışık tutmaktır. Aynı zamanda Türk milletinin tarih boyunca sahibi olduğu ve inşa ettiği muazzam medeniyet birikiminin ulaştığı seviyeyi gözler önüne sermektir. Bu gayeler ile eserimizi kaleme alırken bir tarihçi olarak akademik bir disiplin ve titizlik ile çalıştık. Tarihe merakı olan, medeniyet tarihi meselelerimiz ile ilgili konulara ilgi ve alaka duyan herkesin bu kitabı büyük bir keyifle ve severek okuyacağını düşünüyoruz.

Bu eserin yazım sürecinde ve yayımlanması hususunda destekleri olan Diyanet İşleri Başkanlığı Dini Yayınlar Genel Müdürü Dr. Fatih Kurt, Basılı Yayınlar Daire Başkanı Bünyamin Kahraman ve Süreli Yayınlar Daire Başkanı Dr. Elif Arslan başta olmak üzere Emin Gürdamur, Esma Türkseven, Sema Bayar Demir ve eşim Fatıma Güner’e teşekkür ve vefayı borç bilirim.

UMUT GÜNER
İSTANBUL

Modern Eğitimin Kadim Öncüsü: Nizâmiye Medreseleri

“Orduların mızrağı ancak bir mil öteye gider; eğitim ordusunun etkisi ise yüzyılları kuşatır.”

Nizamülmülk

İnsanoğlunun yaşamı boyunca tecrübi ve teorik olarak edindiği bilgiler eğitim, talim ve terbiye olarak ifade edilmiştir. İnsanın varoluş serüveni ve tecrübe kazanımı doğumundan itibaren başlamaktadır. İnsan, ilk eğitimini başta ailesi olmak üzere yaşadığı toplumdan almaktadır. Bunun yanı sıra vatandaşı olduğu hanedan/imparatorluk/devlet veya toplumun müessese olarak tesis ettiği eğitim kurumlarında muhtelif müfredatlar ile eğitilmektedir.

Bir din olarak İslam, eğitime üst düzeyde önem atfetmiştir. Özellikle vahiy öncesi dönemde eğitim faaliyetlerinin yok denecek kadar az olduğu ve geleneksel usuller ile yapıldığı bilinen kadim Arap toplumunda İslam dini, eğitim ve öğretim faaliyetleri hususunda büyük bir dönüşüm başlatmıştır.

Hz. Peygamber’in risaleti ile birlikte İslam toplumunda ilk olarak mescitler ibadethane olmanın dışında eğitim ve öğretim faaliyetlerinin yapıldığı yerler olarak karşımıza çıkmaktadır. Mescid-i Nebevi’nin bitişiğinde kurulan Suffa Mektebi kadın-erkek, genç ve yaşlı olmak üzere bütün inananlar için eğitim faaliyetlerinin yürütüldüğü yer olarak teşekkül eder. Başta çocuklar olmak üzere her yaştan insan için camiler, İslam dini ile tanışma ve eğitim-öğretim kurumu olarak varlık alanı bulmuştur. İslam dininin toplumsal hayatta kurumsallaşamaya başlaması ve fetihler ile yeni coğrafyalarda kendisine yaşam alanı bulması ile birlikte camilerin dışında çeşitli amaçlar için inşa edilen hangah, ribat, tekke ve zaviyeler de eğitim-öğretim faaliyetleri için aktif bir şekilde kullanılmıştır.

Tarihî süreçte İslam medeniyeti, resmî eğitim ve öğretim hususunda İslam coğrafyasının muhtelif yerlerinde kendi özgün eğitim kurumları olan medreseleri inşa etmiştir. Yazımızın konusu olan Nizâmiye Medreseleri, İslam dünyasında kurulan ilk medreseler olmasa da amacı, tarihî misyonu ve müfredatı bakımından tarihte önemli bir yere sahip olmuştur.

Nizâmiye Medreselerinin açılması hususunda birçok devlet adamı ve bürokratın destekleri söz konusu olmuştur. Belh, Nişabur, Herat, İsfahan, Basra, Merv, Amul, Musul ve Bağdat olmak üzere İslam topraklarının muhtelif yerlerinde Nizâmiye Medreseleri kurulmuştur. Bu medreseler arasında hiç süphesiz en meşhur olanı Bağdat’ta Dicle Nehri kenarında kurulan, yapımı iki yıl süren ve inşası için 600.000 dirhem harcanan Bağdat Nizâmiye Medresesidir. İnşa sürecinde nehir kenarında halka ait alanların istimlak edildiği ve bazı evlerin yıkıldığı da dönemin kaynaklarında zikredilmektedir. Yapımı biten Bağdat Nizâmiye Medresesinin açılışı 22 Eylül 1067 tarihinde halifenin de katıldığı muhteşem bir törenle yapılmıştır. Medresenin açılış törenini Ebû Sa‘d el-Kāşî idare etmiş, açılışa başta devlet ricali, tanınmış ulema ve halk olmak üzere birçok kişi katılmıştır.

Nizâmiye Medreselerinin kurulması hem bir dinî kaygı hem de devlet politikası olarak tasavvur edilmiştir. Bilhassa bu dönemde halk arasında hızla taraftar bulan düşüncelere karşı sünni akidenin güçlenmesi ve Ehl-i Sünnet geleneğine mensup kadroların yetiştirilmesi amaçlanmaktaydı.

Özellikle de Şii-Fâtımî halifesi el-Muiz’in emiri el-Cevher tarafından 969 yılında inşa edilen el-Ezher Camii Medresesinin Bâtıni düşüncenin merkezi olması ve İslam dünyasında Râfızi düşüncelerin yaygınlaşmaya başlaması üzerine bir resmî devlet politikası olarak inşa edilmiştir.

Nizâmiye Medreseleri, her ne kadar bu amaçla kurulmuş olsalar da zaman zaman farklı düşünce mensuplarının propagandaları neticesinde medreselerde mezhep çatışmaları da yaşanmaktaydı. Nitekim böyle bir dönemde Nizamülmülk, medrese başmüderrisine bir mektup göndererek “Medresenin kuruluş amacının mezhep çatışmalarını kışkırtmak ve körüklemek değil ilmin korunması ve yaygınlaşmasını sağlamak” olduğunu ifade etmiştir.

İslam coğrafyasında Nizâmiye Medreslerinden önce birçok medrese inşa edilmiş ve bu medreselerin belirli bir müfredatı söz konusu iken Nizâmiye Medreseleri kuruluşundan itibaren yapısı, işleyişi, şekli ve müfredatı bakımından ayrıcalıklı ve özel bir yere sahip olmuştur.

Medrese; hoca ve öğrencilere mahsus odalar, dershaneler, mescit, kütüphane, yatakhane, yemekhane, hamam gibi muhtelif bölümlerden oluşan bir külliye niteliğindeydi. Medresenin ve öğrencilerinin bütün ihtiyaçlarının karşılanması için Nizamülmülk vakıflar tesis etti. Medresenin yakınında çarşı inşa ettirerek gelirini medreseye tahsis etti. Arazi, hamam ve bazı dükkânların gelirlerinin müderris ve öğrencilere verilmesini sağladı.

Medresenin kuruluşundan sonra müderrisler bizzat Nizamülmülk tarafından tanınmış meşhur ulemadan seçildi. Bilhassa Ebû Abdullah et-Taberî ile Ebû Muhammed Abdülvehhâb eş-Şîrâzî ve Gazali’nin Nizamülmülk’ün menşuruyla Nizâmiye Medresesine müderris tayin edildiği bilinmektedir. Nizamülmülk’ün vefatından sonra onun soyundan gelenlerin yanında vezirler, sultanlar ve halifeler tarafından da müderris görevlendirildiği görülmektedir. Nizâmiye Medresesinin mütevellisi olduğu bilinen Süleyman b. Nizamülmülk’ün 1240 yılındaki vefatından sonra müderrisler halifeler tarafından tayin edilmeye başlanmıştır.

Medreseye müderris olarak tayin edilen âlimlere siyah bir cübbe giydirilmekte, sarık ve şal hediye edilmekteydi. Müderrisler görevinden ayrılırken sarık ve cübbelerini iâde etmek zorundaydılar. Kuruluşundan sonra kısa sürede bütün İslam coğrafyasında ünü yayılan Nizâmiye Medreselerinde ders verebilmek için birçok âlimin birbirleriyle yarıştıkları hatta bazılarının mensup oldukları mezheplerini bile değiştirdikleri o döneme ait kaynaklarda ifade edilmektedir.

Medreselerin kendisine özgün bir müfredat ve işleyişi söz konusuydu. Hocalar öğrencilerden yüksekçe bir mevkide bulunan kürsüden derslerini işlemekte; derslerin saatleri hocaların ilmî mertebesi, mevsimler ve dersin niteliğine göre değişmekteydi. Derslerin işleyişinde belirli bir usul uygulanmamaktaydı, her hoca kendi usulü ile derslerini işleme konusunda serbestti. Dersler öğleden önce başlar; öğlen, ikindi ve yatsı namazlarından sonra devam ederdi. Eğitim süresi 4 yıl olarak belirlenmişti. Derslerin dili Arapçaydı ve öğretim tamamen bu dilde yapılmaktaydı. Medresede nâib, hocalar ve yardımcı hocalar, muhasebeciler, kütüphane görevlileri ve bir de namaz kıldıran imam bulunmaktaydı.

Nizâmiye Medreselerinde okutulan müfredat şu şekilde idi:

Din ve hukuk dersleri: Kur’an-ı Kerim kıraati, tefsir, hadis, fıkıh, kelam ve usul.

Dil ve edebiyat dersleri: Arap edebiyatı, Fars edebiyatı, sarf, nahiv, hitabet, şiir, cerh ve ta’dil, tarih ve edeb.

Felsefe dersleri: hikmet ve mantık.

Müspet bilim dersleri: tıp, cerrahi, riyaziye, hesap, hendese, müsellesat, nücûm (astroloji), hey’et (astronomi) ve tabiiyat (coğrafya).

Bağdat Nizâmiye Medresesinde 6 bine yakın öğrencinin; Nişabur Nizâmiye Medresesinde ise 400 kadar öğrencinin eğitim gördüğü ifade edilmektedir. Nizâmiye Medreselerinden birçok ünlü âlim yetişmiştir. Bunlardan bazıları İbn Tümert, Ebu Bekir Muhammed b. Velid, İbn Asakir, İmadüddin el-İsfahanî’dir. Aynı zamanda dönemin birçok ünlü âlimi burada hocalık yapmıştır.

Medreselerin kendi bünyesinde medreseye bağlı kütüphaneleri bulunmaktaydı. Özellikle Bağdat Nizâmiye Medresesinin yanında zengin bir koleksiyona sahip büyük bir kütüphane inşa edilmiştir. Nizamülmülk, halktan ellerinde bulunan nadir eserleri bu kütüphaneye bağışlamalarını istemiş; âlimlerden yazdıkları kitapları talep etmiş ve medrese kütüphanesini zengin bir hâle getirmiştir. İnşa edilen kütüphane hususunda o dönemi anlatan birçok tarihî kaynakta kütüphanenin zenginliği ve görkemiyle ile ilgili hayranlık bildiren cümleler yazılmıştır. Maalesef 1116 yılında çıkan bir yangında kütüphane binası yanmış, öğrenci ve görevlilerin büyük çabaları ile kitaplar kurtarılmıştır.

Abbâsî Halifesi Nâsır-Lidînillâh, 589’da (1193) kütüphaneyi yeniden inşa etmiş ve sarayındaki binlerce cilt kitabını bu kütüphaneye bağışlamıştır. İslam coğrafyasını kasıp kavuran Moğol saldırıları zamanında kütüphanenin zarara uğramadığı ifade edilse de maalesef bu dönemde Dicle Nehri’nin buraya atılan kitaplardan dolayı mürekkep şeklinde aktığı anlatılır. Bu zengin kütüphaneye ait hiçbir nadide eser günümüze ulaşamamıştır.

Nizâmiye Medreseleri, tarihî süreçte muhtelif nedenlerden dolayı zamanla gerilemeye başlamış ve gözden düşmüştür. Gerilemesinin nedenlerinden birisi Halife Mustansır’ın Nizâmiye Medreseleri kadar ünlü olması amacıyla kendi adı ile anılan Mustansır Medreselerini kurmasıdır. Özellikle de âlim ve öğrencilerin halifenin himayesi altında bulunan bu medreseyi tercih etmesi Nizâmiye Medreselerinin gerilemesine neden olmuştur. Gerilemenin bir diğer nedeni ise Dicle Nehri kenarına inşa edilen medresenin üç kez sele ve daha sonra da yangına maruz kalmasıdır. 1272’de çıkan yangında medrese ile birlikte çevresindeki çarşılar da harap olmuştur. Her ne kadar Cüveynî, vakıf gelirleri ile medreseyi tekrardan ihya etmeye çalışmış ise de tarihî süreçte medrese sosyal ve politik nedenlerle ortadan kalkmıştır.

Nizâmiye Medreseleri gerek kuruluş amacı ve misyonu ile gerekse de müfredatın özgünlüğü ve zengin kütüphaneleri ile devrin siyasi, ilmî ve dinî hayatı üzerinde derin bir tesiri söz konusu olmuştur. Halife ve Selçuklu sultanlarının devlet politikalarının devamlılığını sağlamış, kendi özgün müfradatı ile başta kendi dönemine ve daha sonraki yüzyıllara da etki eden meşhur âlimlerin yetiştirilmesinde etkili olmuştur. Birçok ünlü âlim Nizâmiye Medreselerinin tedrisinden geçmiştir. Hüccetü’l-İslâm olarak tanınmış ünlü âlim Gazali’de Nizâmiye Medresesinde müderrislik yapmıştır.

Medreseler başta fıkıh, kelam ve hadis olmak üzere İslami ilimlere önemli bir katkı yapmıştır. Bu konular ile ilgili çok sayıda kitaplar telif edilmiştir. Yatılı ve burslu olması hasebiyle okumak için imkânı olmayan birçok zeki gence imkânlar tanınmıştır. Nizâmiye Medreseleri kurulmadan önce de İslam dünyasında medreseler bilhassa özel kuruluşlar olarak varlığını sürdürürken Nizâmiye Medreseleri, onu devlet ve önde gelen yöneticiler tarafından himaye edilen eğitim kurumlarına dönüştürmüştür. Bu bakımdan daha sonraki yüzyıllarda devletlerin resmî olarak kuruluşunu tesis edip gözettiği medreseler için örneklik teşkil etmiştir.

Son olarak ise İslam medeniyetinin kurup geliştirdiği medreseler Batı’da da benzer kurumların kurulup yaygınlaşmasında etkili olmuştur. Birçok araştırmacı tarafından Salerno, Paris ve Oxford gibi Batı’da kurulan üniversitelerin de Nizâmiye Medreselerinden etkilendiği ifade edilmiştir.

Kolonizatör Türk Dervişleri

“Osmanlı İmparatorluğu’nun kurulmakta olduğu zamanda Anadolu, Türk ve İslam dünyasının her tarafından gelmiş her sınıftan ve meslekten adamlarla doludur. İran, Mısır ve Kırım medreselerinden çıkan hocalar, orta ve şarkî Anadolu’dan gelmiş Selçukî ve İlhânlı bürokrasisine mensub şahsiyetler, muhtelif tarikatlerin mümessilleri İslam şövalye ve misyonerleri diyebileceğimiz dervişler. Ve daha Gaziyan-ı Rum, Alpler, İslamiyet’ten evvel bütün Türk dünyasında mevcut olan eski ve geniş bir teşkilâta mensub Türk Şövalyeleri mevcuttu.”

Ömer Lütfi Barkan

“Kolanizatör Türk Dervişleri” tabiri merhum tarihçi üstat Ömer Lütfi Barkan’ın meşhur “Kolanizatör Türk Dervişleri ve Zâviyeler” adlı eseri ile tarih ve sosyoloji literatürüne kazandırılmış bir ifadedir. “Müessese ve medeniyet” ile “Osmanlı iktisadı” üzerine ihtisas sahibi olan merhum üstat, kaleme aldığı bu eseri ile bir ufuk açmış; din ve kültür merkezli sosyal tarih çalışmalarına önemli bir bakış açısı kazandırmıştır. Kolanizatör Dervişleri tanımı, özellikle Anadolu ve Balkanlar Türk-İslam tarihinin önemli bir dönemini ve bu dönemde gerçekleştirilen Türkleşme ve İslamlaşma faaliyetlerini tam manası ile açıklayan ve ifade eden bir tanım olmuştur.

Selçuklu, daha genel bir ifade ile Türkmen akınları ve göç faaliyetleri ile başlayan Anadolu Türk tarihi, özellikle başta “Malazgirt” ve daha sonra “Miryakefelon” zaferi ile birlikte ileri bir boyuta taşınmıştır. Özellikle bu dönemde Ön Asya yani İran coğrafyasından çoğunlukla “konargöçer” olarak Anadolu’ya gelen Türkmen zümrelerin yanı sıra azınlık da olsa İran’ın yerleşik şehirli Türkmen toplulukları da Anadolu’ya gelmeye başlamıştır. Siyasi, ekonomik ve toplumsal şartlara bağlı olarak zamanla Anadolu içlerine yavaş ve sürekli olarak devam eden Türkmen göçleri, başta Selçuklu olmak üzere çağdaş diğer Türk Beyliklerinin devlet politikaları ile de desteklenmiş ve belirli bir düzene oturtulmak istenmiştir. Bu dönemde konargöçer Türkmen zümreler ve mevcut şartlara bağlı olarak zaman zaman devlet bürokrasisi ile ciddi sorunlar meydana gelmişse de bu husus bahs-i diğerdir.

Anadolu’ya bu dönemde başlayan Türkmen akınları öncesi Anadolu’nun genel ifade ile sosyolojik yani dinî, siyasi ve kültürel hafızası; Doğu Anadolu’da çoğunluğu Ermeni, azınlık bir kısım olarak da dağlık bölgelerde yaşayan Kürtlerle başta İç Anadolu ve Ege olmak üzere Rum yani Bizanslı Grek Hristiyan halktan oluşmakta idi. Bu döneme gelinceye kadar Anadolu coğrafyası ilk çağlardan itibaren birçok devletin hayat alanı bulması, birçok savaşın bu bölgede cereyan etmesi ve etnisite farklılığından dolayı kozmopolit yapısı nedeni ile oldukça yıpranmış ve harap bir hâldedir. Nitekim ilk Türk akıncılarının verdiği bilgiler doğrultusunda bu bölge Türkler tarafından bereketli topraklardan ziyade “ören, viran ve harap” gibi adlar ile tanımlanmıştır.

“Konargöçer” veyahut “göçer evli” olarak ifade ettiğimiz Türkmen zümrelerinin Anadolu’ya başlayan akınları, Anadolu’nun çehresinin hızlı bir şekilde değişmesine sebebiyet vermiştir. Özellikle Türkmen zümreler ki ekseriyeti hayvancılık ile geçimini sağlamaktadır. Anadolu’ya gelirken İslami dönem ve İslam öncesi döneme ait birçok dinî ve kültürel değerini de taşımıştır. Anadolu’ya gelen Türkmenlerin büyük çoğunluğu yerleşik yaşama geçmeye başlamış, yerleşik yaşama geçmeyen ve geçmemekte ısrarcı olan zümreler ile yerleşik düzen oluşturan Türkler arasından siyasi ve sosyal birçok olay vuku bulmuştur. Nitekim Türkmen zümrelerinin yerleşik hayata geçmesi başta “Devlet-i Aliyye-i Selçuk” olmak üzere devlet politikası olarak da benimsenmiştir.

Anadolu’da Türkmen göçleri ile birlikte hızlı bir şekilde Türkleşme ve İslamlaşma faaliyetleri başlamıştır. Özellikle yeni şehirler inşa edilmiş, eski harap şehirler de ihyâ edilmeye başlanmıştır. Nitekim bu dönemde derviş, abdal, Ahi vb. sosyal gruplara mensup olan Türkmenler âdeta kılıç fethi değil gönül fethi ile Anadolu’ya hızlı bir şekilde Türk dini, dili ve kültürünü taşımaya ve yaşatmaya başladılar. Bu dönemde birçok yeni şehir kurulmuş; han, hamam, kervansaray, imarethane, köprü ve yollar, mescit, hankah, zaviye vb. birçok yerleşik medeniyet unsuru inşa edilmiş; Müslüman ve gayrimüslim eşit olarak bütün Anadolu halkının istifadesine sunulmuştur. Derviş ve abdallar, din alanında Anadolu’da irşat faaliyetlerine başlamışlar; Ahiler yerleşik Rum esnaf zümrelerine karşılık Türk esnaf zümrelerini tesis etmiş ve sanayi alanları kurmuşlardır. Tüm bu faaliyetler devlet politikası ile olduğu gibi aynı zamanda da gönüllü bir şekilde de devam etmiştir.

Türkmen zümrelerin bu faaliyetleri tarihî süreç içerisinde uzun yıllar devam etmiş ve Anadolu’daki “Müslüman Türk” varlığını pekiştirmiş ve sağlam temeller üzerine inşa edilmesinde başat rol üstlenmiştir. Türkmen unsurlarının medeniyet oluşturan bu girişimleri, Anadolu’nun o dönemdeki yerli halkı olan başta Rum ve Ermeniler tarafından hoşgörü ile karşılanmış, benimsenmiş ve Türkmenler ile aralarında dostluk münasebetlerinin başlamasını sağlamıştır. Nitekim Bizans’ın otoriter ve saldırgan politikaları karşısında yerli Rum ve Ermeni halkı çoğunlukla Türkmen zümreler arasına yerleşmiş, Türk devletinin himayesine girmiş ve zamanla devlet nezdinde çeşitli hizmetlerde de rol almışlardır.

Anadolu’da cereyan eden bütün bu faaliyetler sonucunda Türkmen zümreler ile gayrimüslim zümreler arasında başta dinî olmak üzere kültürel alışveriş gerçekleşmiş, ortak faaliyetler yürütülmüş, müşterek bir toplumsal hafıza inşa edilmiştir. Bunun neticesinde aynı zamanda Anadolu’da “heteredoxs/heteredoxy” yani iç içe geçmiş karışık bir görünüm arz eden bir inanç ve kültür birikimi de oluşmaya başlamıştır. Müslüman ve gayrimüslimler bu dönemde birbirlerini dinî ve kültürel alanda etkilemişler, birçok hususta kültür aktarımı sağlamışlardır.

Anadolu’da devam eden Türkleştirme ve İslamlaştırma faaliyetleri bu dönemde kaleme alınan veya şifahi/sözlü olarak aktarılan menakıpname, fütüvvetname ve destanlar gibi birçok esere konu olmuş ve başta abdal, derviş ve Ahilerin felsefeleri kaleme alınmış ve aktarılmıştır.

Moğol tahakkümü ve Selçuklu inkirazı ile Anadolu’da başlayan siyasi, dinî ve kültürel anlamdaki tüm olumsuzluklara rağmen İslamlaşma ve Türkleştirme süreci hızlı bir şekilde devam etmiştir. Bu tarihi izleyen dönem içerisinde Batı Anadolu’ya başlayan Türkmen göçleri ile birlikte daha önceleri Doğu Anadolu ve İç Anadolu’da faaliyet alanı bulan derviş ve Ahiler Batı Anadolu’ya doğru bir yayılma göstermişlerdir. Bu süreç ile birlikte Batı Anadolu’da da hızlı bir şekilde Türkmen koloni faaliyetleri devam etmiştir. Medeniyet oluşturan birçok unsur, Batı Anadolu’ya da aktarılmış ve buradan inşa edilmiştir.

Batı Anadolu Beylikleri’nin faaliyetleri ve özellikle de Osmanoğulları ile başlayan fetih hareketleri neticesinde kolonizatör diye tabir ettiğimiz derviş, abdal ve Ahiler yeni fethedilen bölgeleri yerleşime açmışlar; buraların Türkleşmesini ve İslamlaşmasını sağlamışlardır. Bu faaliyetlerin had safhada devam ettiği en önemli yerleşim alanları Osmanoğullarının fetih hareketleri ile Türklere açılan Balkanlar’dır. Balkanlar’a Anadolu’dan birçok Türkmen nakledilmiş; derviş, abdal ve Ahiler bu coğrafyaya geçerek burada koloni faaliyetleri sürdürmüşlerdir. Özellikle de Osmanlı’nın “istimâlet” yani hoşgörü politikası ile de bu toprak parçası hızlı bir şekilde Türkleşmiş ve İslamlaşmıştır.

Türkmen zümreleri ile birçok dinî önderin şenlendirme faaliyetleri ile Balkanlar’da birçok han, hamam, köprü ve yollar, kervansaray, hankah, zaviye, medrese ve mescit inşa edilmiştir. Bizans’ın menfi devlet politikaları ve adil olmayan vergi talepleri ile zor duruma düşen Balkan halkları, Türklerin istimâlet politikası ve adil yönetimi ile karşılaşınca zamanla Türk devletinin himayesine girmiş, Türk din ve kültürünü benimsemeye başlamıştır.

Yukarıda tarihî sürecini ele aldığımız koloni faaliyetleri Anadolu’da inşa edilen Türk ve İslam medeniyeti mayasının neticesinde Türklerin bu coğrafyada uzun yıllar kalmasını, başarılı ve sağlıklı devletler inşa etmesini sağlamıştır. Bugün dahi bu coğrafya üzerinde yaşam alanına sahip olmamızın ve birçok askerî faaliyete rağmen bu toprakları elimizde tutmamızın yegâne nedeni tarihî süreçte oluşturduğumuz bu mayadır. Derviş, abdal, gazi, Ahi vb. gibi adlar ile anılan gönül erlerinin müşterek mücadelesi ve sahip olduğu hizmet ruhu dünya tarihinde benzeri görülmemiş bir ruhtur.

Bugünün küresel sisteminde başta kendi topraklarımız ve sınırlarımız olmak üzere dünya üzerinde güçlü ve dirayetli bir şekilde sağlam durmamız için gereken şey bu ruha sahip olmamızdır. Toplum olarak bütün benliğimizle bu ruhu bulmalı ve ona sımsıkı sarılmalıyız. Devlet politikaları ile bu ruhu tekrar ihya edecek bir siyaset oluşturmalı, sivil toplum kuruluşları ile de bu faaliyetleri yürütmeliyiz.

Yakıp yıkan değil, geçmişteki medeniyeti inşa edecek, yeni birer abdal, derviş ve Ahiler olacak nesiller yetiştirmeli ve bu ruhu gençlerimize kazandırmalıyız.

Türk-İslam medeniyeti demek; inşa, vakıf, hoşgörü ve vicdan temellinde bir felsefeye sahip medeniyet demektir.

Türk Müslümanlığı ve Türk Dini Tarihçesi

“Dünya tarihinde, Türklüğün İslam’a intisabı kadar başta önemsiz görünen, fakat sonuçta tesiri büyük olan başka bir hadise gösterilmez.”

Laszlo Rasonyi

Türk Müslümanlığı olgusunu ele almadan önce ilk olarak ifade etmemiz gereken husus, bu kavramın sosyolojik bir kavram olduğudur. İslamiyet’in farklı bir formu olarak asla ve asla algılanmamalıdır. Çünkü esas itibarı ile Müslümanlık/İslamlık her şeyi ile tamam olmuş, sabit bir inanışı ifade etmektir. Bu inanışın temel hususları yani Kur’an, kelamı ile sabit ve nettir. Türk Müslümanlığı, Arap Müslümanlığı gibi tanım ve kavramsallaştırmalar yukarıda da ifade ettiğimiz gibi sosyolojik bir tespittir. Bu tespit birey ve toplumların psikolojileri ve karakterlerinin sosyal, ekonomik ve siyasi olmak üzere belirli şartlar sonucunda oluşturdukları inanç şekillerini tanımlamak için kullanılmaktadır.

Türkler, tarihleri boyunca gerek yaşadıkları coğrafya gerekse konargöçer bir sosyolojik yapıya mensup olmaları hasebiyle ilişki ve temas içerisinde oldukları komşu kavimler ile birçok farklı kültür, inanç ve değerleri tanımış ve görmüştür. Özellikle de konargöçerlik dolayısı ile farklı coğrafyalar, farklı insan toplulukları ile karşılaşılmış ve bu topluluklar ile kültürel alışveriş içerisinde olmuşlardır.

Türklerin İslamiyet’i kabulüne kadar, Türk milleti için tarihî realite göz önüne alındığı zaman genelgeçer sabit ve kabul görmüş bir dinî inanıştan bahsetmek asla mümkün değildir. Çünkü Türklerin inanç tarihleri zaman-mekân, şartlar, siyasi olaylar ve ticari ilişkiler nedeni ile zaman zaman farklılık arz etmiştir. Bunun yanı sıra bilhassa girift bir yapıdadır.

Özellikle İslam öncesi dönemde konargöçer bir toplum olmaları dolayısı ile totemcilik, birtakım tabiat kültleri (atalar, yer ve gök, doğa olayları vb.) ile şamani ritüeller benimsenmiştir. Tarih literatüründe yanlış bir tanım olarak Türklerin inanç durumu “Şamanizm” adı altında tanımlanmış ise de Şamanizm bir din değil sadece ritüel ve inanış şeklini ifade eden bir kavramdır. Özellikle “kam” adı verilen Şamani önderlere ait ritüeller, Türkler tarafından inançlarını yaşayış ve ifade ediş şekli olarak kabul görmüştür.

Türkler, İslam öncesi dönemde yaşadıkları coğrafyanın kozmopolit yapısı, Ön Asya ve Orta Asya’daki misyonerlik faaliyetleri ile siyasi ve ekonomik sebepler dolayısı ile eski dinî gelenekleri yanı sıra Maniheizm, Budizm gibi Asya inançları ile az da olsa Hristiyan ve Musevi(Karaylar/Karaim) inançlarının da etkisinde kalmışlardır. Fakat bu yeni ve farklı inançları benimseyen Türklerin aynı zamanda eski dinî inanç ve geleneklerini devam ettirdikleri de görülmektedir.

Türkler yeni karşılaştıkları inanç ve ritüellere karşı hoşgörülü olmuşlar, kendi dinamiklerine ve toplumsal değerlerine uygun olan inançları benimsemişler ve önceki inanç geleneklerini de bu yeni inanç formu içerisine sokarak devam ettirmişlerdir. Tabiri caizse Türklerin inanışlar karşısındaki karakter yapıları âdeta genel alıcı kan grubu gibidir. Birçok inanıştan etkilenmiş, eski inanç ve geleneklerini de yeni kalıplara sokarak devam ettirmişlerdir. Bu sebeple İslam öncesi Türk dini tarihi ve Türklerin dini için kesin bir adlandırma, belirli ve kesin dinî aidiyet mümkün ve söz konusu değildir.

Kur’an kelamının vayhi ile özellikle Emeviler Dönemi’nde başlayan Ön ve Orta Asya fetihleri ile Türkler, zaman içerisinde İslamlaşmaya ve İslami dinî geleneği benimseye başlamıştır. Ancak şunu ifade etmeliyiz ki Türklerin İslamlaşması kolay, hızlı ve kısa zamanda olmamıştır. Türklerin Müslümanlaşması birçok siyasi, ekonomik ve toplumsal faktöre bağlı olarak olumlu ve olumsuz birçok realiteden sonra uzun bir süreçte gerçekleşmiştir. Türklerin İslamlaşması hemen hemen 18. yüzyıla kadar devam eden bir süreçtir. Türklerin İslamiyet ile tanışması, Arap fetihlerinin şiddet içeren karakteri dolayısı ile askerî mücadeleleri de barındıran bir sürecin ürünüdür. Türkler, zaman zaman şartlara bağlı olarak bazen münferit bazen ise toplu boylar hâlinde İslamiyet’e geçmişlerdir.

Yukarıda Türklerin dinî karakteri hususunda söz konusu ettiğimiz bahislerde Türklerin inanç durumunu yeni din ve inanışlar ile karşılaştıktan sonra benimsemeseler bile eski inanışlarını bu yeni forma sokarak bir şekilde devam ettirdiklerini söylemiştik. Keza aynı şekilde Türkler İslamlaşmaya başladıkları dönemde de eski dinî gelenek ve ritüellerini de İslami bir form ile yeniden İnşa etmişlerdir. Nitekim bugün dahi Müslüman Türk toplumunun dinî yaşayış şekilleri ve dinî bilgisi muhtevasında İslam öncesi birçok dinî unsur, ritüel ve geleneğin devam ettiği görülmektedir.

Türk dini tarihi hususunda değinmemiz gereken bir diğer önemli nokta ise Türklerin İran coğrafyasında İslamiyet ile tanışmış olmalarıdır. İran coğrafyası, tarih boyunca kadim medeniyet ve inançlara ev sahipliği yapmış bir coğrafya olması hasebiyle birçok farklı kozmopolit inanışların doğduğu yerdir. Bu sebeple Türklerin bu coğrafyada İslamiyet’le tanışmış olmaları dolayısı ile Türk-İslam inanışı üzerine İran etkisi göz ardı edilmeyecek kadar önemli bir realitedir. Nitekim namaz, oruç vs. gibi bugün dahi Türkler arasında yaşayan birçok dinî kavram Arapça değil Farsçadır.

Türk inanç geleneği içerisinde “kam” adı verilen dinî önderler ve yaptıkları ritüelleri, içi kapanık ve münzevi hayat tarzları dolayısı ile Türkler, İslami dönemde de kam yaşayışına benzer yaşayışı devam ettiren “tasavvufi” ekolleri rahatlıkla benimsemiştir. Tasavvufi gelenek, Türkler arasında büyük bir hedef kitlesi yakalamıştır. İslam öncesi dönemdeki kam yaşayışı özellikle İslami dönemde evliya, abdal, derviş, kalender gibi adlar ile yaşamaya devam etmiştir.

IX. yüzyıldan itibaren İslamlaşmaya başlayan Türkler, Anadolu’ya geldikten sonra da uzun yıllar konargöçer bir hayat tarzı sürmeleri nedeni ile kitabi olmayan tamamı ile şifahi yani sözlü kültüre dayanan bir inanç yaşamışlardır. Türklerin, kitabi (ortodoxy) olmayan inançları şifahi ve karışık (hetorodoxy) bir durum arz etmektedir. Nitekim yerleşik Türk toplulukları ile konargöçer Türk toplulukları arasındaki inanç farklılığı tarihî tecrübede derin bir uçurum oluşturmuştur. Bu fark bugün dahi etkisini göstermektedir. Özellikle konargöçer Türk toplulukları arasında İslam öncesi eski dinî gelenek ve ritüellere bağlılık İslami formda devam etmiştir. Fakat zaman içerisinde yerleşik yaşayışı benimseyen Türkler daha çok kitabi yani Kur’an ve sünnetten beslenerek medrese ekolleri ile de farklı bir kimlik kazanmıştır. Bu iki ayrımın yarattığı sosyolojik farklılık, toplumsal yaşayışta bu iki zümrenin birbirlerine karşı farklı dinî söylemler içerisine girmelerinine neden olmuştur. Ve bu durum askerî ve siyasi birçok mücadeleyi de getirmiştir. (Babailer, Şeyh Bedretti vs.)

Türklerin dinî inanışları için zamana ve şartlara bağlı olarak sosyal, siyasi ve ekonomik nedenler dolayısı ile değiştiğini ve farklılık arz ettiğini söylemiş idik. Nitekim Türk tarihinde Türklerin, siyasi politikalar hasebiyle zaman zaman din değiştirdikleri veya bazı dinlerin mezhep adı verilen ekollerinin mensubiyetine girdikleri görülmektedir. Nitekim “Büyük Selçukular Dönemi”nde “Şii” yayılmacılığına karşılık “Sünni ekol” benimsenmiş ve politik menfaat elde edilmeye çalışılmıştır. Şii geleneğin inşa ettiği “Ezher” ekolüne karşı, “Nizâmiye Medreseleri” inşa edilmiştir. Abbasi halifeliği ile siyasi, sosyal ve ekonomik ilişkiler tesis etmek amacı ile halifeliğin nüfuzu kabul edilmiştir.

Nitekim Osmanlılar da Şah İsmail ve Safevi yayılmacılığı ile siyasi politikalarına karşılık Sünni ekolü ihya etmeye çalışmış ve Sünni düşünceyi karşıt bir siyaset malzemesi olarak kullanmıştır. Devletler dinî mezhep ve ekoller üzerinden derin bir askerî ve sosyal propaganda faaliyeti içerisinde olmuşlardır. İlerleyen zaman içerisinde Osmanoğulları’nın son dönemine doğru özellikle Padişah II. Abdülhamid, sahip oldukları halifelik makamının imkânlarını değerlendirmek istemiş ve siyasi politika olarak kullanmayı amaçlamıştır.

Halifeliğin Kasım 1924’te kaldırılması ile artık tamamen inkirâza uğrayan Osmanoğulları’nın, İttihat ve Terakki mensubu bürokratlarının çaba ve mücadeleleri ile kurulan Türkiye Cumhuriyeti ise Halifeliğin Kaldırılması, Tevhidi Tedrisat Kanunu ve Diyanet İşleri Başkanlığının tesisi ile Türk dini, tarihinde farklı bir merhaleye geçmiştir.

Yeni Cumhuriyet’in üzerine inşa edilen, temel felsefesi ve zamanla yapılan inkilaplarla Türk milletinin dinî formu modern Batı merkezli, seküler ve laik bir çizgiye evrilmiştir. Özellikle iktibas edilen Fransız tipi laiklik anlayışı ile Türk dini tarihi açısından önemli bir dönüm ve kırılma noktası yaşanmıştır. Cumhuriyet’in kurucu kadrolarının inşa ettiği laik ve seküler sistem zamanla dinî yönden birçok farklı problemi meydana getirmiştir.

Özellikle Türkçe ezan başta olmak üzere, daha sonraki süreçte zuhur eden başörtüsü meselesi, Alevilik vb. toplumsal gerginlikler laik ve seküler kadrolar ile muhafazakâr ve mütedeyyin camiayı karşı karşıya getirmiştir. Bu dönem ile birlikte Türk toplumunun din anlayışının muhtevası, ruhu ve yaşam formu değişmiştir. İlerleyen süreç içerisinde Türkiye Cumhuriyeti kamuoyu, 21. yüzyıla dinî düşünce ve yaşayış alanında zaman zaman yükselen tansiyonlar ve gerginlikler arefesinde girmiştir. Özellikle 28 Şubat’ın doğurduğu sonuçlar ile öncesinde yaşanan Madımak, Kahramanmaraş vb. toplumsal facialar tansiyon ve gerginlikleri had safhaya taşımıştır.

Geçmişten Günümüze Türk Ailesi ve Aile Medeniyeti

“Aile, cemiyetlerin en küçüğü fakat en canlısıdır. Aile cemiyeti, millî cemiyetin temelidir. Aile ne kadar kuvvetli olursa, millet de o kadar kudretli olur. Aileyi kadın yapar, o hâlde millet de kadının bir eseri demektir.”

Ziya Gökalp

İnsan, toplumsal bir varlıktır ve yaşam serüvenini toplumsal aidiyet bağı ile güçlendirir. İnsan yaşamında toplumsallaşmanın en temel koşulu aile olmaktır. Aile, insanlık tarihi kadar kadim bir yapıdır. Tarihî süreçte insanoğlunu birleştiren, bütünleştiren ve bir arada yaşama tecrübesini ona kazandıran güçlü akrabalık ilişkileri ve aile bağı olmuştur.

Aile kavramı ve içeriği esasında kültürel bir durumu da belirtir. Her toplumun, coğrafyanın ve kültürün kendi aile kavramı söz konusudur. Aile, o kültürün değer ve yargıları ile oluşur ve biçimlenir. İnsanların yaşadığı topraklar, iklim özellikleri, örf ve ananeleri, dinî inanışları ile bütün bunları kuşatan kültürleri o toplumun zihninde aile kavramına biçim verir ve onun sınırlarını çizer.

Tarih boyunca özellikle birtakım kültürlerin aile yaşantıları ve hukuku, farklı milletlerin dikkatini çekmiş ve özel araştırma alanlarına dâhil olmuştur. Bilhassa modern zamanlarda toplumbilim, aileyi araştırmalarının merkezine almıştır. Aile, medeniyetin kurucu unsurlarından birini teşkil eden faktör olarak görülmüştür. Bir milletin sosyal gücü, o toplumun aile yapısının ve aile bağının kadim ve güçlü olması ile belirlenmiştir.

Binlerce yıllık bir tarihî geçmişin ve köklü medeniyetin temsilcisi olan Türklerin de aile hayatı her zaman modern araştırmacıların ilgi odağı olmuştur. Bilhassa Türklerin insancıl, misafirperver, koruyup-gözeten güçlü ve dirayetli bir toplum yapısına sahip olması ile tarihî başarıları aile müessesesindeki muazzam yapısı ile ilişkilendirilmiştir.

Dilimizde mevcut “evlenme” veya “evlendirme” kelimeleri esasen tarihî süreçte genç erkek ve kadının izdivaç etmesi sonucunda baba ocağından ayrılarak yeni bir ev kurmalarını ifade eder. Özellikle dilimizde bulunan “ev-bark” tabiri de Türk aile yapısını ifade eden en güzel örneklerden birisidir. Ev ile beraber kullanılan “bark” tabiri mabet manasındadır. Çünkü Türkler evliliğe kutsallık atfetmektedirler ve yaşadıkları evi de kutsal bir mekân olarak düşünmüş ve hissetmişlerdir.

Türk aile yapısı “pederi” aile olarak tanımlanmaktadır. Bu aile yapısında baba ve anne eşit haklara sahiptirler. Kadınlara ve çocuklara son derece önem verilir. Baba ailenin reisi olarak kabul edilmekle birlikte gündelik hayatta birçok hususta evin hanımına bağlı bir şekilde de hareket ederdi. Türk ailesi ekseriyetle “ata-erkil” bir yapıdadır fakat bazı hususlarda kadına bağlılığın söz konusu olması hasebiyle Türk toplulukları için “ana-erkillik” de araştırmacılar tarafından söz konusu edilmiştir. Özellikle Türk mitolojik unsur taşıyan destan ve efsaneleri de Türk milletinin dişi kurttan türemesi gibi motiflerde “ana-erkillik”e atıflar olduğu ifade edilmiştir.

Türk ailesi; anne, baba ve çocuklardan müteşekkil olması hasebiyle küçük aile olarak sınıflandırılır. Fakat Türklerde akrabalık bağları güçlü olduğu için anne ve babanın soydaşları ile birlikte büyük bir aşiret/boy şeklinde yaşaması da söz konusu olmuştur. Bu tür geleneksel aile formlarına sahip toplumlarda kan bağı esastır ve birleştirici bir unsurdur. Aile bağları ile birlikte “boy” diye tabir edilen büyük akraba aile birlikleri oluşmaktadır. Ailede herkes eşit haklara sahiptir, gelir ortaktır ve kişisel mülkiyet hakkı söz konusu olmadığı için herkes mal ve mülk konusunda eşittir ve söz sahibidir.

İslami dönem ile birlikte ise Türklerin aile yaşantısında pek bir değişiklik olduğu görülmez. Esasen İslam öncesi Türk aile yapısı ile İslam dininin öngördüğü ve Kur’an da hususları belirtilen ve sınırları çizilen aile yapısı arasında büyük farklılıklar söz konusu değildir. Türkler zaten gelenek ve zihniyet olarak aileye dinî bir hüviyet kazandırmışlardı. Aile kutsal ve değerli idi. Bu sebeple Türklerin İslamlaşması ile birlikte zaten dinî bir kimliği söz konusu olan aile olgusu İslamiyet ile birlikte daha da kökleşmiş ve derinleşmiştir. Bağlar kuvvetlenmiş, ailenin değeri bir kat daha artmıştır.

Aile yapısını güçlendiren bir diğer husus da Türklerin göçebe bir toplum olması ile ilişkilidir. Türk topluluklarının ekseriyetinin göçebe yaşam sürmesi dolayısı ile daha ilk yüzyıllardan itibaren Türk ailesinin karakteri göçebe hayata göre şekillenmiş, toplumsal hukuk dahi bu hususiyetlere göre belirlenmiştir. Göçebeliğin tüm izleri başta gündelik yaşam olmak üzere ağırlığını hissettirmiştir.

Konargöçer bir hayatı benimseyen Türk toplulukları, göçebe hayatın zorlukları karşısında güçlü aile bağları ile ayakta kalmış ve zorlukların üstesinden rahatlıkla gelmiştir. Türk milletinin aile yapısı incelendiğinde her ne kadar tarihî süreçte geniş ve farklı coğrafyalarda yaşamış olsalar da ufak farklılıklar dışında esas itibarı ile aile yapısı köklü ve değişmezdir. Göçebe toplum olmaları asla ve asla onların aile bağlarında zafiyete sebebiyet vermemiştir.

Türk aile yapısının gelenekleri tarih boyunca Türk devlet yöneticileri ve düşünürleri tarafından her zaman bahis mevzu edilmiş ve önemi üzerinde de sıklıkla durulmuştur. Nitekim başta Orhun Kitabeleri olmak üzere Türklerin yazılı ve sözlü kaynaklarında Türk ailesinin ulviliğine atıflar bulunmaktadır. Özellikle de bu eserlerde toplumsal yapının bozulmaması, birlik ve beraberliğin zedelenmemesi hususunda nasihatlerde bulunulmuştur. Birçok kadim ozanımızın şiir ve türkülerinde de aile her zaman dile getirilmiştir. Yazılı edebiyatımızın ilklerinden olan Kaşgarlı Mahmud’un Divanü Lugati’t-Türk adlı eseri ve Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig adlı eserinde Türk aile yapısının önemi ve değeri ile ilgili bölümler kaleme alınmıştır.

Tarihî süreç içerisinde farklı bölgelere göç eden ve yerleşen Türklerin aile yaşantısı, göç ettiği bölgelerde yaşayan farklı dinî ve etnik unsura sahip yerel halkların da dikkatini çekmiş ve büyük saygı duyulmuş ve onlar için büyük örneklik teşkil etmiştir. Özellikle Türk ülkelerine gelen elçiler ve seyahatname yazarları başta olmak üzere Türk ailesi, yabancıların ilgisine mazhar olmuş ve bu aile yapısı, kişilerin eserlerinde uzun uzadıya anlatılmıştır. Yabancı ziyaretçiler Türk aile yapısı ile ilgili bilgileri kendi ülkelerine taşımış ve kendi toplumları için örnek teşkil etmeleri amaçlanmıştır.

7. ve 8. yüzyıllardan itibaren Türklerin yerleşik yaşama geçmeye başlaması sonrasında aile yapısı ile ilgili ufak değişiklikler meydana gelmiştir. Bu değişiklikler anne, baba ve çocuklar olmak üzere bireylerin sosyal statüsü, aile hukuku gibi gelenekler dışında çoğunlukla gündelik yaşam ile ilgili olmuştur. Türk boyları, başta Anadolu toprakları üzerinde yerleşik yaşama geçmeye başlamasından sonra da aile ile ilgili kadim geleneklerini büyük ölçüde devam ettirmişlerdir.

Bu dönemde esas değişiklik göçebe toplumların yerleşik düzene geçmesi sonucu mahalleler ve evler inşa etmesi ile başlamıştır. Yerleşik hayatın kendine has gerekleri söz konusu olduğu için gündelik hayat, muhtelif hususlarda yeniden şekillenmiş ve farklı bir karakter oluşturmuştur. Yerleşik yaşama geçmiş Türk ailesi tekrar biçimlenmiş, şekli ile en zirve noktasını Osmanlı Dönemi’nde yaşamıştır. Bu dönemde Türk ailesi yerleşik düzene tamamen adapte olmuş ve bir mahalle kültürü oluşturmuştur. Bilhassa Batılı gözlemcileri dahi kıskandıracak konak ve saraylar inşa edilmiştir. Türk ve İslam geleneklerine göre bu evler tasarlanmıştır. Özellikle sosyal ve dinî hassasiyetler başta olmak üzere belirli geleneksel formlar ile yeni evlere hayat verilmiştir. Ailelerin yaşadığı evler Osmanlı Dönemi’nde kendi özgün mimarisini oluşturmuş durumdaydı. Özellikle Müslüman, Musevi ve Hristiyan fark etmeksizin ekseriyetle evlerin yapısı birbirine benzemekteydi. Özellikle Müslüman da olsa Hristiyan da olsa evlerin haremlik-selamlık bölümleri bulunmaktaydı. Evler bilhassa ailenin nüfus büyüklüğüne göre kileri, hamamı, tuvaletleri ve odaları başta olmak üzere şekillenmişti.

Osmanlı tarihi çerçevesinde dönemin aile yapısına bakıldığında kentte çocuklu ailelerin az, köylerde ise daha fazla olduğu görülmektedir. Bunun en büyük sebebi de Osmanlı taşrasında hem ekonomik hem de askerî güç için kalabalık nüfus ve ailelere ihtiyaç olmasıdır. Bu dönemin hukuki yapısı göz önüne getirildiğinde ise Osmanlı ailesinde çocuğun babanın velayeti ve hukuki denetimi altında yaşadığı görülecektir. Osmanlı Dönemi aile içerisinde eğitim hususunda kırsal kesimde çocuklar ekonomik sebeplerden dolayı erken yaşlarda iş hayatına atılmış olsalar da başta kentte yaşayan aileler olmak üzere çocukların ilk eğitimi ailede verilir, terbiye edilir ve öğütlenirdi. Verilen ilk eğitimin temelini ise ekseriyetle dinî eğitim oluşturmaktaydı. Dinî eğitimin akabinde ise öncelikli olarak itaat ve terbiye eğitimi gelmekte idi. İlerleyen yüzyıllarda nüfusun artmasına rağmen aynı dönemde Batı toplumlarında olduğu gibi çocuklar Osmanlı toplumunda asla başıboş kalmamıştır. Sokağa ve kaderlerine asla terk edilme gibi bir durum söz konusu olmamıştır.

Osmanlı İmparatorluğu kozmopolit yani çok uluslu bir devlet olduğu için çocukların erken yaşlardan itibaren eğitimi de bu hususlara göre şekillenmiştir. Müslüman çocuklar mahallede hocanın kontrolünde sıbyan mekteplerinde eğitim görürken; Musevi çocuklar Sinagog’da; Hristiyan çocuklar ise papazların eğitimine bırakılmıştır. Çocuklar bu yüzyıllar içerisinde her zaman değer ve itibar görmekteydi. Babası olmasa ailenin en büyüğü; o da olmasa amcaları çocuklara bakmakla mükellefti. Öksüz ve yetim kalan, bakacak kimsesi olmayan çocuklara da devlet yardım etmekte idi. Özellikle devletin öksüz ve yetim çocuklara yönelik izlediği ve geliştirdiği politikaları mevcuttu.

Devlet başta ailelere olmak üzere gereken maddi yardımı sağlıyordu. Devlet; dul çocuklu kadın, ikiz veya üçüz doğuran aciz kadın ve aile başta olmak üzere yardıma muhtaç halka dini ve ırkı ne olursa olsun yardım maaşı bağlamaktaydı. Özellikle kimsesiz ve terk edilen çocuklar da durumu iyi olanların yanına verilerek onların aile sevgisi ve himayesi kazanılmasına çalışılırdı.

Kadın ve erkeklerin günlük yaşamına gelecek olursak, Osmanlı özelinde denilebilir ki kadın ve erkekler aynı dönemde Batı ülkelerinde yaşayan kadın ve erkekten daha az baskı altındaydı. Rahat ve özgürdü. Kadınlar sosyal yaşamdan asla soyutlanmamıştı. Erkek ve kadınların ayrı eğlenceleri ve sosyal hayatları söz konusuydu. Her iki cins kendi eğlencelerini tertipler, hemcinsleri arasında eğlenirdi.

Ailelerin beslenme alışkanlıkları ve mutfak kültürleri oldukça zengin ve çeşitliydi. Kentli ve köylü nüfus arasında beslenme alışkanlıklarında ufak farklar olsa da esas itibarı ile Osmanlı mutfağı zengin bir imparatorluk mutfağıydı. Bu mutfağın zengin olmasında Osmanlı toplumunun çok uluslu olması esas sebeplerdendir. Her milletin kendine özgün yemek çeşitleri söz konusu olduğu için bu çeşitlilik çok uluslu Osmanlı İmparatorluğu’na zengin bir mutfak armağan etmiştir.

Ülkenin coğrafyası hayli geniş ve muhtelif iklim kuşaklarını bünyesinde barındırdığı için gıda ve beslenme hususunda ürün çeşitliliği çok fazlaydı. Bu sebeple Osmanlı ailesi birçok dünya ülkesine göre daha iyi beslenmekte idi. Ailelerin sofra ve mutfak adapları vardı. Yemeklerde israf ve aşırı tüketim asla tasvip edilmez ve hoş karşılanmazdı. Başta insanların giyim kuşamı olmak üzere gündelik hayatlarında evleri dahi olsun lüks ve şatafat söz konusu değildi ve asla tamahkârlık yoktu.

19. yüzyıl ile birlikte kitle iletişimin hızla artması, modernizmin küresel bir ideolojiye dönüşmesi, Osmanlı Devleti’nin askerî ve bürokratik kayıpları ile misyoner faaliyetlerin Osmanlı topraklarında nifak hareketlerinde bulunması gibi başlıca nedenlerden dolayı Osmanlı ailesi ve toplumsal yapısı büyük bir dönüşüm geçirmeye başladı.

Tanzimat’tan itibaren Batı hayranlığının ortaya çıkması ile birlikte Avrupa halkları gibi yaşama tutkusu bir hastalık gibi Osmanlı toplumunda hasıl oldu. Özellikle de eğitim için Batı ülkelerine gidenlerin ana yurda döndüklerinde geldikleri yerlerde yaşadıkları zihniyet dönüşümünü Müslüman Türk toplumuna yansıtmaları sebebiyle hızlı bir toplumsal dönüşüm başlamıştır. Başta Batı merkezli düşünen Türk aydınları olmak üzere en temelde aile yapımız dahi sorgulanmış, alternatif modeller ve yaşamlar benimsetilmeye çalışılmıştır.

En nihayetinde binlerce yıllık bir tarihî tecrübenin sonucu olarak şekillenen, dinî ve millî bir kimlik ile bezenmiş Türk aile yapısı inkıraza uğramış; kadim değerlerinden kopmuştur. Nitekim bugün dahi bu kopuşun yarattığı olumsuz sonuçların etkisi, aile ve toplum yapımızda açık bir şekilde görülmektedir. Başta Batılı seyyah ve bürokratların özendiği ve hayran kaldığı toplumsal yapımız, bugün çok uzağında da olsak yaşanmış bir asr-ı saadet olarak tarihî geçmişimizde durmaktadır.

Türk-İslam Kültüründe Vakıflar

“Osmanlı ülkesinde verimsiz ağaçların sıcaktan kurumasına meydan vermemek üzere her gün sulanmaları için işçilere para vakfedecek kadar çılgın Türkler bile görmek mümkündür.”

Comte de Bonneval

Tarih boyunca toplumsal yaşamın ayrılmaz bir parçası olan vakıflar bilhassa ilk çağlardan itibaren insanlık tarihinin vazgeçilmez müesseselerini teşkil etmiştir. Türk ve İslam medeniyeti ile özdeşleşen vakıf düşüncesi esasında İlk Çağ uygarlıklarında da görülen bir toplumsal yardımlaşma örneğidir. Bu sebeple vakıf kurma ve işletme felsefesi tüm insanlığın ortak miraslarından kabul edilebilir. Nitekim Sümerliler ve Hititler başta olmak üzere bu dönemlere ait vakıfnamelere rastlanmış olması, vakıf düşüncesinin kadim bir gelenek olduğunun işaretidir. İslamiyet öncesi Türklerde de vakıf düşüncesinin varlığı bilinmektedir. Bilhassa Doğu Türkistan’da gerçekleştirilen Turfan kazılarında Uygurlara ait vakıf metinleri bulunmuştur.

İnsan yaşamının bir cilvesi olan yalnızlık, yardıma muhtaç olma ve düşkünlük durumları insanoğlunun yeryüzünde ilk zuhurundan itibaren söz konusu olmuştur. Dolayısı ile tarih boyunca gerek zengin insanların münferit yardım faaliyetleri gerekse devletlerin toplumsal birlik ve beraberliği sağlamak amacı ile hayır işlerinde bulunduğu görülmektedir. Bu düşünceden hareketle tarih boyunca vakıf adında kavramsallaşan yardım kuruluşlarının, organizasyonlarının ve topluluklarının varlığı ortaya çıkmıştır.

Vakıf ve yardımlaşma müesseselerinin asıl zirve noktasına ulaşması ise semavi dinlerin iyilik ve yardımlaşma ile ilgili öğretileri vesilesi ile olmuştur. Vakıf kelimesi Kur’an’da tam olarak geçmese de vakıf kelimesinin kavramsal çerçevesini çizen ve muhtevasını oluşturan değerler ile felsefi düşüncenin izlerine rastlanmaktadır. Özellikle de Kur’an’ın vahyi ile birlikte İslam düşüncesinin toplumsal birlik ve beraberliğe atfettiği önem sonucunda müminlerin hayırda yarışmaları gerektiği inancı Müslüman devlet ve toplumların esas dinamiğini oluşturmuştur. Bilhassa Hz. Muhammed’in şahsında eylem ve sözleri ile muazzam bir örnekliğe ulaşan Allah adına hayırda yarışma, iyilik ve yardımda bulunma telakkisi bütün Müslümanlar için mümin bir insanın yapması gereken en elzem farzlardan kabul edilmiştir. Nitekim Müslümanların yardımlaşması, yetim, fakir ve fukarayı gözetmesi, iyilikte bulunması, infakta ve sadakada bulunması gerektiği ile ilgili ayetlerin sayısı Kur’an da oldukça fazladır. Pek çok ayette temel ibadet olan namaz emri kadar zekâtın ibadetinin emredildiği görülmektedir.

Vakıflar, İslam devletlerinde özellikle başta hükümdar olmak üzere, bürokraside bulunan devlet adamları ile toplumun zengin ve varlıklı kişileri tarafından inşa edilmiştir. İslam coğrafyasının her yanında bulunan mescit ve camiler, mektep ve medreseler, imaretler, tekke, hankah ve zaviyeler, kütüphaneler, misafirhaneler, hastahaneler, çeşmeler ve sebiller, hamamlar, makbereler, yollar ve köprüler ile kervansaraylar önemli isimlerce kurulan vakıfların neticesinde inşa edilmiştir. Yukarıda sıraladığımız örneklerde görüleceği üzere vakıflar sadece bireysel olarak insanların yararı için değil tüm toplumun yararı için de faaliyette bulunmuştur. Tüm halka ve insanlığa hizmet için şehirlerin inşa ve ihya edilmesi bile vakıflar arcılığı ile gerçekleşmiştir.

Hz. Peygamber’in döneminden itibaren insanların ihtiyaçları için gerekli vakıflar kurulmaya başlanmıştı. Bu faaliyetler belirli bir sistem ve düzen içerisinde olmasa da cami, mescit, şifahane veya pazarlar kurulması için vakıflara arsalar bağışlanmaktaydı. Özellikle de buralarda görevli olanların maaşları Beyt’ül Mâl yani devlet hazinesinden ödenmekteydi. Bu hususlar ile ilgili olarak Mısır’da bir tarım arazisinin gerçek vakfa dönüştürülmesine yönelik en eski vakfiye Abbasiler Dönemi’ne aittir.

İslam fetihlerinin artması ve yeni coğrafyalarda siyasi ve askerî faaliyetlere girişilmesi ile birlikte özellikle bu bölgelerde meydana gelen savaşlar neticesinde harap vaziyete gelmiş şehir ve beldelerin imar ve inşa faaliyetleri de vakıflar eli ile yapılmaktaydı. Aynı zamanda savaş hasarlarının giderilmesi ve askerî mücadeleler neticesinde zarar gören halkların ihtiyaçları için ilk iş olarak yeni fethedilen bölgelerde vakıflar tesis edilmekteydi.

Vakıfların faaliyet alanları oldukça geniş olduğu görülmektedir. Belirli bir iş için vakfedilmiş vakıflar olduğu gibi birçok hususta da yardım faaliyetleri düzenleyen vakıfların varlığı söz konusu olmuştur. Ünlü seyyah İbn Battûta’nın eserinde vakıfların hizmet alanları arasında hacca gidemeyenleri hacca göndermek, fakir aile kızlarının evlilik çeyizlerini satın almak, esirleri hürriyete kavuşturmak, seyyahlara yiyecek ve giyecek temin etmek, ülkelerine dönebilmelerini sağlamak, sokakları düzenlemek, kaldırımları inşa etmek gibi faaliyetlerden bahsettiği bilinmektedir. Fakat en çok tesis edilen vakıfların esas itibarı ile insanların en çok ihtiyacı olan temel gereksinimlerini karşılamak amacı ile kurulan vakıflar olduğu bilinmektedir. Bu nedenle de Türk-İslam coğrafyasının hemen her yerinde insanların karınlarını doyurması için aşevleri, kalacak yerleri olmayanlar için barınma alanları, hasta ve müşkül durumda olanlar için hastanelerin sayısı oldukça fazlaydı.

İnsanların temel ihtiyaçlarının karşılandığı vakıfların hemen ardından en çok kurulan vakıflar, inançlı insanların ibadetlerini yerine getirmeleri için inşa edilen cami ve mescitlerdir. İbadethanelerin yanı sıra Müslüman inancında eğitim ve öğretime özel bir önemin verilmesi neticesinde mektepler, medreseler, dârülkurrâ ve dârülhadisler de vakıflar olarak inşa edilmekteydi. Tesis edilen bütün kurumların gereken bütün ihtiyaçları vakıflar tarafından karşılanmaktaydı. Vakfiyelerde belirtildiğine göre medreselerde verilen dersleri okutmak için bazı camilere müderrisler, muhaddisler ve dersiamlar tayin edilmiştir. İnşa edilen her vakfın amaç ve misyonları ile hizmet şartlarının yazılı olduğu vakfiye metinleri olmaktaydı. Bu vakıfnamelerde işletilecek vakfın tüm plan ve programı belirtilmekteydi.

Vakıflarda mektep ve medrese talebelerine, tekke ve zaviye dervişlerine, yörenin fakirlerine, zengin ve fakir bütün yolculara parasız yemek veriliyordu. İstanbul külliyelerine bağlı imaretlerin her birinde günde ortalama 500-1000 kişinin yemek yediği bilinmektedir. XVIII. yüzyıla gelindiğinde ise İstanbul imaretlerinde her gün yemek yiyenlerin sayısının 30.000’den fazla olduğu kaynaklarda ifade edilmektedir. Türk-İslam coğrafyasının muhtelif yerlerinde inşa edilen vakıflarda herhangi bir ırk ve din ayrımı gözetmeksizin muhtaç ve müşkül durumda bulunan herkese yardım edilmekteydi. Vakıflar ırk ve din ayrımı gözetmeksizin bütün insanlığa hizmet için tesis edildiğinden asla ayrım gözetilmemekteydi.

Özellikle Türk-İslam tarihinde hükümdar ve aileleri tarafından kurulan vakıfların sayısı oldukça fazladır. Devlet yöneticisinin bu tür girişimleri, sosyal devlet anlayışının bir tezahürüdür. Nitekim Türk-İslam devletlerinde hükümdarların hayır işlerinde ve vakıf tesisinde birbirleri ile yarıştıkları görülmektedir. Vakıfların kuruluşu, birlik ve beraberliğin sağlanması ile refah seviyesinin artırılması düşüncesi, Türk filozofu olan Fârâbî tarafından el-Medînetü’l-Fâżıla adlı meşhur eserinde tasarlanıp kurgulanmıştır. Vakıfların kurulması ve devamlılığı birçok düşünür tarafından erdemli bir devletin, hükümdarın ve toplumun önemli bir özelliği olarak düşünülmüştür.

Bugün bizim medeniyetimizin en önemli örnekliğini teşkil eden Mekke, Medine, Dımaşk, Bağdat, Kahire, Kayrevan, Kurtuba, Tebriz, Semerkant, Buhara, Adana, Konya, Bursa ve İstanbul gibi şehirlerimiz vakıf medeniyetinin de birer ürünüdür. Bu şehirlerin imar ve ihyası tarih boyunca bünyesinde barındırdıkları vakıflar ile olmuştur. Hatta bu şehirlere ulaşım için gerekli birçok yol, köprü, deniz fenerleri ve kalelerin inşası ile büyük ticaret yolları üzerindeki konak yerleri ve kervansarayların inşası her zaman vakıflar tarafından finanse edilmiştir.

Kurulan vakıfların dinî ve siyasi yönleri de bulunmaktaydı. Nitekim yeni fethedilen bölgelerde yerel halk ile kaynaşmak, onların İslam dinini kabul etmesini sağlamak gibi hususlar için de özellikle vakıflar kurulup finanse edilmekteydi. Örneğin Selâhaddîn-i Eyyûbî tarafından Haçlı Seferleri sırasında savaş esirlerin fidyelerinin ödenmesi için dahi vakıflar kurulduğu bilinmektedir. Böylelikle fethedilen bu bölgelerin Türkleşmesi ve İslamlaşması vakıf müesseseleri ile hızlandırılmaktaydı.

Tarihimizde vakıfların çeşitliği oldukça fazladır. İnsanların ve diğer bütün canlıların ihtiyacı olabilecek hemen hemen her konuda vakıfların kurulduğu görülmektedir. Özellikle tarihimizde tesis edilmiş olan; leyleklerin beslenmesi için kurulan leylek vakfı, insanların dinlenmeleri için bahçe olarak kullanılmak üzere bağışlanan arsa vakıfları, insanların meyve ihtiyaçlarını gidermesi için meyve vakfı, piknik vakfı, duvar ve sokak temizliği vakfı, evlendirme vakfı, yetim çeyizi donatma vakfı, köprü yapım vakfı, misafirleri ağırlayan vakıf, helva dağıtma vakfı, pabuç parası veren vakıf gibi bu tür vakıflar tarihimizdeki en meşhur vakıf örnekleridir.

Rahatlıkla söyleyebiliriz ki Türk-İslam medeniyeti vakıf medeniyetidir. Tarihte eşine az rastlanacak incelikte ve güzellikte kurulmuş olan vakıfların çoğu başta Selçuklular ve Osmanlılar eliyle kurulmuştur. İslam dininin hayırda, yardımlaşmada ve iyilikte bulunma hususunda Müslümanlara verdiği yükümlülükler, medeniyetimizin kurucusu ve devamlılığını sağlayan halkımız tarafından akla ve hayale gelebilecek her türlü vakfın kurulmasıyla yerine getirilmeye çalışılmıştır.

1836’da kurulan Evkâf-ı Hümayun Nezareti ile birlikte ise vakıflarımız maalesef yavaş yavaş tarihe karışmaya yüz tutmuştur. Bugün münferit olarak faaliyetlerini yürüten başarılı vakıflarımız olsa da tarihimizdeki o incelikli ve sistemli vakıflarımız maalesef artık yok olmuştur.

Günümüzde devlet ve millet olarak sosyal refah ile beraber birlik ve beraberliğin gerekliliğine olan ihtiyacımız aşikârdır. Bu sebeple de tarihimizin medeniyet kurucu unsurlarından olan vakıflarımızın sahip olduğu felsefeyi tekrardan millet olarak benimsememiz ve ihya etmemiz gerekmektedir.

Medeniyet Kurucu Bir Felsefe Ahilik ve Fütüvvet

“Ahilik her yönü ile örnek alınabilecek bir felsefi sistem, bir medeniyet unsuru; Ahiler ise her yönü ile örnek alınabilecek ideal bir insan portresidir.”

Umut Güner

Ahi kelimesinin etimolojisinin ne olduğu hususunda muhtelif görüşler ve deliller sunulmuştur. Bazı araştırmacılar Arapça “kardeşim” manasına gelen “ahi”den geldiği hususu üzerinde dururken; bazı araştırmacılar ise Kaşgarlı Mahmud’un “Divanü Lugati’t-Türk” adlı eserinde geçen, “eli açık, cömert ve yiğit” gibi anlamlara gelen Türkçe “akı” kelimesinden geldiği görüşünü dile getirmiştir. Ahi kelimesinin tarihî süreç içerisinde aldığı mana, oluşturduğu kavram ve ruhu göz önünde bulundurulunca bu iki kelimenin birbirinden hiçbir farkı olmadığı aşikârdır.

Nitekim Ahi mensuplarının faaliyetleri ve tasavvufi birikimleri ile ilgili günümüze bilgi aktaran “Ahi Fütüvvetnameleri” ve Ahiler hakkında kayıt tutan seyyahların gözlemleri, bizlere ahiliğin beslendiği kaynaklar ve ruhunu oluşturan unsurlar hakkında önemli bilgiler vermektedir.

Ahilik, tamamı ile Türk kültürünün ve inancının ağırlıklı olarak kendi öz kaynaklarından ve az da olsa farklı kaynaklardan beslenerek oluşturduğu bir sistemdir. Sistem, İslam inancı ile birlikte İslam öncesi kadim Arap geleneklerinden de beslenmiştir. Beslenilen bu kaynaklar içerisinde en önemlisi hiç şüphesiz ki kadim Arap “feta” ve “fütüvvet” geleneğidir.

“Feta” Arapların, ahlaki erdem ve hasletlere sahip olan gençlerine verilen bir isimdir. Özellikle toplumsal barış, yardımseverlik ile ticari alanda kalite ve doğruluğu gaye edinen Arap gençlerinin adıdır. Nitekim kökleri “Cahiliye Dönemi’ne” kadar gitse de, asıl manasını tamamı ile İslam dininin nüzulü ile birlikte bulmuş ve tamamlamıştır. Bu telakkinin İslam tarihi içerisinde en önemli örnekleri “Hılful Fudul” ve Hz. Peygamber’in kurduğu “Medine Pazarı”dır.

Erdemliler Cemiyeti olarak adlandırılan Hılful Fudul, Hz. Peygamber’in gençlik yıllarında katıldığı bir cemiyettir. Feta denilen yiğit ve erdemli kişilerin bir araya gelerek yeminleşerek oluşturdukları bu cemiyetin esas gayesi toplumda haksızlığa uğramış, fakir ve desteğe muhtaç kişilere yardım etmektir. Hz. Muhammed (s.a.s.), risaletinden sonra dahi toplumsal dayanışmayı güçlendiren bu topluluğu anmış ve önemini şu sözlerle ifade etmiştir:

“Abdullah b. Cüd’ân’ın evinde bir antlaşmaya katıldım. İslam çağında dahi böyle bir antlaşmaya çağırılsam gene kabul eder ve katılırım. Çünkü İslam, Hılful Fudul’u destekleyip güçlendirmekten başkasını yapmaz.”

Kadim Arap geleneğinde bulunan feta kavramı, İslam ile birlikte daha da güçlenmiş; İslam’ın mümin insanlara yüklediği bütün müspet özellikler ile iç içe geçmiştir. Bu dönem ile birlikte feta, tamamen İslam’ın ideal olarak örnek gösterdiği insan tipi olarak anılmaya başlanmıştır. Fütüvvet mensupları Hz. Muhammed’in izinden giden, onun ahlakı ile donanmış, onun erdemliliğine sahip olan kişiler olarak anılmaya başlamıştır. Fütüvvet mensuplarının beslendiği en temel kaynak yüce Kur’anı Kerim olmuştur.

İslam inançları ile Arap ahlak ve geleneğinin de baskın olduğu fütüvvet düşüncesi, özellikle İslam fetihleri sonrası tasavvufi birikim ile kaynaşmış, iç içe geçmiş ve yayılma alanı bulmuştur. Bu dönemde fütüvvet ve feta birçok İslam âliminin de görüşleri ile sistemleşmeye başlamış. Fütüvvet ile ilgili müstakil eserler kaleme alınmaya başlanmıştır. Fütüvvetname adı ile anılan bu eserler, fütüvvet ve Ahilik düşüncesinin felsefi temel ve doktrinlerini oluşturmuş; bu düşüncenin aktarımı ve devamlılığını sağlamış, birçok tekke ve medresede okutulmuştur.

Hatta bu dönem içerisinde fütüvvet mensubu kişilerin siyasi hayatta da etkin olmaya başladıkları görülmektedir. Özellikle fütüvvet telakkisi Abbasi halifesi en-Nâsır-Lidînillâh tarafından tamamen sistemleştirilip müessese hâline getirilmiştir. Abbasi coğrafyasının her yerinde, bütün İslam şehirlerinde fütüvvet teşkilatları oluşturulmuştur. Bu teşkilatlar vasıtası ile toplumsal, dinî, siyasi ve iktisadi alanlarda devlet otoritesini güçlendirmiştir. Toplumsal hayat, fetalar eliyle düzeltilmeye çalışılmıştır. Devlet otoritesinin zafiyete uğradığı, toplumsal karışıklıkların meydana geldiği dönemlerde fütüvvet mensupları, merkezî otoritenin güçlenmesini sağlamış; toplumsal ihtilaf ve karmaşanın ortadan kalkmasına vesile olmuşlardır. İslam tarihinin en kanlı ve karanlık dönemi olarak tabir edilen Moğol zulmü zamanında Moğol baskısına karşı savaşan ve direnç oluşturan en önemli zümre Ahiler olmuştur.

Kadim fütüvvet geleneğinin yayılma sahalarından birisi de bu dönemde zirve dönemini yaşayan Selçuklu Anadolu’sudur. Özellikle fütüvvet düşüncesine mensup âlimler ve kişiler Abbasi siyaseti neticesinde Anadolu’ya gelmiş ve burada faaliyetlerde bulunmuşlar, bilhassa da Müslüman Türkler arasından hızla taraftar kazanmaya başlamışlardır.

İslami fütüvvet telakkisi bu dönemde Türk kültür ve medeniyeti ile karşılaşmış, âdeta zaman içerisinde iç içe geçmiş ve “Türk Ahiliği”ni doğurmuştur. Özellikle feta ve fütüvvet düşüncesindeki erdemlilik, yardımseverlik, iyiliği emretme, kötülükten sakındırma vb. olumlu özellikler Türklerdeki başta “alp”lik olmak üzere birçok özellik ile benzeşmiştir.

İslami fütüvvet felsefesi, Türk Ahiliği olarak Anadolu’da kendini bulmuş, birçok önemli misyonu yüklenmiş ve yerine getirmiştir. Öncelikli olarak Anadolu’nun Türkleşip İslamlaşmasında Ahilere büyük iş düşmüş; Ahiler, Anadolu’da İslam varlığının yayılmasında ve kendi medeniyetini kurmada etkin bir rol oynamışlardır.

Ahilik medeniyetinin oluşmasında başta Ahilerin Anadolu’da piri olan Ahi Evren olmak üzere birçok tasavvuf erbabının katkısı çok büyük olmuştur.

Ahiler, Anadolu’da tekke ve zaviyeler inşa etmişler, vakıflar kurmuşlar, imaretler inşa etmişler, yardıma muhtaç halka yardım etmiş, yeni göçler ile gelen halkın yerleşmesine önayak olmuş, yiyecek ve barınma ihtiyaçlarını gidermişlerdir. Şehirlerin kurulmasını ve halkın gerekli ihtiyaçlarının giderilmesini sağlamışlardır. Sanayi alanları kurmuşlar, çarşılar inşa etmişlerdir. Anadolu’nun ekonomik anlamda bir ticaret merkezi hâline gelmesinde önemli bir rol oynamışlardır.

Özellikle Müslümanlar, Anadolu’ya geldiğinde daha önceden burada yerleşik olarak bulunan gayrimüslimler karşısında yaşadıkları sıkıntıları Ahilerin yardımı ve girişkenliği ile aşmışlardır. Nitekim yerleşik bir düzenleri, çarşıları, kurum ve kuruluşları olan gayrimüslimler karşısında zorlanan Müslüman esnafa Ahiler, kurdukları sistem ve dayanışma ile yardım etmiş; onların güçlenmesini sağlamıştır.

Özellikle belirtmeliyiz ki Ahilik düşüncesini esnaf zümreleri ile sınırlandırmak tamamı ile yanlıştır. Ahilik, yazımızın başından itibaren ifade ettiğimiz gibi çok yönlü medeniyet kurucu bir unsurdur. Ahilik, esas itibarı ile tasavvufi bir sistemdir. Türk tasavvufi hayatının oluşturduğu felsefi bir yapıdır. Bu tasavvufi sistem, özellikle esnaf zümreleri arasında taraftar bulmuş ve yayılma göstermiştir. Esnaf zümresi içerisinde yayılması ise Türk ticari hayatını müspet manada etkilemiş, onun hayatının zenginleşmesini ve kaliteli bir sistem oluşturmasını sağlamıştır.

Ahilik düşüncesinin mensubu olan Ahiler; insani ilişkileri, ahlaki karakterleri, erdemli davranışları, doğru ve dürüst tavırları ile Türk ekonomik ve sosyal hayatının zirvesini oluşturmuşlardır. Selçuklu Anadolu’sunda şekillenen bu ahlaki sistem, Osmanlıların kuruluş döneminde etkin olmuş, hatta lonca sistemi kuruluncaya kadar bozulmadan dinamik bir şekilde devamlılık sağlamıştır. Özellikle kuruluş döneminde Osmanlıların Bizans uçlarındaki mücadelelerinde, Balkan coğrafyasının Türkleşip İslamlaşmasında gaza yapan zümrelerin başında Ahiler gelmiştir.

Sonuç olarak ifade etmek gerekirse, İslam inancı ile Türk kültür ve medeniyetinin birleşerek oluşturduğu bu felsefi sistem, bizim medeniyetimizin en önemli kaynaklarından birisidir. Maalesef günümüzde medeniyetimizin oluşturduğu bu ahlaki sistemin ve temsilcilerinin izleri silinmek üzeredir.

Ahilik her yönü ile örnek alınabilecek bir felsefi sistem, bir medeniyet unsuru; Ahiler ise her yönü ile örnek alınabilecek ideal bir insan portresidir. Küreselleşen ve sekülerleşen bir dünyada Ahilik bizim için kendi öz ruhumuzda bulunan, geçmişimizden çıkarıp bu güne taşımamız gereken bir medeniyet unsurumuzdur. Gençlerimiz için ideal olarak görülebilecek eşsiz bir örnekliktir. Kapitalizm karşısında varoluş mücadelesi veren sanayimiz, zanaatkârlarımız ve esnaflarımız için bir kurtuluş reçetesidir.

Ahilik ve fütüvvet ruhunun tekrar ihya edilmesi; insani ilişkilerimizin düzenlenmesi, esnaf ahlakımızın oluşturulması ve medeniyetimizin tekrardan ihyası demektir. Tarihî tecrübelerimize ve medeniyetimizi oluşturan unsurlarımıza tekrar dönmek ve bu kaynaklardan beslenmek dileği ile.

Türkiye Selçuklu Dönemi’ne Damgasını Vuran Ünlü Âlim Ahi Evren

“Harama bakma, haram yeme, haram içme. Doğru, sabırlı, dayanıklı ol. Yalan söyleme. Büyüklerinden önce söze başlama. Kimseyi kandırma. Kanaatkâr ol. Dünya malına tamah etme. Yanlış ölçme. Eksik tartma. Kuvvetli ve üstün durumda iken, affetmesini, hiddetli iken yumuşak davranmasını bil ve kendin muhtaç iken bile başkalarına verecek kadar cömert ol.”

Ahi Evren

Ahi Evren olarak yaygın bir üne sahip olan tarihî kişiliğin asıl adının ve künyesinin Şeyh Nasırü’d-din Ebü’l-Hakayık Mahmud b. Ahmed el-Hoyî olduğu ifade edilmektedir. “Keramat-i Ahi Evren” adlı eser ve bazı “Ahi Şecerenameleri”nde Ahi Evren’in 93 yıl yaşadığı ifade edilmektedir. Ahi Evren’in nesep olarak Fars değil, Türk olduğu bilinmektedir. Künyesinden onun Azerbaycan’ın Hoy kasabasından olduğunu öğrenmekteyiz. Hoy ve çevresi, Sultan Tuğrul Bey zamanından beri bir Türkmen yerleşim bölgesi olmuştur. Özellikle bu bölge, Selçuklular’ın yığınak merkezi olan bir bölgeydi. Aynı zamanda burası tarihî ticaret yollarının kavşağında bulunan, Anadolu’nun Türkleşmesinde bir üst vazifesi gören ve verimli topraklara sahip olan bir kültür şehriydi.

Ahi Evren’in asıl adını, yukarıda zikrettiğimiz eserlere dayanarak tespit edebilmekteyiz. Çünkü Ahi Evren’in kendi eserlerinde genellikle adını anmadığı ve özellikle de adını gizli tutmak için çaba sarf ettiği görülmektedir. Ahi Evren, kaleme aldığı eserlerinde adını vermek yerine kendisini “bu fakir”, “bu zaif” gibi adlar ile anmıştır. Bunun en büyük sebebi ise kendisinin bir sufi öğretisi olan Melamet anlayışına mensubiyetinden kaynaklanmaktadır. Nitekim Melamilikte kişinin başarılarını, iyiliklerini ve ismini gizli tutması esastır.

Ahi Evren’in ünü kendi döneminde çok büyüktü, bu nedenle de daha sonraki birkaç yüzyıl onun soyundan geldiklerini iddia edenler Ahiler üzerinden denetim kurmaya çalışmışlardır. Daha sonraki yüzyıllarda varlığını sürdüren Ahiler, soylarını Ahi Evren’e dayandırmaya özen göstermişler ve bu bir gelenek hâlini almıştır.

Hacı Bektaş-ı Velî’nin “Velayetname” adlı eserinde Ahi Evren’in fütüvvet ehlinin ulusu ve gayb erenlerinden olduğu ifade edilmekte ve onu âleme tanıtan kişinin Sadredin-i Konevî olduğu ifade edilmektedir. Bunun yanı sıra birçok kerameti olduğu söylenmektedir. Hacı Bektaş-ı Velî ile Ahi Evren’in dostlukları ve birbirlerine olan bağlılıkları da ifade edilmektedir.

Menkıbevî adı olarak kullanılan Ahi Evren’in aslında Evren veya Evran mı olduğu hususunda tartışmalar bulunmakta ve ihtilafa düşülmektedir. Klasik kaynaklarda esas itibarı ile “اوران” şeklinde ifade edilmektedir; fakat kelimenin dördüncü harfinin elif ile yazılması “Evran” olarak okunacağı anlamına gelmemektedir. Çünkü eski müellifler ince sesli kelimelerin sonlarındaki “e” sesini elif ile yazmaktadırlar. Evren kelimesinin “evirmek” fiilinin ism-i faili olan “eviren”den evrene dönüştüğü ifade edilmektedir. Nitekim Türkçede yılana da evren denilmektedir. Türkçedeki ses uyumu itibarı ile bu kelimenin evren şeklinde telaffuz edilmesi daha doğru olacaktır. Nitekim “Aşıkpaşazade”nin eserinde ve “Dede Korkud Hikâyeleri”nde bu kelime evren olarak geçmektedir. Malesef günümüzde yanlış bir kullanım olarak “evran” tercih edilmektedir. Ülkemizde dahi bir üniversitemizin adı bu yanlış kullanımdan mülhem Ahi Evran olarak belirlenmiştir. Bu yanlıştan dönülmesi ve üniversitemizin isminin Ahi Evren olarak düzeltilmesi en büyük temennimizdir. Bu ismin geçtiği el yazması eserler, doğru bir okuma ile incelendiğinde “Evren” olarak telaffuzu gayet sahih olacaktır.

Menkıbevî olan Evren adı üzerinde duracak olursak, bu ad Ahi Şecerename ve Ahi Fütüvvetnameleri’nde genel olarak yılan “Ejder” anlamında kullanılmaktadır. Bu husus özellikle bu eserlerde birkaç rivayete dayandırılarak açıklanmaktadır. Birinci rivayet Ahi Evren’in Bedir Savaşı’na katıldığı ve düşmana yılan gibi saldırdığı için bizzat Hz. Peygamber tarafından kendisine Evren yani yılan denilmiştir. Fakat bu rivayette Ahi Evren’in tarihî kişiliği ve yaşadığı dönem ile uyuşmamaktadır. İkinci rivayet ise Kayseri’de kurduğu debbağ atölyesi mahzeninde yılan beslediği için Evren şeklinde anıldığı ifade edilmektedir. Bu rivayet ise tarihî kişiliği ve mesleği ile uyuşmaktadır. Üçüncü rivayet ise Ahi Evren’in Kırşehir’e geldikten sonra burada halkın kendilerine bir yılanın musallat olduğunu ve korkularından işlerine gidemediklerini ifade etmeleri üzerine Ahi Evren’in bu yılanı kendisine muti kılması dolayısı ile Evren denilmiştir. Dördüncü ve son rivayette ise, Ahi Evren’in ölümü bir yılanın donuna girip bir kayanın dibine girmek şeklinde olduğu ve türbesinin de bu kayanın üzerine inşaa edildiği rivayet edilmektedir. Muhtelif menkıbelerde de onun ejder donuna girdiği ifade edilmektedir. Bu rivayet ise esas itibarı ile tarihî hakikati ifade etmemekte olup mitolojik bir unsuru barındırmaktadır. Nitekim mitolojik olarak donuna hayvan girmesinin eski bir Türk efsanesi olduğu bilinmektedir.

Evren adının yılanı ifade ettiği hususunda belirtmemiz gereken bir diğer nokta ise Ahi Evren’in yılanı ilaç yapımında kullanması ve piri olduğu debbağlık mesleğinde yılanın derisini kullanması nedeni iledir. Kendisine ait debbağ atölyesinin mahzeninde yılan beslemesi de bunun bir göstergesidir. Ayıca tarihî kaynaklarda Ahi Evren ve Hacı Bektaş-ı Velî’nin yılanı kırbaç olarak kullandığı ifade edilmektedir.

Gerçek adı Şeyh Nasırü’d-din Mahmud olan Ahi Evren’in “Evren” adını alması ile bir diğer hikâyede şu şekildedir: Kayseri şehrinde, namert, kalbinde fitne ve kötülük dolu olan bir adam Kayseri Beyi’ne giderek: “Debbağhanede yabancı bir adam günde çok fazla gelir elde etmektedir. Kanuna göre belirlenen vergiyi ödememekte bununla da kalmayıp ödememek için de inat etmektedir.” dedi. Kayseri Beyi’de bu ihbar üzerine görevlilerini Ahi Evren’i tutup getirmeleri için gönderdi. Görevliler debbağhaneye vardılar. Ahi’nin meskeninde gözleri ateşe benzeyen, her tarafa ışık kıvılcımları saçan bir evren “yılan/ejder” gördüler. Bu durumu gören görevliler Ahi’yi tutuklayamadan kaçarak canlarını zor bela kurtardılar. Bu olay üzerine şehirde bu velînin adı Ahi Evren olarak anılmaya başlandı.

Ahi Evren’in gençliğinde Horasan ve Maveraünnehir’e gittiği ve o yöredeki önemli üstatlardan dersler aldığı ifade edilmektedir. Özellikle büyük Eş’ari kelamcısı Fahreddin Razî’den yararlanmış ve onun talebesi olmuştur. İlerleyen süreçte Bağdat’a gelmiş ve Razî’nin talebesi Tacüd’d-Din Muhammed el-Urmevi vasıtası ile Şeyh Evhadü’d-Din-i Kirmani ile de tanışmıştır. Bu üstadın vasıtası ile de Abbasi halifesi en-Nâsır-Lidînillâh’ın Fütüvvet teşkilatına girmiştir.

Devrin tanınmış hocaları ile olan bağları ve onlara öğrencilik yapması hasebiyle Ahi Evren, çok yönlü ilim ve fikir adamı olmuştur. Özellikle tefsir, kelam, fıkıh, hadis ve tasavvuf gibi dinî ilimler yanında felsefe ve tıp alanında da kendini geliştirmiştir.

Bir ilim ve fikir adamı olan Ahi Evren, hocası Şeyh Evhadü’d-Din Hamid el-Kirmani ile birlikte Anadolu’ya gelmiş ve başta Kayseri olmak üzere Konya ve Kırşehir gibi dönemin önemli şehirlerine yerleşmiş ve burada ilmî ve fikrî çalışmalarını yürütmüştür. Ayrıca ilim ve fikir adamlığı yanında debbağlık mesleğinin piri olarak da ün salmıştır.

Ahi Evren, 1205 yılında Kayseri’ye gelmiş ve buraya yerleşmiştir. Bir debbağ atölyesi kurmuş ve zamanla atölyenin büyümesi ile işçi ve ustaların çoğalması sonucunda Kayseri’de Debbağ Mahallesi diye bir mahalle kurmuştur. Kayseri’de bir debbağ atölyesi kurduğu Hacı Bektaş-ı Velî’nin Velayetname adlı eserinde de ifade edilmektedir. Keza Menakıb-i Evhadü’d-Din-i Kirmani’de Debbağlar Mahallesi’nde bir zaviye ve mescit bulunduğu, gene burada Külhaduzlar adında bir mahalle olduğu ve mahallede bulunan bir evin kapısının birinin mescide diğerinin ise dışarıya açıldığı ifade edilmektedir. Bu evde ise Evhadü’d-Din Kirmani’nin ikamet ettiği belirtilmektedir.

Kayınpederi ve hocası olan Evhadü’d-Din Kirmani ile birlikte Kayseri’ye yerleşen Ahi Evren’in burada Ahi teşkilatını tekrardan özgün bir şekilde kurduğu bilinmektedir. Burada devletten himaye ve destek alarak bir sanayi sitesi inşa etmişti. Ahi Evren de bütün sanat dallarının ve debbağların piri olarak burada hizmet vermekteydi. Ayrıca bu sanayi çarşısında, Debbağ Mahallesi’nde bulunan bir cami ve hankahta Ahi Evren’in Ahi teşkilatı mensuplarına dinî, fikrî ve ilmî eğitim verdiği de bilinmektedir.

Ahi Evren ayrıca hocası Evhadü’d-Din Kirmani’nin kızı Fatma Hatun ile de evliydi. Fatma Hatun, Bektaşiler arasında “Kadın Ana” ve “Kadıncuk Ana” olarak tanınmakta idi. Ahi Evren ayrıca Kayseri’de bulunduğu dönemlerde eşi Fatma Hatun aracılığı ile Bacıyan-ı Rum yani Anadolu Bacıları Teşkilatını da kurmuşlardı.

Ahi Evren 1205 yılında Kayseri’ye geldiği zaman burada Ermeni, Rum, çok az sayıda da olsa Hristiyan Türklerden oluşan yerli bir halk ve zamanla buraya göç eden Müslüman Türkler bulunmaktaydı. Kayseri’de bu dönemde siyasi istikrarsızlıklar olduğu gibi; aynı zamanda da etnik ve dinî yönden yalnızlaştırılmış ve toplumsal alanda ikinci plana itilmiş bir Müslüman Türk kitlesi söz konusuydu. Özellikle Müslüman tüccarlar, yerli olan Rum ve Ermeni ticaret erbabı ile rekabet edemeyecek seviyedeydiler. Ahi Evren, bu durum ile ilgili faaliyetlerde bulundu ve özellikle Müslüman esnafı bir birlik altında toplamaya başlayıp gayrimüslim ticaret ve sanat erbabı ile rekabet edebilecek seviyeye gelmelerini sağladı.

Örgütlenme işine ilk olarak debbağ, ayakkabıcı ve saraç esnafını bir araya getirerek başladı. Daha sonra Ahi Evren, 32 çeşit esnafın ve sanatkârların piri olarak kabul edildi. Kayseri sanayi çarşısında 32 çeşit esnaf oluşturuldu.

Ünü Anadolu sahasına yayılan Ahi Evren başta sullatların ve bürokratların dikkatini çekmiştir. Ahi Evren 1227 ve 1228 yıllarından sonra Sultan I. Alâeddin Keykubat’ın isteği ile Konya’ya yerleşmiştir. Konya’ya gelen Ahi Evren burada hem sanatını icra ediyor hem de Hanikâh-ı Lala ve Hanikâh-ı Ziyâ’nın müderrisliğini yürütüyordu. Aynı zamanda etrafında birçok talebe bulunuyordu. Sultan’dan azami derece destek ve himaye gören Ahi Evren, aynı zamanda Sultan adına bazı eserler de kaleme almıştır.

Sultan I. Alâeddin Keykubat’ın, oğlu II. Gıyâseddin Keyhüsrev tarafından bir suikast sonucu öldürülmesi ile birlikte tahta geçen yeni sultan, iktidarın aleyhinde olduklarını düşündüğü Ahi ve Türkmenleri cezalandırmaya kalkmıştır. Ahi Evren ile birlikte birçok Ahi ileri gelenleri bu süreçte tutuklanmıştır. Elvan Çelebi’nin “Menakib’ül-kudsiyye” adlı eserinden bu tutuklananlar arasında Baba İlyas-ı Horasani’nin de bulunduğunu ve bazı müritlerinin öldürüldüğünü öğrenmekteyiz.

Nitekim bu dönemde Baycu Noyan komutasındaki Moğol ordusu Anadolu’ya girmiş ve Moğollar ile II. Gıyâseddin Keyhüsrev’in yaklaşık olarak 80 bin kişilik ordusu arasında Kösedağ Savaşı meydana gelmişti. Selçuklu ordusu, Moğol ordusu karşısında ağır bir yenilgiye uğramıştı. Savaşı kazanan Moğollar, Anadolu’da ilerlemeye devam etmiş ve Kayseri’de şehri savunan Ahiler ile mücadele etmişlerdi. Şehri ele geçiren ve yakıp yıkan Moğol ordusu, Kayseri’de bulunan birçok Ahi’yi ve Bacı teşkilatı mensubunu da katletmişti. Bu mücadelede Ahi Evren’in eşi Fatma Bacı da Moğollar’a esir düşmüştü.

Sultan’ın ölümünden sonra saltanat naibliğine getirilen Celâleddin Karatay, tutuklanmış olan Ahi ve Türkmen ileri gelenlerini serbest bırakmıştır. Ahi Evren bu dönemde Denizli’ye gitmiş daha sonra Kırşehir’e yerleşmiştir. Mevlana’nın oğlu Alâeddin Çelebi’nin de bu dönemde Kırşehir’e gittiği bilinmektedir. Mevlana’nın hocası olan Kalenderî şeyhi Şems-i Tebrizi de bu dönemde öldürülmüştür. Kayseri’de dağılan Ahi teşkilatı ve Ahiler Kırşehir’de tekrardan güçlenmeye çalışmış ve tekrardan organize olmaya başlamışlardır. Ahi Evren, öldürülmesine kadar olan dönemde hayatının son 14 yılını Kırşehir’de geçirmiştir.

Ünlü Selçuklu veziri Celâleddin Karatay’ın şehzadelerin vekili olarak devleti yönetirken 1254 yılında aniden ölmesi üzerine şehzadeler arasında taht kavgaları başladı. Böylece II. İzzeddin Keykavus ile IV. Kılıç Arslan arasında taht mücadelesi vukû buldu. Ahiler ve Türkmenler II. İzzeddin Keykavus’u destekliyor, IV. Kılıç Arslan ise Moğollar’dan destek alıyordu. Şehzadelerin arasını bulmak mümkün olmadı ve sonuç itibarı ile Hülagü Han duruma müdahele etti ve IV. Kılıç Arslan 1261 yılında tahta oturdu. Böylece II. İzzeddin Keykavus taraftarları olan kişiler ile birlikte Ahiler takip ve gözetim altına alınmaya başlandı. Nitekim bu yaşananlardan sonra Ahiler, birçok şehir ve köyde isyan hareketi başlattılar. Devlet ile Ahiler ve Türkmenler arasında ciddi mücadeleler baş gösterdi. Nitekim bu mücadeleler sırasında devlet, Ahileri takip altına alıyor, Ahilere ait iş yerleri ellerinden alınıyor; tekke, zaviye ve medreselerine el konuluyor ve Moğollara yakınlığı ile bilinen Kalenderi dervişler ile taraftarlarına veriliyordu. Birçok şehirde Ahiler katledildiler. Bu katledilenler arasında Ahilerin lideri Ahi Evren de bulunmaktaydı. Katliamlardan kaçan birçok Ahi, Bizans’a ve uç bölgelere doğru göç etmeye başladı. Böylelikle Batı Anadolu’da Ahiler toplandılar ve yeni birlikler oluşturmaya başladılar. Osmanoğulları’nın da bir beylik olarak tevarüs ettiği bu dönemde Ahiler onların bünyesine katıldı ve faaliyet gösterdiler.

Ahi Evren teşkilatçılığı ve liderliği haricinde devrin ünlü âlimlerinden dersler almış, iyi bir eğitim görmüş bir âlimdir. Ahi Evren, Ahi teşkilatının kuruculuğu dışında devrinin önemli bir filozofu, fikir ve dava adamı olarak da karşımıza çıkmaktadır. Özellikle zaviye, tekke ve hankahlarda müderrislik yapmış bir zattır. Bir düşünür ve fikir adamı olarak birçok eser kaleme almış ve hatta birçok eserini döneminin hükümdarlarına sunmuştur.

Ahi Evren’in vefatından sonra Anadolu’nun birçok yerinde Ahi Evren adı ile tekke ve zaviyeler inşa edilmiştir. Vefatınından sonra ünü uzun yıllar yaşamaya devam etmiş, hatta Ahiler üzerinde otorite kurmak isteyen kişiler, onun soyundan geldiklerini dahi iddia etmişlerdir. Eserleri de başta Osmanlılar Dönemi olmak üzere uzun yıllar okunmaya devam etmiştir.

Ahi Evren’in kaleme aldığı eserler, yaşadığı dönemde üzerinde bulunan baskılar ve daha sonraki süreçte Ahilere yönelik yürütülen yıpratma mücadeleleri ve katliamlar hasebiyle gün yüzüne pek fazla çıkamamıştır. Özellikle Ahi Evren ve Ahilere yöneltilen piskolojik baskılardan Ahi Evren’in eserleri de nasibini almıştır. Birçok eseri tahrif edilmiş veya künyesi değiştirilerek başka şahıslara aitmiş gibi gösterilmeye çalışılmıştır.

Ahi Evren başta Ahilik olmak üzere inşa ettiği felsefi sistem ve muhtelif faaliyetleri ile medeniyet birikimimize çok büyük katkılar yapmıştır. Anadolu’nun Türk ve Müslüman yurdu hâline gelmesinde şüphesiz çok büyük tesiri olmuştur. Ahilik teşkilatı ile Anadolu’da ticari faaliyetlerin yaygınlaşmasını sağlamıştır. Birçok şehre sanayi tesisleri inşa ettirmiştir. Bunların da dışında bir ilim adamı ve tasavvufi önder olarak ilim hayatının gelişmesine öncülük etmiş, birçok değerli ilim adamının yetişmesine vesile olmuştur. Kaleme aldığı eserler ile bilimsel faaliyetlere katkı sağlamıştır. Sayesinde Ahilik sistemleşmiş, Anadolu’nun muhtelif yerlerine Ahiler yayılmış ve siyasi, ekonomik ve sosyal hayatı canlandırmıştır. İlerleyen dönemlerde bir cihan devleti hâline gelecek olan Osmanoğulları’nın kuruluşundan yükselişine kadar olan dönemde Ahiler büyük katkılarda bulunmuşlardır.

Günümüzde Ahi Evren’in felsefesinden, girişimciliğinden ve yol göstericiliğinden çıkaracağımız çok büyük dersler vardır. Ahilik teşkilatının tarihteki misyonundan beslenerek modern dönemde sosyal ve ekonomik anlamda ihtiyacımız olan dinamizme rahatlıkla ulaşabiliriz. Ahilik her anlamda bizim geleceğimiz için bir ışık ve umuttur.

Fatma Bacı ve Bacıyan-ı Rum

“Türkiye Selçuklular devrinin en önemli ve ilgi çekici kültür ve medeniyet olayı hiç şüphesiz Anadolu Bacıları Teşkilatı’nın kurulmasıdır. Anadolu’da Türk halk kültürünün yapılanmasında, yerleşmesi ve gelişmesinde çok önemli hizmetleri olmuştur.”

Mikail Bayram

Türk-İslam tarihi şühesiz güçlü kadınlarımız ve onların kahramanlıkları ile doludur. Türk milletinin tarihte sahip olduğu ün ve millî baaşrıya kavuşmasında en büyük etkenlerden birisi de kadınlara verdiği değer ve onlarla birlikte yürüttüğü faaliyetlerdir. Türk tarihinin hemen hemen her döneminde ve safhasında başarılı bir Türk kadının adına muhakkak rastlarız. Bu hususta siyasi, ekonomik, askerî ve sosyal bütün alanlarda başarılı kadın tarihî kişiliklerimiz mevcuttur. Bu kadınlarımız arasında tarihteki varlığı, faaliyetleri ve bıraktığı iz ile Bacıyan-ı Rum teşkilatının kurucusu Fatma Bacı özel bir yere sahiptir.

Şeyh Evhadüddin Hamid el-Kirmânî’nin “Manakıbname”sinden öğrendiğimize göre Evhadüddin-i Kirmânî’nin küçükken çok yaramaz olan ve bu yaramazlığı ile babasına sabır riyâzeti yaptıran Fatma adında bir kızı bulunmaktadır. Menakıbname’de Fatma Bacı’nın annesinin huysuz, cahil bir kadın olduğu anlatılmaktadır. Rivayet olarak Fatma Bacı’nın anne ve babasının tanışması şu şekilde anlatılmaktadır: Kirmânî birgün Bazar-ı Nuhhasan’dan (Bakırcılar Pazarı) geçerken dellalın birinin: “Kötü huylu, kötü yaradılışlı, akılsız, ağzı bozuk bir cariye satıyorum.” dediğini duymuş ve bütün bu kusurlarına rağmen melamet ahlakının ve felsefesinin bir gereği olarak kendisine riyazet yaptırmak, sabrını arttırmak, kendisini zelil tutmak ve insanları da onun şerrinden korumak için bu cariyeyi satın almıştır. Fatma Bacı da bu cariyeden doğma kızıdır.

Menâkıb-i Evhâdüddin’in yazarı, Fatma Bacı’nın da küçükken çok yaramaz olduğunu, söz dinlemez olduğunu, bu itaatsizliği ile babasına sabır riyazeti yaptırdığı, babasının gayretlerine rağmen Kur’an-ı Kerim ve dinî bilgileri öğrenemediği gibi dokuma ve örgü sanatlarının da öğrenmesi için çalışıldığı fakat bunda da başarılı olamadığı ifade edilmektedir. Bu satırlar içerisinde Fatma Bacı’nın kabiliyetsiz olduğu ve başarı sağlayamadığı görüşü tarihî kişilik olan Fatma Bacı ile malesef uyuşmamaktadır. Menakıbnâme’yi kaleme alan Muhammed es-Sivasî’nin Fatma Bacı’ya muhalif olarak bu satırları yazdığı düşünülmektedir. Nitekim Fatma Bacı’nın Bacıyan-ı Rum teşkilatını kurması, devlet ve halk ileri gelenleri tarafından hürmet görmesi onun bu verilen bilgilerin aksine, kabiliyetli, teşkilatçı ve başarılı bir tarihî kişilik olduğu görüşünü kuvvetlendirmektedir. Nitekim Hacı Bektaş-ı Velî’nin “Velayetname” adlı eserinde Fatma Bacı için keşif ve keramet sahibi, bilgili bir mürşide denilmektedir.

Evhadüddin Hamid el-Kirmani’nin kızı Fatma Hatun’un aynı zamanda babasının öğrencisi ve müridi olan Şeyh Ahi Evren Nasirüddin Mahmud’un da karısı olduğu kaynaklarda ifade edilmektedir. Hocasının kızı ile evlenmiş olan Evhadüddin Kirmani de aynı geleneğe uyarak kendi kızını da en yakın talebesi olan Ahi Evren ile evlendirmiştir.

Selçuklular’ın Moğollar karşısında Kösedağ’da yenilgiye uğramalarından sonra Anadolu’ya yayılan Moğollar, bu süreçte Kayseri’yi muhasara edip şehre girmeyi başardılar ve şehri ateşe verdiler. Bu savaş sırasında Kayseri şehrini savunanlar Ahi teşkilatı üyeleri ile Bacı Teşkilatı’nın üyeleriydiler. Moğollar, Kayseri’de on binlerce insanı katledip esir alıp götürmüşlerdir. Bu mücadeleler sırasında Bacı Teşkilatı üyeleri ile birlikte mücadele eden Fatma Bacı’da Moğollar’a bu dönemde esir düşmüştür.

IV. Ruknu’d-din Kılıçarslan saltanatı zamanında yardım ve siyasi destek talep etmek için Hülagü Han’a giden vezir Muinu’d-din Süleyman ile Beylerbeyi Hatıroğlu Şerafu’d-din ve Sahib Fahru’d-din Ali, Moğollar tarafından esir bulunan Evhadü’d-din’in kızı Fatma’nın serbest bırakılması için teşebbüste bulunmuşlardır. Kendisini ve soyunu hükümdara tanıtan Fatma serbest bırakılmış ve Kayseri’ye dönmüştür. Kendisine nerede ikamet etmek istediği sorulmuş o da “Babamın arkadaşlarının ikamet etmekte oldukları kulübede ikamet etmek isterim.” demiş ve oraya gönderilmiştir. Hülagü Han’a giderek Fatma Bacı’nın serbest bırakılmasını rica eden Selçuklu bürokratları bu faaliyetleri ile Selçuklu ümerası olarak Ahiler’in desteğini almayı amaçladıkları düşünülebilir. Fakat siyasi dengeler değişecek ve Fatma Bacı’yı esaretten kurtaranlar iki sene sonrada onun kocasını yani Ahi Evren’i öldüreceklerdir.

Nitekim Kırşehir emiri Nuru’d-din Caca tarafından Ahi Evren ve taraftarlarının öldürülmesinden sonra Fatma Bacı bugünkü adı Hacı Bektaş olan Sulucakaraöyük’e göçmek zorunda kalmıştır. Bilhassa Aşıkpaşazâde’de Hacı Bektaş-ı Veli’nin Fatma Ana’yı kendine evlat edindiğini belirtmektedir.

Hacı Bektaş-ı Veli’nin Velayetname adlı eserinde Fatma Bacı’dan daha çok Kadıncık Ana diye bahsedilmektedir. Nitekim Abdal Musa’nın zaman zaman uç bölgelerden gelerek Fatma Bacı’yı ziyaret ettiği ve Fatma Bacı’nın evinde kaldığı belirtilmektedir. Velayet-name’de Fatma Bacı’nın uç bölgelerde gizli siyasi ilişkiler içerisinde olmasından dolayı Kırşehir emiri Nuru’d-din Caca tarafından takibata maruz kaldığı ifade edilmektedir.

Bacıyan-ı Rum yani Anadolu Bacıları teşkilatına gelecek olursak öncelikle belirtmemiz gereken husus bu teşkilatın Ahilik’ten farklı bir yapılanma olmadığıdır. Bacılar Teşkilatı esas itibarı ile Ahi Teşkilatı’nın kadınlar veya genç kızlar koludur. Türk geleneğinde kadın ve erkeklerin bir arada siyasi, askerî ve ekonomik faaliyetler yürüttükleri göz önüne alınacak olursa Bacıyan-ı Rum adlı yapının Ahilik Teşkilatı altında bir kurum oluşturması tabiî gözükmektedir. Nitekim Ahilik teşkilatı yapılanması ile sadece erkeklerin değil aynı zamanda kadınlarında sosyal ve ekonomik hayatta etkin olmaları amaçlanmıştır.

Ahi Evren’in Kayseri’de bir sanayi sitesi kurması ve burada 32 çeşit esnaf ve sanatkârları barındırması ile birlikte Ahi Teşkilatı gibi Bacıyan-ı Rum teşkilatınında yapılanması ve kurulması sağlanmıştır. Kayseri’de Debbağlar Mahallesi yanında Külahduzar Mahallasi (Örgücüler Mahallesi) kurulduğu ve Türkmen genç kız ve kadınlarının organize edilerek örgücülük ve dokumacılığa yönlendirildikleri bilinmektedir.

Özellikle Ahiler, erkeklerin yapacağı işlerin yanında kadınların da yapacağı işler ve sanatlar olduğu düşüncesinden hareketle kadınları organize ederek bu teşkilatı oluşturmuşlardır. Bilindiği gibi eski Türkler’de kadının sosyal hayattaki rolü çok önemliydi. O dönemde de kadınlar ekonomik uğraşlar ile uğraşmakta ve ticari faaliyetlerde bulunmakta idiler.

Bu teşkilatların Kayseri’de kurulmasının siyasi, ekonomik ve sosyal birçok nedeni bulunmakta idi. Bir dönem Anadolu Selçukluları’na başkentlikte yapmış olan Kayseri o dönem Anadolu’nun ilim, sanat ve ticaret merkezi durumundaydı. Anadolu için erken sayılabilecek bir dönemde Kayseri’de cami ve medreseler inşa edilmiş, ilmî müesseseler kurulmuştu. Ayrıca o dönemde sadece Anadolu’da değil dünyada büyük bir meşhurluğa sahip olan “Yabanlu Pazar” denilen pazar yeri de Kayseri’de bulunmaktaydı. İfade ettiğimiz tüm bu hususlar Ahi ve Bacı teşkilatlarının neden Kayseri’de kurulup organize edildiğini açık bir şekilde göstermektedir.

Ahi teşkilatına mensup esnaftan kimseler sefer zamanı ordunun ihtiyacını karşılamak için sefere çağrılırdı. Şehit ve gazi eşleri ile kocası sefere gitmiş kadınlar uzun süre yalnız kalmak zorunda olurlar ve geçimlerini kendileri sağlamak için uğraşırlardı. Bu vesile ile beldelere kadınlar pazarı denilen yerler kurulmuştu. Burası ayrı bir çarşıydı ve alıcı ile satıcıların tamamı kadınlardan oluşmaktaydı.

Bu kadınlar, “Kadınlar Pazarı” denilen yerlere kendi bahçelerinde yetiştirdikleri sebzeleri, süt, yoğurt, yumurta gibi ürünleri ve evlerinde el emeği göz nuru olarak yaptıkları eşyaları getirip satarlardı. Böylelikle kadınların hiçbir zarara uğramadan, rahat ve tehlikesiz bir şekilde alış veriş yapmaları ve ürünlerini satmaları sağlanırdı. Buralara asla erkek satıcı ve alıcılar giremezdi. Bu pazarların önemli olan hususlarından birisi de buralara asla tüccar malı sokulmaması idi. Tamamen beldenin kadın ve genç kızlarının ürettikleri mallar alınır satılırdı. Böylece yerli malı alınıp-satılması teşvik edilmiş olurdu.

Bacıyan-ı Rum’a mensup olan kadınlar sadece örgücülük ve dokumacılık yapmaz muhtelif sanat kollarında da faaliyet yürütürlerdi. Bunun dışında bu teşkilatın mensuplarının askerî ve dinî eğitim aldıkları da bilinmektedir. Askerî eğitimi sadece erkekler yapmaz, bu teşkilata mensup olan kadınlarda binicilik, atçılık, ok ve kılıç kullanma gibi eğitimler görürlerdi. Nitekim 1243 yılında Moğollar’ın Kayseri’yi muhasarası sırasında Ahi mensupları ile birlikte Bacı teşkilatı mensuplarının da mücadele edip savaştıklarını ifade etmiştik.

Bacıların bilinen diğer bir faaliyetleri ise Ahi tekke ve zaviyelerinde misafir edilenlerin barındırılması ve ağırlanması ile ilgili hizmetleridir. Bu dönemde Ön ve Orta Asya’dan kitleler hâlinde Anadolu’ya gelen Türk zümrelerinin ağırlamak, ilgilenmek ve onlara yardımcı olmak büyük bir sorun teşkil etmiştir. Bu sebeple bu Türkmen zümrelerin kısa sürede olsa barındırılmaları ve yeni ortama uyum sağlamaları amacı ile Ahi tekke ve zaviyeleri böyle bir hizmet görmekteydi. Özellikle bu dönemde Anadolu’ya gelen seyyah İbn Battuta’da Anadolu’nun birçok yörelerinde Ahilerin misafirperverliğine şahit olduğunu ifade etmekte ve Türkmen kadınlarının izzet ve ikramlarından da övgü ve hayranlık ile bahsetmektedir. İbn Battuta’nın bahsettiği bu misafirhanelerde ağırlama ve konaklama işleri Ahiler ile birlikte Bacı teşkilatı mensupları tarafından da yapılıyordu.

Tüm bunların haricinde Bacı Teşkilatı’nın dinî ve tasavvufî bir niteliği de bulunmaktaydı. Bacılar dinî ve kültürel faaliyetlerini bir tarikat disiplini ve metodu içerisinde sürdürmekteydiler. Bacılar genel olarak Evhadu’d-din Kirmanî’ye nispet edilen Evhadiyye tarikatına mensup idiler. Bunlara Evhadiler denilmekte idi. Bu teşkilatın kadın mürşide ve şeyhleri bulunmaktadır. Fatma Bacı ve kardeşi Âmine Hatun bu tarikatın mürşideleriydiler.

Bacı teşkilatı üyeleri olan genç kızlar ve kadınların erkekler ile birlikte zikir, sema ve sohbet meclislerinde bulundukları bilinmektedir. Bu sebepten dolayı muhtelif dinî ve tasavvufi cemaatlerin Bacıyan-ı Rum mensublarını tenkid ettikleri de bilinmektedir. Evhadu’d-din sık sık düzenlediği sema meclislerinde genç kızların ellerine, güzelliklerine cazibe versin diye birer kandil verir ve gece karanlıkta onların arasında kendinden geçinceye kadar sema ederdi. Bu adet bugün dâhi Anadolu’da “çayda çıra” olarak oynanmaktadır.

Fatma Bacı veya mekıbevi ismi ile Kadıncık Ana bugün kadınlarımızın ihtiyacı olan tarihteki örnek rol modellerden birisidir. Türk tarihi Fatma Bacı gibi yetenekli, başarılı ve kahraman kadınlar ile doludur. Günümüzde modern hayatın kalıpları ve nitelendirmeleri arasında sıkışmış kadınlarımız için Kadıncık Ana ve Bacıyan-ı Rum bir kurtuluş reçetesidir. Bacıyan-ı Rum gibi kadınların yönetiminde ve himayesinde olan kurum kuruluşlar, vakıflar, dernekler kuruldukça toplum olarak kazançlı çıkacağız demektir. Bu tür oluşumların günümüzde tekrar ihya edilmesi ve kadınlarımızın birer Fatma Bacı’ya dönüşmesi devlet ve millet adına güzel bir geleceği tesis edecektir.

Osmanlı’nın Kuruluş Dönemi ve Ahiler

“Geniş ve heterojen kitlelerin önderliği, uzun süredir buralarda yaşamakta oldukları için diyar-ı Rum’u yani Bizans Anadolusunu çok iyi tanıyan Gazilerin elindeydi. Gaziler kendilerini burada evlerinde hissediyorlar, fethedilen toprakların ahalisi de onları tümden yabancı saymıyordu. Gazilerin getirdiği hayat tarzı, onlarla pek çok ortak yanı bulunan yerli halk tarafından kolayca özümlendi.”

Paul Wıttek

Anadolu Selçukluları Devleti’nin son dönemlerine doğru Ahiler siyasi, ekonomik ve sosyal nedenlere bağlı olarak uç bölgelere doğru göç etmeye başlamışlardır. Özellikle Bizans hududuna yakın uç bölgelerde siyasi faaliyetlerini yürüten Osmanoğulları gibi beyliklere Ahilerin büyük bir oranda katılım gösterdiği bilinmektedir. Ahilerin Türkleştirme ve İslamlaştırma faaliyetlerinde aktif olarak rol alması ve toplumsal hayatı düzenleme felsefeleri neticesinde bilhassa yeni feth edilen uç bölgelere doğru haraket ettikleri bilinmektedir.

Aşıkpaşazâde kaleme aldığı “Tevarih-i Al-i Osman” adlı eserinde Anadolu’ya (Rum) gelen dört gruptan bahsedilmektedir. Bu zümreler eserde, Gaziyan-ı Rum (Anadolu Gazileri), Ahiyan-ı Rum (Anadolu Ahileri), Abdalan-ı Rum (Anadolu Abdalları) ve sonuncusu ise Bacıyan-ı Rum (Anadolu Bacıları) olarak zikredilir. Özellikle bu zümrelerin Osmanlının kuruluşunda siyasi, askerî ve sosyal etkisi olduğu açık bir şekilde ifade edilmektedir.

Osmanlı’nın kuruluş döneminde Ahiler’in etkili bir şekilde siyasi, askerî ve sosyal alanda etkili olmaları hiç şüphesiz Osmanlıların bir uç beyliği olması ile ilgilidir. Nitekim bir uç beyliği durumunda olan Osmanlılar, Bizans ile sınırdaş olmaları hasebiyle gaza ve cihad ideolojisine sıkı sıkıya bağlıydılar. Bu nedenledir ki aynı şekilde gaza ve cihad ideolojisine sahip olan Ahiler’in nüfuzundan Osmanlılar yararlanmak istemiş ve beylik içerisinde Ahiler’e her türlü kolaylık sağlanmıştır. Ünlü şarkiyatçı Paul Wittek, Ahiler gibi Gaziler’in de gaza, cihâd gibi değerler ile bir takım ahlaki ilkeleri fütüvvet düşüncesinden aldığı ve kaynak olarak beslendiğini ifade etmektedir.

Osmanlı Beyliği’nin ilk dönemlerinde Ahi zaaviyeleri ve Ahiler’in faaliyetleri, kır ve şehir uyumunun sağlanmasında önemli bir etken olmuştur. Bunun yansıra ekonomik sistemin düzenlenmesinde, bürokrasinin tesisinde de etkisi açık bir şekilde görülmektedir. Özellikle bu dönemde Ahiler himaye edilmiş, ayrıcalıklar tanınmış bu vesile ile de Rum ve Ermeni zümrelerin ellerinde olan sanat ve esnaflık çalışmalarının Müslüman Türkler arasında yayılıp gelişmesinde önayak olunmuştur. Özellikle Osmanlı Beyliği’nin ilk dönemlerinde başta yöneticilerin ve tanınmış önemli isimlerin çoğunluğu Ahi zaviyelerinin seçilmiş kişileri olduğu bilinmektedir.

Osmanlı Beyliği’nin kurulduğu sahada ve zaman dilimi içerisinde yayıldığı alanda birçok Ahi zaviyesinin varlığı söz konusudur. Bu zaviyelerin bir çoğu Osmanlılardan önce Selçuklular döneminde Ahiler tarafından kurulduğu bilinmektedir. Bu zaviyeler Osmanlı kuruluş döneminde ayende ve revendeye hizmet etmek maksadı ile kurulmuş ve varlığını sürdürmüştür. Keza Osmanlı kuruluş dönemi boyunca fetihler ile birlikte yeni bölgelere aynı hizmet maksadı ile birçok Ahi zaviyeleri inşa edilmiştir. Özellikle her köy ve kasabada bir Ahi reisinin varlığı söz konusu olmuştur. Osmanlı Devleti’nin kurulduğu coğrafya olan Söğüt, Eskişehir, Bilecik, Bursa ve Mudurnu gibi şehirlerde Ahiler faaliyetlerini yürütmekteydiler. Özellikle bu bölgelerde Ahiler, Gazi ve Abdallar ile birlikte siyasi ve sosyal hayatta etkin bir durumdaydılar.

Osmanlı Beyliği’nin kuruluşunda ve ilk döneminde manevi bir etkisi olan en önemli isimlerden birisi Şeyh Edebalı’dır. Osmanlı Beyliği’nin ilk döneminde Ahi reisleri ile başlayan yakınlaşma politikası özellikle Şeyh Edebalı nezdinde sembolleşmiştir. Şeyh Edebalı’nın da bir Ahi reisi olduğu ifade edilmektedir. Ayrıca Edebalı’nın çevresinde bulunan birçok sufi gibi kardeşi Ahi Şemseddin ve yeğeni Ahi Hasan ile Şeyh Mahmud’da birer Ahi’dir. Ahi Hasan, Osman Gazi döneminin en tanınmış Ahi reislerinden birisidir. Nitekim Taşköprülüzade Ahi Hasan’ın ibadete düşkün, zühd sahibi, duası makbul, keramet ehli ve feyiz kaynağı bir şahsiyet olduğunu ifade etmektedir. Ahi Hasan, Osman Gazi ile birlikte savaşlara katılmış kahraman bir isimdir. Bursa’nın fethinde bulunmuş ve Bursa Kalesi’ne çıkan ilk isim Ahi Hasan olmuştur. Savaştan sonra Bursa’ya yerleşmiş ve Darü’s-Sâ’ade yakınında kendisi için bir zaviye yaptırmıştır.

Osmanlı kuruluş dönemi araştırmacılarından Friderich Giese, Osman Gazi’nin Ahiler ile ilişkileri üzerinde dikkatle durmuş ve Ahiler sanat ve ticaret erbabı olmalarınında dışında yarı savaşçı yarı sufî karakterine sahip olduklarını ifade etmiştir. J. H. Kramers ise Osman Gazi’nin de Paflagonya bölgesinin Ahi resilerinden biri olduğunu ifade etmiştir.

Osman Gazi’nin ölümünden sonra Orhan Gazi ve Alaaddin Paşa ile beraber önemli beğlerin Bursa’da Ahi Hasan’ın zaviyesinde toplanarak devletin başına kimin geçeceği tartışılmıştır. Ahi Hasan’ın zaviyesinde bu derece önemli bir konuyu konuşmak için önemli beğlerin toplanması, Ahilerin ve Ahi zaviyelerinin önemini açıkça ortaya koymaktadır.

Ünlü seyyah İbn Battuta 13. yüzyılda Türkmen Beyleri’nin en ulusu olarak ifade ettiği Orhan Bey’i ziyaret etmek için Bursa’ya gelmiş ve Ahiler tarafından karşılanmıştır. Şeyh Edebalı’nın kardeşi Ahi Şemseddin’in zaviyesinde iftar yapmış, güzel sesli hafızlardan Kur’an dinlemiş, Konyalı vaiz Mecdüddin’in verdiği vaazı dinlemiş ve vaazdan sonra yapılan sema ve raksı izlemiştir. Seyyahın Osmanlı toprakları üzerindeki seyahati sırasında birçok bölgede Ahilerden bahsetmesi, en ücra köy ve dağ başlarında Ahilerin bulunması, Ahi ve zaviyelerinin bu kadar yaygın olması Ahiler ve Osmanlı yöneticileri arasındaki ilişkinin son derece yakın olduğunun bir göstergesidir.

Orhan Gazi’nin oğlu Süleyman Paşa da Ahiler ile yakın ilişkiler kurmuştur ve Ahilere birçok vakıf tesis etmiştir. Süleyman Paşa Ahi Hacı’ya Geyve de bulunan Ahur Köyü’nü evlatlık olarak vakfetmiştir. Aynı dönemde Süleyman Paşa, Ahi İlyas ve Ahi Hızır’a da ihsanlarda bulunmuş ve bu iki Ahi reisi için Yılan Karyesi’ni vakfetmiştir. Süleyman Paşa keza aynı şekilde Ahi Çoban Zaviyesi için de vakıflar tesis etmiştir. Göynük’te bir Ahi zümresine mensup olan Ahi Ali için ise Göl-özü’nde bir mezra ve bir değirmen vakfetmiştir. Beypazarı’nda ise Ahi Hacı için Ova Mezra’sını vakfetmiştir. Osmanlı kuruluş döneminde varlığı bilinen Nilüfer imâreti de aslında Selçuklular döneminde Türk zanaatkârlar olan Ahiler tarafından inşâ edilmiş dinî bir yardımlaşma misafirhânesidir.

Orhan Gazi’nin oğlu Süleyman Paşa’nın birçok Ahi önde gelenlerine ihsan ve vakıfta bulunması Osmanlı Beyliği’nin kuruluş döneminde Ahiler ile yakın ilişkiler içerisinde olunduğunu bize göstermektedir. Ahiler özellikle Osmanlı yöneticileri tarafından himaye edilmiş ve desteklenmiştir.

Ahiler ile Osmanlı yöneticileri arasındaki yakın ilişkiler I. Murad zamanında da devam etmiştir. Özellikle I. Murad döneminde meydana gelen bir siyasi karışıklık Ahilerin yardımı ve desteği ile bastırılmıştır. I. Murad’ın Ahiler’den kuşak kuşandığı ve Ahiler arasında en yüksek mertebeye ulaştığı da bilinmektedir. I. Murad’ın aynı zamanda Ahi Musa’ya da kuşak kuşattığı, vakfiyesindeki: “Ahiler’den kuşandığım kuşağı, Ahi Musa’ya kendi elimle kuşattım” cümlesinden anlaşılmaktadır. Nitekim I. Murad 1366 tarihinde Ahi Musa’ya bir vakıfname ve icazetnâme vermiştir. Özellikle I. Murad devrinin en önemli devlet adamlarından biri olan Çandarlı Kara Halil’de devrin Ahilerinden kabul edilmektedir. Özellikle Ankara’da hükümet sahibi olan Ahiler’in 1362’de I. Murad’a Ankara şehrini hiç bir karşıt mücadele etmeksizin teslim etmeleri de Ahiler ile Osmanlı kuruluş dönemi yöneticilerinin ilişkilerini göstermesi bakımından önemlidir. I. Murad kendi salatanatı süresince birçok bölgede Ahilere pek çok araziler vakfetmiştir. I. Murad zamanında birçok Ahi zaviyesi kurulmuş ve gelişmiştir.

Osmanlı kuruluş döneminde ilk yaya askerlerin kıyafetleri ahi kıyafetlerine benzetildiği bilinmektedir. Ayrıca I. Murad döneminde kurulan yeniçeri teşkilatının kıyafetlerinde başlık olarak ahi başlıkları kullanılmaktaydı. M. Fuad Köprülü Yeniçeri teşkilatının oluşumunda Ahiliğin büyük bir rolü olduğunu ifade etmektedir.

Osmanlılar döneminde Ahilik sadece Anadolu’da değil Rumeli’de de bir gelişme ve teşkilatlanma göstermiştir. Hatta Osmanlı padişahları tarafından Rumeli’nde yeni fethedilen bölgelere Ahi zaviyeleri yaptırıldığı bilinmektedir. Özellikle I. Bayezid, Dimetoko’nın Kasaplar Mahallesi’ne bizzat Ahi Denek Zaviyesini inşa ettirmiştir ve bu zaviyeye pazar için yaptırdığı başhaneyi vakfetmiştir.

Ahiler Osmanlı kuruluş döneminde yeni fethedilen bölgelerin Türkleşmesi ve İslamlaşmasında doğrudan etkin bir role sahiptiler. Yeni fethedilen bölgeler sosyal ve kültürel anlamda Ahiler vasıtası ile şenlendiriliyorlardı. Özellikle Ahiler bu yeni ele geçirilen bölgelerde toplumsal hayatın yanında, başta ekonomik hayatı da düzenliyorlar ve teşkilatlandırıyorlardı. Fatih Sultan Mehmet döneminde Rumeli’de Ahilerin en uç ve küçük kasabalara kadar teşkilatlandırıldıkları görülmektedir.

Timur’un Anadolu seferi sırasında Ahilerin Timur’a karşı Osmanlı safında mücadele ettiği görülmektedir. Timur ordusuna direniş gösteren ve Karaman-Tatarlarına mensup olan Ahi Teberrük ve Ahi Mürüvvet adlı iki ahi reisi bulunmaktaydı. Çelebi Mehmed devrinde önceleri Bursa’nın subaşısı olan ve daha sonra vezir olan Hacı İvaz Paşa’nın babası da bir Ahi reisi olan Ahi Fahreddin Bayezid idi.

Nitekim Osmanlı Beyliği’nin bir cihan imparatorluğu hâline gelmesi ile birlikte başlayan devletin kurumsallaşması ve merkezi otoritenin güçlendirilmek istenmesi düşüncesi sonucunda birçok dinî ve sosyal zümrenin ikinci plana atılması veya devlet politikası olarak merkezileştirilmeleri sonucu Ahiler’de bu durumdan etkilenmiş ve zamanla etkinlikleri azalmıştır. Bir Türkmen Beyliği statüsünden çıkan ve imparatorluk hâline gelen Osmanlının merkezî devlet oluşturma düşüncesi neticesinde aynı zamanda esnaf teşekkülü olan Ahilik Lonca şeklini almıştır.

Sonuç olarak diyebiliriz ki, Ahilik bir uç Türkmen Beyliği olan Osmanlı’nın kurulup gelişmesinde söz sahibi olan, varlığını hissettiren bir zümredir. Özellikle kuruluş döneminde gazi ve abdalların yanında Ahiler’in de çok önemli bir rolü bulunmaktadır. Ahiler beyliğin siyasi, askerî, ekonomik ve sosyal hayatında etkin olmuşlardır. Osmanlı toplumunun şekillenmesinde etkilidirler. Beyliğin zamanla yeni bölgeler fethetmesi ile birlikte yeni fethedilen bölgelerde şenlendirilme faaliyetlerini diğer dinî ve sosyal zümreler ile birlikte Ahiler yürütmüşlerdir. Birçok Ahi tekke ve zaviyesi tesis edilmiştir. Ahiler bunun yanı sıra Beyliğin ekonomik hayatını canlandıran ve ayakta tutan bir zümre olmuştur. Ahiler Osmanlı Beyliği’nin toplumsal ve ekonomik hayatının dışında yönetim kademelerinde de rol almışlar, askerî mücadelelerde beyliğin askerî gücünü oluşturan bir unsur olmuşlardır.

Kadim Bir Siyaset Teorisi Daire-i Adliye

“Allah size, emanetleri mutlaka ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder. Allah size ne güzel öğütler veriyor. Şüphesiz Allah her şeyi işitmekte, her şeyi görmektedir.”

Nisa 58

Türk tarihine ve devlet felsefesine baktığımız zaman binlerce yıllık tarihi birikimden ve tecrübeden beslenen, birçok farklı kültürün ve inanç sisteminin değerlerini içselleştiren bir felsefi sistem karşımıza çıkar. Devlet felsefesi hususunda Türk tarihinin kadim dönemlerinden itibaren, günümüze ulaşıncaya kadar, tarihi bir devamlılık içerisinde, asla erozyona uğramadan, gelenek ve değer terk edilmeden devam eden bir çizgi söz konusu olmuştur. Kadim Türk devletleri ve halklarının inşa ettiği devlet felsefesi birikimi, modern döneme kadar asla terk edilmeden, yeni birikimlerden de beslenerek bir devmalılık arz etmiştir.

İslamiyet öncesi dönemde sahip olunan devlet tecrübesi, İslamiyet ile tanışma ve müşerref olmanın sonrasında başta Kur’an olmak üzere İslamî telakki ve usullerle iç içe geçmiştir. Bu yeni kaynak, başta devlet felsefe geleneğimizi inkiraza uğratmadan ve yok saymadan beslemiş ve geliştirmiştir.

Türk devletlerinin felsefî ve siyasi sistemindeki ilerleme sadece İslam devlet anlayışı ile beslenmemiş, bunun dışında da Türk topluluklarının gittiği yeni bölgelerin devlet ve toplum anlayışlarıyla da şekillenmiştir. Özellikle İran coğrafyası köklü bir medeniyete ev sahipliği yapmış binlerce yıllık devlet geleneğinin hâkim olduğu topraklar olarak Türk ve İslam devlet geleneğini etkilemiştir. Bunun dışında İslami keşifler ile Hind, Mısır ve Bizans devlet gelenekleri de tanınmıştır. Tüm bu gelenklerin sahip olduğu birikim ile kadim tarihi tecrübe ve değerler Türk ve İslam devlet geleneğinin kendine özgün bir tarzda yenilenmesine imkân tanımıştır.

Türk ve İslam düşünürleri de devlet felsefî geleneği ile ilgili kendi dönemlerinde nitelikli eserler kaleme almışlar ve devlet felsefe geleneğine yeni ufuklar kazandırmışlardır. Özellikle erken dönem devlet felsefesi klasiklerinden kabul edilen Yusuf Has Hacib’in Kutdgu Bilig adlı eseri, Beydaba’nın Kelile ve Dimne adlı eseri, Maverdi’nin Ahkamu’s-Sultaniyye adlı eseri ve Farabi’nin Medinetü’l Fazıla adlı eseri ile İbn Haldun’un Devleti ve Nizamülmülk’ün Siyasetname adlı eserleri devlet geleneğimizi şekillendiren önemli klasiklerimizin başında gelmektedir.

Tecrübe edilen ve Türk – İslam filozoflarının düşünceleri ile inşa edilen bu birikim zirve noktasını Osmanoğulları döneminde bulmuştur. Öyle ki Osmanlılar sahip olduğu devlet geleneğinde ve uyguladıkları mevcut siyasal sistemlerinde bütün bu birikimi kullanmışlardır. Kendilerine has “Türkokrasi” denilen nev-i şahsına münhasır bir devlet sistemi inşa etmişlerdir.

Buraya kadar verdiğim bilgiler yazımıza giriş mahiyetinde birer özet olarak kabul edilmelidir. Türk ve İslam devlet sistemi ile Osmanlıların devlet yapısı başlı başına incelenmesi ve üzerinde çok derin akademik çalışmaların yapılması gereken mevzulardır. Bizim yazımızın konusu Osmanlı devlet sistemi içerisinde önemli bir yeri olan Daire-i Adliye yani Adalet Dairesi’dir.

Adalet, Türk ve İslam devlet geleneğinin kilit kavramlarından birisidir. Özellikle Kur’an kelamı dâhil olmak üzere Hz. Peygamber’in devlet adamlığı örneğinde de en önemli husus adalettir. Arapça “adl” kökünden gelen kelime mana itibarı ile bir şeyi yerli yerine koyma ve hak sahibine hakkını verme anlamlarını taşımaktadır. Tarihi süreçte bu kelime hükümdar ve devlet ile özdeşleşmiştir. Hükümdar adaletin sağlayıcısı, temsilcisi ve koruyup gözetecisi olarak kabul edilmiştir.

Daire kavramı ise İslam geleneğinde süreklilik arz eden, devamlılığı olan bir felsefeyi ifade etmektedir. Adalet kavramı da bu yönü ile devlet sistemi içerisinde tekrar edilmesi elzem olan ve devamlılığı gereken bir düşünceyi ifade etmektedir.

Adalet Dairesi’nin kökleri Helenistik döneme ve Sasani devlet geleneklerine kadar gitmektedir. Bu felsefe İslam ve Türk devlet geleneği ile harmanlanmış, gelişmiş ve Osmanlılara kadar büyük bir birikim oluşturmuştur. Bu düşüncenin izlerini Yusuf Has Hacib’den, Nizamülmülk’e ve İbn Haldun’a kadar birçok önemli düşünürlerimizin eserlerinde görmek mümkündür.

Adalet Dairesi, Osmanlı uleması tarafında da incelenen, üzerine düşünülen ve tartışılan bir mesele olmuştur. Osmanlı âlimleri bu kavram üzerinden bürokrasinin ve hükümdarlığın eksikleri üzerinde durmuş. Bu kavram ile devlet adamlarına gerekli uyarıları yapmışlardır. Osmanlı döneminde Daire-i Adliye kavramı üzerinde derinlikli düşünen ve tartışan en önemli isimlerden birisi de hiç şüphesiz Kınalızade Ali Efendi’dir. Kaleme aldığı Ahlak-ı Alai adlı eseriyle bu konuda ufuk açmıştır.

Kınalızade Ali Efendi Adalet Dairesi’ni sekiz madde de belirlemiş ve devlet felsefesini bunu üzerine kurmuştur. Kınalızâde’nin belirlediği Adalet Dairesi ilkeleri şu şekildedir:

1. Adldir mucib-i salâh-ı cihan – Dünyanın kurtuluşunu, düzenini ve saadetini sağlayan adâlettir.

2. Cihan bir bağdır dîvarı devlet – Dünya bir bahçedir, duvarı ise devlettir.

3. Devletin nâzımı şeriattır – Devletin nizamını kuran Allah’ın kanunudur.

4. Şeriate olamaz hiç hâris illa mülk – Allah kanunu ancak saltanat ile korunur yani siyasi kurumlar ile.

5. Mülk zabt eylemez illa leşker – Otorite ve kudret, ancak ordu ile zaptedilebilir.

6. Leşkeri cem edemez illa mal – Ordu, ancak mal ile ayakta kalabilir.

7. Malı cem eyleyen raiyettir – Malı toplayan halktır.

8. Raiyeti kul eder padişah-ı âleme adl – Halkı idare altına ancak Cihan Padişah’ının adâleti alır.

Adalet Dairesi’nin her maddesi ayrı birer derinlikli incelemenin konusudur. Her maddesinin tarihi gelenekte birer tecrübesi ve yaşanmışlığı söz konusudur. Daireyi oluşturan maddeler tarihi süreçte elde edilen kazanımlar ve birikimler ile oluşarak bu noktaya kadar gelmiştir.

Daire-i Adliye bir devleti gerekli kılan ve ayakta tutan bütün dinamiklerle beraber en önemli kabul edilebilecek prensipleri belirler. Devleti gerekli kılan en önemli dinamikler hükümdar, siyaset, ordu, iktisat ve halktır. Bu vasıfların hepsinin bir devletin bünyesinde bulunması elzemdir. Dairede bütünlük esastır, bu felsefi gelenekte eğer maddelerden biri eksik veya prensiplerde bozulma söz konusuysa daire işlevselliğini yitirir ve dolayısıyla devlet köhneleşir ve çökmeye yüz tutar. Adalet Dairesi’nde aynı zamanda tüm maddelerin birbiriyle ilişkili olduğu görülecektir. Halk, devlet, ve ordu başta olmak üzere hepsi içiçedir. Biri olmazsa diğeri asla var olamaz.

Adalet Dairesi’nde bulunan her madde aynı zamanda o madde ile ilişkili kurumların vasıflarını ve prensiplerini de belirler. Örnek olarak dairede bulunan ekonomi veya ordu ile alakalı prensibin işaret ettiği hazine ve askeriyede bozulma varsa devlet nizamının işleyişinde ciddi sıkıntılar hasıl olur. Zaaf içerisindeki hazine ekonomik gerileyişi, askeriyedeki bozulmalar ise savaş kayıpları ve askerî zaafiyetleri husule getirir. Adalet olmazsa halk olmaz, halk olmaz ise ekonomik gelir olmaz, gelir olmazsa ordu ve asker olmaz, asker olmazsa da devlet var olmaz.

Osmanlıların bir imparatorluk hâline gelmesiyle Daire-i Adliye arasında sıkı bir ilişki söz konusudur. Daire düzenini sağlıklı bir şekilde işlediği dönemler her zaman için Osmanlıların en kazançlı ve başarılı olduğu dönemler olarak tarihte yerini almıştır. Dairede mevcut olan madde ve prensiplerin uygulanmasında sıkıntı hasıl olan dönem ise Osmanlıların gerilemeye başladığı zamana denk gelmektedir. Bu dönemle birlikte dairede bozulmalar meydana gelmeye başlamıştır. İmparatorluğun gerilemesi ile birlikte Adalet Dairesi’nin önemi ve değeri bürokraside iyice hissedilmeye başlanmıştır.

Hasan Kâfî el-Akhisârî, Koçi Bey, Kınalızâde Ali Efendi ve Taşköprülüzâde gibi âlimeler başta olmak üzere muhtelif Osmanlı uleması meydana gelen bu bozulmalara dikkat çekmiş ve tavsiyelerde bulunmuşlardır. Risaleler ve Layihalar kaleme alınmış, hükümdara ve devlet erkanına uyarılarda bulunulmuştur. Tanzimat ve Meşrutiyete giden süreç bu şekilde başlamıştır. Bu süreçte geç kalınmış ve alınan önlemler çare getirmemiştir.

Modern dönemle birlikte her ne kadar imparatorluklar ortadan kalkmış ve yeni siyasal sistemler tarih sahnesinde yerine almış olsa da Adalet Dairesi’nin gerekliliği ve faydası asla geçerliliğini yitirmemiştir. Daire’nin madde ve prensipleri yeni siyasal sistemler içerisinde kendine yer bulmuştur. Günümüzde malesef birtakım siyasi ideolojiler ve yönetim şekilleri Adalet Dairesi’nde mevcut olan dengeyi gözetmemektedirler. Daire’de bütün maddeler eşit ve dengeli bir şekilde yer almaktadır. Hiçbir prensip diğerinden evla kabul edilmemektedir. Bir düzen ve işleyiş söz konusudur. Fakat modern dönem bazı devlet sistemleri ve siyasal ideoloji doktrinlerinde bazı prensipler ayrıcalıklı bazıları ise önemsiz addedilmektedir. Sahip olunan bu anlayış malesef modern toplumlar için büyük bir sıkıntı yaratmaktadır. Bu nedenle sürekli olarak devlet zaafiyeti, toplumsal huzursuzluk ve kriz dönemleri meydana gelmektedir.

Daire-i Adliye, modern siyasal sistemler, ideolojiler ve doktrinler karşısında binlerce yıllık bir tarihi tecrübe olarak durmaktadır. Bu sebeple Adalet Dairesi’nin birçok devlet ve toplum için kurtuluş reçetesi olacağı muhakkatır!

Mukaddes Emanetlerin İstanbul’a Gelişi

“Vahhabilerin reisi olan Suud bin Abdülaziz, Medine-i Münevvere’yi ele geçirip türbelerin kubbelerini yıkmaya teşebbüs etmişti. Fakat halkın yalvarmaları üzerine Hz. Peygamber’in türbesine dokunmamış, ama içindeki bütün kıymetli eşyaları ve mücevherleri almıştı. Hutbelerde padişahın adının söylenmesini yasaklamış, Vahhabi olmayanları kafir ilan etmişti.”

Ahmet Cevdet Paşa

Tarihi yazan ve yaşayan her ne kadar insanoğlu olsa da tıpkı beşer hafızası gibi tarihe tanıklık eden eşyaların da bir hafızası, tarihî şuuru vardır. Bu minval üzere değerlendirildiğinde toplumların tarihilerinde sahip oldukları eşyalar kıymetli manevi hazineler hükmündedir. İnsanlar değer verdiği ve sevdiği kişilerin hatırlarını her zaman yaşatmak ve korumak isterler. Özellikle de toplumların nezdinde önemli bir yere sahip olan peygamberler, devlet lideri ve kahramanlar gibi tarihi kişiliklerin şahsi eşyaları da birer hatıra olarak halk tarafından saygı, sevgi ve hassasiyetle korunmuştur.

Türk-İslam tarihinde de başta Allah Resulünün şahsi eşyaları olmak üzere, İslam ve Türk tarihi için öneme haiz olan eşyalar büyük bir gayret ve hassasiyetle korunmuştur. Bilhassa Haçlı Seferleri, Moğol Tahakküm ve Mezalimi gibi önemli tarihi dönüm ve kıyım dönemlerinde dâhi Müslümanlar kendilerine emanet olarak gördükleri bu mukaddes değerleri canları pahasına korumuşlardır. Özellikle de bu mukaddes emanetlerin korunması hususunda Müslüman devletler mukaddes eşyaları kendilerinden önceki devletlerden emanet almış ve sonraki yüzyıllara taşımışlardır. Nitekim Hz. Peygamber’e ve dönemine ait olan kutsal emanetler Emevi, Abbasi ve ardından Memlüklere geçmiş ve Memlüklerden de Yavuz Sultan Selim’in Mısır seferi vesilesi ile Osmanlı’ya intikal etmiştir.

Ünlü seyahatnâme yazarımız Evliya Çelebi’nin belirttiğine göre: “Üzerinde aslan tasviri ve kûfî hatla “nasrun minellah” yazısı olan kırmızı bir sancak, mücevher kakmalı bir kutu içinde Hz. Peygamber’in Uhud Gazvesi’nde kırılan dişi (dendân-ı saâdet), bir tutam lihye-i saâdet (sakal-ı şerif), sürmedan ve mili, hurma lifinden örülerek içi ziftle sıvanmış bir adet abdest ibriği, sanavber ağacından bir tesbih, bir kıta şimşirden nalın, bir asâ, pâpûş-ı şerif, iki kıta hırka-i şerif, hurma lifi, sarıya mâil beyaz pamuklu ince dokuma bir hil‘at, bir kara kılıç, bir deve yünü kuşak, bir deve yünü ridâ, bir deve yünü destâr-ı şerif ve beyaz sûzenî arakıyye” gibi eşyalar Osmanlıya geçmiştir. Bu eşyalar altın simli bohçalara sarılmış, katkat örtülmüş ve üzerlerine “Hâzâ muhallefâtü Resûlillah” yazılmıştı. Ünlü seyyahımız, Yavuz Sultan Selim’in bu eşyaları yüzüne ve gözüne sürerek, “Şefaat yâ Resûlellah” diyerek mühürlettiğini ifade etmiştir. Bu emanetler gemilere yüklenerek Osmanlı başşehri İstanbul’a gönderilmiştir. İlerleyen süreçte Mekke ve Medine’de bulunan birtakım diğer kutsal emanetler de belirli aralıklar ile İstanbul’a gönderilmiştir.

Mukaddes emanetlerin bir kısmı ilk zamanlar Hazîne-i Hümâyun’da muhafaza edilirken II. Mahmud döneminde (1808-1839) Has Oda Kasrı’na alınmıştır. Topkapı Sarayı içerisinde Has Oda’ya dâhil bir birim olarak Mukaddes Emanetler Dairesi oluşturulmuş ve getirilen kutsal emanetler burada korunmuştur. Günümüzdeki teknolojik gelişmelere bağlı olarak gelişen ışık, sıcakık ve oksijen seviyesi gibi teknik bilgiler eşyaları en uygun vaziyette koruma imkânı sağlasa da o dönem için böyle bir teknik bilgi olmadığı için Osmanlılar da geleneksel usuller ile mukaddes emanetlerin en hassas şekilde korunması için ne gerekiyorsa yerine getirmişlerdir.

Başta Osmanlı Sultanları olmak üzere devlet ricali tarafından önemli törenlerde mukaddes emanetler ziyaret edilmiş ve gereken hürmet gösterilmiştir. Ayrıca mukaddes emanetlerin Osmanlı Devleti’nin bünyesinde bulunması başta sultanın halife unvanının tescilini, devletin ise meşruiyetini sağlamıştır. Osmanlı’nın sahip olduğu mukaddes emanetler Osmanlı devletinin İslam aleminin lideri olmasının en büyük göstergelerinden biri kabul edilmiştir.

Topkapı Sarayı’na getirilen ve hâlen burada önemle korunan en değerli başlıca eşyalar şunlardır: “Hırka-i saâdet, Sancak-ı şerif, Hz. Osman’ın Mushafı, Dendân-ı saâdet(Resûl-i Ekrem’in Uhud Gazvesi’nde kırılan dişinin parçasıdır), Sakal-ı şerifler, Kavs-i saâdet, Kadem-i şerifler, Na‘leyn-i saâdet (Hz. Peygamber’e nisbet edilen ayakkabılardır), Mühr-i saâdet, Hz. Fâtıma’nın gömleği, Hz. Hüseyin’in gömleği, Hz. Mûsâ’nın asâsı, Hz. Yûsuf’un sarığı, Kâbe’nin kilit ve anahtarları, Tövbe kapısı kanadı, âbe olukları, Hz. Ebû Bekir’in, Hz. Fâtıma’nın ve Hz. Ömer’in kabir örtüleri” Bu eşyaların dışında Hicaz Bölgesinde ve Kutsal topraklarda kalan diğer birtakım eşyalar da özellikle I. Dünya Savaşı sırasında İngilizler tarafından Mekke ve Medine’nin işgali neticesinde Medine Müdafii Fahrettin Paşa tarafından İngilizlere bırakılmamak için İstanbul’a getirilmiştir. Bu dönemde Medine’de bulunan Naci Kaşif Kıcıman’ın anlattıklarına göre, Hz. Muhammed’in türbesi Ravza-i Mutahhara’da bulunan bu değerli hazine, sorumlu kişiler tarafından kütük kayıtlarına uygun şekilde sayılmış, paketlenmiş ve sandıklara yerleştirilmiştir. Yaklaşık 2 bin askerden oluşan bir bölük askerin muhafaza ve himayesinde 14 Mayıs 1917’de Medine’den yola çıkan tren, 27 Mayıs 1917 günü İstanbul’a sağ salim ulaşır.

Kutsal Emanetlerin İstanbul’da olması devletimiz ve milletimiz için en büyük şeref ve gurur kaynağıdır. Özellikle başta Mübarek Ramazan ayı olmak üzere yerli ve yabancı milyonlarca kişi tarafından bu emanetler ziyaret edilmekte, değeri, ruhu ve tarihi şahitliği hissedilmekte ve insanlar tarafından büyük bir hürmetle karşılanmaktadır. Başta mukaddes emanetler olmak üzere sahip olduğumuz büyüt kıymetli tarihi eşyalar medeniyetimiz için büyük bir zenginlik kaynağıdır. Bu sebepledir ki millet ve devlet olarak tarihi hazinelerimize sahip çıkmamız ve tarihi bilinci oluşturmamız en büyük arzumuzdur.

Tarihin Kaderi Türk’ün Zafer Ayı

“Milletleri millet yapan, uğrunda ölecekleri yüksek ülkülere bağlanmış olmalarıdır.”

Hüseyin Nihal Atsız

İnsanlık tarihi boyunca birçok devlet ve toplum başta kendi varoluşları olmak üzere tarihe ad verecek birçok başarılara imza atmışlardır. Muhtelif topluluklar kendi millî vasıflarını tarihi tecrübede elde ettileri kazanımları ile sağlamışlardır. Tarih boyunca yaptıkları onlara ad ve karakter vermiş, onlar da tarihe ad kazandırmışlardır.

Türkler, bahsini ettiğimiz bu minval üzere tarihleri boyunca ad ve karakter almış, başta kendi tarihleri olmak üzere dünya tarihine ad vermiş bir millet olmuştur. Onların bu vasıfları kendi hayat tecrübeleri sonucunda ürettikleri medeniyet unsurları ve insanlık tarihine doğrudan etkileri ile şekillenmiştir.

Türk boylarının İslamiyet’i kabulü ve onu bir hayat gayesi olarak benimseleri ile birlikte tarih artık Türkler eli ile yazılmaya başlanmıştır. Hz. Peygamber ve Kur’an’ın idealize ettiği mü’min insan tipi, Türkler eliyle “gazi” ve “alp” olarak biçimlenmiştir. Kazanılan bu ruh Türkleri tarihin en önemli aktörü kılmış ve dünya tarihine yön verecek kudreti onlara bahşetmiştir. Selçuklu devleti Abbasi halifeliğini, Şii Büveyhoğulları ve Fatımı tehlikesinden kurtarmış; Abbasi halifesinin siyasi ve dinî gücünü arkalarına alarak İslam dinin sancaktarlığını yapacak misyonu elde etmişti.

Bu ruh ile mayalanan millet, binlerce yıllık tarihine büyük devletler, zaferler ve isimler kazandırmıştır. Bunlardan en dikkat çekici olanları tarihimize “Zafer Ayı” olarak geçen Ağutos ayı içerisinde elde edilen önemli başarılardır. Türk milletinin tarih sahnesinde elde ettiği başarıları, kırılma ve dönüm noktası olarak kabul edeceğimiz dönemlerdeki mücadeleleri ilahi bir kader gibi zafer ayı olarak ad alan Ağustos ayında yazılmıştır.

Türkler, Ağustos ayı içerisinde başta 1071 Malazgirt Zaferi olmak üzere, 1473 Otlukbeli Zaferi, 1514 Çaldıran Zaferi, 1516 Mercidabık Zaferi, 1521 Belgrad’ın Fethi, 1526 Mohaç Zaferi, 1571 Kıbrıs’ın Fethi ve 1922 Büyük Taarruz zaferlerini elde etmiş ve hak edilmiş bir isim olarak Ağutos ayına “Zafer Ayı” ismini kazandırmıştır. Tarihimize şan veren bu zaferlerin hemen hepsi siyasi, sosyal ve ekonomik önemleri bakımından mühim ve değerlidir. Fakat tarihte sebep ve sonuçları bakımından şüphesiz şüphesiz en önemli iki zaferimiz 1071 Malazgirt ve 30 Ağutos Büyük Taaruz’dur.

Bilhassa Malzagirt Zaferi, Andolu’nun Müslüman Türklere yurt kılınması açışından oldukça önemlidir. Bizans tahtına yeni geçen hükümdar Romanos Diogenes, tahtını büyük bir zaferle taçlandırmak ve Anadolu’da Türk akınları nedeni ile sarsılan Bizans otoritesini yeniden tesis etmek için büyük bir sefer hazırlığına girişti. Bizans ordusu, kaynakların belirttiği rakamlara göre yaklaşık olarak 200-300 bin kişilik bir mevcuda sahipti. Bu ordu Peçenek, Uz, Kıpçak ve Hazar Türkleri ile İslav, Alman, Bulgar, Frank, Ermeni ve Gürcüler’den oluşturulmuş ve en iyi silahlar ile donatılmıştı.

Bizans ordusu harekete geçtiği zaman Selçuklu ordusu ve Sultan Alparslan, Mısır seferinde ve Halep kuşatmasındaydı. Hükümdar Romanos Diogenes’in büyük bir ordu ile Malazgirt ovasına doğru ilerlediği haberini alan Sultan Alparslan, Mısır seferini yarıda keserek Bizans ordusunun üzerine yürüdü. Abbasi Halifesi Kāim-Biemrillâh da o sıralarda bütün İslam dünyasının yakından ilgilendiği Malazgirt Muharebesi’nin Alparslan tarafından kazanılması hususunda bir dua metni hazırlatarak cuma namazında bütün İslam ülkelerindeki minberlerden okutulmasını emretti. Buharalı âlim Ebû Nasr Muhammed’in “Bütün müslümanların İslam’ın zaferi için dua ettikleri cuma günü öğle vaktinde düşmana saldırması” tavsiyesine uyan Sultan Alparslan, ordusuyla birlikte cuma namazını kıldıktan sonra “Ölürsem kefenim olsun” dediği beyaz bir elbiseyle askerin karşısına çıktı ve ordunun en ön saflarında savaşmak üzere yerini aldı.

Malazgirt Ovası, Rahve mevkine meydana gelen savaşı sayıca az olmasına rağmen Türk ordusu büyük bir zafer ile kazandı. Bizans hükümdarı ise esir olarak alındı. Malazgirt zaferi, Selçuklu ve Oğuz Türklerinin İslamiyet ile müşerref olduktan sonra İslamiyet ve Türk milleti adına Bizans’a karşı kazandıkları en önemli savaştır. Bu savaşı mühim kılan en büyük özellik Anadolu’da hâkim bulunan Bizans’ın siyasi gücünün ve otoritesinin kırılması ile Anadolu’ya peyderpey gaza ve cihad faaliyetleri yürüten Türk topluluklarının Anadolu’yu artık tamamen yurt kılabilmesidir. Nitekim 1071 Malazgirt Savaşından sadece 4 sene sonra 1075 yılında Bizans’ın başkenti İstanbul’un hemen yakınında bulunan İznik’te Türkiye Selçuklu Devleti kuruldu. Bu kadar kısa zaman zarfı içerisinde Türkler Anadolu’yu bir baştan bir başa kat etmiş ve yaşam kurmuşlardır.

Anadolu’nun kapıları bu savaş sonucunda artık tamamen Türk boylarına açılmı oldu. Böylelikle Türk milleti Anadolu’da kendi medeniyetini inşa edecek ve asla bu topraklardan kimsenin söküp atamayacağı varoluşunu yaratmaya başladı. Anadolu artık Müslüman Türkler eliyle imar edilecek, köyler ve şehirler kurulacak, medreseler, tekke ve zaviyeler, imaretler inşa edilecektir. Anadolu’da birçok ünlü devlet adamı, bilim adamı ve düşünür yeşermeye ve yetişmeye başlayacaktır. Bu ruh ve gaye ile Anadolu topraklarında tarihe geçecek başta iki büyük Türk devleti olan Selçuklular ve Osmanlılar olmak üzere birçok türk devleti tesis edilecekti. Denilebilir ki İstanbul’un Fethi Malazgirt ile başlanmıştır. Özellikle Malazgirt hezimeti sonrası Bizans siyasi çözülmeye başlamış, devlet gelenekleri inkiraza duçar olmuş ve 1453 yılındaki İstanbul’un fethine kadar Bizans zayıflamış bir devlet olarak hayatını sürdürmüştür.

Müslüman Türk yurdu kılınan Anadolu üzerine Avrupa’nın var gücü ile donattığı ordulardan müteşekkil Haçlı seferleri düzenlenmiş fakat 1071’de Malazgirt’te vurulan Müslüman Türk mührü bu topraklardan asla silinememiştir.

Türk varlığını Anadolu’dan yok etmek için sayısız mücadelelere girişen Haçlı düşüncesi en son ve en büyük girişimine Türk topraklarının muhtelif yerlerine açtığı cepheler ile ve başta Batı Anadolu’yu işgal ile başlatamıştır. Millî şair ve tarihçilerimizin “yedi düvel” olarak nitelendirdiği bu büyük haçlı ordusu başladığı işgal girişimini başkent Ankara önlerine kadar ilerletmiş ve varlığımızı en derin şekilde tehdit etmişti. Bu topraklarda ki yaşam hakkımız gasb edilmek istenmiş ve mevcudiyetimiz tarih sahnesinden silinmek arzusu duyulmuştu.

Kendisine bu topraklarda yaşam hakkı tanımak istenmediği şurunu idrak eden Anadolu insanı bütün varlığını ortaya koyarak ve kadim ruhunu tekrar ihya ederek Millî Mücadele’yi başlatmıştır. Bu halk, Kadın, erkek, yaşlı, genç ve çocuk demeden bütün bireyleri ve imanı ile Millî Mücadele’yi omuzlamış, tarihte eşi ve benzeri görülmeyen büyük bir kahramanlık destanı yazmıştır.

Büyük şairimiz Namık Kemal’in “fıtrat değişir sanma bu kan yine o kandır” şeklinde ifade ettiği gibi bu yüce millet tarihinde ki büyük başarılarına imza atan ruhunun, kanının ve imanının değişmediğini bütün dünya’ya göstermiştir. Bu yüce millet, sırlardır kanı ile suladığı, medeniyetini inşa ve ihya ettiği bu toprakları var gücü ile savunmak ve düşman işgalini sonuçlandırmak için 30 Ağustos 1922 tarihinde Büyük Taâruzu’u başlatmıştır.

Topyekun bir milletin canı, malı ve olanca imanı ile başalttığı bu mücadele ve taaruz zaferle neticelenmiş, Haçlı ordusunun tarihteki en büyük işgal girişimi Müslüman Türk varlığının nihai zaferi ile neticelenmiştir. Tarih bir kez daha tekerrür etmiş, bu kadim millet tarihinde bir kez daha Ağusots ayında büyük bir zafere imza atmıştır.

Ağustos ayı bir kez daha kendisine hak edilmiş olarak verilen Zafer Ayı ünvanını büyük bir başarı daha ilave etmiştir. Ağustos, tekrar tarih sayfalarına ve bütün dünya insanlarının hafızasına Müslüman Türkler’in zafer ayı olarak geçmiştir.

Kadim Şehir Kudüs ve Fethi

“Allah’ın mescidlerinde O’nun adının anılmasına engel olan ve onların harap olması için çalışandan daha zalim kim olabilir?”

Bakara 114

Yeryüzü, insanlık tarihinin başlangıcından itibaren insanın varoluşunu tamamladığı ve devamlılığını sağladığı kadim şehirler ile doludur. İnsanoğlu kendi yaşam serüvenini inşa ettiği şehirler ve medeniyetler ile sağlamıştır. Şehir demek medeniyet demektir. Medeniyet için kurmak zor ve sancılı bir tecrübe gerekmektedir. Bu vesile ile insanoğlu tarafından kurulan şehirler bir milletin ruhunun, hayat tecrübesinin, maddi ve manevi kültürünün yaşadığı ve hakim olduğu yerlerdir. Her şehrin bir ruhu vardır. Şehre hâkim olan toplulukların dinî ve millî değerleri o şehri anlamlandırır ve ulvileştirir.

Kudüs’te yeryüzünde inşa edilen, değerini ve önemini asırlarca kaybetmeyen ender kadim şehirlerden birisidir. Kudüs’ü anlamlı ve önemli kılan başta İslamiyet olmak üzere semavi dinlerin ona atfettiği kutsallık ile birlikte siyasi, sosyal ve ekonomik yönleridir. Kudüs tarihi süreçte birçok farklı dini ve etnik unsura ev sahipliği yapmış, birçok köklü kültürün barındığı ve iç içe yaşadığı bir şehir olmuştur. Sahip olduğu maddi ve manevi zenginliği nedeniyle birçok hükümdar ve devletin sahip olmak ve yönetmek istediği, bu uğurda da ciddi mücadelelere giriştiği bir şehirdir.

Kadim şehir Kudüs üç büyük semavi dinin izlerini derinden taşımaktadır. Müslümanlar için ilk kıble, Museviler için Süleyman Tapınağı’nın merkezi, Hristiyanlar için ise dünyanın merkezi ve Mesih’in ikinci kez döneceği yer olarak kabul edilmektedir.

Tarihi süreçte iki defa yok edilmiş, 23 defa işgal edilmiş, 52 defa saldırıya uğramış ve 44 defa da ele geçirilip tekrar kurtarılmış bir şehirdir Kudüs. Müslümanlar tarafından Kudüs 638’de fethedildi. Rivayete göre Kudüs piskoposu Sophronius şehrin anahtarını sadece halifeye teslim edeceğini beyan etmiş ve bunun üzerine halife Hz. Ömer bizzat Kudüs’e gelerek şehri teslim almıştır. Hz. Ömer, tarihte “Ömer Fermanı” olarak bilinen ve inanç özgürlüğünün ile hoşgörünün emsali olan fermanı bu vesile ile burada yayınlanmıştır.

Müslüman yönetimi altında Kudüs en parlak dönemlerini yaşamıştır. Emeviler döneminde Muâviye b. Ebû Süfyan’ın devletin merkezini Dımaşk’a nakletmesinden sonra Kudüs’ün önemi daha da artmıştır. Şehir Müslümanlar tarafından imar edilmiş, tarihine ve şanına yaraşır şekilde bir şehir olarak tüm imkânlar ile donatılmıştır. En önemli imar faaliyeti şüphesiz Emeviler döneminde inşa edilen Kubbetü’s-sahra ve bu dönemde tekrar tamir ve inşa edilen Mescid-i Aksa olmuştur.

Malazgirt savaşı sonrası Anadolu’da güçlenen Müslüman Türk varlığı karşısında büyük bir telaşa ve endişeye kapılan başta Roma İmparatorluğu ve Kilise tarihe Haçlı Seferleri olarak geçecek büyük bir girişimi başlatmış oldular. Bütün Avrupa uluslarının vatandaşlarından oluşan ve eşsiz imkânlar ile donatılmış tarihin görebileceği en muazzam orduları meydana getirdiler. Bu muazzam ordunun en büyük gayesi Anadolu’da Türk varlığına son vermek ve başta Kudüs olmak üzere Müslümanların elinde bulunan kadim kutsal şehirlerini tekrardan ele geçirmekti.

Haçlı ordusu 15 Temmuz 1099’da kanlı bir mücadeleden sonra Kudüs’ü ele geçirerek burada bir Latin Krallığı ve papalığa bağlı bir kilise kurdu. Haçlılar evlerde ve camilerde olmak üzere şehirde ne kadar kadın, erkek ve çocuk varsa öldürdüler. Allah’ın mabedi olan Mescid-i Aksa’ya sığınmış olan halkı dahi kılıçtan geçirdiler. Yaşanan bu facianın görgü tanığı olan tarihçi Raimundus, mabedlerin bulunduğu bölgeye giderken cesetlerin ve dizlerine kadar çıkan kan birikintilerinin içinden geçmek zorunda kaldığını ifade etmiştir. Katliamda ölenlerin sayısı tam olarak bilinmemekle birlikte dönemin kaynaklarında Müslüman ve Museviler nüfusunun hemen hepsinin kılıçtan geçirildiği belirtilmektedir. Latin Krallığının egemenliği Kudüs’ün en karanlık dönemlerinden birini başlatmıştır. Latilerin hakimiyeti ile birlikte kadim şehir Kudüs artık karanlığa gömülmüş oldu.

Müslümanlar şehre tekrar sahip olmak için birçok askerî harekat ve kuşatmalarda bulundular. Müslümanlar ve Krallık Ordusu arasından birçok kez münferit çatışmalar yaşandı. Son olarak Krallık Ordusunu bağlı bulunan askerlerin Müslüman kervanına saldırması sonucunda sabrı taşan Selâhaddin Eyyübi, 4 Temmuz 1187’de Hittin mevkiinde yapılan savaşta Kudüs krallık ordusunu yok etti ve Kudüs üzerine yürüdü.

Bu sefer vesilesi ile Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin Kudüs’ün tarihi ve dinî önemini aksettiren şu sözleri tarihe geçmiştir: “Kudüs’ün, Allah’ın kutsal saydığı beldelerden biri olduğuna büyük bir inancım vardır. Sizin de kutsallığına inandığınız bu beldeyi muhasara etmek ve savaşın gerektirdiği yollarla şehre hücum etmek ve girmek istemiyorum.” Selâhaddîn-i Eyyûbî karanlık dönemlerin ardından Kudüs’ü tekrar Müslümanlara kazandırarak tarihe geçecek bir zafere imza attı. Selâhaddîn-i Eyyûb yönetimi altında tekrardan Kudüs’e huzur ve refah hâkim oldu. Şehir eski günlerindeki gibi sosyal, siyasi ve ekonomik dirliğe ulaştı. Böylelikle şehir yaklaşık 145 yıl sonra tekrar Müslümanların eline geçmiş oldu.

İlerleyen yıllarda Suriye topraklarında hüküm süren bir diğer Türk devleti olan Memlüklüler ile Eyyübiler arasında şehir birkaç kez el değiştirse de son olarak Abbasi Halifesi Müsta‘sım-Billâh’ın aracılığıyla Suriye’deki Eyyûbiler ve Memlükler arasında yapılan barış antlaşması ile Kudüs Memlükler’e bırakıldı. Memlüklüler’in Kudüs siyaseti de daha önceki Müslüman devletlerin izlediği politikalara benzer bir seyir izlemiştir. Memlüklülerde Türk – İslam mührünü şehre vurmuşlar, şehrin imarı ve ihyası için gereken tüm donanımı sağlamışlardır.

XVI. asra gelindiğinde en parlak dönemini yaşayan Osmanlı devleti ve onun meşhur hükümdarı Yavuz Sultan Selim Mısır seferine çıkmış ve Mercidabık’ta Memlükler’e karşı zafer kazanmasının akabinde Kudüs Osmanlı Türkler’inin eline geçmiş oldu. Kudüs yaklaşık 4 asır Osmanlı yönetiminde kaldı ve Osmanoğulları da Kudüs’e tarihi önemine binaen gereken desteği ve önemi her zaman verdiler.

XX. asra gelindiğinde ise Birinci Dünya Savaşı’nın menfi sonuçlanması ve Osmanlı Devlet’inin inkıraza uğraması ile birlikte Kudüs’te “Manda Yönetimi” hâkim oldu. Böylelikle bu süreçte Yahudi nüfusunun bu bölgeye ve şehre göçü hızlanmış ve ardından ilan edilen Balfour Deklarasyonu ile de Yahudi siyasi varlığı en başta İngiltere tarafından bu bölgede desteklenmiş oldu. Bu tarihten itibaren Kudüs günümüze kadar devam edecek olan siyasi ve sosyal sorunların yaşandığı karanlık bir şehir hüviyeti kazandı. Müslüman nüfus göç ettirilmeye zorlanmış, Müslüman ibadethaneleri zarar görmüş ve bölgede kurulan İsrail devletinin ardı arkası kesilmeyen zulümleri Kudüs’ü acı bir vatana dönüştürmüştür.

Günümüzde Kudüs’te sorunlar asla bitmemekte, Kudüs’e acı ve gözyaşı egemen olmaktadır. Filistin sorunu başta olmak üzere Kudüs meselesi İslam dünyası başta olmak üzere tüm dünyada infiale neden olmaktadır. Kudüs başta Müslümanlar olmak üzere Müslüman yönetimi altında yaşanmış olan tarihteki parlak ve refahı yüksek günlerini tekrardan beklemektedir. Kudüs başta Türkiye olmak üzere tüm Müslümanlar için artık millî bir dava ve mesele hâline gelmiştir. Kudüs şehri başta olmak üzere bu topraklarda acı ve gözyaşı içerisinde yaşayan binlerce insan eski azametli ve huzurlu günlerini tekrar beklemektedir.

Tarihin Tanıkları Gazi Camiler ve Tarihi Eserlerimiz

“Denildi mi bir yerin adına Türk beldesi, gözüm al “bayrak” arar, kulağım “ezan” sesi”

Necip Fazıl Kısakürek

İnsan başta olmak üzere canlı ve cansız her varlık yaşadığı dönemin gerçek birer tanığıdır. Özellikle de toplumların kendi benliklerinin ve manevi duyuşlarının birer örneğini teşkil eden her türlü maddi yapılar tarihin tanıkları içerisinde incelenebilecek somut ve kalıcı örnekler olagelmiştir. Her ne kadar dilleri olmasa ve konuşmasalar da yıllarca üzerindeki taşıdıkları izlerden onların tarihe olan tanıklıkları okunabilir ve anlaşılabilir. Bununla beraber savaşlar tarihi olarak da isimlendirebileceğimiz ve okuyabileceğimiz dünya tarihi boyunca meydana gelen askerî mücadeleler neticesinde tıpkı canlı varlıkların hayatlarının nihayete ermesi gibi birçok tarihi yapıtların da yıkıldığı, harap olduğu veya savaşın izlerini üzerinde taşıyarak ayakta kalmaya çalıştığı ve direndiği görülür.

Türk – İslam medeniyetinin eşsiz birer yapıları olan camiler, mescidler, han ve kervansaraylar ve medreseler bu neviden tarihe tanıklık eden en önemli eserlerimizden kabul edilebilir. Özellikle tarihimizin son ikiyüz yıllık seyri içerisinde menfi sonuçlanan birçok savaşa girmiş, ülke toprakları pervasızca işgal edilmiş bir millet olmamız sebebi ile bizimde tarihe tanıklık eden, yıkılmış veya aldığı derin yaraların izlerini vücudunda taşıyan bu nedenle de gazilik payesi ile şereflenen tarihi eserlerimiz olmuştur.

Bilhassa dinimizin ve toplumsal birliğimizin en önemli yapıtaşlarını oluşturan, birlik ve beraberliğimizi temsil eden camilerimizin tarihe tanıklığı hususunda özellikle üzerinde durulması gerekmektedir. Dikkatli bir şekilde tahlil edecek olursak “cami” sözcüğü Arap dilinde “toplayan, bir araya getiren” anlamlarına gelir. Kelimenin bu anlamı tarih boyunca onun maddi ve manevi varlığına ve işlevine yansır. Böylelikle de camiler birliğin sembolü olur. Türk – İslam medeniyetinde camiler ferah ve refah zamanlarında sosyal hayatımızın en önemli dinamiklerini oluşturan, özellikle de ibadethane, eğitim ve sağlık hizmetleri için kullanılmasının dışında muhtelif savaş ve siyasi mücadeleler zamanında da aynı önemini korumuştur. Kutsal mabedlerimiz olan camilerimizin özellikle de savaş dönemlerinde halkın örgütlendiği, askerlerin ihtiyaçları için cephanelik olarak kullanıldığı bilinmektedir. Bu sebeple camiler her yönü ile tarihin mükemmel tanıklarıdırlar. Savaş ve işgal durumunda bu denli aktif kullanılan cami ve mescidlerimizin birçoğu maalesef düşman eli ile yıkılmış, talan edilmiştir. Yıkılmayıp bütün varlığı ile kıyıma direnen cami ve mescidlerimiz ise “gazi” ünvanını almış ve taşıdığı deruni izler ile yaşamaya çalışmıştır.

Balkanların fethi sonrası o bölgenin Türkleşmesini ve İslamlaşmasını sağlayan ve o bölgede Türk – İslam mührü olarak inşa edilen cami ve mescdilerimiz Balkan topraklarında meydana gelen birçok çete baskınları, eşkıya faaliyetleri ve Balkan Savaşları neticesinde yıkılmış ve tahrip olmuştur. Tarihi eserlerimize yapılan bu pervasızca saldırı tamamen o topraklarda Türk ve Müslman varlığına dair yaşayan ne varsa ortadan kaldırmaya ve katletmeye yönelik gayri insani düşüncelerin ürünü olarak cereyan etmiştir.

Nitekim Edirne’de Osmanlı – Rus savaşı süresince birçok camii tahrip edilmiş özellikle Yıldırım Bayezid Camii Ruslar tarafından erzak deposu olarak kullanılmıştır. Keza Şahmelek Camii’nin minaresi Balkan savaşlarında yıkılmış ve daha sonra yeniden yaptırılmıştır. Balkan topraklarının Osmanlı’dan ayrılması sonrasında bu topraklar üzerinde Müslüman halka ait ne varsa ortadan kaldırılarak o topraklar üzerinde yüzyıllarca inşa ettiğimiz medeniyet unsurları, Türk ve Müslüman ruhu silinerek yok sayılmıştır. Atina’nın merkezinde bulunan Mustafa Voyvoda Cami, el sanatları müzesine dönüştürülmüştür. Girit Adası’nda bulunan Hünkar Cami kiliseye çevrilmiş ve adı Aziz Nikola Kilisesi olarak değiştirilmiştir. Yunanlılar tarafından işgal edilmeden önce Müslümanlar tarafından inşa edilmiş olan 76 cami ve mescit, 9 medrese, 35 okul, 11 tekke, 5 imaret, 27 han, 28 hamam ve diğer sanat eserleri dâhil 89 abideye sahip bulunan Girit’te bugün sadece birkaç tanesi ayakta kalmıştır. Rodos Adası’nda da mevcut bulunan cami pastaneye çevrilmiş, birçok cami ve mescit harap hâlde kaderine terk edilmiştir. Enderun cami konser salonuna çevrilmiş, Kadı cami kilise olarak hizmet vermektedir. İfade ettiklerimiz dışında Balkan coğrafyasının muhtelif yerlerinde de adlarını tespit edemediğimiz yüzlerce Türk – İslam eserleri yıkılmış ve tahrip edilmiştir. Sağlam olan tarihi miraslarımız ise uygunsuz işler için kullanılmaya başlanmıştır.

Anadolu toprakalrı üzerinde ise durum Balkanlardan çok da farklı gözükmemektedir. Bilhassa Millî Mücadele döneminde Yunan işgali süresince Batı Anadolu’da bulunan birçok cami ve mescidimiz yıkılmış ve harap hâle getirilmiştir. Yunanlılar girdikleri her yerde büyük bir tahribat yaratmışlardır. Bu yıllarda sadece halka zarar vermekle kalmamış, köyleri ve maddi yapıları yakıp yıkmışlardır. Özellikle Bilecik’te 1956 ev, 331 dükkân, 18 han, hükümet konağı, bütün fabrikalar, camiler ve türbeler tamamen yanmıştır. Bilecik dışında, İzmir, Kütahya, Balıkesir, Eskişehir, Bursa gibi muhtelif şehirlerimizde de bulunan birçok Türk-İslam eserleri özellikle de cami ve mescidler yıkılmış ve tahrip edilmiştir. Günümüze ulaşanlar ise hâlen daha o facia döneminin izlerini taşımaktadır.

Cami ve mescidlerimizin dışında özellikle toplumumuzun mânevi önderleri olarak adlandırabileceğimiz kişilere ait türbe ve mezarlar da yakılmış ve yıkılmıştır. Özellikle medeniyetimizi inşa eden, tarihimize şan ve şeref veren şeyh, gazi, alp ve daha birçok değerli ecdadımızın kabirleri tahrip edilmiştir.

Tarihe 6 ve 7 Eylül olayları olarak da geçen Rumlar ve Müslümanlar arasında yaşanan hazin olaylar süresince de Müslümanlara ait birçok tarihi eser özellikle de camiler tahrip dilmiştir. Nitekim Kıbrıs’ın fethinin sembolü olan Bayraktar Camii 1962 – 1963 yılları arasında tahrip edilmiş ve minaresi yıktırılmıştır. Kıbrıs’ın fethinde ilk bayrağı sura diken ecdadımız Bayraktar’ın sandukası ile bir de sancak bulunan türbesi bomba konularak tahrip edilmiştir.

Tüm bu yaşananlardan yaklaşık 80 yıl sonra gayri insani bu zihniyet tekrar hortlamış özellikle Bosna Savaşı’nda Müslümanlara ait birçok kutsal mekân tahrip edilmiş, top atışları ile vurulmuş ve yıkılmıştır. Nitekim aradan 20 yılı aşkın bir süre geçmiş olmasına rağmen savaşın izleri Saraybosna’da hâlen görülmektedir.

Bosna Hersek’in Banja Luka şehrindeki Ferhadiye Camisi’nin Sırp güçlerince 7 Mayıs 1993’te yıkılmasının ardından başta bu cami olmak üzere savaş boyunca Sırp ve Hırvat güçlerince yıkılan yüzlerce cami, mescit, Kur’an kursu, tekke, türbe ve farklı vakıf eserleriyle ilgili kamuoyunun bilgilendirilmesi amacı ile “Camiler Günü” adında her yıl anma töreni düzenlenmektedir. Özellikle bu günde düzenlenen programlar ile birlikte savaş yıllarında yıkılan camiler ve savaşın acıları anılıyor, tahrip edilen ve hâlen daha tadilat edilmemiş yapıların inşası için destek toplanıyor.

Aynı zihniyetin son temsilcileri bugün Irak’ta, Suriye’de, Afganistan’da ve İslam ümmetinin yaşadığı ve ihya ettiği her yerde maddi ve manevi bütün yapılarımıza zarar vermektedir. Özellikle Irak, Suriye ve Filistin’de Hulefa-i Raşidin, Emeviler, Abbasiler, Memlükler, ve son olarak da Selçuklu ve Osmanlılar tarafından inşa edilen birçok yapıyı tahrip etmişler ve yıkmışlardır.

Yaşanan tüm bu zulümlere karşı direnen ve tahrip olan birçok tarihi eserimiz uhdesine gazi ünvanını alarak, zalimlere ve tarihe meydan okuyarak yaşamını sürdürmekte ve tarihin ibret vesikası olarak durmaktadır.

Ana Hatları İle Hun ve Göktürk Dönemi Sosyal ve Ekonomik Hayat

“Çin İmparatorluk sarayı Hunlar ile anlaşmaları gereği onlara büyük miktarda buğday göndermek ve tahta çıkan her Hun hükümdarına bir Çin prensesini eş olarak vermekle yükümlüydü. Bu şartların yerine getirilmesinde herhangi bir gecikme olduğunda Hunlar, Çinlileri hemen uyarıyorlardı ama diğer taraftan hâlâ Çin ve onun ticaret yolları için bir tehdit oluşturmayı da sürdürüyorlardı.”

Helmut Uhlig

Devlet ve toplumların sosyal ve ekonomik hayatları tıpkı insan karakteri gibi sürekliliği ve taşıyıcılığı olan bir unsurdur. Bilhassa Türk tarihi bir bütün olarak düşünüldüğünde bu ifadenin ne kadar haklı olduğu açık bir şekilde görülecektir. Ekseriyetle toplumların yaşadığı coğrafya, iklim ve komşu devletler ile olan ilişkileri onların karakter yapısını belirlemiştir.

Türk topluluklarının sosyal hayatı göz önünde bulundurulduğunda Türk boylarının Orta Asya’dan Anadolu’ya kadar olan ve binlerce yıl süren tarihi tecrübeleri her ne şartta olursa olsun ufak değişikliklere rağmen büyük bir devamlılık ve süreklilik arz etmiştir. Nitekim Türk topluluklarının Orta Asya’da hayvancılığa ve konargöçerliliğe dayanan Türk sosyo-ekonomisi yüzlerce yıl sonra Anadolu’da dâhi çoğunlukla hayvancılığa ve konargöçerliliğe dayalı bir seyir izlemekteydi. Her ne kadar şehirler kurulmuş, şehir hayatının telkin ettiği ve bir gereklilik olarak ortaya çıkan sosyal ve ekonomik hayat söz konusu olmuşsa da ekseriyetle Türk toplulukları binlerce yıl önceki sosyal ve ekonomik yaşam geleneklerini devam ettirmişlerdir.

Biz bu yazımızda Orta Asya’dan Anadolu’ya kadar olan geniş bir tarihi devamlılık içerisinde Türk topluluklarının sosyal ve ekonomik hayatından ziyâde birbirine yakın tarihlerde yaşamış olan Hun ve Göktürklerin sosyal ve ekonomik hayatını ele alacağız. Özellikle de bu iki devletin gerek coğrafya gerekse insan tebaâsı bakımından devamlılık arz eden gelenekleri üzerinde duracağız.

Tarihi süreçte devletler ve toplumlar hayat alanı buldukları ve var oldukları coğrafyada sahip oldukları imkânlar çerçevesinde bir hayat inşa edebilme imkânı bulmuşlardır. Bu sebeple özellikle toprak verimi, iklim çeşitliliği, su kaynakları gibi başat faktörler devlet ve toplumların tarihi tecrübeleri ile sosyal ve ekonomik hayatları hususunda belirleyici olmuştur.

Bu minvalde Orta Asya Türk yurtlarının coğrafi yapısı incelendiğinde hâkim bir bozkır kültürünün oluştuğu gözlemlenmiştir. Özellikle bozkır ikliminin sertliğinin Hun ve Göktürk toplumlarının ekonomik ve sosyal hayatı üzerinde derin bir etkisi olmuştur. Hun ve Göktürk devletleri ve tabası bozkır ikliminin zararlarını en aza indirebilmek ve hayat alanı bulmak için özellikle ırmak ve göl gibi su kaynakları ile hayvanları için verimli otlakları bulunan bölgelerde yerleşim yerleri kurmuşlardır. Konun daha iyi anlaşılabilmesi adına meseleyi birkaç alt başlık altında incelemek daha verimli olacaktır.

Tarım ve Hayvancılık

Hun toplulukları her ne kadar bozkır sahasında yaşam alanı bulmuş olsalar da, bozkırın kısıtlı bölgelerinde mevcut bulunan tarıma elverişli alanları keşfetmişlerdi. Nitekim Hunlar hakkında bize en detaylı bilgileri aktaran Çin kaynaklarına göre Hunlar darı ve buğday ekip biçmekteydiler. Özellikle Hunlara has ve onlar ile özdeşlemiş bir “Hun Fasülyesi”nden de bahsetmekteydiler. Nitekim Altay ve Sayan dağlarında yapılan arkeolojik kazılarda elde edilen bulgulara göre en az üç bin yıldan beri bu topraklarda tarım yapılmakta idi. Özellikle de Altay bölgesinde açılmış su kanallarına tesadüf edilmesi de Hunların bozkır şartlarında tarıma elverişli alanları azami ölçüde değerlendirdiğini bize göstermektedir. Keza aynı şekilde yapılan arkeolojik kazılarda tarım için gerekli araçlardan olan saban, orak ve değirmen taşları gibi bulgular bu dönemde tarımın hangi seviyede yapıldığını göstermesi bakımından önemli bulgulardır.

Tarımsal üretimde en önemli zira ürünler ilk olarak hububatlar olmuştur. Nitekim insanoğlunun en önemli besin kaynağı olmanın dışında sadece insanlar için değil hayvanlar için de gerekliliği sebebi ile arpa ve buğday gibi hububatlar Hun döneminin en önemli zira nevileridir. Hububatlar dışında özellikle meyve ve sebzelerde coğrafyanın ve iklimin el verdiği ölçüde üretilmekte ve tüketilmekteydi. Sebze ve meyveler hububatlar kadar çeşitlilik arz etmese de sebze olarak kabak, sarımsak ve soğanın varlığı biliniyordu.

Meyve olarak ise bostanlarda yetişen kavun-karpuz başta olmak üzere, ağaçlarda yetişen erik, elma, ayva ve dut sayılabilir. Özellikle Ön Asya’da üzüm bağları oldukça geniş alanları kapsamaktaydı. Bu nedenle üzüm önemli bir meyve olarak karşımıza çıkmaktadır. Nitekim bu meyveden şerbet, sirke ve şarap yapılmaktaydı.

Hun ve Göktürk devletleri kendi tebaâları ile tarım üretiminde bulunmanın dışında, farklı devlet ve topluluklardan da tarımsal anlamda faydalanmaktaydılar. Özellikle vergi olarak veya savaş ganimetleri olarak birçok tarım ürünü elde ediyorlardı. Bunların dışında özellikle de Çinliler ile yaptıkları ticari alışverişlerle tarımsal ürünleri temin edebiliyorlardı. Ayrıca kendilerine katılan farklı milletlerden insan topluluklarını da tarım için elverişli alanlara yerleştirerek tarımsal üretimde onlardan faydalanmaktaydılar.

Orta Asya bozkır toplumlarında hayvan ve hayvancılık oldukça önemli bir yere sahiptir. Beslenme ihtiyacı dışında gerek ulaşım ve savaşlarda kullanımı gerekse de tarımsal üretimde hayvan gücünden faydalanma sebebi ile hayvancılık oldukça gelişmiştir.

Bilhassa Türk topluluklarının yaşadığı iklim kuşağı hayvancılık için oldukça elverişliydi. Özellikle savaşlarda kullanılması dolayısı ile at önemli bir yere sahipti. Ayrıca bozkır ikliminin şartları ve siyasi problemler nedeni ile göçebe bir toplum yapısı söz konusu olduğu için konargöçer topluluklar hayvanlardan hızlı hareket edebilme kabiliyeti neden ile azami ölçüde yararlanmaktaydılar. At, türk toplulukları ile o kadar özdeşleşmişti ki onların karakterinin bir unsuru hâline gelmişti.

Orta Asya toplulukları ve at kültürü üzerinde özellikle durmak gerkemektedir. At’ın Türk karakteri ile özdeşleştiğini ifade etmiştik. Asil bir hayvan olarak kabul edilen atlardan savaşlarda azami derecede yararlanılıyordu. Özellikle bozkır kültürünün nitelikleri dolayısı ile atlar farklı cins ve karakterler arz etmekteydi, çeşitlilik çok fazlaydı. Orta Asya Türk devletlerinin kullandığı atlar tür itibarı ile küçük bedenli, uzun ince bacaklı, mağrur bakışlı ve sert tırnaklı olduğu belirtilmektedir. Nitekim bu cins ile atlar bozkır için en elverişli kullanım araçları olmuştur.

Kaynaklarda aktarıldığı üzere en fazla at, sığır ve koyun bulunmakta idi. Nadir de olsa kaynaklar deve, katır ve eşekten de bahsetmektedir. Bu dönemde hayvanların eti besin olarak kullanılır, sütü içilir ve kımız yapılır, derisi giyim-kuşamda kullanılırdı. Tüm bu nitelikleri ile hayvan ve hayvancılık bozkır toplumları için çok değerliydi. Binicilik ve okçuluk talimleri bu hayvanlar vesilesi ile yapılırdı.

Sanayi

Hun ve Göktürkler döneminde bozkırın onlara verdiği imkânlar sınırlı olsa da kendilerine özgü imkânlar ile belirli bir sanayi tesis ettikleri bilinmektedir. Nitekim Türk ve İran halklarının geleneksel sanatları olan halıcılık, kilim ve çadırlarda yaşamaları dolayısı ile keçecilik önemli bir sanayi faaliyeti olarak bu dönemde karşımıza çıkmaktadır.

Demircilik de bozkır kavimleri için oldukça önemliydi. Nitekim demir işçiliğinde Orta Asya bozkır kavimlerinin ünü muhtelif bölgelere yayılmıştı. Özellikle at ve hayvancılık ile ile ilgili gerekli çelik ve madenlerin üretimi yapılmaktaydı. Keza tarımsal üretim için gerekli olan orak, saban gibi ürünlerin de sanayi üretimi yapılmaktaydı.

Nitekim Hun ve Göktürkler komşularına göre daha gelişmiş bir harp sanayine sahiptiler. Mükemmel derecede kılıç, kalkan, kargı, mızrak ve temren imal edilirdi. Özellikle de Hunlar arasında mahir marangozlar bulunmaktaydı, bu marangozlar masa, sandalye, koltuk ve dolap yapmaktaydılar.

Ticaret ve Vergi

Bozkır kavimleri her ne kadar kendilerine yerleşim bölgelerinin imkânları elverdiğince üretim yapsalar da birçok ihtiyaçlarını ticari ilişkiler içerisinde bulundukları komşu kavimlerden karşılamaktaydılar. Kendileri de sahip oldukları ve ürettikleri ürünleri bu ticaret dolayısı ile komşu devlet ve topluluklar ile paylaşmaktaydılar. Nitekim Çin ile zaman zaman ticaret anlaşmaları imzalanırdı.

Türk toplulukları komşu milletlere at başta olmak üzere canlı hayvan, konserve et, deri, kösele, kürk ve hayvani gıdalar satarlar karşılığında hububat ve Çin ipeği başta olmak üzere giyim eşyaları alırlardı.

Hun ve Göktürkler kendi dönemlerinde bir vergi sistemi tesis etmişlerdi, özellikle mağlup ettikleri devletlerden vergi aldıkları gibi tebaâları olan halktan da muhtelif vergiler tahsil etmekteydiler. Nitekim vergileri toplamak için özel vergi memurları vardı. Bu memurlar vergi tahsili içini altın veya madeni para olarak tahsil etmekteydiler. Halkın sahip olduğu sürülerden de at ve koyun olarak vergiler alınmaktaydı.

Şehircilik

Başta Hun ve Göktürkler olmak üzere eski Türk toplulukları her ne kadar göçebe bir hayat sürseler de ekseriyetle yazlık ve kışlık bir hayat da sürmüşlerdir. Yaz ayları için yaylak hayatı söz konusu iken kışları geçirmek için de evler inşa ederlerdi. Ayrıca dinî gelenekler dolayısı ile kurban sunmak içinde muhtelif sunaklar inşa ettikleri bilinmektedir.

Eski Türkler şehre balık/balığ adını veriyorlardı. Nitekim Divanü Lugati’t-Türk müellifi Kaşgarlı Mahmud bu ismin kale manasına geldiğini de ifade etmektedir. Yine adı geçen müellife göre kent sözcüğü de kullanılmaktaydı.

Hükümdarların özellikle biri yaylalarda, diğerleri de vadilerde ve su kıyılarında olmak üzere evleri veya otağ çadırları bulunmaktaydı. Yaylalarda bulunanlar büyük devasa çadırlar iken, diğer merkezlerdekiler evlerden oluşmaktaydı. Nitekim Hun hükümdarı Mo-tu’nun Ongin Irmağı üzerinde yazlık şehri olduğu bilinmektedir.

Şehirler ekseriyetle çamur-topraktan müteşekkil kerpiçten yapılıyordu. Çin kaynakları da Hun evlerinin dövülmüş topraktan yapıldığını bildirmektedir. Ayrıca pek rastlanmasa da Hunların surlarla çevrili şehirler yaptıkları da bilinmektedir. Özellikle M.Ö 26’da Chih-ch Şanyü etrafı surlar ile çevrili bir şehir yaptırmıştı.

Kültür ve Sanat

Kültür ve sanat dediğimiz olgu, toplumların karakter yapısı, yaşadıkları coğrafya ve iklim özellikleri, yakın komşu devletler ile olan kültürel ve insani ilişkileri neticesinde şekillenen unsurlardandır. Nitekim Hunların ve Göktürklerin kültür ve sanat anlayışları en başta kendi yaşam şekilleri ile muhtelif topluluklar ile olan ilişkileri çerçevesinde şekillenmiş ve karakter oluşturmuştur.

Hun ve Göktürk dönemi kültür ve sanat anlayışı il ilgili en somut örnekleri yapılan arkeolojik kazılar neticesinde elde ettiğimiz bulgulardan edinmekteyiz. Nitekim bu kazılarda ortaya çıkan sonuçlara göre bozkır kültürün etkisi sanat anlayışında hâkim olarak gözükmektedir. Özellikle günlük hayatta kullandıkları eşyalardaki süslemeler, sahip oldukları sanat anlayışları bakımından bize ip uçları vermektedir. Kemer tokası, hançer kabzası, at koşumu, işlenmiş süslü deriler vb. ürünler bozkır Türk sanat anlayışının bir ifadeleridir.

Ölülerine verdikleri değer ve “Atalar Kültü” gibi kültür formları neticesinde şekillenen balbal adlı mezar taşları ve muhtelif heykellerde bozkır Türk topluluklarının sanat anlayışları hususunda önemli kanıtlar sunmaktadır.

Dokumacılık sanayinin gelişmiş olması ve günlük yaşamlarını ikame ettirdikleri çadırların süslü bezemelere sahip olması Türk topluluklarının günlük yaşamlarında sanatla iç içe olduğunu bize göstermektedir. Sanat bu topluluklar için yaşamlarının bir parçasıdır denilebilir.

Giyim ve Kuşam

Dericiliğin Hun ve Göktürkler döneminde varlığına ve önemine daha önce değinmiştik. Bu sebeple bozkır topluluklarında giyim kuşam denildiğinde hayvanlardan elde edilen yün ve derilerden işlenerek yapılan kıyafetler önemli bir yere sahiptir. İç içe giyilen gömlekler, çoraplar, bot çizmeler, başlıklar önemli kıyafetleridir. Özellikle bozkır hayatının çetinliğinin getirdiği zorluklar ile iklim özellikleri giyim ve kuşam üzerinde belirleyici olmuştur. Hun ve Göktürk topluluklarının kıyafetleri de bu minval üzere şekillenmiştir.

Dinî İnanışlar

İslamiyet öncesi Türk inanışları hususunda özellikle de Hun ve Göktürkler dönemi Türk inançları hakkında belirli bir özgünlükten bahsetmek mümkün değildir. Özellikle bozkır hayatını etkisi, komşu devletler ile kurulan ticari ilişkiler ve kültürel alışverişler sebebi ile Türk inançları çeşitlilik arz eden bir inanç sistemi olmuştur. Birçok farklı inanıştan esintiler taşıyan, zengin bir dinî algı ve yaşayış söz konusudur.

En yüce varlık olarak “Tengri” kabul edilmektedir. Tengri dışında daha alt aracı tanrılar ile iyi ve kötü ruh inanışları söz konusu olmuştur. Bunların dışında da bozkır toplumlarının sözlü gelenek ve tahayyülleri ile varlık alanı bulan mitolojik unsurlar da bu inançlar hususunda belirleyici etkenlerdendir. Hun ve Göktürk halk inanışlarında semavi dinlerde olduğu gibi, ahiret inancı yani cennet ve cehennem kavramının varlığı ve karşılık bulduğu da bilinmektedir.

Devlet, Dil ve Toplumsal Yaşam

Hun ve Göktürk toplumsal yaşamına bakıldığı zaman devlet ve devlet teşkilatı başta olmak üzere toplum yapısının bozkırın özellikleri çerçevesinde şekillendiği göze çarpmaktadır. Bozkır kültür ve devlet anlayışının hâkimiyeti gündelik yaşam dâhil olmak üzere devlet yapılanmasında da kendisini göstermektedir.

Toplumsal hayatta boylar şeklinde bir örgütlenme iki devlet döneminde de karşımıza çıkmaktadır. Her boyun belirli bir gücü ve boy beyi vardır. Boy’lar dahah yaygın anlamı ile budun olarak ifade ediliyordu. Bunlar hakana bağlıdırlar. Aynı zamanda hanedanın varlığı bilinmekte ve hanedanın hâkimiyeti her alanda kendisini hissettirmektedir.

Aile hayatı oldukça önemli bir yere sahipti. Aileye üst düzey önem atfedilir ve güçlü aile ilişkilerinin kurulmasına önem ve değer verilirdi. Evlilik hayatında tek eşlilik söz konusu idi. Fakat hükümdar gerek sosyal gerekse siyasi sebeplerden çok eşli olabilirdi.

Yeme içme, zor şartların hâkim olduğu bozkır ikliminde oldukça önemli bir yer tutmaktadır. Özellikle kısmen tarım ve ekseriyetle de hayvancılıkla geçinen Hun ve Göktürk toplumları tarımdan elde ettiği hububatları ve hayvandan elde ettikleri et ve süt ürünlerinden beslenmede faydalanmaktaydı.

Dil konusuna gelince ise Hun ve Göktürk dönemlerinde konuşma bakımından devamlılık arz eden sözcüklerin varlığı bilinmektedir fakat Hun dönemine ait yazılı herhangi bir materyal bulunamamıştır. Fakat Göktürk’ler de başta Orhun Yazıtları olmak üzere dil konusunda zengin bir kaynağa sahibiz. Özellikle Orhun/Göktürk runik alfabesi ve dikilmiş olan yazıtların biçimsel özellikleri bize gelişmiş bir dil ve ifade biçimi olduğunu göstermektedir.

Genel hatları ile Hun ve Göktürk dönemi sosyal ve ekonomik hayatını aktardığımız yazımızın amacı bu devletlerin dönemleri ve yaşayışları hakkında okuyucunun zihninde muhtasar bir tarih bilgisi oluşturmaktır.

İslamiyet öncesi Türk tarihi, özellikle de Hun ve Göktürk dönemleri gerek hâkimiyet tesis ettikleri coğrafya, gerekse de kronolojik zaman yakınlıkları ile aynı boy ve millet tarafından kurulmuş olmaları gibi nedenler göz önüne alındığında sosyal ve ekonomik unsurlar bakımından benzerlik tesis etmektedir. Siyasi ilişkiler ve iklim özellikleri nedeni ile zaman içerisinde farklı sosyal ve ekonomik durumlar söz konusu olmuş olsa da çoğunlukla asıl karakterlerini muhafaza etmişlerdir. Sonuç olarak Türk tarihinin sürekliliğinin ve gelenek devamlılığının bir kanıtı olarak, Hun ve Göktürklerin sosyal ve ekonomik varlıkları önemli bir örneklik teşkil etmektedir.

Ramazan Tembihnâmeleri

“Ey iman edenler! Allah’a karşı gelmekten sakınmanız için oruç, sizden öncekilere farz kılındığı gibi, size de farz kılındı.”

Bakara 183

Ramazan ayının teşrifi Müslüman toplum ve mümin gönüllerde tarih boyunca büyük bir heycan ve sevinç ile karşılanmıştır. Öyle ki oruç ibadetinin farz kılınması ile birlikte bu İbrahimi gelenek, başta Hz Peygamber ve sahabenin şahsında olmak üzere tüm müslümanların en sevdiği ve gelişini dört gözle beklediği bir ibadet olmuştur. Müslüman toplum ve aileler Ramazan ayının gelişini kendilerine has hazırlıklar ile beklemiş ve bu mübarek ayın imani boyutta verimli geçmesi için azami gayret sarf etmişlerdir.

Müslümanların Ramazan ayının gelişine dair hazırlıkları ve bekleyişleri sadece bireysel boyutla sınırlı kalmamıştır. Tarih boyunca Müslüman Türk devlet ve toplumlarında din görevlileri başta olmak üzere hazırlıklar erkenden başlar, mescid ve camiler hazırlanır, ev hanımları da evlerinde şahsi hazırlıklarını yapmaya başlar, esnaf da işyerlerinde gerekli hazırlıklara girişirdi. Ramazan ayı yaklaşırken halk nezdinde süren bu hummalı hazırlık sadece toplum ile sınırlı kalmamaktaydı. Özellikle devlet nezdinde de Ramazan ayına has birtakım hazırlıklara başlanır ve özel önlemler alınırdı. Bilhassa bu hazırlıklar muhtelif kültürel ve dinî etkinlikler olmakla birlikte siyasi, ekonomik ve sosyal bir takım hazırlıklarda söz konusu olmuştur.

İslam devletleri kendi dönemlerinde Ramazan ayının gelişi hususunda birkaç ay öncesinden başlayan hazırlıklar içerisinde olmuşlar, Ramzan ayının toplum nezdinde bereketli, huzurulu ve afiyette geçmesi için özel çaba sarf etmişledir. Özellikle müslüman hükümdar ve devlet yöneticileri Ramazan ayının gelişine yakın yayınladıkları yazılar ile Ramazan ile ilgili önemli hazırlıkları başlatmışlar, gerekli önlemlerin alınmasını sağlamışlardır.

Türk – İslam medeniyetinin zirve döneminin temsilcisi olan, döneminde İslam medeniyetinin yaşatıcısı ve taşıyıcısı olma vazifesini layıkıyla yerine getiren Osmanlı Devleti’nde de Ramazan ayının teşfiri hususunda önemli hazırlıklar aylar öncesinden başlamakta ve tertip edilmekteydi.

Osmanlı ülkesinde Ramazan ayının yaklaşması ile birlikte devlet içerisinde başta saray olmak üzere devlet erkanı ve devlet dairelerinde heycanlı ve özel bir koşuşturma yaşanırdı. İmparatorluk coğrafyasında özellikle de Dersaadet olan İstanbul’da Ramazan aynın huzurlu ve sıkıntısız bir şekilde geçmesi için gereken bütün tedbirler düşünülür ve tembihler yapılırdı. Başta padişah olmak üzere sadrazam ve diğer devlet erkanı yazdıkları hatt-ı hümayunlar olmak üzere emirler verirlerdi.

Bu hususta Ramazan ayının balangıcına doğru Şaban ayı sonunda “Ramazan Tembihnameleri” yayınlanırdı. Arapça uyarma, uyandırma manasına gelen tembih ile Farsça; kitap ve mektup manasında gelen nâme kelimelerinin birleşiminden oluşan Tembihname, Osmanlı devletinin Ramazan öncesi halka, ahlaki ve dinî uyarılarda bulunduğu yazılara denilmekteydi.

Bu tembihnameler dinî, siyasi ve ekeonomik birçok uyarıları barındırmaktaydı. Ramazan ayında halkın açlık çekmemesi için yeterli hammadde temininden tutun da esnafın fiyatları makul seviyede tumasına kadar giden ekonomik uyarıları bulunmaktaydı. Fiyatlar belirlenir, fırıncılar, kasaplar gibi önemli gıda ihtyacını temin eden yerler sürekli takip edilirdi. Halkın Ramazan ayında et sıkıntısı çekmemesi için başkente ülkenin muhtelf yerlerinden koyunlar getirtilirdi. Fiyatlar ramazan gelmeden esnfa bildirilirdi ve fiyatlara sınır konulurdu.

Ekonomik uyarılar ve önemlemler dışında tembihnamelerde halkın ramazan ayında nasıl davranması gerektiği, kadınların giyiniş şekilleri, akşam eğlencelerinden sonra en geç hangi saatte eve dönmeleri gerektiği, erkeklerin kumar oynamaması ve ser-hoşluk verecek şeyler kullanmaması hususunda uyarılarda bulunulmaktaydı. Özellikle Ramazan ayında kadınların muhtelif etkinliklere katılması men edilmez, teravih namazlarına iştirak etmeleri sağlanırdı. Sadece kyafet hususunda uyarılarda bulunulur ve geç saatlere kadar vakit geçirmeleri istenmezdi.

Bu tembihnameler II. Mahmut döneminden itibaren Takvim-i Vekayi gazetesinde yayınlanmaya başlanmış ve halka kitapçık olarak da dağıtılmıştır. Tenbihnameler sokakta halka okunur, camilerede vaizler tarafından cemaate, mahallelerde bekçiler tarafından sakinlere ve hanlarda ise işletmeciler tarafından çalışanlara ilan edilirdi.

Müslümanlara uyarılarda bulunulduğu gibi gayrimüslimlere yönelik ikazlarda yapılmaktaydı. Özellikle dinî özgürlüğün sağlanması gerekçesi ile gayrimüslim tebaaya, müslüman halkın bulunduğu ortamlarda yeme ve içme faailyetlerinde bulunmamaları tembihlenirdi. Aynı şekilde gayrimüslimlerin oturduğu mahallelerde rahatsız edilmemeleri için davul çalınmaması gerektiği ilan olunurdu. Müslüman ve gayrı müslim halkın ramazan ayında huzurlu ve barış içerisinde yaşadığı ve bazı gayrimüslim esnafın gündüz vakitlerinde kepenkler indirdiği görülmekteydi.

Osmanlı arşiv kayıtlarında ulaşabildiğimiz sultan Abdülmecid döneminde hazırlanan bir tembihname bize tenbihnameler ve içeriği hakkında yazımızda bahis ettiğimiz hususları açık bir şekilde göstermektedir:

“Padişahımızın bazı camileri teşrifi ihtimal dâhilinde bulunduğundan herkes vazifesini en iyi şekilde ifa ede ve saygıda kusur etmeye. Ramazan’da her zamankinden daha dikkatli ve edepli davranıla. Kurallara uyula. Camilerde ve ötede beride oturanlara karışılmazsa da özellikle çarşı içinde, Bayezid’de ve Şehzadebaşı’na giden güzergâhta yol üzerinde dükkânlarda oturulmaya. Geceleri büyük caddelerde iskemle ile sokak aralarında ve halkın geçip gitmesine engel teşkil edecek şekilde oturulmaya. Araba aralarında dolaşıp arabalı ve arabasız gelen geçen kadınlara edep dışı davranılmaya ve arabalar Bayezid ve Şehzadebaşı’nda Sokak ortalarında durmaya. Kadınlar Sultanahmet, Şehzadebaşı ve Laleli Camii dışında diğer büyük camilere girmeye ve ayrıca namaz vakti haricinde vazifeliler haricinde buralara erkekler de girmeye. Kadınlar akşam ezanına bir saat kala evlerine döne ve iftardan sonra arabalı veya arabasız hiçbir surette sokaklarda dolaşmaya. Herkes her zaman olması gerektiği gibi özellikle Ramazan’da camilere gele, işi icabı bir yere gidip gelen hademelerden başka kimseler teravih namazında dükkânlarda oturmaya. Herhangi bir sıhhî özrü bulunmayanlar oruç tuta, bulunanlar da alenî bir şekilde oruç yemeye. Her zaman temizliğe dikkat edile ve bilhassa Ramazan’da buna daha çok dikkat edile, sokak ortalarına öteye beriye çöp dökülmeye… Bu tembihleri memurlar suret-i katiyede takip edecekler. Ola ki tembihe aykırı hareket edenler görülürse cezalandırıla!”

Tenbihnameler müslüman bir devletin sorumluluğunun ve zarif medeniyet telakkisinin en somut örnekleridir. Bu hazırlıklar Ramazan ayının kutsiliği hususunda devletin ve halkın gösterdiği ehemmiyetin derecesinin bir ifadesi olarak karşımıza çıkmaktadır. Ramazan ayının bereketli, huzurlu ve afiyette geçmesi bireysel imani bir mesele olduğu gibi aynı zamanda da İslam devletlerinin devlet felsefesinin ve sosyal devlet anlayışının en önemli meselelerinden biri olmuştur. Ramazan ayı sadece bir ay olarak düşünülmemiş ve sınırlandırılmamış, Ramazan ayı İslam devletlerinde Ramazanın başlangıcından aylar öncesinden başlamıştır diyebiliriz.

Eğlenceye Devlet Nizamı: Men-i İsrafat Kanunu

“Akrabaya, yoksula ve yolda kalmış yolcuya haklarını ver, fakat saçıp savurma. Çünkü saçıp savuranlar şeytanların kardeşleridir. Şeytan ise Rabbine karşı çok nankörlük etmiştir.”

İsra 26/27

Osmanlı devletinin son iki yüzyıllık dönemi ekseriyetle kaybedilen toprakların ve savaşların tarihidir. Osmanlı toplumu bu süreç içerisinde sosyal, ekonomik ve siyasi birçok kayıp yaşamıştır. Yaşanan bu kayıpların oluşturduğu yaralar sarılabilecek gibi olmayıp aynı zamanda kaybedilen kan, imparatorluğun inkirazına sebebiyet vermiştir.

Özellikle Millî Mücadele dönemi de dâhil olmak üzere Osmanlı toplumu çok büyük insan kaybı yaşamıştır. Savaşlarda yaşanan büyük insan kaybının temelini ülkenin geleceğinin teminatını oluşturan genç nüfüs oluşturmaktadır. Osmanlı devleti, ekonomisini ayakta tutan, okuyan, öğreten ve bir meslek sahibi olan genç nüfüsunu kaybetmiştir. Ülkenin geleceğinin teminatı olan genç nüfusun azalmasının ve eğitimli gençlerin cephelerde harcanmasının faturası devlet ve millet olarak ağır bir şekilde ödenmiştir. Aynı zamanda genç erkek nüfusunun azlığı ve var olanların da cephede olması sebebiyledir ki cephe gerisinde yapılacak işlerin sorumluluğunu kadınlar üstlenmiştir.

Yeni kurulan Türkiye Cumhuriyeti hükümetinin “Birinci Meclis” döneminden itibaren izlediği en belirgin politikalardan biri de nüfus kayıplarının önüne geçmek, tekrardan genç ve dinamik bir nüfüsa sahip olmaktır. Nitekim bu hususlar ile ilgili alınan kararlar, verilen söylevler ve çıkarılan kanunlar olmuş, devlet bu hususta gereken bütün önlemleri almaya çalışmıştır.

Birinci Meclis’te bulunan ileri görüşlü aydınlar sayesindedir ki millî mücadele devam ederken dâhi sosyal hayatın düzenlenmesi, genç nüfus problemleri gibi konular ile ilgili politikalar izlenmiştir. Erkenden önlemler alınmaya çalışılmıştır.

TBMM’nin bu konular ile ilgili aldığı önlemler ile ilgili olarak çıkardığı en önmeli kanunlardan biri 25 Kasım 1920 tarihinde çıkarılan “Men-i İsrafat Kanunu”dur. Bu kanun ile israfa yol açabilecek hemen bütün eğlence ve tüketim alışkanlıkları kısıtlanmıştır. Özellikle de düğünlerde ale’l-ıtlak cihaz teşhiri, cihazın açıktan nakli, erkek tarafından iki kattan fazla elbise ihdası, düğün günlerine münhasır olmak üzere bir günden ziyade çalgı çaldırılması ve ziyafet verilmesi, nişan, çevre merasimi ile ağırlık ve hedaya itası ve köçek oynatılması gibi israfat yasaklanmıştır. Bu kurallara uymayanlar için ceza yaptırımları olacağı özellikle de ciddi miktarlarda para cezaları kesileceği ifade edilmiştir. Bu kanun ile Birinci Meclis’in asıl niyeti evlenecek çiftlerin büyük maddi yükümlülükler altına girip ezilmemesi, gençlerin evliliğin maddi zorluklarından dolayı evlenmekten çekinmesi ve fuhşiyatın önlenmesi gibi düşüncelerdir. Böylelikle evliliği engelleyen problemler ortadan kalkacak, evlenen gençlerin sayısı artacak dolayısıyla da ihtiyaç duyulan genç nüfus yaratılmaya çalışılacaktı.

Devlet evliliği teşvik etmek için gereken bütün önlemleri almak için çalışıyordu. Evlilik teşvik edilerek doğum oranlarının artması sağlanacak, böylelikle de nüfus kayıplarının önüne geçilecekti. Mecliste uzun ve hararetli seyreden tartışmalarda gençlerin evlilikten kaçınmasının en büyük nedenleri olarak düğün öncesi ve sonrası ağır maddi yükümlülüklerin varlığı görülüyordu. İsraftan doğan maddi zararların dışında evliliklere engel teşkil eden diğer nedenler arasında başlık parası geleneği ile belirlenen mehir miktarının ödenmesindeki güçlükler görülmekteydi. Başlık parasını veya mehir miktarını ödeyemeyen gençler ya evlilikten vazgeçmek zorunda kalıyor veya kız kaçırma girişiminde bulunuyorlardı. Özellikle kız kaçırma girişimleri ekseriyetle aileler arasında husumet ve cinayetlere sebebiyet veriyordu. Bu nedenle mecliste başlık parası ve mehir konularında da ciddi tartışmalar yapılmıştır. Mehrin dini bir gereklilik olduğu ve evlenen kadınların maddi güvencesi olarak görüldüğü gerekçesi ile mehir konusunda herhangi bir anlaşma ve kanun ortaya konmamıştır.

Men-i İsrafat Kanunu şüphesiz yeni kurulan hükümetin ülkeyi ve devleti kalkındırmak için attığı adımların en önemlilerinden birisi olarak kabul edilmelidir. Her ne kadar sosyal hayat ile ilgili basit bir kanun olarak düşünülse de devlet politikası olarak siyasi ve ekonomik sebepleri olan bir arkaplanı vardı. Nüfüs bakımından büyük kayıplar vermiş ve savaştan çıkmış bir ülkenin şüphesiz kalkınabilmesi için genç nüfusa ihtiyacı vardır. Alınan bu önlemler kendi döneminde oldukça kritik ve hayati önlemler olarak görülmelidir.

Günümüzde mevcut şartlar değişmiş ve Türkiye genç nüfüse sahip bir ülke olmuş olsa da bugün nüfus yokluğundan değil, gençlerin evlilik hususunda zorluk yaşamalarından dolayı bu tür girişimlere ihtiyaç vardır. Malesef ülkemizin var olan genç nüfusunun evlenme oranlarında ciddi düşüşler söz konusudur. Şüphesiz bu düşüş gençlerin evlilikte ve evlenme sürecinde karşılaştıkları bağlayıcı zorunluluklarla açıklanabilir. Özellikle günümüzde düğün ve nişan merasimlerinin maddi yükü ağır olan gösterişe dönüşmesi, evlenmeyi düşünen çiftlerin ailesi tarafından bu süreçte yalnızlaştırılması tehlikeli bir durumu yaratmaktadır. Halis bir niyetle evlenmeyi düşünen gençler ise yüksek miktarlarda borç ile evlenmekte ve bu borçların yarattığı olumsuz piskoloji ile yeni kurdukları yuvanın içerisinde ciddi sorunlar yaşamaktadır.

Eğlence, paylaşma ve törenler düğünlerin şüphesiz olmazsa olmazı ve ayrıca kadim bir geleneğimizdir. Muhakkak insanlar en mutlu günlerini sevdikleri ile birlikte kutlayarak, neşe ile yaşamalı ve paylaşmalıdır. Fakat mümkün olduğunca maddi yükün altına girmeden, borç yükü taşımadan “Men-i İsrafat Kanunu”nda olduğu gibi bu tür eğlenceler asgari düzeye indirilmelidir. Gösteriş veya eğlenceye büyük paralar harcamaktansa mümkün olduğunca gençlerin borçlanmadan evlenmesine yardım edilmeli. Bu hususta gerekenler başta aileler olmak üzere büyük bir ciddiyetle yerine getirilmelidir.

Kültür Tarihimizde Kahve ve Kahvehaneler

“Küllük Kahvesi’nde iskemlelere ters oturmuş, tıraşları uzun, saçları yağlı ve kepekli, ceketleri gayet uzun ve bol, pantolonları çekik, çorapları düşük, sırtları kabarmış, omuzları kalkık, kırkına yaklaşmış ‘gençler’… Bir müddet aralarında: ‘Eskileri yerlerinden atmalı! Gazetelerin başköşeleri bizim hakkımızdır! Bunaklar ve cahiller defolsun!’ diye haykırıştıktan sonra birbirlerine şiir okumaya başlarlar.”

Refik Halid Karay

Kahve ve çay gündelik yaşamımıza girdiği tarihlerden itibaren sosyal hayatımızın bir parçası oldu. Özellikle her sabah güne başlarken ilk önceliğimiz kahve veya çay tüketmek oluyor. Kahvenin bizim topraklarımızdaki macerası çaydan çok daha önce başlamış ve devam etmiştir. Kahve ekseninde bir kültür oluşmuştur. Çay ise Türk toplumu için mazisi yüz seneyi aşmayan oldukça yeni bir içecektir.

Zaman içerisinde en temel besin maddemiz olmuş olan ve toplumsal hayatımızda kendisine önemli bir yer edinen kahvenin tarihi gelişimi her yönü ile incelenmesi gereken ilginç bir gerçekliktir. Öyle ki tarihte kahvenin Osmanlı coğrafyasına gelişi ve kahve tüketilen yerler olan kahvehanelerin payitaht olan İstanbul’da kurulması ile Osmanlı toplumsal hayatı önemli bir değişim ve dönüşüm geçirmeye bailamıştır. Özellikle de kahvehaneler yakın döneme kadar Türk aydınının nabzının attığı yerler olagelmiştir. Entelektüel geleneğimiz kahvehaneler sayesinde gelişmiş, yeni bir kimlik kazanmıştır. Özellikle Babıâli kahvehaneleri, Beyazıd’da bulunan Küllük ve Marmara kahvehaneleri ile Lebon ve Baylan gibi mekânlar uzun yıllar entelekütellerimizin meskenleri olmuştur. Birçok ünlü âlim, şair ve muhtelif aydınlarımız bu mekânlarda adeta ikinci bir üniversite veya akademi oluşturmuşlardır.

Anavatanı Yemen olan kahve tarihi süreç içerisinde ilk olarak kendi yurdunda meşhur olmuştur. İlk dönemlerde kahve çekirdeğinin hamur yapımında kullanıldığı ve bunun dışında da özellikle sufîler tarafından uzun geceler süren zikir ve ibadetlerde uyanıklığı sağlamak için çekirdeğinin yutulduğu bilinmektedir. Kahve çekirdeğinin ilk bulunuşu ile ilgili çeşitli rivayetler söz konusudur. Yaygın bilinen ilk rivayete göre Etiyopyalı bir çoban, keçilerinin oldukça zinde ve hareketli olduğunu gözlemler ve hayvanlarda meydana gelen bu olağan dışı davranışların sebebini araştırdığında keçilerin kahverengi çekirdeği olan bir ağaçtan yediklerini keşfeder. Bu keşif üzerine çekirdekilerin verdiği gücün doğruluğunu tespit etmek amacı ile kendisi de bu kahverengi çekirdeklerden tüketir. Kendi zihninde ve vücud fonksiyonlarında uyanıklık ve enerji yoğunluğu hisseder. Böylelikle kahve keşfedilmiş ve kullanılmaya başlanmış olur. Bir diğer yaygın bilinen rivayette ise Şazeli tarikatının piri Ebu’l Hasan Şazeli tarafından keşfedilmiş ve sufi ibadetleri sırasında bu çekirdek sıklıkla kullanılmıştır.

Osmanlı İmparatorluğuna ise kahvenin girişi 16. yüzyılda özellikle de 1550’lerde görülmektedir. Yemen valisi Özdemir Paşa’nın ilk olarak Osmanlı sarayına kahve içeceğini getirmesi bu topraklara kahvenin gelişi için bir milad olarak kabul edilebilir. Fakat tarihçi Solakzâde’ye göre de kahvenin İstanbul’a gelişi Yavuz Sultan Selim’in Mısır Seferi sırasında ve özellikle de hacca giden hacıların vasıtasıyla geldiği ifade edilmektedir. Bilhassa bu dönem ile ilk defa kahvenin gelmesi ile birlikte kahvehanelerin de Osmanlı topraklarında açıldığı bilinmektedir. Osmanlı İstanbul’unda ilk kahvehane Hikmet ve Şems adlı iki Arap tarafından Tahtakale’de 1554-1555 arası dönemde açılmıştır. Ünlü seyahatname yazarımız Evliya Çelebi’nin meşhur eserinde kahvehanelerin sayısının yüzlerle ifade edilmesi de Osmanlı topraklarında kahve ve kahvehane kültürünün ne kadar hızlı bir yayılma ve gelişim gösterdiğinin kanıtıdır.

Kanûnî Sultan Süleyman’ın hükümdarlığının son yıllarına doğru İstanbul’da elli kahvehanenin bulunduğu bilinmektedir. 1792’de düzenlenen defterlerde bu sayı 1631’e; 1821’de ise 2076’ya ulaştığı ifade edilir. Osmanlı toplumunda kahvehâneler hızla yaygınlık kazanmış ve İstanbul’un birçok mahalle ve semtinde kahvehaneler açılmaya başlanmıştır. Osmanlı İstanbul’unda Mahalle Kahvehaneleri, Meddah Kahvehaneleri, Semâ Kahvehaneleri, Esnaf Kahvehaneleri, Tulumbacı Kahvehaneleri ve Yeniçeri Kahvehanelerinin varlığı bilinmektedir. Osmanlı’da ilk kurulan kahvehanelerin çoğunlukla camilerin yakınlarında kurulduğu ve namaz vakitlerini bekleyen insanların buralarda vakit geçirdikleri de bilinmektedir.

Her kahvehanenin farklı bir fonksiyonu bulunmaktadır. Meddah ve Sema kahvehanelerinde genellikle meddah ve sema gösterileri düzenlendiği gibi, tulumbacı ve yeniçeri kahvehanelerinde de o meslek grubunun mensuplarının biraraya geldiği mekânlar olmuşlardır. Aynı zamanda bu kahvehaneler İstanbul’da sosyal ve siyasi hayata etkileri ile önemli birer toplumsal alanlar olmuşlardır. Meddah ve Semâ Kahvehanelerinin sosyal ve kültürel hayata etki ettiği gibi Yeniçeri Kahvehanelerinin de Yeniçeri İsyanlarında etkin merkezler olduğu bilinmektedir.

Kahvehaneler aydın insanların biraraya geldiği, devlet ve ülke meseleleri ile ilgili görüşlerini paylaştığı ve fikirlerini yayma alanı bulduğu en önemli mekânlardan olmuştur. Kahvehanelerde beyan edilen fikir ve kanaatlerin denetlenebilme ve doğrulanma imkânı olmadığından ekseriyetle dedikodu mahiyetinde toplumda infiale neden olabilecek düşünceler de buralarda yayılma imkânı bulmuştur. Özellikle de kahvehaneler padişahın ve bürokrasinin eleştrilmesine ve muhalif fikirlerin yayılmasına imkân tanımıştır. Nitekim Osmanlı tarihindeki yeniçerilerin isyan girişimlerini ve devlet aleyhindeki faaliyetlerinin tertiplendiği ve aykırı görüşlerin ifade edildiği “Yeniçeri kahvehaneleri” bu dönemde kahvehanelerin ulaştığı tehlikeli boyutu göstermesi bakımından manidardır.

Bu nedenledir ki başta padişah ve şeyhülislamlar tarafından kahvehaneler ile ilgili olumsuz düşünceler beslenmiştir. Zamanla da kahve, tütün ve kahvehaneler ile ilgili yasaklar yayınlanmaya başlanmıştır. Başta şeyhülislamlar eserlerinde kahve ve tütün kullanımı ile ilgili olumsuz kanaatlerini kaleme almışlar, kahve ve tütün tüketimi ile ilgili fetvalar yayınlamışlardır. En meşhur şeyhülislamlarımızdan Ebu Suud Efendi’nin “Kömür derecesinde kavrulan şeylerin içilmesi haramdır” fetvasında olduğu gibi kahvenin içilmesi haram olarak kabul edilmiştir.

Kâtib Çelebi 17. yüzyılda İstanbul’da neredeyse her sokak başında bir kahvehane olduğunu ifade etmiştir. Başta Kadızâdeli hareketi temsilcileri olmak üzere kahvehanelerin kötülüğü üzerinde ciddi tartışmalar yaşanmıştır. Nihayetinde IV. Murad 1633’te İstanbul’daki bütün kahvehanelerin kapatılmasını ve kahve içilmesini yasaklamış oldu.

Her ne kadar padişah ve şeyhülislamlar tarafından kahve ve tütün kullanımı yasaklanmış olsa da halkın kahvehanelere gitmesine ve bu mamülleri kullanmasına engel olunamadı. Kahvehaneler faaliyetlerine uzun bir süre gizli bir şekilde devam ettiler. Özellikle ön tarafı beraber veya farklı bir esnaf olan fakat arka tarafından kahvehane olan birçok dükkânda halk kahve ve tütün tüketimine devam etti.

Daha önce ifade ettiğimiz gibi başta belirli meslek ve sosyal gruplar olmak üzere muhtelif kahvehanelerin varlığı mevcuttu. Fakat entelektüel faaliyetlerin yürütüldüğü kahvehanelerin kıraathane olarak varlığını sürdürmesi özellikle Tanzimat’tan sonraki dönemlere rastlamaktadır. Bu dönemden itibaren Osmanlı coğrafyasında kahvehaneler çeşitli okuma salonlarına ve bilgi evlerine dönüştü. Özellikle bu mekânlar tanzimat aydınlarının uğrak yeri olmaya başladı. Bu tür kahvehanelerin ilk bilinen örneği 1857 tarihinde Divanyolu üzerinde açılan Sarafim Kıraathanesi’dir. Bu kahvehane müşterileri için gazete ve dergi bulunduran ve daha sonraları da kitap da satan bir yer olmuştur. Aynı zamanda mübarek Ramazan gecelerinde Sarafim Kıraathanesi edebî ve ilmî tartışmaların yapıldığı bir salon olurdu. Başta Nâmık Kemal, Ahmed Muhtar Paşa, Süleyman Paşa, Ahmed Râsim ve Halit Ziya Uşaklıgil gibi tanzimat dönemi şair ve edipleri olmak üzere muhtelif entelektüeller bu kahvehanelerin müdavimi olmaya başladılar.

İlerleyen süreçte Divanyolu, Babıâli ve Bayezid muhtilerinde kırathane türünde kahvehanelerin sayısı artmaya başladı. Farklı fikir ve düşüncelere mensup entelektüel zümrelerin sadece kendi dost meclislerini gerçekleştirdiği mekânlar oluşmaya başladı. İstanbul’da kahvehaneler çoğunlukla Sultanahmed Meydan’ından Aksaraya kadar olan güzergah üzerinde faaliyet göstermekteydi. Bu kahvehaneler arasında en meşhur olanları Şehzadebaşı Direklerarası’nda Fevziye Kıraathanesi, Divanyolu’nda Ârif’in Kıraathanesi, Nuruosmaniye’de Letafet Kıraathanesi’dir.

Kahvehaneler ve kahve kültürü bakımından tarihi ünü günümüze kadar ulaşan ve Türk edebiyatının en önemli temsilcilerinin müdavimi olduğu mekân “Küllük Kahvehanesi”ni özellikle zikretmek gerekmektedir. Bayezid Cami’nin Bayezid Meydanı’na bakan tarafında bulunan bu mekân üniversite öğrencilerinin ünlü edebiyatçılarımızla buluştuğu ve derin sohbet halkalarının yaratıldığı bir yer olmuştur. Küllük Kahvehanesi’ndeki yaşanmışlıklara dair, birçok şiir, roman, öykü ve anıların derlendiği kitaplar kaleme alınmıştır. Edebiyatımıza ve fikir dünyamıza büyük katkıları olan nice dergiler buradan çıkmıştır. Hatta kendi adı ile “Küllük” adında popüler bir dergi dâhi neşredilmiştir. Neşredilen bu derginin kaleme alınan beyannmesinde Küllik ile igili şunlar ifade edilmiştir; “Küllük bir kahvedir, kahve deyip de geçmeyelim. Kahve er meydanıdır, filan vuruldu kahvede duyulur. Kızlar kahve önünde kahkahalar atar, şarkılar mırıldanır. Küllük bir kahve ismi demiştik, küllük bir istikamettir de.”

Sahip olduğu entelektüel ortamı nedeniyle aynı zamanda buraya Akademi ve Muallimler Bahçesi de denilmiştir. Varlığı 1950’li yıllara kadar devam eden bu kahvehanenin müdavimleri arasında, Necip Fazıl Kısakürek, Peyami Safa, Reşad Nuri Güntekin, Mükrimin Halil Yınanç, Rıfkı Melûl Meriç, Ali Canip Yöntem, Hilmi Ziya Ülken, Kilisli Rıfat Bilge, Kenan Hulusi Koray, İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Sadri Ethem Ertem, Nurullah Ataç, Abidin Dino, Rıfat Ilgaz, Cahit Sıtkı Tarancı, İbnülemin Mahmud Kemal İnal, Hasan İzzettin Dinamo, Bedri Rahmi Eyüboğlu, Neyzen Tevfik, Abdülhak Hâmid, Fuat Köprülü, Nurullah Ataç, Sait Faik Abasıyanık, Orhan Veli Kanık, İbrahim Alaeddin Gövsa, Agâh Sırrı Levend, Midhat Cemal Kuntay, Yusuf Ziya Ortaç, Orhan Seyfi Orhon, Ahmet Muhip Dıranas, Hâlit Fahri Ozansoy, Reşat Ekrem Koçu, Sabri Esat Siyavuşgil, Hilmi Ziya Ülken, Mehmet Kaplan, Ali Nihat Tarlan, Mükrimin Halil Yınanç, Sadri Ertem, Agâh Sırrı Levent, Sıtkı Akozan, Arif Dino, Asaf Halet Çelebi, Abdulbaki Gölpınarlı, Salah Birsel, Özdemir Asaf, Neyzen Tevfik, İlhan Berk ve daha nice yazarlarımız vardır.

Günümüzdeki gibi iletişimi kolaylaştıran yazılı ve görsel basın olanaklarının olmadığı bir dönemde Osmanlı aydınları kahvehaneler aracılığıyla görüşlerini yayma imkânı bulmuşlardır. Kahvehanelerin kurulması ile birlikte Osmanlı aydınının iletişimi kolaylaşmış ve entelektüel faaliyetler hız kazanmıştır. Hatta Tanzimat döneminde Osmanlı aydınlarının sahip olduğu çok yönlülüğün ve girişkenliğin en önemli sebeplerinden birisi de hiç şüphesiz kahvehanelerin varlığı olmuştur. Kahvehane kültürünün giderek geleneğinden uzaklaşması ile birlikte esasen entelektüel geleneğimiz de zaafiyete uğramıştır. Bugün gelişen teknoloji sayesinde her ne kadar iletişim imkânlarımız artmış olsa da tarihte kahvehanelerin üstlendiği entelektüel misyonumuzu devam ettirecek bir ortamdan malesef mahrum kaldık. Ünlü fikir adamı ve yazarlarımızla biraraya gelebileceğimiz, uzun sohbetler yapabileceğimiz mekânların olmayışının kültürel ve entelektüel sancısını çekmeye hâlâ devam etmekteyiz.

Hayalin Peşinde Gerçeğe Ulaşmak Türk Havacılık Tarihi

“Yurt müdafasında en ileri bir silahı olduğuna inandığım tayyareciliğin aynı zamanda millî sanayie dayanması düşüncesindeydim ve milliyetçi bir görüşle daha ilerisini ve daha iyisini düşünmek ihtiyacını duyuyordum.”

Vecihi Hürkuş

İnsanoğlu, yeryüzünde yaşamın başladığı ilk dönemlerden itibaren merak duygusu ile dolu olarak yaşamıştır. Bu duygu insana var olan çevreyi ve canlıları tanıma imkânı sağlamış, insanoğlu öğrenmiş ve kendisine tecrübeler kazandırmıştır. Beraber yaşadığı canlıları gözlemlemiş, kendisinde olmayan veya eksik bulunan birtakım yetkinlikleri, o özelliklere sahip bulunan canlılardan hareketle hayatına tatbik etmeye çalışmıştır.

İnsanoğlunu yeryüzünde etkileyen en önemli canlılardan birisi kuş olmuştur. Kuşların kanatları vasıtası ile gökyüzünde rahatlıkla uçabilmeleri, herhangi bir tehlike anında uzaklaşabilmeleri ile kadim dinlerin yaratıcı ilahlarının gök’te olduğu düşüncesi sonucunda insanların gökyüzüne ulaşabilme, yaratıcıya kavuşabilme fikri insanlarda gökyüzünde uçma düşüncesini bir tutku hâline dönüştürmüştür.

Tarihi süreç içerisinde yaşadıkları dönemin imkânları doğrultusunda gökyüzünde uçabilmek için birçok girişimi başlatmıştır. Bu hususta kuşların kanatlarından etkilenerek kanat yapma ve bu kanatlar sayesinde uçabilme hayali insanoğlunun gökyüzünde uçabilme macerasının ilk adımları olmuştur.

Nitekim tarihte ilk defa 1002 yılında İmam Cevheri kendisine uçabilmesi için bir kanat yapmış ve camiînin damından aşağıya atlamıştır. Bu girişimi her ne kadar olumsuz sonuçlansa da uçmadan önce söylediği şu sözler tarihe geçmiştir ve bu girişimi ile yüzyıllar sonra Leonardo da Vinci’ye de ilham olmuştur.

“Ey ahali benim yaptığım buluşu şimdiye kadar kimse yapmamıştır. Sizin gözlerinizin önünde şimdi uçacağım. Dünyada yapılacak en mühim şey göklere uçmaktadır. Ben de onu yapacağım”

İmam Cevheri’den yaklaşık yüzyıl sonra sultan II. Kılıç Arslan’ın Bizans başkenti İstanbul’u ziyareti sırasında Müslüman olan Siraceddin Selçuklu sultanın şerefine içi hava dolu elbisesi ile uçma girişiminde bulunmuş fakat bu girişim başarısızlıkla sonuçlanmıştır.

Tarih boyunca birçok kimsenin hayallerini süsleyen, girişimler başlattığı ve başarısızlıkla sonuçlanmasına rağmen ilk defa Hazârfen Ahmet Çelebi, üzerine hayaller kurulan ve tutku ile bağlanan uçma girişimini başarılı bir şekilde sonuçlandırmıştır. Uzun yıllar, icâd ettiği kanatlar ile Okmeydanı’nda birçok kez başarılı bir şekilde uçuş gerçekleştiren Hazârfen Ahmet Çelebi son olarak lodos rüzgarına karşı 1630 yılında Galata kulesinden Üsküdar Doğancılar Meydanına uçmuştur. Padişah IV. Murad bu olayı Sinanpaşa köşkünden bizzat seyretmiş ve Hazârfen Ahmet Çelebi’yi bir kese altınla ödüllendirmiştir fakat daha sonra Cezayir’e sürgün edilen Ahmet Çelebi burada vefat etmiştir.

Lagari Hasan Çelebi’de keza IV. Murad döneminde, padişahın kızı Kaya Sultan’ın doğduğu gece bir rokete binerek gökyüzüne uçmuş, her kademede aşağıya inerken fişekler patlatarak şehri aydınlatmış ve tarihe geçmiştir.

İlerleyen yıllarda Avrupa’da bilimsel gelişmelerin ilerlemesi ile birlikte Balonculuk teknolojisi gelişmiş ve balon uçuşu sosyal ve askerî alanda kullanılır hâle gelmiştir. Nitekim Osmanlı havacılık tarihi ilk olarak “Balonculuk” faaliyetleri ile başlamıştır. Nitekim Mayıs 1875 tarihli The Times gazetesinde yayınlanan bir mektupta, “Osmanlı Devleti’nin bilim ve sanatta geri kaldığı fikri kabul edilse de, ilk havacılık tecrübesinin başarıyla gerçekleştirildiği” yazılmıştır. Osmanlı topraklarında balonla ilk uçuş Kahire’nin Özbekiye mahallesinde gerçekleştirilmiştir. Devletin ilk olarak havacılığın bir politika olarak benimsenmesi ise II. Abdülhamid tarafından Fransa’ya balon siparişi olarak başlamıştır.

Balonlar askeri gözetleme ve keşif amaçlı olarak uzun yıllar kullanılsa da bilimsel gelişmelerin başlaması ve uçak teknolojisinin gelişmesi ile birlikte balon faaliyetleri azalmış ve sadece basit işlerde balonlar kullanılmıştır.

Osmanlı ülkesinde ilk pervane motorlu uçuş 1909 yılında gerçekleşmiştir. Baron de Catters, Voisin tipi tayyaresi ile İstanbul’a gelerek burada uçuş gösterilerinde bulunmuş ve başta Osmanlı erkânı olmak üzere halk ve askeriye bu durumdan oldukça etkilenmiştir. Gerçekleşen bu olaydan sonra Osmanlı ordusunda havacılığa merak başlamış ve Ali Fethi Okyar Paris’e, Enver Bey ise Almanya’ya askeri ateşe olarak gönderilmiş ve havacılıkla ilgili bilgi toplamaları istenmiştir.

Osmanlı Devleti var olma mücadelesi verdiği, içeride ve dışarıda birçok sorun ile yüzleştiği bu döneme rağmen havacılık faaliyetleri hususunda asla tereddüt etmemiş, gereken özveriyi ve emeği bu konuda çalışma ve girişimlere vermiştir. Özellikle de bu dönemde Osmanlı ordusunun muhtelif cephelerde savaşlarda bulunması ve Osmanlı ordusunun düşman keşif uçakları tarafından zor durumda kalmaları sonucunda ortaya çıkan bu zafiyetin giderilmesi için ordu da hava unsurlarının muhakkak kullanılması gerektiği ortaya çıkmış ve bu hususta çalışmalar başlatılmıştır.

Yb. Süreyya İlmen Bey’in önerisi ile Havacılık Komisyonu kurulmuş ve Süreyya Bey’e Havacılık Mektebi kurması için görev verilmiştir. Aynı zamanda havacılık tekniği hususunda talebe yetiştirilmesi için girişimler başlatılmıştır. İlk Osmanlı havacıları olan Yüzbaşı Fesa ve Teğmen Yusuf Kenan Fransa’daki Bleriot Okulu’na pilotaj öğrenimine göndermiştir.

Birinci Dünya Savaşı’na gelindiği zaman müttefiki olduğumuz Alman subaylar Türk Hava Kuvvetleri’nin yönetimini üstlenmişlerdir. Özellikle Yüzbaşı Serno, Hava kuvvetleri komutanlığı yapmıştır. Yeşilköy’de bulunan havacılık tesisi büyütülmüş, pilot ve teknisyenlerin eğitimleri organize edilmiş, uçuş meteorolojisi ve motor bakımı müdürlükleri de kurulmuştur. Birinci Dünya Savaşı içerisinde toplam 450-460 uçak Osmanlı Ordusunda görev yapmıştır. Osmanlı Devleti’nin savaştığı bütün cephelerde hava gücü kullanılmıştır.

Cumhuriyet’in ilanı sonrasında devletleşme ve askeriyeyi güçlendirme politikalarının bir gereği olarak Osmanlı döneminde başlayan havacılık faaliyetlerine hız kesmeden devam edilmiştir. Cumhuriyet erkânı da havacılık faaliyetlerinin önemine vâkıf olmuş bu hususta 1923’te Vecihi Hürkuş ve arkadaşlarının Halkapınar Tayyare Atölyesinde Vecihi K-VI uçağının imalatı ile millî uçağımız üretilmiştir. Özellikle de Mustafa Kemal Atatürk ve silah arkadaşları “İstikbal göklerdedir.” ifadesi ile havacılık için gereken kararlılığı ve inancı sağlamışlardır. Bu dönemde Sabiha Gökçen Türkiye’nin ilk kadın pilotu olarak tarihe geçmiştir.

1926 yılında Kayseri Teyyare Fabrikası kurulmuş ve 1939’a kadar 212 adet uçak üretilmiştir. Ardından Etimesgut Teyyare Fabrikası kurulmuş ve 1950 yılına kadar THK-1’den THK – 16’ya kadar özgün projeler ve planörler üretilmiştir.

1933 yılında Türk Hava Yolları kurulmuş ve bu dönemde Nuri Demirağ öncülüğünde Uçak Fabrikası kurumuştur. Bu dönemde devlet tarafından uçakların ihtiyacı için bağış toplanırken, Nuri Demirağ şu sözü ile tarihe geçmiştir: “Benden bu millet için bir şey istiyorsanız, en mükemmelini istemelisiniz. Mademki bir millet tayyaresiz yaşayamaz, öyleyse bu yaşama vasıtasını başkalarının lütfundan beklememeliyiz. Ben bu uçakların fabrikasını yapmaya talibim.”

Nuri Demirağ öncülüğünde faaliyet gösteren fabrika başta Türk Hava Kuvvetleri ile Türk Hava Yolları’na gerekli uçak üretimini ve altyapı desteğini verdi.

Bu dönemde Küresel sistemin ve aktörlerinin Türk devleti üzerindeki baskıları neticesinde Nuri Demirağ girişimlerine karşı devlet eli ile olumsuz politikalar izlenmeye başlanmıştır. Nitekim İspanya, İran ve Irak’tan alınan siparişler engellendi; elde kalan uçaklar hurdacıya satıldı. Fabrika ve araziler istimlak edildi.

Yaşanan tüm bu olaylar Türk Havacılık Tarihi’ne kara bir leke olarak geçti ve Türk Devleti tüm bu yaşananların diyetini uzun yıllar havacılık sektöründe dışa bağımlılıkla ödemiştir.

Osmanlı Mezartaşlarının Ruhu

“Mezarlık; ölülerin toprağa karışmadan önce adlarını, kimliklerini toprak üstünde bıraktıkları yerdir.”

Paul Valéry

Türk milleti ölmüşleri ve ataları ile yaşayan bir millettir. Bizim için ecdadımız, saygıda kusur etmediğimiz büyüklerimiz ve ailemiz çok kutsaldır. Büyüklere hürmet geleneğimiz İslamiyet öncesi dönemlerden itibaren gelen en önemli değerlerimizden birisidir. Bu kadim geleneğimiz yaşayarak nesilden nesile aktarılarak gelmektedir. Tarihimizin Orta Asya dönemlerinde sahip olduğumuz “atalar kültü” anlayışı bu hususun en eski örneklerinden birisidir.

İslamiyet öncesi dönmede sahip olduğumuz ecdada sevgi ve saygı anlayışımız, İslami döneme geçişimiz ile birlikte başta Kur’an-ı Kerim’in ayetleri ve Hz. Peygamber’in hadislerinde anne ve babaya sevgi, saygı ve hürmet gibi değerler ile yeni bir boyut kazanmıştır. Sahip olunan bu değer ve gelenek Türk tarihinde bütün Türk devlet ve topluluklarının ortak değeri olmuştur. İslami dönem öncesi başlayan bu hayat felsefesi günümüze kadar ulaşarak, nesilden nesile aktarılarak devam etmiştir.

Ecdadımıza karşı olan bu anlayışımız onların vefatından sonra da bir şekilde sürdürülmüştür. Bilhassa atalarımızın kabirleri, mezar taşları bu saygı ve sevgi geleneğinin en somut örnekleri olarak karşımıza çıkmaktadır. Özellikle Osmanlılar ile birlikte mezar taşları bu geleneğimizin bir sonucu olarak zarif bir şekilde tasarlanmış ve inşa edilmiştir. Mezar taşları millî kültür varlıklarımız olarak günümüze kadar ulaşmış, geçmişte yarattığımız medeniyetin sembolü olmuştur.

Ecdadlarımız her ne kadar fani olarak adlandırdığımız bu dünyadan göçmüş olsalar da şehirlerimizin merkezi konumlarında bulunan mezarlıklarımız ve camilerimizin bahçesinde bulunan hazireler ile şehirlerimizde ölülerimiz ile beraber yaşamaktayız. Onlar her zaman hayatımızın, yaşantımızın bir parçası olmuşlardır. Nitekim ünlü şairimiz Yahya Kemal ile ilgili şu anektod bu yaşayışımızın en önemli göstergesi olmuştur. Yahya Kemal, Madrit Büyükelçiliğimizi yaptığı yıllarda ülkemizin toplam nüfusu 14 – 15 milyon kadar olduğu bilinmektedir. Bir hususta kendisine ülkemizin nüfusu sorulduğunda “Türkiye’nin nüfusu 50 milyondur.” diye cevap verir. O yıllarda Türkiye’nin bu kadar büyük bir nüfusa sahip bir ülke olması çok güç olduğundan orada bulunlar bu cevaba büyük bir şaşkınlık göstermişler ve tabi hayretlerini gizlemeden, “Bu nasıl olur?” diye sormuşlar. Bunun üzerine ünlü şairimiz Yahya Kemal şu tarihi izahı yapmıştır; “Bunda şaşılacak bir şey yok, biz ölülerimizle birlikte yaşayan bir milletiz!”

Ünlü şairimizin ifade ettiği bu duygunun bir sonucu olarak şehirlerimizin merkezinde yer alan mezarlıklar ve kabirler büyük bir estetik ve zerafet unsuru olarak inşa edilmişlerdir. Osmanlı döneminde yapılan mezar taşları gerek taş işçiliği gerekse üzerindeki yazıların edebi varlığı ile eşsiz örneklikteki yapılardandır. Özellikle Osmanlı dönemi mezar taşlarımız birer estetik unsuru olarak herkesi imrendiren yüksek medeniyet anlayışımızın en önemli değerlerindendir.

Üst düzey bir sanat anlayışının sonucunda dikilen mezar taşlarımız başta ölen kişinin ünvanı, mesleği ve cinsiyeti gibi belirli nitelikler ile birbirinden ayrılmakta ve bu hususlar dikkate alınarak taş işçiliği yapılmaktadır. Mezar taşları aynı zamanda vefat eden kişinin kıyamete kadar dikili kalacak bir kimliği olarak düşünüldüğünden taşlara o şahsın millî ve manevi hüviyeti işlenmektedir.

Bu dönemde inşa edilen mezarlık başlıklarına “serpuş” adı verilmektedir. Özellikle bu başlıklardan vefat eden kişinin Mevlevi, Bektaşi, Melami gibi hangi tarikatın veya cemaatin müntesibi olduğu kolayca anlaşılacağı gibi yine serpuş incelendiğinde yeniçeri, kadı, esnaf, din adamı gibi mesleği ile ilgili bilgiler de edinmek mümkündür. Bunlarla ilgili özellikle kadın mezarları çiçekler, bahar dalları, buketler, gerdanlık, küpe ve broşlarla süslenerek taş işçiliği yapılmaktadır.

Sarıklı başlığı olan mezar taşları ise ekseriyetle devlet erkanından bir kimsenin veya âlimlerin mezar taşıdır. Kavuk şeklinde bir mezar taşı başlığı varsa bu kişi muhtemelen ulema, kadı, müftü, imam, derviş veya şeyhtir. Kallavi şeklinde olan kavuklu mezar taşları ise çoğunlukla sadrazam, kubbealtı vezirleri ve kaptan-ı deryalar için kullanılmaktaydı.

Erken yaşlarda vefat eden kızlar için genç yaşında ve bekar olarak öldüğüne nispetle kırılmış gül veya kırılmış çiçek dalı motifi kullanılmaktaydı. Doğum sırasında ölen anne ve kızı için ise ağaç içerisinde ağaç motifi veya mezar taşı kitabesi içerisinde bir mezar taşı daha resmedilerek mezar taşı dikilmekteydi.

Bunların dışında vefat eden kişinin kimliğini yansıtacak öğeler veya yazılar içeren muhtelif mezar taşları da söz konusudur. Özellikle çeşitli ağaç ve bitki motifleri, geometrik şekiller kullanılmaktaydı. Özel tasarımlı bu tür mezar taşları tamamen ölen kişinin yakınının insiyatifi ile dikilmekteydi. Dikilen mezar taşları kibir ve büyüklük gösterecek bir şekilde asla inşa edilmez, bütün motif ve diğer kimlik belirleyici unsurlar zarif bir şekilde tasarlanırdı.

Yazımızda ifade ettiğimiz değerler sonucunda Osmanlı dönemi mezar taşları hem ecdada saygının bir göstergesi olarak hem de şehirlerimizin merkezinde bizlerle beraber yaşamalarının bir sonucu olarak ince bir ruhla dikildiğini açıklıkla söyleyebiliriz.

Maalesef günümüzde hem estetikten yoksun, gösteriş ve kibir dolu kabirler inşa ettik hem de bizlere dünyanın faniliğini ve ölümü hatırlatmasınlar diye mezarlıklarımızı şehirlerimizden ve yaşam alanlarımızdan uzaklara taşıdık. Bunun sonucunda insanoğlu atalarını, millî kimliklerini ve en önemlisi ölümün varlığını unutmaya yüz tuttu. Oysa bizim kimliğimizin bir parçasını oluşturan en önemli unsur mezar taşlarının şahsına işaret ettiği atalarımızdır. Ve bizim kültürümüzün arka planında yer alan şekillendirici ilkelerinden biri de ölüme ve ahiretin olduğuna inanmaktır. Mezar ve kabirlerimizin estetiği ile beraber temsil ettiği anlamı yeniden bulmak ümidiyle.

Ayasofya’nın Tarihi Serencamı

“Fethin sembolü, manası, kalbgâhı Ayasofya’dır. Ayasofya kapalı kaldıkça kalbimiz çalışmıyor demektir. Sultan Fatih’in fetihten muradı; Ayasofya’yı camiye tahvil ederek, hilâli salibe galebe kılmaktır.”

Ahmet Haluk Dursun

Türk ve İslam medeniyeti için, seviye olarak muhteşem güzellikte bir mimariye ve sanata ulaşmış cami medeniyeti de denilebilir. İslam fetihleri ile birlikte Müslüman toplumların ulaştığı yeni toprak ve yaşam alanlarında öncelikli olarak inşa edilen yapıların başında mescid ve camiler gelmektedir. Özellikle camiler bu dönemlerde sadece ibadethane olmanın dışında hem siyasi bir sembol hem de külliye olarak inşa edilmeleri nedeniyle de birçok farklı fonksiyona sahip sosyal yapılar olarak karşımıza çıkmaktadır. Türk-İslam kültüründe camiler inşa edilirken sadece ibadethane olma özelliği düşünülmemiş aynı zamanda camilerin içerisinde ve bitişiğinde inşa edilen yapılar ile önemli merkezler olarak tasavvur ve tahayyül edilmişlerdir. Camiler, medrese yapıları, imaret, hamam vb. çeşitli sosyal yapıları ile bir bütün olarak oluşturulmuşlardır. Bu nedenlerle İslam kültüründe camiler her zaman değerli ve belirli bir amaca hizmet eden yapılar olmuştur. İnşa edilirken çok kullanışlı olması düşünülmüş, aynı zamanda da dönemin en güzel mimari ve sanat örnekleri olarak planlanmışlardır. Bu anlayış ve incelik tasavvuru neticesinde günümüze ulaşan veya ulaşmayan ve her biri birer şaheser olan camiler başta Endülüs, Suriye bölgesi ve Kutsal topraklar, Güney Afrika, İran havzası ve Anadolu dâhil olmak üzere muazzam genişlikteki İslam coğrafyasında inşa ve tesis edilmişlerdir.

Tarihte İslam medeniyetinde olduğu gibi Hristiyan devlet ve toplumlarının tasavurunda da bu anlayış ile inşa edilmiş kiliseler göze çarpmaktadır. Hristiyan inancına mensup devletler de şehrilerinin merkezi konumlarında inşa edilen büyük kiliseler ile hem dinî hem de siyasi ve sosyal yapılar oluşturmuşlardır. Ortaçağ boyunca İslam devletleri ile Hristiyanlığı temsil eden Batı devletleri arasında meydana gelen savaşlarda galip gelen taraflar tarafından birçok cami veya kilise dönüştürülmüştür. Camiden kilisiye veya kiliseden camiye şeklinde olan bu dönüşüm işlemi ekseriyetle galip tarafın kendi siyasi gücünü kanıtlama ve üstünlüğünü ispatlama amacı ile gerçekleştirdiği bir işlem olarak karşımıza çıkmaktadır. Nitekim başta Haçlı Seferleri olmak üzere Anadolu ve Suriye bögesindeki birçok caminin yıkıldığı veya kilise olarak dönüştürüldüğü bilinmektedir. Bu minval üzere Türk ve İslam devletleri de fethettikleri topraklarda bulunan birçok kiliseyi de camiye dönüştürmüş ve bu şekilde insanların hizmetine sunmuşlardır. Özelikle bu dönüşüm kazanılan bölgelerin en büyük şehirlerinde bulunan kadim ve büyük cami/kilisilerin dönüştürülmesi ile uygulanmıştır.

Tarihimizde başta müslümanları ve bütün insanlığı ilgilendiren dönüşüm ise 1453 yılında İstanbul’un Müslüman Türkler tarafından fethi ile gerçekleşmiştir. Osmanlı sultanı II. Mehmet’in o döneme kadar haklı bir üne sahip olan kadim imparatorluk Bizans’ı yenilgiye uğratması ile tüm dünyada siyasi ve dinî dengeler değişmiş oldu. Müslüman Türk devleti yeryüzünün en önemli şehirlerinden biri olan İstanbul’u ele geçirmiş, kadim Doğu Roma imparatorluğunu inkiraza uğratmış ve kendi imparatorluğunu tesis etmişti. İnsanlık tarihindeki bu büyük dönüşüm bütün dengeleri değiştirmiş, siyasi, sosyal ve dinî olarak yeni bir dünyayı ve hâkimiyeti esas kılmıştı. Hem bu büyük değişimin bir gereği olarak hem de siyasi ve dinî bir gereklilik olarak Fatih Sultan Mehmet, İstanbul şehrinin en köklü ve büyük kilisesi olan Ayasofya’yı camiye çevirmiş ve vakfetmişti. Böylelikle Bizans’ın siyasi ve dinî gücünün bir ifadesi olan bu büyük kilise artık Müslüman Türkler’in siyasi ve dinî gücünün bir sembolü ve temsili olmuş oldu. Hagia Sophia artık Ayasofya-i Kebir Camii olarak ad almış ve şereflenmişti.

Ayasofya kilisesi ilk olarak IV. yüzyılda ahşap çatılı bir bazilika biçiminde inşa edilmişti. Bu ilk yapı I. Konstantinos’un eseri olarak anılmasına rağmen inşasının nihayete ermesi oğlu II. Konstantios gerçekleşmiş ve 15 Şubat 360’ta ibadete açılmıştı. Fakat kadim Ayasofya Türk fethine kadar birçok kez tahrip edilmiş, ayaklanmalar ve deprem gibi doğal afetler nedeniyle yanmış ve yıkılmıştı. Muhtelif Bizans imparatorları döneminde tekrar inşa ve tamir görmüş, ilaveler yapılmış ve yenilenmiştir. Ayasofya kilisesinin inşası için farklı dönemlerde başta Suriye olmak üzere uzak coğrafyalardan mermerler ve özel taşlar getirilmişti. Bu inşa ve tamirlerde dönemin ünlü birçok mimarı ve bilim adamı görev almıştı. Ortodoks Hristiyan düyası için büyük bir öneme sahip olan bu kilise Osmanlıların İstanbul’yu fethine kadar oldukça yığranmış ve tahrip olmuş vaziyette ulaşmıştı. Nitekim, 1402 tarihinde İstanbul’a gelen İspanyol elçisi Clavijo, Ayasofya’nın çok bakımsız ve harap bir vaziyette olduğunu ifade etmiştir. Özellikle İstanbul’un fethinin en önemli tarihi kaynaklarından biri olan Tursun Beğ’de eserinde bu hususla ilgili Fâtih Sultan Mehmed’in İstanbul’un fethinden sonra Ayasofya’da incelemelerde bulunduğu ve kubbesine kadar çıkarak yapıyı tetkik ettiğini ifade etmiştir. Bu incelemeler sırasında Osmanlı sultanı Fâtih Sultan Mehmed yapının harap hâli karşısında hayrete düştüğü bilinmektedir. Nitekim fetih sırasında Ayasofya’nın askerler tarafından yağma ve tahrip edilmesini de engellemiştir. Ayasofya’yı tahrip girişiminde bulunan askrlerini azarlamıştır. Fâtih Ayasofya’da ilk namazı kıldıktan sonra camiyi kendi hayratı olarak vakfetmiş, yanına bir medrese inşa ettirmiştir. Fatih Sultan Mehmed’in Ayasofya’yı camiye çevirip tamir ettirmesinin ardından ilerleyen dönemlerde de başta II. Bayezid ve II. Selim olmak üzere tahta çıkan diğer Osmanlı padişahları da Aysofya’yı önemsemişler, yeni ilave mekânlar inşa ettirmiş ve gözetmişlerdir. II. Selim zamanında Ayasofya’nın etrafında bulunan ve yapıya zarar veren evler ortadan kaldırılmış, ayrıca Mimar Sinan tarafından yapının ayakta kalabilmesi için takviye payandaları yapılarak Ayasofya’nın çökmesi önlenmiştir. Bu düşünceden hareketle minareler yapılarak yapı desteklenmiş ve yıkılmasının önüne geçilmiştir. Bizans’tan kalan Hristiyan dini motifler ve kıymetli sanat eşyaları Osmanlılar tarafından himaye edilmiş ve korunmuştur. Bazı önemli tarihi eserler ise kaybomuş ve çalınmıştır. Aynı zamanda yapıyı zenginleştirmek ve kıymetini arttırmak için Türk sanat ve mimarisinin önemli örnekleri ile ilaveler yapılmıştır. Aysofya, cami olarak düzenlenmesinin ardından Müslüman İstanbul halkının vakit namazlarına ve Ramazan aylarında da teravihlere kalabalıklar hâlinde iştirak ettiği bir ibadethane olmuştu. Kadir geceleri ve bayram namazlarında muazzam kalabalıkların oluştuğu bilinmektedir. Bu gibi özel gecelere padişahlarda katılırlardı.

Fatih Sultan Mehmet’in önemli bir vakfı olan ve adıyla sanıyla Türk-İslam şehri İstanbul’un önemli bir sembolü olan Ayasofya camisi, Cumhuriyet’in ilanı ile beraber yeni Türk devletinin ideoloji ve medeniyet tasavvururun bir sonucu olarak 24 Ekim 1934 tarihinde camilikten çıkarılıp Müzeler Genel Müdürlüğü’ne bağlanmıştır. Yaklaşık 500 yıl cami olarak hizmet eden bu yapı şehri Türk toprağı kılan Fatih Sultan Mehmet’in vakfiyesi hiçe sayılarak müzeye dönüştürülmüş oldu. Camiye ait olan çeşitli eşyala, halılar ve levhalar kaldırıldı. Bu kıymetli cami eşyaları dağıldı ve yok olmaya yüz tuttu.

Ayasofya sadece Müslüman Türkler için değil yeryüzündeki bütün Müslüman devletler ve toplumlar için oldukça önemliydi. Müslümanlar nezdinde manevi bir değeri vardı ve İstanbul’un fethinin en kıymetli sembolü olarak görülmekteydi. Fethedilene kadar tahayyül ve tasavvur edilen büyük bir idealin nihayetiydi. İslam dininin ve Müslüman toplumlarının yeryüzü hâkimiyetinin bir tapusuydu.

Ayasofya müze olarak kullanılmasından sonra insanların para ödeyerek girdiği bir yer haline geldi. Aynı zamanda Türk devletinin kendi topraklarında ve kendi hâkimiyetinde bir yapı olan Aysofya’ya artık uluslararası kuruluşlar ve muhtelif devletler karışmaya ve yönlendirmeye başladı. 1934 tarihinden itibaren vakfiyesi ve asıl amacı hiçe sayılarak kullanılan ve yönetilen Ayasofya nihayet uzun ve sancılı geçen bir özlemin ardından Türkiye Cumhuriyeti’nin 12. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından tekrardan ruhuna ve aslına uygun olarak camiye çevrildi. 1934 yılından itibaren uluslararası kuruluşların ve devletlerin Türk devletinden daha fazla söz sahibi olup yönlendirmek istediği bu yapı artık Türk devletinin ve halkının sadece söz değil gerçek sahibi olduğu bir yapı oldu. Ayasofya tekrardan zincirlerinden kurtarılmış, Allah seslerinin yankılanacağı ve Müslüman alınların secdeye varacağı yer oldu.

Şehir Medeniyetinin Sembolü Su Kemerleri

“Erdemli kişi yaşamını akan su örneğinde olduğu gibi takip ederek şekillendirir. Su ayırım yapmaksızın bütün varlıklara hayat verir su daima alçak yerlerde bulunur hiç kimse onu yüksek yerlerde aramaz. Bu sebeple suyun yolu ruhsal fazileti yerine getirmek üzere bir örnek teşkil etmektir.”

Lao Tzu

Su insanlığın en temel besin ve ihtiyaç maddelerinden birisidir. Beşeriyetin başta temel içecek maddesi olması dışında kişisel temizlik, hayvancılık ve zirai üretim için de temel madde olarak her zaman ihtiyaç duyulmuş ve değerli olmuştur. Özellikle insanoğlu tarih boyunca en temel besin kaynağı olan suyu hayatının merkezinde konumlandırmıştır. Bu sebeple yüzyıllar boyunca ilk yerleşim yerleri kıymetli su havzalarının kenarlarında kurulmuştur. Şehir ve köyler her zaman su kaynağına yakın yerlerde yaşam alanı bulmuş ve inşa edilmiştir.

Su, Türk ve İslam medeniyetinin de önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Aynı zamanda medeniyetimiz su medeniyeti olarak da adlandırılmıştır. Başta Kur’an-ı Kerim de su ile ilgili ayetler olmak üzere, Hz. Peygamber’e ait hadislerde de su ile ilgili birçok bilgi bulmak mümkündür. İslam dini ve özellikle de Hz. Peygamber suya oldukça önem vermişlerdir. Nitekim ailemler tarafından yazılan fıkıh ve ilmihâl kitaplarında da su ile ilgili bilgiler bulunmaktadır. Medeniyetimizde “Ab-ı Hayat” yani hayatın kaynağı olarak ifade edilen su, başta çeşme inşa ve vakfetme geleneğimiz ile gündelik hayatımızın mühim bir parçası olmuştur.

Tarihi süreçte başta güvenlik ve korunma gerekçesi ile su kaynaklarının dışarısında da inşa edilmiş yerleşim yerlerinin varlığı biliniyor fakat bu tür yerleşim merkezlerinin en temel problemlerinden birisini teşkil eden su kaynaklarına ulaşım sorunu için toplumlar, çeşitli imar ve iskan politikaları ile gidermeye çalışmışlardır. Özellikle günümüzde şehirlerimizin merkezi konumlarında birer tarihi eser olarak mevcut olan “Su Kemerleri” de bu düşünce ile inşa edilmiştir. Suyun şehirlere taşınırken yer şekillerinin eğimli olması ve aynı zamanda da suyun sorunsuz ulaşması için belirli bir eğimle gelmesinin elzem olması sebebiyle su kemerleri inşa edilmiştir. Su kemerlerinin şehirlerin merkezi konumlarında yer alacakları düşüncesi ile de mühendislik olduğu kadar sanat ve estetik kaygılar ile de inşa edildikleri görülmektedir. Kemerler şehrin bir parçası olarak düşünülmüş ve şehirlerin estetik ölçülerine göre inşa edilmişlerdir.

Su kemerleri birçok kadim medeniyetin hüküm yılları boyunca şehirlerinde kullandıkları bir modeldir. Özellikle ilkçağ uygarlıklarından itibaren su kemerlerinin kullanıldığı bilinmektedir. Tarihte bilinen en eski kemerin Asurlular tarafından milâttan önce 494-490 yılları arasında Kuzey Irak’ta Ninevâ Jervan’da inşa edildiği bilinmektedir. Fakat tarihte sanatsal ve mimari açıdan en önemli su kemerleri Helenistik dönem ve Roma döneminde yapılmıştır. Milâttan önce 145’te Praetor Marcius’un Roma’ya su getirmek için yaptırmış olduğu ve uzunluğu 90 km’yi aşan su yolunun 10 km’lik kısmında su kemerleri kullanılmıştır.

Anadolu’da da Roma döneminde inşa edilmiş birçok su kemeri örnekleri bulunmaktadır. Aspendos’a Köprüçay üzerinden kuzeydeki dağlardan su getiren kemerler, Side’ye Manavgat çayından su getiren kemerler ve Antakya’ya da Harbiye’den su getiren Trajan Su Kemeri’nin varlığı bilinmektedir ve bu kemerlerin kalıntıları hâlen daha durmaktadır. Örnek olarak verdiğimiz bu su kemerlerinin dışında Anadolu’nun muhtelif yerlinde de su kemerlerinin varlığı söz konusudur.

Tarih boyunca kadim uygarlık ve medeniyetlere başkent olarak hizmet etmiş olan İstanbul da su kemerleri bakımından oldukça zengindir. Özellikle İstanbul’un mevcut su sorunun tarihte de sürekli söz konusu olması nedeni ile sürekli çözüm arayışlarına gidilmiş ve önlemler alınmaya çalışılmıştır. İstanbul’da en önemli su kemeri bugün Fatih ilçesinin sınırları içerisinde bulunan ve hemen hemen herkesin bildiği Bozdoğan Su Kemeri’dir. Bu kemer İstanbul’da Geç Roma ve Erken Hristiyanlık dönemlerinde inşa edilenen önemli su kemerlerinden kabul edilir. İmparator Hadrianus devrine ait (117-138) bir su yolunun önemli bir parçası olan Bozdoğan Kemeri, Büyük Konstantinos zamanında onarılarak Trakya’dan getirilen bir su şebekesine bağlanmış ve şehrin su ihtiyacını sağlayan su şebekesinin buradan gelmesi sağlanmıştır. Bu kemer Osmanlı döneminde de birçok kez onarılmış ve aktif bir şekilde kullanılmıştır. İstanbul’da bulunan bu döneme ait diğer ünlü su kemeri ise Mahmutbey-Atışalanı arasında Uzuncaova deresi üzerindeki Mâzul Kemer’dir. IV. yüzyıla tarihlenen bu kemer Valens zamanında (364-378) inşa edilmiştir. Bu kemer V. Konstantinos ve Fatih Sultan Mehmed zamanında da tamir edilerek kullanılmıştır. Bozdoğan Kemeri İstanbul’un fethinden sonra Eski Saray ve Topkapı Sarayı’na da su taşımak için uzun yıllar kullanılmıştır.

Osmanlı imparatorluğu da diğer kadim medeniyet ve uygarlıklardan aldıkları bu yöntemi kendi dönemlerinde imparatorluğun muhtelif yerlerine su kemerleri inşa ettirerek devam ettirmişler ve su ihtiyacının giderilmesine çalışmışlardır. Özellikle Osmanlılar döneminde İstanbul’da sayıları kırka yaklaşan su kemerlerinin varlığı tarihi kaynaklarda belirtilmektedir. Nitekim şehrin en önemli su şebekelerinden biri olan Kırkçeşme su tesisi üzerinde otuz beş adet kemer mevcuttur. Bizans döneminde işgal ve kuşatmalar sırasında zarara uğrayan bu büyük su kemeri ve tesis 1554-1563 yılları arasında Mimar Sinan tarafından neredeyse yeniden yaptırılmıştır. İstanbul’da mevcut bulunan ünlü kemerlerden Moğlova, Kovukkemer, Paşa Kemeri, Güzelcekemer, Karakemer, Develioğlu Kemeri, Vâlide Kemeri ve Alacahamam Kemeri Osmanlılar döneminde inşa ve tamir edilmişlerdir. Osmanlılar döneminde bilinen diğer önemli su kemeri ise meşhur “Taksim Su Sistemi” üzerinde bulunan yirmi bir gözlü ve dört yüz metre uzunluğundaki I. Mahmud Kemeri’dir.

Kanuni Sultan Süleyman zamanında inşa ettirilen Hançerli Kemer, Ortakçı Kemeri, Arap Kemeri, Çiftekemer, Kurt Kemeri, Yedigöz Kemeri, Hıdırağa Kemeri, Üçgöz Kemeri, Oğlanlı Kemeri, Hasanağa Kemeri bilinen önemli su kemerlerindendir. Zamanla tahrip olan kemerler 1890’da Edirne Valisi İzzet Paşa tarafından tamir ettirilmiştir. Eyüp Sultan Kemerburgaz ormanının kuzeyinde bulunan Kemerburgaz su kemeri İstanbul’un en meşhur su kemerlerinden biri olarak kabul edilmektedir. Bu kemerin ayaklarından birinin üzerinde “Allah” yazısı bulunmakta, diğer ayağında ise defineciler tarafından tahrib edilmiş bir madalyon yer almaktadır.

İstanbul dışında Osmanlı döneminde inşa edilen diğer önemli su kemeri ise İzmir’e su getiren Vezirkemeri’dir. Bu kemer sadrazam Köprülüzâde Fâzıl Ahmed Paşa tarafından inşa ettirilmiştir. İzmir dışında imparatorluk coğrafyasının su ihtiyacı olan muhtelif yerlerine birçok su kemeri inşa ettirildiği bilinmektedir. Özellikle Osmanlılar Balkan coğrafyasında hâkimiyet sürdükleri süre boyunca bölgenin Türkleşmesi ve İslamlaşması için birçok imar faaliyetleri yürütmüşlerdir. Bu faaliyetler içerisinde halkın en temel ihtiyaçlarından olan su ihtiyacının karşılanması için birçok su kemeri inşa edilmiştir. Bu kemerlerden en ünlüsü Üsküp’ün kuzeybatısında bulunan Mustafa Paşa Su Kemeri’dir. Bu yapı Banya dağından elli beş kemerle su getiren 3800 metrelik bir yapıdır. Balkanların dışında Türk fethinden sonra Kıbrıs’ta da Limasol-Larnaka arasındaki su kemeri Ebûbekir Paşa tarafından 1746-1750 yılları arasında yaptırılmıştır.

Su kemerlerinin muhtelif örneklerine aynı şekilde Avrupa’da da rastlanmaktadır. Avrupa topraklarında su sorunu olan yerlere o yörenin halkı ve yöneticisi tarafından su kemerleri inşa edildiği tarihte biliniyor. Güney Fransa’nın Nimes şehrine su taşımak için inşa edilen Pont du Gard kemeri dünyada bilinen en meşhur ve turistik su kemerlerinden birisidir. Keza İspanya’da Roma döneminde inşa edilen Segovia Su Kemeri, Les Ferreres Kemeri ve Mucizeler Kemeri de dünyaca ünlü su kemerlerinden kabul edilir.

Su kemerlerini dönemlerinin mimari ve mühendislik örnekleri olarak görmek mümkündür. Nitekim su kemerleri inşa edilirken mühendislik hesaplamalar yapılmakta ve mimari kabiliyetler üst düzeyde kullanılmaktadır. İnşa edilen kemerlerin su taşımak için kullanılması sebebi ile oldukça sağlam bir mühendislik ve mimari ile yapılması sonucunda günümüze kadar çok sayıda su kemeri ulaşmıştır.

Modern dönemde şehirlerin su ihtiyacı farklı yöntemler ile giderilmeye çalışılsa da muhtelif köy ve kasabalarda yerel halk kendi ihtiyaçları için minyatür kemerler inşa ederek kullanmaktadır. İstanbul başta olmak üzere önemli büyük şehirlerde mevcut su kemerleri artık kullanılmasa da tarihi eserler olarak medeniyetimizi aydınlatmaktadır. Özellikle de inşa edilen su kemerlerinin sanat ve estetikli görünüşleri insanların gözlerini kamaştırmaya devam etmektedir.

Zimmem Defterleri ve Sadaka Taşları

“Ey Âdemoğlu! İhtiyacından fazla olan malını sadaka olarak vermen, senin için iyi; vermemen ise kötüdür. İhtiyacına yetecek kadarını elinde tutmandan dolayı ayıplanmazsın. İyiliğe, geçimini üstlendiklerinden başla. Veren el, alan elden daha üstündür.”

Hadis-i Şerîf

İslam ve Türk Medeniyeti’nin her ne kadar romantik bir söylem olarak düşünülse de esasında gönül medeniyeti olduğu asla inkar edilemez. Nitekim Kur’an kelamı ile ifade olunan yardımlaşmak, hayırda bulunmak, fakir ve fukarayı gözetmek gibi birçok husus bizim gönül medeniyetimizin temelini oluşturmaktadır.

İslam dininin Kur’an kelamı ile sınırlarını çizdiği ve karakterize ettiği mü’min insan tipinin en önemli özelliklerinin başında yardım sever olan, hayırda bulunan ve iyiliği emredip kötülüğü yasaklayan vasıfları gelmektedir. İdeal mü’min karakter ve vasıflarına sahip olmak gayesiyle hareket eden ve yaşayan kıymetli ecdadımız bu değerler ile zarif bir medeniyet inşa etmiş ve bu medeniyetin temsilcisi olmuşlardır.

Bu değer ve gelenek birikimimizin en zirve noktası hiç şüphesiz Osmanlılar ile meydana gelmiş ve yaşanmıştır. Osmanlı toplumu yardımlaşmak ve iyilikte bulunmak hususunda kendilerine has zarif usuller inşa ve ihya etmişlerdir. Osmanlıların yardımlaşmak ve hayırda bulunmak vesilesi ile inşa ettiği bu zarif gelenklerin başında “Zimmem Defterleri” ve “Sadaka Taşları” gelmektedir.

Osmanlı toplumunda zenginler ve hayır severler müşkül durumda olan kimselerin başta esnafa olmak üzere muhtelif borçlarını öder, bu hayrı gerçekleştirirken de kendilerine has yöntemler ile adlarını ve varlıklarını hissettirmeden bu sevabı gerçekleştirirlerdi. Bu meşhur hayır yöntem ve geleneklerimizden birisi de Osmanlı tarihinde yaygın bir hayır geleneği hâline gelmiş olan “Zimmem Defterleri” idi. Zimmet kelimesinin çoğul hâli olan zimmem borç manasına gelmektedir. Zimmem defterleri ise muhtelif borçların yazıldığı defterleri ifade etmektedir. Özellikle hayır severler ve maddi bakımdan zengin durumda olan vatandaşlar muhtelif zamanlarda, özellikle de ramazan aylarında farklı muhitlerde bulunan başta bakkal, kasap ve manav esnafını ziyaret eder ve zimmem defterlerini çıkarmalarını talep ederlerdi. Esnafın çıkardığı zimmem defterinin başından, ortasından ve sonundan sayfaları yırtarak koparır ve “Silin borçlarını efendim, Allah kabul eylesin” derlerdi. Böylelikle tanımadıkları muhitte, müşkül durumda bulunan insanların borçlarını kimin ödediği belli olmayacak şekilde ödemesini gerçekleştirirlerdi. Bu şekilde hem dinin emri olan hayır ve yardımlaşma vazifesi yerine getirilmiş oluyor hem de Resulullah’ın “sağ elin verdiğini sol el bilmeyecek” hadisi şerifi mucibince yardımlaşmayı gizli bir şekilde ifa etmiş oluyorlardı.

Hayırda bulunacak kişi eğer toplumda tanınmış bir zât ise tebdil-i kıyafet yaparak yani farklı kılık ve kıyafete esnafı ziyaret eder, zimmem defteri bulunan esnafın çıkardığı defterin muhtelif sahifelerinde yazan borçların ödemesini gerçekleştirirdi.

Osmanlı döneminde ortaya çıkan bir diğer meşhur hayır geleneğimiz ise “Sadaka Taşları”dır. Tıpkı zimmem defterleri geleneğinde olduğu gibi sadaka taşı geleneğinde de hayırda bulunan kişi varlığını hissettirmeden, ihtiyaç sahibinin onurunu kırmadan yardım vazifesinin yerine getirirdi. Sadaka Taşları özellikle Osmanlı coğrafyasının hemen hemen her yerinde bulunur ve “Zekât Taşı”, “Zekât Kuyusu”, “Dilenci Mihrabı”, “Hacet Taşı”, “İhtiyaçgâh”, “Fıkara Taşı”, “Hayrat Deliği” gibi adlarla bilinirdi.

Sadaka Taşları ekseriyetle minik bir sütün şeklinde ve üst tarafında para ve eşya yardımı konulacak delik veya alanların bulunduğu taşlardır. Bu taşlar özellikle başta çeşme başları, cami önleri, huzurevi ve hastane girişleri gibi ihtiyaç sahiplerinin bulunabileceği yerlerde veya muhitlerin merkezi konumlarında bulunurdu.

Bu yardım sütunlarına aynî veya nakdî olmak üzere yardımlar bırakılmaktaydı. Nakdî yardımlar genellikle kağıt veya metal paralar, aynî yardımlar ise ihtiyaç sahiplerinin kullanması için giyim kuşam eşyaları veya gıda maddeleri olmaktaydı. Bu alanlara yapılan yardımlar genellikle hayırseverler tarafından kimsenin görmeyeceği gece vakitlerinde yapılmaktaydı. Esasen ahaliden kimse kimin ne yardım bıraktığını bilmez, yardımı alan ihtiyaç sahibi de kim tarafından hayrın işlendiğini bilmezdi.

İhtiyaç sahibi olup düşkün ve müşkül vaziyette bulunan insanlar dilenmek yerine, izzeti-i nefisleri kırılmadan ve mahcubiyet duymadan ihtiyaçlarını sadaka taşlarından karşılarlardı. İhtiyaç sahipleri buralardan ihtiyacı olduğu kadar para veya eşya alırdı. Böylelikle diğer ihtiyaç sahipleri de sadaka taşlarında bulunan hayırlardan nasiplenirdi. Aynı zamanda hayırseverler tarafından sadaka taşları her zaman yardımlar ile doldurulur, toplumda yardıma muhtaç durumda bulunan insanlar asla ihmal edilmezdi.

Osmanlı toplumunun ve İslam geleneğinin inşa ettiği gönül medeniyeti içerisinde “Zimmem Defterleri” ve “Sadaka Taşları” zarif bir hayır anlayışının örneklerinden sadece birkaçıdır. Osmanlı geleneğinde bu iki meşhur hayır geleneğimiz gibi daha birçok zarif ve kibar hayır geleneklerimiz mevcuttur. Her ne kadar günümüzde zimmem defterleri ve sadaka taşları geleneği unutulmaya yüz tutmuş olsa da bu zarif geleneklerimizi ihya ettirmeye çalışan hayırseverlerimiz vardır.

Geçmiş dönemlerde İstanbul ahalisi tarafından dört adet meşhur sadaka taşının varlığı bilinmektedir. Bu taşlardan ilki Üsküdar çarşısında Gülfem Hatun Camiî’nin avlusunda bulunur, diğerleri ise Üsküdar Doğancılar, Karacaahmet ve Kocamustafapaşa’da bulunmaktadır. Bugün bu sadaka taşlarından malesef sadece Doğancılar’da olanı dikili durmaktadır.

Osmanlı coğrafyasının muhtelif yerlerinde günümüze ulaşan ve artık birer tarihi eser konumunda olan sadaka taşlarının varlığı bilinmektedir. Başta İstanbul olmak üzere, İzmir, Ankara, Samsun, Kayseri, Çorum, Yozgat ve Manisa dâhil olmak üzere daha birçok şehrimizde sadaka taşları bulunmaktadır.

Malesef sekülerleşme ve modernizm ile birlikte geçmişte sahip olduğumuz bu kadim geleneklerin yabancısı olduk. Modern toplum yaşamı ve yeni yaşam standartları başta aile bağlarımız olmak üzere insani ilişkilerimizi zaafa uğrattı. Zayıflayan insan ilişkilerimiz neticesinde paylaşmaktan ve yardımlaşmaktan uzak bireyler hâline geldik. İyilikte ve hayırda yarışan kişiler olmak yerine, hızda, tüketimde ve kendinden başka kimseyi düşünmeme konusunda mücadele eden insanlar olduk.

İyilik ve yardımlaşma konusunda, insani bağlarımızı güçlendiren, birlik ve beraberliğimizi sağlayan kadim geleneklerimizin tekrar ihya edilmesi artık elzemdir. Bu kadim geleneklerin tekrardan yaşatılması için başta bireyler, devlet, vakıf ve sivil toplum kuruluşları olmak üzere herkese büyük görevler düşmektedir.

Payitahttan Haremeyn’e Kutsal Yolculuk Surre Alayları

“İnsanları hacca davet et ki bu davet üzerine dünyanın dört bir yanından gerek yaya olarak veya her türlü binek üzerinde sana gelsinler.”

Hac 27

Türk-İslam devletlerinin tarihi tecrübede elde ettikleri bütün medeniyet birikiminin doruk noktasına Osmanlılar ile ulaşılmıştır. Osmanlı Devleti, bilhassa Kur’an’dan ve Hz. Peygamber’in tecrübesinden beslenen ve kendi dönemlerine gelinceye kadar Türk-İslam devletlerinin tecrübesinden de hareketle elde ettikleri medeniyet telakkilerini miras olarak almışlar ve kendi ruhlarını da katarak bu muazzam birikimi yaşatmaya çalışmışlardır. Özellikle kurdukları vakıflar, imâretler, hastaneler ve şifahaneler başta olmak üzere inşa ettikleri daha birçok sosyal müesseseler ile tüm insanlığı kucaklayan bir gönül medeniyeti inşa etmişlerdir.

Surre-i Hümâyûn da Türk-İslam tarihinde dinî ve insani bir gaye ile oluşturulmuş diğer bütün müesseselerden birisidir. Arapça kökenli “Surre” kelimesi sözlükte “içine altın ve para gibi kıymetli eşyaların konulduğu kese” anlamlarına gelmektedir. Tarihimizde bu kelime her yıl devlet tarafından, halkın da destekleri ile Hac mevsimi geldiği zaman Mekke ve Medine halkına yardım dağıtmak için gönderilen para ve değerli eşyaları ifade eder. Osmanlılar’da her yıl düzenlenen bir merasim ile toplanan yardımlar büyük bir alay ile Haremeyn’e göndermiş, bu alaya da “Surre Alayı” denilmiştir.

Bu geleneğin Abbasi Halifesi Mehdî-Billâh (775-785) zamanında ilk olarak gerçekleştirildiği bilinmektedir. Tertiplenen bu alay ile birlikte aynı zaman hac yollarının güvenliği, hac güzergâhı üzerinde bulunan su kuyularının bakımı, hacıların konaklama vb. ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla gerekli düzenlemelerin yapıldığı ve tedbirlerin alındığı da bilinmektedir. “Surre”nin gelenek hâline gelmesi ve her yıl düzenli olarak yapılmasına ise Abbasi Halifesi Muktedir-Billâh döneminde (908-932) başlanmıştır.

Abbasi devletinin sona ermesinden sonra bir Türk-İslam devleti olan Memlükler, Abbasiler’in Haremeyn’e surre ve mahmil yollama geleneğini sürdürdüler. Nitekim bu dönemden itibaren sadece devlet değil, ekonomik yönden halkı refah içerisinde olan İslam beldeleri ve şehirler de kendi tertipledikleri alaylar ile bu geleneği devam ettirmeye çalışmaktaydılar. Özellikle Bağdat, Dımaşk ve Halep gibi büyük şehirlerde hac kervanları oluşturuluyor ve her kervanın kendi mahmili ve surresi bulunuyordu.

Osmanlılar’a gelinceye kadar birçok İslam devleti ve İslam beldesi manevi bir hususiyet arz eden bu geleneği uzun yıllar devam ettirdiler. Osmanlılar’da ise ilk olarak Yıldırım Bayezid’in o dönem başkent olan Edirne’den bir surre alayı tertipleyip gönderildiği rivayet edilmektedir. Fakat tarihi kaynakların ifadesi ile kesin olarak Çelebi Sultan Mehmed’in ilk olarak 1413 ve 1421 yıllarında iki defa surre alayı gönderdiği bilinmektedir. Özellikle Fatih Sultan Mehmed’in babası II. Murad dönemi ile birlikte Mekke, Medine, Kudüs ve Halîlürrahman’a gönderilen surre’lerin sayısında ciddi bir artış oldu. II. Murad her yıl Mekke, Medine, Kudüs ve Halîlürrahman’a surre göndermenin dışında Ankara’nın Balıkhisarı köyleri ile Manisa’da kendi şahsi mülküne ait gelirlerin üçte birini Mekke ve Medine’ye vakfetti.

Osmanlı hükümdarı Yavuz Sultan Selim’in meşhur Mısır seferi sonrasında Mekke ve Medine topraklarının Osmanlıların hâkimiyetine girmesi ile birlikte artık Osmanlılar bir devlet olarak her sene düzenli olarak surre göndermeye başlamışlardır. Nitekim Yavuz Sultan Selim ilk sürresini Kahire’de bulunduğu sırada gönderdiği bilinmektedir. Bu dönem ile birlikte Osmanlılar’ın bir geleneği olan her yıl Kabe’ye gönderilen Kâbe kapı perdesi ve kuşağının da Kanunî Sultan Süleyman dönemi ile başladığı bilinmektedir. Kâbe örtüsünün yenisi genellikle Kahire’de dokunur ve surre alayı ile yollanırdı. Eski örtü de alayın dönüşünde başkent İstanbul’a getirilirdi.

Surre alaylarının tertip ve merasimi ilk olarak Abbasiler ile başlasa da asıl gelişimini Osmanlılar ile tamamlamıştır. Sarayda gerçekleştirilen surre merasiminin bütün ayrıntıları belirlenmiş olup bunlar teşrifat defterlerine kaydedilmekteydi. Başkent İstanbul’da Surre alaylarının düzen ve tertibini Haremeyn vakıflarını idare eden Dârüssaâde ağası tertiplemekteydi. İlk olarak surre’nin yol boyunca güvenliğinden ve Haremeyn’e ulaştıktan sonra dağıtımından sorumlu olan “Surre emini” belirlenir ve tayin edilirdi. Osmanlı padişahın katıldığı tören ile birlikte Mekke emirine hitaben yazılmış nâme-i hümâyun, surre keseleri ve surre defterleri surre eminine teslim edilir ve mahmil yüklü devenin de yer aldığı surre alayı saraydan çıkartılırdı. Topkapı Sarayı’nda yapılan merasimden sonra çıkan alay ilk olarak Sirkeci’den Üsküdar’a geçerdi. Surre alayları Üsküdar’da mutasarrıflık dairesi avlusunda gidiş ve dönüşlerinde halkın da muazzam bir kalabalık ile katıldığı ve şahit olduğu bir dinî merasim hâline gelmekteydi. Surreler 18. yüzyıla kadar deniz yolu ile Mısır’a oradan da Haremeyn’e gönderilmekteydi. Fakat 18. yüzyıldan sonra karayolu ile gönderilmeye başlandı. Kara yolu ile gönderilen alay Sirrkeci’den başlar, Üsküdar, İzmit, Akşehir, Konya, Adana, Antakya, Hama, Şam, Maan, Medine ve Mekke’de sona ererdi.

Yüklü miktarda para ve değerli eşyaları taşıması dolayısı ile alayın güvenliği çok önemliydi. Güvenlik güzergâh üzerinde bulunan sancak beyi, beylerbeyi veya valilerce sağlanmaktaydı. Surre alayının gideceği yol ve menzil uzak olması sebebi ile yollarda eşkıyalar ile karşılaşılması, gasp ve taciz edilmesi de olasıydı. Nitekim 1863 yılında Payas (Hatay) civarında eşkıyalar tarafından gasp edildiği de bilinmektedir.

Dımaşk (Şam) şehri bu dönemde başkent İstanbul’dan hareket eden alayı için oldukça önemliydi. Şam, Osmanlı döneminde Anadolu’dan, Irak’tan, İran’dan ve Halep’ten gelen hacıların yanı sıra Orta Asya hacılarının da bir toplanma merkezi konumundaydı. Başkent İstanbul’dan hareket eden alaya yol üzerinde hac vazifesini yerine getirmek maksadı ile insanlar katılırlardı.

Surre alaylarının en önemli ve karakteristik özelliği mahmillerdir. Mahmil develerin üzerindeki sepetlere verilen addır. Surre alaylarında develerin üzerinde bulunan sepetlerin içi hediye dolu olurdu. İstanbul’dan gönderilene mahmil-i hümâyun, Kahire’den gönderilene ise mahmil-i Mısrî denirdi. Ahşap çerçeve ile dört yüzlü bir piramit şeklinde olan mahmil, üzeri altın ve gümüşle bezenmiş yazılar, ipek püsküller, çeşitli nakışlar ve kıymetli taşlarla süslenmiş bir atlasla kaplanırdı.

Osmanlı devletinde hanedan ve devlet erkanının büyük bir çoğunluğunu gelirleri Haremeyn vakıflarına tesis edilmiştir. Surre alaylarının da en önemli gelirini Haremeyn vakıfları oluşturmaktaydı. Bunun dışında diğer gelir kaynakları devlet hazinesi, padişahın şahsi hazinesi olan Hazîne-i Hâssa’dan gelen gelirler ile önemli isimlerin yaptığı ferdî bağışlardan müteşekkildi. Maalesef acı bir gerçek olarak Osmanlılar’ın son dönemlerinde yeterli maddi destek olmadığı için Galata bankerlerinden de borç alındığı da bilinmektedir.

Surrelerin devlet ve toplum için önemi oldukça büyüktü. Özellikle İslam devletleri için kendi siyasi ve dinî meşruiyetlerini sağlamaları açısından oldukça önem arz etmekteydi. Ayrıca halifeliği devlet olarak himayesinde bulunduran sultanlar için önemli bir semboldür. Hükümdarların İslam dininin koruyucusu ve hizmetlisi olduğunun bir ifadesiydi. Osmanlı sultanlarının kullandığı “‘Hâdimü’l – Haremeyn eş-Şerîfeyn” (Haremeyn’in Hizmetçileri) unvanı da bunun bir göstergesidir.

Siyasi ve dinî hususiyetleri dışında ise en önemli yönü toplumsal birlik ve beraberliği pekiştirmesidir. Özellikle halk tabakasından her statüde ve maddi durumda insanların manevi bir vecd ve alaka ile gönüllerinden kopan her türlü hediyeyi kutsal topraklara göndermeleri bakımından dinî birlik ve beraberliğin devamlılığını sağlamaktaydı.

Haremeyn’e surre gönderme geleneği, XIX. yüzyılın başında Mekke ve Medine’nin Vehhâbîler’in yönetiminde kaldığı yıllar hariç olmak üzere 1915 yılına kadar Osmanlılar tarafından devam ettirilmiştir. 1916 yılına ait surre, Şerîf Hüseyin’in isyanı sebebiyle maalesef Medine’de kaldı ve Mekke’ye ulaştırılamadı. 1917 ve 1918 yıllarına ait surre ise Dımaşk’a kadar gidebilmiştir. Surre alayları düzenlenemese de son olarak Sultan Vahîdüddin tarafından Haremeyn fukarasına sadakalar dağıtılmıştı. Toplumsal yardımlaşmanın, kutsal yerlere olan hürmetin ve gönül medeniyetinin bu kadim geleneği terk edilene kadar yaklaşık olarak 500 yıl kadar sürmüştür.

Bed-i Besmele Töreni Veya Amin Alayları

“Eğitim anne dizinden başIar ve her söyIeniIen keIime çocuğun kişiIiğine konan bir tuğIadır.”

Hosea Bacon

Eğitim sosyal yaşamın önemli bir parçasını oluşturmaktadır. İnsan her an bir şeyler öğrenmekte ve öğrendiklerini kendi hayatında uygulamaktadır. İnsanoğlu ilk eğitimini önce ailesinden ve doğup büyüdüğü sosyal çevreden almaktadır. Daha sonra devletlerin müessese olarak inşa ettiği muhtelif eğitim kurumlarında veya yakın çevrelerinde bulunan değerli ve saygın hocalardan eğitim almaya ve öğrenmeye devam ederler.

Osmanlı coğrafyasında çocuklara ilk eğitimlerinin verildiği okullara Mahalle Mektebi, Taş Mektep veya Sıbyan Mektebi denilmekteydi. Bu mektepler çoğunlukla mahalle camisine bitişik kurumlardı. Hemen hemen her cami ve mescidin yanında bulunan mektepler taş binalardan oluştuğu için halk arasında bunlara taş mektep de denilirdi. Mahallede okuma çağına gelmiş her çocuk bu mekteplere devam ederdi.

Yanlış bilinenin aksine Osmanlı toplumunda eğitim ve öğretime özel bir önem verilmekteydi. Okula yeni başlayacak olan çocuklar için kendilerini ayrıcalıklı hissetmeleri amacıyla özel törenler ve kutlama alayları düzenlenirdi.

Aileler okula başlayacak çocukları için ziyafetler düzenler, mektebin hocalarına armağanlar gönderirlerdi. Aynı zamanda okulda okuyan diğer öğrencilere de şeker, simit vb. çocukların severek tükettiği yiyeceklerden dağıtılırdı. Aile sakinleri ev temizliği yapar, özel hazırlıklarda bulunurdu. Okula başlama çağına gelmiş çocuğun okula başlayacağı ilk günün dinî bir güne denk gelmesine özenle gayret edilirdi. Özellikle de kandil günleri okula başlama günü olarak tercih edilmekteydi.

Evlatlarının okula başlayacağı gün hava aydınlanmadan kalkılır gerekli hazırlıklar yapılırdı. Özellikle çocuğun boynuna Kuran cüzü yazılı muska geçirilir, fesinin kurdelesine ise nazar boncuğu takılırdı. Sabahın erken saatlerinde Eyüp Sultan ve Fatih türbeleri çocukla beraber ziyaret edilirdi, dualarda bulunulurdu.

Türbe ziyaretinin hemen ardından eve dönülür ve okulun diğer öğrencileri de okula yeni başlayacak olan öğrencinin evinin önüne gelirlerdi. Başta hoca ve öğrenciler çocuğu okula aminler ve dualarla götürmek için alay oluştururlardı. Çocukların okula törenle ve alayla başlama merasimine de “amin alayı” veya “bed-i besmele töreni” denilirdi.

Okula başlayacak olan öğrenciyi evin önünde süslenmiş bir at veya midilli bekler, çocuk bu hayvanlara bindirilir ve böylelikle tören başlamış olurdu. Alayın duacıları çocuk için dualar eder, alayda bulunan halk ve diğer öğrenciler “amin amin” diyerek karşılık verirlerdi.

Hareket eden alayın en önünde ise atlas yastık üzerinde elifba taşınırdı. Arkasından da çocuğun okulda oturacağı minder ve elifbayı koyacağı rahleyi taşıyan birisi giderdi. Bu iki kişinin arkasından da ata binmiş çocuk takip eder, onun arkasından da mektep hocası, hocanın yardımcıları, duacılar ve aminciler giderdi. Ayrıca törene başta çocuğun ailesi, mahalle arkadaşları ve komşuları ile halktan insanlar eşlik ederdi.

Düzenlenen amin alayı okulun önüne gelince, okul hocasının yardımcıları öğrenciyi atından indirir ve elinden tutarak okula götürürdü. Okuldan içeri giren çocuk ilk önce hocasının elini öper ve daha sonra yerleştirilen minderine oturur rahlesini de karşısına alırdı. Besmele ile derse başlayan hoca Arap alfabesinin ilk harfi olan “Elif”i göstererek yüksek sesle harfi adını ve telafuzunu gösterirdi. Ardından da “Bugünlük dersin ve öğreneceklerin bu kadar, unutursan kulaklarını çekerim” der ve çocuğa latifede bulunurdu.

Tören bitiminin ardından çocuğun ailesi tarafından hazırlanmış yemekler yenilir, başta hoca olmak üzere âmin alayına katılan herkese ve bütün çocuklara hediyeler ile harçlıklar dağıtılırdı.

“Amin alayı” veya “bed-i besmele” törenleri okula başlayan çocuklar için hayatları boyunca unutamayacakları bir anı olur ve kendilerini böylelikle özel hissederlerdi. Okul ve çocuk arasında özel bir duygusal bağ kurulmuş olurdu. Törenin herkes tarafından tatbik edilmesi ve halk tarafından alaya özel önem atfedilmesi Osmanlı toplumunda eğitimin, okulun ve ilmin ne kadar kıymetli olduğunun adeta bir göstergesiydi.

Törenle okula başlayan çocuklar için okul asla korkulacak veya tedirgin olunacak bir yer olarak görülmezdi. Böylelikle çocuklar okula severek devam eder, aldıkları eğitim ve dersler için daha istekli ve azimli olurlardı.

Amin alayları toplum olarak eğitime ve öğretime azami derecede önem verdiğimizin gerçek bir ifadesi olmuştur. Türk toplumunda öğrenmek ve öğretmek her zaman saygı duyulması gereken bir iş olarak düşünülmüştür. Eğitime bu derece hassasiyet gösteren bir toplum olmamızın neticesinde tarihe ad vermiş ve tarihi inşa etmiş çok değerli isimler yetiştirmişizdir. Toplumumuzun nezdinde eğitim ulvi ve kutsi bir iş olarak telakki edilmiştir. Erken yaşlardan itibaren insan yetiştirmeye önem veren toplumlar her zaman kazançlı çıkan, üreten ve değer yaratan toplumlar olagelmiştir. Sahip olunan bu gelenek ile büyük medeniyetler inşa edilmiştir. Eğitim ve öğretim hususunda tarihimizden çıkarabileceğimiz çok fazla ders vardır.

Cerre Çıkmak

“Eğitimin asıl büyük amacı, bilgilenmek değil, eyleme geçmektir.”

Herbert Spencer

Osmanlının cihan şumul bir devlet hâline gelişi şüphesiz büyük bir devlet ve bürokrasi birikiminin sonucuydu. Bu sebepledir ki Osmanlı yönetimi başta saray olmak üzere bütün bürokrasisi ve kurumlarıyla beraber merkezden taşraya kadar muazzam bir sistem kurmuşlardır. Merkezi yönetimin varlığı ve gücü imparatorluk coğrafyasının bütün bölgelerinde aynı şekilde hissedilmekteydi. Saray, başkentten ülkenin her yerini muazzam bir devletçilik örneği ile yönetiyordu. Kurumsallaştırdığı merkez ve taşra teşkilatları ile bu sistemi başarılı bir şekilde uygulamaktaydı.

Osmanlının devlet sisteminin başarılı işleyişi sadece bürokratik kurumlarla değil aynı zamanda medrese ve medreselerde yetiştirilen talebeler ile de sürdürülmekteydi. Osmanlı medreseleri bütün fonksiyonlarını en iyi şekilde icra etmekte ve muazzam bir eğitim geleneği oluşturmaktaydı. Osmanlı medreselerinde verilen eğitim, yapılan ilim, en başta halk için halkın yararı gözetilerek yapılırdı. Medreselerde eğitim alan talebeler halkın ihtiyaçlarını karşılamak için her daim hazır ve nazır bulunurlardı. Bu sebeple Osmanlı Medreselerinde eğitim gören talebeler üç aylar diye bilinen Receb, Şaban ve Ramazan aylarında büyük bir gaye ile ülkenin muhtelif bölgelerine dağılırlar ve buralarda halka eğitim verirler, halkın sorularını cevaplar ve müşkülleri çözerlerdi. Osmanlı medreselerindeki bu sisteme “Cerre Çıkma” denilmekteydi.

Medreselerde uzun yıllar eğitim alan talebeler aldıkları eğitimin pratik yönlerini uygulamak, halkın sorularını cevaplandırmak ve 3 ay gibi bir süre de olsa köy ve kasabalardaki insanları eğitmek için cerre çıkarlardı. Tabiri caiz ise staj görürlerdi.

Üç aylarda medreselerin tatil olması ile birlikte medrese talebeleri bu üç aylık süre zarfında “irşad ve tecdid” gayesi ile memleketlerine gitmek yerine Anadolu’nun küçük köy ve kasabalarına dağılırlardı. Başta İstanbul gibi büyük şehirlerde eğitim gören talebeler bu dönemde küçük yerleşim yerlerine giderek dînî ve ilmî konu ve meselelerde beldelerde yaşayan halkı eğitiyorlardı. Böylelikle eğitim imkânı olmayan kentli ve köylüler eğitiliyor, merkez ve taşra arasındaki eğitim ve kültür farkı bir nebze de olsun ortadan kaldırılmaya çalışılıyordu.

Üç aylar yaklaşırken cerre çıkmak isteyen talebeler, durumlarını müderrise bildirirler, müderris de içlerinde liyâkatli olanları seçer ve onlara birer ilmühaber verirdi. Talebeler müderrislerinden aldıkları ilmühaber ile Bâb-ı Meşihat’ta talebe işleriyle uğraşan zâta mürâcaat ederek, gerekli vesikalar ile gidecekleri bölgelerin müftülerine hitâben yazılmış tavsiye mektuplarını alarak yola çıkarlardı. Cerr için bazı talebeler ailesinin yaşadığı köylere de gönderilebilirdi. Böylelikle hem aile hasreti giderilmiş olur hem de talebenin yetiştiği muhite eğitim vermesi sağlanarak vefası gösterilmiş olurdu.

Talebeler ülkenin bütün her yerine dağılırlardı. Başta İstanbul, Anadolu ve Rumeli olmak üzere Suriye ve Yemen’e dâhi cerre giden talebelerin varlığı bilinmektedir. Cerre çıkacak softa ve mollala denilen talebelerin yol masrafları ve yol boyunca yiyecek-içecek ihtiyaçları bizzat pâdişah tarafından Hazine-i Hassa’dan karşılanırdı. Bu yardım Meşihat Makâmı’na gönderilir ve talebelere dağıtırdı. Talebelerin gittikleri bölge halkının ekonomik durumu göz önünde bulundurulur, eğer ekonomik durumu iyi olmayan bölgelere giden talebeler olursa ve halk tarafından fazla yardım görmezse bizzat devlet talebeye ihsanda bulunurdu. Böylelikle adalet sağlanmış olurdu.

Talebeler aldıkları evrakı gittikleri muhit vilayet ya da sancak ise müftüye, kaza ise kaymakama verirlerdi. Yapılan işlemlerin ardından görevlendirildikleri câmilerde vaaz ve derslere başlarlardı. Genellikle Cerr’de oldukları yaklaşık üç ay boyunca imam ve müezzin odalarında kalırlardı. Bu süreçte yemek ihtiyaçları için gittikleri bölgenin ayan ve eşrafı tarafından nöbetleşe Ramazan ayında bulunuluyorsa iftar yemeğine, Ramazan dışında bir ay içerisinde bulunuluyorsa akşam yemeklerine davet edilirlerdi. Yemeklerden sonra da namaz kıldırır, Kur’an-ı Kerim okur ve dinî-ilmi sohbet yaparlardı.

Molla veya softa denilen bu talebeler gittikleri bölgelerin halkına dinî öğütler verir, halkın dinî ve dünyevi alanlardaki sorunlarını çözerler, gittikleri yerlerde terâvih namazı kıldırırlar, Kur`ân-ı Kerîm okurlardı. Temel dinî eğitimlerin dışında medreselerde aldıkları eğitimin neticesinde muhtelif konularda yöre halkı eğitir ve aydınlatmaya çalışırlardı. Bu süreçte merkezden taşraya giden talebeler olduğu gibi taşradaki medreselerden merkeze, özellikle de İstanbul’a gelen talebeler de olurdu. Bu şekilde hem kültür kaynaşması sağlanırdı, hem de farklı medreselerden ve farklı hocalardan alınan eğitimin mukayesesi yapılırdı.

Köylüler ise aldıkları eğitimin bir karşılığı olarak ve talebelerin iyiliklerine mukâbil maddî imkânları nispetinde yardımda bulunur, softaların ihtiyaçlarını karşılarlardı. Talebeler de böylelikle medrese eğitimi için gerekli olan maddi birikimi elde ederlerdi. Öyle ki üç aylar boyunca halkın verdiği destek sayesinde medreseye döndükleri vakit bir senelik maddi ihtiyaçlarını karşılayacak birikimi elde etmiş olurlardı. Halk üç aylar sonunda talebelere sadece maddi yardımda bulunmaz, talebeler için giyecek ve yiyecek yardımı da yaparlardı. Halkın yaptığı bu yardımlara “Cerr” adı verilirdi.

Zaman içerisinde bu sistemi suistimal eden kişilerde çıkmış, halkın ilme ve eğitime olan samimiyeti kullanılarak maddi ve ayni yardım toplanmaya çalışılmıştır. Aynı zamanda 18. yüzyıldan sonra medreselerde ve eğitim sisteminde başlayan bozulmalar neticesinde cerre çıkan talebeler istenen verimi vermemiş ve şikayetler baş göstermeye başlamıştır. Nitekim 19. yüzyılda Ahmet Cevdet Paşa da Dârül-Muallimîn müdürlüğü sırasında talebelerin ödeneğini arttırmış ve cerre çıkma usulünü kaldırmıştır.

Cerre çıkma usulü son dönemlerinde suistimal edilmiş olsa da Osmanlı medeniyetinin devlet ve halk merkezli insaniyet anlayışının önemli bir kanıtı olmuştur. Osmanlı merkezi bürokrasisi hem medreselerden azami ölçüde faydalanmış, hem de ülkesinin bütün bölgelerinde halkın iyi ve nitelikli bir eğitim almasını sağlamıştır. Halk ve medrese arasında bir uyum sağlanmış, talebelere de kendilerini tecrübi ve pratik olarak yetiştirmeleri için imkân tanınmıştır.

Salgın Hastalıkların Kronolojik Tarihi

“Bir yerde veba hastalığı çıktığını duyarsanız oraya gitmeyin, bulunduğunuz yerde veba hastalığı çıkarsa o bölgeden de ayrılmayınız”

Hadis-i Şerîf

Tarih felaket olarak addedebileceğimiz birçok doğal afetler, salgın hastalıkar ve büyük savaşlar gibi olaylar ile doludur. Meydana gelen bu olaylar, toplumların kaderini yazmış veya değiştirmiş, siyasi, sosyal ve ekonomik yaşamları etkilemiştir. Özellikle meydana gelen felaketler neticesinde yaşanan olaylar toplumların vicdanında ve ruhunda derin izler bırakmıştır. Yaşanan felaketlerin izleri, toplumların yazılı ve sözlü geleneği olmak üzere edebi geleneklerinde ve tarihe düştüğü kayıtlarda açıkça görülmektedir.

En başta mitolojik kültürde, efsanelerde ve kutsal kitaplarda tüm insanlığı derinden etkileyen felaket durumlarının izlerine rastlanmaktadır. “Küçük Kıyamet” olarak da adlandırılan bu felaketler tarihin akışını değiştirmiştir. Bu olayların insanlığın inşa ettiği şehir ve medeniyetleri yerüyüzünden sildiği gibi milyonlarca insanın ölmesi gibi hazin ve acı sonuçları da olmuştur. Tarih boyunca meydana gelen salgın hastalıkların, hanedanlıkların çöküşlerinden sömürgeciliğin artışına hatta iklimin soğumasınadan fakirleşen ve zenginleşen toplumların oluşumuna kadar uzun süreli büyük etkileri olmuştur. Ciddi nüfus kayıpları olmuş, aileler ve devletler dağılmıştır. Kıtlıklar baş göstermiş ve insanoğlu amansız bir sürece girmek zorunda kalmıştır. Tarihe ad vermiş birçok kavim, kültür ve şehir yaşanan bu felaketlerin sonucunda yok olmuştur. Slagın hastalık ve doğal afetlerin neticesinde tarihte bilinen birçok kavim ve kültüründen günümüze hiçbir şey kalmamıştır. Yaşanan bu küçük kıyametlerin kimi zaman kutsal kitapların ifadesi ile yüce yaratıcının gazabı ve lanetlenmesi sonucu olduğuna; kimi zaman da insanoğlunun kendi yapıp etiklerinin bir sonucu olarak gerçekleştiğine inanılmıştır.

Meydana gelen felaket durumlarından insanlık ya güçlenerek çıkmış ya da kaderine razı olmuştur. Öyle ki yaşanan olumsuzluklar karşısında çözüm arayışına giden insanlık maddi ve manevi büyük kayıplar vermiş olsa da büyük tecrübeler kazanmış ve tarihin akışını değiştirmiştir. Çözüm arayışında bulunan toplumlar kimi zaman yeni bir çağa atılacak olan ilk adımı atmıştır. İnsanoğlu özellikle de çözüm için bilimsel faaliyetler içerisinde girmiş, teknolojik bir sıçrama ve ivme kazanmıştır. Muhtemel yenilik kan, gözyaşı ve acı ile var olmuştur. Hiç bir yenilik asla sancısız var olmamaıştır.

Tarih boyunca yaşanan birçok felaketlerden insanlık için en acı olanları salgın ve bulaşıcı hastalıklardır. Bulaşıcı hastalıklar sonucunda meydana gelen salgın bilinen en kötü durum senaryosudur. Belirli bir coğrafyada, bölgede veya toplumda ortaya çıkan hastalık durumu bir ülkenin sınırlarının ötesine yayıldığında, o hastalık resmen bir salgın hâline gelmektedir.

Bulaşıcı ve salgın hastalıklar, insanlığın avcı-toplayıcı günlerinde de vardı, ancak 10.000 yıl önce tarımsal yaşama geçen insanlık, salgınları daha mümkün kılan topluluklar yarattı. Özellikle birarada ve kalabalık bir şekilde yaşayan insanoğlu, bulaşıcı salgın hastalıkların yayılmasını ve büyümesini sağladı. Sıtma, tüberküloz, cüzzam, grip, çiçek hastalığı ve bilinen diğer hastalıklar ilk kez bu dönemde ortaya çıktı. İnsanlar uygar hâle gelip, şehirler inşa ettiler ve diğer şehirlerle bağlantı kurmak için ticaret yolları kurdular. Şehirleşen, diğer kültür ve toplumlar ile sosyal, siyasi ve ekonomik ilişkiler kuran insanlar meydana gelen etkileşim nedeniyle pandemi yani salgın hastalıkları daha çok yayılır ve olası hâle getirdiler.

Tarihi değiştiren, insanlığın kaderini yeniden yazan veya bozan bulaşıcı salgın hastalıkları kronolojik bir sıra ile bu yazımızda kaleme alıp insanlıpın salgın hatsalıklar tarihine bir ışık tutmaya çalışacağız.

MÖ 430 Atina Salgını

Tarihi kayıtlarda en erken kaydedilen salgın hastalığın, Peloponezya Savaşı sırasında meydana geldiği bilinmektedir. Hastalık Libya, Etiyopya ve Mısır’dan geçtikten sonra Atina’yı kuşatan Spartalılar’ın bünyesinde Atina şehrinin duvarlarını geçti. Meydana gelen bu büyük salgında Atina nüfusun üçte ikisi kadarının öldüğü bilinmektedir.

Meydana gelen bu büyük salgının semptomları ateş, susuzluk, kanlı boğaz ve dil, kırmızı deri ve lezyonları içermekteydi. O dönem tifo ateşi olduğundan şüphelenilen hastalık, Atinalıları önemli ölçüde zayıflattı ve Spartalılar tarafından yenilmelerinde önemli bir faktör oldu.

MS 165 Antonine Vebası

Tarihte bilinen Antonin vebası muhtemelen Hunların akınları ile başlayan çiçek salgınının erken bir şekli olarak görüldü. Hunlardan sonra Romalılara geçen Antonine vebası Almanları toplulukları enfekte etti. Bu hastalık Almanlar ile etkileşimde bulunan Roma birlikleri aracılığıyla da Roma imparatorluğuna yayılmıştır. Antonine vebası hastalığının semptomları ateş, boğaz ağrısı, ishal ve hasta yeterince uzun yaşadıysa, irin dolu yaraları içermekteydi. Bu veba, M.Ö. 180 yılına kadar sürmüştür ve hatta İmparator Marcus Aurelius’un da bu salgının kurbanlarından biri olduğunu iddia edilmiştir.

MS 250 Kıbrıs Vebası

Kıbrıs salgını ishal, kusma, boğaz ülseri, ateş ve kangrenli el ve ayakları içeren büyük bir pandemi olarak tarih kayıtlarına geçmiştir. Kıbrıs adası sakinleri enfeksiyondan kaçmak için Kartaca’ya kaçtılar fakat bu kaçış salgın hastalığın daha da yayılmasına neden oldu. Kıbrıs Vebası Etiyopya’ya, Kuzey Afrika’dan Roma’ya, sonra da Mısır’a ve kuzeye doğru yayıldı. Bu salgının ardından seyreden üç yüzyıl boyunca tekrarlayan benzer salgınlar oldu. M.S. 444’te bu hastalık Britanya’yı vurdu ve İngiltere’nin İskoçlara karşı savunma çabalarını engelledi, ülkeyi zayıf düşürdü. Bu salgın İngilizler’in yakında İngiliz adasını tamamen kontrol altına alacak olan Saksonlardan yardım istemesine neden oldu.

MS 541 Justinian Vebası

Tarihte ilk olarak Mısır’da ortaya çıkan Justinian veba, Filistin ve Bizans İmparatorluğu’na, daha sonra da tüm Akdeniz’e yayılmıştır. Veba, Roma İmparatorluğu’nun seyrini değiştirerek, İmparator Justinian’ın Roma İmparatorluğu’nu bir araya getirme ve büyük ekonomik ilerleme planlarını bozmuştur. Bu salgın aynı zamanda Hristiyanlığın hızla yayılmasını teşvik eden kıyamet efsanesinin dilden dile yayılmasına neden olmuştur. Bu salgın iki yüzyıl boyunca daha tekrarlamıştır ve nihayetinde o dönem dünya nüfusunun yüzde 26’sı olan yaklaşık 50 milyon insanı öldürmüştür.

XI. Yüzyıl: Cüzzam

Çağlar boyunca tanınmış ve bilinen bir hastalık olan cüzzam Orta Çağ’da Avrupa’da bir pandemi hâline geldi ve Avrupa halklarının başına bela oldu. Bu salgın nedeniyle Avrupa kıtası köklü bir dönüşüm geçirdi. Avrupa’da en nitelikli hastaneler de bu dönemde inşa edilerek Avrupa’ya kazandırıldı.

Yaralara ve deformelere neden olan ve yavaş gelişen bir bakteriyel hastalık olan cüzzamın, insanların kendi ailelerinden gelen bir hastalık ve Tanrı’dan bir ceza olduğuna inanılıyordu. Bu inanç, toplumda katı ahlakî yargılara ve bu yargılar dolayısıyla mağdurların ve hastaların dışlanmasına yol açmıştı. Günümüzde bu hastalık ile ilgili ilk ciddi çalışmaları yapan isim olan Hansen’den dolayı Hansen hastalığı olarak da bilinmektedir. Bu hastalık hâlâ yılda on binlerce insanı etkilemekte ve antibiyotiklerle tedavi edilmezse ölümcül olabilmektedir.

1350 Kara Ölüm

Dünya nüfusunun üçte birinin ölümünden sorumlu olan vebanın tarihte ikinci büyük salgını muhtemelen Asya’da başladı ve ticaret yolları ile batıya taşındı. 1347’de veba hastaları Sicilya’da Messina limanına geldiğinde buradan bütün Avrupa’ya hızla yayıldı. Ölü insan sayısı o kadar fazla ve yaygındı ki, çoğu cesed yerlerde çürümeye devam etti ve bu durum şehirlerde sürekli bir pis koku yarattı.

İngiltere ve Fransa bu dönemde veba tarafından çok çaresiz durumda kaldılar ve devam eden savaşlarına ateşkes ile ara vermek zorunda kaldılar. Bu yıllarda veba salgın ekonomik koşulları ve demografik bilgileri değiştirdiği için İngiliz feodal sistemi tamamen çöktü. Grönland’da nüfusu yok olan Vikingler, yerli nüfuslara karşı savaşma gücünü tamamen kaybettiler ve Kuzey Amerika’yı araştırmaları faaliyetlerini durdurmak zorunda kaldılar.

1492 Kolomb Dönemi Salgınları

İspanyolların Karayipler’e gelişinden sonra, çiçek hastalığı, kızamık ve bubonik veba gibi hastalıklar koloniciler tarafından kıtanın yerli halklarına aktarıldı. Daha önce bu salgın hastalıklara maruz kalmayan yerli halklar bağışıklığı olmadığı için tamamen tahrip oldular. Yerlilerin yüzde 90’ı kuzey ve güney kıtaları dahil olmak üzere büyük kayıplar verdiler.

Christopher Columbus, Hispaniola adasına geldiğinde Taino halkından 60.000 nüfusla karşılaşmıştı. Fakat bu nüfus 1548 yılına gelindiğinde 500’den daha az kalmıştı. Bu yaşanan nüfus azalımı bütün Amerika kıtası boyunca kendini tekrar etti. 1520 yılına gelindiğinde ise Aztek İmparatorluğu, Afrikalı kölelerin taşıdığı çiçek hastalığı nedeniyle yok oldular.

1665 Büyük Londra Vebası

1665 ve 1666’da gerçekleşen Büyük Londra Vebası tarihte bilinen en meşhur salgınlardan birisidir. Bu veba Londra nüfusunun yüzde 20’sinin ölümüne yol açmıştır. İnsan ölümleri çok oluğu için halk toplu mezarlara defnedildi. Kedi ve köpeklerin sürekli mezarları kazması nedeniyle cesetler ortaya çıkmaktaydı. Bu nedenle bu yıllarda birçok kedi ve köpek katledildi. Salgının en kötüsü, 1666 sonbaharında, başka bir yıkıcı olay olan Londra Büyük Ateşi ile azalmaya başlamıştı. Bir felaket gitmiş ve yeni bir felaket Londra halkının başına bela olmuştu.

1817 İlk Kolera Salgını

Tarihte 150 yıl boyunca meydana gelen yedi kolera salgınlarının ilki olan bu ince bağırsak enfeksiyonu dalgası, bir milyon kişinin öldüğü Rusya’da ortaya çıktı. Dışkı ile enfekte olmuş su ve yiyeceklerden yayılan bakteri, İngiliz askerlerinin taşıyıcılığı ile Hindistan’a geçmiş ve milyonlarca Hintli bu vesile ile ölmüştür. Aynı zamanda bu salgın İspanya’da 150.000 kişiyi öldürmüş ardından Afrika, Endonezya, Çin, Japonya, İtalya, Almanya ve Amerika’ya da yayılmıştır. 1885’te bir aşı ile tedavisi bulunsa da pandemi devam etmiştir.

1855 Üçüncü Veba Slagını

Çin’de başlayan bu salgın Hindistan ve Hong Kong’a taşınmış ve 15 milyon insanı öldürmüştür. Başlangıçta Yunnan’daki bir maden patlaması sırasında pireler tarafından yayılan veba, Panthay isyanında ve Taiping ayaklanmasın sebeplerinden kabul edilir. Bu dönemde Asya’da en ciddi kayıpları Hindistan vermiştir. Bu salgın Hint halkının baskıcı İngilizlere karşı bir isyanı için bahane olarak kullanılmıştır. Pandemi, vakaların birkaç yüzün altına düştüğü 1960’a kadar aktif olarak devam etmiştir.

1875 Fiji Kızamığı Salgını

Fiji, İngiliz İmparatorluğu’na teslim olduktan sonra, kraliyet mensupları Kraliçe Victoria turistik bir hediye olarak Avustralya’yı ziyaret etti. Kızamık salgını sırasında gelen kraliyet mensupları, bu adadan kaptıkları salgın hastalık ile gittikleri yerlerde salgının daha da yayılmasına neden oldular. Hızlı bir şekilde yayılan salgın sonucunda ada vahşi hayvanlar tarafından parçalanan cesetlerle doldu. Tüm köyler mikroptan kurtulmak amacı ile yakıldı ve bazı köylüler ateşten kurtulamayarak canlı canlı yandılar. Fiji’nin nüfusunun üçte biri, toplam 40.000 kişi bu salgında öldü.

1889 Rus Gribi

İlk önemli grip salgını olarak bilin Rus gribi, Sibirya ve Kazakistan’da başlamıştır ve daha sonra Moskova’ya ulaşmıştır. Bu dönemde Finlandiya’ya ve ardından Avrupa’nın geri kalanına taşınan salgın, daha sonra okyanusu aşarak Kuzey Amerika ve Afrika’ya geçmişti. 1890 yılı sonunda 360.000 kişi bu salgından öldü.

1918 İspanyol Gribi

Zararları nedeniyle tarihte bilinen en büyük salgın hastalık olan İspanyol Gribi dünya çapında 50 milyon ölümle sonuçlananmıştır. Çin kökenli olan bu salgın Çinli işçilerin Avrupa’ya giderken Kanada üzerinden demiryolu ile taşınmasıyla yayılmıştır. Kuzey Amerika’da grip ilk olarak 1918 başlarında Kansas’ta ortaya çıktı ve ilkbaharda Avrupa’da görüldü. 1918 baharında ise Madrid’e ulaşan salgın “İspanyol gribi” olarak adlandırıldı.

Ekim ayına kadar yüz binlerce Amerikalı öldü ve tüm dünyada kriz yarattı. Ancak, grip tehdidi 1919 yazında, enfekte olan hastaların çoğunda bağışıklık geliştirdiği için zamanla ortadan kayboldu. Fakat bu grip dünya tarihine 50 milyon ölümlü en büyük salgın olarak geçti.

1957 Asya Gribi

1957 yılında Hong Kong’da başlayan ve Çin’in her yerine ve daha sonra Amerika Birleşik Devletleri’ne yayılan Asya gribi İngiltere’ye kadar ulaştı ve altı ayda 14.000 kişi öldü. 1958 başlarında ikinci bir dalga ile gelen salgın, küresel olarak yaklaşık 1,1 milyon ölüme neden oldu ve sadece Amerika Birleşik Devletleri’nde 116,000 ölüm meydana geldi. Salgını önleyen aşının geliştirilmesi ile hastalık ortadan kalktı.

1981 HIV / AIDS

1920’lerde Batı Afrika’dan gelen bir şempanze virüsünden geliştiğine inanılmaktadır. Bazı vücut sıvılarına yayılan hastalık 1960’larda Haiti’ye, ardından 1970’lerde New York ve San Francisco’ya taşındı. AIDS ilk olarak Amerikan eşcinsel topluluklarında gözlendi. Salgın bir hastalık olarak ilk defa 1981’de tanımlanan AIDS, insanların bağışıklık sistemini tahrip etmekteydi. HIV virüsü ile enfekte olanlar, enfeksiyon üzerine ateş, baş ağrısı ve genişlemiş lenf düğümleriyle karşılaşmaktaydı. Semptomlar azaldığında, taşıyıcılar kan ve genital sıvı yoluyla oldukça bulaşıcı hâle geliyordu. Bu nedenle özellikle artan eşcinsel ilişkiler sebebiyle büyük zararlara yol açtı. Hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak için tedaviler geliştirilmiştir, ancak dünya çapında 35 milyon insan AIDS’ten öldü ve henüz bir tedavisi bulunamamıştır.

2003 SARS

İlk olarak 2003’te tespit edilen Şiddetli Akut Solunum Sendromu’nun muhtemelen yarasalar ile başladığına, kedilere ve daha sonra Çin’deki insanlara yayıldığına inanılmaktadır. Çin’in ardından 26 ülkeye daha yayılan SARS, 7796 ölümle sonuçlanmıştır. SARS, solunum problemleri, kuru öksürük, ateş ve baş ve vücut ağrıları ile karakterizedir, öksürük ve hapşırmalardan kaynaklanan solunum damlacıkları ile yayılmaktadır. Karantina çabalarının etkili olduğu kanıtlanan bu hastalık Temmuz yazında gerilmeye başladı ve tekrar ortaya çıkmadı. Çin hükümeti salgının başlangıcında virüs hakkındaki bilgileri bastırmaya çalıştığı ve kamuoyu ile paylaşmadığı için eleştirildi.

2019 Corona Virüsü

COVID-19 adıyla bilinen Coronavirüsü Çin’in merkezindeki Hubei eyaletindeki Wuhan’da bir hayvan pazarında ortaya çıkmıştır. Dünya Sağlık Örgütü, COVID-19 virüsünüün 114 ülkeye yayılması ve 118.000’den fazla insanı enfekte etmesinden sonra resmen bir salgın olduğunu duyurdu. Corona virüs, yaygın grip ve SARS içeren virüs ailesi olan yeni bir koronavirüsten kaynaklanmaktaydı. Hastalığın semptomları solunum problemleri, ateş ve öksürüğü içermekte ve bu hastalık zatürre ve ölüme yol açmaktadır. SARS gibi, hapşırma damlacıklarından yayılmaktadır.

Çin’deki ilk vaka 17 Kasım 2019’da Hubei Eyaletinde ortaya çıktı, ancak tanı konulamadı. Araştırmacılar bilinmeyen bir virüse işaret ediyordu. Aralık ayında sekiz vaka daha ortaya çıktı. Çin hükümeti, önleyici eylemi geciktiren virüs haberlerini bastırmaya çalıştı. Bütün dünya, Dr. Li Wenliang’ın hükümet emirlerine karşı geldiği ve diğer doktorlara güvenlik bilgilerini verdiği zaman COVID-19 hakkında yaşananlardan haberdar oldu. Ertesi gün Çin hükümeti, DSÖ’ye bilgi verdi. Aşı bulunamayan virüs, Çin sınırlarının ötesine yayılmış ve Ocak ayı sonunda ABD, Fransa, Avustralya ve Güney Kore de dâhil olmak üzere 10 ülkede daha ortaya çıkmıştır. Mayıs ayı sonlarında hemen hemen tüm dünya ülkelerinde salgının varlığı tespit edildi ve ölüm sayıları ciddi oranlara ulaşıldı. Birçok ülkede uzun soluklu veya aralıklı sokağa çıkma kısıtlamaları getirildi. Koronavirüs salgını 21. Yüzyılın en büyük küresel salgınlarından biri oldu. Tüm insanlığı ve devletleri tehdit eden bu salgının dünya ekosistemini, küresel siyaseti, sosyal ve ekonomik hayatı tamamen etkileyeceğine ve dönüştüreceğine inanılmaktadır. Bu salgın ile birlikte insanlığın ve dünyanın yeni bir döneme gireceği ifade edilmektedir.

Yaratılmış Bir Kompleks “Öteki”

“Hayatın her alanında bir ötekileştirme, aslında kendini yüceltme/üstün kılma fikri ile mevcuttur. Tamamen tepkisizdir, edilgendir, hayatı uzaktan seyreder.”

Albert Camus

“Fobi” kelimesi lugat mânası itibarı ile belirli durumlar karşısında insanın kapıldığı korku, baskı ve kaygılı bir psikolojiyi ifade etmektedir. Tarih boyunca insanlar, kendileri için doğal bir tehdit olarak gördükleri veya sonradan yarattıkları “Öteki”yi kavram olarak fobi ile nitelendirmişlerdir. İnsanoğlunun en temel korunma güdüsü ile ortaya çıkan bu husus bazen de siyasi, sosyal ve psikolojik nedenlerden dolayı tarih boyunca baskın olmuştur. Modern dönemlerden itibaren “fobi” kavramı özellikle psikolojik ve sosyolojik birçok çalışma ile derinlemesine incelenmiş, sebepleri ve beslendiği kaynaklar anlaşılmak istenmiştir.

Biz bu yazımızda bireysel olarak insanın yarattığı psikolojik bir ötekiden ziyade devlet ve toplumların yarattığı bir öteki kavramını ele alacağız. İnsan toplulukları ve de bu toplulukların meydana getirmiş oldukları devlet müessesesi tarih boyunca kendi meşruiyetini elde etmek, kendisine bir hayat alanı yaratmak, özellikle de kendi varlığını korumak için bir ötekine ihtiyaç duymuş ve ötekini yaratmıştır. Birey ve toplulukların esas itibarı ile yarattıkları öteki genellikle kendi soy, din, kültür ve bilincinden olmayan bir ötekidir. Meşhur bir darbımeselimizin dediği gibi “her şey zıttı ile kaimdir”, yani kendisi için bir ötekiye sahip olan ancak vâr olabilir.

İnsan toplulukları hâricinde özellikle semavî veya beşerî dinlerin de kendi meşruiyetlerini sağlamak, kendi felsefelerini daha yaşanabilir kılmak ve diri tutmak için bir öteki yaratmış ve kendisinin bu ötekiye karşı maddi ve manevi alanda koruyacak olan temel altyapıyı hazırlamıştır.

Yaratılan bu öteki, milletlere ve devletlere kendi inanç ve kültürleri başta olmak üzere birçok değerlerini yaşatabilmek, nesiller boyu aktarımını sağlamak ve milletlerin hafızasını diri tutmak için en önemli araç olmuştur. Tarih boyunca devletlerin iç ve dış politikaları ekseriyetle yaratılan ötekiyi göz önünde bulundurarak oluşturulmuş ve hâlen daha oluşturulmaktadır.

Dünya tarihi “Kadim Yunan”dan itibaren “Doğu” ve “Batı” olarak iki alternatif medeniyet ve ruh olarak kabul edilmiş, özellikle de birbirinin alternatifi olan bu iki ayrı medeniyet kendi meşruiyetini sağlamak ve egemenliğini tanımlayabilmek için bir diğer medeniyeti öteki olarak tasavvur etmiştir. Ötekileştirme ve öteki yaratma psikolojisi insanoğlunun kadim varlığından itibaren doğası gereği var olmuş ise de devletler ve milletler nezdinde yukarıda ifade ettiğimiz gibi eski Yunan’dan itibaren gelişim göstermiştir.

“Eski Yunan” ve “Makedon Krallıkları”, Doğulu toplum olan “Persleri” ötekileştirdiği gibi İranlı Persler de Yunan ve Makedon devletlerini bir öteki olarak tanımlamıştır. Özellikle bu devletler mevcut siyasi ve ekonomik politikalarını bu öteki kavramı üzerinden inşa etmiştir. Her medeniyet kendi medeniyetini üstün ve yüce gördüğü gibi, ötekileştirdiği medeniyet ve devleti ise alabildiğine aşağılamış ve barbar olarak nitelendirmiştir. Öteki’ne ait gördüğü bütün değerlere karşı açık bir manipülasyon siyaseti izlemiştir.

Nitekim Fransız edebiyatının ünlü yazarı Dante kaleme aldığı “Divina Commedia/İlahi Komedya” adlı eserinde, İslam peygamberi “Hz. Muhammed”i cehennemin en alt katmanında bulunan bir yaratık olarak kurgulamıştır. Nitekim, Avrupa tarihi için ötekileştirmenin tarihi de diyebiliriz. Çünkü Avrupa, tarih boyunca sürekli ötekileştirmenin merkezi olmuştur. Bu ötekileştirme zaman zaman siyasi birliktelikler ve anlaşmalar da meydana getirmiştir. Bu siyasi birlikteliklerden en önemlisi bugün dağılmaya yüz tutmuş olan “Avrupa Birliği”dir. Avrupa birliği esas olarak tamamı ile müşterek zihniyet ve ruha sahip devletlerden oluşmaktadır. Bu devletler kendi içerisine bir bütün, kendi dışında ise tamamı ile ötekileştiren bir çizgidedir. Birliğe dâhil olmayan devlet ve toplumlar bu birliğin politikaları ile ötekileştirilir ve dünya siyasetinde yalnızlaştırılır.

İnsanoğlunun varlığı ve kadim devletler ile başlayan öteki ihtiyacı ve ötekileştirme politikası asıl zirve noktasını “İslamiyet”in yayılması ve “Hz. Muhammed”in risâleti ile bulmuştur. Batı, yükselişe geçen ve parlak dönemler yaşayan İslam medeniyetini, bu dönemde aşağılamış ve barbar olarak nitelendirdikleri Müslümanlar ile maddi ve manevi mücadeleyi kendisine vazife edinmiştir. Bu ötekileştirme aynı zamanda Batı’ya, yarattığı düşmanına karşı üstün olmak için her alanda hızlı bir çalışma temposu sağlamıştır. Nitekim İslam Medeniyeti’ni ötekileştiren Batı’nın asıl kazanımı modern dönemde elde ettiği sosyal, siyasi ve ekonomik alandaki üstünlük olmuştur.

Temelleri Ortaçağ Avrupası’na kadar giden ve bugün âdeta yükselen İslamofobi ve Türkofobi âdeta Batı’nın yaşaması için gerekli olan bir kan gibidir. Batı yarattığı öteki olan İslam ve Türkler aleyhine bilimden sanata, edebiyattan sosyal yaşantıya kadar her alanda aşağılayıcı bir tutuma tarih boyunca sahip olduğu gibi aynı geleneği bugün bütün imkânları ile daha fazla olarak devam ettirmektedir.

Öteki’nin ortaya çıkmasının birçok sosyal, siyasi ve ekonomik nedenleri olduğu âşikardır. Fakat bunların da dışında milletlerin zihinlerinde olumsuz bir öteki oluşturmalarının sebeplerinden birisi de milletlerin tarihi tecrübelerinde yaşadıkları ezilmişlik psikolojisi ve travmatik olaylardır. Özellikle İslam Medeniyeti’nin uzun yıllar Batı karşısında sahip olduğu üstünlüğün Osmanlı Türkleri ile beraber zirve noktasına ulaşması “Batı” için bir ezilmişlik psikolojisine sebebiyet verdi. Bu psikolojinin yarattığı travmatik durum Batı’nın toplum olarak bütün katmanları ile ezilmişlik duygusuna kapılmasını sağladı.

İslam Medeniyeti, “Kuran kelâmı” dolayısı ile soy, kültür ve tarih vs. gibi birçok farklılığa zenginlik gözü ile baktığı için Müslümanlar için bir öteki hiçbir zaman var olmamıştır. Gaza, Cihad ve Fetih politikası ve inancı dolayısı ile “küffar veya kafir” gibi bir öteki tanımı Müslüman zihinde oluşmuş olsa da bu öteki Batı, özellikle de Avrupa’nın sahip olduğu gibi tamamı ile yok eden, tanımayan ve aşağılayan bir öteki asla değildir. Nitekim Müslümanlar fetih ettikleri yerlerde yaşayan gayrimüslimleri her zaman barış ve refah içerisinde yaşatmış ve Müslüman sosyal devletin tüm olanakları faydalanmaları için Müslüman olmayan topluluklara da tanınmıştır. Hatta Müslümanlar ile hemen hemen eşit düzeyde haklara sahip olduklarını ve Müslümanlar ile birlikte barış içerisinde asla aşağılanmadan yaşadıklarını biliyoruz.

Müslüman Medeniyeti’nin bu hoşgörü merkezli evrensel tutumuna rağmen Batı, yarattığı barbar ötekini tarih boyunca her zaman bir gelenek olarak taşımış ve nesillerden nesile aktarmıştır. Batı’da “İslamofobi ve Türkofobi” kendileri için bir hayati gereklilik gibi aktarılmaya devam etmektedir.

Batı’nın inşa ettiği bu olumsuz öteki imajı, zaman içerisinde Batı toplumlarında bir komplekse dönüşmüştür. Yaratılan öteki bugün Batı için tamamı ile bir kompleks durumdur. Dolayısı ile bu kompleks neticesinde Batı her alanda Müslümanlar, özellikle de Türklere karşı nefret kusmaya ve onların yaşam haklarını ellerinden almaya devam etmektedir. Sonuç olarak şunu ifade edebiliriz ki Müslümanlar için kaynaşma ve tanış olma vesilesi, farklılık ve zenginlik olan öteki; Batı ruhu ve zihni için barbar ve kötü bir ötekidir..

Fütüvvetname ve Fütüvvetnameler

“Fütüvvet, Allah’ın emirlerine uyma, güzel ibadet, kötülükleri bırakma, açıktan ve gizli olarak ahlakın en güzeline sarılmadır.”

Abdurrahman es-Sülemi

Fütüvvet kavramı ile fütüvvet felsefesinin muhtevasını çizen, fütüvvetin erkân ve adabları hakkında bilgi veren eserlere genel bir ifade ile “fütüvvet-name” denilmektedir. Daha çok risâle şeklinde kaleme alınan bu eserlere, Arapça’da “Kitabü’l-Fütüvve”, Farsça’da ve Türkçe’de “Fütüvvet-name” denilmektedir. Ayrıca bu eserlerin her birinin müstakil olarak kendilerine ait isimleri olsa da genel olarak fütüvetname olarak anılırlar.

Arapça’daki ifadesi ile “Kitab’ül-Fütüvve” ile Farsça ve Türkçe’deki, “Fütüvvetname” arasında ince bir fark bulunmaktadır. Kitab’ül-Fütüvve daha çok klasik tasavvuf kaynaklarındaki sufilik anlamı ile fütüvvete dair konuları ve mustakil risaleleri çağrıştırıyorken; fütüvvet-name ise XIII. yüzyıldan başlayarak başta Ahilik çerçevesinde ifade edilen mesleki, ahlaki ve dinî nizamnameleri içeren eserler olarak ifade edilmiştir.

Fütüvvetnameleri üç ana başlığa ayırmak mümkündür. Bu başlıklar şu şekilde ifade edilebilir: 1 – Sufi Fütüvvetnameleri, 2 – Fütüvvet Teşkilatına Ait Fütüvvetnameler, 3 – Ahi Loncaları Fütüvvetnameleri.

Sufi Fütüvvetnameleri

Tasavvuf tarihinde Ahmed b. Hadraveyh ve Haris el-Muhasibî Cüneyd-i Bağdadi gibi ünlü ve tanınmış mutasavvıflar, fütüvvetten tasavvuf ile eş anlamlı olarak bahsediyorlardı. Tasavvuf eserlerinde fütüvvet olgusuna ayrılan bölümler X. yüzyıldan itibaren görülmeye başlanmıştır. Bu risalelerde anlatılan fütüvvet ile tasavvuf kavramı arasında hemen hemen hiç bir fark bulunmamaktadır. Tasavvuf ehli olan müellifler fütüvvet kavramı ile ağırlıklı olarak tasavvufu kastetmişlerdir.

Fütüvvetten bahseden tasavvuf risalelerinin bilinen ilki Muhammed b. Hüseyin es-Sülemi tarafından kaleme alınan “Kitabü’l Fütüvve”dir. Bu eserinde Sülemî, fütüvveti Hz. Âdem’e dayandırarak sufî çerçeve içerisinde ahlak ve faziletler olarak açıklamıştır. Sülemi’den sonra ise Kuşeyri “er-Risale” adı ile kaleme aldığı risalesinde fütüvvete önemli bir bahis açmıştır. Ayrıca 475 yılında Unsur el-Meali Keykavus b. İskender’in kaleme aldığı “Kabusname” adlı eserinde de fütüvveti “Civanmerdi” başlığı altında ele almıştır. Sülemî’den sonra mustakil olarak bu konuda kaleme alınan diğer bir önemli eser ise Hace Abdullah-ı Ensari’nin “Fütüvvetname”sidir. Özellikle belirtilmesi gereken diğer bir eser ise Muhyiddin İbnü’l-Arabi’nin “el-Fütuhatü’l-Mekkiye” adlı eseridir.

Fütüvvet Teşkilatına Ait Fütüvvetnameler

Fütüvvet teşkilatına ait eserler hususunda ilk fütüvvetname, Abbasi halifesi en-Nasır li-Dinillah’ın siyasi otoritesini güçlendirmek amacı ile fütüvvet teşkilatını kendisine bağladıktan sonra Şehabeddin es-Sühreverdi’ye yazdırdığı, “Risaletü’l-fütütüve” adlı eserdir. Böylelikle fütüvvet tarihinde ilk defa, fütüvvet teşkilatının nizamnameleri özelliğini taşıyan bir eser kaleme alınmıştır. Bu tarihten itibaren bu özellikleri taşıyan fütüvetnamelerin sayısı gittikçe artmaya başlamıştır. Başta Arapça olmak üzere Farsça ve Türkçe fütüvvetnameler telif edilmeye başlandı. Bu tür eserlere ilk örnek olarak, Ahmed b. İlyas en-Nakkaş el-Harputi’nin Halife Nasır’ın oğlu Ebü’l Hasan Ali adına yazdığı “Tuhfetü’l Veşaya” adlı eserdir. Daha sonra Şii bir karakter arz eden Seyyid Muhammed b. Seyyid Alaeddin’in “Fütüvvetname-i Kebir” diye bilinen “Mifahu’r-reka’ik” adlı eseri de önemlidir.

Ahi Loncaları Fütüvvetnameleri

Özellikle XIII. yüzyılda Anadolu’da Ahiliğin ortaya çıkışı ile birlikte Ahilik fütüvvetnameleri de kaleme alınmaya başladı. Bu hususta kaleme alınan fütüvvetnamelerin ilki, Yahya b. Halil b. Çoban el-Burgazi’nin kaleme aldığı “Fütüvvetname”dir. Bu eserin haricinde önemli olan diğer bir eser ise, Şeyh Seyyid Gaybi oğlu Şeyh Seyyid Hüseyin’in “Fütüvvetname”sidir. Bu eser Anadolu’da kaleme alınan ilk fütüvvetname örneklerinden olması bakımından önem arz etmektedir.

Fütüvvetnameler zamanla çok önem kazanmıştır. Özellikle standart yaşam kuralları, adap ve erkân ile ideal insan tipi gibi hususlarda toplumsal hayatı yönlendiren ve şekillendiren bu eserlere itibar oldukça artmıştır. Fakat bu ün ve yaygınlığı sebebi ile bu tür eserler kolaylıkla yozlaşmıştır. Bu eserlerin içerisine muhtelif batınî tarikatların ideolojik ve siyasi düşüncelerinin tesir ettiği ve sokulduğu bilinmektedir.

Fütüvvetnameleri içerik olarak ifade edecek olursak, hemen hemen çoğu fütüvvetnamede Hz. Âdem’den başlayarak Hz. Muhammed’e kadar bütün peygamberlerin vasıf ve özelliklerini fütüvvet ile özdeşleştirilmiş bir şekilde içermektedir. Özellikle Ahilik fütüvvetnameleri ve diğer Şii etkileri taşıyan fütüvvetnamelerde ise Hz. Ali etkin bir karakter olarak karşımıza çıkmaktadır. Nitekim Hz. Ali ideal feta tipinde sembol bir isim olmuştur. Bu hususların dışında ise fütüvvetnamelerin yazıldıkları coğrafyanın kültürel özelliklerini taşıdıkları da görülmektedir. Tüm bu hususların dışında edebi anlamda menkıbevî hikâyeler ve mitolojik öğelerin bu eserlerde ağır bastığı görülmektedir.

Özellikle Türk ve İslam kültür dairesinde bu tür eserlere “Dibace” yazma geleneğe de bulunmaktadır. Dibacelere, besmele, hamdele ve salvele ile başlamak bir tür gelenektir. Bu gelenek kendisini fütüvvetnamelerde de göstermektedir. İlk olarak esere besmele kısmında Allah’ın adı anılarak başlanır ve ardından hamdele kısmında ise Allah’a şükür edilir ve son olarak salvele adı verilen kısımda ise, Hz. Peygamber ve ashabına salât ve selâm edilir.

Ahmed b. İlyas en-Nakkaş el-Harputi’nin Halife Nasır’ın oğlu Ebü’l Hasan Ali adına yazdığı “Tuhfetü’l Veşaya” adlı eserin besmele kısmında “Bismillahirrahmanırahim” şeklinde esere başlanmaktadır. Ardından hamdele kısmında ise, “Hamd, Allah’a ki dostların kalplerini fütüvvet maarrifinin inceliklerine nüktelerle nurlandırdı, içlerini mürüvvet armağanlarına ait eşsiz güzellikler ile arttırdı.” demektedir. Son olarak salvele kısmında ise, “Yine biliriz, bildiririz ki, Muhammed O’nun seçilmiş kuludur, seçkin elçisidir. Rızasını kazanmış habercisidir. O fütüvvet kıblesidir.” denilmektedir.

Son olarak fütüvvetnamelerin kaleme alınırken beslendiği kaynaklara değinecek olursak, fütüvvetnamelerde başta Kur’an-ı Kerim olmak üzere, Hz. Peygamber’in sünnet ve hadisleri, Peygamberler tarihi gibi eserler ile daha sonraki dönemlerde tasavvuf ile Alevi ve Bektaşi eserleri kaynak olarak kullanılmıştır.

Fütüvvetnameler en önemli tasavvuf klasiklerimizin başında gelmektedir. Özellikle yazıldığı dönemlerde en başta ilmihâl görevi görmüş, toplumu düzenleyen ve eğiten bir misyonu üstlenmişlerdir. Bunların dışında olarakta ilmî değeri olan, derinlikli felsefi birikimin ürünü olan fütüvvetnameler de kaleme alınmıştır. Medreselerde okutulmuş ve âlimler tarafından tahlil, tahkik ve tenkid edilmiştir Bu tür eserler sadece halk için değil, aynı zamanda hükümdar ve devlet yöneticileri için de kaleme alınmış ve yazılmıştır. Fütüvvetnameler çok yönlü olarak devleti ve toplumu düzenleyen nadide eserler olarak kabul edilebilir.

Evrensel Ortak Kültür

“Küreselleşme sürecinin geçmişte olduğu gibi şimdi de, öncü toplumların kültürel yaklaşımlarının diğerlerinin ulaşması gereken amaçlar hâline getirildiği ve etrafında homojenleştirme biçimleri oluşturan tahakküm ve iktidar süreçleri olduğunu anlamak çok önemlidir”

Jorge Larraın

Kültür, esas itibârı ile birçok farklı tanım ile açıklanılmaya çalışılan bir kavram olsa da, sosyologlar ve kültür bilimciler genellikle kültür kavramı için bir milleti oluşturan maddi ve manevi bütün değerler ile kültür kavramının sınırlarını çizerler. Kültürü oluşturan maddi ve manevi değerler ise, özellikle bir milleti oluşturan bütün dinamikleri kapsamaktadır. Kültürü oluşturan esas unsurlar milletlerin dil, tarih ves inanç başta olmak üzere kendi bireysel ve özgün tecrübeleridir. Bu sebeple de yeryüzünde varlık gösteren ve hayat alanı bulmuş her etnik unsurun kültürü özgün ve farklıdır. Milletlerin karakteristik yapısı, geçirdikleri tarihi tecrübe, yaşadıkları coğrafya vs. gibi birçok husus milletlere özgün bir kültür kazandırmıştır. İslamiyet başta olmak üzere birçok semavi din ve inançlar da toplumların sahip oldukları farklı kültürlere dikkat çekmiş ve bu farklılıkları zenginlik olarak görmüş ve adlandırmıştır.

Tarihi süreç içerisinde modern dönemlere kadar insan topluluklarının birbirleri ile etkileşimi sınırlı olmasından dolayı, farklı kültürlere sahip toplumların karşılaşmaları ve kültürel alışverişte bulunmaları kısıtlı idi. Fakat modern dönem ile birlikte özellikle insan topluluklarının birbirleri ile olan etkileşiminin artması, iletişim olanaklarının çoğalması, farklı kültür ve geleneklerin karşılaşmasını ve birbirlerini etkilemesini sağladı. Bu durum ise sosyolojik olarak kültür etkileşimi dediğimiz olguyu meydana getirdi.

Kültürler arası etkileşim esas itibârı ile bütün insanları kapsayıcı ve kuşatıcı olması bakımından herhangi bir sorun oluşturmaksızın, her topluma yeni değerler ve kazanımlar sağladı. Etkileşim içerisinde olan topluluklar olumsuz yönleri olmakla birlikte ağırlıklı olarak birbirlerini olumlu şekilde etkilediler. Her topluluk kendi tarihi tecrübesi, kendi imkânlarını ve yarattığı maddi ve manevi unsurları farklı insan toplulukları ile paylaştı ve kültürel zenginlikler oluşmaya başladı. Her millet başka milletlere birçok kazanç sağladı.

İnsan topluluklarının tarihi süreçteki bu etkileşimleri, o toplumlar için kendi öz kültürlerini ve geleneklerini kaybetmek ve kendi özüne yabancılaşmak gibi bir durumu asla söz konusu etmedi. Çünkü etkileşimin sağladığı kültürel zenginlik ve yeniliklere yani kazanımlara karşılık her toplum kendi öz kültür ve geleneklerini bir şuur ile taşımaya devam ettiler. Kendi geleneksel kültürlerini kendi nesillerine miras bıraktılar. Bu sebeple bu etkileşim kültürel yozlaşma ve yabancılaşmayı doğurmadı.

“Aydınlanma” ve “Sanayi Devrimi” gibi tarihi süreçleri meydana getiren ve alt yapısını hazırlayan zihinlerin yarattığı “emperyalizm” ve “kapitalizm” gibi kavramlar tamamı ile insanlara yönelik menfi bir proje olarak evrensel bir ortak kültür oluşturma süreci içerisinde işledi. Özellikle sömürgecilik faaliyetleri dünya üzerinde ortak bir kültür oluşturmak için gerekli zemini hazırladı. Yukarıda bahsini etiğimiz emperyal ve kapital dünya tasavvuru, yeryüzünde yaşayan birbirinden kültür ve inanç bakımından farklı olan bütün insan toplumlarını ortak bir kültür ile birleştirdi. Yazımızın en başında ifade ettiğimiz toplumlar arası kültürel farklılık yani zenginlik ortadan kayboldu.

“Emperyalist” ve “Kapitalist” politikalara sahip olan köklü aile ve devletler evrensel kültürü bir proje olarak geliştirdiler ve dünya üzerinde tek hâkim bir kültür oluşturmak için gereken bütün şartları sağladılar. Ortak kültür aynı zamanda “ortak bir pazar” demektir; fakat bahsini ettiğimiz mâlum devlet ve ailelerin ortak kültür ile sahip olmak istedikleri asıl kazanç sadece ekonomik kazanım değildi. Asıl tutkulu bir şekilde sahip olmak istedikleri şey dünya üzerinde yaşayan bütün insanları kendi istedikleri şekilde kendi politikaları ile yönlendirebilmekti. Bu nedenle evrensel, ortak bir kültür oluşturdular. Çünkü bütün insanların ortak bir kültüre, ortak bir bilince sahip olmaları demek onları rahatlıkla yönlendirilebilir ve kontrol edilebilir kılmaktaydı. Farklı kültür ve farklı şuurda olan toplumları topyekun yönlendirmek kolay değildir.

Farklı kültür ve bilinçteki toplumları yönlendirmek için her toplumun ihtiyaçlarını, tarihi tecrübelerini, psikolojik ve sosyolojik durumlarını iyi bir şekilde bilmek ve tanımak gerekmektedir. Dünya üzerinde birbirinden farklı din, kültür ve insan toplulukları olması hasebiyle bu kadar çok farklı kültürü yönlendirmek kolay değildir. İşte bu nedenledir ki evrensel bir kültür oluşturularak bütün insanlar, bütün toplumlar tek tipleştirildi. İnsanların milliyeti ve yaşadığı coğrafya farklı olmasına rağmen sahip oldukları kültür, yaşadıkları kültürel hayat aynı oldu. Artık bugün Doğu ve Batı arasında ciddi kültürel farklar bulmak mümkün değildir.

Tabiri caiz ise düşüncemizi daha anlaşılır bir şekilde ifade etmek için şöyle bir örneklikte bulunabiliriz: Bir Çinli’nin canı kurufasulye çekmez, bir Türk’ün canı da herhangi bir Çin yemeği çekmez; fakat Türk’ün de, Çinli’nin de iştahı “hamburger” ve “pizza” çekebilir. İşte bu tahlil, yukarıda ifade ettiğimiz gerçekliği açık ve net bir şekilde ortaya koymaktadır.

Evrensel yani ortak kültür bizi tek tipleştirip, kendi özgün kültürel değerlerimizden koparıp kolay ve rahat yönlendirilebilir bir toplum hâline gelmemizi sağlamıştır. Biz toplum olarak mâalsef küresel sistemin söz sahiplerinin ve dünyanın sayılı köklü zengin ailelerinin oyuncağı hâline geldik. Bizi adeta bir robot gibi programlanabilir bir hâle getirdiler. Sosyolojik ve psikolojik dinamiklerimizle oynadılar ve oynamaya da devam ediyorlar.

Yukarıda vurguladığımız tehlikeli durumdan kurtulmak yani kolay yönlendirilebilir ve kontrol edilebilir bir millet olmamak için yapmamız gereken şey kendi özümüze, kendi tarihi tecrübemize, maddi ve manevi değerlerimize dönmemiz ve kendi kültürel kodlarımıza sahip çıkmamız gerekmektedir.

Sadece ve sadece millî ve bizden olana taraf olmalıyız. Dil ve tarih başta olmak üzere bütün kültürel mirâsımızı sahiplenmeli ve gelecek nesillerimize aktarılması için hassasiyet göstermeliyiz. Bu durumun ciddiyetinin farkında olup gerekli bütün tedbirleri devlet ve millet olarak almak zorundayız. Devletimiz gerekli politikalar ile önlemler almalı, eğitim kurumlarımızda millî kültürümüzün yaşaması ve devamlılığı için gerekli eğitim verilmelidir. Verilecek bu eğtimi sağlamak aynı zamanda her bir bireye, ailelere ve toplum olarak hepimize bir görev olarak düşmektedir. Bu sahiplik bizim millî felsefemiz olmalıdır. Bu gerçeklik bizim millî davamız ve meselemiz olarak her zaman gündemimizde olmak zorundadır.

Medeniyet Üretmektir

“Medeniyet, bir durum değil bir hareket; bir liman değil, bir yolculuktur.”

Arnold Toynbee

Medeniyet, Arapça “Medine” yani “Şehir” ile ilgili bir olgudur. Çünkü medeniyet demek üretmek ve sistemleştirmek demektir. Medeniyet kurmak ve dinamik bir şekilde devamlılığını sağlamak yani üretmek ancak yerleşik bir düzen ile mümkündür. Bu nedenle Medeniyet kelimesi Arapça “Şehir” manasına gelen “Medine”den türemiştir. Şehir ile medeniyet arasında derûni bir bağ söz konusudur. Her ne kadar atlı ve göçebe kültürünün de oluşturduğu medeniyet unsurları varsa da bunlar çok hâkim ve güçlü değildir.

Bir toplumun ve kültürün medenîyet oluşturması ancak üretmesi ile mümkündür. Eğer bir toplum bilim, sanat, felsefe ve tarih başta olmak üzere ve daha birçok alanda evrensel ve yerel bir şeyler üretebilmiş ise ve bu üretilenler özgün bir ruh ile, yani o toplumun mevcut dinamikleri ile ortaya konulmuş ise medeniyet kavramının içerisine alınabilir. Bu dinamikler o toplumu her zaman ayakta tutar, düşmanlarına karşı güçlü ve dirayetli olmasını sağlar. O toplumun yok olmamasını, yaşamasını ve devamlılığını sağlar.

Bu minval üzere II. Dünya Savaşı sonrası yaşanan bir tartışma bizim yukarıda anlattıklarımızı pekiştirmesi ve görüşlerimizin temellendirilmesi açısından önemlidir. Şöyle ki: II. Dünya Savaşı sonrası, yenilen taraflardan biri olan Almanya’nın kaderinin bundan sonra ne olacağı hususu Amerika Senatosunda konuşulmaktadır. Senatörlerden biri, kürsüye gelir ve Romalıların tarihte Kartacalılara yaptıklarının aynısının Almanlara yapılması gerektiğin söyler. Yani, Romalılar nasıl Kartacalıları kendi topraklarından sürmüş ve yurtlarını yerle bir etmiş ise, Almanya’ya da aynısının yapılması gerektiğini vurgular. Bunun üzerine söz alan diğer bir senatörün söyledikleri çok çarpıcı ve önemlidir. Söz alan diğer bir senatör ise: “Peki, Almanları, Romalıların Kartacalılara yaptıkları gibi kendi topraklarından sürelim ve yurtlarını yerle bir edelim; fakat Goethe, Beethoven, Immanuel Kant, Nietzsche ve daha birçok Almanın ürettiği medeniyet değerlerini ne yapacağız?” diyerek konuşmasını tamamlar.

Amerika Senatosun da ki bu tartışmalar bize bir şeyi söylemektedir. O da şudur, bir toplumun ürettikleri, medeniyet oluşturan unsurları, ne olursa olsun o milletin yaşamasının, ayakta kalmasının ve hiç bir zaman asla yok olmayacağının garantisidir. Ürettiğimiz bütün evrensel ve yerel değerler bizi biz yapar ve güçlü kılar. Medeniyet oluşturan unsurlarımızın dinamik bir şekilde devamlılığını sağlar.

Fakat toplumlar bazı durumlarda ya tarih bilincinin unutulması ve toplumsal ruhun kaybolması ya da küresel siyasetin tahrik ve tecavüzleri karşısında bir fetret dönemine girer ve değer üretmek yerine başka medeniyetlerin değerlerini benimseyebilir. Bu durum o toplum açısından kendi medeniyetinin çöküşünü ve yıkılışını hazırlayan sürece girmek demektir. Her ne kadar önceki dönemlerde üretilmiş medeniyet değerleri o toplumun ayakta kalmasını sağlasa da başka toplumların sürekli ürettikleri değerler karşısında bu direnç zaman içerisinde kırılacaktır.

Eğer artık bilim alanında yeni Farabi, İbnî Sinâ ve Ali Kuşçu yetiştiremiyorsak; sanât ve mûsikide yeni Dede Efendi, Itrî ve Mimar Sinan üretemiyorsak ve bunun dışında da daha birçok alanda yeni değerler yaratamıyorsak bizim medeniyetimiz inkirâza uğramış demektir.

Müslümanlar ve bunun özelinde de Türk milleti malesef “Fetret Dönemi”ne girmiştir. Önceki dönemlerde ürettikleri medeniyet unsurlarının devamlılığını sağlayamadığı gibi eski değerlerinin üzerinden geçinmekte ve bu kadim değerleri de tüketmektedir. Fakat şu asla unutulmamalıdır, sürekli değer üreten hâkim medeniyetler karşısında malesef yüzyılarca ve binlerce yıl önce ürettiklerimizin değeri ve varlığı yitip gitmektedir.

Eğer hâkim medeniyetler karşısında ezilmemek, yok olmamak ve kendi özgünlüğümüzü bulmak istiyorsak muhakkak üretmek zorundayız. Çok çalışmalı, üretmeli ve bunu yaparken de inançlarımızdan, tarihimizden ve kültürel kodlarımızdan yararlanmalıyız. Medeniyetimizi hâlen daha ayakta tutan değerlerimize sımsıkı sarılmalı ve biz nerede yanlış yapıyoruz, neler yapmamız gerekir diye kendimize sormamız gerekmektedir!

Amerika Devlet Felsefesi

“Hiçbir Amerikan rüyası gördüğüm yok, Amerika kâbusu görüyorum.”

Malcolm X

Amerika Birleşik Devletleri’nin 45. Başkanı Donald Trump özgün adı “Great Again: How to Fix Our Crippled America” olan kitabında fikrî yapısını, politik tahayyül ve tasavvurlarını şu şekilde dile getirmektedir: “Ben Amerika’yı eski günlerine geri döndürmek, onu yeniden büyük ve zengin yapmak, onu dostları tarafından saygı duyulan, düşmanları tarafından ise korkulan bir ülke hâline getirmek istiyorum.

Artık eylem vakti! Bu kitapta, Amerika’yı yeniden büyük bir ülke hâline getirmek adına yarattığım vizyonu özetliyorum. Çöken ekonomimizi nasıl düzelteceğimizi, sağlık sistemimizi nasıl daha etkili ve verimli bir hâle getireceğimizi, ordumuzu yeniden inşa ederek savaşları nasıl kazanacağımızı, öğrencilerimizi dünyada yarışır hâle getirecek bir eğitim sistemini nasıl yaratacağımızı, yasa dışı göçü nasıl bitireceğimizi ve şirketlere fabrikalarını Amerika’ya geri taşımaları konusunda baskı yaparak nasıl istihdam sağlayacağımızı ele alıyorum.

Bu kitap Amerika’yı nasıl yeniden büyük bir ülke yapacağımın planını içeriyor. Bu zor bir iş değil. Bize sadece söylenmesi gereken şeyi söyleme cesareti olan biri lazım.”

Donald Trump’ın özellikle Hillary Clinton gibi bürokrasi tecrübesi olan bir aday karşısında kazanması ABD kamuoyunda olduğu kadar bütün dünyada da şaşkınlıkla karşılandı. Donald Trump seçim kampanyası boyunca verdiği demeçler, yaptığı mitingler, hâl ve tavırları ile Amerikan bürokrasisinin çok yabancı olduğu bir siyasetçi imajını çizdi. Bu davranışları ile daha önceki Amerikan başkanlarından karakter ve düşünce bakımından tamamen farklı birisiydi. Fakat tüm bu farklı özelliklerin dışında önceki başkanlar ile arasında bir ortak nokta vardı ki bu ortak nokta Trump öncesinde ABD başkanlığı yapmış olan 44 başkanın da kendi içlerinde ortak bir özelliği idi. O da Trump’ın yukarıda kitabında da ifade edilen ABD devlet mefkuresi yani hükümet mekanizmasının amaç ve gâyeleridir. Yani kısacası “Amerika Birleşik Devletleri Devlet Felsefesi”dir.

ABD siyasi tarihi düşünüldüğünde Amerikan siyasetinin tarih boyunca tamamı ile bir bütünlük arz ettiği açıkça görülecektir. Türkiye’de ki gibi her başbakan ve her partinin zihniyeti ve politikaları gibi farklılıklar asla söz konusu değildir. Amerika’da seçilen yeni başkan ister Cumhuriyetçi kanattan isterse de Demokrat kanattan olsun ortak bir gâyenin mücadelesini verir. O da “Büyük Amerika” olarak idealize edilen ülkü çerçevesinde devletlerinin küresel sistemin en büyük ve tek devleti olma gayesi ve mücadelesidir. ABD seçimleri emin olun asla kozmopolit ve her biri birinden farklı düşüncelere sahip olan Amerika halkına bırakılmaz. Seçimlerde asla ve asla derin devletin istemediği kimse aday olamaz ve seçilemez. ABD’nin beslendiği temel büyük güç her başkanlık dönemi sonunda başkan olacak adayını zaten önceden belirlemiş ve seçmiştir.

Yukarıda bahsini ettiğimiz derin devlet bir şekilde algı yönetimi ve toplum mühendisliği gibi psikolojik faaliyetler ile Amerikan toplumuna seçimi kendi özgür iradeleri ile gerçekleştirdikleri ve seçilen adayın tamamı ile halkın kendi tercihi olduğunu hissettirir. Çünkü bir diğer adı da “Özgürlükler Ülkesi” olan Amerika’da seçimlerde halkın meşruiyetinden de faydalanılmak istenir. Özgürlükler ülkesi olarak pazarlanan bu ülkede her seçimde aday olanlar ve her seçim sonucun da başkan seçilen kişiler umumiyetle hep farklı karakter, duygu ve düşüncede tiplerden seçilir. Bunun en büyük sebebi de halkın bir şekilde özgür ve hür bir ülkede yaşadıkları ve rahatlıkla farklı düşünebilen herkesin başkan olabileceği/olabildiği hissinin verilmek istenmesidir. Bunun en büyük somut örneklerinden bir tanesi, ilk “siyahi/afro” başkan olan Barack Obama’dır. Donald Trump’da kezâ Barack Obama gibi farklı bir karakter ve psikolojide bir başkan olarak daha önceki ABD başkanlarından ayrılmaktadır.

Yapılan seçimlerde Donald Trump değil de Hillary Cilinton kazanmış olsa idi, her koşulda kazanan ABD ve ABD derin devleti ile önemli kanaat önderleri olacaktı. Bizim bu yazıda esas üzerinde durmak istediğimiz husus, Amerika Birleşik Devletleri’nin kurulduğu ilk günden itibaren 44 başkanın gelip geçmesine rağmen devletin politikasının ve ülküsünün aynı olmasıdır. Seçilen bütün ABD başkanlarının kazanılan başkanlık seçimi sonrası yaptığı zafer konuşmalarına bakıldığında hemen hemen hepsi aynı kelimeleri kullanarak aynı kanaatte söylemde bulunurlar. Bunun en temel sebebi de ülkede Amerika Birleşik Devletleri’nin mevcut kurulmuş düzenini, devletin çıkarlarını ve mevcut politikaları değiştirecek başkanların seçilmemesi ve bürokratların olmamasıdır.

ABD esas itibarı ile tarihi ile bütünleşmiş, geleneksel yapısını asla terk etmeyen, menfaatleri her zaman aynı olan bir devlettir. Bütün Amerikan vatandaşlarında hâkim olan millî bir şuur söz konusudur. Kendi tarihlerinden, kültürlerinden ve geleneklerinden beslenirler. Bilhassa idealleri ile bir bütündür. İşte ABD’nin var olan bu birlik ve bütünlüğü, ABD’yi 20. ve 21. yüzyılın en kazançlı lider devleti olarak tarihe kaydetmiştir. İçerisinde bulunduğumuz 21. Yüzyılın mevcut küresel sisteminde ABD güçlü ve önder bir devlet olarak varlığını hâlen daha sürdürmektedir. Bu güç, politik, ekonomik ve teknolojik olduğu gibi kültürel bir üstünlük olarak da devam etmektedir. Amerika Birleşik Devletleri’ne bu gücü ve ruhu veren ve günümüze kadar başarılı bir devlet olmalarının en temel sebebi budur.

Donald Trump’ın yukarıda kitabından alıntıladığımız kısımda Trump’ın söylemlerinin kendinden önceki ABD başkanlarının söylemleri ve politikaları ile birebir aynı olduğunu daha yazımızın başında ifade etmiştik. Bu politika ve söylemler genellikle, büyük ve zengin bir Amerika, dostları tarafından saygı duyulan bir devlet, düşmanları tarafından ise korkulan ve çekinilen bir devlet karakteri oluşturmak için ifade edilmişlerdir. Bu politik bakış açısına göre iç politika da ve dış politika da ABD’nin menfaatlerine ne pahasına olursa olsun öncelik atfedilmiştir. Bu menfaatler için meşru veya gayr-ı meşru bir şekilde yapılabilecek her şeyin yapılabileceği, hatta gerekirse savaşılabileceği dâhi ifade edilmektedir.

Açıkladığımız tüm bu hususular ABD devlet yapısının ve hükümet politikalarının birlik ve bütünlüğünü gözler önüne sermektedir. Bu hususlar ABD’yi güçlü kılmaktadır. “Güçlü bir Türkiye için” Amerika Birleşik Devletleri örneğinde de görüldüğü gibi yapılması gereken Türk siyasetini ehlileştirmek, tarihten beslenmek, geçmiş tecrübeleri gözden geçirmek, devlet ve millet menfaatlerini öncelemektir. Yani bir devlet felsefesine sahip olmamız gerekmektedir. Bu Felsefe devleti ile halkı bütüncül bir şekilde kapsamalı, özellikle halk devletin bu felsefesini özümsemelidir. Devlet ile halkın ortak bir ruha ve devlet bilincine sahip olmasını sağlamak zorundayız. Devletimizin kendi felsefesini oluşturması en asli görevimiz olmalı. Küresel sistemde dirayetli, şuurlu ve güçlü bir Türkiye hatta Türk ve İslam Dünyası için hep birlikte bu şuuru ihya ederek hareket etmeliyiz. Kendi inanç, tarih ve ruhumuzdan bir devlet felsefesi yaratmalıyız.

Cadı Kazanı Ortadoğu

“Birinci Dünya Savaşı’nın sonunda Ortadoğu aç gözlü galipler tarafından farazi sınırlarla parçalandı ve petrole yönelindi. Oysa Ortadoğu’nun maden ve yeraltı zenginlikleri kadar medeni ve manevi bir atmosferi de vardır. Onu sadece Romalılar ve Türkler anladı.”

İlber Ortaylı

Suriye, daha genel bir coğrafî tanımı ile “Ortadoğu” beşeriyetin varlığı ile beraber tarihî çağlardan itibaren önemli bir merkez olmuştur. Her şeyden önce mevzunun anlaşılabilmesi için Ortadoğu kavramının siyasi bir tanım ve ifade olduğunu belirtmekte fayda var. Ortadoğu tanımı İngiltere dış siyasetinin ve politik teorilerinin ürünü olan bir kavramdır. İngiliz devlet aklının yarattığı, içini doldurduğu ve kendi devlet politikalarını bunun üzerine inşa ettiği bir olgudur. Bizim tarihi kaynaklarımız ve devlet aklımızda bu bölgenin adı “Bereketli Hilal”dir.

Ortadoğu, semavi dinlerin yaşam alanı bulduğu bir coğrafya olması hasebi ile tarihi süreç içerisinde yeryüzünün en gözde topraklarından ve bölgelerinden olagelmiştir. Özellikle de bu bölgenin semavi dinlerin merkezi olması, bu topraklara muazzam bir zenginlik ve potansiyel kazandırmıştır. Musevilik, Hristiyanlık ve İslamiyet gibi üç önemli semavi dinin bu topraklar üzerindeki varlığı ve hassasiyeti dolayısı ile Ortadoğu coğrafyası her zaman insanoğlunun ilgi ve alakasına mazhâr olmuştur.

Bu coğrafya bütün bu hususları sebebi ile tarih boyunca kozmopolit ve çok kültürlü bir yapı kazanmıştır. Bu yapısı nedeni ile de yeryüzündeki tüm insanların ve kültürlerin karşılaşma ve kaynaşma noktası olmuştur. Bilhassa bu nitelikler bölgeye ekonomik bir refah ile kültürel çeşitlilik imkânı tanımıştır. Bu topraklar ortaçağlardan itibaren birçok savaş ve istilanın yaşandığı topraklar olmuştur. En başta Haçlı Seferleri, Latinlerin Faaliyetleri, Müslüman – Türk akıncılarının siyasi varlıkları vs. hepsi bu coğrafyanın öneminin ve dünya siyasetindeki kaderinin belirleyicisi olmuştur.

Tarihi süreçte Müslüman Araplar ve akabinde de Müslüman Türkler’in bu coğrafya üzerindeki tesir ve varlıkları bölgeye uzun yıllar sürecek olan refah ve huzur ortamını tesis etmiştir. Memlük Türkleri sonrası bu topraklardaki Osmanlı varlığı âdeta bu coğrafyanın Müslüman ve Türk karakterini inşa etmiştir. Osmanlı Barışı’nın (pax-ottomana) ruhu bu topraklar üzerinde yaşayan Arap, Yahudi, Ermeni, Kürt ve Türk başta olmak üzere birçok etnik unsurun barış içerisinde uzun yıllar bir arada yaşamasını sağlamıştır. Bu topraklarda uzun yıllar varlığını sürdüren Müslüman Türk varlığı, bu coğrafyayı Türkleştirmiş ve İslamlaştırmıştır. Sosyal yaşamdan, sanat ve mimariye kadar birçok alanda bu coğrafyada Müslüman Türk izlerini bugün dâhi bulmak ve görmek mümkündür. Bu topraklar tamamı ile bizim tarihimizin ve kültürümüzün bir parçasıdır. Bizim hafızamız ve yaşayan tarihimizdir.

Ancak, Osmanlı’nın son dönemi ile birlikte bu topraklar üzerinde oynanan küresel siyasetin gayr-ı ahlaki tecavüz, tahrik ve askerî faaliyetleri neticesinde Müslüman Türk’ün siyasi varlığı maalesef bu coğrafyada sarsılmaya başlamıştır. Özellikle, I. Dünya Savaşı ve aldığımız yenilginin neticesinde bize dayatılan antlaşmalar ile bu topraklar bizden koparılmak istenmiştir. Küresel güçlerin masa başında çizdiği harita ve sınırlar ile bu topraklar ile olan tarihi ve kültürel bağımız ve birliğimiz koparılmıştır.

Ortadoğu coğrafyası üzerinde gezen karabulut ne yazık ki hâlen daha dağılmamıştır. Özellikle modern dönem ile birlikte ortaya çıkan sanayi teşekküllerinin ihtiyacı olan enerji hammadde kaynaklarıdır. Bu hammadde ise petroldür. Bu toprakların zengin maden yataklarına sahip olması bu toprakların cazibesini arttırmakta ve muhtelif devletlerin iştahını kabartmaktadır. Bugün bu coğrafya üzerinde oynanan küresel oyun ve bu oyunun aktörlerinin faaliyetleri sonucunda bu topraklar adeta bir kıyamete sürüklemiştir.

Günümüzde hem sınır komşumuz olan hem de tarihi ve kültürel geçmişimizin bir parçası olan Suriye toprakları üzerindeki kirli siyaset bizi devlet ve millet olarak ilgilendirmekte ve söz sahibi olma hakkını bize tanımaktadır. Bu nedenledir ki, Türkiye Cumhuriyeti Devleti, bugün Suriye’de şiddetle devam eden bu oyuna dur demeli ve bu oyunu bozan taraf olmalıdır. Bu topraklar alelade bir topraklar değil, tarihi hafızamız ve bizim topraklarımızdır.

Yukarıda belirtiğimiz hususlar nedeni ile bugün Suriye bizim millî davamız ve meselemiz olmak zorundadır. Bundan hiç kimsenin bir tereddütü ve şüphesi asla olmasın. Türkiye Cumhuriyeti, Suriye meselesinde güçlü ve kararlı bir siyaset izleyerek gereken ne ise yapmak zorundadır. Bu bizim boynumuzun bir borcudur. Ve hatta tarihi geçmişimiz dolayısı ile bizim gurur, şeref ve haysiyet meselemizdir. Bugün bu topraklarda yaşayan insanlar bizim bakiyemizdir.

Propaganda ve algı yönetimin bir parçası olan vatandaşlarımız maalesef devletimizin Suriye politikası ile ilgili umursamaz bir tavır takınmakta ve devletimizi bu mücadelede yalnızlaştırmaktadır. Gurur ve şerefimizi korumak, tarihi varlığımızı savunmak ve küresel sistemin temsilcilerinin kirli oyunlarını bozmak için Suriye meselesinde devletimizi yalnızlaştırmamalı ve millet olarak gereken desteği devletimize fazlası ile sağlamalıyız. Bu coğrafya uzun süredir devam eden savaşın getirdiği yıkımlara rağmen hâlen daha Türk ve Müslüman’dır.

Teknoloji Medeniyeti ve Kodlama Dersleri

“Teknoloji, içinde barındırdığı toplumsal düzenin köklü değerini kapsayan bir sistem olarak görülmelidir. Bu asla basitçe bir “aletler” veya “cihazlar” meselesi değildir.”

John Zerzan

18. ve 19. Yüzyıl arası dönemde, “Birleşik Krallığın” öncülüğünü yaptığı “Sanayi Devrimi” ve onu takip eden yüzyıllar içerisinde hızlı bir şekilde bütün Avrupa coğrafyası ve Kuzey Amerika’yı da kapsayacak bir şekilde gelişim gösterdi. Bu dönemde başta devletler olmak üzere, özellikle de hâkim “burjuva sınıfı”nın bireysel çabaları ile temelleri atılan sanayileşme faaliyetleri aynı zamanda yeni teknolojik gelişmelere öncülük etti. Nitekim devlet ve özel girişimci eli ile Avrupa’da başlayan fabrikalaşma faaliyetleri aynı paralellikte yeni alanlar ve imkânlar doğurmaya başladı.

Yukarıda ifade ettiğimiz tüm bu gelişmeler modern ulus devletlerin oluşumunu gerçekleştirdiği gibi büyük devletlerin politikalarını ve ekonomik felsefelerini de şekillendirdi. Muhtelif devletler kendi sanayileri çerçevesinde yeni düzenin teknolojik rekabet ortamında diğer devletler ile karşı karşıya gelmek durumunda kaldılar. Devletlerin sanayileşme temelindeki teknolojik rekabetleri “markantelizm” gibi ekonomi temelli devlet felsefelerini doğurduğu gibi aynı zamanda da devletleri ileriye dönük yeni araştırmalar ve bilimsel gelişmelere sevk etti.

Avrupa kıtası başta olmak üzere dünya üzerinde hızlı bir gelişim evreleri gösteren sanayileşme ve teknolojik faliyetler yeni savaşları ve askerî müdehaleleri doğurmuştur. Meydana gelen bu yeni savaşlar devletleri daha ileri askerî sanayi yatırımlarına ve daha ileri bir teknoloji arayışına itmiştir. Dolayısı le teknolojik gelişmeler savaşları doğurmakla kalmadı aynı zamanda devletleri yeni teknolojiler için teşvik ve tahrik etmiş oldu.

Özellikle II. Dünya Savaşı’nda devletlerin askerî sanayi varlıklarının yarattığı muazzam ilerleme “Modern Uzay Çağı” veya diğer adı ile “Robotik Bilgisayar Çağı”nı doğurdu. Yani bugün içinde bulunduğumuz ve etkisi altında yaşadığımız bilişim çağı dünyaya egemen oldu.

Bilgisayar sistemlerinin önemini yaratan unsur, elektronik alt yapı olduğu kadar bu yapının işleneceği işletim sistemleri ve yazılımlardır. Bilgisayar sistemlerini yaratan ve oluşturan yapay dil, yani programlama dili tamamı ile bireysel yetenekler ve hayal gücünden beslenmektedir. Bu yeteneklere sahip olan insanoğlu böylelikle muazzam nitelikte programlar ve elektronik sistemler oluşturmaya başladı. Bu hususta aklınıza gelebilecek bütün teknolojik ürünler yazılımcılar tarafından yazılan milyonlarca kodlardan müteşekkil sistemlerdir. Askerî sanayiden tıp teknolojisine ve bireysel kullanıcılara hizmet eden bilgisayarlardan yeni nesil Android ve İOS cep telefonlarına kadar bütün sistemler yazılımlar ile inşa edildi ve büyük bir gelişme gösterdi.

Yukarıda ifade ettiğimiz tüm gelişmeleri ve yeni alt yapıyı hazırlayan Batı’nın teknolojik birikim ve kabiliyetidir. Batı dünyası erken dönemlerden itibaren kendi ülkelerinin ve insanlarının geleceği için gereken alt yapıyı hazırlamakta da hiç gecikmedi. Bu durumun farkında olan birçok Avrupa devletleri bu minval üzere vatandaşlarını programlama, yani teknolojik yazılımları ile ilgilenmeye sevk ettiler ve kendi vatandaşlarına verdikleri en temel eğitimlerin yanında bir de programlama eğitimleri vermeye başladılar. Hayal gücünden ve bireysel becerilerden beslendiğini söylediğimiz Bilgisayar yazılımları üzerine, “programlama/kodlama” ve “teknolojik yazılımlar” gibi birtakım dersler batının eğitim kurumlarında en temel ders olarak yıllardır verilmektedir. Özellikle çocukların hayal dünyasının genişliği, soyut ve somut düşünmedeki belirgin nitelikleri küçük yaşlarına rağmen çocuk mucidler yetiştirdi ve yetiştirmeye de devam etmektedir. Batı’nın farkına vardığı bu muazzam cevher ve zenginlik Avrupa ve Amerika teknolojilerini âdeta rekabet edilemeyecek bir düzeye getirdi. Ve bu durum aynı zamanda da biz Türk ve Müslüman toplumları hem taklitçilik ile yetinmeye sevk etti hem de ezilmişlik ve yenilgi psikolojisini bizlere yaşatmış oldu.

Batılı devletlerin genç nüfuslarının azlığına rağmen sahip olduğu teknolojik seviyeye Türkiye Cumhuriyeti Devleti başta olmak üzere genç nüfus potansiyeli yüksek olan toplumlar nesillerine verecekleri iyi bir eğitimle büyük bir sıçrama yakalayabilirler. Türkiye genç nüfusa sahip dinamik bir toplum olduğu için bu hususta muhakkak fark yaratabilecek bir ruhtadır. Bu nedenle ciddi bir devlet politikası ile gençlere yönelik olarak Bilgisayar sistemleri ve yazılım derslerinin eğitim ve öğretim halkasına dâhil edilmesi gerekmektedir. İlk okullar başta olmak üzere en temel dersler olan Türkçe, Matematik ve Tarih gibi derslerin yanında muhakkak “kodlama dersi” müfredata koyulmalı ve gereken hazırlıklar Milli Eğitim Bakanlığı ve Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından hazırlanmalıdır.

Türk Devleti’nin küresel sistemde dirayetli ve güçlü bir şekilde var olabilmesi için bu teknolojik savaşa geçte olsa dâhil olması gerekmektedir. Bir şekilde kendi alt yapımızı oluşturmak zorundayız. Çocuklarımıza erken yaşlarda vereceğimiz “programlama dili” eğitimi, devletimizin geleceği için büyük önem arz etmektedir. Genç nesillerimizin teknoloji ve teknolojik aletlere olan tutkusu da böylece ulvi bir amaca dönüştürülmüş olacaktır. Teknoloji Çağı’nda, kendi dinamikleri ile güçlü bir Türkiye için gereken devlet politika ve felsefelerimizden birisi de bu olmalıdır.