T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Müslümanların Helal Haram Duyarlılığı

Genel Yayın No: 2323
Halk Kitapları: 658

Yayın Yönetmeni: Doç. Dr. Fatih KURT
Yayın Koordinatörü: Suat OKUYAN
Editör: Dr. Abdulkadir KABDAN
Tashih: Esma ÇETİN
Grafik & Tasarım: Ahmet Hilmi ÇUHADAR

Baskı: Başak Matbaacılık ve Tanıtım Hiz. AŞ.
Çınar Mah. Çankırı Bulvarı No:108 Akyurt / ANKARA
Tel: 0312 397 16 17
Fax: 0312 397 03 07

2. Baskı, Ankara 2023

ISBN: 978-625-435-428-1
2023-06-Y-0003-2323
Sertifika No: 12930

Eser İnceleme Komisyonu Kararı: 02.06.2022/44

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim:
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Tel: (0 312) 295 72 93 Faks: (0 312) 284 72 88
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış:
Döner Sermaye Daire Başkanlığı
Tel: (0 312) 295 71 53 - 71 56 Faks: (0 312) 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

HELAL HARAM DUYARLILIĞI

İnsanı en güzel şekilde yaratıp ona birtakım sorumluluklar yükleyen Yüce Allah; onun temiz fıtratını koruyup dünya ve ahiret mutluluğuna erişmesini sağlamak için ona sınırlar çizmiştir. Bu sınırlar, yüce dinimiz İslam’ın belirlediği helal ve haramlardır. Binaenaleyh insanın yaratılış gaye ve hikmetine uygun olan güzellikler helal kılınmış, onur ve haysiyetini zedeleyen, ona zarar veren çirkinlikler ise yasaklanmıştır.

Helal ve haram, birinin tanımlanması ile diğerinin anlaşılması mümkün olabilen iki zıt kavramdır. Birisi, Allah’ın meşru kıldıkları ve izin verdikleri; diğeri ise yaklaşmayın diyerek uyardıkları ve yasakladıklarıdır. Haramlar, cennet nimetlerini andıran helallerin hemen kıyısında ve sınırındadır. Hz. Peygamber (sas) bunu şöyle ifade etmiştir. “ …Bilin ki her hükümdarın bir koruluğu vardır. Allah’ın koruluğu ise O’nun haramlarıdır.” (Buhârî, Îmân, 39)

Helal, Yüce Allah’ın rızasına uygun ve insanın temiz fıtratının gereği olan söz, fiil ve davranışlardır. Haram ise Allah’ın öfke ve gazabını celbeden şeylerin tamamıdır.

İnsanın yaratılış hikâyesinde de ifade edildiği gibi haramları bedenimize katmamızın bedeli ayıplarımızın ortaya dökülmesidir. Bu durum ilk insan ve ilk peygamber olan Hz. Âdem’in cennetten çıkartılmasının nedenidir. “..Böylece ikisini de ayartmış oldu. Ağacın meyvesini tattıklarında ayıp yerleri kendilerine göründü. Ve cennet yapraklarından üzerini örtmeye başladılar. Rableri onlara ‘Ben size o ağacı yasaklamadım mı ve şeytanın size apaçık bir düşman olduğunu söylemedim mi?’ diye seslendi.”¹

Haramları bedenimize katmanın sonuçlarından biri de Rahman’ın katındaki saygınlığımızı kaybedip ahsen-i takvimden esfel-i safiline düşme tehlikesiyle karşı karşıya kalmamızdır. Dolayısıyla hem bu dünyada hem de ahirette insanın safiyet ve erdemini ölçen temel kıstaslardan biri helal-haram karşısındaki duyarlılığıdır, tavrıdır. Burada asıl büyük başarı, sınırsız üretim, çılgınca tüketim değil; Allah’ın koyduğu helal-haram sınırlarını hakkıyla muhafaza edebilmektir. İslam’ın insan için belirlediği yegâne hedef çok kazanmak değil, helalinden kazanıp helal yolda harcamaktır.

Yüce Allah, başta inançla ilgili konular olmak üzere, ibadetlerden ticarete, yiyecek ve içeceklerden aile hayatına ve sosyal ilişkilere varıncaya kadar hayatın her alanında birtakım kırmızı çizgiler çizerek yasaklar koymuş; dinin ve İslami kimliğin korunmasını da bu yasaklara riayet etmeye bağlamıştır. Bu sebeple Kur’an’da yer alan farklı ayetlerde “hudûdullah/Allah’ın sınırları” kavramı yer almıştır. Büyük İslam âlimi Suyûtî de Yüce Allah’ın haramların terk edilmesine verdiği önemin, farzların işlenmesine verdiği önemden daha büyük olduğunu belirtmiştir.² Mecelle’deki, kötülüğü (yasakları) ortadan kaldırmak iyilikleri yapmaktan önce gelir anlamına gelen “Def’i mefsedet celb-i menâfîden evlâdır.” kaidesi de bunu desteklemektedir.

Allah’ın çizdiği bu sınırlara riayet etmenin yegâne amacı kulluk bilincinin ortaya konması ve Yüce Allah’a karşı teslimiyet ve bağlılığın göstergesidir. Zira bu sınırlar bizzat Allah tarafından çizilerek çok kesin bir üslupla bunlara riayet edilmesi istenmiş; aksi hâlde uhrevî cezalara maruz kalınacağı belirtilmiştir.

Diğer yandan bu haramlardan kaçınmak aynı zamanda toplumsal hayatın dirlik ve düzeninin korunması açısından da büyük önem arz etmektedir. Çünkü haram kılınan her bir fiilin; kişilerin can, mal, akıl, din ve nesil güvenliğini muhafazaya yönelik olduğu bir gerçektir. Bu yasaklara riayet edilmeyen toplumlarda telafisi mümkün olmayan büyük zararlar ortaya çıkacak, insanların mal ve can güvenliği büyük ölçüde zarar görecektir. Bu da toplumsal anarşiye yol açacaktır.

Allah’a ve ahiret gününe inanan müminlerin bu yasaklar karşısında azami hassasiyet göstermesi imanlarının gereğidir. Bu bağlamda Müslüman’ın helal-haram duyarlılığında belli başlı bazı hususlar ön plana çıkmaktadır.

Öncelikle Allah’ın belirlediği helal-haram sınırları karşısında bunları yapıp yapmamakta tercih imkânının olmadığına inanarak Allah’ın helal kıldığını helal, haram kıldığını da haram olarak kabul etmektir. Kuran-ı Kerim’de şöyle buyrulur: “Allah ve Resûlü herhangi bir konuda hüküm verdiklerinde artık mümin bir erkek veya kadın için işlerinde tercih hakları yoktur. Allah ve Resûlü’nün emrine itaat etmeyenler doğru yoldan açıkça sapmışlardır.”³

Bir diğer önemli husus da helal ve haram koyma yetkisinin sadece Allah’a ve O’nun izniyle Hz. Peygamber’e (sas) ait olduğunu bilmektir. Dolayısıyla insanların kendi arzularına göre bir şeye helal veya haram demeleri şiddetle yasaklanmıştır. “Ağzınıza geldiği gibi yalan yanlış konuşarak, ‘Bu helaldir, bu haramdır.’ demeyin; çünkü Allah hakkında asılsız şey söylemiş olursunuz; Allah hakkında asılsız şey söyleyenler de kesinlikle iflah olmazlar.”⁴ Bu ayet ışığında harama helal demek ne kadar yanlış ise Allah’ın helal kıldığı şeylere haram demenin de o derece yanlış ve yasak olduğu anlaşılır.

İyi niyetli olmak haramı asla helal kılmaz. İbadetlerin kabulünde niyet gerekli olduğu gibi, birtakım alelade yapılan işlerden sevap elde etmek de niyet ile mümkün olur. Nitekim helal rızık kazanmak için çalışmak ibadet olarak telakki edilmiştir. Bütün bunların yanında maksada ulaşmak için her vasıta meşru değildir. İyi niyetle güzel bir netice elde etmek için haram işlemek caiz olmaz. Cami yaptırmak gibi çok güzel bir niyeti gerçekleştirmek için hırsızlık yapmak, kamunun hakkını gasp etmek asla kabul edilemez. Hatta haram kazanç ile yapılan ibadetleri Yüce Allah’ın kesinlikle kabul etmeyeceğini anlatan Sevgili Peygamberimiz, bununla ilgili olarak uzun bir yolculuğa çıkmış, saçı başı dağınık toz içinde kalmış bir adamı örnek göstermiştir. Bu adam ellerini semaya açarak “Yâ Rabbi! Yâ Rabbi!” diye yalvarmaktadır. Oysa bu adamın yediği, içtiği, giydiği ve beslendiği haramdır! Onun bu duası nasıl kabul edilebilir ki?⁵

Haram helal duyarlılığında dikkat edilmesi gereken hususlardan biri harama götüren şeylerin de haram olduğunu bilmektir.

Haram olduğu kesin olan şeylerden şiddetle kaçındığımız gibi şüpheli şeylerden de uzak kalmak da Müslümanların haram helal duyarlılığının en önemli göstergelerinden biridir.

Netice olarak helal ve haram sınırları Allah’ın kullarına bahşettiği sınırlardır. Bunlar, insanları kötü şeylerden uzaklaştırmakta ve onları iyi olana çağırmaktadır. Allah bu sınırları kulları için çizmiş, bunlara riayet edenler için mükâfat vaad ederken, çizgiyi aşanlar için ise alçaltıcı bir azabın var olduğunu haber vermiştir. Allah’ın belirlediği bu sınırlara riayet edenler aynı zamanda dünyada mal ve can güvenliği içerisinde hayatlarını devam ettirecek ve nesillerini muhafaza ederek her türlü haksızlığın önüne geçilecek mutlu ve huzurlu bir hayatı elde etmiş olacaklardır.

Dr. Abdulkadir KABDAN
Editör

1 A’râf, 7/22.

2 Suyutî, el-Eşbâh ve’n-nezâir, 1/87.

3 Ahzâb, 33/36.

4 Nahl, 16/116.

5 Müslim, Zekât, 65.

HELAL HAYAT¹

Prof. Dr. Ali ERBAŞ

Yüce dinimiz İslam, saygın ve üstün vasıflarla donatılmakla birlikte, aynı zamanda birtakım noksanlıklarla yüklü bir varlık olarak dünyaya gelen insanın zaaf ve sapmalara yenilmeden kulluk yolculuğuna devam edebilmesi için her daim yolunu ve ufkunu aydınlatmaktadır. Yaşadığı dünya hayatında Rabbinin rızasına ulaşmayı nihai hedef edinen insanın bu menzile ulaşabilmesi ve nihayetinde ilahi nusrete kavuşabilmesi için iradesini Allah’ın muradıyla buluşturması gerekir. Aksi hâlde varlık âleminin öznesi insanın kulluk yaşantısında cihet ve istikamet kaybına maruz kalarak günahlar tarafından kuşatılması kaçınılmazdır. Bunun için de insanoğlunun, Cenab-ı Hakk’ın kendisine huzurlu bir gidişatın güvenilir yön işaretlerini sunduğu muhkem yolunda eşya, tabiat ve kâinatla ilişkisinde meşru, maruf ve makul yönelimi kaybetmemesi önem arz etmektedir.

İnsanın yaratılış gayesini, kulluk ilişkisini ve insani vasıflarını belirginleştiren ana mecra, onun salim fıtratına uygun tutum ve davranışlar sergilemesinde mündemiçtir. Zira ilim, irade ve kudret sıfatlarının tecellisi olarak insanı ve ondan sadır olan eylemleri bilen Rabbimiz, dünya ve ahiret mutluluğunun ancak insanın özüne uygun bir yaşayışla temin edileceğini ifade etmektedir. Nitekim hayat kaynağımız Kur’an-ı Kerim’deki; “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyiniz ve iyi ameller işleyiniz. Doğrusu ben, sizin yaptığınız şeyleri tamamen bilirim.”² ilahi buyruğu, yüce dinimiz İslam’ın helale hangi perspektiften baktığına dair önemli bir ipucu sunmaktadır. Aynı zamanda bu husus, Yaratıcı-kul ilişkisinin ideal boyutu ve neticesi olan “rıza-muhabbet” bağlamında kilit nokta vazifesiyle oldukça önemli bir fonksiyon icra etmektedir. Vahyin ışığıyla yolumuzu aydınlatan Sevgili Peygamberimizin (sas) ellerini semaya açıp “Yâ Rabbi! Yâ Rabbi!” diye dua eden bir kimse için: “Hâlbuki (bu adamın) yediği haram, içtiği haram, giydiği haram, gıdası haram. Böylesinin duası nasıl kabul olur?”³ ifadesi bunun en önemli tezahürlerindendir. Aynı zamanda söz konusu rivayet, helale ilişkin yaklaşımın uhrevi neticesini ortaya koyan mühim bir referanstır. Zira yeryüzünde insana ait müspet/menfi her türlü davranışın karşılığının verileceği nihai karar mercii, hiç şüphesiz ahirettir. Bu sebeple insan-helal/haram ilişkisinin nirengi noktasını teşkil eden ahiret inanışı, zikredilen bilincin yerleşmesi açısından vazgeçilmez bir boyuttur.

İnsanın yeryüzü sorumluluğuna dair helali merkeze alan bir yaklaşım, Kur’an ve sünnet ilkeleri ile yaşanan bir hayatın neticesinde asil bir duruşun tezahürü olarak ortaya çıkan ve Cenab-ı Hakk’ın bizlerden ne istediğini bilme ve onu davranışlara dönüştürme gayreti olarak tebarüz eden istikametin başlangıç noktasıdır. Bu açıdan meşru zeminde, helal çizgisinde geçirilecek bir hayat, kişinin kulluk sorumluluğunda savrulmalar yaşamaması için imanın içselleştirilerek tahkiki boyuta taşınması, kulluğun özle buluşması ve ahlakın ideal düzlemde yaşanması noktasında hayati bir fonksiyon icra etmektedir. Bu yüce değer ve üstün idealin akamete uğraması, Müslümanca düşünüp yaşama hususunda tahrifat ve yozlaşmalara, bazı eksen kaymalarına sebebiyet verebilmekte; neticede insanın nefisle ve kötülüklerle olan ezelî mücadelesinde onu mağlubiyete sürüklemektedir.

Hayat rehberimiz Kur’an’ın dünya ve ahiret dengesi adına beyan ettiği fermanlara bakıldığında insana yeryüzü serüveninde istikamet çizen, helal dairesinde, aşırılıklardan uzak makul bir mizanın varlığı açıkça görülmektedir. Bu husus varlık alanı bulamadığında ise dinin ve aklın belirlediği ölçülerin dışına çıkıldığı ve hedeflenen isabet alanından uzaklaşılarak hataya düşüldüğü müşahede edilmektedir. Bu meyanda, Rabbimizin bizlere anlam dünyamızın kandili Kur’an’la ve Hz. Peygamber’in üstün yaşayışıyla “haram” olarak işaret ettiği boyut, esas itibarıyla bilgi, varlık, gaye ve ahlak açısından insanın başta kendisine sonrasında çevresine duyduğu üstün saygının ve devamlılık arz eden içselleştirilmiş bir şuurun gereği yaklaşmamamız gereken kırmızı çizgilerdir. Dolayısıyla tayyibâtı merkeze alıp habâis olarak ifade edilen çirkinlik ve kötülüklere karşı uyanık olup gerekeni yapmak her şeyden önce mühim bir kulluk vazifesidir. Nitekim “Allah’ın size rızık olarak verdiklerinden helal, iyi ve temiz olarak yiyin ve kendisine inanmakta olduğunuz Allah’a karşı gelmekten sakının.”⁴ ayeti sözü edilen sorumluluğu teyit etmektedir.

Helal-haram çizgisi, kasıt ve(ya) gaflet saikiyle ihlal edildiğinde dünya ve ukba düzleminde anlam, fikir ve aksiyon planında sadakat, yeryüzü-gökyüzü arasında değer problemi yaşanması kaçınılmazdır. Bu noktadan hareketle ifade edelim ki, modern zamanlarda inancın ve dinî değerlerin hayatın dışında tutulmaya çalışılması neticesinde insanı öteleyip maddeyi ön plana çıkaran, diğer bir ifadeyle özneyi nesneleştiren, biz şuurunu yok edip bireyselleşmeyi telkin eden, güç ve çıkar tutkusunu, tüketim iştahı ve aşırı dünyevileşmeyi vitrine koyan marazi bir anlayış hayatı kuşatmaktadır. Zihin, gönül, niyet ve vicdanlara kabz hâli yaşatarak insanlığı madde ve mana boyutunda ciddi savrulmalara maruz bırakan ve böylece ruhen/bedenen tükenmenin eşiğine getiren bu hâkim yaklaşımın temel sebeplerinden biri de helale dair hassasiyetin örselendiği gerçeğidir.

Kendisini dünyada salaha, ahirette felaha ulaştıracak yol işaretlerini gör(e)meyip kaçıran ve bunun sonucunda da bunalımlara maruz kalan insanoğlu için hayatı anlamlı kılacak yegâne kurtuluş reçetesi öze, selim fıtrata ve hakikate dönüştür. Böylelikle yıpranan gönüller inançla tazelenecek, aşınan değerler ibadetle onarılacak ve rutinleşen hayatlar iyilik ve doğruluk merkezli ahlakla güzelleşip huzura ve coşkuya dönüşecektir. Bu açıdan helal menzili; kulun, kendisine şah damarından daha yakın olan Rabbine doğru emin adımlarla yürüyerek yol aldığı tabii bir limandır. Günah denizinde vurgun yiyen insan için bu sığınaktan daha sükûnetli ve güvenilir bir karargâh düşünülemez. Bu sebeple tüm şubeleriyle helal hayat, Yaratıcı’nın belirlediği çizgilerin ihlal edilmesinin ve sınırlı varlık insandan sadır olması imkân dâhilindeki menfi tutum, tavır ve eylemlerin resmî olan günah girdabına düşmekten bizleri koruyacak deniz feneri mesabesindeki en önemli kılavuzdur.

Bu itibarla, helalle tezyin edilmiş, iyilik ve doğruluk yolunda yaşadığımız asil bir hayatın ahiretimizi mamur etmesi temennisiyle, bizleri sırat-ı müstakim çizgisi üzerinde sabit kılmasını ve kulluk yolculuğumuzda her daim rahmet ve inayetini bizlerden esirgemeyerek aklımıza istikamet, kalbimize muhabbet, ufkumuza aydınlık vermesini Yüce Rabbimden niyaz ediyorum.

1 Diyanet Aylık Dergi, Ağustos, 2019; Sayı: 344

2 Mü’minûn, 23/51.

3 Müslim, Zekât, 65 [2346].

4 Mâide, 5/88.

Helal ile Dost, Haram ile Küs Bir Aile Olmak¹

Prof. Dr. Huriye MARTI
Diyanet İşleri Başkan Yardımcısı

Allah’ın yeryüzünde var ettiği nimetlerden biridir aile. Bir aile içinde doğmaktan, aileyle büyümekten, ailenin sunduğu güveni, huzuru, birlik ve desteği hissederek yaşamaktan daha güzel ne olabilir? Aile hem kendisi bir nimettir hem de Allah’ın pek çok nimetiyle varlığını korur. Bebeğinden babaannesine ailedeki herkes yemek, içmek, giyinmek, barınmak gibi nice nimete muhtaçtır.

Dünya nimetleri saymakla bitmez ama insanoğlu bunların arasından helal olanları seçmekle sorumludur. Helal yoldan kazanmalı, helalinden elde etmeli, helale harcamalıdır. Aile gibi bir nimeti, helal nimetlerle ayakta tutmalıdır. Zira Kerim Kitabımızda şöyle buyrulur: “Allah’ın size rızık olarak verdiklerinden helal, iyi ve temiz olarak yiyin. Kendisine inanmakta olduğunuz Allah’a karşı gelmekten sakının.”²

Nedir helal? Helal; temiz olan, yarayışlı olan, güzel olan, iyi olan, hoş ve pak olandır. İnsana fayda sağlarken onu Allah’a yaklaştırandır. Haram ise bunun tam aksine zarar veren, pis ve necis olan, Allah’tan uzaklaştırandır. Neyin helal, neyin haram olduğuna biz karar veremeyiz. Bu konuda hüküm veren, son sözü söyleyen Allah’tır. Peygamber Efendimizin ifadesiyle; “Helal, Allah’ın kitabında helal kıldıklarıdır. Haram da yine Allah’ın kitabında haram olanlardır. Hükmünü belirtmedikleri ise müsamaha gösterdiği (mubah olan) şeylerdir.”³ Allah’ın gönderdiği peygamberler, insanlara helal olan eşyaları, maddeleri, davranışları tanıtmakla görevlidir. O hâlde helali sevmek ve helal konusunda hassasiyet göstermek aslında bir eğitim ve bilinçlenme sonrası oluşur. Gözlerimizi yeniden ailemize çevirirsek şöyle diyebiliriz: “Eğitimin ilk adımları anne kucağında atıldığına göre, helal duyarlılığı da ailede öğrenilen bir olgudur.”

Helal duyarlılığı ile öncelikle insanın hayatında helal ve haram şeklinde sınırlar olduğunu ve bunları Allah’ın belirlediğini bilmeyi kastediyoruz. Çocuklarımıza başıboş yaratılmadığımızı; özgürlüğün her istediğini yapmak, her dilediğini yemek, canı istediğince giyinmek demek olmadığını, bizi sınırlayan birtakım kurallar bulunduğunu, çünkü “kul” olduğumuzu öğretmeliyiz. Haramın çoğu zaman tatlı ve cazip olduğunu, oysa sonuçları bakımından hiç de mutluluk ve sağlık vermediğini anlatmalıyız. Helal çizginin varlığı ile huzur bulan, helali arayan, helalinden kazanan, helal ile yetinen insanların manevi kazanımlarını sıklıkla hatırlatmalıyız. Sevgili Peygamberimizin “Hiç kimse kendi elinin emeğiyle kazandığından daha hayırlı bir yiyecek yememiştir.”⁴ sözünü anımsatmalıyız. Ailemizdeki her bireyin helal ile dost, haram ile küs olması için çaba sarf etmeliyiz.

Ailemizde helal bilinci derken, her yerde, her şeyde, her zaman helali arama kararlılığından da bahsediyoruz. Anne babanın “Bir kereden bir şey olmaz.” diyerek haram işle haram kazanç sağladığı, haram sözle haram kararlar aldığı, haram lokmaya eyvallah dediği bir ailede helal duyarlılığı nasıl oluşabilir ki? Yetişkinler olarak kimi zaman zor olsa da, bir bedel ödemeyi gerektirse de helal sözle yetinmeyi, helal davranışlar sergilemeyi hayat düsturu edinmeli, yavrularımıza örnek olmalıyız. Allah’ın sınırları hakkında titizlik göstermeli, O’nun yasaklarını küçümsememeliyiz. Haramın karla dolu yamaçlara fırlatılmış bir kartopu gibi hızla büyüyerek çığa dönüştüğünü bilhassa gençlerimize anlatmalıyız. Helal duyarlılığının bir diğer boyutunda ise, helal lokmanın iyi davranışlara ve güzel ahlaka kapı aralamasından bahsediyoruz. Hz. Mevlana’nın ifadesiyle, “Nur ve kemali arttıran lokma, helal kazançtan elde edilen lokmadır.” Evin babası “Az olsun, zor olsun ama helal olsun!” diyebildiğinde, ailesini helal lokma ile besleyecek, evlatlarına helal fikri aşılayacaktır. Ailenin boğazından helal lokma geçtiğinde, aile fertleri gergin, mutsuz ve isyan dolu bir ortamdan korunmuş, manevi anlamda güçlenmiş, daha huzurlu insanlar olacaktır. Bilmeliyiz ki, bedenimize giren her lokma, düşünce ve davranışlarımıza sirayet eder. Zihnimizi, gönlümüzü, ruhumuzu, ibadetlerimizi etkiler. O hâlde helal bilinci, doğru yaşama bilincine eştir. Yine Hz. Mevlana’ya kulak verelim: “Bir lokmadan hasede uğrar, tuzağa düşersen, bir lokmadan bilgisizlik ve gaflet meydana gelirse, sen o lokmayı haram bil! Hiç buğday ektin de arpa verdiğini gördün mü? Hiç attan eşek sıpası olduğunu gördün mü?”

Ailemizde helale özen göstermenin ve haramdan kaçınmanın bir yaşam tarzı olmasını sağlayalım. Çocuklarımızı helal iş ve eğlencelere yönlendirelim. Kazanç kapımızı helal anahtarıyla açalım. Helalin bereketi davet ettiğini unutmayalım. Peygamber Efendimizin anlattığına göre, yediği haram, içtiği haram, giydiği haram olduğu hâlde el açıp yakaran ama duası kabul olmayan insanlar vardır!⁵ Kendimizi ve ailemizi onlardan biri olmaktan koruyalım…

1 Diyanet Aile Ek Dergi, Mart, 2014; Sayı: 279.

2 Mâide, 5/88.

3 Tirmizî, Libâs, 6.

4 Buhârî, Büyû’, 15.

5 Müslim, Zekât, 65.

Helal Haram Duyarlılığında Aşınma¹

Dr. Abdülkadir ERKUT

“Derken, onların ardından yerlerine Kitab’a (Tevrat’a) varis olan (kötü) bir nesil geldi. Şu geçici dünyanın değersiz malını alır ve ‘(Nasıl olsa) biz bağışlanacağız.’ derlerdi…”²

İsrailoğulları doğru yoldan saptıklarında çeşitli sıkıntılarla cezalandırılmış, bozgunculukları sebebiyle yurtlarını kaybederek dünyanın çeşitli yerlerine dağılmışlardı. Her topluluk gibi onların arasında iyileri kadar kötüleri de vardı.³ Ancak onlardan sonra gelen bir nesilde, kötülük tüm topluma yayılırken iyilik azalmış, gizlenmiş ve mağlup konuma düşmüştü.⁴ Bu toplum, bir sonraki ayette şöyle tasvir edilmiştir: “Derken, onların ardından yerlerine Kitab’a (Tevrat’a) varis olan (kötü) bir nesil geldi. Şu geçici dünyanın değersiz malını alır ve ‘(Nasıl olsa) biz bağışlanacağız.’ derlerdi. Kendilerine benzeri bir mal gelse onu da alırlar. Allah hakkında, gerçek dışında bir şey söylemeyeceklerine dair onlardan Kitap’ta söz alınmamış mıydı? Onun içindekileri okumamışlar mıydı? Hâlbuki Allah’a karşı gelmekten sakınanlar için ahiret yurdu daha hayırlıdır. Hiç düşünmüyor musunuz?”⁵

Yüce Allah, ayette sözü edilen neslin itikatlarındaki zayıflığa ve amellerindeki fesada dikkatleri çekmektedir. Onların itikadî ve amelî durumunu ifade eden iki özellik bulunmaktadır. Bunlardan birincisi Tevrat’a varis olmuş olmalarıdır. Yani Tevrat, onlara atalarından intikal etmişti. Kitabı doğrudan almayıp kendilerine atalarından intikal ettiğinden ona kalplerini açmamışlar; kalplerini açmayınca da ondan bir fayda görmemişlerdi. Böylece kitaba varis olmaları, lehlerine olması gerekirken aleyhlerine bir hüccet olmuştu. Oysa onlar, seleflerinin varisi olarak Tevrat’ı okuyup içeriğine muttali olmuşlardı. Ayette, ilahi kitabın atalarından sonra ellerinde olması ve onun içindekilere vakıf olmaları, mecazi anlamda “varis olmak” ile ifade edilmiştir. Ayette sözü edilen neslin ikinci özelliği de kitaba, dünyaya ve dünya metaına bakışlarında ortaya çıkmaktadır. Onlar “Şu geçici dünyanın değersiz malını alır ve ‘(nasıl olsa) biz bağışlanacağız.” derlerdi. Bu cümle genellikle haram kılınmış mallara el uzatmaları şeklinde hakiki anlamıyla anlaşılmıştır. Ancak sadece mal ile ilgili değil, her türlü haramı işlemeyi ifade edecek şekilde mecazi olarak geniş manada da anlaşılabilmektedir. Onlar Allah’ın haram kıldığı kumar, riba gibi günahları işler, insanlar arasında hüküm verirken rüşvet alır, Allah’ın kelamını tahrif ederlerdi. Oysa Cenab-ı Hakk’ın haram kıldığı şeyler dünyanın en değersiz şeyleridir. Allah onları çirkin oldukları için haram kılmıştır. Ancak onlar dünyayı asıl maksat olarak görüyor ve onu şiddetli bir arzu ile istiyorlardı. Hırsları, onları peşin, acil ve yakın olan dünya metaına yönlendiriyor; onun çirkin ve geçici olduğunu görmelerine engel oluyordu. Sözü edilen toplum, yaptıkları şeyin günah olduğunu, masiyetleri işleyenlerin ilahi tehdide muhatap olduğunu bildikleri hâlde günahlarında ısrar eder, Allah’ın kendilerini affedivereceğini iddia ederlerdi. Üstelik tövbe etmeseler de affedileceklerini düşünürlerdi. Çünkü harama el uzattıkları ifade edildikten sonra peşinden, kesin bir dille kendilerinin affedileceklerini söylemektedirler. Fiilin “Biz bağışlanacağız.” şeklinde edilgen (meçhul) kullanılmasından anlaşıldığına göre onlar sadece belli günahlarının değil, kendilerinin tümüyle affedileceğine inanırlardı. Kur’an’da bu düşünce açık bir şekilde reddedilmektedir.⁶ Hz. Peygamber (sas) de Allah hakkında asılsız temennilerde bulunan kişinin durumunu şöyle nitelemektedir: “Akıllı kişi, nefsine hâkim olan ve ölüm sonrası için çalışandır. Zavallı (ahmak) kişi ise nefsinin arzu ve isteklerine uyan (ve buna rağmen hâlâ) Allah’tan (iyilik) temenni edendir.”⁷ Üstelik samimi bir şekilde tövbe etmediklerinden, rüşvet ve haram kazancı fırsat bulduklarında tekrar alırlar; rüşvetten sonra rüşvet gibi haram kılınmış başka günahları işlemekten de geri durmazlardı. Günahları kalplerden söküp atan gerçek bir tövbe ile Hakk’a yönelmeksizin hayatlarını isyan içinde geçirip giderlerdi.

Onların “(Nasıl olsa) biz bağışlanacağız.” temennisinin temelden yoksun olduğu şöyle bir kınama cümlesi ile ifade edilmiştir: “Allah hakkında, gerçek dışında bir şey söylemeyeceklerine dair onlardan kitapta söz alınmamış mıydı?” Çünkü kitaplarında, tövbe etmeksizin affedileceklerine dair bir vaadde bulunulmamış; aksine tövbe etmeleri emredilmişti. Böyleyken onlar bu sözü Allah’a nispet etmişler, hak olmayan bir söz söylemişlerdi. Çünkü kitabı okumuşlar, incelemişler, tekrarlamışlar, ezberlemişler ama hakikatini idrak etmemişlerdi; şayet etselerdi onunla amel ederlerdi. Ayrıca yukarıdaki cümleden anlaşıldığına göre kötü bir davranışın öncesinde, zahirde güzel görünen bir kötü söz vardır. Zira nefsin sapkınlığı düşüncede başlar; bu düşünce onu, kötü davranışı güzel gösteren söz söylemeye iter. Bu surette Allah hakkında hak olmayan sözler söyler. Sonra kendisine yasaklanan kötü davranışı yapar; söz, kötü davranışın vesilesi olur.⁸

Ayet-i kerimede İsrailoğullarının tarihinden ibret verici bir kesit sunulmaktadır. Onlar Allah’ın kitabının ellerinde olmasının ehemmiyetini idrak etmekten uzak bir hayat sürmektedirler. Dinî değerler dünyevileşmenin cenderesi altında etkisizleşmiş, haram-helal duyarlılığı aşınmış, artık haramlar kolayca işlenir hâle gelmiştir. Günahları pervasızca işlemekte ve Allah’ın mağfireti ile kendilerini aldatmaktadırlar. Allah’ın emirlerini temelsiz yorumlarla tevil etmekte, dini tahrif etmektedirler. İtaatkâr kullara lütfedilecek ebedî nimeti, sapıtanların maruz kalacağı elim azabı bilmezden gelmekte; dünyayı ahiretten üstün görmektedirler. Yüce Allah bu büyük hakikati şöyle hatırlatmaktadır: “Hâlbuki Allah’a karşı gelmekten sakınanlar için ahiret yurdu daha hayırlıdır.” Sapkınlık ve hevalarının akıllarını ifsat ettiği ve onları artık idrak edemez hâle getirdiği ayetin son cümlesinden anlaşılmaktadır: “Hiç düşünmüyor musunuz?” Bununla birlikte âlimlerin çoğu bu cümleyi İslam ümmetine yönelik bir hitap olarak anlamıştır. Yani Kur’an, muhataplarına, “Onların hâlini ve kötü amellerini düşünüp idrak etmiyor ve bu konudaki cüretlerine hayret etmiyor musunuz?” demektedir.⁹

1 Diyanet Aylık Dergi, Mayıs, 2020; Sayı: 35.

2 A’râf, 7/169.

3 A’râf, 7/168.

4 Ebu Zehre, Zühratü’t-Tefasir, VI, 2996.

5 A’râf, 7/169.

6 Bakara, 2/80; İbn Aşur, et-Tahrir ve’t-Tenvir, IX, 161.

7 Tirmizî, Sıfatü’l-Kıyâme, 25.

8 Ebu Zehre, a.g.e. , VI, 2998.

9 Ebu Hayyân, el-Bahrü’l-muhît, V, 492.

Helal haram Endişesi¹

Prof. Dr. İ. Hakkı ÜNAL

Allah’ın Resûlü (sas) şöyle buyurdular: “Ey insanlar! Allah temiz (tayyib)dir, ancak temiz olanı kabul eder. Allah, elçilerine emrettiği şeyi müminlere de emretmiş ve ‘Ey Resûller! Temiz (helal) olan şeylerden yiyin ve salih amelde bulunun. Şüphesiz Ben sizin yaptıklarınızı bilirim’. ’Ey iman edenler! Size verdiğimiz rızıkların temiz ve helal olanından yiyin”, buyurmuştur. Resûlullah (sas) sonra şöyle devam etti: Bir adam ki, uzun sefere çıkmış, saçları dağınık, üstü başı toz içinde, “ellerini göğe açmış” Yâ Rabbi, Yâ Rabbi diye dua ediyor. Hâlbuki yediği haram, içtiği haram, giydiği haram velhasıl haramla beslenmiş. Böyle birisinin duası nasıl kabul olunur?”² İslam dininde, Allah ve Resûlü tarafından yapılması uygun görülen ve görülmeyen davranışlar, genel olarak helal ve haram kavramlarıyla ifade edilmiştir. Dinimizde helal ve haram kılma yetkisi esas olarak Allah’a aittir. O’nun kutlu elçileri Yüce Yaratıcı’nın koyduğu kuralları insanlara ulaştırmak, bunların sınırlarını ve uygulama biçimini onlara öğretmek ve bu kurallar kapsamına giren, ancak Cenab-ı Hak tarafından detaylı olarak açıklanmamış hükümleri bildirmekle yükümlüdürler. Şüphesiz bu hükümler arasında onların da yasak ve mübah kıldıkları hususlar bulunmaktadır.

İslam’a göre “eşyada asıl olan ibahadır.” Yani, Allah’ın yarattığı şeylerde mübahlık ve helallik esastır. Haramlar ise, bu mübahlıktan istisna edilen şeylerdir. Örneğin A’raf suresinin 157. ayetinde Hz. Musa’nın, tebliğ görevini yerine getirirken kavmine, “İyi ve temiz şeyleri helal, pis ve kötü şeyleri haram kıldığı” bildirilir. Aynı şekilde, Cenab-ı Hak, insanlardan, verdiği rızıkların temiz ve pak olanlarını yemelerini istemektedir.³ Buradan, özellikle yiyecek ve içeceklerde temiz ve iyi olma vasfının helalliği, pis olma vasfının da haramlığı doğurduğu prensibi ortaya çıkmaktadır. İşte Cenab-ı Hakk’ın, insanoğluna bahşettiği sonsuz nimetler içinde istisna kılarak yenmesini haram saydığı şeyler Maide suresinin 3. ayetinde şöyle sıralanmıştır: “Ölmüş hayvan, kan, domuz eti, Allah’tan başkası adına kesilen hayvanlar, boğulmuş, darbe sonucu, yüksekten düşerek, boynuzlanarak veya yırtıcı hayvanlar tarafından parçalanarak ölmüş hayvanlar ile dikili taşlar üzerinde (putlar için) kesilen hayvanlar...” Buna Maide suresinin 90. ayetinde yer alan içki yasağı da eklenirse Kur’an-ı Kerim’de yiyecek ve içeceklerle ilgili yasakların neredeyse tamamı sayılmış olur. Hz. Peygamber’in, bu ayetleri açıklama bağlamında yenmesini yasakladığı yırtıcı hayvan ve yırtıcı kuşları da ilave ettiğimizde, Yaratıcı’nın milyarlarca nimeti arasında haram kılınanların bir elin parmaklarını geçmediğini görürüz. Tabiatıyla, diğer nimetler söz konusu olduğunda, biraz önce ifade ettiğimiz, pis-temiz, başka bir ifadeyle, sağlığa zararlı veya yararlı ilkesini de, helal-haram bağlamında hiçbir zaman göz ardı etmememiz gerekir.

Helal-haram koyma yetkisi kendisine ait olan Yüce Allah, din adına hareket eden bazı kimselerin, kendisinin haram kıldığı şeylerin dışında, haram-helal ihdas etme girişimlerini şu ayetiyle uyarmaktadır: “Ne dersiniz? Allah’ın size indirdiği rızkın bir kısmını haram ve bir kısmını helal kıldığınıza göre, Allah mı size izin verdi yoksa Allah’a iftira mı ediyorsunuz?”⁴

İslamiyet’in helal-haram sınırı en çok insanlar arası ilişkilerde ortaya çıkar. Birey olarak dinimizin öngördüğü üstün bir ahlaki kişiliğe ve erdemli bir hayata sahip olabilmek ve toplum olarak huzur içinde yaşayabilmek ancak bu sınırlara uymakla mümkün olacaktır. Onun için Cenab-ı Hak, haksız yere insan öldürmeyi,⁵ zulüm ve haksızlık yapmayı,⁶ başkalarının malını haksız yere yemeyi,⁷ hırsızlığı,⁸ faiz ve tefeciliği,⁹ rüşveti,¹⁰ aldatmayı,¹¹ israfı ve cimriliği,¹² zinayı,¹³ zina iftirasını,¹⁴ mahrem kişilerle evlenmeyi,¹⁵ terörü,¹⁶ bozgunculuğu,¹⁷ yalancılığı,¹⁸ yalancı şahitliği,¹⁹ kumarı,²⁰ gizli ve açık bütün kötülükleri²¹ yasaklamış, yani haram kılmıştır. Sevgili Peygamberimiz de bu doğrultuda, “Müslüman’ın Müslüman’a malı, ırzı ve kanı haramdır. Kişiye şer olarak Müslüman kardeşini küçük görmesi yeter.”²² buyurarak insanın dokunulmaz olan temel haklarına tecavüzün haram olduğunu açıklamıştır.

Kur’an’da ve Hz. Peygamber’in sünnetinde yer alan yüzlerce dinî-ahlaki emir ve yasaklar, insanlar arası ilişkilerde Müslümanların dikkat etmeleri gereken helal-haram sınırına işaret etmektedir. Farkına varılabileceği gibi yeme-içme alanında çok sınırlı olan haramlar, toplumsal alan söz konusu olunca alabildiğince artmaktadır. Bu da dinimizin, bireysel ahlaka ve toplumsal huzur ve barışa son derece önem verdiğinin bir göstergesidir.

Helal-haram endişesi Müslüman’ın en belirgin özelliklerinden biridir. Onun için her Müslüman, yediğinden, içtiğinden diğer insanlarla ilişkilerine; bireysel hayatından aile ve toplum hayatına kadar her alanda helal-haram sınırına dikkat etmek zorundadır. Çünkü o, buna dikkat ederek gündelik ve ticari hayatında yalan söylemez, kimseyi aldatmaz, rüşvet almaz, kimseye haksızlık yapmaz, yaptığı her işi en iyi şekilde yapmaya gayret eder. Başta ailesi olmak üzere kimseyi incitmemeye, kırmamaya özen gösterir. Kimsenin olmadığı bir yerde de, kendisini her zaman gören, gözetleyen Cenab-ı Hakk’tan hayâ ederek harama el uzatmaz. Çoluğunu çocuğunu helal rızıkla yetiştirmeyi en büyük sorumluluk kabul eder. Kanunlar izin verse de vicdanının izin vermediği, insan olarak kendisini rahatsız eden her davranıştan uzak durur, işte böyle bir Müslüman, Allah’a karşı saygılı, onun emir ve yasaklarına yani helal ve haramlarına titizlikle uyan bir kişi olarak, Cenab-ı Hakk’ın fazilet bakımından en üstün saydığı müttakiler zümresinde yer almaya hak kazanır.

Buraya kadar yazdıklarımızı başta zikrettiğimiz hadis bağlamında özetlersek Allah ve Resûlü bizden şu üç şeyi istiyor: 1- Helal rızık, 2- Helal iş (amel-i salih), 3- Halis (samimi) dua. Duanın samimi ve kabule mazhar olabilmesinin, ilk iki şartın yerine getirilmesine bağlı olduğu da hadisten anlaşılmaktadır. Cenab-ı Hak’tan makbul dualara mazhariyet niyazıyla...

1 Diyanet Aylık Dergi, Kasım, 2006; Sayı:191.

2 Müslim, Zekât, 65.

3 Bakara, 2/165; Mâide,5/88.

4 Yûnus, 10/59.

5 En’âm, 6/151.

6 Nisâ, 4/10.

7 Bakara, 2/188.

8 Mâide, 5/38.

9 Bakara, 2/275.

10 Bakara, 2/188.

11 Şuarâ, 26/181-183.

12 İsrâ, 17/29.

13 İsrâ, 17/32.

14 Nûr, 24/4.

15 Nisâ, 4/23.

16 Mâide, 5/33.

17 A’râf, 7/56.

18 Ahzâb, 33/70.

19 Furkân, 25/72.

20 Mâide, 5/90-91.

21 A’râf, 7/33.

22 Ebû Dâvûd, Edeb, 35.

Haram Lokma ve Toplumsal Kaos¹

Prof. Dr. İbrahim Hilmi KARSLI

“‘Ey halkım!’ dedi. Yalnız Allah’a ibadet edin, çünkü sizin O’ndan başka tanrınız yoktur. Hem ölçü ve tartıyı eksik tutmayın! Ben sizin bolluk içinde olduğunuzu görüyorum. Ama böyle devam edecek olursanız, sizi azapla kuşatacak olan bir günden korkuyorum.”²

Kur’an Lut kavminden bahsederken, gönderildiği toplumu çökerten bozulmanın cinsel ahlak alanında olduğunu hatırlatır. Şuayb Peygamber’in halkının da ticari ahlakta yozlaştığını belirtir. Hz. Şuayb onlara tevhidi ve ticari hayatta dürüst olmayı tebliğ etmiştir. Ne var ki onlar, bütün bu çağrılara kulak asmayınca, şiddetli bir deprem ve korkunç bir gürültü ile helak olmuşlardır.

Girişte verilen ayette dikkati çeken hususlardan biri, ölçü ve tartıda insanların dikkatli olmaları uyarısının, kulluğun sadece Yüce Allah’a yapılması gerektiği belirtildikten hemen sonra gelmesidir. Diğer bir ifadeyle burada Allah’ın hukuku ile kulların hukuku beraber ele alınmaktadır. Dolayısıyla dinî değerler sisteminde Yüce Yaratıcı’nın hukuku önemli olduğu gibi kulların hukuku da önemlidir.

Hud suresinin 84. ayeti, iki zulüm çeşidine karşı insanları uyarmaktadır. Birincisi, Allah Teâlâ’ya ortak koşmak, diğeri de kulların mallarını gasp etmektir. Şirk, Allah’a karşı haddi aşmak ve zulümdür. Ticari hayatta da ölçü ve tartıya riayet etmemek, haddi aşmak ve zulümdür.

Şirke düşmek, isyan ve günah olduğu gibi, ticari hayatta hak ve hukuka riayet etmemek de isyan ve günahtır. Din, sadece Yüce Yaratıcı’ya karşı olan görevlerimizde samimi olmayı değil, ticari hayatımızda da hileden uzak ve dürüst olmayı emretmektedir. Allah’a karşı dürüst olanlar, ticari hayatlarında da dürüst olurlar. Aksini söylemek de mümkündür. Yani ticari ilişkilerinde hile yapanlar, Cenab-ı Hak’la olan ilişkilerinde samimi değillerdir.

Günümüzde üretim ve tüketim aşamalarında ve ticari işlemlerde değişik şekillerde hak-hukuk ihlalleri olmaktadır. Hz. Şuayb’ın yukarıda naklettiğimiz uyarılarını, kul hakkını yemenin haram oluşu çerçevesinde ele aldığımızda, birçok fiilin buna dâhil olduğunu söyleyebiliriz. Mesela günümüzde üretilen malda kalitesiz veya eksik ham madde kullanmak, gıda maddelerine haram veya sağlığa zararlı maddeler katmak, işçinin ücretini zamanında ödememek, ziraat ürününün bedelini geciktirmek, hileli yolla mal pazarlamak, sağlığa faydalı diyerek sahte ilaçlar piyasaya sürmek, ayet çerçevesinde değerlendirilebilecek meşru olmayan fiillerdir.

Günümüzde kamu mallarına karşı olan sorumsuzluk gittikçe artmakta, helale-harama yeterince dikkat edilmemektedir. Bazı kimseler, devletin malını zimmete geçirmenin veya şahsi işlerinde kullanmanın sanki hiçbir dinî sorumluluğu yokmuş gibi hareket edebilmektedirler. Herhangi bir rahatsızlık duymadan bu tür fiiller işlenebilmektedir. Devletin malının milletin malı olduğu, onda tüyü bitmemiş yetimin hakkı bulunduğu unutulmaktadır.

Yine, vergi kaçırmak, kaçak elektrik kullanmak, memuriyet görevini savsaklamak, hasta olmadığı hâlde rapor kullanmak, kamu malını israf etmek, ihale şartlarına uymayarak inşaat malzemesinden çalmak, ehil olmadığı bir işi üstlenmek, eş dost ve akrabayı kayırmak, sorumluluk sahasında mevzuata aykırı fiillere göz yummak, makam arabasını şahsi işlerinde kullanmak, bu bağlamda akla gelen ve dinin yasakladığı fiillerdir.

Ayetin devamında “Allah’ın bakıyyesi” ifadesi geçmekte ve bunun müminler için daha hayırlı olduğu belirtilmektedir. “Allah’ın bakıyyesi” ifadesiyle Şuayb Peygamber, Medyen halkına helalle iktifa etmelerini, haksız kazanca kapılarak sahip oldukları temiz ve helal nimetleri haramla kirletmemelerini telkin etmiştir. Yine bununla hak hukuka riayet etmeden, helal haram demeden kazanılan çok malın değil, az da olsa helalinden kazanılan malın hayırlı olduğu ifade edilmektedir. Nitekim kültürümüzde “Haramın temeli olmaz.” atasözü vardır. Bununla haram malın fayda getirmeyeceği, bir gün yok olup gideceği anlatılır.

Kur’an, haksız kazanç yasağını ele alırken konuyu bağlantılı bulunduğu diğer sosyal olgularla beraber değerlendirir. Böylece bir anlamda dinî ve ahlaki yozlaşmanın değişik alanlardaki tezahürüne atıfta bulunur; aradaki sebep sonuç ilişkisine ve birbirlerini nasıl tetiklediğine dikkatleri çeker.

Alışveriş toplumun gündelik hayatının vazgeçilmezlerinden biridir. İnsanın hayatını doğrudan etkiler. Dolayısıyla bu alan hile, adaletsizlik, karaborsa vb. olumsuzluklara bulaştırılırsa, toplumsal hayat iyice yozlaşır, fitne ve fesat yaygınlaşır, neticede toplumsal dokuyu çözen ve çökerten olumsuz gelişmeler meydana gelir. Çünkü bahsedilen hakkaniyetten uzak hileli işlemler, insanların birbirine olan güvenlerini sarsar, toplumda yalan, iftira, saygısızlık ve sevgiden yoksunluğu beraberinde getirir.

Yukarıda işaret ettiğimiz gibi, ölçü ve tartıda adaletten sapma, bunun yaygınlaşması, yeryüzünde karışıklık ve fesadı beraberinde getirmektedir. Nitekim ölçü ve tartıda adalet emredildikten sonra, “Fesatçılık yaparak yeryüzünde karışıklık çıkartmayın.” uyarısı gelmektedir. Kısaca, birleşik kaplar misalinde olduğu gibi haksız kazanç, kişinin haramla beslenmesine, o da manevi hayatının inanç ve fiillerinin isyana ve günaha kaymasına sebep olabilmektedir.

Şu ayetin de bu bağlamda değerlendirilmesi mümkündür: “Ey iman edenler! Karşılıklı rızaya dayanan ticaret dışında mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin. Ve kendinizi öldürmeyin.”

Ayette görüldüğü gibi, sadece karşılıklı rızaya dayalı alışverişe müsaade edilmekte, bunun dışındaki işlemler batıl ve haksız kazanç olarak değerlendirilmektedir. Aynı ayetin devamında “Kendinizi öldürmeyiniz.” ifadelerinin geçmesi dikkat çekicidir. Bir yoruma göre haksız kazancı meşru hâle getiren sistem ve uygulamalar, sadece bireysel zararlar doğurmamakta, yaygınlaşarak toplumsal dokuyu tahrip etmekte, onun maddi ve manevi varlığı üzerinde öldürücü bir etki yapmaktadır.

Bu anlamda sosyal adaletin bozulması, anarşiyi körükler. Bir kere topum düzeni bozulup asayiş ortadan kalkınca can güvenliği de tehlikeye düşer. Yasadışı örgütler devreye girerek hak hukuk ihlalleri yaygınlaşır, örgütlü suçlar çoğalır. Yalnız haksızlığa uğrayanlar değil, başkasının malını haksız olarak alıp yiyen veya başkasının canına haksız olarak kıyan da bu güvensizlikten nasibini alır. Kendisi canından olduğu gibi yakınlarının da mal ve canları zarar görür.

1 Diyanet Aylık Dergi, Temmuz, 2013; Sayı: 271.

2 Hûd, 11/84.

Ticarette Helal Haram Hassasiyeti¹

Dr. Mustafa ÇAKIR

“Ey iman edenler! Karşılıklı rızaya dayanan ticaret dışında mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin. Ve kendinizi öldürmeyin. Şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir.”²

Hayatı kendine özgü değerler sistemi ile yeniden şekillendiren İslam’ın vahiyle düzenleyip kontrol altına aldığı alanlardan biri de ticari hayattır. İslamiyet, ticari açıdan oldukça canlı ve kendi içerisinde belli ekonomik realitelere sahip bir toplum içerisinde doğmuş, mevcut iktisadi kurumları kendi değerleri doğrultusunda yeniden tanzim etmiştir. Bu bağlamda İslam, o günkü mevcut iktisadi ilişkilerde adil olmayan haksız bir kısım uygulamaları ayıklamak ve ticari hayatın kurallarını ahlaki değerler üzerinden yeniden inşa etmek suretiyle sermayenin daha nezih ilişkiler içerisinde yatırıma dönüştürülmesine imkân sağlamıştır.

İslam, ahlaki ölçüler içerisinde ticari faaliyetleri ve yatırımı teşvik ederek toplumların maddi anlamda gelişme gösterebilmesinin önünü açar.

Cahiliye Dönemi’nde Arapların Ukâz, Mecenne ve Zülmecâz gibi meşhur panayır yerleri vardı. İslam’ın gelişiyle birlikte bazı Müslümanlar oralarda ticaret yapmayı hoş görmeyen hatta günah sayan bir tutum içerisine girmişlerdi. Üstelik bu panayırlar hac mevsimine rastlıyordu. Bunun üzerine “(Hac mevsiminde ticaret yaparak) Rabbinizden gelecek lütfu (kazancı) aramanızda sizin için herhangi bir günah yoktur.”³ ayeti nazil olmuş, hac mevsiminde de olsa Müslümanların İslami ölçülere uygun hareket etmesi koşuluyla bu pazarlarda yer almasında bir sakınca olmadığı belirtilmişti.⁴

Öte yandan “Rızkın onda dokuzu ticarettedir.”,⁵ “Yetimlerin mallarını ticarette değerlendirin ki, zekât onu yiyip tüketmesin.”⁶ gibi ticaret ve yatırıma teşvik eden bazı rivayetlerden de söz etmek mümkündür.

İslam’ın ticari ilişkilerdeki temel gayesi, ne şekilde olursa olsun veya ne pahasına olursa olsun kazanmak değildir. Bir başka ifadeyle, İslam’a göre iktisadi hayat içerisinde insanoğlundan beklenen, ekonomik menfaatlerin herhangi bir ahlaki değer gözetmeksizin elde edilmesi değil; helal-haram hassasiyeti, kardeşlik, hoşgörü, merhamet, müsamaha, diğerkâmlık ve adalet gibi sosyal ve ahlaki değerleri özümsemiş Müslüman bir birey olabilmektir.

Bu sebeple Yüce Rabbimiz; “Ey iman edenler! Karşılıklı rızaya dayalı ticaret dışında mallarınızı aranızda haksızlıkla yemeyin. Ve kendinizi öldürmeyin. Şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir.”⁷ buyurmuştur.

Ayette, insanların mallarının haksız yollarla yenmesine sebep olabilecek her türlü ekonomik faaliyetin yasaklanmasını müteakip “Kendinizi öldürmeyin.” buyurulması, haksız ve ahlaki temeli olmayan ekonomik ilişkilerin, toplumların asayiş, güven ve iç huzuru bakımından ne tür olumsuz sonuçlar doğurabileceği gerçeğini bizlere haber vermektedir.

Kur’an-ı Kerim’de her Müslüman’ın ticari faaliyetleri esnasında taşıması gereken ahlaki sorumluluğa dikkat çekilir ve âdeta ticarette ihsan vurgusu yapılır: “Namaz kılınınca artık yeryüzüne dağılın ve Allah’ın lütfundan isteyin. Allah’ı çok zikredin; umulur ki kurtuluşa erersiniz.”⁸

Meşhur müfessir İbn Kesîr, bu ayetin tefsirinde “Allah’ı çokça zikredin.” vurgusunu şöyle tefsir eder: “Satarken, satın alırken, alırken veya verirken Allah’ı o kadar anıp hatırlayın ki, bu meşguliyetleriniz sizlere ahiretin menfaatlerini unutturmasın.”⁹

Bu bakımdan bir Müslüman için ticari faaliyet ve kazanma arzusunun insani ve İslami değerlerle tam bir denge ve uyum içerisinde seyretmesi, meşruiyet açısından temel ölçüdür. Bunun yanında her Müslüman birey, ibadetinin kendisine kazandırdığı şuuru ticaretine yansıtabilmeli, ticaretini de en az ibadeti kadar hassas bir kulluk bilinci içerisinde yapabilmelidir.

Ticarette helal haram hassasiyetinin hakkıyla gözetilmesi için helal ve haramın bilgisine sahip olmak gerekir. Esasen her Müslüman’ın günlük hayat içerisinde meşgul olduğu iş ve işlemlerin hükmünü öğrenmesi dinî bir gerekliliktir. Zira İslam’ın ilim tahsilini emreden öğretileri, hayatın tüm alanlarını kapsayacak şekilde şümullüdür.

İslam âlimleri ticari faaliyetlerle ilgilenen ve bu tür muameleler üzerinden kazanç sağlayan her Müslüman’ın, İslam’ın bu alana dair hükümlerini bilmesinin dinî anlamda bir gereklilik olduğu hususunda hemfikirdirler. Nitekim Allah’ın koymuş olduğu sınırları gerçek anlamda gözetebilmek ancak bununla mümkündür. Bu bağlamda Hz. Ömer’in; “Bizim pazarımızda ancak dinî konularda bilgi sahibi olanlar ticaret yapsın.” dediği nakledilir.¹⁰ Kişinin, dinin ölçülerine uygun olarak muamelelerini gerçekleştirebilmesi, yasak veya şüpheli durumlardan kendisini koruyabilmesi bu konularda bilgi sahibi olmasına bağlıdır.

İmam Gazali, bir tüccarın “Ben ticaretle ilgili konuları önceden öğrenmeyi gerekli görmüyorum, bir sorunla karşılaşırsam o zaman öğrenirim veya gider işin ehline sorarım.” diye düşünen kimsenin, dinin fasit saymış olduğu birçok muameleye, mübah ve sahih olduğu kanısıyla devam edebileceğini belirtir ve şöyle der: Bu kimseye şöyle denilmelidir: “Bu konularda bilgi sahibi olmadığında, hangi meselenin dinen sakıncalı olduğunu nasıl bilecek ve ehline danışacaksın?¹¹

Müslüman, hayatının her alanında olduğu gibi, ticaretinde de İslam’ın ölçülerine bağlı kalmalı, temsil ettiği İslam ahlakını ticaretine yansıtmalıdır. Dürüst, hakkaniyetli, hoşgörülü ve müsamahakâr olmalı, sattığı ürünün kusurunu gizlememeli, hile ve aldatmaktan uzak durmalı, ticaretine konu ettiği malın İslam nazarında meşru olmasına dikkat etmelidir. Haksız ve helal olmayan her türlü kazançtan sakınıp Allah’ın kendisine helalinden lütfetmiş olduğu kazanca kanaat etmeli, daha fazla kazanabilme arzusuyla İslam’ın hoş görmeyeceği yollara başvurmamalıdır. Hesap düşüncesi ile hareket etmeli, şahsi menfaatlerini gözetirken içerisinde yaşadığı toplumun sosyal ve ekonomik refahına zarar verecek her türlü tutum ve davranıştan uzak kalmaya çalışmalıdır.

1 Diyanet Aylık Dergi, Aralık, 2019; Sayı: 12.

2 Nisâ, 4/29.

3 Bakara, 2/198.

4 Buhârî, Büyû‘, 1.

5 Münâvî, Feyzü’l-kadîr, III, 244.

6 Dârekutnî, Sünen, III, 5.

7 Nisâ, 4/29.

8 Cuma, 62/10.

9 İbn Kesîr, Tefsîru’l-Kur’âni’l-azîm, VIII, 148.

10 Tirmizî, Vitr, 21.

11 Gazzâlî, İhyâ, II, 64

SANAL DÜNYADA HELAL VE HARAM SINIRLARI¹

Prof. Dr. Abdullah KAHRAMAN

İletişim çağı olarak adlandırılan ve hayatımıza belli kolaylıklar sağlayan bu hayatın birtakım problemleri de beraberinde getirdiğini inkâr edemeyiz. Oluşturulması, donanımı, idare edilmesi ve yönlendirilmesi Müslüman bir zihin ve ahlaktan kaynaklanmayan bugünün iletişim dünyası gün geçtikçe Müslüman’ın hayatından önemli şeyleri alıp götürmekte, Müslüman şahsiyetini ve zihniyetini örselemektedir. Özellikle sanal dünyanın bu konudaki rolü ölçülemeyecek boyutlara varmış durumdadır. Sanal dünyanın büyüleyici ortamı ve atmosferi farkında olarak veya olmayarak birçok değerimizi hırpalamakta, zihin dünyamızı altüst etmekte ve gittikçe bizi kendimize yabancı hâle getirmektedir. Başka bir ifadeyle, sanal ortamda ve özellikle sosyal medyada helal ve haramın sınırları iyice belirsizleşmiş durumdadır. Bu durum insanlık ve özellikle de davranışlarıyla diğer insanlara rehber olmak durumunda olan Müslümanlar için vahim bir tablo oluşturmaktadır. Çünkü Müslüman’ın kendisine göre kırmızı çizgileri ve sınırları vardır. Bu sınırlar genel olarak helal ve haram kavramlarıyla ifade edilir. Müslüman daima helalin yanında ve geçici hayati zorunluluklar olmadığı sürece de haramın karşısındadır. Haram olan hususlar Müslüman için kırmızı çizgiler ve yaklaşılmaması gereken yasak sınırlardır.

Bugün sosyal medya ve sanal ortam Müslümanların da hayatının bir parçası hâline gelmiştir. Ancak Müslüman her ortamda olduğu gibi bu ortama girerken de belli sınırlara riayet etmek durumundadır. Zira yapılan araştırma ve gözlemler sanal dünyanın ilk etapta bazı değerlerimizi aşındırdığını göstermektedir. Buna göre sanal âlemde en çok ihlal edilen sınırlar ve harama düşülen hususlar şöyle ifade edilebilir:

1. Mahremiyet ihlali: Bir Müslüman’ın koruması gereken en önemli değerlerden biri mahremiyettir. Bu mahremiyet, onun şahsıyla ilgili olduğu gibi ailesi, işi ve arkadaşlarıyla da ilgilidir. Özel sırların, mahrem sayılan bölge, bilgi, belgelerin korunması ve sanal dünyada paylaşılmaması mahremiyet anlayışının bir gereğidir. Tek başına mahremiyet anlayışının örselenmiş olması bile hem birey hem de toplum olarak Müslümanların içine düştüğü en büyük belalardan biridir.

2. Aile mahremiyetini ihlal eden paylaşımlar: Özel hayata dair resimlerin ve videoların paylaşılması aileyi tehdit etmekte ve istenmeyen sonuçlara yol açmaktadır.

3. Sınırsız ve ölçüsüz konuşmalar ve paylaşımlar: Bazen iyi niyetle yapıldığı ve söylendiği düşünülen bu konuşmalar ve paylaşımlar, dinî değerlere uygun olmayan beraberliklere, yakınlaşmalara zemin hazırlamakta ve zinaya düşmek de dâhil olmak üzere birtakım dinî ilkelerin çiğnenmesini beraberinde getirebilmektedir.

Müslüman Allah’a gönülden inanan ve O’nun insanlar için ortaya koyup peygamberleri ve kutsal kitapları vasıtasıyla ulaştırdığı değerlere bağlı olan insandır. Onun inancına göre inandığı Allah sonsuz güç ve kudret sahibidir. Yine o, yapıp ettiği her şeyin Allah’ın kontrolünde olduğuna, yaptığı her işin kayda geçirildiğine, hiçbir şey eksiltilmeden bir gün karşısına çıkarılacağına ve bunlardan hesaba çekileceğine de kesin olarak inanır. Nitekim Yüce Allah bu durumu şu ayetleriyle net bir şekilde ortaya koymuştur: “Kitap ortaya konur. Suçluları, kitabın içindekilerden korkuya kapılmış görürsün. ‘Eyvah bize! Bu nasıl bir kitaptır ki küçük, büyük hiçbir şey bırakmadan hepsini sayıp dökmüş!’ derler. Onlar bütün yaptıklarını karşılarında bulurlar. Senin Rabbin hiç kimseye zulmetmez.”,² “İşte kitabımız, size karşı gerçeği söylüyor. Çünkü biz yapmakta olduklarınızı kaydediyorduk.”³

Bundan dolayı Müslüman her yerde ve her ortamda Müslüman’dır. İslam ülkesinde de İslam ülkesi dışında da sınırların içinde de sınırların dışında da gerçek dünyada da sanal dünyada da onun Müslüman bilinci ve sorumlulukları devam etmektedir.

Dünyayı eşsiz nimetlerle donatan ve bu nimetleri insanın istifadesine sunan Yüce Allah helallerin sınırını geniş tutarken haramları sınırlı tutmuştur. Buna göre insan davranışlarının çoğu mübah ve helal, belli bir kısmı yasaktır. Bir müminin hayatında helal ve haram çizgilerine riayet etmenin dinin algılanma, içselleştirilme ve yaşanması noktasında büyük bir önemi vardır. İslam, helal ve haram konusunda orta ve dengeli bir yol izlemiştir. İslam’ın bu konudaki hükümleri, Brahmanizm ve Hristiyan ruhbanlığındaki gibi bedene işkence, temiz, güzel ve insana faydası zararından çok olanları haram kılma şeklinde bir aşırılık ve olumsuzluk içermez. Aynı zamanda bu hükümler, İran’da ortaya çıkan “mazdekizm” dini gibi bütün değerleri yıkan, aşırı ibahiyecilik içeren ve haram diye bir şey tanımayan bir anlayış tarzında da değildir.⁴ Müslüman’ın mutlu ve sağlıklı bir hayat yaşaması için helal olan hayat yeterlidir. Mutluluk adına haram bölgeye sapmaya asla ihtiyaç yoktur. Şayet haram bölgeye sapılıyorsa mutlaka haricî ve normal olmayan birtakım dürtülerin esiri olmak söz konusudur.

Hz. Peygamber bir hadisinde helal ve haramı özlü bir şekilde şöyle tanımlamıştır: “Helal Allah’ın kitabında helal kıldığı şeyler, haram da Allah’ın kitabında haram kıldığı şeylerdir. Hakkında hüküm belirtmediği hususlar ise sizin için affettiği şeylerdir.”⁵ Buna göre haram Allah’ın kesin olarak yasakladığı, inanılması farz, inkâr edilmesi insanı dinin dışına çıkaran, insanı inançtan soyutlayan ya da imanı anlamsız hâle getiren, riayet edilmesi insanı cehennemden kurtarıp cenneti hak ettiren şeydir. Hz. Peygamber (sas) de Allah’tan aldığı yetkiye dayanarak haram koyma hakkına sahiptir. Haramın dışında olan davranışlar normalde helaldir. Ancak başlangıçta helal olan bazı davranışlar haramlara götürmeye başladığı andan itibaren haram hâle gelirler. Duruma göre helal ve haram olmasında şüphe edilenler konusunda ihtiyatlı davranıp kaçınmak daha sağlıklı bir yoldur. Hz. Peygamber (sas) helal ve haram sınırını ve bu konuda gözetilmesi gereken dengeyi açıklarken bu ikisi arasında bulunan şüpheli bir bölgeye de dikkat çekmiş ve Müslümanları özellikle bu bölgeye karşı uyarmıştır.

İnanan, imanının bilincinde olan bir Müslüman daima helal bölgede dolaşır, her davranışında helali hedefler. Harama doğrudan bulaşmak herkesin her an düşebileceği bir durum değildir. Ancak mekruh olarak da ifade edebileceğimiz “şüpheli alan” bu noktada kaygan bir zemin oluşturabilmektedir. İlk etapta harama düşmekten çekinen kimi Müslümanlar, biraz da nefislerinde meseleyi hafifletme ve meşrulaştırma düşüncesiyle mekruh bölgeye daha rahat girebilmektedirler. Bazı zaruretler sebebiyle zaman zaman bir anlık girmek mecburiyetinde kalınsa da hemen çıkılması gereken bu bölgede dolaşmayı alışkanlık hâline getirenlerin harama düşmesi maalesef çok kolay olmaktadır. Çünkü zamanla bu bölgede olmayı ve bu bölgede kalmayı yadırgamayan, garipsemeyen ve burada bulunmaktan vicdanen rahatsızlık duymayan bir Müslüman kendi zihninde bunu normalleştirebilmektedir. İşte Müslümanca bir hayattan dolaylı ve belki de farkında olmadan kaymayı ifade eden bu tehlikeye Allah Resûlü (sas) veciz bir şekilde dikkat çekmiş ve uyarıda bulunmuştur.

Bugün Müslümanlar olarak sanal dünya ile sınanmakta olduğumuz bir gerçektir. Bu sınavı başarılı bir şekilde geçmenin yolu, “Ey iman edenler! İman edin…”⁶ ayetiyle ifade edildiği gibi imanımızın, şahsiyetimizin ve Müslüman kimliğimizin farkında olmaktır. Bu farkındalık bize helal ve haram sınırlarını hatırlatacak, bu iki bölge arasında mayınlı denilebilecek “şüpheli” bir alanın bulunduğunu öğretecektir. Müslüman irfanı bu şüpheli bölgeden “Allah’a karşı sorumluluk bilinci” olan “takva” ile kendisini kurtarabilecektir. Çünkü helal olan sonuna kadar helal olarak kalmayabilir, şüpheli alandan helal lehine tercihte bulunarak kaçınmak ise Müslüman için en çıkar yoldur.

Sosyal medyada yapılan paylaşımların hepsi dinî hüküm olarak aynı kategoride olmayabilir. Yani bu alanda yapılan her mahremiyet ihlali haram sayılacak dereceye varmamış olabilir. Ancak ilk etapta mekruh veya adaba aykırı olsa bile zamanla ve varacağı sonuç bakımından haram sınırlarına girmiş olur. Mesela, sosyal medyada ya da yabancı insanlarla telefon, adres ya da fotoğraf paylaşmak tedbirsiz bir davranış olmakla beraber, kötü niyetli kullanıcılar tarafından istenmeyen olaylara yol açabilir.

İnsanlar görünür olma, gündemde kalma, takip edilme, popüler olma ve gündemi kaçırmama gibi sosyal medyadan gelen hastalıklara yakalanınca kendilerine ilişkin her şeyi ölçüsüzce paylaşmakta ve başkalarına ait her şeyi merak etmektedir. Bunun için evlerindeki doğal hâllerini, makyaj setlerini, mahrem görüntülerini çekinmeden sosyal medyada servis edenler zaman zaman haram sınırlarını zorlamış olmaktadırlar. Kocasıyla kendi arasında olması gereken aşk ve muhabbete dair konuşma ve ifadeleri sosyal medyadan ilan edenler hem muhabbetin değerini düşürmekte hem samimiyete ve içtenliğe gölge düşürmekte hem de meşruiyet sınırlarını aşmış olmaktadırlar. Kur’an’ın ziynet olarak ifade ettiği hususları kendilerine mahrem olmayanlara gösterenler, bu ayetin⁷ hükmüne aykırı davranmış olmaktadırlar.

Zaman zaman bu mahremiyet ihlalleri gerçek kimlikler gizlenerek yapılmaktadır. Müslüman Allah’a hiçbir şeyin gizli kalmayacağına inanır. Bu sebeple sosyal medya kullanıcısının kimliğini gizlemesi, yapmış olduğu davranışın dinî niteliğini değiştirmez. Mahremiyet ihlali yapanın bu davranışı haram veya mekruh ise kimliğini gizleyerek bunu yapması o davranışı mübah hâle getirmez.

Bugün yapılan bazı araştırmalar insanların mahremiyet anlayışlarının ciddi şekilde ve büyük ölçüde aşındığını göstermektedir. Sosyal medyayı kullanan insanlar içerisinde dinin tasvip etmediği görüntülerini paylaşmakta sakınca görmeyenlerin oranının %50’nin üzerinde olduğu görülmektedir. Tek başına bu durumu dikkate aldığımız zaman da olayın ulaştığı vahim noktaları görebiliriz. Yine yapılan araştırmalarda sosyal medya mecralarının mahremiyet duygularını zayıflattığına inananların sayısının oldukça az çıkması, bu konudaki yıkımın bir başka göstergesidir.

Sonuç olarak şunu ifade edelim ki mahremiyet, gündelik hayatın hangi ölçülere göre, kime açık, kimlere nasıl ve nereye kadar kapalı tutulacağına ilişkin bir hayat tarzını belirleyen bir kavramdır. Sosyal medya temel ahlak ilkelerinden beslenen mahremiyet anlayışından sıyrıldıkça ahlaki çöküş, ailelerin dağılmasına sebebiyet verme, temel insan haklarının ihlali, utanma duygusunun örselenmesi, kıskançlık, rekabet, lüks tüketim, özenti ve bağımlılığın artması bu sanal hayatı helal sınırlardan uzaklaştırarak haram sınırlarına yaklaştırmaktadır. Bu ve benzeri olumsuzluklar sosyal medyanın başıboş ve sorumsuz kullanımının tehlikelerine işaret etmektedir. O zaman sosyal medya kullanıcısı bir Müslüman paylaşımlarında, beğenilerinde ve mesajlarında ahlaki ilkeleri ve mahremiyet sınırlarını ihlal etmemeye ve bunlara riayet etmeye azami dikkat göstermelidir. Bunun için üçüncü kişilerle paylaşması dinen caiz olmayan ya da en azından adap dışı olan hususları paylaşma yoluna gitmemeli, bu tarz paylaşım yapanları engellemeli ve takip etmemelidir.

Müslüman şahsiyeti sorumlu ve nezih olmayı gerektirir. Bu yüzden Müslüman’dan her işinde olduğu gibi sosyal medya kullanımında da sorumlu ve nezih davranması beklenir. Sosyal medyanın kurduğu ahlaksızlık batağına ve ölçüsüzlük tuzağına düşmemek için Müslüman insanların bu alanda meşru hususları paylaşmaları, sosyal medyayı faydalı bilgi ve haberlerden yararlanan ve yararlandıran bir araç hâline getirmeleri gerekir. Bu aracın ibadette riyaya götüren, aile, birey, hasta mahremiyetini ihlal eden, insanlara üstünlük taslayan, özentiyi, kıskançlığı artıran, samimiyetsizliği besleyen paylaşımlara alet edilmemesi Müslüman ahlakı açısından en elverişli yoldur. Aksi hâlde Müslümanlar olarak sorumluluğumuz hesap verilemeyecek boyutlara ulaşabilir.

1 Diyanet Aylık Dergi, Ağustos, 2019; Sayı: 344.

2 Kehf, 18/49.

3 Câsiye, 45/29.

4 Karadavî, Yusuf, el-Helâlü ve’l-harâmu fi’l-İslâm, Beyrut 1985, 19.

5 Tirmizî, Libâs, 6.

6 Nisâ, 4/136.

7 Nûr, 24/31.

Aile merkezli helal duyarlılığı¹

Prof. Dr. Ahmet YAMAN

“Helal” kelimesi, daha çok nesneler dünyasına ait bir niteleme olarak kullanıldığı için böyle bir başlıkla neyin kastedilmiş olabileceği ister istemez bir soru işareti doğurmaktadır. Acaba ailede helal duyarlılığı derken nikâhsız beraberlikler mi kastedilmektedir? Yoksa aile bireylerinin kursağından haram lokma geçmemesi hassasiyetine mi vurgu yapılmaktadır? Ya da aile içi ve dışı ilişkilerde söz konusu olması gereken hukuki ve ahlaki hükümlere mi işaret edilmektedir?

Hemen ifade edelim ki, helal kelimesinin geniş açılımı bu soruların hepsinin bu yazının kapsama alanına alınabilmesine imkân sağlamaktadır. Çünkü “helal” kelimesinin gerek Kur’an-ı Kerim’de gerek hadis-i şeriflerdeki kullanımlarında bir taraftan mübah ve caiz anlamı² diğer taraftan vacip ve gereklilik anlamı³ kastedilmiştir. Öyleyse “helal” hem bir meşruiyet ve geçerlilik hem de bir gereklilik ve bağlayıcılık vurgusu taşımaktadır.

Hâl böyle olunca aile merkezli helal duyarlılığına, onun meşru bir şekilde kuruluşu, kurulduktan sonra helal gıda ile gelişip büyümesi, gerek aile içi gerek çevre ile ilişkilerde hem ahlaka hem de hukuka uygun bir sürecin işletilmesi aynı derecede dâhil olmaktadır. Zira insanoğlunun içinde doğduğu, büyüdüğü ve hayata katıldığı en küçük sosyal ünite olan aile, bu özellikleri yanında aynı zamanda bir ahlaki ve hukuki yapıdır da.

İşte bu yapının “helal” duyarlılığına sahip olmasının ilk adımı onun dinî-hukuki bir meşruiyet zeminine sahip olması yani nikâhlı bir beraberliğe dayanmasıdır. Nikâha yani Müslüman toplumun benimseyeceği ve takibini yapabileceği bir evlenme akdine dayanmayan aile birliği, gerçek anlamda saygın bir kurum kimliğini taşıyamaz. Aksine aşağılık bir zina olarak değerlendirilir ve çok kötü bir davranış diye nitelenir.⁴

Müslümanlık telakkisine göre bir evlenme akdinin meydana gelebilmesi için ise şu unsurlar gerekmektedir:

a. Cinsiyetleri ayrı iki taraf. Yani evlenme, nikâh ehliyeti taşıyan ve evlenmelerine herhangi bir engel bulunmayan bir erkek ile kadın arasında olur.⁵

b. Hayat beraberliği için ortak rıza. Tarafların böyle bir akde gönülden razı olmaları, onları sadece cinsel ilişkide değil, hayatın acı-tatlı her anında ortak yapmaktadır. Zaten evlilik akdinin esas konusu da budur.⁶

c. İlke olarak devamlılık. Daha sonra baş gösterecek bazı sebeplerle evliliğin sona ermesi de mümkün olmakla beraber, evlilik akdinde devamlılık esastır. Belli bir süre devam ettirilmek veya bir tecrübe devresi geçirmek maksadıyla geçici evlilikler yapılamaz.⁷

d. Hukukilik. Yukarıdaki unsurların mevcudiyetine rağmen bu akit, ayrıca hukuk tarafından da tanınan bir akit olmalıdır. Bu sebeple nikâh akdi olmadan beraber yaşama anlayışına “evlilik” denmez. Evlilik akdinin taraflara sağladığı haklar ve karşılıklı sorumluluklar, ancak hukuk nazarında geçerli olan bir nikâhta söz konusu olabilir.⁸

Böylece hukuki bir meşruiyet kazanan ailenin kurumsal önemini şu ayet-i kerime çok anlamlı bir tarzda ortaya koymaktadır: “İçinizden kendileriyle huzura kavuşacağınız eşler yaratıp, aranızda sevgi ve rahmet var etmesi, Allah’ın varlığının belgelerindendir. Bunlarda düşünen bir toplum için dersler vardır.”⁹

İslam âlimleri, ailenin hem kendi elemanları hem de toplumla ilişkilerini inceleyip ilgili hükümleri tespit ederken bir inceliğe işaret etmişlerdir. Müslümanların nazarında ailenin oturduğu temeli gösteren bu incelik, nikâha kısmen ibadet anlamı da yüklemektir. Yani aile kurumunun kurulmasının hukuken ilk adımı ve meşruiyet vasıtası olan nikâh, normal bir akit/sözleşme olmanın ötesinde Allah’a yakınlaşma demek olan ibadet mahiyetine de bürünmektedir.

Allah Resûlü’nün Veda Hutbesi’nde erkeklere yönelik olarak, “Kadınlarınız konusunda Allah’tan korkun. Siz onları, Allah’ın bir emaneti olarak aldınız ve onlarla beraberlik, Allah’ın kelimesi (nikâh) ile size helal oldu...”¹⁰ şeklindeki irşadıyla; kadınları kastederek, “Mümin bir kişi, Allah korkusundan ve O’na itaatten sonra, saliha bir hanım nimeti kadar başka hiçbir şeyden yararlanmamıştır. Çünkü hanımından bir şey istediğinde yerine getirir, yüzüne bakınca sevinir, üzerine yemin etse yeminini doğru çıkarır, kocası dışarıya gitse iffetini ve kocasının malını korur.”¹¹ irşadı, ailenin emanet duygusu ve iffet erdemi gibi nitelikler üzerine kurulduğunu gösterir. Bu iki olgu da zaten ailenin gerek bireysel gerek toplumsal öneminin temel taşıdır.

Ailede helal duyarlılığının önemli bir sonucu, başta karı-koca olmak üzere aile bireylerinin tümünün birbirlerine ve çevreye karşı sorumluluklarının bilincinde olup haklarına hep birlikte saygı göstermeleridir. “Erkeklerin kadınlar üzerindeki hakları gibi kadınların da erkekler üzerinde belli hakları vardır...”¹² ayeti ile “Sizin en hayırlınız ailesine karşı en hayırlı olanınızdır...”¹³ hadisi bu noktadaki en genel çerçeveye işaret etmektedir. Aynı şekilde “Onlarla iyi geçinin, eğer kendilerinden hoşlanmadınızsa, olabilir ki bir şey sizin hoşunuza gitmez de, Allah onda birçok hayır takdir etmiş olur.”;¹⁴ “Kadınlarınız konusunda Allah’tan korkun. Siz onları, Allah’ın bir emaneti olarak aldınız ve onlarla beraberlik, Allah’ın kelimesi (nikâh) ile size helal oldu...”;¹⁵ “İyi kulak verin! Kadınlara hayrı tavsiye edin, onlar üzerinde hayırdan başka bir şeye sahip değilsiniz...”;¹⁶ “Kadınların en hayırlısı, kendisine baktığın zaman seni sevindiren, bir şey istediğin zaman sana itaat eden ve senin yokluğunda iffetini ve senin malını koruyan kadındır.”;¹⁷ “Kadınları dövmeyin!”¹⁸ gibi ayet ve hadisler, aile ilişkilerindeki helal duyarlılığına ilişkin temel İslami yaklaşımı özetlemektedir.

Yukarıda kısmen açıklanan geniş anlamlı “helal” bilincine sahip bir ailenin önemli bir özelliği de, bu yuvaya mensup herkesin üzerine düşen görevleri bir ibadet vecdiyle yerine getirmesidir. İbadet vecdi diyoruz, çünkü aile bireylerinin görevleri, kısmen Kur’an-ı Kerim’de, büyük ölçüde Peygamber (sas) sünnetinde dinî-şer’î bir muhteva ile duyurulmuş ve bu konuda Müslümanlar uyarılmıştır. Nisa suresinde yer alan bir ayet-i kerime söz konusu görevleri en genel çerçevesiyle şöyle belirlemektedir: “Allah’ın bazılarını bazılarından üstün kılmasından ve erkeklerin mallarından harcamalarından dolayı, erkekler kadınları kollayıp gözetirler. İyi kadınlar, gönülden saygılı olup Allah’ın kendilerini korumasına karşılık, saklı olanı muhafaza ederler...”¹⁹

Hz. Peygamber’in (sas) meşhur “Hepiniz çobansınız.” hadisi de bu bağlamda hatırlanmalıdır: “Sizden her biriniz birer çobansınız ve her biriniz güttüğünüzden sorumlusunuz. Devlet yöneticisi bir çobandır ve yönettiği kişilerden sorumludur. Evin erkeği bir çobandır ve aile bireylerinden sorumludur. Evin hanımı, kocasının evi içinde bir çobandır ve yetkili olduğu alanlardan sorumludur. Hizmetçi, efendisinin malı üzerinde bir çobandır ve bunun yönetiminden sorumludur.”²⁰

Bir başka sözünde “Sizin en hayırlınız ailesine karşı en hayırlı olandır. Ben de aileme karşı hayırlıyım.”²¹ şeklinde konuşan Sevgili Peygamberimiz hem ahlaki ve hukuki hem cinsel ve bedenî hem de medeni gereklerin topluca yerine getirilmesini, “hayırlı olmak” gibi bir vasıfla nitelendirmiştir.

Eşlerin arasında zaman zaman baş gösterebilecek kırgınlıklar, hem bu görevlerin ihmaline hem de aile yuvasının dağılmasına bir sebep teşkil edemez: “Ey inananlar! Kadınlarla iyi geçinin. Eğer onlardan hoşlanmıyorsanız, hoşlanmadığınız bir şeyi Allah çok hayırlı kılmış olabilir.”²² ayeti yanında şu ayetler de eşler arasında çıkabilecek uyuşmazlık ve dargınlıkların hemen bir ayrılış vesilesi yapılmamasını, aksine yaraların sarılmasını istemektedir: “...Sorumsuz davranmasından korktuğunuz kadınlara öğüt verin, yataklarından ayrılın ve (bunlarla yola gelmezlerse ve evliliği kurtarmaya yarayacaksa hafifçe) onlara vurun. Eğer size itaat ederlerse, aleyhlerine başka bir yol aramayın. Allah yücedir, uludur. Eğer karı-kocanın aralarının açılmasından korkarsanız, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin. Eğer onları düzeltmek isterlerse Allah aralarını bulur. Allah bilendir, haberdardır.”;²³ “Ve eğer bir kadın, kocasının huysuzluğundan yahut kendisinden yüz çevirmesinden korkarsa, anlaşma ile aralarını düzeltmelerinde ikisine de günah yoktur. Barış daima iyidir. Zaten nefislerde kıskançlık hazırdır. Eğer güzel geçinir, sakınırsanız Allah yaptıklarınızı haber alır.”²⁴

Müslümanlığa gönülden bağlı bir ailede çocuklar Allah’ın bir emaneti olarak değer taşır. Çocuğu bahşeden, onun cinsiyetini belirleyen Yüce Yaratıcı’dır ve O, ana-babadan bu yavrunun iyi yetiştirilmesini istemektedir: “Göklerin ve yerin hükümranlığı Allah’ındır; dilediğini yaratır. O, dilediğine kız çocuk, dilediğine de erkek çocuk verir yahut hem kız hem erkek çocuk verir; dilediğini de kısır bırakır. O bilendir, her şeye gücü yetendir.”²⁵

Ailenin moral gücü, neşesi ve hayat kaynağı olan çocuklar, aslında dünyada girilen en büyük sınavın da konusudur. Çocuklara verilen terbiye, onlara kazandırılan kimlik, ana-babanın ahiretteki başarılarının en büyük belirleyicilerindendir. Ayetleri bir kere daha okuyalım: “Mallarınızın ve çocuklarınızın da bir sınav olduğunu, büyük ödülün Allah katında bulunduğunu bilin!”;²⁶ “Ey inananlar! Mallarınız ve çocuklarınız, sizi Allah’ı anmaktan alıkoymasın! Böyle olanlar ziyana uğrayanlardır.”;²⁷ “Mal ve çocuklar dünya hayatının süsüdür. Kalıcı olan yararlı işler, Rabbinin katında sevapça ve ümit bakımından daha iyidir.”²⁸

İşte helal-haram duyarlılığına sahip bir aile, bu bilinçle yavrusunu eğitir, onu İslam şahsiyetinin canlı bir örneği yapmaya çalışır. Lokman’ın (as) çocuğuna bu yönde yaptığı şu tavsiyeler, Kur’an tarafından örnek alınmak üzere bize de bildirilmiştir: “(Lokman öğütlerine devam ederek dedi ki) Yavrum, (yaptığın iyilik veya kötülük) hardal tanesi ağırlığınca bir şey de olsa, bir kayanın içinde, göklerde veya yerde bulunsa Allah mutlaka onu getirir. Çünkü Allah’ın bilgisi her şeye ulaşır ve O her şeyi haber alır. Yavrum, namazı kıl, iyiliği emret, kötülükten vazgeçir ve başına gelene sabret. Çünkü bunlar (Allah’ın yapmanı emrettiği) kesin işlerdendir; insanlara yanak büküp yüz çevirme ve yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Zira Allah, kendini beğenip övünen kimseyi sevmez. Yürüyüşünde tutumlu ol, sesini de kıs. Çünkü seslerin en çirkini eşeklerin sesidir.”²⁹

Hz. Peygamber’in (sas), “Bir babanın çocuğuna bırakacağı en büyük miras, iyi bir isimle güzel bir terbiyedir.”³⁰ buyruğu da aynı tespite vurgu yapmaktadır.

Helal bilincinin bir diğer yansıması, ailenin topluma yönelik görev ve sorumluluklara duyarlı olmasıdır. Nasıl Müslüman birey sadece kendisini düşünen bencil bir varlık değilse, Müslüman aile de kendi topluluğu dışında diğer topluluklara karşı belli bir ahlaki-hukuki sorumluluk altında olduğunu bilir.

Bir Müslüman ailenin, kendi dışında sorumluluk taşıdığı ilk grup, akrabalardır. Gerek anne gerek baba tarafından aynı sülale içinde bulunan insanlar, yekdiğerinin sevincine ve üzüntüsüne ortak olmak durumundadırlar. “Kuşkusuz Allah, adaleti, iyiliği, akrabaya yardım etmeyi emreder; çirkin işleri, fenalık ve azgınlığı da yasaklar. O, düşünüp tutasınız diye size öğüt veriyor.”³¹ buyruğuyla Yüce Allah bu noktanın altını çizmektedir. Sılayırahim dediğimiz akrabalık bağlarının muhafaza edilmesi, Kur’an-ı Kerim’de iyi bir Müslüman’ın vazgeçilmez vasfı olarak nitelenirken, tersine bu bağa riayet etmeyip akraba sorumluluğunu göz ardı edenler “hüsrana uğrayanlar”, “yeryüzünde bozgunculuk yapanlar, lanetlenip cehenneme gidenler” olarak nitelendirilmiştir.

Daha ele alınması gereken pek çok boyuta sahip olan bu önemli konuyu Yüce Allah’ın bir buyruğuyla noktalayalım: “Biz insana anne-babasına iyi davranmasını emrettik. Annesi onu zahmetle taşımış ve güçlükle doğurmuştur… Nihayet insan olgunluk çağına girip ardından kırk yaşına basınca demelidir ki: Rabbim! Bana ve anne-babama verdiğin nimetlere karşılık üzerime düşeni yerine getirmemi ve hoşnut olacağın doğru ve yararlı işler yapmamı bana nasip et. Soyumdan gelecekleri de iyi/salih insanlar kılarak beni mutlu et. Kuşkusuz ben tövbe edip sana döndüm ve sana teslim olanlardan oldum.”³²

1 Diyanet Aylık Dergi, Ekim, 2010; Sayı: 238.

2 Bk. Bakara, 2/196,228; Tirmizî, “Tahâret”, 52.

3 Buhârî, “Ezân”, 8.

4 İsrâ, 17/32.

5 Rûm, 30/21.

6 Bakara, 2/187.

7 Nisâ, 4/19.

8 Bakara, 2/228.

9 Rûm, 30/21.

10 Müslim, “Hac”, 147.

11 İbn Mâce, “Nikâh”, 5.

12 Bakara, 2/228.

13 Ebû Dâvûd, “Sünnet”, 14.

14 Nisâ, 4/19.

15 Müslim, “Hac”, l 47.

16 Buhârî, “Enbiyâ”, 1; “Nikâh” 80.

17 İbn Mâce, “Nikâh”, 5.

18 Ebû Dâvûd, “Nikâh”, 41, 42.

19 Nisâ, 4/34.

20 Buhârî, “Cum’a”, 11; Müslim, “İmâra”, 20.

21 Tirmizî, “Menâkıb”, 63.

22 Nisâ, 4/19.

23 Nisâ, 4/34-35.

24 Nisâ, 4/128.

25 Şûra, 42/49-50.

26 Enfâl, 8/28.

27 Münâfikûn, 63/46.

28 Kehf, 18/46.

29 Lokmân, 31/16-17.

30 bk. Tirmizî, “Bir”, 33.

31 Nahl, 16/90.

32 Ahkâf, 46/15. Başka bazı ayrıntılar için bk. Ahmet Yaman, İslam Aile Hukuku, İstanbul 2009.

Helal çizgisinde hayat¹

Prof. Dr. Mehmet Zeki AYDIN

Son yıllarda şöyle sözleri çok duymaya başladık: “Bize ne oldu?”, “Ülkemizde ahlaki ve millî değerler alanında yozlaşma arttı.” Artık toplumda, helal haram duygusunun kalmadığını, Allah korkusunun azaldığını düşünenlerimiz çoğaldı. Elbette toplumsal olayları tek sebeple açıklamak mümkün değildir ve toplumsal değişmelerin birçok sebebi vardır. Bu olumsuzlukların sebep veya sonuçlarından biri de insanlarda azalan helal haram duyarlılığıdır.

İslam dininin temel amacı insanlara hayatı boyunca kılavuzluk etmektir. Dünya ve ahiret mutluluğunu amaçlayan dinimiz, insanları her türlü kötülük ve yanlışlıktan korumak, huzur içinde yaşamalarını temin etmek için bazı davranışları yasaklamış, bazılarını ise helal kılmıştır. Allah’ın açıkça yasakladığı şeylere haram, yapılmasına izin verdiklerine de helal diyoruz. Örneğin, başkalarının malına, canına zarar vermek, hırsızlık yapmak, faiz alıp vermek, zina etmek haram; ticaret ve alışveriş yapmak, evlenip yuva kurmak helaldir. Bir başka ifade ile Allah’ın emir ve yasaklarına uymamak haram, yasaklamadığı konular ise helaldir.

Müslüman, yerken, içerken, diğer insanlarla ilişkilerinde, bireysel hayatından aile ve toplum hayatına varıncaya kadar her alanda Allah’ın koyduğu helal-haram sınırına uyduğu ölçüde iyi insan, iyi Müslüman olur. Allah’a karşı saygılı, O’nun emir ve yasaklarına titizlikle uyan kişi olarak, Yüce Allah’ın fazilet bakımından en üstün saydığı muttakiler arasında yerini almaya hak kazanır. Allah’ın koyduğu sınırları tanımayanlar ise haddi aşmış olurlar. Yüce Allah (cc) şöyle buyurmaktadır: “Ey iman edenler! Allah’ın size helal kıldığı iyi ve temiz nimetleri (kendinize) haram etmeyin ve (Allah’ın koyduğu) sınırları aşmayın. Çünkü Allah, haddi aşanları sevmez.”²

Sevenin en çok korktuğu şey, sevgilisini gücendirmesidir. Bu sebeple seven insan, sevdiğini gücendirmemek için büyük bir duyarlılık gösterir. Sevdiğini kırabilecek hareket ve tavırlar sergilemek şöyle dursun, onun en ufak bir sitemine yol açabilecek davranışlardan bile büyük bir özenle sakınır. Temelde kişinin Cenab-ı Hak karşısındaki duyarlılığını anlatan ‘takva’ teriminin taşıdığı anlamı, böyle bir benzetmeyle açıklayabiliriz. Yani takva, bir bakıma Yüce Allah’ı gücendirebilecek en ufak tutum ve hareketlerden sakınmayı ifade etmektedir. Hiç kuşkusuz bu, büyük bir duyarlılığın ifadesidir. Takva sahibinde çok güzel bir dinî duyarlılık oluşur. Bu duyarlılıkla onlar, İslam’ı bütün güzelliğiyle yaşamaya çalışır, her türlü güzelliği sergiler, her türlü kötülük ve çirkinlikten uzaklaşırlar.

Kur’an’da takva sahipleri övülmüştür. Takva sahipleri, Allah’a karşı büyük bir duyarlılık içinde bulundukları için Allah onlara iyiyi kötüden, hakkı batıldan ayıracak öyle bir anlayış ve nur verir ki, artık bu anlayış ve nurla yollarını şaşırmazlar. Yüce Allah, şöyle buyurmaktadır: “Ey iman edenler! Eğer Allah’a karşı takva sahibi olursanız, O size iyiyi kötüden ayırt edecek bir anlayış (furkan) verir ve sizin kötülüklerinizi örter, sizi bağışlar. Allah büyük lütuf sahibidir.”³ Bu ayette, dikkatle, saygıyla yani muttaki olarak yaşayanlar furkanla müjdelenmektedir. Furkan, hakkı batıldan, doğruyu yanlıştan ayıran anlamına geldiği gibi, zafer anlamına da gelir. Demek ki Müslümanlar, takva sahibi (saygılı, dikkatli, duyarlı) olurlarsa, Allah onlara doğru yolu ve zaferi gösterecektir. Bu da Allah’ın sınırlarını dikkate alarak helal yoldan yaşamakla elde edilir.

İslam’da, imandan sonra salih amel gelir. Yapılan her türlü iyi, doğru, güzel, faydalı, kaliteli, yerli yerinde, haram sınırına girmeksizin kişinin iman, iyi bir niyet ve ihlas ile yapmış olduğu davranışlara salih amel diyoruz. Salih amel, Allah’ın emir ve yasaklarına uygun bir hayat sürmek demektir. Yaptığımız ticaret dürüst ise salihtir. Gördüğümüz eşyayı, ilahi bir eser olarak tefekkür edebiliyorsak bakışımız salihtir. Dinlediğimiz sözler, düşündüğümüz fikirler, kurduğumuz hayaller, sevdiklerimiz meşruysa helal dairesi içinde ve Allah’ın rızasına uygunsa salihtir. Yalan söylememek takva, doğru söylemek salih ameldir. İbadet etmemeyi büyük bir suç görmek takva, ibadet etmek ise salih ameldir.

İnsanların maddi ve manevi haklarına tecavüz etmemek de “salih amel” tanımının içine girer. İnsanların ne maddi ne de manevi haklarına tecavüz etmeden geçen bir ömür, salih bir ömürdür. İnsanlar Allah’ın kullarıdır, bu nedenle, insanların haklarını çiğnemeye “kul hakkı” diyoruz. Kullarına zulüm edilmesine Rabbimiz razı değildir. O hâlde, Hakk’ın kullarını incitmemek, onların gıybetlerini yapmamak, onlara iftirada bulunmamak, haset etmemek, canlarına, mallarına zarar vermemek Allah’ın razı olduğu ameller olup, salih amelin tanımı içinde yer alırlar. Yaptığı isyanlarla başkalarına kötü örnek olmak da kul hakkına tecavüzdür.

Haram ve helal konularında duyarlı olmak, bizi yaratan, ilim ve kudreti ile takip ve kontrol altında bulunduran Allah’a olan imanımızı güçlendirir ve zinde tutar. Buna karşılık helal-haram çizgisine dikkat etmeden yaşanan bir hayat, fıtratın sağladığı iyiye yönelme eğilimlerini köreltir; kötü ve zararlı eğilimlerin önünü açar. İnsan helal çerçevesinde yaşadığı zaman mutlu olduğu gibi, haram işlediğinde, çok kere sebebini anlayamadığı bir huzursuzluğa ve mutsuzluğa düşer. Haram-helal konusunda göstereceğimiz duyarlılığın önemini ortaya koyması açısından şu hadis-i şerif oldukça dikkat çekicidir: “Helal bellidir, haram bellidir. Bu ikisinin arasında şüpheli şeyler vardır. Kişi bunlardan sakınırsa dinini, onur ve haysiyetini korumuş olur.”⁴ Bu hadisten öğrendiğimiz üzere, haramlardan sakındığımız gibi şüphelilerden de sakınmamız gerekir. Bile bile haram işlemek, haramlarda ısrar etmek büyük günahtır. İşlenen günahlardan bir an önce vazgeçilmeli, pişmanlık duyup tövbe edilmelidir.

Allah insanları fıtrat üzere yaratmıştır. Fıtrat, insan tabiatının, duygularından, tutkularından, zihinsel, sosyal ve kültürel şartlandırmalardan etkilenmemiş ilk hâlidir. Her insanın, her hayvanın, her bitkinin, “fıtratının” kendilerine yüklediği “kendini gerçekleştirmek” amacı vardır. Bu nedenle, her varlık kendi yaradılış amacına uygunluğa ulaşabilmek için çabalar. Etrafımıza baktığımızda, sadece insan değil, bitkiler ve hayvanların da kendi fıtratlarına göre yaşadığını görürüz. Her bitki kendini gerçekleştirdiği gibi her hayvan da kendini gerçekleştirmek ister ve başarır. Evrende, tüm yaratıklar, bedenleriyle, davranışlarıyla, sağlıklarıyla, gelişimleriyle tüm hayatları boyunca kendi gerçeklerini gerçekleştirir ve kendi hayatlarını yaşarlar. İnsan dışında tüm varlıklar, doğal ortamları içinde bulundukları sürece, kendilerini gerçekleştirmeyi başarırlar. İnsan da fıtratını bozmaz, helal sınırları içinde yaşarsa dünya ve ahiret mutluluğunu elde eder.

Bir atasözümüzde, “Hamama giren terler.” denilir. Hem hamama girip hem de terlememek mümkün değildir. İnsanların tercihleri ancak hamama girip girmeme konusunda olabilir. Allah’ın yasaklarını çiğneyerek, haramlara, kötülüklere dalarak iyi olmak, huzur bulmak mümkün değildir. Zakkum ağacından elma, armut, nar gibi nefis meyveler beklenmez, ancak zakkum meyvesi beklenir. Helal lokma girmeyen vücuttan da hayır beklenmez.

İnsan dünyada, su ve hava gibi huzur ve mutluluk arar. Bireylerin ve toplumun huzuru ve mutluluğu elde etmesi ise erdemli yaşamadan geçer. İslam’a göre erdem yani üstün ve güzel ahlak sahibi olmak, helalinden yaşamak ve yaşatmakla mümkündür. Ahlaki erdemleri ve bunların olgunluğunu, dolayısıyla gerçek huzuru ve mutluluğu elde edebilmeyi Peygamber Efendimiz günahları, özellikle büyük günahları terk etmeye bağlamaktadır. Helal ve haram kavramı, müminin hayatında büyük önem taşımaktadır. Haram ve helaller, kulluk bilincinin temel taşlarını oluşturur. Mümin, haramdan kaçınarak helallerle bütünleştiği ölçüde kulluğun zevkini tadar ve nefsini terbiye eder. Mümin, haramlardan uzaklaştığı nispette Allah’a yaklaşır, kendini arındırır ve iyi bir Müslüman olur. Mümin için haramdan sakınmak ve helali aramak bir cihattır. Haram ve helal sadece yenilen içilen şeyleri kapsamamakta, aksine hayatın bütün alanlarını kapsamaktadır.

Mümin, haramın ve helalin birbirine karıştığı ve insanların dünya menfaati uğruna helal ve haram ölçülerini dikkate almadığı bir ortamda kılı kırk yararcasına hareket etmelidir. Mümin, şehevi arzuların, nefsani dürtülerin ve hayvani duyguların yerine, güçlü imanı ve üstün feraseti sayesinde haramlardan kaçınır ve şüpheli şeylerden uzak durur. Mümin, bütün zorluklara ve olumsuz çevre şartlarına rağmen birey, aile ve toplum hayatını, haram ve helal sınırına göre düzenler.

Helal olanı bırakıp harama dalmak nankörlük ve isyandır. Kur’an-ı Kerim’de Yüce Allah iyi ve güzel olan şeyleri helal kıldığını, çirkin ve kötü şeyleri haram kıldığını bizlere şöyle bildirmektedir: “Onlara iyi ve temiz şeyleri helal, kötü ve pis şeyleri haram kılar.”⁵

Dünyada, helal dairesi geniştir, hepimizin ihtiyaçlarını hatta keyiflerini karşılamaya yeter. Bu nedenle, harama girmeye hiç lüzum yoktur. Meşru bir işte bir amirin hizmetine girmiş bir insanla bir soygun şebekesinde çalışan bir başka insan ilk bakışta aynı noktada birleşirler: İkisi de emir altındadır. Ama birincisi büyük bir şereftir, sonu ilim ve irfana çıkar. Diğeri ise rezalettir, sonucu azap ve zindandır. Konuyu anlatmak üzere söylenen, “İyilik su gibidir, içmeyen ölür.” sözü ne güzeldir.

Hz. Peygamber (sas), her konuda olduğu gibi, helal haram duyarlılığı konusunda da bize örnek olmuştur. Efendimiz (sas), ashabın yanında ailesinin eğitimiyle yakinen meşgul olmuştur. Bilindiği gibi peygamberimiz ve ailesine zekât ve sadaka malı yemek haramdı. Bu konuda torunu Hasan’la aralarında geçen bir konuşma şöyledir: “Hz. Peygamber (sas) bir gün Hz. Hasan’ın Beytülmâl’e ait zekât hurmasından bir tane ağzına aldığını gördü. Hemen onu ağzından çıkarttırdı ve: ‘Muhammed ailesinin zekât yemediğini bilmiyor musun?’ buyurdu.”⁶

Hz. Hasan (ra) bu hatırasını şöyle anlatır: “Zekât hurmasından bir tane alıp ağzımda çiğnerken, Hz. Peygamber (sas) hemen onu ağzımdan çıkardı ve hurma kümesinin içine attı. Ey Allah’ın Peygamberi! Şu yavrucuğun aldığı bir tek hurmadan, sana ne sorumluluk olacak ki, denildi. Allah Resûlü (sas): “Biz Muhammed ailesiyiz. Bize zekât helal değildir.” buyurdu.⁷

Bu olayda, Efendimizin sevgili torununa “yeme onu!” demekle kalmayıp hurmayı eliyle alıp atması ve ardından sebebini açıklaması, bize bir eğitim yöntemi öğretmektedir.

1 Diyanet Aylık Dergi, Ekim, 2010; Sayı: 238.

2 Mâide, 5/87.

3 Enfâl, 8/29.

4 Nesâî, Âdâbü’l-kudât, 11.

5 A’râf, 7/157.

6 Buhârî, Zekât, 57.

7 İbn-i Hanbel, I, 200.

Helal Kazanç¹

Prof. Dr. H. Kâmil YILMAZ

İnanan için aslolan helal kazanmak ve helal yolda harcayarak helal çerçevesinde yaşamaktır. Bu yüzden Müslüman için helal kazanç ve haram lokma duyarlılığı önem arz etmektedir. Haram lokma gönüle yorgunluk, ahirete taşınan ve orada hesabı verilecek ağır bir yük ve utanç sebebidir.

Allah Teâlâ meşru kazancın ölçülerini şöyle tayin buyurur: “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl; gayrimeşru yollarla yemeyin. Ancak karşılıklı rıza ile yapageldiğiniz ticaret bundan ayrıdır. Kendinizi helak etmeyin. Allah size karşı çok merhametlidir.”² Ayetteki “batıl” kelimesi hırsızlık, hainlik, gasp, kumar, faiz, haksız muamele, sefihlik, israf gibi hem kazanma hem de harcama yollarının gayrimeşru olan her türünü kapsamaktadır.

Ayette haksız mal yemekten korunup takvaya erme şartlarından birinin ticaret olduğu anlaşılmaktadır. Haksız yolla birisinin malını yemek; insanları ölüm ve helak ile yok etmek demektir. Eğer meşru yoldan ticaretle birbirinizin hukukuna riayet etmezseniz birbirinizi öldürmüş, helak etmiş ve yemiş olursunuz. Ayrıca haram lokma yiyen, kendini helak etmiş gibi olur. Çünkü haram, insanın helakine ve ahirette azabına sebep olur.

İslam bir hassasiyetler disiplinidir. Bu hassasiyet insanın ağzından giren lokmalarla yine oradan çıkan sözlerin Allah ve Resûlü’nün istediği istikamette olmasına özen göstermesine vesile olunca buna “vera” denir. Boğazdan geçen lokmanın helal olması çok önemlidir. Allah’ın belirlediği sınırlar söz konusu olduğunda, hassasiyetleri harekete geçmeyen insan, ciddi bir kalbî aşınma içine sürüklenmiş demektir.

Helal lokmayla beslenen vücuttan meşru davranışlar sadır olur. Halk arasındaki “yılan çıktığı deliğe girer.” sözü bu manaya gelmektedir. Bu söz işin başlangıcı ile sonu arasındaki ilgiye işaret ettiği gibi haramın harama, helalin de helal ve meşru şeylere vesile olduğunu ifade etmektedir. Nitekim Sehl b. Abdullah Tüsteri şöyle der: “Haram yiyenin azaları, -kendisi bilsin bilmesin, istesin istemesin- isyan eder. Yediği helal olan kimsenin azaları kendisine itaat eder ve hayırlı işler yapmaya muvaffak olur.”³ Helal lokma, kalbî hayatı geliştirir ve tefekkürü derinleştirir.

Helal kazanç maddi ve manevi gelişmenin esasıdır. Helal lokma ile beslenmeyen bir kişinin ne ibadetlerinden ne de muamelatından fayda umması mümkündür. Çünkü helal kazanç tertemiz bir su, haram lokma ise o duru ve saf suyun içine akan kirli ve bozuk bir kanal gibidir. Amellerin makbul olabilmesi için o saf ve duru suya, haram katrecikleri bulaştırmamak gerekir.

Lokma vardır kalbi nurlandırır, lokma vardır onu karanlığa boğar. Yine lokma vardır, insanı dünyayla, lokma vardır insanı hakikat âlemiyle meşgul eder. Haram yemek, insanı süfli arzularla meşgul ederek gaflete düçar eder ve kalbi manevi açıdan öldürür. Haram kazanç ateşi avuçlamak gibidir. Helal kazanç ise insanı ahiretle meşgul eder ve ibadetleri sevdirerek, kalbi müteal olan Allah’a yaklaştırır.

Helal rızkın, meşru ve salih amellere muvaffakiyet sebebi olduğu, helalin salih amelden önce emredildiği şu ayetten açıkça anlaşılmaktadır: “Ey peygamberler! Helal ve güzel şeylerden yiyin ve salih amel işleyin.”⁴ Yenilen lokma ne kadar helal olursa, yapılan amel de o kadar salih, faydalı ve makbul olur.

Duaların kabulü ve sema kapılarının açılması ile helal lokma arasında da bir irtibat vardır. Boğazdan geçen lokma helal olmadan, haramla beslenen vücut eritilmeden dualar makbul olmaz. Tövbe için yapılan samimi niyazların kabulü helal lokmaya bağlıdır. Zira gönülü tövbe ile buluşturmanın yolu helal lokmadır. Çünkü insandaki manevi nuru arttıran, helal kazanç ile elde edilen lokmadır. Haram lokma kandili söndüren yağa benzer. O tür yağ, kandilin ışığını söndüren su gibidir. Bilgi, hikmet, aşk ve merhamet helal lokmadan meydana gelir.

Bir lokmadan haset, hile, cehalet ve gaflet meydana geliyorsa bilmek gerek ki o lokma en azından şüphelidir. Bu kâinatta buğday ekip arpa biçen görülmemiştir. Kim ne ekerse onu biçer. Lokma tohumdur, düşünceler onun mahsulüdür. Lokma denizdir, fikirler onun incileridir. Helal lokma Allah’a ibadet, yaratıklara hizmet ve ahireti kazanma arzusu doğurur. İyi niyeti ve gayreti besleyen helal lokmadır. İmam Ali tövbenin kabul şartı olarak: “Haram lokma ile beslenen vücudunu erit!” demektedir.

Haram ve şüpheli lokmaların kalpte iz bıraktığı ve gönülü kararttığı malumdur. Haram ve şüpheli olmasa bile, mübah ve helalde sınır tanımazlık ile israf da kalbi bozar. Şeytanın insana nüfuz yollarını açar. Şeytan ise insanı cehenneme sürükler. Allah Resûlü şöyle buyurmaktadır: “Haramla beslenen hiçbir beden cennete giremez. Cehennem ona daha layıktır.”⁵

İnsanın helal kazanç ve kul hakkı konusundaki titizliği toplumdaki güvenilirliğini artıran bir husustur. İnsan nefsinin, şahsi çıkarlarını önde tutan pragmatist ve ferdiyetçi bir yaklaşımı vardır. İnsan aldığı irade eğitimi ile bu zaafını dizginlemesini bilmeli ve herkesin güvenini kazanmalıdır.

İnsanın helal kazanç ve kul hakkı konusunda titizliğinin sınanacağı en önemli nokta menfaat ve çıkar ilişkileridir. İnsanları tanıma yolu sayılan komşuluk, yolculuk ve alışveriş, helal kazanç ve kul hakkı konusunda hassas ve ince hareket alanlarıdır. Dünyevi makam ile maddi imkân da aynı şekilde insanların zaaflarının ortaya çıktığı noktalardır.

Bugün şunları sorgulamamız lazım: İnsanlar ekonomik durumları düzelip imkânları bollaştıkça acaba bunu hazmedebiliyorlar mı? Yoksa elde edilen dünyalığın cazibesi onları öğütüyor mu? Yaptıkları yanlışlara: “Ne yapalım herkes böyle yapıyor.” diye kılıf mı buluyorlar? Devlet malına bakış, helal kazanç ve kul hakkı ile insani ilişkiler noktasında hangi konumdalar?

Aslında biz, olması gerekenle olanı birbirine karıştırıp titizliğimizi kaybettik. Belki de duyarsızlığımız, günah ve haramların yaygınlaşmasını, meşru sanmaktan kaynaklanıyor. Azık çantasını açtığı yerde torbasına giren karıncayı yerinden etmemek için birkaç günlük yol katetmeyi göze alabilen ya da alacaklısı bulunduğu kimsenin ev ve ağacının gölgesi altında gölgelenmeyi faiz sayan veya izinsiz girdiği bağdan kopardığı üzüm salkımının parasını üzüm dalına asan anlayıştan hangi noktalara geldik?

Allah Resûlü şöyle buyurmaktadır: “Öyle bir zaman gelecek ki, kişi helalden mi haramdan mı kazandığına aldırmayacak.”⁶ Günümüzde köşe dönmekten başka bir düşüncesi olmayan ve haram-helal demeden yiyen kimseleri gördükçe insan: “Yoksa hadisin hükmünün zahir olduğu zaman bu zaman mı?” diye sormadan edemiyor.

İnsanın olduğu yerde haram ve günah bulunabilir. Günah ve kusurdan tamamıyla arınmış insan bulmak zordur, ama günaha çıkış kapısı; perişanlığına mazeret ve haksızlığa meşruiyet arayarak hâlinden memnun bir görüntü vermek herhâlde uygun olmaz. Bu yüzden Müslüman’ın önceliklerini yeniden gözden geçirmesi gerekir. O öncelikler iman, ahlak, ibadet ve muamelat sırasına göredir. Küçülen bir köy hâline gelen dünyamızda iletişim araçları, medya, bilgisayar ve internetle yeni nesillere önceliklerimizi kendi değerlerimizden örneklerle en iyi biçimde aktarmalıyız.

1 Diyanet Aylık Dergi, Temmuz, 2013; Sayı: 271.

2 Nisâ, 4/29.

3 Gazzâlî, İhyâ, II, 92.

4 Mü’minûn, 23/51.

5 Mişkâtü’l-Mesabih, Büyu’, 2787.

6 Buhârî, Büyu’, 7.

Alın teri Ve Helal Kazanç¹

Prof. Dr. Fikret KARAMAN

Hizmet, alın teri, helal kazanç, kültürümüz ve sosyal hayatımızla iç içe olan önemli kavramlardır. Bunların birbirleriyle tamamlayıcı özellikleri ve yakın ilişkileri vardır. Nitekim bir değerlendirme yapmak gerekirse, hizmetin olduğu her yerde alın teri, buna bağlı olarak bol ve bereketli kazancın yer aldığı görülmektedir. Dolayısıyla dünyanın neresinde olursa olsun, bu üç unsuru bir arada tutan fert veya toplumlar her zaman kârlı ve başarılı olmuşlardır. Bu nedenle bir atasözünde; “Halka hizmet, Hakk’a hizmettir.” denilerek olayın derinliğine ve önemine işaret edilmiştir. Şayet bu değerleri çağımızdaki gelişmelerle tahlil etmek gerekirse karşımıza, çalışma, üretim, sanayi, yeni iş alanları, ihracat, ithalat ve kalkınma projeleri çıkacaktır. Esasen insanlar çalışma ve sorumluluğu paylaşma noktasında bir geminin içindeki yolcular gibidir. Geminin su almadan yol alması ve sahile ulaşması önem arz etmektedir. Çünkü hangi yaşta, görevde ve meslekte olursa olsun, her insanın bir hizmet planı, heyecanı ve ideali olmalıdır. Böylece her vicdan sahibi; “Bugün Allah için ne yaptım?” sorusunu kendisine sormalı ve huzurlu bir cevap almalıdır. Diğer taraftan yapılan bu hizmetlerin temelinde olması gereken saygı, samimiyet, dürüstlük ve hakkaniyet ölçüsüne ne kadar bağlı kalınmaktadır? İşte biz, bir nebze de olsa üzerinde yaşadığımız, havasını teneffüs ettiğimiz ve nimetlerini paylaştığımız bu cennet vatanımızın güzelliğine ve kalkınmasına katkıda bulunmak amacıyla verilen hizmetin özelliği, alın teri, dürüstlüğü ve verimliliğiyle ilgili birkaç hususu ifade etmek istiyoruz.

Aslında çalışmak ve hizmet etmek ilahi bir kanundur. Kâinatta olan her şey bu kurala boyun eğmiş ve her zerrenin varlığı çalışmasına bağlı kılınmıştır. Varlıklar; hayatlarını sürdürebilmek için sürekli bir çalışma ve gayret içindedir. Dikkat edilirse, maddenin en küçük parçası kabul edilen atomda bile elektronlar, çekirdek etrafında son hızıyla dönmezse, dengesi bozulan atom parçalanır. Diğer taraftan gezegenler güneş sistemindeki hareketlerine devam etmezse, âlem yıkılır. Bedenin yaşamasını garanti eden kalbimizin çalışmaması durumunda da, hayat durur ve sona erer. Tıpkı bunun gibi, yeryüzünde yaşayan topluluklar arasındaki yerimizi, varlığımızı daha da önemlisi gücümüzü korumanın yolu, çalışmaktan ve hizmet etmekten geçer. Esasen Kur’an-ı Kerim’de bu sosyal hareketliliği ve temel kuralı bize hatırlatmakta, herkesin çabasının, gayretinin ve alın terinin karşılığını görebileceğini haber vermektedir: “İnsan için ancak çalıştığı vardır. Şüphesiz onun çalışması ileride görülecektir. Sonra çalışmasının karşılığı kendisine tastamam verilecektir.”² Gerçekten bu ayetlerle verilen mesajlar ufkumuzu açıyor, ruhumuzu ferahlatıyor ve gelecekle ilgili umudumuzu güçlendiriyor. Çünkü bu mesaj; hiçbir teşebbüsün haksızlığa uğramayacağını, büyük-küçük yapılan her türlü çalışmanın mutlaka hizmet olarak sosyal hayatımıza yansıyacağının garantisini vermektedir. Bugün sahip olduğumuz zenginlikler, bizden öncekilerin emek ve gayretleridir. Bir ağaç bile dikildikten ancak birkaç sene sonra meyve vermektedir. Bir insan yıllarca okur, çalışır, fakat hayatı tanıyıp tecrübe sahibi olduktan sonra kendisinden hizmet alınır. Diğer bir ayette ise; yapılan iş ve hizmetlerin kalitesine ve derecesine göre değerlendirileceği ifade edilmektedir: “Herkesin yaptıklarına göre dereceleri vardır. (Bu da) Allah’ın onlara yaptıklarının karşılığını tastamam vermesi içindir. Asla kendilerine haksızlık yapılmaz.”³

Evet bu ayette insana, çalışmasının kendisine tam olarak verileceği; hiç haksızlık edilmeyeceği ve gayreti oranında hak ettiği ücreti tastamam göreceği vurgulanmaktadır. Böylece kadın-erkek, herkesin kazandığının kendisine ait olduğu ve çalışmaları oranında pay alacakları belirtilmektedir. Ayetlerin diğer bir hedefi de, insanları doğru çalışmaya, erdemli olmaya ve gelecekte hesabını vermeye hazırlamasıdır. Çünkü sadece dünya merkezli seküler bir çalışma insanı hırsa, kaprise, gurura, cimriliğe, haksızlığa ve egoizme götürebilir. Oysaki insan çok çalışmalı, eliyle kazandığından yemeli, çocuklarına, akrabalarına yedirmeli ve gerektiğinde ihtiyaç sahipleriyle de paylaşma fedakârlığını göstermelidir. İslam; ruhbanlığı yani tamamıyla kendini ibadete verip dünyadan el etek çekmeyi doğru bulmadığı gibi, tamamıyla dünyaya dalıp ebedî olan hayatı unutmayı da büsbütün felaket olarak değerlendirmektedir. Yaşadığımız âlemde ne varsa hepsi amacı doğrultusunda bir iş görmektedir. Güneş, ay, yıldızlar âdeta yiyeceğimiz ekmeğin buğdayını, meyvemizi, sebzemizi, diğer canlıların besinini, özetle yaşayabilmemiz için gerekli her şeyi hazırlamak üzere her biri, ayrı bir iş görmekte ve yeterince aydınlık vermektedir. Bu varlıklar; sanki uzayda birer gemi gibi ilahi hazineden rızkımızı taşımaktadır. Bakınız merhum Akif evrendeki bu çalışmayı, didinmeyi ne güzel ifade etmiştir:

“Kamer çalışmadadır, gökler yer çalışmadadır;
Güneş çalışmada, seyyareler çalışmadadır.

….

Bekayı hak tanıyan sa’yı bir vazife bilir;
Çalış, çalış ki beka, sa’y olursa hakk edilir.”

İnsanın yaptığı faaliyetlerin temel ilkelerinden biri de devamlılık ve dürüstlüktür. Yüce Allah insan vücudunu çalışmaya karşı belli bir ölçüde duyarlı ve dirençli yaratmıştır. Onu, fiziki yapısına ilave olarak akıl, tefekkür, araştırma, ibret alma ve muhakeme gibi kabiliyetlerle donatmıştır. Diğer taraftan gündüzleri aydınlıkta çalışıp kazanmayı, geceleri de uyku ve dinlenme anı yapmıştır. Günümüzde bilim ve teknolojinin katkısıyla çalışma süreleri daha da geliştirilmiş ve insanların lehine bazı kolaylıklar getirilmiştir. Fakat buna rağmen insanın en hayırlı, temiz ve helal kazancı, elinin emeğiyle temin ettiği kazançtır. Bu nedenle insan yaptığı her işi olabildiğince doğru ve dürüstçe yapmalıdır. Memur, işçi, esnaf, serbest meslek mensubu olarak helal ve temiz kazanmaya özen göstermelidir. Aldığımız maaşta tüyü bitmemiş yetimin hakkı olduğu unutulmamalıdır. Sorumluluğumuzdaki görev ve iş bir emanettir. Bu emanetin gereği zamanında ve tam yapılmalıdır. Görevine geç gelmeyi veya hiç gelmemeyi bir fırsat ve başarı olarak algılamamalıdır. Özellikle hasta olmadığı hâlde rapor alarak, hem kendini hem de iş yerini mağdur etmemelidir. Çünkü rapor bir hak değildir. Sadece hastalanması durumunda iş yerine ibraz etmesi gereken bir mazeret belgesidir. Dolayısıyla alışkanlık ve teamül hâline getirilmemelidir. İş başında iken ihmal ve tembelliğe prim vermemelidir. Unutmayalım ki, sorumluluğumuza verilen bir görevi yapmamak, dolaylı olarak milyonlarca insana haksızlık yapmak demektir. Bu yüzden her memur mesai dahilinde ve haricinde vakarını korumalı, ülkenin millî ve manevi değerlerine asla zarar vermemelidir. Hizmet etmeyi, iş görmeyi ve problem çözmeyi bir ibadet aşkıyla başarmalıdır. Yüzü ve çehresi asık olmamalıdır. Çünkü insan göreviyle ilgili bir işi yaparken kendini değil, çalıştığı kurumu temsil etmektedir. Dolayısıyla kişisel ve duygusal davranışlardan kaçınmalıdır. Olması gereken basit bir işi, sırf rahatı bozulmasın diye keyfî olarak “bugün git yarın gel” gibi, muhatabını hiçe sayan duyarsız bir memur tipi canlandırmamalıdır. Yahut doğal olarak kendi kuralları içinde yapılması gereken iş ve hizmeti zorlaştırarak rüşvet türü menfaatlere kapı aralamamalıdır.

Diğer taraftan ülkenin kalkınmasında ve büyümesinde önemli katkıları olan esnaf ve serbest meslek mensupları da doğru ve dürüst hareket etmelidir. Kendi meslek ve alanlarında çalışmalı, kazanmalı ve vergisini ödemelidir. Çünkü vergi ödemek, ülkenin kalkınmasına doğrudan yardımcı olmaktır. Özellikle bu hizmetler yürütülürken başkasına yalan söylenmemeli ve kandırılmamalıdır. Unutmayalım ki, temiz ve helal kazanç, sahibi için daha bereketlidir. Ayrıca onu itibarlı ve mutlu kılar. Bakınız ayet ve hadislerin ortak bir anlamını canlandıran şu atasözümüz ne kadar güzel ve yerinde söylenmiştir. “Müstakim ol; Hz. Allah utandırmaz seni!” Bütün tarihî olaylar ve kamu vicdanı da göstermiştir ki, insanın sağladığı kazancın en hayırlısı, kendi elinin emeği ve alın teriyle temin ettiği kazançtır. Bu aynı zamanda bütün peygamberlerin ve Allah dostlarının da tercih ettikleri bir yoldur Nitekim Yüce Allah da bu yolu tercih edenleri şöyle övmüştür: “...Çalışanların ücreti ne güzeldir.”⁴

İnsanın üzerinde yaşadığı vatana bir hizmet borcu vardır. Bu doğuştan gelen bir akit ve sorumluluktur. Her vatandaş bu akdin gereğini yerine getirmesi için bir şeyler yapmalıdır. Bir süre Viyana’da Din Hizmetleri Müşaviri olarak görev yaptığım dönemde şöyle bir olay anlatılırdı: Avusturya, yüzölçümüne göre dünyada önemli bir orman zenginliğine sahiptir. Gerçekten kilometrelerce gidersiniz, yol boylarında kırsal bir alan ve toprak göremezsiniz. Her taraf orman ve yeşillikle kaplıdır. Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Avusturya hükümeti gönüllü bir seferberlik hizmeti başlatmıştır. Vatandaşlar sekiz saat kendileri için, geriye kalan sekiz saatte ise, ülkeyi ağaçlandırmak maksadıyla çalışmışlardır. Geriye kalan sekiz saat ise, dinlenme ve özel ihtiyaçları için değerlendirmişlerdir. Konunun aslına ne kadar uygun olduğu hususunda kesin bilgiye sahip değiliz. Ancak bugün adı geçen ülkenin zengin ormanları ve doğal güzellikleri sanki olayı doğrular gibidir. Bugün aynı örneği kendimiz için düşündüğümüzde, o kadar şanslı olmadığımız açıktır. Zira ülkemizin büyük bir kısmı, maalesef kuru ve kırsal bir alan görünümündedir. Buralarda orman ve yeşilliğin olmaması ilahi kaderin bir sonucu değildir. Tam tersine insanların ihmal ve kusurlarının sonucu olduğunu kabul etmemiz gerekir.

İnsanın hizmeti ve başarısı; zorluklara tahammül, azim, gayret ve sabırla orantılıdır. Kaldı ki, insan azmettiği bir işte, birkaç kez başarısızlığa uğrarsa bile yılmamalı, usanmamalı ve başarının peşini bırakmamalıdır. Çünkü hayat mücadele ve direnmekten ibarettir. Nitekim Kur’an-ı Kerim de insana, bu cesaret ve motivasyonu vermektedir: “...İş konusunda onlarla müşavere et. Bir kere de karar verip azmettin mi, artık Allah’a tevekkül et. (O’na dayanıp güven)...”⁵ Tarih boyunca görünen odur ki, iş ve hizmetlerine samimi bir aşk ve heyecanla sarılanlar hep başarılı olmuşlardır. Bilginler, araştırmacılar ve buluşlara imza atanlar dikkatlerini belli alanlara yoğunlaştırmışladır. Gündüz hayallerinde, gece ise rüyalarında aynı amaca kilitlenmişlerdir. Sonuçta Allah’ın verdiği izin ve ilhamla zihinler ve ruhlar; derinliklere ulaşarak önemli sonuçları, insanların hizmetine sunmuşlardır. Diğer bir ifade ile bunların her biri insanlığa hizmette yeni bir çığır açmış ve kıyamete kadar kalıcı olan bir hayır işlemişlerdir. Çünkü sahih kaynaklarımızdan çıkan anlama göre dinin emrettiği tevekkül, çalışmayı bırakmak veya yavaşlatmak değil, işin ve rızkın sebeplerini yerine getirdikten sonra, sonucu Allah’tan beklemektir. Zira tevekkül kalbe ait bir iştir. Sebeplere yapışmak ise eylem ve hareketliliği gerektiren bedensel bir teşebbüstür. Bu nedenle Yüce Allah; yeryüzünü insanın emrine boyun eğdirdiğini söylemiş ve omuzlarında gezerek O’nun rızkından yararlanmayı⁶ tavsiye etmiştir.

Yazımızı; Hz. Peygamber’den nakledilen şu iki örnekle bitirelim: Onu, ziyarete gelen bir adam; devemi bağlayayım mı, yoksa Allah’a tevekkül edip serbest mi bırakayım? Diye sormuştu. Hz. Peygamber; “Önce bağla, sonra tevekkül et.” buyurmuştur.⁷ Diğer bir olayda ise; tevekkülü şöyle bir hikmet ve nükte ile açıklamıştır: “Siz eğer layıkıyla Allah’a tevekkül ederseniz, Allah kuşları beslediği gibi sizi de besler. Kuşlar kursağı boş, (yuvalarından) çıkarlar, tok dönerler.”⁸ Dikkat edilirse, ince ve derin bir anlayışla yuvalarında bekleyen kuşlara değil, rızıklarını aramak üzere dışarı çıkıp sebeplerini yerine getirenlere vurgu yapılmıştır.

Sorumluluğumuza verilen bir görevi yapmamak, dolaylı olarak milyonlarca insana haksızlık yapmak demektir. Bu yüzden her memur mesai dahilinde ve haricinde vakarını korumalı, ülkenin millî ve manevi değerlerine asla zarar vermemelidir. Hizmet etmeyi, iş görmeyi ve problem çözmeyi bir ibadet aşkıyla başarmalıdır.

1 Diyanet Aylık Dergi, Haziran, 2008; Sayı: 210.

2 Necm, 53/39-41.

3 Ahkâf, 46/19.

4 Zümer, 39/74.

5 Âl-i İmrân, 3/159.

6 Mülk, 67/15.

7 Tirmizî, Kıyâme, 60.

8 Tirmizî, Zühd, 33.

Haramdan Helale Hicret Etmek¹

Mustafa SOYKÖK

Hicret, Müslüman’ın, kimlik ve kişiliği ile var olma mücadelesinin bir gereğidir. Haramların alabildiğine çoğaldığı ortam, şart ve durumlarda harama dalıp gitmeyi değil, yaşadığı coğrafyayı değiştirme pahasına bile olsa helale yürümeyi tercih edebilmek, hicrettir.

Zaman zaman belki fiziksel değil ancak kesinlikle vicdani bir kopuştur bu. Batılı ardına alıp bedelini ödeyerek kalbiyle yürümektir ve sadece Allah’ın hoşnutluğu için haram, pis ve zararlı olanlara “Hayır.” diyebilmektir.

Haramdan helale hicret etmek; bağımlılık zincirleriyle yaşamayı değil, özgürlüğü ve fıtrata uygun olanı tercih etmektir. Uzaklaştığımız nefsin, şeytanın, sonu cehennemle neticelenecek gayrimeşru hazların esaretidir. Haramdan helale hicret eden mümin, bu esarete teslim olup razı gelmemiş, “kendilerine yazık etmiş olanlardan” olmamayı arzu etmiştir.² İnsan haramlardan helallere kaçtığı oranda kâmil bir insandır. Ve şüphesiz bu kaçışı göze alıp hicret edenler için barınacak nice güzel yerler, maddi-manevi nimetler ile bol, bereketli ve helal rızıklar vardır.³

Burada bahsettiğimiz hicretin, her zaman ve mekânda devam eden manevi bir hicret olduğu ortadadır. Haddizatında “Fetihten sonra hicret yoktur, ancak cihat ve niyet vardır.”⁴ şeklindeki hadis-i şerif, hicretin maddi anlamda göç etme boyutundan daha çok, manevi boyutu ile gündemimize alınması gerektiğini düşündürmektedir. Zira Hz. Peygamber (sas) aşağıda zikredeceğimiz hadis-i şerifte muhaciri yani Allah yolunda hicret etme niyeti taşıyan kişiyi, Allah’ın yasaklarını terk eden, haramlardan helallere hicret eden kişi olarak tanımlamıştır.

“Müslüman, diğer Müslümanların elinden ve dilinden zarar görmedikleri, güvende hissettikleri kişidir. Muhacir ise Allah’ın yasakladığı (haram) şeyleri terk eden kimsedir.”⁵

Yine bir başka hadis-i şerifte, “Tövbe etme zamanı sona ermedikçe hicret etme zamanı da sona ermez.” buyurulmuştur.⁶ Tövbe kapısının kapatılacağı, yani hicret etme fırsatının ortadan kalkacağı son zaman dilimi ise kıyametin büyük alametlerinden birisi olan güneşin batıdan doğup doğudan batmasıdır.⁷

Haramdan helale hicret, kesin bir niyet ve kararlılığın ifadesidir. Sadece bilincimizle değil, bilinçaltı dünyamızla da onayladığımız bir niyettir, sadece aklımızla değil vicdanımızla da verdiğimiz bir karardır, sadece ayaklarımızla değil bütün benliğimizle yürüdüğümüz bir yolculuktur bu. Konuyla alakalı olarak bir defasında Sevgili Peygamberimiz (sas) önceki ümmetlerden, eski insanlardan bir örneği dikkatimize sunmuştur.⁸ Cani bir katil, vahşi bir zalimdir bu adam. İşlediği günahların, ihlal ettiği haramın haddi hesabı yoktur. En başarılı olduğu alan ise adam öldürmektir. Bütün bu çirkefliklerine rağmen, zaman zaman yaşadığı hayatı sorgulamakta ve içerisinde bulunduğu kötü durumdan bir çıkış yolu aramaktadır. Kendisi için yeni bir başlangıç ümidi, tövbe imkânı olup olmadığını soruşturmaya başlar. Dile kolay tam doksan dokuz cana kıymıştır. İlk olarak gittiği rahip, ibadeti çok ama ilmi ve vicdanı zayıf birisi olmalı ki çok sert bir tepki ile karşılar adamı. Böylece de Allah’ın rahmetini daraltmış olur. Gönlünden tutup bataklıktan çekmeyi değil, ayağıyla tekmeleyip bataklıkta bırakmayı tercih eder. Doksan dokuz kişinin canına kıyan bu adam, onu da ekleyiverir listeye. Nasılsa iyilik ve güzelliğe hicret etme ümidi yoktu onun için, ne fark ederdi ha doksan dokuz ha yüz. Sonraları bir başka kişiyi tarif ettiler ona. “Git sor bakalım, var mı elinde sana dair bir reçete.” dediler. Haram bataklığına saplanıp kalmış bu gaddar adamın ikinci arayışında Yüce Allah’ın sonsuz merhamet sahibi olduğunu bilen, zaafları ve kuvvetleriyle insan psikolojisini iyi tahlil edebilen gerçek bir âlime denk geldiğini görüyoruz. “Can boğaza gelmeden haramlardan helale hicret edebilir, hayatına çekidüzen verebilir, Rabbinin affına sığınıp tövbe edebilirsin. Senin ile tövbe arasına kim girebilir?” diye cevap verdi katil adama. Ancak bir şartı vardı. “Sakın memleketine dönme! Çünkü orada kötülüklerin çok olduğu, seni yine eski hâline döndürebilecek bir ortam vardır!” İnsanlara ümit aşılayan bu âlim, o ümidin yeşerip budaklanması için hicret etmeyi de salık veriyordu. İyilik ve güzelliklerin bol olduğu, sadıklar ve salihlerle dolu güzel bir diyara yönlendiriyordu danışanını. Başlayan manevi hicret, maddi bir hicretle de güçlendirilmeliydi. Çünkü üzümler gibi insan da insana bakarak değişirdi. Ne var ki ömrü vefa etmedi adamın. Tam haramları terk etmiş, helal olana, temiz, güzel ve fıtri olana hicret etmişti ki yol üzerinde Azrail canını alıverdi. Rahmet melekleri ile azap melekleri çekişmeye başladılar cenazenin başında. Azap melekleri ettiği tövbe ve giriştiği hicretten habersiz, bu adamın yüz kişinin canına kıymış bir cani olduğunu söylerken, rahmet melekleri “İyi ama tövbe etti ve haramları bırakıp helal olana, Rabbinin rızasına hicret etti.” bu adam diyorlar, onu hararetle savunuyorlardı. Derken bir başka melek geldi yanlarına. Aralarındaki meseleyi halletmek için Allah tarafından hakem olarak gönderilmişti. “Geldiği yerle gittiği yeri ölçün. Hangisine daha yakınsa, adam o tarafa aittir.” diye hüküm verdi melek. Melekler iki mesafeyi de ölçtüler. Gitmek istediği yerin daha yakın olduğunu gördüler. Bunun üzerine onu rahmet melekleri alıp götürdü. Hadisin rivayetlerinden birinde Yüce Allah’ın “öteki şehre uzaklaşmasını, beriki şehre de yaklaşmasını emretmesi” üzerine adamın rahmet meleklerine teslim edildiği anlatılır. O hâlde haramlardan helallere manevi hicret; niyet ve kararlılık ortaya konulduktan sonra maddi mesafelerin pek bir önemi kalmamakta, Yüce Allah’ın rahmet ve merhameti insanı kuşatabilmektedir.

Hiç kimse haram batağından kurtulamayacağına dair ümitsiz olmamalıdır. Helale yol bulmak, elbette her zaman mümkündür. “Ey kendilerinin aleyhine aşırı giden kullarım! Allah’ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin.”⁹

Yüce Allah, biz kullarının yararına olmak, sağlık, huzur ve mutluluğumuza sebep olmak üzere bazı şeyleri haram, çoğu şeyi helal kılmayı, hayatımıza helal ve haram çizgileri çizmeyi murat etmiştir. O’nun yaklaşmayın dediklerine yaklaşmamak insanoğlunun en esaslı imtihanlarından biri olmuştur. Hz. Âdem ve Havva ilk insanlar olarak yaratıldıklarında Bakara suresinin 35. ve 36. ayeti kerimelerinde ifade edildiği gibi kendilerine “Ey Âdem sen ve eşin cennete yerleşin. Orada dilediğiniz gibi bol bol yiyin. Ancak şu ağaca yaklaşmayın. Yoksa zalimlerden olursunuz.” denilmiştir. Ne var ki şeytan onların ayaklarını kaydırmış, o yasaklanan ağacı süslü göstererek onları içerisinde bulundukları bütün nimetlerden mahrum bırakmıştır.

Ayet-i kerimede “Ey iman edenler! Mallarınızı aranızda batıl yollarla yemeyin. Ancak karşılıklı rıza ile yapılan ticaretle olursa başka. Kendinizi helak etmeyin. Şüphesiz Allah, size karşı çok merhametlidir.”¹⁰ buyurulur. İslam’da haramın önemli bir bölümü insanlara zulmederek haksız yollarla elde edilen kazançtır. Faizcilik, tefecilik, hırsızlık, rüşvet, gasp, yolsuzluk, emeğin karşılığını vermeme vb. yollarla elde edilenler batıl ve haramdırlar. Herhangi bir şeyin elde ediliş şekil ve yönteminin meşru olup olmayışı, ona “helal” ya da “haram” hükmü verilmesi açısından belirleyicidir.

Konunun anlaşılır hâle gelmesi açısından bu ayet-i kerimeye biraz daha yakından bakalım. Ayet aslında haramlardan korunmanın sosyal hayatımıza etkileri üzerinde durmaktadır. Helal ve harama dair toplumsal bilinç, kamu düzeni açısından da önem arz etmektedir.

Şöyle ki malların haksız yollardan elde edilip yenilmesi ve faydalanılması yasaklandıktan hemen sonra “Kendinizi öldürmeyin.” buyurulmuştur. Çünkü haksızlık, hukuki ve sosyal adaletsizlik anarşiyi doğurur ve körükler. Bir kere toplum düzeni bozulup asayiş ortadan kalkınca can güvenliği de tehlikeye düşer; yalnız haksızlığa uğrayanlar değil, başkasının malını haksız olarak alıp yiyen veya başkasının canına haksız olarak kıyan da bu güvensizlikten hatta terörden nasibini alır, kendisi canından olduğu gibi yakınlarının da mal ve canları zarar görebilir.

Yine ayette asıl hedef haksız olarak başkasını öldürmeyi yasaklamak olduğu hâlde bu başkalarını kastederek “Kendinizi öldürmeyin.” buyurulması, hayat hakkının korunması bakımından çok güçlü bir vurgu taşımaktadır. Zira kişinin kendi hayatıyla başkasının hayatı arasında fark yoktur, bütün hayatlar eşit derecede korunmaya layıktır, korunma hakkına sahiptir. Birinin canına kıyan kendi canına kıydığını düşünmeli, bu şuur içinde olmalıdır.¹¹

Haddizatında İslam, hak, hukuk, adalet, eşitlik vb. mesajları ile daha ilk yıllardan itibaren ezilenler için bir umut hâline gelmiş, Efendimize (sas) en fazla iman edenler, etrafında en çok kümelenenler; Mekke’nin yoksulları, köleleri, hor ve hakir görülenleri ile haksız kazanca dayalı mevcut sömürü düzenini sorgulayan gençler olmuştur. Yine Kur’an’ın Mekke’de ilk nazil olan ayetleri mesela insanın özgürleştirilmesinden¹² (fekkü rakabe) ve fakirlerin doyurulmasından¹³ bahsetmiştir. Direkt ve dolaylı ifadelerle Mekke ileri gelenlerinin servet yığma hırsları, haram kazançları, nimet-külfet dengesini gözetmeyişleri eleştirilmiştir. Örneğin; “Mal toplayan ve onu durmadan sayan, insanları arkadan çekiştiren, kaş göz hareketleriyle alay eden her kişinin (hümeze ve lümezenin) vay hâline!”¹⁴ “Çoklukla övünmek sizi, kabirlere varıncaya (ölünceye) kadar oyaladı.”¹⁵ denilmiştir. İslam’ın helal ve harama dair koyduğu hükümler toplumsal boyutundan bağımsız değerlendirildiğinde konunun eksik anlaşılacağı kanaatindeyiz.

Aslına bakarsanız hicreti hazırlayan süreç de helali aramanın, helalin mücadelesini vermenin bir sonucudur. Mekke’den Medine’ye hicretin en önemli sebeplerinden biri, haramın değil helalin belirleyici olduğu bir kamu otoritesi ihtiyacıdır. Haksız kazancın ve sömürünün son bulması, adalet ve hakkaniyetin esas olması ancak böyle bir hamle ile mümkün olabilecektir.

Haksız ve haram kazançları hakkında nazil olan ayetler Mekkelileri telaşlandırmış, kurdukları sömürü düzenine karşı bir alternatif olarak çıkan İslam’dan rahatsızlık duymuşlardır. Mekke’de Müslümanlara karşı uygulanan, baskı, işkence, ambargo vb. olumsuz faaliyetlerin temelinde Mekkeliler için haksız kazanca dayalı ekonomik ve siyasi otoritelerinin sarsılması, bu menfaat ve haram kazançlarını kaybetme endişesi vardır. Hicret böyle bir ortamda bir zorunluluk olarak gündeme gelmiştir.

Dönemin şartlarına dikkatlice bakıldığında görülecektir ki Hz. Peygamber (sas) ve nazil olan ayetler haram ve haksız kazanca cephe almamış olsaydı, Müslümanlar Mekkelilerin Haniflere gösterdikleri hoşgörü ve toleransın fazlasına sahip olacak, Kâbe’de rahatça Kur’an okuyup namaz kılabileceklerdi. İslam, kul hakkı yemeyi ve insanları sömürmeyi yasaklamasaydı hicrete hiç gerek kalmayacak, belki de Ebu Talip aracılığı ile Hz. Peygamber’e (sas) yapılan teklif gerçekleşecek ve Resûlullah (sas) Mekke devlet başkanı yapılacaktı. Bütün bunlar olamayacağı için sevgili Mekke’den vazgeçilmiş, Medine’de hak, hukuk ve helale dayalı yeni bir medeniyet inşa edilmiştir.

Haram yollardan kazanılan paranın çabucak tükenip bittiğine, haram gıdalarla beslenen vücudun dengesini ve sağlığını daha fazla yitirdiğine şahit oluruz. Haramların ibadetlerden elde edilen manevi lezzetin ortadan kalkmasına sebep olduğu ve duaların kabul edilmesine engel oluşturduğu da bilinen bir gerçektir.¹⁶ Haramlardan helallere hicret etmek maneviyatımız açısından elzem bir vaziyet alış olarak görülmelidir. Haramların elemlere dönüşeceği, temel ihtiyaçlarımız ve hatta keyfimiz için yeteri kadar helalin var olduğu da asla unutulmamalıdır.

“Üzümünü ye bağını sorma.” anlayışının çoğu zaman yanlış sonuçlar doğuracağını göstermesi açısından Hz. Ebu Bekir ve hizmetçisi arasında geçen şu ilginç diyalog ile yazımızı sonlandıralım: Hizmetçisi kendisine bir yiyecek ikram etmiş, her zaman sorduğu hâlde ikramın kaynağını sormayı bu sefer unutmuş ve yemeğe başlamıştı Hz. Ebu Bekir. Birden aklına gelince sormuş ve “Efendim ben Cahiliye Dönemi’nde falcılık yapardım. O zamanlar falına baktığım bir adam ücretini henüz ödememişti. Geçen gün çarşıda beni gördü ve borcunu ödedi. Ben de o parayla bu yiyecekleri hazırladım.” cevabını almıştır. Bu sözleri duyar duymaz Hz. Ebu Bekir’in benzi sararmış, hemen ağzına parmağını sokup kusmuştur. Bir hayli uğraşıp yediklerini çıkardıktan sonra ise şöyle buyurmuştur: “Eğer bu lokmalar, canım çıkmadan çıkmayacak olsalardı yine de zorlardım. Çünkü ben Allah Resûlü’nü (sas) şöyle derken duymuştum; ‘Haramla beslenen vücuda yakışan cehennemdir.”¹⁷

1 Diyanet Aylık Dergi, Ağustos, 2019, Sayı: 344.

2 Nisâ, 4/97.

3 Nisâ, 4/100.

4 Buhârî, Cihâd; Müslim, İmâre, 86.

5 Buhârî,Îmân, 4.

6 Ebû Dâvûd, Cihâd, 2.

7 Ebû Dâvûd, Cihâd, 2.

8 Buhârî, Enbiyâ, 54; Müslim, Tevbe, 46, 47, 48.

9 Zümer, 39/53.

10 Nisâ, 4/29.

11 Kur’an Yolu Tefsiri Cilt: 2 Sayfa: 50-51.

12 Beled, 90/13.

13 Beled, 90/14.

14 Hümeze, 104, 1-2.

15 Tekâsür, 102, 1.

16 Müslim, Zekât, 65.

17 Buhârî, Menakibu’l-Ensar, 26.

Helal Kazancın Sosyopsikolojik Tahlili Üzerine¹

Prof. Dr. Osman EYÜPOĞLU

Günümüzde evrensel barışı tehdit eden en önemli unsur olarak ekonomik menfaatleri düşünebiliriz. Zira dünyaya hâkim olmak, siyasi güce, siyasi güç de ekonomik imkânlara sahip olmaya bağlıdır. Bu nedenle hâkimiyet dendiğinde ekonomi vurgusu ilk akla gelen kavram olmaktadır. Bu vurguyu Kur’an-ı Kerim’de henüz ilk inen ayetlerde; sure olarak ikinci sırada inen Kalem suresi 10-15. ayetlerde bile görmemiz anlamlıdır.

“Yemin edip duran, aşağılık, daima kusur arayıp kınayan, durmadan söz taşıyan, iyiliği hep engelleyen, saldırgan, günaha dadanmış, kaba saba; bütün bunların ötesinde bir de soysuz olan kimseye mal ve oğulları vardır diye, sakın boyun eğme.”² “Ayetlerimiz kendisine okunduğu zaman, öncekilerin masalları! der.”³

Anılan ayetlerde insanın ekonomik güce kavuştuğunda çevresine hâkim olma gücünün de artacağı ve bu nedenle Allah’a olan teslimiyet duygusunun zayıflayabileceği belirtilmektedir. Allah’a teslimiyetin zayıf olduğu bir dünyada ekonomik gücü yüksek olanlar kendi aralarında dünyaya hükmetmek için rekabete girişecek ve insani barış tehlikeye düşecektir. Gücünü artırmak için rekabet etmek ve böylece daha geniş çevreye hükmetmek için yarışmak şerde yarış olacağından beşerî barış iyice zayıflayacaktır.

Şerde yarışın yerini hayırlı işlerde yarışın alabilmesi için insanın maddi imkânlarını artırma duygusunu terbiye etmek kaçınılmazdır. İnsan, “Neden ben zengin ve güçlü olmalıyım?” sorusunu kendine sorduğunda bunun cevabında Allah’ın rızasını kazanmaya ilişkin bir şeyler yoksa insanlık barışını inşa etmek zor olacaktır. Çare çok açık ve sadedir: İnsanın, “Neden ben zengin ve güçlü olmalıyım?” sorusuna ahlaki-dinî kaygıları muhtevi bir cevap verebilmesi ve bunu kişisel ve toplumsal hayatında uygulayabilmesidir.

Fizik bilimlerde maddenin en küçük parçasını arama merakı sosyal bilimlere de yansımış ve insanın davranışlarının en temel nedeni sorgulanmıştır. Bu süreci aşağıdaki şekilde basitçe özetlememiz mümkündür:

Herhangi bir konferans salonuna girmeye bizi ikna eden asli unsur nedir?

• Herkes orada niye toplanıyor bir de ben bakayım gibi sıradan bir merak mı?

• Gizli bir baskı mı?

• Konferansı sunanın veya kendimizin bilgi düzeyini ölçmek mi?

• Bilim aşkı mı?

• Yanlışlıkla girdim, şimdi çıksam ayıp olacak, herkes çıkarken ben de çıkarım biçiminde bir tesadüf mü?

• Geçen hafta gelmiştim, o yüzden şimdi de geldim biçiminde anlamsız bir alışkanlık mı?

• Arkadaş bizi dinledi, biz de onu dinlemezsek ayıp olur biçiminde bir hatır anlayışı mı?

Bu sorular daha da çoğaltılabilir veya kısaltılabilir. Ama bu kadarıyla maksadın hâsıl olduğu söylenebilir. Kısaca insan bilinçsiz veya sırf maddi ve nefsani duygularla (dürtülerle/saiklerle) hareket ederse “kendine istediğini kardeşine de istercesine davranılan bir dünya” kurulamayacaktır. Böyle bir dünyanın kurulabilmesi için insanın kendine şu soruyu bilinçli olarak sorması ve bilinçli-ahlaki-dinî bir cevap vererek ona göre davranması zorunludur:

“Benim tüm davranışlarımın en temel nedeni ne olmalıdır?”

Bu soruya birçok cevap verilebilir. Ancak cevapların çokluğu değil; insanlığı kucaklayabilecek ve ahirette hesabı verilebilir bir ömür yaşamayı esas alan en soyut/kapsayıcı bir cevap olabilmesidir önemli olan. Kanaatimizce bu cevap şöylece ifade edilebilir:

“Ben tüm davranışlarımı en temelde, insanlığın hayatını daha rahat ve güvenilir kılmak arzusuyla gerçekleştirmeliyim. Çünkü her insan netice itibarıyla Hz. Âdem’in çocuğudur ve onu da Allah yaratmıştır.”

Bu cevabın yüksek bir bilinç düzeyi ihtiva ettiği ve ahlaki kaygılar taşıdığı açıktır. Ahlaki olan aynı zamanda dine de uygundur. Herkesi Hz. Âdem’in çocuğu olarak kabul edip tüm insanlığı kardeş olarak görmek ve ona göre hareket etmek dinî olanla ahlaki olanın birleştiği merkezdir.

Böyle bir yüksek bilinç ve dinî-ahlaki muhtevalı amaçla hareket eden insan, güce kendi kişisel menfaatleri için değil; sadece insanlığın sorunlarına daha iyi çözümler getirebilmek için sahip olmak isteyecektir. Dolayısıyla attığı her dünyevi adımda meşruluğu; ahlaki açıdan iyiyi ve dinî açıdan da helali gözetecektir.

Sosyal psikolojik açıdan insanın böyle bir saik/dürtü ile davranış sergileyebilmesi için manevi-dinî bir eğitim alması zorunludur. Çünkü insanlığı kucaklayamayan ve ahirette hesabının verileceğine inanılmayan hemen her davranış sonucu ortaya çıkan maddi manevi kültür ürünleri (icatlar, yasalar, âdetler…) beşerî sorunlarımızı ancak geçici olarak çözebilecek; tabir yerindeyse faydadan çok zarar verecektir. Örneğin, bilimsel deneylerinde insanlığa faydayı esas alan yani dinî-ahlaki amaçları gözeten bir bilim adamı, yaptığı icatların insanlık aleyhine kullanılmaması için gereken önlemleri de almayı ihmal etmeyecektir.

İnsanlık barışını tehdit eden davranışların terbiyesi için dinî-ahlaki eğitim kaçınılmazdır. Bu tür bir eğitime sade bir örnek olarak oruç ve helal kazanç ibadetleri verilebilir. Oruç, insanın bilerek ve kontrollü olarak açlıkla tanışmasını ve mücadele etmesini sağlar. İnsan ibadet niyetiyle aç kalırken psikolojik açıdan sevap aldığına inanarak iç huzura kavuşur ve aynı zamanda sosyal açıdan da ekonomik durumu zayıf insanların derdi ile daha yakından ilgilenmesi gerektiğine karar verir. Bir taraftan fakir insanlara yardım edebilmek için yani veren el olabilmek için daha çalışkan/aktif olur; öbür taraftan da helal kazanca önem verir. Çünkü kimse helal bir seviyeye haram bir yolla gelmeye çalışmaz; yani zekât verecek konuma gelmek isteyen kişi helal kazanç yollarına başvuracaktır. Gelinen tam bu noktada ramazan ayı Müslümanların dünyevi ve uhrevi kurtuluşa daha bir azimle yönelebilmesi için önemli bir fırsat ayı olarak karşımıza çıkmaktadır.

Bu ayda oruç, kişinin başkalarının derdi ile dertlenmesini sağlayarak onu en üst düzeyde sosyal psikolojik açıdan bir terbiyeye kavuşturacaktır. Başkalarının derdi ile dertlenmeye karar veren, bunu başkalarını derde sokarak (yani gayrimeşru kazanç yollarına başvurarak) değil; helal kazanç ilkelerini gözeterek yapacağı için ramazan ayı dünya barışını tehdit eden maddi çıkar kavgalarının da asgariye indiği bir ay olacaktır. Ramazan ayı gerçekte böyle bir aydır ama bunun toplumsal hayatımıza yansıması ise onu bu şekilde algılayıp ona göre davranmamıza bağlıdır.

1 Diyanet Aylık Dergi, Temmuz, 2013, Sayı: 271.

2 Kalem, 68/10-14.

3 Kalem, 68/15.

Helal Gıda Ve Maneviyat¹

Dr. Yunus KELEŞ

İslam’ın gözettiği külli maslahatların emniyeti açısından helal gıda birincil önceliğe sahiptir. Dinî bir kavram olan helal, dinin korunması bakımından zaten tartışmaya gerek olmayan bir öneme sahiptir. Canın korunması açısından sağlık ve temizliğin de önemi ortadadır. Aklın korunması hususunda akla zarar veren maddelerin en kolay yol bulacağı alan yine gıdadır. Malın korunması bakımından da helal gıdanın bir başka boyutu olan helal ticaretin hayatiliği malumdur. Bu bakımdan “Can boğazdan gelir.” vecizesine nazire kabilinden; “Maneviyat, helal gıda ile beslenir.” demek abartı olmaz herhâlde.

Helal gıda meselesinin iki boyutu vardır. Birincisi; gıdaların içeriğinde haram maddelerin olup olmaması konusu diğeri ise kazancın dinin ilkelerine uygun helal kazanç olup olmaması konusudur. Gıdaların içeriği konusunda helal standartları, belgelendirme/sertifikasyon ve akreditasyon sistemi dünya genelinde her geçen gün ağırlığını hissettirmeye başlamıştır. Bu konu başlı başına ayrı bir yazı konusu olduğu için ayrıntıya girmeden şunu söyleyebiliriz ki gıda işi, gıdayı tekele almayı petrolü tekele almaktan daha önemli gören tekelci güdümlü küresel şirketlere bırakılamayacak kadar önemli bir konudur. Gıdayı tekele almak hevesinde olan bu şirketlerin hileleri artık dünyaya ifşa olmuş durumdadır. Tüm dünyayı esir almanın, köleleştirmenin ve sömürmenin en etkili ve kestirme yolu gıdaya, dolayısıyla boğaz ve mideye kanca atmaktan geçer. Böyle bir tuzağa insanları düşürdükten sonra taktiklerin, diplomasilerin, enerji yollarına sahip olmanın artık çok önemi kalmaz. Zira artık hayatın vazgeçilmezlerinde size bağlanan ve dilenen bir insan bütün özgürlüğünü, şahsiyetini kaybetmiştir. Onu istediğiniz işlere yönlendirmede ne silaha ne diplomasiye ne taktiğe ihtiyaç kalır. Bu nedenle gizli ajandaları olan ve insanlığın ortak düşmanı bu tür şirketlere karşı insanlığın topyekûn karşı çıkıp tedbir alması vicdan sahibi her insanın en başta gelen insanlık görevidir. Bu itibarla gıda işindeki tüm standartlaştırma ve arge çalışmaları bağımsız, tabii, sağlıklı ve fıtri olanı elde etme ve tekelleşmeyi önleme hedefine yönelmelidir. Bu tür şer odaklarının temel argümanı ve felsefesi, bu kadar nüfusa dünya kaynaklarının yetmeyeceği yalanıdır. Allah Teâlâ’ya su-i zan ve noksanlık izafe etmekten çekinmeyen bir küstahlığın ve ukalalığın yansıması olan bu vehim, şeytanın en etkili tuzaklarındandır.² “Ya aç kalırsan!”, “Ya yetmez ölürsen.”, “ Bu yüzden alabildiğine biriktir, paylaşma, çıkarını düşün!” vesveselerini destekleyen sözde bilimsel açıklamalar da şeytanlıkta şeytanı kıskandırmaya devam etmektedir. Allah Teâlâ, elbette yarattığını bilir, rızıkları takdir eder, mevcut ya da potansiyel gıdaların yarattığı boğazlara yeteceğini de garanti eder. Ama “Niye açlık var, sefalet var, açlıktan ölümler var?” şeklindeki felsefi soruların hemen beyinlere hücum ettiğini duyar gibi olduğumuz için şunu hemen belirtelim ki tok olduğu hâlde yiyen, ihtiyacı olmadığı hâlde biriktiren, fazlasını paylaşmayan, yediği yanında yemediği arkasında olduğu hâlde durmadan israf edenlerin zulmü olmasa değil bu kadar nüfus, bunun onlarca katı olsa kimse aç kalmaz. İktisatçılar, dünyada her zaman artan nüfustan daha fazla gıdanın olageldiğini tespit etmişlerdir. Demek ki açlık ve sefaletin temel sebebi gıda yetersizliği değil, Allah’ın istediği hakkaniyet, adalet ve merhametin yerine getirilmemesidir.

Kur’an’da, ekini ve nesli mahvetmeye çalışanlarla ilgili önemli bir vurgulama vardır.³ Dünya gıda sektöründe kapitalist etkinliğinin önde olması ciddi bir sorgulamayı gerektirmektedir. Çağımızda silahlı işgallerden daha çok kültürel, siyasi ve ekonomik işgaller öne çıkmıştır. “Bırakınız yapsın, bırakınız geçsin!” felsefesiyle daha çok kazanmak için israf ekonomisi ve aşırı tüketim pazarı üzerine kurulu bu düzen, maneviyatsız, merhametsiz ve kanaatsiz tipler yetiştiren bir sömürü çarkı kurmuştur. İnsanları ve toplumları dünya ve ahiret hayatında bahtiyar kılmayı öngören ilahi dinler ve ilahi mesajlar, meşru ve helal yollardan rızık temin etmeyi ve biyolojik hayatın belirli kıstaslar içinde idame ettirilmesini öngörmüştür. Son din İslam temel kaynakları olan Kur’an-ı Kerim’de ve sünnette bu konularla ilgili geniş ilkeler ortaya koymuştur.

Helal gıdanın ikinci boyutu olan helal kazanç da günümüzde en ciddi sorunlardan biri hâline gelmiştir. Faizin, karaborsanın, türev ve sanal işlemlerin, yaygınlaşan e-kumar alanlarının, ürünlerdeki hile, aldatma, sahtecilik ve düzenbazlıkların, kanaatsizlik ve hodkâmlıkların zirve yaptığı bu çağda helal kazanç gerçekten garipleşmiştir. Haramla beslenen bedenler ve ruhlar, fıtrattan hızla uzaklaşmaya, gaddarlaşmaya, tahammülsüzlüğe, azgınlık ve fuhşiyata savrulmaya başlamıştır. Allah’a kulluktan ve itaatten soğuma ve yüz çevirmenin en mühim sebebinin kazançların meşruiyetindeki sorunlar olduğu aşikârdır. Müslüman bir toplumun her alanda yeniden dirilişi ancak hududullaha riayet ve kendi öz değerlerine sahip çıkmasıyla mümkündür. Günahkârların maddi refah ve imkân içinde olması sakın bizi aldatmasın! Onlar ahiretten nasipleri olmadığı için bu imkânlarla oyalanıyorlar. Onlar dünya hayatında faydalanıyor, nimetlerden azami istifade edip gidiyorlar, ama ahiretten nasiplerini tüketiyorlar.⁴ Ahiret emeli olanlar ise bunun bedelini ödemekle yükümlüdürler. Bu nedenle eğer gereğini yapmazlarsa ahiretteki sorumluluk bir yana dünyada da zillet ve sefaletle tehdit altındadırlar. Bu durumda düşmanlar onlara galebe çalar, ne dünyaya ne de ahirete yaranabilirler. Tarih bunun ibretlik sahneleriyle doludur. Ama salih olursak ahirette cennete nail olma müjdesi vardır.⁵

Günümüzde terbiye edilmemiş nefislerle zirve yapmasından dolayı, ne pahasına olursa olsun kazanma ve tüketme hırsı, dünyanın çehresini kirletip ifsat ettiği gibi insanın manevi şahsiyetini de ifsada sürükleyip insanlık değerlerini tahrip eder hâle gelmiştir. İbn Hacer el-Heytemî, Fetâva’sında kazancının çoğu haram olanların hediyesi ve muamelesiyle ilgili beyanatta bulunurken araştırmalarının sonucunda bazı beldelerde salih ve muttakilerin çok olup bazılarında az olduğunu görmüş, bunun sebebinin helal kazançla alakalı olduğunu tespit ettiklerini belirtmiştir.⁶

Yüce Allah (cc) kâinatı insanın emrine amade kılmış, yeryüzündeki her şeyi insan için yaratmış ve insanı da yeryüzünün halifesi kılarak eşya ve hadiseler üzerinde ona tasarruf yetkisi vermiştir. Bu açıdan haram olduğuna dair açık bir nas bulunmayan bütün nimetler insan için helaldir ve bu helaller haramlara muhtaç bırakmayacak ölçüde insanın ihtiyacını karşılamaya kâfidir. Zira Allah hiçbir şeyi haram kılmamıştır ki onun yerine başka bir helal koymamış olsun. Helal ve haramlar ancak vahiyle bilinebileceğinden bunların tespitinde rey ve içtihadın yeri yoktur. Bu açıdan selef uleması hakkında kesin bir nas bulunmayan konulara haram demekten kaçınmış, bunun yerine, “mekruh”, “hoş görmem”, “sevimsiz” gibi ifadeler kullanmışlardır. Her ne kadar haram ve helal kullar için önemli birer imtihan vesilesi olsa da Yüce Allah, kullarına meşakkat vermek, onları bazı nimetlerden mahrum bırakmak, onları cezalandırmak veya bazı yiyeceklere kutsallık atfetmek gibi bir kısım sebeplerden dolayı bazı gıdaları haram kılma yoluna gitmemiş, bilakis vazettiği her hükümde olduğu gibi gıdalara ilişkin hükümlerde de kullarının dünyevi ve uhrevi maslahatlarını gözetmiştir.⁷

Müslüman bir kimsenin yiyip içtiği gıdalarla, onun akidesi arasında da güçlü bir irtibat bulunmaktadır. Haramlar, Müslümanları diğer dinlerin mensuplarından farklı kılmakta ve Müslümanlarda dinî bir kimlik oluşturmaktadır.⁸ Birçok ayet-i kerimede insanın helal ve temiz rızıklardan yemesi emredilmiştir.

“Ey insanlar! Yeryüzündeki şeylerin helal ve temiz olanlarından yiyin! Şeytanın izinden yürümeyin. Çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır.⁹

“Ey iman edenler! Eğer siz ancak Allah’a kulluk ediyorsanız size verdiğimiz rızıkların iyi ve temizinden yiyin ve Allah’a şükredin.¹⁰

Dinlerini yaşamak için bir mağaraya çekilen Ashab-ı Kehf, 300 küsür yıl orada kaldıktan sonra uyanırlar. Daha sonra içlerinden birisini kendilerine “Şimdi siz birinizi şu gümüş para ile kente gönderin de baksın (şehir halkından) hangisinin yiyeceği daha temiz ve lezzetli ise ondan size rızık getirsin.”¹¹ diyerek yiyecek getirmesi için şehre gönderirler. Buna göre onlar, şehre gönderecekleri kimseden kendilerine getirecekleri rızkın “ezkâ” olmasını istemektedirler. Müfessirler, bu kelimeye tefsir sadedinde, “daha tayyib”, “daha kaliteli”, “daha tatlı”, “daha ucuz”, “daha lezzetli”, “daha çok” gibi manalar vermenin yanında bir de “daha helal” manasını zikretmişlerdir.¹²

Hadis-i şeriflerde de helal gıdanın araştırılıp elde edilmesinin farz olduğu ifade edilmiştir. Konuyla ilgili Resûl-i Ekrem’den (sas) şöyle bir rivayet gelmiştir: “Helal talebi, farzlar üstü bir farzdır.”¹³ Ayrıca Nebiyy-i Ekrem (sas) bir dualarında da: “Allah’ım! Helal nimetlerinle benim gözümü, gönlümü öyle doyur ki harama dönüp bakmayayım.”¹⁴ buyurmak suretiyle duanın yanında ümmetine helal daireyle iktifa etmenin önemini de talim buyurmuştur.

Hz. Peygamber, Buhârî’de geçen bir başka hadis-i şerifte ise “Öyle devir gelecek ki insanoğlu, aldığı şeyin helalden mi haramdan mı olduğuna hiç aldırmayacak.”¹⁵ buyurmak suretiyle insanların helal ve harama dikkat etmeden bir hayat yaşamalarını ahir zaman fitnelerinden birisi olarak göstermiştir. Bir yerde Allah Resûlü (sas) haram giren bir midenin akıbetini şu ifadeleriyle beyan etmiştir: “İnsanın ilk (çürüyüp) kokacak olan yeri karnıdır. Öyleyse, bir insan gücü yettiğince karnına temiz olmayan şeyleri sokmamaya çalışsın!”¹⁶ İşte konuyla ilgili ayet ve hadislerden yola çıkan fukaha da helal talebinin farz-ı ayn olduğuna hükmetmişlerdir.¹⁷ Şah Veliyyullah ed-Dihlevî de “Bedenin ve ahlakın değişiminde en güçlü sebep yiyeceklerdir.”¹⁸ diyerek bu hususun önemine dikkat çekmiş, İbn Haldun da Mukaddime’sinde verdiği çarpıcı misallerle, beslenmenin, insan ahlakı, insan karakteri ve insan davranışları üzerindeki tesirlerini etkili bir şekilde dile getirmiştir.¹⁹ Müminun suresinde geçen bir ayet-i kerimeden, helal ve temiz gıda yemekle salih amel işlemek arasında ciddi bir irtibatın olduğu anlaşılmaktadır. “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyiniz ve iyi ameller işleyiniz! Doğrusu ben, sizin yaptığınız şeyleri tamamen bilirim.”²⁰ Buradan anlaşılıyor ki haramlarla beslenen bir insanın amellerinin de salih olabilmesi zordur. Zira Yüce Allah pek çok ayet-i kerimede, ihsan ettiği rızıklardan, helal ve hoş gıdalardan yemeyi emrettikten hemen sonra, şeytanın peşinden gitmememizi,²¹ kendisine iman ettiğimiz Allah’tan sakınarak takva dairesi içinde hareket etmemizi,²² şayet sadece Allah’a ibadet ediyorsak O’na şükretmemiz gerektiğini²³ ve yeryüzünde fesat çıkarmak suretiyle taşkınlık yapılmamasını²⁴ emretmesi ve aynı zamanda kendisine iman etmeyi ve ubudiyette bulunmayı hatırlatması²⁵ gibi hususlar, helal gıdalarla beslenmenin ne kadar ehemmiyetli olduğunu göstermesinin yanında, bu sınırın ihlal edilmesinin de insanları fesat, tuğyan, nankörlük ve taşkınlığa sürükleyebileceğine işaret etmektedir. Bu meyanda Abdullah b. Abbas, Cenab-ı Hakk’ın midesinde haram bulunan bir kimsenin namazını kabul etmeyeceğini, İbrahim b. Ethem, yüce makamlara ermenin, mideye gireni kontrol etmekle mümkün olacağını, Fudayl b. İyaz, midesine girenleri bilen kimseyi Allah’ın sıddıklardan yazacağını söylemişlerdir. Bu söz ve tavırlarından anlaşılan o ki haram ve şüpheli şeyleri terk etmek, güzel ahlaka sahip olmada, takvaya ulaşmada ve kurbeti yakalamada ve basiret ve feraset ehli olmada en başta gelen şartlardandır.²⁶

Haram mal edinmeye sevk eden kazanç ve sebepler, Allah Teâlâ’nın razı olmadığı fiiller cümlesinden olduğu için titiz ve hassas olunması gereken bir husustur. Helal ve temiz kazanç yolları için fiilî ve kavlî duaya devam ederek, Allah’ın kendisinden sakınanlara mutlaka bir çıkış yolu, alternatif temiz kazanç yolları açacağına inanarak arınma yolunu tercih etmelidir.

1 Diyanet Aylık Dergi, Ağustos, 2019, Sayı: 344.

2 Bakara, 2/268.

3 Bakara, 2/205.

4 Ahkâf, 46/20.

5 A’râf, 7/42.

6 İbn Hacer el-Heytemî, Fetâva’l-fıkhîyyetu’l-kübrâ, Dâru’l-Fikr, Beyrut tz.III, 371, 372.

7 Yüksel Çayıroğlu, “İslam Hukuku’na Göre Helal Gıda Sorunu”, Marmara Ün. SBE (Doktora Tezi), İstanbul 2013, s. 55-56.

8 Çayıroğlu, Helal Gıda Sorunu, s. 57.

9 Bakara, 2/168.

10 Bakara, 2/172.

11 Kehf 18/19.

12 Çayıroğlu, Helal Gıda Sorunu, s. 90.

13 et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr, thk. Hamdi b.Abdilmecid es-Selefî, Mektebetü’l-ulûm ve’-hikem, 1983, X, 74 (9993).

14 Tirmizî, Deavât, 111.

15 Buhârî, Büyu’, 7.

16 Buhârî, Ahkâm, 9.

17 Çayıroğlu, Helal Gıda Sorunu, s. 92.

18 Şah Veliyyullah ed-Dihlevi, Huccetullahi’l-Baliğa, Beyrut 2005, II, 278.

19 İbn Haldun, Mukaddime, Beyrut 2005, I, 102-103.

20 Mü’minûn, 23/51.

21 Bakara, 2/168; En’am, 6/142.

22 Mâide, 5/88; Enfâl, 8/69.

23 Bakara, 2/172; Nahl, 16/114.

24 Bakara, 2/60; Tâhâ, 20/81.

25 Mâide, 5/88; En’âm, 6/118; Nahl, 16/114.

26 Çayıroğlu, Helal Gıda Sorunu, s. 94-95.