T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Genel Yayın No: 1928
Halk Kitapları: 498

Yayın Yönetmeni: Cafer Tayyar DOYMAZ
Yayın Koordinatörü: Yunus YÜKSEL
Editör: Dr. Elif ERDEM
Tashih: Hasan ÖZTÜRK
Grafik & Tasarım: Ahmet Hilmi ÇUHADAR
Baskı Takip: Mustafa ÇOBAN

Baskı: Sarıyıldız Matbaacılık
İvogsan Ağaç İşleri Sanayi Sitesi
1358 Sokak No: 31 OSTİM Ankara
Tel: 0312 395 99 95

6. Baskı, Ankara 2023

ISBN: 978-625-7779-76-0
2023-06-Y-0003-1928
Sertifika No: 12930

Eser Yayın Kurulu Kararı: 25.11.2020/81

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Tel: 0312 294 43 93 - 94 Faks: 0312 294 42 57
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış:
Döner Sermaye Daire Başkanlığı
Tel: 0312 295 71 53 - 71 56 Faks: 0312 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

İlk Müslüman Hanım: Hz. Hatice¹

Resûl-i Ekrem, Ümmü’l-mü’minîn Hz. Âişe’nin evindeydi. Kapılarına gelip içeri girmek için izin isteyen misafirin sesi Allah Resûlü’nü hem mutlu etmiş hem de bir hayli heyecanlandırmıştı. Peygamberimizin bu sevinci Hz. Âişe’nin gözünden kaçmadı. Resûlullah heyecanla yerinde sıçrayarak:

“Allah’ım, bu gelen Hâle olmalı.” buyurdu.

Hâle bint Huveylid, Hz. Hatice’nin kız kardeşiydi. Sesiyle ve tavrıyla Hatice’ye çok benziyordu. Hatice’nin vefatı üzerinden geçen senelere rağmen Resûlullah’ın ona olan sevgi ve vefasından hiçbir şey eksilmemişti. Ne zaman bir koyun kesse bir kısmını Hatice’nin dost ve akrabalarına gönderirdi. Kapıya gelen Hâle’nin sesinin Hatice’ye olan benzerliği Resûl-i Ekrem’e Hatice validemizi hatırlatmıştı. Âişe, Peygamberimizin bu sevincinden içten içe rahatsızlık duymuştu. Dayanamadı:

“Dişleri dökülmüş, ölümünün üzerinden de seneler geçmiş bir ihtiyarı ne diye anıp durursun? Allah sana ondan hayırlısını nasip etmedi mi?” dedi.²

Resûl-i Ekrem, Âişe’yi de çok severdi. Ancak Hatice’nin kıymeti çok farklıydı onun için. Hz. Âişe’nin Hatice ile ilgili bu sözlerinden rahatsızlık duydu. Seneler evvel toprağa verdiği ilk eşinin kendisi için değerini ifade buyurmaktan çekinmedi: “Hayır, Allah bana ondan hayırlısını vermedi. Kimsenin iman etmediği günlerde o bana iman etmişti. Herkes yalanlarken o beni tasdik etmişti. İnsanlar boykot ettiklerinde o bana malı mülkü ile destek olmuştu. Hiçbir kadından çocuğum olmadığı halde Allah bana Hatice’den evlatlar verdi.”³ Bu cevap karşısında Hz. Âişe, Resûlullah’ın eşlerinden hiçbirini Hz. Hatice’yi kıskandığı kadar kıskanmadığını itiraf etmek durumunda kaldı.

Hz. Hatice’nin Peygamber Efendimize olan imanı, sevgisi ve desteği hiç kimsenin desteği ile bir tutulamayacak kadar üstündü. Allah Resûlü, Hira’da ilk kez vahye muhatap olduğunda yaşadığı korku ve şaşkınlığı evvela Hatice ile paylaşmıştı:

“Bana neler oluyor, kendim için endişeleniyorum!”

Günlerini uzlette ibadet ve tefekkürle geçiren eşi Hz. Muhammed’e, Hatice; tarihe geçen şu kıymetli sözlerle cevap verdi:

“Endişelenme! Yemin ederim ki Allah seni hiçbir zaman mahcup etmez. Çünkü sen akrabanı gözetirsin, doğru sözlüsün. Acizlerin elinden tutar, yoksulları kollarsın. Misafiri ağırlarsın. Haksızlığa uğrayanın yardımına koşarsın.”⁴

Hatice (ra) Hz. Muhammed’in, tüm peygamberlere vahiy getiren melek Cebrail’i gördüğünü öğrendiği an tam bir teslimiyetle “Ben senin Allah’ın resûlü olduğuna şahitlik ederim.” diyerek Müslüman oldu.⁵ Böylece Hz. Hatice, Hz. Muhammed’in peygamberliğine herkesten önce inanmış ve İslam’la şereflenen ilk kişi olma üstünlüğünü elde etmişti.

Mekkeliler Hz. Muhammed’in peygamberliğini kabul etmede Hatice gibi davranmadılar. Şehrin ileri gelenlerinin Allah’ın elçisine yönelik eza ve zulmü senelerce devam etti. Nihayetinde Ebû Talib mahallesinde yaşayan Müslümanları kuşatma altına alarak bölgeye gıda akışını kestiler. Adeta tüm Müslümanları ölüme terk etmişlerdi. Hatice vahyin ilk geldiği günden beri Resûlullah’a ve Müslümanlara nasıl destek olduysa muhasara günlerinde de onların yanında yer aldı. Kureyş’in bu soylu ve zengin tüccar kadını neredeyse tüm malını mülkünü İslam’a ve Müslümanlara feda etmişti. Peygamber Efendimizin ona duyduğu muhabbet hiç azalmadı. Onu her zaman minnetle andı. Öyle ki Hatice’nin, bu ümmetin en hayırlı kadını olduğunu söyledi. İsmini Hz. Meryem ile beraber zikretti:

“En hayırlı kadın Meryem bint İmran’dır. En hayırlı kadın Hatice bint Huveylid’dir.”⁶ buyurdu.

Hz. Hatice’nin Peygamber Efendimiz ile evliliği yirmi beş sene sürdü. Bu evlilikten Kasım, Zeyneb, Rukıyye, Ümmü Gülsüm, Fâtıma ve Abdullah dünyaya geldi. Peygamber Efendimizle evlendiğinde bir rivayete göre kırk bir rivayete göre de yirmi sekiz yaşında olan Hatice validemiz⁷ henüz hayatta iken cennetle müjdelenen sahâbîlerden biriydi.

Cebrail (as) bir gün Resûlullah’a gelerek Hz. Hatice’ye Cenab-ı Hakk’ın ve kendisinin selamını iletmesini istemiş akabinde de ona “cennette içinde hiçbir gürültünün, çalışıp yorulmanın olmadığı, inciden bir köşkün verileceğini” müjdelemişti. Hatice bu güzel ve kıymetli selamlamaya kendine yaraşır bir şekilde beliğ bir karşılık vermişti:

“Muhakkak ki, Allah es-Selam’dır. Selam da ondandır. Ey Allah’ın resûlü, sana ve Cibril’e de selam olsun!”⁸

Resûlullah’ın bir hadisi şerifi ise Hz. Hatice’nin faziletinin cennetle müjdelenmenin de ötesinde olduğunu gösterir. Hatice hem yeryüzünün hem cennetin en faziletli dört kadınından biridir: “Cennet kadınlarının en faziletlileri Hatice bint Huveylid, Fâtıma bint Muhammed, Meryem bint İmran ve Firavun’un karısı Âsiye bint Müzahim’dir.”⁹; “Âlemlerin en hayırlı kadınları Meryem bint İmran, Hatice bint Huveylid, Fâtıma bint Muhammed ve Firavun’un karısı Âsiye bint Müzahim’dir.”¹⁰

Mekke’nin soylu, zengin, tüccar kadını Hatice (ra) hayatının son demlerini, Ebû Tâlib mahallesinde, muhasara altında, açlık ve yoklukla mücadele etmeye terk edilmiş haldeki Resûl-i Ekrem ve Müslümanlarla omuz omuza geçirdi. Hiçbir zorluk onu Resûlullah’ın yanında yer almaktan alıkoyamadı. Tüm varlığını onun davası uğruna harcadı. Mekkelilerin Müslümanları boykota son vermelerinin hemen ardından, Medine’ye hicretten üç sene önce, hayata gözlerini yumdu. Bu vefat, peygamberimizin gönlünde çok derin bir üzüntü bıraktı. Öylesine derin bir üzüntüydü ki, Hatice’nin vefat senesi tarihe “hüzün yılı” olarak kaydedildi. Allah’ın selamına mazhar bu değerli kadını Resûl-i Ekrem hiç ama hiç unutmadı.

1 Doç. Dr. Ayşe Esra Şahyar, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

2 Buhârî, Ebu Abdillah Muhammed b. İsmail el-Buhârî, Sahîhu’l-Buhârî, I-VIII, Dâru İşbiliyye, Riyad ts., Menakıbu’l-ensâr 20; Müslim, Ebu’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccac en-Nîsâbûrî, Sahîhu Müslim, Riyad 1419, Fezâilu’s-sahâbe 77.

3 Ahmed b. Hanbel, Müsned, I-VI, Kahire, ts., VI, 117.

4 Buhârî, Bed’ul-vahy, 3.

5 İbn Hişam, Abdülmelik b. Hişam el-Himyerî, es-Sîretü’n-nebeviyye, I-VI, Beyrut 1411, II, 73.

6 Müslim, Fedailu’s-sahâbe, 69.

7 İbn Sa’d, Ebu Abdillah Muhammed b. Sa’d el-Bağdâdî, et-Tabakâtu’l-kübrâ, (thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ), I-VIII, Beyrut 1410/1990, VII, 17.

8 Nesâî, Ebû Abdirrahman Ahmed b. Şuayb, es-Sünenü’l-kübrâ, (thk. Hasen Abdülmün’im), I-X, Beyrut 1421/2001, VII, 390; Hâkim, Ebu Abdillah el-Hâkim Muhammed b. Abdillah en-Nîsâbûrî, el-Müstedrek ale’s-Sahihayn, (thk. Mustafa Abdülkadir Atâ), I-IV, Beyrut 1411/1990, III, 206.

9 Ahmed b. Hanbel, Müsned, I, 293, 316.

10 İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed el-Büstî, el-Müsnedü’s-sahih ale’t-tekâsîm ve’l-envâ, (thk. M. Ali Sönmez, Halis Aydemir), I-VII, Beyrut, 1433/2013, IV, 229.

Resûlullah’ın Küçük Kızı Ümmü Ebîha:
Hz. Fâtımatü’z-Zehrâ¹

Resûl-i Ekrem henüz Medine’ye hicret etmemişti. Mekke’de müşriklerin eziyetlerinin gün geçtikçe arttığı zamanlardı. Allah Resûlü atası İbrahim peygamberden beri müminlerin en kıymetli mescidi olan Mescid-i Harâm’a, Kâbe’ye geldi. Tekbir getirip namaza durdu. Mekkeli müşriklerden Ebû Cehil de arkadaşları ile beraber Kâbe’nin yanında oturuyordu. Resûlullah’ın huşu içerisinde namaz kıldığını görünce önce kendi aralarında onunla alay etmeye başladılar. Sonra Ebû Cehil birden arkadaşlarına dönerek: “Falanca kişinin devesi yeni doğum yaptı. Kim devenin döl yatağını getirip Muhammed secdedeyken sırtına atabilir?” dedi. Hep birlikte kahkahalarla gülmeye başladılar. İçlerinden en talihsiz olanı gidip o yeni doğum yapmış devenin döl yatağını getirdi. Resûl-i Ekrem tam secde hâlindeyken tüm deve leşini sırtına attılar. Peygamberimiz secdede kalakaldı. Sırtındaki ağırlıklar başını kaldırmasına imkân vermiyordu. Mekkeliler kahkahalarını öylesine arttırdılar ki gülmekten birbirlerinin üzerine yıkılıyorlardı. İşte o sırada “Babacığım babacığım!” diye ağlayan bir kız çocuğu koşarak geldi. Bu kız, Peygamber Efendimizin küçük kızı Fâtımatü’z-Zehra’dan başkası değildi. Eğildi, babasının sırtındaki pislikleri temizledi. Resûlullah böylece secdeden başını kaldırabildi.

Fâtıma yaşının küçüklüğüne rağmen Mekke’nin ileri gelenlerinin karşısına dikilip babasını kollamıştı. Allah Resûlü, Fâtıma’yı bambaşka bir sevgiyle sever ona “Ümmü ebîhâ” diye hitap ederdi.² Ümmü ebîhâ: Yani babasının annesi! Resûlullah, kızını âdeta anne sevgisiyle sevmekteydi. Belki de Hatice’nin erkenden vefatı onları birbirlerine anne yapmıştı. Peygamberimiz kızını görünce pek sevinir, onu ayakta karşılar, ellerinden tutup yanaklarından öper, onu yanına oturturdu. Allah Resûlü’nün terbiyesi ile yetişen bu değerli cennet kadını, hayâ ve edebi, fiziki özellikleri, yürüme ve konuşması ile Peygamber Efendimize çok benziyordu. İsmi cennetin en faziletli kadınları arasında Âsiye, Meryem ve Hatice ile birlikte anılmıştı. Peygamber Efendimiz: “Fâtıma benden bir parçadır, onu sevindiren beni sevindirmiş; onu üzen beni üzmüş olur.” buyurarak Fâtıma’nın kıymetini dile getirmişti.³

Yüzünün parlaklığı ve güzelliği sebebiyle “Zehrâ”, iffeti sebebiyle de “Betül” lakabını alan Fâtıma ile genç kızlık günlerine eriştiğinde önce Hz. Ebû Bekir bir süre sonra da Hz. Ömer, evlenmek istedi. Resûlullah ikisine de aynı cevabı verdi: “Benim kızımın yaşı küçük!”⁴

Bir müddet sonra Hz. Fâtıma’ya, Peygamberimizin amcasının oğlu Hz. Ali talip oldu. Ali (ra) beş yaşından itibaren çocukluğunu Peygamberimizin evinde geçirmiş, peygamber terbiyesi ile yetişmişti. Resûl-i Ekrem, Ali’nin teklifine olumlu cevap verdi. Böylece Hz. Ali, Resûlullah’ın damadı olma şerefine nail oldu. İman, ahlak, edep ve ilim yönünden bir hayli zengin olan bu genç delikanlının mehir verecek kadar bile serveti yoktu. Bedir gazvesinde ganimetlerden nasibine düşen deve ile ticaret yaparak mehir ödemeyi planlıyordu. Öyle anlaşılıyor ki Fâtıma’nın arzuladığı da manevî zenginlikten başka bir şey değildi. Bir deri yastık, kadife bir örtü, iki el değirmeni ve iki su kabından ibaret bir çeyizle baba evinden ayrıldı.

Bu iki gencin evliliğinin üzerinden henüz bir yıl bile geçmeden Uhud savaşı meydana geldi. Fâtıma, kocası Ali ile beraber Uhud savaşına katıldı. Savaşta askerlere yiyecek ve su taşıdı, yaralıları tedavi etti. Savaşın şiddetlendiği sıralarda Resûl-i Ekrem de yaralandı. Dişi kırılmış, yüzü kanlar içinde kalmıştı. Fâtıma hemen bir kalkanın içinde su getirerek yarayı yıkamaya başladı. Kalkandaki kan miktarı su miktarını geçmeye başlamıştı, kanama durmuyordu. Hemen bir hasır parçasını yaktı, küllerini sevgili babasının yarasına bastırdı. Böylece kanamayı durdurdu. Mekke günlerinde Resûl-i Ekrem’in sırtına atılanları elleriyle temizleyen Fâtıma, şimdi de kanatılan yüzünü temizliyor, onu tedavi ediyordu. Bir anne şefkati ve özeni, peygamber kızına yaraşır bir sabır ve irade ile…

Peygamber Efendimize pek düşkün olan Fâtıma, onun vefatına yakın günlerdeki hastalığı esnasında çok sarsıldı. Zaten Cebrâil’in o yıl Kur’an-ı Kerim’i Peygamberimize iki defa arz etmesi, Resûlullah’ın vefatının yaklaştığına işaret ediyordu. Durumun farkına varan Fâtıma gözyaşlarına hâkim olamıyor, üzüntüsünü babasından saklayamıyordu. Fâtıma dışındaki tüm evlatlarını toprağa vermiş olan Resûlullah geride kalan tek yavrusuna fısıldadı ve ailesinden kendisine kavuşacak ilk kişi olacağını müjdeledi sevgili kızına. Ve bir müjde daha verdi: Fâtıma cennet kadınlarının hanımefendisi olacaktı.⁵ Bu iki müjde ile tebessüm etti Fâtımatü’z-zehrâ.

Hasan, Hüseyin, Ümmü Gülsüm ve Zeyneb’in annesi; Resûlullah’ın vefatından beş buçuk ay sonra bir Ramazan günü dünyaya veda etti. Çok sevdiği ve çok benzediği sevgili babasının yanına uçtu adeta.

1 Doç. Dr. Ayşe Esra Şahyar

2 Taberânî, Ebu’l-Kasım Süleyman b. Ahmed, el-Mu’cemu’l-kebîr, (thk. Hamdi b. Abdilmecid es-Selefî), I-XXV, Beyrut 1983. XXII, 397.

3 Buhârî, Fezâilu ashâbi’n-nebî, 12; Müslim, Fezâilu’s-sahâbe, 93-94.

4 Nesâî, Nikâh, 7.

5 Buhârî, Menâkıb, 25, Müslim, Fezâilu’s-sahâbe, 97-98.

Hazin Bir Muhabbet Hikâyesi: Zeynep bint Resûlullah¹

Bedir gazvesi Müslümanların zaferiyle sonuçlanmış, Mekke müşriklerinin bir kısmı öldürülmüş, bir kısmı Müslümanlar tarafından esir alınmıştı. Esirlerin bir kısmı fidye karşılığı serbest bırakılacaktı. Mekkeliler esir düşen yakınlarını kurtarmak için fidyelerini göndermeye başlamışlardı bile. Resûlullah fidye olarak gönderilen mallara bakarken birden bire sarsıldı. Gözleri doldu, hüzünlendi. Allah Resûlü’nü bu denli duygulandıran şey, sevgili eşi Hz. Hatice’nin gerdanlığını fidye olarak gönderilen mallar arasında görmesiydi. Bu gerdanlığı gönderen ise kızı Zeynep’ten başkası değildi. Zeynep (ra), Müslümanlara esir düşen kocası Ebü’l-Âs’ı esaretten kurtarmak için annesinin düğün hediyesi olarak kendisine taktığı gerdanlıktan başka bir şey bulamamış, çok sevdiği eşi için bu kıymetli gerdanlığı feda etmek hususunda hiçbir tereddüde düşmemiş görünüyordu.

Zeynep ve Ebü’l-Âs teyze çocukları idi. İslamiyet’in henüz ilk yıllarında dünya evine girmişlerdi. Zeynep, bir peygamber kızı olarak İslam’la şereflenmiş ancak Mekke’nin zengin tüccarlarından biri olan Ebü’l-Âs Müslüman olmamıştı. Mekkeli müşriklerin, Zeynep’i boşaması yönündeki baskılarına rağmen Zeynep’e duyduğu muhabbetle vefakâr bir eş olmuş, karısını terk etmeye yanaşmamıştı. Şimdi de vefa gösterme sırası Zeynep’e gelmişti. Bedir’de esir düşen kıymetli eşine, evlatları Ümame ve Ali’nin babasına özgürlük bahşetmeliydi.

Allah Resûlü, düğün günü Hz. Hatice’nin kızına taktığı gerdanlığa hüzünle baktı. Gerdanlığın Zeynep’e iade edilmesini, Ebü’l-Âs’ın da serbest bırakılmasını arzuluyordu. Ashap onun bu talebine canıgönülden olumlu karşılık verdi. Artık Ebü’l-Âs serbestti. Ancak Allah’ın elçisinin damadından bir isteği vardı. Zeynep, Mekke’den ayrılacak Medine’ye hicret edecekti. Ebü’l Âs, Allah elçisinin talebine itiraz etmedi. Mekke’ye döner dönmez âdeta bağrına taş basarak hanımı Zeynep’i, kardeşi Kinane ile beraber yola çıkardı. Zeynep için geç de olsa hicret yolculuğu başlamıştı. Bu yolculuk geç olduğu kadar güç bir yolculuk da olacaktı.

Karnında bebeğiyle Medine’ye doğru yola çıkan Zeynep, bazı Kureyşliler’in Resûlullah’a duydukları öfkelerinin hedefi oldu. Hebbar ve Nafi isimlerinde iki adam devesini mızrakla ürküterek Zeynep’i bir kayanın üstüne düşürdüler. Bu saldırı ile Zeynep, karnındaki bebeği düşürdü, kaburga kemikleri kırıldı. Bu kırıklar onun birkaç sene sonra, genç yaşta dünyadan ayrılmasına sebep olacak derecede ağır kırıklardı. Zeynep, ölünceye kadar bu kırıkların acısını hissedecekti. Bu zorlu hicret yolculuğu ile Medine’ye vardığında Zeynep’in hem bedeni yaralı idi hem de eşinden ayrılmanın getirdiği hüzün yüreğini sarmıştı. Ancak “mümin kadınların sadece mümin erkekler ile evli olabileceğine” dair ilahî hükme² teslimiyet her duygudan ağır basmaktaydı.

Ebü’l-Âs, Resûlullah’a verdiği sözü tutmuş, Zeynep’in hicret etmesine müsaade etmişti. Kendisi de bir yandan ticaretle meşgul olmaya devam etmekteydi. Kureyşliler’in güvenini sağlamış bu asil ve dürüst tüccar, bir Suriye yolculuğu dönüşünde, yanında Kureyş’in mallarıyla Mekke istikametinde iken Müslümanlar tarafından tekrar esir alındı. Mallarına en kondu. Ebü’l-Âs’ın sığınıp yardım isteyeceği tek bir kişi vardı: Gönlünde hâlâ mümtaz yerini koruyan Zeynep. Onun da aynı duygularla dolu olduğundan emindi. Bir fırsatını bulup kaçtı ve Medine’ye gelerek Zeynep’e sığındı. Kendisine eman vermesini istedi Zeynep’ten. Kureyşliler’in mallarının iadesini talep etti. Zeynep, Ebü’l-Âs’ı ikinci bir defa daha kurtarmaya teşebbüs edecekti. Bir sabah namazı vakti, Resûlullah’ı ve diğer Müslümanları şaşırtan duyurusunu yapmaktan çekinmedi:

- Ebü’l-Âs benim güvencem altındadır!³

Eman verme herkese eşit olarak tanınmış bir yetki olduğu için Zeynep’in bu güvencesi tüm Müslümanlar için bağlayıcı oldu. Ebü’l-Âs serbest kalarak Mekkelilerin mallarını Müslümanlardan teslim aldı. Allah Resûlü kızı ile Ebü’l-Âs arasındaki muhabbetin devam ettiğinin farkında idi. Ancak Ebü’l-Âs’ın Müslüman olmadığını ve bir araya gelemeyeceklerini tekrar kızına hatırlattı. Zeynep için ilahî hükme itaat her şeyin üstündeydi.

Ebü’l-Âs Müslüman olmaya karar vermişti çoktan. Ama bu asil tüccar Medine’de Zeynep’e sığındığı günlerde Müslümanlığını ilan etse, Mekkeliler bu Müslümanlığı, onların mallarına el koyma amaçlı bir din değiştirme zannedebilirlerdi. Böyle bir yanlış anlaşılmaya mahal vermemek için Mekke’ye geri geldi. Tüm Mekkelilere ticari mallarını teslim etti. Alacak verecek defterleri kapandıktan sonra herkesi şaşırtan duyuruyu yaptı: Artık Müslüman olmuştu. Bu karar, Zeynep ile tekrar evlenmesinin önündeki engeli de kaldırmış oldu. Medine yolu şimdi de Ebü’l-Âs için hem hicret hem de peygamber kızı Zeynep’e ulaştıracak kutlu bir yoldu.

Hicretin yedinci senesi bu hazin muhabbet hikâyesi yeniden vuslat ile sevince dönüştü. Allah ve peygamber sevgisini tüm sevgilerin üstünde tutan Zeynep, teslimiyetinin mükâfatını dünyada da almış, sevgili eşi Ebü’l-Âs’a kavuşmuştu. Ama âdeta mayasında hüzün olan bu beraberliğe Zeynep’in gitgide artan ağrılarının gölgesi düşmekteydi. Hicret yolunda aldığı yaraların tesiri artmakta, peygamber kızına şehitlik yolu açılmaktaydı. Zeynep’in Ebü’l-Âs ile beraberliği sadece bir sene sürebildi. Hicretin sekizinci senesinin başında, Bakī‘ kabristanlığı peygamber kızı Zeynep’i bağrına bastı. Ebü’l-Âs yine yalnız kaldı. Ali ve Ümame öksüz. Resûlullah mahzun. Zeynep ise cennete kanatlanmış bir şehit idi.

1 Doç. Dr. Ayşe Esra Şahyar

2 Bakara, 2/221.

3 İbn Hacer, Ebu’l-Fazl Ahmed b. Ali el-Askalânî, el-İsâbe fî temyîzi’s-sahâbe, (thk. Âdil Ahmed Abdülmevcud), I-VIII, Beyrut 1415, VIII, 152.

İki Kız Kardeşin Kader Birliği: Rukıyye ve Ümmü Gülsüm¹

Mekke sokakları henüz nazil olan bir surenin tesiriyle kaynıyordu. Neredeyse her evde “Ebû Leheb kahrolsun. Kahroldu da…” ayetleri okunmaktaydı.

Parlak ve öfkelenince al al olan yüzü sebebiyle “Ebû Leheb” lakabı almış bu adam, Peygamberimizin amcasıydı. İslam’a davet emri gelinceye kadar Peygamberimizi sever ve desteklerdi. Resûl-i Ekrem de sevgili kızları Rukıyye ve Ümmü Gülsüm’ü Ebû Leheb’in oğulları Utbe ve Uteybe ile nişanlamıştı. Amca yeğen arasındaki kan bağı, evlatları vasıtasıyla evlilik bağı ile de güçlenecekti.

İşte o günlerde Allah Tealâ, sevgili peygamberine “Bundan böyle en yakın akrabalarını uyar.”² ayetini vahyetti. Resûl-i Ekrem, tüm akrabalarını Safa tepesine topladı ve onları İslam’a davet etti. O sırada Ebû Leheb öfkeyle öne atıldı.

“Allah kahretsin seni! Bizi bunun için mi topladın?” diye haykırdı. Alev alev yüzüyle tüm akrabaları arasında yeğenini azarlıyordu. Ve o günden sonra Hz. Muhammed’e daha çok yüklenmeye başladı. Karısı Ümmü Cemil ile birlikte Peygamberimizin yürüdüğü yollara pislik atacak kadar ileri gitti. Ve nihayet bu azılı İslam düşmanının akıbetini anlatan Tebbet Sûresi nazil oldu.

“Ebû Leheb kahrolsun. Kahroldu da… Malı ve kazandıkları ona fayda sağlamadı. O alevli bir ateşe atılacaktır. Hanımı da boynunda hurma lifinden bir iple odun taşıyıcısıdır.”³

Rukıyye ve Ümmü Gülsüm kardeşler, artık Ebû Leheb’in çocukları ile bir aile bağı kuramayacaklarını anladılar. Sûrenin inmesiyle Ebû Leheb ve karısı da oğullarına baskı yapmaya başlamışlardı. İki kız kardeş nişanlılarından ayrıldılar. Zira dinî bağlar akrabalık bağlarından çok daha üstündü.

Resûl-i Ekrem bazı akrabaları tarafından yalnızlığa itildiyse de ona destek olan, canları pahasına İslam davasına sahip çıkan Müslümanlar vardı etrafında… İşte o zorlu günlerde ilk Müslümanlardan, hayâ timsali bir sahâbî, Hz. Osman, Peygamber Efendimize gelerek kızı Rukıyye’ye talip oldu. Resûlullah, sevgili kızını bu kıymetli damat adayı ile evlendirmekte hiç tereddüt etmedi. Hz. Osman, Resûlullah’a damat olmanın tarifi imkânsız mutluluğu içindeydi.

Mekkelilerin Müslümanlar üzerindeki baskı ve eziyetleri gün geçtikçe artıyor, dayanılmaz bir hâl alıyordu. Resûl-i Ekrem, Hz. Osman’ın ve kızı Rukıyye’nin Habeşistan’a hicret etmelerini istedi. İslamiyet’in beşinci senesinde Osman ve Rukıyye ilk kafile ile beraber Habeşistan yollarına düştüler. Resûlullah’ı, doğup büyüdükleri ve vahyin merkezi olan Mekke’yi geride bırakmak hiç kolay değildi. Bir süreliğine de olsa Habeş topraklarına sığındılar. Ancak çok geçmeden Rukıyye ve Osman bazı muhacirler ile birlikte Mekke’ye, Resûlullah’ın yanına döndüler. Artık onları yeni bir hicret yolculuğu beklemekteydi: Medine halkı kapılarını Müslümanlara açmıştı.

Rukıyye için Medine günleri de uzun sürmeyecekti, Müslümanların Bedir Savaşı’na hazırlandıkları günlerde ağır bir hastalığa yakalandı. Hz. Osman sevgili eşi Rukıyye için üzülüyor, onu kaybetme korkusu ile kavruluyordu. Gönlü bir yandan Resûlullah ile Bedir Gazvesi’ne katılmayı arzuluyor bir yandan da Rukıyye’nin başından ayrılamıyordu. Allah Resûlü, Osman’a Rukıyye’nin yanında kalmasını söyledi. Aslında Peygamber Efendimizin bu yönlendirmesi Müslüman hayatında aile bağlarının önemini anlamak için oldukça kıymetli bir örnektir. Bir yanda Bedir bir yanda hasta bir eş… Nerede yer almalı? Hasta ve bakıma muhtaç eş, Bedir’e tercih edilmişti.

Müslümanlar Bedir’de büyük bir zafer kazandılar. Ancak Bedir, zafer coşkusunu yaşarken Medine derin bir hüzün yaşamaktaydı: Osman (ra), Peygamber kızı bir eş kaybetmişti. Resûlullah, Medine’ye ulaştığında sevgili kızı Rukıyye çoktan defnedilmişti bile. Allah Resûlü Mekke’de kaybettiği iki erkek evlattan sonra şimdi de Medine’de sevgili kızı Rukıyye’nin ölümü ile sınanmaktaydı. Bir peygamber, sabretmekten başka ne yapabilirdi. İnnâ lillahi ve innâ ileyhi râciûn.

Rukıyye’nin vefatı ile Hz. Osman, Peygamber efendimize damat olma mutluluğunu da kaybetmişti. Resûl-i Ekrem, Osman’ın derin üzüntüsünün farkındaydı. Ve ona dünyaları bahşedecek bir teklif götürdü: Diğer kızı Ümmü Gülsüm’ü Osman’la evlendirdi. Böylece Hz. Osman ikinci kez Resûlullah ile akrabalık bağı kurdu. Peygamber ailesine iki kez damat olduğu için Hz. Osman “Zi’n-nûreyn/iki nurlu” lakabını aldı bu evlilikle. Peygamberin göz nuru, iki kıymetli kızı ile evlenmiş olmak Hz. Osman için büyük bir faziletti.

Hicretin dokuzuncu senesinde Resûlullah yine bir evlat acısı ile sınandı. Hz. Osman ise ikinci kez eşini kaybetti: Ümmü Gülsüm tıpkı Rukıyye gibi henüz yirmili yaşlarında bu dünyaya veda etmişti. O da Rukıyye gibi Medine’de Cennetü’l-baki kabristanlığına defnedildi.

Ümmü Gülsüm defnedilirken Resûlullah ashabına dönmüş, sabır timsali bir baba olarak Tâhâ sûresinden bir ayet okuyordu:4

“Sizi topraktan yarattık; yine sizi oraya döndüreceğiz ve bir defa daha sizi oradan çıkaracağız.”⁵

1 Doç. Dr. Ayşe Esra Şahyar

2 Şuarâ, 26/214.

3 Tebbet, 111/1-5.

4 Ahmed b. Hanbel, Müsned, V, 254

5 Tâhâ, 20/55.

Resûl-i Ekrem’in Can Yoldaşı: Hz. Âişe¹

Hz. Âişe, Resûlullah’ın en yakın dostu Ebû Bekir’in (ra) kızıydı. Hicretin ikinci senesinin Şevval ayında Peygamber Efendimiz ile evlenmişti. Oldukça genç yaşta evlendiği için Peygamber evinde yetişip âlim, fakih bir kadın olarak tarihe geçecekti. Çok zeki bir kadındı Âişe. Öğrenme arzusu ile dolu, soru sormayı seven, gencecik bir kadın… Resûlullah onunla sohbet etmeyi, davetlere katılmayı, onun sorularına cevap vermeyi çok severdi. Kendisine ashabından en çok kimi sevdiği sorulduğunda hiç çekinmeden “Âişe’yi.” diye cevap vermişti. Soruyu soran Amr b. el-Âs şaşkınlıkla “Erkekleri kastetmiştim.” diye karşılık verince bu defa da Allah Resûlü, “Âişe’nin babasını.” buyurmuştu.²

Sahâbe başta olmak üzere ümmetin her kuşağı; tefsir, hadis, fıkıh, tarih ve siyer konularında pek çok hususu Âişe’nin dilinden öğrenmiştir. Âişe (ra) kendisinden en çok hadis nakledilen sahâbîlerden biri olduğu gibi ismi fakih sahâbîler arasında da yer almıştır. Bu ilmî mertebesinin yanı sıra Âişe, cihad meydanlarına da aşina bir kadındır. Uhud Gazvesi’ne, Hudeybiye Antlaşması’na katılmıştı. Ancak özellikle Müreysi Gazvesi ve Zâtü’r-rika Seferi’nde bulunması akabinde gelişen olaylar Âişe’nin İslam tarihi ve teşrî tarihindeki yerinin ne denli önemli olduğunu ortaya çıkarmıştı.

Müreysi, diğer adıyla Benû Mustalik Gazvesi dönüşü Âişe, gerdanlığını kaybedip aramaya koyulduğu sırada onun, devesinin hevdeci içinde olduğu zannedilmiş, asker Âişe’yi bırakarak yola devam etmişti. Bir süre sonra ordunun artçısı Safvan b. Muattal, Hz. Âişe’nin yolda bırakıldığını fark ederek onu alıp orduya yetiştirmişti. Bu hadise, münafıklar tarafından bir dedikodu malzemesi hâline getirilerek Hz. Âişe’ye iftira atılmasına alet edilmişti. Savaş dönüşü Medine’yi saran dedikodu haberleri gerek Resûlullah’ı gerek Ebû Bekir ailesini çok üzmüş ve yıpratmıştı. Ancak bu üzücü olay, Âişe’nin iffetini anlatan ayetlerin nâzil olması ile sona erdi:

“(Peygamber’in eşine) bu ağır iftirayı uyduranlar şüphesiz sizin içinizden bir gruptur. Bunu kendiniz için bir kötülük sanmayın, aksine o, sizin için bir iyiliktir…

Bu iftirayı işittiğinizde erkek ve kadın müminlerin, kendi vicdanları ile hüsn-i zanda bulunup da: ‘Bu, apaçık bir iftiradır.’ demeleri gerekmez miydi?”³

Hz. Âişe, bu olaydan sonra semadan inen ayetle temize çıkan kadın sıfatı kazandı. Kimileri de ona “Allah’ın sevgilisinin sevgilisi” derdi. Peygamber’in can yoldaşı, gönlünün sultanı olan Âişe’nin kıymeti, iffeti Kur’an ayetleri ile zihinlere ve gönüllere nakşedilmiş oldu.

Âişe, Zâtü’r-rika Gazvesi ya da Mekke’nin fethi esnasında bu defa da kız kardeşi Esma’dan ödünç aldığı gerdanlığı kaybetti. Sabah namazının vakti girmişti ancak konakladıkları yer susuz bir bölgeydi. Müslümanlar bölgeden hareket edemeyip abdest alamadıkları için Hz. Âişe’ye kızgınlık duymaya başlamıştı. Ancak Âişe için sıkıntı verici görünen bu olay da kısa bir süre kıyamete kadar tüm ümmet için kolaylaştırıcı bir amelin vahyedilmesine vesile kılınmıştı: Teyemmüm. İlgili ayetlerin nazil olmasıyla teyemmüm abdestin yerini alan bir ibadet olarak meşru kılındı. Asker, sabah namazını teyemmümle kıldı. Kızgınlıklar yerini teşekkür ve duaya bıraktı. Bu olay ashab tarafından “Ebû Bekir ailesinin bereketi” olarak görüldü. Âişe ve ailesinin bu ümmet için bir rahmet, bir bereket olduğu tekrar ortaya çıkmıştı.

Hz. Âişe Peygamber Efendimiz için çok kıymetliydi. Allah Resûlü, son günlerini çok sevdiği bu can yoldaşı ile geçirdi ve başı onun göğsüne yaslı olduğu halde ruhunu teslim etti. Vefat ettiği yere, yani Âişe validemizin odasına da defnedildi.

Âişe validemiz sadaka vermeyi seven oldukça cömert bir kadındı. Yetimlere kucak açar, köleleri âzâd ederdi. Himayesine aldığı pek çok yetim vardı. Resûlullah’ın (sas) vefatından sonra, ondan öğrendiklerini ashaba ve tâbiûna aktardı, fetvalar verdi, sahâbenin naklettiği hadislere dair görüşlerini ifade etti. Pek çok talebe yetiştirdi.

Hz. Âişe ilmî hayatla olduğu kadar siyasetle de meşguldü. Hz. Osman’ın şehadeti sonrası sessiz kalmamış, yaşanan kargaşayı durdurabilme ümidiyle Medine’den Basra’ya yola çıkmıştı. Şu var ki Basra yolculuğu, onun arzuladığı gibi sonuçlanmadı. Tarihe Cemel Olayı adıyla üzüntü verici bir hadise olarak geçti. Ancak Âişe, Cemel Savaşı sonrası Basra’da konakladığı günlerde bile hadis rivayetini ihmal etmedi, Basralı pek çok kişi kendisinden hadis dinleme imkânı buldu. Basra’dan ayrılacağı zaman Hz. Ali, şehrin önde gelen kadınları ile beraber Hz. Âişe’yi uğurladı.

Peygamber’in kıymetlisi, ashab için de hep kıymetli oldu. Peygamberimizden sonra kırk yedi sene yaşadı ve hicretin 58. yılında bir Ramazan gecesi Medine’de vefat etti.

1 Doç. Dr. Ayşe Esra Şahyar

2 Buhârî, Fezâilu ashâbi’n-nebî, 5; Müslim, Fezâilu’s-sahâbe, 8.

3 Nûr, 24/11-12.

Yoksulların Sığınağı Ümmü’l-Mesâkîn: Zeyneb bint Huzeyme¹

Hind bint Avf, yeryüzünün en kıymetli damatlarına sahip ihtiyar bir kadın olarak anılırdı. Asr-ı saadetin bu asil kadını dokuz kız evlada sahip olma nimetine erişmişti. Üstelik bu kızların hepsi İslam ile şereflenmişlerdi. Her biri Resûlullah’a mülaki olmuş böylece hanım sahâbîler arasında yer almıştı. Ailelerin İslâmiyet’i tercih konusunda paramparça olduğu, kardeşlerin bir kısmının Müslümanlığı tercih ederken bir kısmının şirk inançlarında direndiği bir dönemde, dokuz kız kardeşin hepsinin Müslüman olması olağanüstü bir tabloydu. Bu o kadar kıymetli ve heyecan verici bir aile resmi idi ki Peygamber Efendimiz onları “mümin kız kardeşler” olarak adlandırmıştı.² Bu mümin kız kardeşlerin hayat öyküsünde daha da şaşırtan ve hayranlık uyandıran husus, yaptıkları evliliklerdi. Çünkü bu kız kardeşlerin evlilikleri, anneleri Hind bint Avf’ın “yeryüzünün en kıymetli damatlarına sahip kadını” olarak kendisine gıpta edilen bir kadın olmasını sağlamıştı.

Hind bint Avf, fahr-i kâinat efendimiz Resûl-i Ekrem’e iki kızını vermişti: Bu kızlar Zeyneb bint Huzeyme ve Meymune validelerimizdir. Zaten bu şeref Hind için yeterdi bile. Ancak Hind’in damatları arasında Peygamber Efendimizin amcası Abbas, diğer amcası Hamza, amca çocukları Hz. Ali ve Ca`fer b. Ebû Tâlib ve can dostu Hz. Ebû Bekir de vardı. Ashâb-ı güzînin en kıymetlileri ile akrabalık bağı kurmuş olmak Hind’in şerefine şeref katmıştı.

Hind’in Resûlullah ile evlenen ilk kızı Zeyneb bint Huzeyme’dir. Zeyneb, Peygamber Efendimizden önce Ubeyde b. Hâris adlı sahâbî ile evliydi. Ubeyde, Resûlullah’ın görevlendirdiği ilk seriyye komutanı ve İslam’ın ilk sancaktarıydı. Allah Tealâ, Ubeyde’ye Bedir şehitlerinden biri olmayı nasip etti. Ubeyde’nin şehadetinden bir yıl sonra, Uhud gazvesinden önce, Resûl-i Ekrem, Ubeyde’nin emaneti Zeyneb bint Huzeyme’ye sahip çıktı. Hicretin üçüncü senesinde Ramazan ayında Resûlullah, Zeyneb bint Huzeyme ile evlendi. Böylece Zeyneb, ümmühât-ı müminîn arasına katılmış oldu. Kimi tarihçiler ise Zeyneb’in Resûlullah’tan evvel, Abdullah b. Cahş ile evli olduğunu kaydederler. Bu tarihçilere göre ise Abdullah b. Cahş, Uhud savaşında şehit düştükten sonra Peygamberimiz, Zeyneb ile nikâhlanmıştır.

Peygamberimizin Zeyneb ile evliliği Müslümanlar ile Zeyneb’in kabilesi olan Âmir b. Sa’saa kabilesi arasında bozulan ilişkilerin düzelmesinde önemli rol oynamıştır. Resûlullah bu evlilik ile hem bir şehit eşini onurlandırmış hem de bir kabilenin Müslümanlara yakınlaşmasına vesile olmuştur. Şu var ki Peygamber Efendimizin evlilikleri içinde en kısa süreli olanı Zeyneb ile olan evliliğidir. Zeyneb, evliliğinden üç ya da sekiz ay sonra dâr-ı bekaya intikal etti. Vefat ettiğinde henüz otuz yaşındaydı. Adeta zarif bir kelebek gibi Peygamberin hayatına dokunmuş, çok geçmeden cennete kanatlanmıştı Zeyneb. Resûlullah’ın eşleri arasında Hatice validemizden sonra, ilk vefat eden Zeyneb bint Huzeyme’dir. Zeyneb’in cenaze namazını Peygamber Efendimiz kıldırdı. Medine’nin cennet bahçesi Baki kabristanı, müminlerin annelerinden ilk önce Zeyneb bint Huzeyme’yi bağrına bastı.

Zeyneb bint Huzeyme, hem cahiliye hem İslam döneminde cömertliği, yoksullara, muhtaçlara düşkünlüğü ve yardımseverliğiyle tanınırdı. Bu yardımseverliği sebebiyle ona, yoksulların annesi/sığınağı anlamına gelen “ümmü’l-mesâkîn” lakabı verilmişti. Ümmü’l-mesâkîn, Peygamber Efendimizle çok az vakit geçirebilmişti. Ama ardında, yoksul ve kimsesizlere düşkünlüğüyle elde ettiği bir nam bırakmıştı. “Düşkünlerin kanadı, yoksulların sahibi” olan Peygamberin “ümmü’l-mesâkîn” olan hanımı Zeyneb, bu vasfıyla ne de çok benziyordu Fahr-i Cihan’a…

Zeyneb’in vefatından yaklaşık dört sene sonra Peygamber Efendimiz Hind’in diğer kızı, Zeyneb’in ana bir kız kardeşi olan Meymûne validemiz ile evlenmiştir. Meymûne bint el-Hâris, Resûlullah’ın evlendiği son kadındır. Peygamberimiz, Meymûne ile evlenerek, Zeyneb’in ailesi ile bir kez daha akrabalık bağı kurmuş oldu.

1 Doç. Dr. Ayşe Esra Şahyar

2 İbn Abdilber, İbn Ömer Yusuf b. Abdillah en-Nemerî el-Kurtubî, el-İstîâb fî ma’rifeti’l-ashâb, thk. Ali Muhammed el-Bicâvî, I-IV, Beyrut 1412/1992, IV, 1909; İbn Hacer, el-İsâbe, VIII, 450.

Müminlerin Annesi: Ümmü Seleme (ra)¹

Asıl adı Hind bint. Ebî Ümeyye olup künyesini Seleme adındaki ilk çocuğundan dolayı almıştır. Babasının ismi Huzeyfe’dir ve Kureyş’in Mahzûmoğulları boyuna mensuptur.² Ümmü Seleme (ra), aynı kabileden Abdullah b. Abdilesed (ra) ile ilk evliliğini yapmış, bu evlilikten Seleme, Ömer, Dürre ve Zeyneb isimli çocuklar dünyaya gelmiştir.³

Hem Ümmü Seleme (ra) hem de eşi, ilk Müslümanlar arasında yer almışlardır. Peygamberliğin 5. (M.615) senesinde Habeşistan’a ilk hicret eden 11 erkek, 4 kadın arasında Mahzûmoğulları’ndan Ümmü Seleme (ra) ile eşi Ebu Seleme de (ra) vardı.⁴

Ebu Seleme (ra), İkinci Akabe Biatı’ndan bir yıl kadar önce Medine’ye hicret için gerekli hazırlıklara başladı. Fakat kabilesi ve akrabalarından bazı kimseler yollarını keserek onların Medine’ye hicret etmelerine mani oldular. Ümmü Seleme’yi (ra) eşinden ayırdılar. Çocuğu da kendi yanlarına aldılar. Ümmü Seleme (ra), bundan sonraki gelişmeleri şöyle anlatır: “Kocam Ebu Seleme, Medine’ye gitti. Beni kocamdan ve oğlumdan ayırdılar. Bir yıla yakın bir süre her sabah Safa Tepesi’nde Ebtah denilen yere çıkar, Kâbe’ye doğru dönerek akrabamı lanetlerdim. Bir gün, kabilem Muğireoğullarından biri yanıma geldi. Hâlimi görünce bana acıdı. Gidip Muğireoğullarına, ‘Şu zavallı kadını kocasından ve oğlundan ayırdınız, niçin onu hâlâ serbest bırakmıyorsunuz?’ dedi. Bunun üzerine Muğireoğulları bana, ‘İstiyorsan kocanın yanına git!’ dediler. Abdulesedoğulları yanında bulunan oğlum Seleme’yi de bana geri verdiler.”⁵

Ümmü Seleme’nin (ra) eşi Ebu Seleme (ra), Hz. Peygamber (sas) ile Bedir ve Uhud savaşlarına katıldı. Uhud savaşında müşriklerden Ebu Üsâme’nin attığı bir okla kolundan yaralandı. Bir ay tedavi gördükten sonra yaranın üzeri kapandı, iyileştiği zannedildi. Ancak bir süre sonra iyileşmiş gibi görünen yarası tekrar açılmaya başladı. Ebu Seleme, büyük kan kaybı sebebiyle vefat etti.⁶

Ümmü Seleme’ye (ra) kocasının ölümünden sonra önce Ebu Bekir (ra), ardından Ömer b. Hattâb (ra) evlenme teklifi götürdüler fakat o, çocuklarının bakımıyla ilgilenmek ve bütün zamanını onlarla geçirmek istediğini belirterek her ikisinin teklifini de reddetti. Bu gelişmelerin ardından Hz. Peygamber (sas), elçi göndermek suretiyle kendisiyle evlenmek istediğini bildirdi. Ümmü Seleme (ra), gelen şahsa kendisinin yaşlı, çocuklu, üstelik çok kıskanç bir kadın olduğunu bildirip Hz. Peygamber’in (sas) teklifini kabul etmek istemedi. Bunun üzerine Allah Resûlü (sas), “Yaşlı olduğunu söylüyorsun, ben senden daha yaşlıyım. Kıskançlıktan bahsediyorsun, Allah’a dua ederim, umulur ki Allah onu senden giderir. Çoluk çocuğunun bakımı ise Allah ve Resûlü’ne aittir.” dedi. Bunun üzerine Ümmü Seleme (ra), hicretin dördüncü yılının şevval ayında Hz. Peygamber’le (sas) nikâhlandı.⁷

Ümmü Seleme (ra), hicretin beşinci yılında yapılan Hendek savaşına, Müreysi ve Dûmetü’l-Cendel gazvesine; hicretin yedinci yılında Hayber’in ve Mekke’nin fethine, Huneyn savaşına katıldı; Tâif kuşatmasında Hz. Peygamber (sas) ile birlikte bulundu.

Hicretin altıncı yılında Hz. Peygamber (sas), umre yapmak ve Kâbe’yi ziyaret etmek amacı ile 1400 kişilik sahabe topluluğu ile Mekke’ye doğru yola çıktı. Kureyşliler ne olursa olsun Müslümanları Mekke’ye sokmamaya karar vermişlerdi. Görüşmeler sonucunda Mekke temsilcileriyle Hudeybiye barış anlaşması imzalandı. Bu anlaşmanın maddelerinin bir kısmı Müslümanların aleyhine görünüyordu. Zira anlaşmaya göre, Müslümanlar o yıl içinde Kâbe’yi ziyaret edemeden geri döneceklerdi. Ertesi yıl ise ziyareti üç gün içinde yapacaklar ve Mekkeliler ile herhangi bir ilişkiye giremeyeceklerdi.⁸ Ayrıca Mekke’den hiç kimse velisinin izni olmadan Müslümanların tarafına geçemeyecek; aksi takdirde geri gönderilecek, buna karşılık Medine’deki Müslümanlardan biri Kureyş tarafına giderse iade edilmeyecekti. Bu şartlar karşısında neredeyse bütün ashab hayal kırıklığı içindeydi. Hz. Peygamber (sas) yanındakilere, “Kalkın, tıraş olun, kurbanlarınızı kesin.” talimatını verdi. Ancak ashabdan hiçbiri bu emre itaat etmedi. Bu durum Hz. Peygamber’i (sas) son derece üzdü. Mahzun bir şekilde hanımı Ümmü Seleme’nin (ra) çadırına girdi. Ümmü Seleme (ra), “Ey Allah’ın elçisi, emretmek yerine yapmanız, bu sıkıntıdan daha iyidir. Siz çıkın, onlarla konuşmadan işinizi yapın, saçınızı tıraş edin ve kurbanınızı kesin; onlar size uyacaklardır.” tavsiyesinde bulundu. Hz. Peygamber (sas) bunun üzerine kalktı, çadırdan dışarı çıktı. Medine’den getirmiş olduğu kurbanları kesti. Bunu gören sahâbîler onun bulunduğu tarafa doğru yönelerek kurbanlarını kesmeye başladılar.⁹

Ümmü Seleme (ra), Resûl-i Ekrem’in (sas) vefatından sonra hiçbir idari ve siyasi faaliyete karışmadı, toplum içindeki saygın konumunu hayatının sonuna kadar korudu. 84 yaşında iken Medine’de vefat etti ve Bakî mezarlığına defnedildi. Ümmü Seleme’den (ra) pek çok kişi hadis rivayet etmiştir. Kendisinden rivayet edilen ve sahih hadis kitaplarında yer alan hadisler, daha ziyade ibadet, edep ve ahkâmla ilgilidir.¹⁰

1 Prof. Dr. Âdem Apak, Bursa Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

2 İbn Sa’d, Ebû Muhammed Abdullah b. Müslim (230/845), et-Tabakâtü’l-kübrâ, I-VIII, Dâru Sâdır, Beyrut ts, VIII, 86-87.

3 İbn Abdilberr, İbn Ömer Yûsuf b. Abdullah b. Muhammed (463/1071), el-İstîâb fî ma’rifeti’l-ashâb, I-IV, Dâru Nehdati Mısr, Kâhire ts. IV, 1939.

4 İbn Hişâm, Ebû Muhammed Abdülmelik el-Himyerî (218/833), es-Sîretü’n-Nebeviyye, (thk. Mustafa es-Sakkâ-İbrahim el-Ebyârî-Ebü’l-Hâfız Şelebî), I-IV, Beyrut ts., I, 345-355.

5 İbn Hişâm, es-Sîre, II, 111-113.

6 İbn Sa’d, et-Tabakât, III, 240-241, VIII, 87-89.

7 İbn Sa’d, et-Tabakât, VIII, 90-92.

8 Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail el-Buhârî (256/870), Sahîh-i Buhârî, I-VIII, İstanbul 1979, Meğâzî, 35.

9 Buhârî, Cizye, 18.

10 Ayşe Abdurrahman, Terâcimü seyyidâti beyti’n-Nübüvve, Kâhire ts., 320-332; Ziya Kazıcı, Hz. Muhammed’in Aile Hayatı ve Eşleri, İstanbul 2003, 215-240.

Bir Peygamber Hizmetkârı:
Zeyd b. Hârise (ra)¹

“Zeyd, senin babandan; oğlu Üsâme de senden daha sevgiliydi Resûlullah’a. Allah Resûlü’nün sevgisini, kendi sevgime tercih ettim.”² Halife Ömer’in, Üsâme’ye kendisinden daha çok maaş vermesine itiraz eden oğlu Abdullah’a verdiği cevaptır bu sözler. Habibullah’ın, Zeyd b. Hârise’ye verdiği değerin bir ikrarıdır.

Ailesi ile yaşadığı yurda yapılan bir baskın sonucu küçük yaşlarda esir edilmişti Zeyd. Köle olarak getirildiği Ukâz panayırında Hakîm b. Hızâm, halası Hz. Hatice için satın aldı onu. Hz. Hatice, himayesinde büyüttüğü Zeyd’i, hayatını birleştirdiği “el-Emîn” Muhammed’e hediye etti. Zeyd, yanında anne şefkati ve baba sevgisi bulduğu yeni sahibine o kadar bağlanmıştı ki Mekke’de olduğunu öğrenen babası ile amcası kendisini geri almak istediklerinde: “Ben sana, hiç kimseyi tercih etmem; sen bana hem anne hem baba gibisin!”³ diyerek Allah Resûlü ile kalmayı seçmişti. Bu tercihi, ona hem hürriyetini kazandırmış, hem de onu Hâşimoğullarının bir üyesi hâline getirmişti. Çünkü Allah Resûlü onu azad edip kendi oğlu kabul ettiğini Kâbe’nin yanında ilan etmişti. Bu sebeple Zeyd, Ahzâb sûresindeki “Muhammed sizden birinin babası değildir…”⁴ ve “Evlatlıklarınızı babalarının adlarıyla anın. Bu Allah katında adalete daha uygun bir davranıştır…”⁵ ayetleri ininceye kadar “Muhammed’in oğlu” olarak anılmıştı.

Hz. Peygamber’den on yaş küçük olan Zeyd, ondan hiç ayrılmaz, onunla birlikte hareket eder, yolculuğunda beraberinde bulunur, sofrasında ona eşlik ederdi. Yüce Yaratıcı, efendisini kutlu vazife ile görevlendirince Zeyd, ona ilk inananlardan oldu ve kendisini hiç yalnız bırakmadı. Resûl-i Ekrem (sas), hac mevsimlerinde Mina’ya gelen kabilelere İslam’ı anlatmaya giderken Zeyd de terkisinde bulunurdu. Ebû Tâlib ve Hz. Hatice’nin vefat ettiği, inananlara zulüm ve baskıların iyice arttığı dönemde Allah Resûlü’nün destek umuduyla gittiği Tâif yolculuğunda yine Zeyd vardı yanında. Tâifliler, çağrısına cevap vermedikleri kutlu Nebi’yi taş yağmuruna tuttuğunda Zeyd, bedenini siper ederek onu korumaya çalışmış, kafası yarılmış, her yanı kan revan içinde kalmıştı. Buna rağmen o, Allah elçisinin durumunu düşünüyordu. Ona Mekke’ye nasıl gireceğini sormuştu da o: “Ey Zeyd! Şüphesiz Allah gördüğün bu hale bir ferahlama, bir çıkış yolu yaratacaktır. Allah, dinine yardım edecek, Peygamberini gözetecektir.”⁶ buyurarak onun endişesini hafifletmişti. Nihayet Mut’im b. Adiy’in emanı ve koruması altında Mekke’ye girebilmişler ve birlikte Kâbe’yi tavaf etmişlerdi.

Hz. Peygamber, Zeyd’i Mekke’de amcası Hamza ile, Medine’de ise Üseyd b. Hudayr’la kardeş yapmıştı. Öyle ki Hz. Hamza vasiyetini ona bildirmişti. Kendisi şehit olduğunda çocuklarının himayesine talip olanlardan biri de Zeyd idi.

Zeyd, Medine’ye hicretten sonra da hep Allah Resûlü ile birlikte bulunmuştur. Bedir, Uhud, Hendek savaşlarına, Hudeybiye anlaşması ve Hayber seferine katılmıştır. Hicretin üçüncü yılında Karede seriyyesini komuta eden Zeyd, pek çok ganimet ile dönünce Efendimizin “Seriyye kumandanlarının en hayırlısı Zeyd’dir.”⁷ iltifatına mazhar olmuştur. Hendek harbinde muhacirlerin sancaktarlığını yapmış, aynı zamanda Kureyza tehlikesine karşı şehre muhafız olarak gönderilen birliği komuta etmiştir. Hz. Peygamber’in en çok görevlendirdiği kumandan olan Zeyd, on seriyyede emir olmuş, iki kere de Medine’de Hz. Peygamber’in vekili olarak kalmıştır. Hz. Peygamber, gönderdiği en kalabalık askerî birlik olan Mu’te ordusuna da onu komutan tayin etmiştir. Hz. Aişe’nin, “Allah Resûlü (sas) Zeyd’i bir sefere gönderdiğinde mutlaka onu komutan tayin ederdi…”⁸ meâlindeki ifadeleri Resûl-i Ekrem’in Zeyd’e olan güvenini; sefer dönüşünde Zeyd’i evinin kapısında coşkuyla karşılayıp öperek sarılması ona olan sevgisini; bayramlara ehl-i beytiyle birlikte Zeyd’i de yanına alarak çıkması ona verdiği değeri; şehadet haberini aldığında gözyaşlarına hâkim olamaması ona olan özlemini göstermeye kâfidir. Nitekim Zeyd şehit olunca Allah Resûlü üç kez “Allah’ım Zeyd’i bağışla!”⁹ diye dua etmiş, Zeyd’in yetim kalan kızını ağlar görünce o da ağlamış ve bunu, “sevgilinin sevgiliye özlemi”¹⁰ olarak nitelemiştir. Onun içindir ki Zeyd, ashab arasında “Hıbbu Rasûlillâh” olarak tanınmıştır.

Kur’an-ı Kerim’de “Allah’ın kendisine lütufta bulunduğu, senin de lütufkâr davrandığın kişi”¹¹ olarak bahsedilen Zeyd (ra), Kur’an’da adı geçen tek sahâbîdir. Küçük yaşta Efendimizin himayesine girmesi, onun tarafından evlat edinilerek hürriyetine kavuşması, iman ile ilk tanışanlardan olması, Nebi’nin sevgisine ve duasına mazhar olması Allah ve Resûlü’nün ona lütuflarındandır. Bundan dolayıdır ki hadis ve sünnet konusunda en sağlam eserler kabul edilen Buhârî ve Müslim’in Sahîhlerinde Zeyd’in fazilet ve menakıbına dair özel başlık açılmıştır.

1 Dr. Öğretim Üyesi Ömer Faruk Akpınar, Selçuk Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi

2 Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ, el-Câmiu’s-sahîh ve hüve Sünenü’t-Tirmizî, nşr. Ahmed Muhammed Şâkir v.dğr., 5c., Mektebetü Mustafâ el-Bâbî el-Halebî, Kâhire 1968-1978, Menâkıb, 40.

3 Muhammed b. Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ, nşr. İhsân Abbâs, 8c., Dâru Sâdır, Beyrût 1968, III, 42.

4 Ahzâb, 33/40.

5 Ahzâb, 33/5.

6 İbnü’l-Kayyım, Şemsuddîn Muhammed b. Ebî Bekr, Zâdü’l-meâd fî hedyi hayri’l-ıbâd, nşr. Şuayb el-Arnaût-Abdülkadîr el-Arnaût, 6 c., Müessesetü’r-Risâle, Beyrût 1994, III, 33.

7 Hâkim, Ebû Abdillâh en-Nîsâbûrî, el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn, 4c., Dâru’l-Ma’rife, Beyrût ts., III, 215.

8 İbn Sa’d, et-Tabakât, III, 46.

9 İbn Sa’d, et-Tabakât, III, 46.

10 İbn Sa’d, et-Tabakât, III, 47.

11 Ahzâb, 33/37.

Habeşistan Muhacirlerinin Genç Sözcüsü: Ca’fer b. Ebû Tâlib (ra)¹

“Ey kral! Biz cahil bir millettik, putlara tapardık. Leş yer, her kötülüğü işlerdik. Akrabamızla münasebetlerimizi keser, komşularımıza kötülük yapardık. Kuvvetli olanlarımız zayıf olanlarımızı ezerdi.

Yüce Allah bize kendimizden, soyunu, doğruluğunu, eminliğini, iffet ve nezahetini bildiğimiz bir peygamber gönderdi. O bizi, Allah’a ve Allah’ın birliğine inanmaya, O’na ibadet etmeye, atalarımızdan bu yana taptığımız putları bırakmaya davet etti.

Doğru sözlü olmayı, emanetleri yerine getirmeyi, komşularla güzel geçinmeyi, günahlardan ve kan dökmekten sakınmayı emretti. Her türlü ahlaksızlıktan, yalan söylemekten, yetimlerin malını yemekten, namuslu kadınlara iftira etmekten bizi men etti…”²

Yer, Habeşistan; mekân, Habeşistan kralı Necaşi’nin sarayı. Takvimler Mekke’de zulmün zirvede olduğu bir dönemi gösterirken -bugün Etiyopya’nın bulunduğu bölgede yer alan- Habeşistan Krallığı’na hicret eden Müslümanların sözcüsü Ca’fer b. Ebû Tâlib’in (ra) beyanıdır bu ifadeler.

Risaletin beşinci yılında on iki erkek ve dört kadından oluşan ilk kafile, altıncı yılında ise seksen üç erkek on sekiz kadından müteşekkil toplam yüz bir kişiden oluşan ikinci grup Habeşistan’a hicret etmişti.

On sekiz-yirmi yaşlarında, ilk Müslümanlardan biri olma bahtiyarlığına kavuşan Hz. Ca’fer (ra), Resûlullah (sas) tarafından ikinci hicret kafilesinin başkanı olarak görevlendirilmiş, Habeşistan kralı karşısında müminlerin sözcülüğünü yapmış, cesur bir şekilde ve güzel bir hitabetle müminlerin durumunu ifade etmişti.

Onun Necaşi’ye karşı İslam’ı anlatırken sergilediği vakar, nezaket, ciddiyet ve samimiyet İslam dininin insanlara aktarılmasına dair günümüz Müslümanlarına ne güzel örnektir.

O, Kainat Efendisi’nin (sas) “Sima olarak da huy olarak da bana benziyorsun.”³ buyurarak değer verdiği bahtiyar sahâbîdir. On üç yıl Habeşistan’da, Hz. Peygamber’in uzağında, gurbette kalarak hüznü tecrübe edendir.

Habeşistan’da olduğu için Bedir gazvesine katılamayan ancak Hz. Peygamber’in elde edilen ganimetlerden pay ayırdığı ve Bedir’e katılma şeref ve sevabına sahip olduğunu belirttiği sekiz kişiden birisidir o.

Hudeybiye antlaşmasından sonra Resûlullah (sas), komşu devlet hükümdarlarına İslam’a davet mektupları gönderirken Habeş hükümdarı Necaşi’yi de İslam’a davet etmiş, ayrıca ülkesinde bulunan Müslümanları artık Medine’ye göndermesini istemişti. İşte bu talebe istinaden hicretin yedinci yılında Necaşi’nin Müslümanlara tahsis ettiği üç gemiyle Arabistan’a dönen ve yanındaki Habeşistanlı muhacirlerle birlikte doğruca Hz. Peygamber’in yanına gidendir Hz. Ca’fer (ra).

Resûl-i Ekrem Efendimizin (sas) “Hayber’in fethine mi, Ca’fer’in gelişine mi? Hangisine sevineceğimi bilemiyorum.”⁴ buyurarak değer verdiği kutlu sahâbîdir o.

Hem Habeşistan’a hem de buradan dönüşünde kendi baba yurdu olan Mekke’ye değil de doğrudan Medine’ye gittiği için “zü’l-hicreteyn” lakabıyla anılandır o.

Hicretin sekizinci yılında (m.629) Resûlullah’ın (sas), Rum kayserine gönderdiği elçinin şehit edilmesi üzerine Suriye bölgesine gönderilmek üzere hazırladığı orduya Zeyd b. Hârise’yi (ra) komutan tayin etmesinin akabinde “Zeyd şehit olursa komutayı Ca’fer b. Ebi Tâlib alsın. O da yaralanır veya şehit olursa Abdullah b. Revâha alsın.”⁵ buyurarak vazifelendirdiğidir o.

“Cennet ve ona yaklaşmak ne güzeldir…”⁶ ifadelerini kullanarak mücahitleri cesaretlendirdiği bu muharebede iki kolunu kaybederek şehit olandır o. Nitekim Resûl-i Ekrem Efendimiz (sas) ise kesilen iki koluna karşılık Hz. Cafer’e (ra) iki kanat ihsan edildiğini haber vermiştir.⁷

Ashabın muhtaçlarına, fakirlerine sahip çıktığından “ebu’l-mesâkin” lakabıyla tanınırken şehadeti sonrasında artık “tayyâr” (uçan) ve “zü’l-cenâheyn” (iki kanatlı) lakaplarıyla anılandır o.

“İnanan, hicret eden, Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad edenlerin Allah katındaki mertebeleri pek büyüktür. Muradına erecek olanlar da onlardır.”⁸ müjdesinin muhataplarından olan Hz. Ca’fer (ra) (ö. 8/629), Medine’de Resûlullah’la (sas) bir sene beraber kalmasının akabinde kırk yaşında şehit olmuş, genç yaşta Müslüman olarak teslim olduğu Rabbine şehit olarak emaneti teslim etmiştir.

Allah’ım!

Bizlere kısa ömrüne iki hicreti sığdıran Hz. Ca’fer’in (ra) teslimiyetini nasip eyle,

Bize Hz. Ca’fer (ra) gibi şehadete sevdalı bir hayat nasip eyle,

Âmin…

1 Doç. Dr. Salih Kesgin, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi

2 Ahmed b. Hanbel,  Ebu Abdullah Ahmed b. Muhammed eş-Şeybani, el-Müsned, I-VIII, Mektebü’l-İslâmî, Beyrut 1993, I, 202-3.

3 Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail, el-Camiu’s-Sahih, Dârü İbn Hazm, Beyrut 2003, Sulh, 6.

4 Beyhâkî, Ahmed b. Hüseyin b. Ali b. Musa b. Ebû Bekir, Sünenü’l-kübra, thk. Muhammed Abdulkadir Atâ, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2003, VII, 101.

5 Buhârî, Megâzî, 46.

6 Beyhakî, Sünenü’l-kübrâ, IX, 154.

7 Heysemî, Ebü’l-Hasan Nureddin Ali b. Ebî Bekr b. Süleyman, Mecmeu’z-zevâid ve menbaü’l-fevaid, Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2009, IX, 272-273.

8 Tevbe, 9/20.

Bir Annenin Kabul Olan Duası: Zübeyr b. Avvam (ra)¹

“… Ben onu iyi bir şekilde yetişmesi ve ileride orduları bozguna uğratarak ganimetle dönecek bir kahraman olması için terbiye ediyorum.”²

Küçük yaşta yetim kalan evladını hayata hazırlamak için her türlü zorluğa katlanan bir annenin dudaklarından dökülen ifadelerdi bu sözler. Fahr-i âlem Efendimizin (sas) halası Hz. Safiyye, oğlunun terbiyesinde sert ve titiz davranışının nedenini bu beyanıyla ortaya koyuyordu. Nitekim annesinin fiili duası, evladının hayatında karşılık bulmuş ve annesinden aldığı terbiye; samimiyet, cesaret ve kahramanlık olarak Hz. Zübeyr’in hayatına aksetmişti.

Âlemlere rahmet olarak gönderilen Efendimizin (sas), “Her peygamberin bir havarisi (yardımcısı) vardır, benim de havarim Zübeyr’dir.”³ ifadeleriyle methine mazhar olan Hz. Zübeyr, Mekke’de çok genç yaşında, daha on beş yaşlarında iken, bütün tehdit ve işkencelere göğüs gererek Müslüman olmuştu. Resûlullah’ın (sas) halası Hz. Safiyye’nin oğlu, Hz. Hatice annemizin yeğeni ve bütün akrabalık bağlarının ötesinde Peygamberimizin en yakın dava arkadaşıydı o.

Mekke’de zulmetin hâkim olduğu dönemde müşriklerin Hz. Peygamber’e (sas) zarar verdiğini duyduğunda henüz çok genç olmasına rağmen bunu yapmaya cüret edenlere karşılık vermek maksadıyla yalın kılıç yola çıkandır o. Ve kendisine sorulan “Nereye gidiyorsun?” sorusuna “Anam babam sana feda olsun Ya Resûlallah! Müşriklerin sana zarar verdiğini duydum; onlara hadlerini bildirmeye gidiyordum!” cevabını vererek İslam tarihinde küffara karşı ilk kılıç çekendir o.⁴

Önce Habeşistan’a sonra Medine-i Münevvere’ye hicret eden, Medine’de Resûlullah’a (sas) kavuştuktan sonra ise hüznünde de sevincinde de Kâinatın Efendisi’ni hiç yalnız bırakmayandır o. Bedir’de, Uhud’da, Hendek’te, bütün muharebelerde Hz. Peygamber’in yanında yer alan, Fahr-i Kâinat’a (sas) gelebilecek tehlikelere göğsünü siper ederek, kendisini feda edebilendir o. Öyle ki tarih kaynakları, Resûlullah (sas) ile beraber katıldığı savaşlarda vücudunda yara almayan hiçbir yeri kalmadığı bilgisini altın harflerle kaydedecektir ardından.

Bedir’de, başına sarı renkli bir sarık takmıştı Hz. Zübeyr. Onun müşrikler karşısındaki cesaretini, şecaatini gören Allah Resûlü (sas) onu şöyle müjdeliyordu: “Meleklerin, sarı başlıklarla Zübeyr’in suretinde indiklerini görüyordum.”⁵

Uhud’da Resûlullah’ın (sas) hemen yakınında çarpışan, zor anlarda Hz. Peygamber’in çevresinde kendi bedenini kalkan yaparak bahadırlık gösteren sahâbîlerdendi; Hendek’te ise müşriklerin hücumlarına karşı duran yiğitlerdendi Hz. Zübeyr.

Medine’de Kureyza Yahudileri’nin Müslümanlarla yaptıkları anlaşmayı bozmaları nedeniyle, onların üzerine gönderilecek komutan belirlenirken sorulan “Kim gidecek?” sualine ilk cevap veren, “Kim var?” diye seslenildiğinde sağına soluna bakmadan “Ben varım!” diyebilendir o. Bu derece samimiyetle hareket edişi nedeniyle Resûlullah’ın (sas) “Anam babam sana feda olsun, ey Zübeyr!”⁶ diyerek iltifatta bulunduğu, dünyada iken cennet saadetiyle müjdelenen kutlu bir sahâbîdir o.⁷

Mekke’nin fethinde Peygamberimizin sancaktarı, Huneyn’de Resûlullah’ın (sas) etrafında kalan, onu yalnız bırakmayandır; Tâif’te, Tebük seferinde, Veda haccında Kâinatın Efendisi’nin yanında olandır o.

Hz. Ebû Bekir devrinde mürtetlere karşı mücadele eden, Hz. Ömer döneminde idari konularda halifenin danışmanlığını yapan, Hz. Osman döneminde başta Taberistan’ın fethi olmak üzere çeşitli seferlere katılandır o.

Müslümanların birbiriyle imtihan edildiği zor zamanlarda Hz. Ali ile karşı saflara düştüğünde “Yemin ederim ki, ben seninle savaşmam!” diyerek dirayetini ortaya koyandır Hz. Zübeyr.⁸ Ve nihayetinde, takvimler hicretin otuz altıncı senesini gösterirken, altmış dört yaşında, fitnenin Müslümanların yaşadığı coğrafyada hüküm sürdüğü bir ortamda namaz kılarken şehit edilendir o.

Risalet hayatı boyunca, Hz. Peygamber’in yanında olmasına ve onun duasını almasına rağmen çok az sayıda hadis nakledilir kendisinden. Bir seferinde oğlu Abdullah; “Babacığım, bana Resûlullah’tan (sas) hadis rivayet et ki, ben de senden rivayet edeyim” dediğinde; Resûlullah’tan (sas) işittiklerini aynen nakledememekten korktuğu için az rivayette bulunduğu cevabını verendir o.⁹ Böylesi samimi bir duruşla kendisinden nakledilen az sayıdaki hadis-i şeriften birini İmam Buhârî el-Camiu’s-Sahih’inde şu şekilde kaydeder: “Sizden birinizin urganını alıp (dağa gitmesi), sırtında bir bağ odun yükleyip satması, böylece Allah’ın onun itibarını koruması, bir şey verip vermeyecekleri belli olmayan kimselerden dilenmesinden daha hayırlıdır.”¹⁰

Annesinin fiili duasına uygun bir ömür sürdü Hz. Zübeyr. O, annesinin kabul olmuş duası idi. Mevla; onun sadakatini, cesaretini, samimiyetini ve vefakârlığını örnek alabilmeyi bizlere nasip eylesin…

1 Doç. Dr. Salih Kesgin

2 İbn Sa’d, Ebû Abdullah Muhammed b. Sa’d b. Meni’ ez-Zühri, et-Tabakâtü’l-kübrâ, Dâru Sadr, Beyrut 1968, III, 75.

3 Müslim, Ebû’l-Hüseyn Müslim İbnü’l-Haccâc el-Kuşeyrî, el-Camiu’s-Sahih, Dâru İbn Hazm, Beyrut 2002, Fezâilü’s-sahâbe, 48.

4 İbnü’l-Esir, Ebü’l-Hasan İzzeddin Ali b. Muhammed b. Abdülkerim, Üsdü’l-gabe fî ma’rifeti’s-sahâbe, Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1994, II, 98.

5 İbn Sa’d, Tabakât, III, 76.

6 Müslim, Fezâilü’s-sahâbe, 49.

7 Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsâ, es-Sünen, Daru’l-Marife, Beyrut 2002, Menâkıb, II, 100.

8 İbnü’l-Esir, Üsdü’l-gâbe, II, 100.

9 Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş’as es-Sicistâni, es-Sünen, Mektebetü’r-Rüşd, Riyad 2003, İlim, 4.

10 Buhârî, Zekat, 50.

Hayatını Resûlullah’a (sas) Hizmete Adayan Abdullah b. Mesud (ra)¹

Rahmet Peygamberi’yle insanlığa ilettiği mesajlar vesilesiyle tanışan Abdullah b. Mes’ûd, Mekke ulularının tehditlerine rağmen şehadet getirerek teslim olur Yüce Resûl’e. Akabinde, yanında çalıştığı Ukbe b. Ebi Muayt’tan ayrılıp Hz. Peygamber’in yanına gelir ve kendisini gece-gündüz onun hizmetine adar. Öyle ki, Peygamber’in evindeki hâllerini, herhangi bir yere gittiği zamandaki tavır ve hareketlerini, uyuduğunda veya uyandığı zamanki durumlarını sahabe içinde en iyi bilen kişi odur artık. Nitekim Hz. Peygamber, “Ey Abdullah! Ben seni nehyetmedikçe, sen perdeyi kaldırıp benim gizli konuşmalarımı da dinleyebilirsin.”² diyerek kendisine olan güvenini ifade eder.

Mekke’de Hz. Peygamber’den sonra ilk defa Kur’an’ı açıktan okuyarak müşriklerin saldırı ve tepkilerine maruz kalandır İbn Mes‘ûd.

Hz. Peygamber’in ashabı bir gün, “Kureyş, şimdiye kadar bu Kur’an’ın sesli olarak okunduğunu duymadı. Kim bunu onlara duyuracak?” diye konuşurken o, “Ben!” diye öne atılınca ashab, “Senin bunu yapman konusunda tedirginiz. Biz, kendisini Kureyş’in tavrına karşı koruyacak bir aşirete sahip birinin bunu yapmasını istiyoruz.” cevabını verirler. Ancak İbn Mes’ûd isteğinde ısrar edip, “Beni bırakın, muhakkak ki Allah beni koruyacaktır.” cevabını verir ve ertesi gün kuşluk vakti, Kâbe’de Kureyş’in ileri gelenlerinin yanında yüksek sesle Rahmân sûresini okumaya başlar. Bedeli olacaktır bu tutumunun ve İbn Mes’ûd, hunharca darb edilerek bu bedeli öder. Sahâbe-i kirâm onun halini görünce; “İşte biz de senin için bundan korkuyorduk.” dediklerinde; tüm yaralarına rağmen gönlü ferah bir şekilde, “Allah’ın düşmanları bana hiçbir zaman şimdiki kadar basit görünmemişlerdi. Eğer isterseniz onlara yarın yine aynısını yapayım.” cevabıyla mukabelede bulunacak derecede merttir o.³

Önce Habeşistan’a hicret eden ilk grubun içinde yer alandır Hz. Abdullah. Daha sonra Medine’ye hicret eden sahâbe arasında yer alarak iki hicrete de katılma faziletini elde edendir.

Medine’de İbn Mes‘ûd ve annesi için, Mescid-i Nebevî’nin arka tarafında, oturacakları bir ev ayrılır ve Peygamber’in evine rahatça girip çıkmaları için kendilerine izin verilir. Hatta bu yakınlık sebebiyle dışarıdan gelen birçok kişi onu Hz. Peygamber’in ailesinden zanneder. Bu derece yakındır Resûlullah’a. Ondan, zaruri durumlar haricinde ayrılmayan, bütün ömrünü Kur’an’a adayan İbn Mes’ud’un ilmî vukufiyeti de emsalsizdir. Bilhassa tefsir ilminde müstesna bir yere sahiptir o. Kendisi bu hususta şöyle der:

“Allah’a yemin ederim ki, Allah’ın Kitabı’ndan hiçbir sûre yoktur ki, onun nerede indiğini en iyi bilen ben olmayayım! Hiçbir ayet yoktur ki, niçin indiğini en iyi bilen ben olmayayım… Develerin ulaşabileceği yerde Allah’ın Kitabı’nı benden daha iyi bilen birinin olduğunu bilsem, mutlaka deveye binip ona giderdim.”⁴

Hz. Peygamber zamanında yapılan hemen hemen bütün savaşlara katılandır, Abdullah b. Mes‘ûd (ra). Bedir savaşında savaştan önceki gece keşif kolunda görev alan ve savaş sonunda yaralı olarak bulduğu Ebû Cehil’e hak ettiği dersi verendir ki, Hz. Peygamber savaştan sonra Ebû Cehil’in kılıcını, kendisine hibe eder. Ve Uhud savaşında ortaya çıkan panik esnasında, Hz. Peygamber’in yanından ayrılmayan dört sahâbîden birisidir o.

Bütün hayatını Peygamber’e hizmete adayıp onun yanından bir an olsun ayrılmak istemeyen İbn Mes‘ûd, sahabe arasında gerek ahlak gerekse dinî tutum ve davranış itibariyle Hz. Peygamber’e en çok benzeyenlerdendir. Nitekim Huzeyfe b. Yemân’a (ra), “Resûlullah’ın (sas) davranışlarına en yakın olan kimseyi tanıtın da kendisinden (istediklerimizi) alalım.” denildiğinde o, “Bütün bu hususlarda Resûlullah’a (sas) en yakın olarak İbn Mes’ûd’dan başkasını bilmiyorum.” cevabını vermiştir.⁵

Hz. Ömer de İbn Mes‘ûd’u, muallim ve vezir olarak Kûfe’de görevlendirdiğinde oranın halkına hitaben yazdığı meşhur mektubunda, “Ben size Abdullah b. Mes‘ûd’u göndermekle sizi nefsime tercih ettim.” diyerek onun kendi katındaki kıymetine işaret etmiştir.⁶

Hicretin otuz ikinci yılında altmış dört yaşında Medine’de vefat eder Abdullah b. Mes’ûd. Resûlullah’ın (sas) rahmet pınarından bizlere pek çok hadis-i şerif nakledilir kendisinden. Kainatın Efendisi’nden (sas) aktardığı şu ifadeler Müslüman kimliğinin vazgeçilmezi olarak vasıflandırılabilecek bir ilkeyi koyar önümüze: “Doğruluğa sarılınız. Şüphesiz ki, doğruluk iyiliğe, iyilik de cennete götürür. İnsan doğruyu söyleye söyleye, neticede Allah indinde ‘sıddık (pek doğru sözlü)’ mertebesine yazılır. Yalan söylemekten kaçının. Çünkü kişi yalan söyleye söyleye neticede Allah katında ‘kezzâb (çok yalancı)’ olarak yazılır.”⁷

1 Doç. Dr. Salih Kesgin

2 İbnü’l-Esîr, Üsdü’l-gâbe, III, 381.

3 Ahmed b. Hanbel, Fezâilü’s-sahâbe, II, 837.

4 Buhârî, Fezâilü’l-Kur’ân, 8.

5 Tayâlisî, Ebû Davud Süleyman b. Davud b. el-Cârûd el-Fârisî, el-Müsned, thk. Muhammed b. Abdülmuhsin et-Türki, Hicr li’t-Tıbaa ve’n-Neşr, Cîze 1999/1419, I, 341.

6 İbn Sa’d, Tabakâtü’l-kübrâ, III, 255.

7 Buhârî, Edeb, 69.

İliklerine Kadar İman ile Dolu Olan
Ammâr b. Yâsir (ra)¹

“Ancak iman edip salih amel işleyen, Allah’ı çok anan ve haksızlığa uğratıldıktan sonra öçlerini alanlar başka. Zulmedenler hangi akıbete uğrayacaklarını göreceklerdir.”²

Evet, onun sesiydi duyduğu! Erkâm’ın evinin kapısında merakla içeriden gelen seslere kulak kabartırken Resûlullah’ın (sas) dilinden kalplere nakşolan bu ilahi mesajı duyuyordu. Kapıyı merakla çaldı ve içeride hayatına anlam katacak sözler döküldü dilinden: Allah’tan (cc) başka ilah yoktur ve Muhammed (sas) onun elçisidir.

Ammâr’ın gönlündeki kasvet bulutlarını dağıtan bu teslimiyet Mekke ulularına ağır geldi. Nasıl olurdu da kendileri gibi güçlü insanların inancını kabul etmez, Muhammed’in (sas) mesajına kulak verirdi Ammâr. Babası Yâsir’in, annesi Sümeyye’nin göz bebeği; uzun boylu, ela gözlü Ammâr, kendisi Müslüman olduktan sonra anne-babasına da ilahi mesajı iletmiş ve hep beraber Hakk’a teslim olmayı tercih etmişlerdi.

Ebu Cehil kendi üzerine düşeni yaptı ve seslendi Mekkelilere: “Şu Yâsir ailesine ilahlarımıza saygılı olmayı öğretip onları pişman edinceye kadar gerekeni yapmalıyız!” Ne yazık ki Ebu Cehil, etrafında bir zulüm kalabalığı oluşturmakta zorluk çekmedi hiç. Ve bu zulüm güruhu önce, “Sabredin Ey Yâsir Ailesi! Sizin ödülünüz cennettir.”³ ifadeleriyle müjdelenen Ammâr’ın annesi ve babasını şehit etti hunharca.

Ailesini kaybeden Ammâr, ‘ilahi mesaja’ meftûn ve ‘tebliğcisine’ teslimiyetle meydan okuyarak inancından geri adım atmadı, kendisini de yakalayıp işkence yapmalarına rağmen. İşkence nihai raddesine geldiğinde ise Resûlullah’ın (sas) “Ammâr tepesinden tırnağına kadar imanla doludur, iman; onun etine, tırnağına karışmıştır.”⁴ ifadelerini söylemesini gerekli kılacak bir ruhsatı bıraktı ardında, müminlere. Resûlullah, “Aynı zulümle tekrar karşılaşırsan yine böyle yap.”⁵ diyerek onu teskin etmiş, müşriklerin insanlık dışı muamelelerinden uzak kalması için “kalbi imanla dopdolu olduğu hâlde”⁶, diliyle farklı anlaşılabilecek beyanda bulunabileceğini ifade etmişti.

İnsanlığı Allah’a iman etmeye çağıran nida Mekke’nin dışına taştığında, o da akın akın Medine yolunu tutan muhacirlerdendi. Medine’de Huzeyfe b. Yemân (ra) ile kardeş kıldı Resûlullah onu. Yesrib’i güven ve huzur beldesi Medine’ye dönüştürürken, Ammâr var gücüyle emek veriyor, elinden gelen tüm çabayı sarf ediyordu. Hatta Mescid-i Nebi’nin inşaatında herkesten çok daha fazla çalıştığını görünce Resûlullah (sas) onun üzerindeki tozları temizlemiş, “Herkesin sevabı bir, seninki ikidir.” buyurmuş, devamında da, “Vah Ammâr! Seni sonunda azgın bir topluluk öldürecektir.”⁷ beyanıyla ötelere dair düşündürücü bir işaret ortaya koymuştu.

Bir sefer esnasında ise, gusül abdesti alması gerektiğinde su kullanma imkânı bulamadığı için toprakta yuvarlandıktan sonra namazını kılmıştı Ammâr. Medine’ye dönüp bu olayı Resûlullah’a (sas) anlattıklarında fahr-i âlem Efendimiz teyemmümü tarif etmiş ve bu durumda teyemmümün yeterli olacağını söylemişti ona.⁸

Evinin bir bölümünü mescid olarak ayırandır, Hz. Peygamber’in katıldığı bütün seferlere katılandır Ammâr. Hz. Ebû Bekir döneminde ise peygamberlik iddiasında bulunan Müseylimetülkezzâb’a karşı, babası Yâsir’in memleketi Yemen’de yiğitçe mücadele eden ve dağılmak üzere olan orduyu toplayandır o. Cihad meydanında kulağını kaybetmesine rağmen “Ben Yemenli Yâsir’in oğlu Ammâr’ım. Benim annem ve babam İslam’ın ilk şehitleridir. Onlar cennette beni bekliyorlar, Rabbinin rızasını isteyen geri durmasın.” diyendir her haliyle.

Takvim Hz. Ömer dönemini gösterdiğinde “Kûfe’liler! Size Yâsir oğlu Ammâr’ı vali olarak gönderiyorum, onu dinleyin ve ona itaat edin!” kaydı düşülür tarihe.⁹ Genişleyen İslam coğrafyasında bir başka sorumluluk alma vaktidir artık. Hz. Osman döneminde halifenin Mısır’a gönderdiği temsilcidir. Hz. Ali döneminde ise doksan üç yaşlarında olmasına rağmen cihad meydanında şehit olandır o.

Resûlullah’ın (sas) rahmet pınarından bizlere pek çok hadis-i şerif nakledilir kendisinden. Ve çağlar ötesinden bizlere hayat düsturu olacak şu ifadeler yer alır kaynaklarımızda: “Üç şeyi her kim bir araya getirebilirse imanın tamamını elde etmiş olur: Kendi aleyhine de olsa insafı elden bırakmamak, herkese selam vermek, fakirken bile sadaka vermek.”¹⁰

Ne mutlu bu ilkeleri hayatına taşıyabilenlere…

1 Doç. Dr. Salih Kesgin

2 Şuarâ, 26/227.

3 İbn Hacer, Ebü’l-Fadl Şehabeddin Ahmed, el-İsâbe fi temyîzi’s-sahâbe, Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2010, IV, 473.

4 Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Şuayb, es-Sünen, Dâru’l-Marife, Beyrut 2007, Îmân, 17.

5 İbn Sa’d, Tabakât, III, 249.

6 Nahl, 16/106.

7 Buhârî, Salât, 63.

8 Buhârî, Teyemmüm, 8.

9 İbn Sa’d, Tabakâtü’l-kübrâ, III, 255.

10 Buhârî, Îmân, 20.

Mekke’de Müminlere Evini Açan Fedakâr Bir Genç: Erkam b. Ebü’l-Erkam (ra)¹

“Bismillahirrahmanirrahim.

Erkam’ın, Safâ’dan biraz ilerideki evi hakkında yaptığı ahid ve vasiyetidir ki: Onun arsası Harem-i Şerif’ten sayıldığından, ev de Haremleşmiş, dokunulmazlaşmıştır. Satılmaz ve kendisine mirasçı olunamaz.”²

Müslüman olduğunda on yedi/on sekiz yaşlarında olan ve yirmi üç yıl kesintisiz Resûlullah (sas) ile beraber olma şerefine nail olan Hz. Erkam’ın vasiyetidir, bu ifadeler.

“Dârü’l-Erkam”, “Beytü’l-İslam” ya da “Dârü’l-İslam” adlarıyla anılan bu evde ilk Müslümanların alnı secdeye gitmiş, ilk Kur’an ayetleri burada okunmuş, müşriklerin baskı ve zulmüne bu evde tesis edilen birliktelikle sabredilmiş; kavmi ve kabilesi, annesi ve babası, hatta çocukları ve hanımı kendisine düşman olan birçok sahâbî, Erkam b. Ebü’l-Erkam’ın (ra) evinde, Efendimizin rahmet ikliminde inşirah bulmuştu.

Safâ tepesinin eteklerinde yer alan, İslam tarihinin ilk vakfedilen evindeki faaliyetler Ömer b. Hattâb’ın (ra) Müslüman olmasına kadar devam eder. Kainatın Efendisi (sas), nübüvvetin altıncı yılı Zilhicce ayında Hz. Ömer’in Müslüman olmasından bir müddet sonra, gizli/bireysel tebliğ yıllarında Müslümanların ilk medresesi olma özelliğini kazanan Dârü’l-Erkam’dan ayrılmıştır.

Bir Müslüman gencin neler yapabileceğinin, imkânları nispetinde ne tür sorumluluklar üstlenebileceğinin çağlar ötesinden örneğidir Hz. Erkam.

Rahmet Peygamberi’nin tebliğine karşılık vererek genç yaşta olmasına rağmen nefsinin isteklerini terk edip ilk Müslüman olan on beş kişiden birisidir o.³

Mekke’nin varlıklı ailelerinden Benî Mahzûm’a mensup olmasına rağmen içinde bulunduğu toplumun kabullerini benimsemeye devam ettiğinde elde edebileceği her şeyi kenara koyup ötekileştirilmeyi, zulme maruz kalmayı göze alarak Hz. Peygamber’in ilettiği mesaja tabi olan bir gençtir o.

İslam dininin tebliğ edilmeye başlandığı zorlu zamanlarda hiçbir fedakârlıktan çekinmeyen, aynı zamanda Medine’ye ilk hicret edenler arasında yer alan ve Hz. Peygamber’in Medine’de Ebû Talha Zeyd b. Sehl el-Ensârî (ra) ile arasında kardeşlik bağı kurduğudur o.⁴

Fedakârlıkta olduğu gibi, cesaret ve kahramanlıkta da varlığını ortaya koyan bir gençtir Hz. Erkam. Bedir, Uhud, Hendek ve Hayber başta olmak üzere bütün gazalara katılandır o.

İçinde bulunduğu dönemde az rastlanan bir özellik olan okuma yazmayı bilen, Hz. Peygamber’in vahiy kâtipleri arasında yer alan, Resûlullah (sas) tarafından zekât toplama vazifesi ile görevlendirilendir o.

Rahmet Peygamberi’nin, “Mescidimde kılınan namaz, Mescid-i Haram hariç, diğer mescitlerde kılınan bin rekât namazdan daha faziletlidir.”⁵ beyanının muhatabıdır o.

Hz. Ömer tarafından, “Ben, Erkam’dan daha fazla, Allah’tan korkan birisini görmedim!” ifadeleriyle⁶ teslimiyeti tasvir edilen, Hz. Osman zamanında Beytülmâl’de görevlendirilen ve bu hizmeti karşılığında kendisine üç yüz dirhem takdir edildiğinde; “Ben Allah rızası için çalıştım, bu parayı kabul edemem!”⁷ diyerek reddedendir o.

Resûlullah’ın (sas) vefatından sonra tam kırk dört sene daha yaşayan, dört raşid halife devrine, Emevî devrinin başlangıcına ulaşan Hz. Erkam, Medine’de 673 yılında vefat eder. Cenaze namazını ise vasiyeti üzerine Hz. Sa’d b. Ebû Vakkâs (ra) kıldırır.

On sekiz yaşında Müslüman olup seksen üç yaşına kadar teslimiyet üzere bir hayat yaşayan, Peygamberimizin (sas) bütün mücadelelerinde yanında olan Erkam b. Ebü’l-Erkam (ra); on dört asır öncesinden bugüne, bir genç için Erkam gibi yiğit olma idealini, bir ebeveyn için Erkam gibi evlat yetiştirme sevdasını, bir aile için hanesini Erkam’ın evine dönüştürme hedefini bizlere emanet etmiştir.

Yiğitliğin yaş ile değil, gönülden teslim olma ile ilgili olduğunu daha on sekizinde iken Mekke’nin her türlü zulme kalkışabilecek ulularına rağmen evinin kapılarını Müslümanlara açarak ortaya koyan bir gençtir o.

Ey Allah’ım!

Bizlere Hz. Erkam gibi fedakâr, yiğit evlatlar nasip eyle.

Varlığını, hayatını Hz. Erkam gibi İslam davasına adayanlardan eyle bizleri.

Hanelerimizden samimiyet ile ilim talep eden evlatların yetişmesini nasip eyle.

Bizleri ilme ve ilim taliplerine hizmetkâr eyle.

Amin…

1 Doç. Dr. Salih Kesgin

2 İbn Sa’d, Tabakât, III, 242.

3 İbn Sa’d, Tabakat, III, 242.

4 İbn Sâ’d, Tabakat, III, 244.

5 İbnü’l-Esîr, Üsdü’l-gâbe, I, 187.

6 İbn Abdülber, Ebu Ömer Yûsuf b. Abdullah, el-İstiab fi ma’rifeti’l-ashâb, Daru’l-Ma’rife, Beyrut 2006, III, 866.

7 İbn Hacer, el-İsâbe, IV, 5.

Mus’ab b. Umeyr¹

“Allah yolunda hiçbir kınayıcının kınamasından korkmayacağımıza, Allah’a asla şirk koşmayacağımıza, hırsızlık ve zina yapmayacağımıza, çocuklarımızı öldürmeyeceğimize, hiç kimseye iftirada bulunmayacağımıza… söz veriyoruz!”²

Medine’den gelen on iki kişinin Birinci Akabe Biatı’ndaki bağlılık ifadeleridir bu cümleler. Artık İslam, Mekke dışında da kabul görmeye başlamıştır. 621 yılının Zilhicce ayında bu bir avuç insan, inançlarını Resûlullah (sas) karşısında kesin bir şekilde mühürledikten sonra Medine’de kendilerine İslam’ı anlatmak ve diğerlerine de tebliğ etmek için bir öğretici isterler. Ve bu önemli görev için Allah Resûlü (sas); güler yüze, tatlı dile ve üstün bir ahlaka sahip olan Mus’ab b. Umeyr’i (ra) görevlendirir.³ Böylece, Allah’ın elçisinin elçisi olarak, Medine’ye ilk hicret eden sahâbî Hz. Mus’ab b. Umeyr olacaktır.⁴

Mus’ab b. Umeyr (ra), görevi üstlenir ve Medine’ye ulaşmak üzere düşer yollara. Bu teslimiyetiyle bize, hâl diliyle ‘inanmak lafla olmaz, baş koymak gerekir’ der çağlar ötesinden; er meydanına çıkacak kişinin kenarda köşede saklanma hakkının olmadığını, ‘ben yapmayayım da filanca yapsın’ deme lüksünün olmadığını gösterir, samimiyetiyle. Ve Medine’ye ulaştığında, Medineli ilk Müslümanlardan Es’ad b. Zürâre’nin (ra) evine yerleşir.⁵

Yer: Es’ad b. Zürâre’nin (ra) evininin bahçesi.

Mus’ab (ra) etrafında bulunan Müslümanlara İslam’ı anlatmaktadır. Bu sırada güçlü bir ses duyulur ileriden: “Buraya zayıf akıllıları aldatmak için mi geldiniz! Hayatınızdan olmak istemiyorsanız terk edin burayı!” Elinde mızrağı, bütün hiddetiyle konuşan; Evs kabilesinin reislerinden Üseyd b. Hudayr’dır. Etrafta bulunanlar telaşlanırlar ama pek çok işkence ve hakarete Allah ve Resûlü hatırına katlanan ve Resûlullah’ın (sas) özel terbiyesinde yetişen Mus’ab (ra), onun bu taşkın hâlini gayet sakin bir şekilde karşılar. Hakikat nasıl anlatılır, bunu bize gösterircesine seslenir Üseyd’e: “Biraz soluklanıp sözüme kulak verir misiniz? Hoşunuza gitmezse söylenenler, o zaman engel olursunuz”. Üseyd, bu nezaket dolu ifadeler karşısında teslim olur, saplar mızrağını yere ve başlar Mus’ab’ı dinlemeye. Dinledikçe ufkunda şimşekler çakar, sonsuzluk çiçekleriyle donanır yüreği, “Bu ne kadar güzel, ne kadar iyi bir sözdür.” der ve tekrar eder Mus’ab’la birlikte hayatına hayat katan o cümleyi: “Lâ ilâhe illallah Muhammedün Rasûlullah.”⁶

Ve çok geçmeden, Üseyd’i teslim alan hakikat Sa’d’ın da ruhunu kaplar ve dökülür dudaklarından teslimiyet muştusu.

Ve o gün Sa’d b. Muaz (ra) önderliğinde bütün Evs kabilesi, İslam’la tanışır.⁷ Artık Medine’nin bütün evleri tek tek aydınlanmaya başlamıştır. Es’ad b. Zürâre’nin (ra) evi bir Kur’an okuluna dönüşür; Medine’nin Daru’l-Erkâm’ıdır artık evi. O, namaz kılacakları zaman imamları, ihtilaf ettikleri zaman hakemleridir. İnsanlara, yalnızca dine nasıl girileceğini göstermemiştir o. İslam’ın nasıl yaşanması gerektiğini öğretmiştir asıl, bütün hâl ve hareketleriyle.

Ve bir yıl sonra, miladi 622 yılında, Mus’ab b. Umeyr (ra) Medine’den yetmiş beş Müslüman ile birlikte Resûlullah’la (sas) Akabe’de buluşmak üzere Mekke’ye doğru yola çıkar. Tek kişi olarak ayrıldığı Mekke’ye yetmiş beş kişiyle dönüşü memnun eder Âlemler Efendisi’ni. Ve Rahmet Peygamberi’nin (sas) “Kanınız kanımdır… Affınız affım… Ben sizdenim, siz de benden!...”⁸ ifadeleriyle, İkinci Akabe Biatı’nda onurlanan heyetin başındadır o. Yesrib’de ilk Cuma namazını kıldırandır⁹; Yesrib’i, Âlemler Sultanı’nın hicretine hazırlayandır…

Uhud’da mübarek sancağı taşıma şerefi bahşedilir Mus’ab’a (ra). Öyle ki; giydiği zırh ile Allah Resûlü’ne (sas) benzer, müşriklerden İbn Kâmia’nın gözünde. Efendimize (sas) saldırırken İbn Kâmia, Mus’ab b. Umeyr (ra) çıkar karşısına. Rahmet Peygamberi zannederek onu, önce sancağı tuttuğu sağ koluna indirir kılıcını, sancağı sol eline alınca ise sol koluna indirir… İki kesik koluyla sancağı göğsüne bastırıp: “Muhammed ancak resûldür. Ondan evvel daha nice peygamberler geçmiştir.”¹⁰ ayetini okuyarak Hz. Peygamber’e siper olmaya devam eder Mus’ab (ra). Ve nihayetinde İbn Kâmia’nın mızrağıyla son hicretini tamamlar ve kırk yaşında şehadet makamına yükselir.¹¹

Mus’ab b. Umeyr; çağlar ötesinden bugüne, kendi ‘Yesrib’lerimizi ‘Medine’ yapacak insan yetiştirmek için nasıl bir samimiyete ihtiyaç duyduğumuzun örneğidir. Sadece bilgi sahibi olmaya değil, bildiklerimizi samimiyetle hayata geçirmeye muhtaç olduğumuzun bir nişanesidir. İşte bu nedenle; kim, nerede bulunuyorsa, bulunduğu yeri ‘Yesrib’ kabul etmeli; başta gençler olmak üzere Allah’a ve Resûlü’ne iman eden herkes, kendisini Resûl’ün ‘Mus’ab’ı olarak görmelidir. Vakit; hiçbir bahanenin arkasına sığınmadan köyümüze, mahallemize, şehrimize, ülkemize, insanlığa Mus’ab b. Umeyr (ra) ufkunu taşıma vaktidir. Vakit, kendimizi değiştirmediğimiz müddetçe, insanların değişmesini bekleyemeyeceğimizi anlama vaktidir... Vakit ‘Mus’ab’laşma vaktidir.

Vakte yemin olsun…

1 Doç. Dr. Salih Kesgin

2 İbn Sa’d, Tabakat, I, 219.

3 İbn Hişam, es-Siretü’n-nebeviyye, Beyrut 1971, II, 76; İbnü’l-Esir, el-Kâmil fi’t-tarih, Beyrut 1965, II, 96.

4 Ebû Abdullah Muhammed b. İsmail, Târîhu’l-evsat, Halep 1977, I, 26.

5 İbn Sa’d, Tabakat, III, 118.

6 İbnü’l-Esir, I, 111.

7 İbn Hişam, es-Siretü’n-nebeviyye, II, 77-79.

8 İbnü’l-Esir, el-Kamil fi’t-tarih, I, 692.

9 İbn Abdülber, Ebu Ömer Yûsuf b. Abdullah, el-İstîâb fi ma’rifeti’l-ashâb, Daru’l-Ma’rife, Beyrut 2006, IV, 1473.

10 Âl-i İmrân, 3/144.

11 İbn Abdülber, el-İstîâb, IV, 1474; İbnü’l-Esir, Üsdü’l-gabe, V, 175.

Allah Resûlü’ne Ömür Boyu Hizmet Eden Müşfik Bir Anne: Ümmü Eymen¹

Aslen Habeşli olan Bereke b. Sa’lebe, Hz. Peygamber’in babası Abdullah vefat edince Âmine’nin hizmetini görmeye devam etmiş, Peygamber Efendimizin doğumunda bulunmuş ve on yaş kadar büyük olmasına rağmen Nebi’ye dadılık yapmıştır. Abdullah’ın kabrini ve akrabalarını ziyaret için çıktıkları Yesrib yolculuğunda Âmine ile biricik evladına eşlik etmiş, onların hizmetlerini görmüştür. Dönüş yolunda Âmine, Ebvâ’da vefat edince altı yaşında yetim kalan efendisini Mekke’ye getirmiştir.² O günden sonra Allah Resûlü için bir hizmetkârdan fazlası olmuş, her durumda üzerine titrediği yetim Muhammed’i, müşfik bir anne gibi büyütmüştür.

Hz. Peygamber (sas), Mekke’nin tüccar hanımlarından Hz. Hatice ile evlenince Bereke’yi azat etmiştir. Bereke, Ubeyd b. Zeyd ile evlenerek Yesrib’e gelin gitmiştir. O, bu evlilikten doğan oğluna nispetle artık Ümmü Eymen künyesi ile tanınacaktır.

Ümmü Eymen, kocası vefat edince tekrar Mekke’ye dönmüş ve Efendimize hizmette bulunmaya devam etmiş, kendisine peygamberlik verildiğinde ise ona ilk inananlardan birisi olmuştur.³

Hz. Peygamber, kendisi için her türlü fedakârlıkta bulunan ve birçok sıkıntıya katlanan Ümmü Eymen’in yalnız kalmasına razı gelmemiş, bu sebeple yaşı ileri olmasına rağmen onu evlendirmek istemişti. Bir gün ashabı ile bir aradayken “Cennet ehli bir kadınla evlenmek isteyen, Ümmü Eymen ile evlensin!”⁴ buyurmuş, bunun üzerine evlatlığı Zeyd b. Hârise, onunla evlenmişti. Peygamber teşviki ve duası ile kurulan bu yuva, Üsâme gibi bir yiğidin doğmasına vesile olmuştur.⁵

Resûlullah (sas) “ailemin yadigârı” diye andığı ve kendisine “anne”⁶ diye hitap ettiği dadısı Ümmü Eymen’i, evlatlığı Zeyd’i ve oğulları Üsâme’yi çok severdi. Nitekim dadısı için “Annemden sonra benim annemdir.”⁷ diye taltifte bulunmuş, bir defasında kendisinden su istemesi üzerine kalkıp su getirerek bizzat ona ikram etmiştir.⁸ Peygamber’in eşleri ve kızlarıyla birlikte Medine’ye gelen Ümmü Eymen’e Allah Resûlü, ensarın bağışladığı hurmalıklardan birini tahsis etmiştir.⁹

Hayatı boyunca Hz. Peygamber’e hizmet için çalışan Ümmü Eymen, İslam ve Müslümanlar için de hizmet etmekten geri durmamıştır. Uhud savaşına katılmış, mücahitlere su dağıtmış ve yaralıları tedavi etmiştir.¹⁰ Uhud’da hezimet başladığında geri dönüp kaçan bazı mücahitlerin üstüne toprak atarak onları durdurmaya çalışmıştır.¹¹

Yaşadığı hadiseler, çektiği zorluklar Ümmü Eymen’in duygusal bir karaktere sahip olmasına neden olmuştur. İlk efendisi Abdullah’ın vefatı, ardından Âmine’nin, gözleri önünde ölmesi, yetim bir çocuğun sorumluluğunu üstlenmesi, Abdulmüttalib’in vefatında onun yatağı başında efendisinin gözyaşlarına şahit olması,¹² Hz. Peygamber ve ashabının maruz kaldığı eziyetleri görmesi, Mekke’ye döndüğünde Hz. Hatice’nin ve ardından Ebu Talib’in vefatları, efendisi ile kocasının Taif’te başlarına gelenler onu iyice hislendirmiş; bununla birlikte tecrübe ve dayanıklılığını artırmıştır. Nitekim bisetten önce Âmine’yi Ebvâ’da defnettiği gibi, hicretten önce Hz. Hatice’nin,¹³ hicretin ikinci yılında Hz. Peygamber’in kızı Rukiye’nin,¹⁴ sekizinci yılda ise diğer kızı Zeyneb’in cenazelerini yıkayanlardan biri de o olmuştur.¹⁵ Ümmü Eymen, her daim Resûl-i Ekrem’in derdini dert edinmiş, onun hüznüyle hüzünlenmiştir. İfk hadisesinde Hz. Aişe (r.anha) hakkında hüsn-i şehadetini dile getirerek Allah Resûlü’nü teselli etmeye çalışmıştır.¹⁶

Elbette Ümmü Eymen’i en çok üzen hadiselerden biri, çok sevdiği, gözbebeği Hz. Peygamber’in (sas) vefatı olmuştur. Bununla birlikte o, kendisini ağlarken görüp bunun sebebini soranlara “Resûlullah’ın bir gün vefat edeceğini, daha hayırlı bir yere gideceğini biliyordum. Ancak ben, vahiy kesildiği için ağlıyorum.” diyerek metanetini ortaya koymuştur. Onun bu sözleri, sırf Hz. Peygamber’in hatırasını yaşatmak için kendisini ziyarete gelen Hz. Ebu Bekir (ra) ve Hz. Ömer’i (ra) de ağlatmıştır.¹⁷

Ümmü Eymen, yiğit bir komutan olan kocasını Mu’te’de, savaş meydanında, Hz. Peygamber’in etrafında kenetlenenlerden biri olan oğlu Eymen’i de Huneyn’de şehit vermiştir.¹⁸ Böylesi nice çileye karşı sabır abidesi bir anne olan Ümmü Eymen, Hz. Ömer’den kısa bir süre sonra Hz. Osman’ın (ra) hilafetinin ilk günlerinde vefat etmiştir.¹⁹

Allah ondan razı olsun!

1 Dr. Öğretim Üyesi Ömer Faruk Akpınar

2 İbn Abdilber, Ebû Ömer Yûsuf b. Abdillâh, el-İstîâb fî ma’rifeti’l-ashâb, nşr. Halîl Me’mûn Şeyha, Dâru’l-Ma’rife, Beyrût 2006, 52.

3 İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ İsmâîl b. Ömer, el-Bidâye ve’n-nihâye, nşr. Abdullâh b. Abdilmuhsin et-Türkî, 21c., Dâru Hecr, Cîze 1997, VIII, 284.

4 İbn Sa’d, et-Tabakât, VIII, 224.

5 İbn Sa’d, et-Tabakât, VIII, 223.

6 İbn Sa’d, et-Tabakât, VIII, 223.

7 İbn Abdilber, el-İstîâb, 863.

8 İbn Kesîr, el-Bidâye, VIII, 285.

9 Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî, Sahîhu Müslim, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrût 2003, Cihâd, 71.

10 İbn Sa’d, et-Tabakât, VIII, 225.

11 Vâkıdî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer, Kitâbu’l-Meğâzî, nşr. Marsden Jones, 3c., Âlemu’l-Kütüb, 1984, I, 278.

12 İbn Sa’d, et-Tabakât, I, 119.

13 Belâzûrî, Ahmed b. Yahyâ, Ensâbu’l-eşrâf, nşr. Muhammed Hamîdullâh v.dğr., 13c., Dâru’l-Meârif, Mısır 1959, I, 406.

14 Belâzürî, Ensâbu’l-eşrâf, I, 401.

15 A. g. e., I, 400.

16 Vâkıdî, el-Meğâzî, II, 430-431.

17 Müslim, Fezâilü’s-sahâbe, 103.

18 Taberânî, el-Mu’cemu’l-kebîr, nşr. Hamdî b. Abdilmecîd es-Selefî, 15c., Dâru İhyâi’t-Türâs el-Arabî, Beyrût 1985, I, 288.

19 İbn Sa’d, et-Tabakât, VIII, 226.

Hz. Peygamber’in Sahâbeye Önder Kıldığı Bir Genç: Üsâme b. Zeyd (ra)¹

Müslümanlarda büyük bir bekleyiş var... Ebû Bekir (ra), Ömer (ra), Ebu Ubeyde (ra) ve Sa’d b. Ebî Vakkas (ra) gibi sahâbenin önde gelenlerinin de içinde yer aldığı büyük bir ordu Şam topraklarına gönderilmek üzere hazırlanmaktadır Medine’de. Resûlullah, (sas) vefatı öncesinde hastalığının günden güne daha da ağırlaşmasına rağmen bu sefere ayrı bir önem vermekte, ashabını hazırlanan orduya katılmaya teşvik etmektedir. Tam da böylesi bir süreçte Medine sokaklarında bir söylenti dolaşmaya başlar:

“Peygamber ilk muhacirlere bir çocuğu komutan tayin etti!”²

Yayılan bu bilgiyi araştırdıklarında doğru olduğunu öğrenir ashab. Evet; Hz. Peygamber, henüz 18-20 yaşlarında olduğu bilinen, anne babası Müslüman olmadan evvel köle statüsünde bulunan Üsâme b. Zeyd’i (ra) ensar ve muhacirin önde gelenlerinin de yer aldığı orduya komutan olarak tayin etmiştir. Zihinlerde yer eden “Nasıl olur?” sorusu dile de dökülmeye başlayınca âlemlere rahmet olarak gönderilen Efendimiz (sas) sahâbe-i kirâma şöyle seslenir:

“Siz onun komutanlığını eleştiriyorsunuz, daha önce babasının komutanlığına da dil uzatmıştınız. Allah’a yemin olsun ki Zeyd, komutanlığa gerçekten lâyık idi ve bana insanların en sevimlilerindendi. Kendisinden sonra da bana insanların en sevimlisi, oğlu Üsâme b. Zeyd’dir.”³

Resul-i Ekrem (sas) bu görevlendirmesiyle, sadece dirayetli bir genci komutan tayin ederek Hz. Ömer gibi pek çok sahâbînin onun emri altında bulunmasında hiçbir mahzur olmadığına dikkat çekmekle kalmamış, toplumsal statü algısını da alt üst ederek azatlı bir köle çocuğunun birçok asil kimseye kumandan olabileceğini de ortaya koymuş oluyordu.

“Üsâme bana insanların en sevimlisidir.” iltifatına mazhar olan Üsâme b. Zeyd (ra), ashab arasında farklı bir konumdadır artık ve “Resûlullah’ın sevdiği kişi” anlamına gelen “Hibbu Resûlillah” lakabıyla anılmaya başlar.

O, ömrünün yaklaşık yirmi yılını Resûl-i Ekrem’in hususi himaye ve terbiyesinde geçirendir; Peygamber Efendimizin (sas) hür kıldığı ve evlat edindiği ilk Müslümanlardan Zeyd b. Harise’nin (ra) ve kâinatın efendisine küçük yaşlarında dadılık yapan Ümmü Eymen’in (ra) oğludur.

Yaşı küçük olduğu için Bedir’e ve Uhud’a katılamayan, ancak Hendek gazvesine, Mekke’nin fethine katılan ve Resul-i Ekrem (sas) ile birlikte Kâbe’nin içine girerek putlardan temizlenmesine yardım edendir o.

İfk hadisesinde ise Hz. Aişe’ye atılan iftira karşısında dimdik duran ve “Ya Resûlallah, ben senin ailen hakkında hayırdan başka bir şey bilmiyorum. Bu söylenen yalan ve batıldır.”⁴ diyendir Hz. Üsâme.

Resûlullah’ın (sas) kendisini çok sevdiğini bilen ashabı kırmayarak hırsızlık yapan bir kadının cezasının affedilmesi talebine aracılık edince; Fahr-i Kâinat’ın (sas) kendi kızı Fâtıma da aynı suçu işlemiş olsa Allah’ın koyduğu cezayı ona da uygulayacağını söylediğini⁵ tarihin altın sayfalarına yazdırandır o.

Hicretin sekizinci yılında; mücadeleyi kaybettiği son anda “Lâ ilâhe illallah!” diyerek aman dileyen bir müşrikin -gerçekten mümin olmadığı kanaatiyle- bu beyanını dikkate almadığı için Resûlullah’ın (sas) “Kalbini yarıp da mı baktın?” sorusuyla karşılaşınca “Keşke daha önce değil de bugün Müslüman olsaydım.”⁶ diyecek kadar Hz. Peygamber’i üzdüğüne hayıflanandır Hz. Üsâme.

Tam da bu nedenle Üsâme b. Zeyd (ra), Hz. Osman ve Hz. Ali dönemlerinde meydana gelen ihtilaflardan uzak durmuş, “Lâ ilâhe illallah” diyen bir kişiyle mücadele etmemeyi benimsemiştir.

Âlemlere Rahmet Efendimizden pek çok hadis nakledilir kendisinden. Hz. Peygamber’in rahmet pınarından bizlere aktardığı hadis-i şerifler içerisinde şu hadis Müslümanlar olarak bizlere bir hayat ölçüsü sunar:

“Her kime bir iyilik yapılır, o da yapan kimseye ‘Allah seni hayırla mükâfatlandırsın!’ derse, onun için en güzel duayı yapmış olur.”⁷

Allah’ım! Bizleri bildiklerini hayatına geçirmek için emek veren salih kullarından eyle…

Âmin.

1 Doç. Dr. Salih Kesgin

2 İbn Sa’d, et-Tabakât, II, 190.

3 Buhârî, Eymân, 2.

4 İbn Hişam, es-Sîre, II, 301.

5 Buhârî, Fezâilü’s-sahâbe, 18.

6 Müslim, İman, 158.

7 Tirmizî, Birr, 87.

Ehl-i Beytten Sayılan Bir Kahraman:
Ebu Rafi’ el-Kıbtî¹

“Birtakım kimselere benim bir emrimi veya nehyimi bildiren bir sözüm ulaşacak, ancak o, koltuğuna kurulmuş bir vaziyette ‘İşte Kur’an. Onda bulduğumuza tabi oluruz, onda olmayan şeye ise gerek yoktur’ diyecektir.”²

“Kur’an bize yeter!” cümlesini kendilerine kalkan edinerek hadis ve sünnetin değerini kabul etmeyecek birtakım kimselerin çıkacağını 1400 yıl öncesinden haber veren Allah Resûlü’nün sitem ve uyarı dolu bu sözlerini nakledenlerden biri de onun sürekli yakınlarında bulunan hizmetkârlarından Ebû Râfi’dir.

Ebû Râfi, Hz. Peygamber’in amcası Hz. Abbas’ın Mısır asıllı Kıpti kölesiydi.³ Adının İbrahim veya Eslem olduğu belirtilen Ebû Râfi, künyesi ile tanınmıştır. Ebû Râfi, zeki ve yetenekliydi. Zemzem kuyusunun yanında ağaçları oyarak ahşap su tasları yapardı. Abbas’ın hanımı Ümmü’l-Fadl ile birlikte Müslüman olmuş, ancak Medine’ye hicret edememişti. Bedir gazvesine de bu sebeple katılamamış, ancak zafer coşkusuna ortak olmuştu. Şöyle ki, mağlubiyet haberi Mekke’ye ulaştığında harpten dönen bir adamın, Ebû Leheb’e, alacalı atlara binmiş beyaz giysili daha önce görmedikleri süvarileri anlattığını işitmiş, sevincinden “Vallahi onlar meleklerdir!” diye haykırıvermişti. Bu sözleri duyan Ebû Leheb, ona önce şiddetli bir tokat atmış, ardından üzerine çullanarak onu dövmeye başlamıştı. Bu hâli gören Ümmü’l-Fadl koşarak çıkagelmiş, “Efendisi yanında yok diye zavallı köleyi dövüyorsun ha!” diyerek eline aldığı bir çadır direğini Ebû Leheb’in kafasına vurmuş ve Ebû Râfi’yi kurtarmıştı. Zelil bir hâlde orayı terk etmek zorunda kalan Ebû Leheb, daha sonra Bedir mağlubiyetini hazmedemeyip kahrından hastalanmış ve ölmüştü.⁴

Ebû Râfî, Bedir’de esir düşen efendisini fidyesini ödeyerek kurtarmak için Medine’ye gelmiş, Abbas da onu Allah Resûlü’ne hediye etmişti. O günden sonra ashab-ı Suffe arasına katılan Ebû Râfi, Resul-i Ekrem’in yanından hiç ayrılmamış, Uhud, Hendek ve diğer gazvelerde bulunmuştur.⁵ Hz. Peygamber, onu bir diğer hizmetkârı Selmâ ile evlendirmiş, Ebû Râfi’nin bu evlilikten altı çocuğu olmuştur. Çocuklarından bazısının ismini bizzat Hz. Peygamber koymuştur. Ebû Râfî, Hayber gazvesine, hemşirelik de yapan hanımı Selmâ ile birlikte katılmıştır. Hayber’de yakınında yer aldığı Hz. Ali’nin cengâverliğini anlatanlardan biri de odur.⁶ Muhtemelen Hayber dönüşü, önceki efendisi Abbas’ın Müslüman olduğunu öğrenmiş, bu müjdeli haberi verince Hz. Peygamber tarafından azat edilmiştir.⁷

Ebû Râfi, bir ara geçim darlığı çekmişti. Peygamberimizin, zekât toplaması için görevlendirdiği bir sahâbî, Ebû Râfi’ye gelerek kendisine eşlik ettiği takdirde toplanan zekâttan faydalanabileceğini söylemişti. Ebû Râfi, durumunu arz edip Resûlullah’tan izin istemiş, Resûlullah, sadakanın kendisine ve Ehl-i beytine helal olmadığını; bir kavmin azatlı kölesinin de kendilerinden sayıldığını ifade ederek ona izin vermemişti.⁸ Ancak bu, Ebû Râfi’yi daha çok sevindirmişti. Çünkü Nebî (sas), kendisini Ehl-i beytinden sayarak ona iltifat etmişti.
Diğer sahâbîler gibi Ebû Râfi’nin gönlünde de Hz. Peygamberin ayrı bir yeri vardı. Bu yiğit sahâbî, ona gelecek bir zararı engellemek için kendi canını feda etmekten çekinmemiştir. Bir keresinde Allah Resûlü’nün yanına girdiğinde onu uyur veya kendisine vahiy geliyor bir hâlde bulmuş, o sırada bir yılan görmüş, ancak Hz. Peygamber’i rahatsız eder düşüncesiyle onu öldürmek yerine yılanla Hz. Peygamber arasına uzanıvermişti.⁹ Peygamber Efendimizin uyarılarını hassasiyetle takip eden bu sahâbî, ondan işittiği şuf’a hakkı ile alakalı hadis sebebiyle evini, değerinden az bir pahaya komşusuna satmıştı.¹⁰

Gerek Ebû Râfi gerekse hanımı, Peygamber ailesinin her türlü hizmetine koşmuşlardır. Hz. Peygamber’in Mekke’de kalan ailesinin Medine’ye getirilmesi,¹¹ bazı seferlerinde çadırının kurulması, eşyasının muhafazası,¹² Hz. Meymûne ile nikâhının kıyılması¹³ gibi işlerinde görev almış; Hz. Peygamber’in hanımlarına bazı ev eşyaları yapmış, kimi zaman kurban keserek Hz. Peygamber ve ailesi için yemek pişirmişlerdir.¹⁴ Yaşanan bu hadiseler, Ebû Râfi ve ailesinin Allah Resûlü’ne olan yakınlığını ve Resûl-i Ekrem’in onlara verdiği değeri göstermektedir.
Hz. Peygamber’in vefatından sonra Mısır’ın fethine katılan Ebû Râfî,¹⁵ Hz. Osman’ın şehit edilmesinden kısa bir süre sonra Medine’de vefat etmiştir.¹⁶

Ebû Râfi’nin, Hz. Peygamber’in yakın çevresinde bulunması ve aile fertlerine hizmet etmesi, onun ilim ve fazilette üstünlük kazanmasını sağlamıştır. Hicretin üçüncü yılından itibaren Allah Resûlü’nü yakından takip etme fırsatı yakalayan Ebû Râfi, özellikle Hz. Peygamber’in hususi hayatı ve günlük işlerine dair önemli bilgiler ihtiva eden 68 hadis nakletmiştir. O, ayrıca İbn Mes’ûd gibi sahâbîlerden de rivayette bulunmuş, oğulları ve torunları başta olmak üzere kendisinden pek çok kimse ilim öğrenmiştir.¹⁷

1 Dr. Öğretim Üyesi Ömer Faruk Akpınar

2 Ahmed b. Muhammed b. Hanbel, Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel, nşr. Şuayb el-Arnaût-Âdil Mürşid, 50 c., Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1995-2001, XXXIX, 287.

3 İbn Abdülber, el-İstîâb, 80.

4 İbn Hişâm, es-Sîretü’n-nebeviyye, nşr. Mustafa es-Sakâ v.dğr., 2c., Mustafa el-Bâbî el-Halebî, Kâhire 1955, I, 646-647.

5 İbn Abdülber, el-İstîâb, 80.

6 İbn Hişâm, es-Sîre, IV, 306.

7 İbn Sa’d, et-Tabakât, I, 498; IV, 10, 73.

8 Ebû Dâvûd, Sünenü Ebî Dâvûd, nşr. Muhammed Abdülazîz el-Hâlidî, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2005, Zekât, 29.

9 Ebû Nuaym, Ahmed b. Abdillâh el-İsfehânî, Ma’rifetü’s-sahâbe, nşr. Âdil b. Yûsuf el-Azâzî, 5c., Dâru’l-Vatan, Riyâd 1998, I, 252-3.

10 Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, XXXIX, 299.

11 İbn Sa’d, et-Tabakât, VIII, 62, 165.

12 Müslim, Hac, 342.

13 Ahmed, el-Müsned, XLV, 173.

14 İbn Sa’d, et-Tabakât, I, 393.

15 Ebû Nuaym, Ma’rife, I, 207.

16 İbn Hacer, Ahmed b. Alî el-Askalânî, el-İsâbe fî temyîzi’s-sahâbe, 9c., Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts., I, 20, 62.

17 İbn Hacer, el-İsâbe, VII, 65.

Bir Hanım Hizmetkâr: Ümmü Râfi Selmâ¹

Resûlullah’ın azatlısı ve hizmetkârı diye tanıtılan Selmâ’nın,² ne zaman Müslüman olduğu hakkında bir bilgi olmasa da ilk Müslüman hanımlardan olması muhtemeldir. Nitekim o, Ebû Cehil’in Resûl-i Ekrem’e yaptıklarını, avdan dönen Hamza’ya haber vererek onun Müslüman olmasına ve yeğenine sahip çıkmasına vesile olmuştur.³ Selmâ’nın ne zaman Hz. Peygamber’in hizmetine verildiği ve ne zaman azat edildiği bilinmemektedir. Ancak Allah Resûlü’nün hicretten sonra Ebû Eyyûb’un evine yerleştiği, Ebû Eyyûb’ün ona hizmet ettiği; hatta Ebû Enîs kuyusundan tatlı su getirdiğini anlatmasından⁴ Medine devrinin ilk yıllarında Hz. Peygamber’in yakınında olduğu anlaşılmaktadır. Hz. Peygamber, Selmâ’yı Bedir’den sonra Medine’ye hicret eden azatlısı Ebû Râfi ile evlendirmiştir.⁵ Selmâ, bu evlilikten doğan oğluna nispetle Ümmü Râfi künyesi ile anılır. Onun diğer bir oğlu Ubeydullâh ise, ileride Hz. Ali’nin kâtipliğini yapacaktır.⁶

Ümmü Râfi, Hz. Peygamber’in çeşitli hizmetlerini görmüştür. Kimi zaman çarşıda ona eşlik etmiş kimi zaman kendisine abdest suyu dökmüştür.⁷ Bir seferinde Allah Resulü’nün iki arkadaşı ile birlikte kendilerini ziyarete geldiğini anlatmıştır. Ümmü Râfi, bu kutlu misafirlere hazîra denilen yiyecekten yapıp ikram etmiş, yemeğin bir kısmı da artmıştır. Sonra bir bedevi gelmiş, Hz. Peygamber onu davet edip yemekten ona da ikram etmiş, yemeğin tamamını eline alıp hemen yemeye başladığını görünce ona müdahale edip önce besmele çekmesi, ardından önünden yemesini söylemiştir. Ümmü Râfi, bedevinin Allah Resûlü’nün uyarısını dikkate almasıyla yemekten biraz daha arttığını ilave etmiştir.⁸

Hz. Hatice’nin doğumlarında ebelik yaptığı kaydedilen Selmâ, Hz. Peygamber’in son doğan çocuğu İbrahim’in de ebesi olmuştur.⁹ Hz. Fâtıma vefat ederken yanında bulunmuş, ona hizmet etmiştir.¹⁰ Allah Elçisi’nin vefatından yıllar sonra Hz. Hasan, Abdullah b. Ca’fer ve İbn Abbas, Ümmü Râfi’nin yanına uğrayıp kendisinden Hz. Peygamber’in sevdiği bir yemek yapmasını istemişler, o da, “Oğullarım! Siz bugün onu beğenmezsiniz” demiş, sonra kalkıp biraz arpa öğütmüş, öğüttüğü arpayı savurmuş ve ondan ekmek yapmıştı. Katık olarak da zeytinyağı koymuş, üzerine karabiber serpip, “Resulüllah bunu severdi” diyerek onlara takdim etmiştir.¹¹

Bir gün Ümmü Râfi, Resûl-i Ekrem’den özel bir tavsiye istemiş, Allah Resûlü de ona “Namaz için her kalktığında on kere tesbih, on kere tahmîd, on kere tehlîl, on kere tekbîr, on kere istiğfar söyle. Zira her bir seferinde Allah ‘Bu benim içindir’ der, bağışlanma dilediğinde de ‘Bağışladım’ der.” buyurmuştur.¹² Bir kadının hapsedip yemek vermediği, başka şeyleri yemesine de müsaade etmediği bir kedi yüzünden azab edileceğine dair hadis de Ümmü Râfi’nin naklettiği rivayetlerdendir.¹³ Ümmü Râfi Selmâ ve döneminin tüm sahabileri, zor zamanların Müslüman’ı olarak üzerlerine düşeni layıkıyla yaptılar. Hz. Peygambere yakın oldular, ona hizmette kusur etmediler, bu vesileyle ondan pek çok güzel şey öğrendiler. Onlar sabırlı, kanaatkâr, vefalı, mütevazı müminler idiler.

Allah onlardan razı olsun.

1 Dr. Öğretim Üyesi Ömer Faruk Akpınar

2 Hâkim, el-Müstedrek, IV, 40.

3 İbn Hacer, el-İsâbe, VIII, 112.

4 İbn Sa’d, et-Tabakât, I, 390.

5 İbn Sa’d, et-Tabakât, IV, 55.

6 İbn Sa’d, et-Tabakât, IV, 55.

7 İbn Sa’d, et-Tabakât, I, 385-386.

8 Taberânî, el-Mu’cemu’l-kebîr, XXIV, 300.

9 İbn Sa’d, et-Tabakât, VIII, 171, 181.

10 Ahmed, el-Müsned, XLV, 587; İbn Sa’d, et-Tabakât, VIII, 22-23.

11 Taberânî, el-Mu’cemu’l-kebîr, XXIV, 299.

12 Taberânî, el-Mu’cemu’l-kebîr, XXIV, 302.

13 İbn Abdilber, el-İstîâb, 895.

Şehit Yetimi Muhaddis Bir Genç: Ebu Said el-Hudrî (ra)¹

“Uhud harbine katılmak üzere, babam beni Resûlullah’a (sas) götürdüğü zaman on üç yaşındaydım. Resûlullah (sas) ile karşılaştığımızda, babam harbe katılmak istediğimi ifade etmek maksadıyla ‘Kemikleri kuvvetlidir.’ diyerek, sefere katılmam için gerekçeler gösterdiği hâlde, yaşımın küçüklüğü sebebiyle Resûlullah (sas) kabul etmedi.”²

Ebu Said el-Hudrî (ra), Uhud gazvesine katılma hususundaki isteğini aktarırken nakleder bu ifadeleri. Asıl ismi “Sa’d bin Mâlik” olan Ebu Said (ra), Medine’de İslamiyet’in yayılmaya başladığı sıralarda Müslüman olan bir ailenin evladıydı.

Bedir savaşına katılmayı çok arzu etmesine rağmen yaşının küçüklüğünden dolayı talebi babası tarafından kabul edilmeyen Ebu Said el-Hudrî (ra), aynı coşkuyla yer almak istediği ama bu sefer de Resûlullah’tan müsaade alamadığı için katılamadığı Uhud savaşında babasının şehadet şerbetini içmesiyle yetim kalmıştı.

Âlemler sultanı Efendimizin (sas) “… Kim istemekten sakınırsa Allah o kimseyi iffetli kılar. Gözü tok olanı Allah zengin eder. Kim sabretmek isterse Allah ona sabır ihsan eder. Hiç kimseye sabırdan daha hayırlı ve daha geniş bir nimet verilmemiştir.”³ ifadelerini işitmesi nedeniyle, babasızlığın getirdiği ekonomik zorlukları tecrübe ettiği bir dönemde, ailesinin ihtiyaçları için dahi yardım talep etmekten geri duran Ebû Said el-Hudrî (ra) bundan sonraki hâlini şöyle anlatır: “… Cenâb-ı Hak bize rızkımızı gönderdi. İşimiz öyle düzeldi ki Ensar’ın en zenginlerinden olduk.”⁴

Hendek, Hayber, Huneyn ve Tebük gazalarında, Hudeybiye antlaşması ve Mekke’nin fethi’nde fahr-i kainat efendimiz ile birlikte bulunandır o.⁵

Hz. Ömer ve Hz. Osman devirlerinde Medine’de fetva makamında olan, Hz. Ali devrinde ise Nehrevan seferinde bulunandır o.

Hayatında maddi ve manevi cihadın heyecanını birlikte yaşayan, bir taraftan cihat meydanlarında çarpışırken diğer taraftan da Suffe meclisine devam ederek ilim tahsil eden, Medine’de zamanının çoğunu Suffe’de geçirendir o.

Resûlullah’ın (sas) vefatından sonra hadis ve fıkıh ilmiyle meşgul olan, birçok talebe yetiştiren, genç sahâbîlerin en âlimidir o.

İlim öğrenmek için gayret gösteren öğrencilerini, “Merhaba Resûlullah’ın bize vasiyet ettiği kimseler!” ifadeleriyle karşılayan; Hz. Peygamber’in, “İslâmiyet’i öğrenmek üzere dünyanın dört bir yanından insanların geleceğini haber verdiğini ve ashaba onlara iyi davranmalarını tavsiye ettiğini”⁶ nakledendir o.

“İmam” ve “Medine Müftüsü” lakaplarıyla anılan, pek çok içtihadı ve fetvası kaynaklarda yer alandır Ebu Said el-Hudrî (ra).

Resûlullah’ın (sas) terbiyesi altında büyüyen, rivayet ettiği 1170 hadisle, “en çok hadis rivayet eden sahâbîlerin yedincisi” olacak ilmî birikime ulaşandır Hz. Ebu Said.

Hicrî 74 yılında vefat eden Ebu Said el-Hudrî (ra), hak olarak bildiğini söylemekte insanlardan korkmaz, doğru bildiği bir meseleyi tatbik etmekte kendisine muhalefet edilmesinden asla çekinmezdi. Nitekim bayram hutbesinin namazdan önceye alınmasına karşı çıkan Ebu Said (ra) bunun sünnete uymadığını yöneticilere hatırlatmış, aynı şekilde halifenin huzuruna çıkarak beğenmediği tavırlarını tenkit etmiş; Hz. Peygamber’in, doğruyu bilenin onu söylemekten geri durmaması hususundaki beyanı⁷ üzerine bu uyarıyı yaptığını belirtmiştir.

Cesaretle gazalara katılmayı ve ilim talibi olmayı hayatında birleştiren Ebû Saîd el-Hudrî (ra), Hz. Peygamber’in rahmet pınarından ümmete pek çok hadisi şerifin ulaşmasına vesile olmuştur. Onun rivayet ettiği hadislerin bazıları şu mealdedir:

“Cennet ahalisi cennete, ateş ahalisi de ateşe girdikten sonra Yüce Allah ‘Kimin kalbinde bir hardal tanesi ağırlığınca iman varsa ateşten çıkarınız.’ diye emreder…”⁸

“Kim helalinden yer, sünnete göre hareket eder, insanlara kötülük ve eziyet etmezse cennete girer.”⁹

“Mümin cennete kavuşuncaya kadar, kulağına gelen hayırlı söz ve hikmete doymaz.”¹⁰

“Sizden kim bir kötülük görürse onu eliyle değiştirsin. Buna gücü yetmezse onu diliyle değiştirsin. Buna da gücü yetmezse o zaman onu kalbiyle değiştirsin. Bu da imanın en zayıfıdır.”¹¹

“Ezanı işittiğiniz zaman müezzinin söylediği gibi siz de söyleyin.”¹²

Yüce Allah bizleri sahabe-i kiramın örnekliğinden istifade eden ve onlardan öğrendiklerimizi hayatımıza aktaranlardan eylesin.

Amin…

1 Doç. Dr. Salih Kesgin

2 Hâkim en-Nisâbûrî, Ebu Abdullah Muhammed b. Abdillah, el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn, I-V, Dârü’l-Harameyn, Kahire 1997, III, 650.

3 Buhârî, Zekât, 51.

4 Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, XVII, 488.

5 İbnü’l-Esîr, Üsdü’l-gabe, II, 451.

6 Tirmîzî, İlim, 4.

7 Nesâî, İman, 17.

8 Buhârî, İman, 14.

9 Tirmizî, Kıyâme, 60.

10 Tirmizî, İlim, 19.

11 Ebû Dâvûd, Salât, 239.

12 Buhârî, Ezân, 7.

İslam’ı İlk Kabul Edenlerden Sa‘d b. Ebû Vakkas (ra)¹

Resûlullah’ın (sas) tebliğ ettiği vahye ilk tabi olanlardan Sa‘d B. Ebû Vakkās (ra), Allah’tan başka ilah olmadığını ve Hz. Muhammed’in onun elçisi olduğunu kabul etmesinin ardından annesinin şiddetli tepkisi ile karşılaştı.

Evladının Müslüman olduğunu öğrenen annesi buna çok üzülür ve oğlunu atalarının inancına döndürebilmek için, inancından vazgeçmez ise yemeyip içmeyeceğine dair yemin etti. Annesine çok düşkün olan Sa‘d (ra), ona bir zarar gelmesini asla kabul edemezdi. Ancak imanla alakalı bir konuda Rabbine isyan edip başkasına da tabi olamazdı. Yeminini uygulamaya koyan annesine, bir evlat için kullanılması çok zor olan şu ifadelerle cevap verdi: “Anneciğim, bin tane canın olsa ve bunları tek tek versen, ben yine de dinimden dönmeyeceğim”. Bu kararlılığı gören annesi Hamne binti Süfyan, yemininden vazgeçmek zorunda kaldı. Bu olayı takiben Sa‘d b. Ebû Vakkas’ın (ra) duruşunu destekleyen ve böylesi bir durumla başka Müslümanlar da karşılaşacak olsa nasıl hareket etmeleri gerektiğini gösteren şu ayet nazil oldu: “… Eğer annen-baban, hakkında bilgi sahibi olmadığın bir şeyi bana ortak koşman için seni zorlarlarsa, o zaman onlara itaat etme. Dünya işlerinde onlara iyi davran…”²

Müslümanlar Medine’ye hicret edene kadar Mekke’de kalan Sa‘d b. Ebû Vakkās (ra), annesinin tepkisi karşısında benimsediği karakterli duruşunu Mekkeli müşriklere karşı da göstermiştir. Nitekim arkadaşlarıyla birlikte ibadet ederken müşriklerden bir grup kendilerine sataştığında eline aldığı bir deve kemiği ile onlara karşılık vermesi Sa‘d b. Ebû Vakkās’ın (ra) zulüm karşısındaki tutumunu göstermekteydi.

Medine’ye hicretle birlikte Müslümanlar kendilerini tehdit eden güçlere karşı cevap vermeleri gerektiğinde Sa‘d b. Ebû Vakkās (ra) kahramanca duruşu ile Müslümanların izzetini koruyandır. Bedir’de müşrik süvari birliğinin komutanı olan Said b. el-As’ı öldürüp kılıcını Resûlullah’a (sas) teslim edendir o.

Uhud’da, müşriklerin üstünlüğü ele geçirdiği ve Müslümanların paniğe kapılarak dağıldığı sırada Resûlullah’ın (sas) yanından ayrılmayıp gövdelerini siper ederek onu korumaya çalışan birkaç kişiden birisidir Sa‘d b. Ebû Vakkās (ra). Öyle ki, herkesin paniğe kapıldığı esnada cesaretinden hiçbir şey kaybetmeden ok atmaya devam ediyor ve attığı her ok hedefini buluyordu. Resûlullah (sas) ona ok veriyor ve şöyle diyordu: “At ey Sa‘d, anam babam sana feda olsun”.³ Hz. Peygamber’in (sas) anne ve babasını bir arada zikrederek başka hiç kimse için kullanmadığı bu ifadeler, onun Sa‘d B. Ebû Vakkās’tan (ra) memnuniyetini göstermektedir.

Bedir’e, Uhud’a, Hendek’e, Hudeybiye’ye, Hayber’e, Mekke’nin Fethi’ne ve diğer gazvelerin tamamına katılandır Sa‘d b. Ebû Vakkās (ra).

Resûlullah’ın (sas) vefatından sonra Hz. Ebu Bekir’e (ra) biat eden, Hz. Ömer döneminde aktif olarak devlet idaresinde görev alandır o. Öyle ki İran İmparatorluğu’na karşı zaferle neticelenen Kadisiye ordusunun kumandanlığını yaparak Müslümanların izzetini koruyandır o.

Hz. Ömer ve Hz. Osman döneminde Kûfe valisidir; Hz. Ömer’in (ra) kendisinden sonra halife seçimini gerçekleştirmek için tesis ettiği altı kişilik şura heyetinin üyesidir Sa‘d b. Ebû Vakkās (ra). Hz. Osman’ın (ra) şehit edilişinin ardından başlayan fitne ve ihtilaflardan tamamen uzak kalmaya gayret etmiştir. Öyle ki Sa‘d (ra); güçlü bir kişiliğe ve siyasi desteğe sahip olmasına rağmen, siyasi çekişmelerin içine girmekten ömrünün son günlerine kadar kaçınmış, oğlu Ömer ve kardeşinin oğlu Haşim gelip kendisine; “Yüz bin kılıç sahibi var ki hepsi seni hilafet için en liyakatli kişi olarak tanıyor.” dediklerinde, “Sizin yüz bin kılıcınızdan daha kuvvetli tek bir kılıç, mümine çekilince onu kesmeyen, kafire karşı sıyrılınca onu kesen kılıçtır.” cevabını vererek Müslümanların birbirlerine zarar vermelerine karşı ne kadar hassas olduğunu göstermiştir.⁴

Sa‘d (ra), hicri 55 yılında ikamet etmekte olduğu Medine dışındaki Akik vadisinde vefat etmiş, Mescid-i Nebevi de kılınan namazdan sonra, Baki mezarlığına defnedilmiştir.

Hadis nakli konusunda titiz davranan Sa‘d b. Ebû Vakkās (ra), emin olmadıkça ve gerekmedikçe hadis rivayet etmezdi. Kendisinden 271 hadis nakledilmiş, rivayetleri Kütüb-i Sitte ve diğer hadis kitaplarında yer almıştır. Bunlardan biri mealen şöyledir: Resûlullah (sas) her namazın ardından muhakkak şöyle dua ederdi: “Allah’ım, korkaklıktan, cimrilikten sana sığınıyorum. Rezil bir hayata düşmekten, dünyanın ve kabrin imtihanından sana sığınıyorum.”⁵

1 Doç. Dr. Salih Kesgin

2 İbnü’l-Esîr, Üsdü’l-gâbe, II, 452; Lokmân, 31/15.

3 Müslim, Fezâilü’s-sahâbe, 42.

4 İbnü’l-Kesîr, Ebü’l-Fida İmadüddin İsmail b. Ömer, el-Bidâye ve’n-Nihâye, Dâru İhyau’t-Türasi’l-Arabî, Beyrut 1988, VIII, 79.

5 Buhârî, Cihâd, 25.

İstanbul Surları Önünde Bir Âlim Sahâbî: Abdullah b. Ömer (ra)¹

“Dünyada (kimsesiz) bir garip ya da yolcu gibi ol.”²

Abdullah b. Ömer’in (ra) omzuna elini koyan Rahmet Elçisi (sas) onun şahsında bütün Müslümanlara nasihat etmektedir bu sözleriyle. Babası Ömer b. Hattab (ra) ile Müslüman oldukları günden itibaren Resûlullah’ın (sas) beyan ettiği her bir söze gönülden teslim olan Abdullah b. Ömer (ra) Hz. Peygamber’in bu beyanını hayata nasıl taşımak gerektiğini şu sözleriyle izah eder.

“Akşama eriştiğinde sabahı; sabaha çıktığında akşamı bekleme! Sağlıklı günlerinde hastalığın için; hayatın boyunca da ölümün için tedarikli olmaya bak!”³

O; beş yaşlarında iken Müslüman olan, babası ile Medine’ye hicret eden, hicret sonrasında Hz. Peygamber’in mescidinde suffe ashabı ile birlikte ilim meclislerinde yer alan, Bedir ve Uhud seferlerine yaşı küçük olduğu için katılamayan ancak ardından Hendek’te, Hayber’de, Mekke’nin fethinde, Taif’te ve sonraki bütün gazvelerde cihad meydanında olandır.

Medine’de Mescid-i Nebi’dedir Abdullah b. Ömer (ra). Uykuya dalar mescitte ve bu sırada gördüğü rüyada iki meleğin kendisini alıp cehenneme götürdüklerine şahit olur. “Cehennemden Allah’a sığınırım.” demeye başladığında Hz. Abdullah’a “Korkma!” diye seslenen bir başka melekle karşılaşır rüyasında. Kız kardeşi Hafsa (ra) annemiz vasıtasıyla Fahr-i Alem Efendimize sordurur bu rüyayı. Resûlullah (sas), “Abdullah ne iyi birisidir; bir de geceleyin namaz kılsa!” buyururlar. Bundan sonra Hz. Abdullah geceleri çok az uyur ve gece namazını ihmal etmez.⁴

Hz. Peygamber’e gönülden bağlı olandır o, her sahâbî gibi. Öyle ki Resûlullah’ın (sas) vefatından sonra ona olan sevgisinden dolayı onun namaz kıldığı yerlerde kendisi de namaz kılmaya çalışan, yürüdüğü yollarda yürümeyi seven, gölgelendiği ağaçların altında gölgelenerek hasretini açıkça ortaya koyandır o.⁵

Hz. Ebû Bekir’in (ra) halifeliğinden itibaren gerçekleştirilen bütün fetih seferlerine katılandır Hz. Abdullah. Mısır’ın, Kuzey Afrika’nın, Horasan’ın ve Taberistan’ın fethinde bulunan, Ebu Eyyûb el-Ensârî ile birlikte İstanbul’un fethini hedefleyen orduda İstanbul’un surları önünde yer alandır o.

Hz. Osman’ın hilafetinin ardından kendisine yapılan ısrarlı çağrılara rağmen siyasi görevlerden özellikle uzak durmaya çalışan ama söz ve icraatlarını doğru bulmadığı zaman idarecileri en sert şekilde tenkit etmekten de geri durmayan hakkın gür sesidir Abdullah b. Ömer (ra)⁶.

Hz. Abdullah, Hicret’in yetmiş üçüncü yılında seksen altı yaşındayken Hakk’ın rahmetine kavuşmuştur.

İslam ilim tarihinde tefsir, fıkıh ve özellikle hadis ilminde apayrı bir yeri vardır Hz. Abdullah’ın. Kendisinden en çok hadis nakledilen yedi sahâbîden (muksirûn) ve en çok fetva veren yedi fakîh sahabiden (fukaha-i seba) birisidir o. Hz. Peygamber’in kayınbiraderi olması, ona Allah Resûlü’ne (sas) yakın olma imkânı vermiş buna bağlı olarak da birçok sahâbînin vakıf olamadığı tutum ve ifadelerin Müslümanlara aktarılması görevini ifa etmiştir Hz. Abdullah.

Abdullah b. Ömer’den (ra), Nâfi ve Mâlik b. Enes rivayetiyle nakledilen hadisler en sağlam rivayetler olarak değerlendirilmiş ve bu rivayet zincirine de hadis ilminde “altın zincir” adı verilmiştir. Hz. Abdullah, rivayet ederken hadislerdeki kelimelere, harflere dahi dikkat etmeye çalışmış, bunları Resûlullah’tan (sas) işittiği şekliyle aktarabilmek için gayret göstermiştir. Bir Müslüman için izinden gidilmesi gereken gökteki yıldızlardan biridir o.

Hz. Peygamber’in rahmet pınarından bizlere aktardığı hadis-i şerifler içerisinde şu ikisi modern dönem Müslümanları olarak bizlere bir hayat ölçüsü sunar:

“Müslüman, Müslüman’ın kardeşidir. Ona haksızlık yapmaz. Tehlikeli bir durumda kaldığında onu yalnız bırakmaz. Kim bir Müslüman kardeşinin ihtiyacını karşılarsa, Allah da onun ihtiyacını giderir. Kim bir Müslüman’ın üzüntüsünü giderirse, Allah da kıyamet günü onun ayıbını örter.”⁷

“Şu dört şey kimde bulunursa tam bir münafık olur. Bunlardan biri kendisinde bulunan kimse, onu terk edinceye kadar münafıklık vasfını taşımış olur. Bu dört şey şunlardır: Konuştuğu zaman yalan söyler. Söz verdiği zaman sözünde durmaz. Anlaşma yaptığı zaman vazgeçer. Düşmanlık yaptığında sınırı aşar ve daha çok kötülükte bulunur.”⁸

Allah’ım! Bize Abdullah b. Ömer’in (ra) naklettiği rahmet elçisinin bu ifadelerini anlamayı nasip eyle. Bizlere kardeşlik şuuru ver, bizi birbirini hayra teşvik eden ve kötülüklerden uzaklaştıranlardan eyle…

Amin.

1 Doç. Dr. Salih Kesgin

2 Buhârî, Rikak, 3.

3 Buhârî, Rikak, 3.

4 Müslim, Fedâilü’s-Sahâbe, 140.

5 İbnü’l-Esir, Üsdü’l-gabe, III, 237.

6 İbnü’l-Esir, Üsdü’l-gabe, III, 240.

7 Buhârî, Mezâlim, 3; Müslim, Birr, 58.

8 Buhârî, İman, 24; Müslim, İman, 106.

Câbir b. Abdullah¹

Hicretten on altı yıl önce (607) Medine’de dünyaya gelen Câbir b. Abdullah, Hazrecoğulları’nın Benî Seleme kabilesinden olup Ebû Abdurrahman ve Ebû Muhammed künyeleriyle de anılır. Babası Uhud gazvesinde ilk şehit düşen sahâbî Abdullah b. Amr b. Harâm, annesi Resûlullah’a biat eden kadın sahâbîlerden Enîse bint Aneme’dir. Nübüvvetin on üçüncü yılında (622), İkinci Akabe Biatı’na babası ile birlikte katılan Câbir, burada Resûlullah ile buluşmuş ve İslam’la şereflenmiştir. Ayrıca o, biate katılan yetmiş kişilik heyetin en küçük üyesidir.²

Câbir b. Abdullah Resûlullah ile birlikte pek çok gazveye katılmıştır. Hudeybiye’de Bey’atürrıdvân’da bulunmuş ve Hz. Peygamber’in orada bulunan 1400 kişiye hitaben, “Bugün sizler yeryüzünün en hayırlı insanlarısınız.” buyurduğunu haber vermiştir. Hayatının son yıllarında bu olaydan söz ederken, “Eğer gözlerimi kaybetmemiş olsaydım altında biat ettikleri ağacı gösterirdim.” demiştir.³

Câbir b. Abdullah, Resûlullah’ın özel iltifat ve ilgisine mazhar olan sahâbîlerden birisidir. Hz. Peygamber bir defasında onu devesinin arkasına bindirmiş, hastalandığı zaman ziyaretine gitmiş, babasının Uhud gazvesindeki şehadeti dolayısıyla üzüldüğünü görünce, onun Allah Tealâ’nın iltifatına nail olduğunu haber vererek kendisini teselli etmiştir.

Câbir’in Hz. Peygamber’e olan yakınlığını gösteren rivayetler önemli bir yekûn tutar. Bu rivayetlerden birkaç tanesi şöyledir: Babası Abdullah, Uhud savaşında şehit düştüğünde arkasında dokuz yetim kız çocuğu ve bir miktar da borç bırakmıştı.⁴ Bir tarafta yetim kız kardeşler, diğer tarafta babasının borcu, Câbir’i sıkıntıya sokmuştu. Câbir, Hz. Peygamber’e gelip durumu anlattı. Hurma bahçesinden elde edeceği mahsulü babasının borcuna karşılık kabul etmeleri için tacirlerle konuşmasını istedi. Fakat Resûlullah kendileriyle konuştuğu hâlde Yahudi alacaklılar ikna olmadılar. Zira mahsul, onların alacaklarını karşılamaya yetmiyordu. Bunun üzerine Hz. Peygamber, hurmalığı onlara vermekten vazgeçip Câbir’e “Kuşluk vakti sana geleceğim.” dedi ve ayrıldı. Ertesi sabah kuşluk vakti olunca Câbir’in hurma bahçesine gitti. Bir yandan bahçede dolaşırken bir yandan da mahsulün bereketli olması için dua etti.⁵ Hasat zamanı Hz. Peygamber (sas), Câbir b. Abdullah’a hurmalarını toplayıp sınıflamasını söyledi. Sonra bereketlenmesi için hurma yığınının yanına geldi ve oraya oturdu. Resûlullah’ın bereket duasıyla Câbir bütün borçlarını ödediği hâlde hâlâ hurmaları (sanki) el değmemiş gibi durmaktaydı.⁶

Zâtürrikâ’ gazvesinden dönerken Hz. Peygamber, maddi sıkıntı içinde olan Câbir’den devesini kendisine satmasını istedi. İslam tarihinde “leyletü’l-ba’îr” (deve gecesi) olarak da anılan bu hadisede Efendimiz (sas), uzun bir pazarlıktan sonra ve Medine’ye ulaşınca teslim almak şartıyla deveyi satın aldı. Gazve dönüşü Câbir deveyi kendisine getirince Resûlullah, ona olan borcunu ödedi sonra da deveyi Câbir’e hediye etti.⁷

Yine bu gazve dönüşünde zayıf ve yorgun devesi, Câbir b. Abdullah’ı kafileden biraz geri bırakmıştı. Durumu fark eden Resûlullah, Câbir’in yanına gitti. Ona yardım etti ve devesini yola koydu. Yolculuğun kalan kısmını beraber sürdürdüler. Sohbet sırasında Resûlullah bir ara sözü evliliğe getirdi ve henüz gençlik çağında olan bu sahâbîye sordu: “Evlendin mi Câbir?”, “Evet, ey Allah’ın Resûlü!” diye cevapladı Câbir. Bunun üzerine Allah Resûlü: “Doğru yapmışsın, artık sen (Medine’ye) varıyorsun. Akıllı davran (eşine karşı görevini ihmal etme).” buyurdu. Medine’ye geldiklerinde ise ona maddi yardımda bulundu.⁸

Câbir b. Abdullah; Resûlullah’tan, Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer, Hz. Ali, Ebû Ubeyde b. Cerrâh, Muâz b. Cebel, Zübeyr b. Avvâm ve diğer sahâbîlerden pek çok hadis rivâyet etmiştir. Muksirûn olarak da bilinen ve binden fazla hadis nakleden altı sahâbîden biri olan Câbir’in 1540 rivâyeti hadis külliyatında yerini almıştır. Hz. Peygamber zamanında hadislerin sahifeler hâlinde bazı sahâbîler tarafından yazıldığı bilinen bir husustur. Sahifesi olduğu belirtilen sahâbîlerden birisi de Câbir b. Abdullah’tır.

Câbir b. Abdullah; Hicri 78, Miladi 697 yılında Medine’de vefat etmiştir. Akabe Biatı’nda bulunanların en genci olan Câbir, aynı zamanda bu biata katılıp en son vefat eden sahâbîdir.⁹

Allah ondan razı olsun.

1 Dr. Öğretim Üyesi Emine Demil, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi İlahiyat Fakültesi

2 İbn Abdülber en-Nemerî, el-İstî’âb fî marifeti’l-ashâb, tsh. ‘Adil Mürşid, Dâru’l-İ’lâm, ‘Ammân, 2002/1423, 114.

3 Buhârî, Muhammed b. İsmail, Sahîhu’l-Buhârî, Meğâzî, 35, Müessesetü’r-Risâle, Beyrut-Lübnân 2017, Meğâzî, 35.

4 Buhârî, Vesâyâ, 36.

5 Buhârî, İstikrâz, 8.

6 Buhârî, Meğâzî, 18.

7 Buhârî, Şurût, 4.

8 Buhârî, Büyû’, 34.

9 M. Yaşar Kandemir, “Câbir b. Abdullah”, DİA, İstanbul 1992, VI, 530-532.

İstanbul’un Manevi Fatihi: Ebû Eyyûb Hâlid b. Zeyd el-Ensârî (ra)¹

Fahr-i âlem Efendimiz hicret yolculuğuna çıkınca bunu haber alan Medineli Müslümanlar büyük bir hasretle onun yolunu gözlemeye başlamışlardı. Nihayetinde Resûlullah (sas) kutlu şehir Medine’ye teşrif edince bütün Müslümanlar onu kendi evlerinde misafir etme arzusundaydı. Ancak bu şeref, hicretten iki yıl kadar önce eşi Ümmü Eyyûb ile birlikte Müslüman olan ve ensardan İslamiyet’i ilk kabul edenler arasında yer alan Ebu Eyyûb Hâlid b. Zeyd b. Küleyb el-Ensari’ye (ra) nasip olacaktı. İki katlı evinin birinci katını Hz. Peygamber’e tahsis eden büyük sahâbî yaşadıklarını şöyle anlatır:

“Resul-i Ekrem (sas) evimizin alt katına yerleşmişti. Ben de üst kattaki odada idim. Bir gün yukarıdan yere bir miktar su dökülmüştü. Suyun tavandan sızarak Resûlullah’ın (sas) üzerine gelmemesi için suyu bir bez parçası ile kurutmaya çalıştık. Akabinde Resûlullah’ın (sas) yanına inip dedim ki: ‘Ya Resûlullah, senin bulunduğun bir yerin üstünde bulunmak bize yakışmaz, yukarıdaki odaya teşrif etmez misiniz?’ Resûlullah o günden sonra üst kata çıktı.”²

Kâinatın Efendisi’ni yaklaşık yedi ay evinde misafir etme bahtiyarlığına kavuşan Halid b. Zeyd b. Küleyb (ra) bu nedenle kaynaklarda ‘Mihmandâr-ı Nebî’ lakabıyla anılacaktır. Ebû Eyyûb ile muhterem eşleri Ümmü Eyyûb, Resûlullah’ı (sas) evlerinde misafir ederlerken onun yemeğini hazırlar, Efendimizin hangi yemekten hoşlanıp hoşlanmadığını ikram edilen yemeğe gösterdiği ilgisinden anlarlardı. Bir gün, içerisinde soğan/sarımsak bulunan bir yemeği Hz. Peygamber’in yememiş olması hususundaki meraklarını Efendimizin, “Onu yiyemedim, çünkü bu yemekte soğan/sarımsak bulunmaktaydı … fakat sizin onu yemenizde bir sakınca yoktur.” ifadeleri ile gidermesi üzerine Ebû Eyyûb da, “Ya Resûlullah, sizin hoşlanmadığınız şeyden biz de hoşlanmayız.” şeklinde karşılık vermiş, kutlu misafirine bağlılığını ifade etmişti.³

Onun evi Medine’de İslamiyet’in öğretildiği ilk okul olur sahâbe-i kirâm için. Öyle ki, onun Hz. Peygamber’e ve ashabına hizmet edebilme şerefini elde etmesi nedeniyle sahâbe de ona ikram etme arzusunu taşır Resûlullah’ın (sas) ardından. Nitekim, Basra valisi Abdullah b. Abbas (ra) Basra’ya gelen Ebû Eyyûb’a (ra), “Senin vaktiyle Hz. Peygamber’e yaptığın gibi ben de bugün sana hizmet etmek istiyorum.” diyerek kendi evini ona bırakmıştır, bu arzunun bir yansıması olarak.⁴

Medine’de Hz. Peygamber tarafından; her bir muhacir, ensar ile kardeş olarak ilan edilirken Mus’ab b. Umeyr’e (ra) kardeş olarak seçilendir o. Resûlullah (sas) ile Akabe biatı, Bedir, Uhud, Hendek, Mekke’nin fethi ve Huneyn başta olmak üzere pek çok önemli zaman dilimlerinde beraber olandır o. Vahiy katiplerinden olması nedeniyle Hz. Peygamber (sas) döneminde Kur’an-ı Kerim ayetlerinin kitabetine hizmet edendir o.⁵

Hayber Seferi’nden dönülürken Resûlullah’ın (sas) çadırının çevresinde kendi tercihiyle bütün gece nöbet tutan ve Hz. Peygamber’in, “Allah’ım, beni koruyarak gecelediği gibi, sen de Ebû Eyyûb’u koru.” şeklindeki duasına muhatap olandır o.⁶

Hz. Ebû Bekir (ra) dönemindeki seferlere ve Hz. Ömer (ra) devrinde yapılan Suriye, Filistin, Mısır, Kıbrıs seferlerine katılandır; Hz. Osman döneminde Medine’de halifelik makamını temsilen imamlık yapan, Hz. Ali’nin halifeliği döneminde onun yerine Medine’de vekil olarak kalandır o.⁷

“Kendi elinizle kendinizi tehlikeye atmayınız.”⁸ mealindeki ayette yer alan tehlikeyi, imkân bulmalarına rağmen Müslümanların sefere katılmaması ve kendi dünyevi işleri ile meşgul olması şeklinde açıklaması nedeniyle yaşının ilerlediği dönemlerde dahi seferlere katılmaktan geri durmayan, sefere katılmadığı bir yıl için ise pişman olduğunu ifade edendir o.⁹

Nitekim, Ebû Eyyûb el-Ensârî’nin (ra) katıldığı seferlerin sonuncusu ise Müslümanların ilk İstanbul kuşatması olur. Hicretin elli ikinci yılında İstanbul’da, bu kuşatma esnasında, ordunun varacağı en ileri noktaya kadar götürülmesini ve o yerde gömülmesini vasiyet ederek emaneti Hakk’a teslim eder.

Resûlullah’a (sas) bağlılığıyla bütün müminlere örnek olan Ebu Eyyûb el-Ensârî (ra), Hz. Peygamber’in rahmet pınarından pek çok hadis-i şerifi öğrenmemize de vesile olmuştur. Kâinatın Efendisi’nden (sas) aktardığı şu ifadeler Müslüman kimliğinin asli sorumluluklarını inşa eder gönül dünyamızda:

“Müslüman kişinin kardeşi üzerinde yerine getirmesi gereken altı hakkı vardır. Bunlardan birini yapmadığı zaman, altı hakkından birini yerine getirmemiş olur: 1- Ona rastladığında selam vermesi, 2- Yemeğe çağırdığı zaman davetine katılması, 3- Aksırdığı zaman ona dua etmesi, 4- Hastalandığı zaman onu ziyaret etmesi, 5- Öldüğü zaman cenazesine katılması, 6- Kendisinden nasihat ve yol göstermesini istediği zaman ona yol göstermesi.”¹⁰

1 Doç. Dr. Salih Kesgin

2 İbnü’l-Esir, Üsdü’l-gabe, II, 121.

3 Müslim, Eşribe, 31.

4 İbnü’l-Esir, Üsdü’l-gabe, II, 121.

5 İbn Sa’d, et-Tabakat, III, 369.

6 İbn Hişam, es-Sire, II, 340.

7 İbnü’l-Esir, Üsdü’l-gabe, II, 121.

8 Bakara, 2/195.

9 İbn Sa’d, et-Tabakat, III, 369.

10 Buhârî, Edeb, 13.

Hz. Peygamber’in (sas) Hizmetinde Bir Genç: Enes b. Mâlik (ra)¹

Takvimler miladi 622 yılını gösterdiğinde Yesrib şehri artık ‘Medine’ olarak anılmasını sağlayacak kutlu bir misafiri bağrına basıyordu. Resûlullah (sas), Medine girişinde Rânûnâ vadisinde ilk Cuma namazını kıldırmasının ardından şehre ulaştı. Büyük bir kalabalık tarafından coşkuyla karşılandı fahr-i âlem Efendimiz. O, Medine’ye geldikten sonra bütün Ensar kendisine hizmet etmek hususunda neredeyse yarışa girdiler. Enes b. Mâlik’in (ra) annesi Ümmü Süleym’in bu yarışta yapabilecek veya verebilecek hiçbir şeyi yoktu evladından başka. Dilinden ve gönlünden şu sözler döküldü:

“Ey Allah’ın Resûlü! Ensar erkek ve kadınlarından sana hediye vermeyen kalmadı. Bu oğlumdan başka, sana hediye verecek bir şeyim yok. Evladımı yanına al. Sana hizmet etsin.”

Hz. Peygamber (sas), bu yüce gönüllü anneyi kırmadı ve o dönemde dokuz-on yaşlarında olan Enes b. Mâlik’in (ra) günlük hayatın akışı içindeki işlerinde kendisine yardımcı olmasını kabul etti. Bu isteğinin kabul edilmesi üzerine gönlü huzur dolan anne Ümmü Süleym, “Ya Resûlullah! Şu hizmetkarınız evladım Enes’e dua buyurunuz.” diyerek talebini sürdürdü. Bunun üzerine Hz. Peygamber ellerini semaya kaldırdı ve “Yâ Rabbi! Enes’in malını, evladını çok ve bereketli, ömrünü uzun kıl, günahlarını affeyle.” ifadeleriyle dua buyurdu.²

On yıl boyunca fahr-i kainat Efendimize hizmet etme şerefine nail olduğu için Hz. Peygamber’in hizmetkârı anlamındaki ‘Hâdimü’n Nebî’ lakabıyla anıldı Enes b. Mâlik. Ne büyük bir şeref, ne yüce bir makamdı bu.

Bu vazifesini ifa ederken Resûlullah’ın (sas) kendisine sanki bir çocuk gibi değil de olgun bir insan gibi davrandığını, bir kerecik bile kendisine yüzünü asmadığını, sert konuşmadığını şu ifadeleriyle aktarır o: “Resûlullah’a (sas) on yıl hizmet etmekle şereflendim. Bir defa bile olsun bana ‘öf’ dahi demedi. Şunu niçin böyle yaptın, bunu niçin yapmadın buyurmadı.”³

Hz. Peygamber’in terbiyesiyle yetişen Enes b. Mâlik (ra); Bedir, Uhud ve Hendek savaşlarına yaşının küçük olması sebebiyle bir mücahid olarak iştirak edemedi; ancak Hudeybiye antlaşması, Mekke’nin Fethi, Huneyn gazvesi, Tâif muhasarası ve Vedâ haccında Resûlullah’ın (sas) yanında bulundu.

Resûl-i Ekrem’in eğitim ve öğretim tarzına, insanlara, özellikle de çocuklara karşı hoşgörüsüne ve diğer ahlaki davranışlarına dair birçok bilgi, onun vasıtasıyla rivayet edildi ümmete. Sahâbe-i kirâmın Peygamber Efendimizin (sas) hâllerini, sözlerini ahlakını, işlerini bildirme bakımından önde gelenlerinden biridir o. Öyle ki; ashabın “Kıldığı namaz Resûlüllah (sas.)’in namazına Enes’inki kadar benzeyen birini daha görmedik” şeklindeki beyanı, bu duruma açıkça delalet etmektedir.⁴

Hz. Ebû Bekir devrinde, Bahreyn bölgesinin zekatını toplamakla vazifelendirilen, Hz. Ömer’in zamanında ise Medine’de kalarak halifenin danışma kurulunda yer alandır o. Hz. Osman zamanında ilmiyle Basra bölgesinde Müslümanlara önderlik yapan, Hz. Ali’nin halifeliği zamanına, Emevî halifelerinden bir kısmının idareciliğine de yetişen gökteki yıldızlardan biridir o.

Son derece nazik, güzel sözlü ve güler yüzlü olan Enes bin Mâlik (ra), yüksek bir ahlaka sahip idi. Resûlullah’ı çok sever, onun sünnetine uymaya çok dikkat ederdi. Hz. Peygamber’in duasının tecellisi olarak uzun ve bereketli bir ömür yaşadı ve Basra’da h.93/m.711-2 yılında 103 yaşında vefat etti.

Enes b. Mâlik (ra), Peygamber Efendimizin (sas) uzun seneler hizmetinde bulunması sebebiyle onun ilettiği emir ve yasakları çok iyi öğrenmişti. Bu nedenle, Resûl-i Ekrem’in hizmetinde bulunduğu yıllarda ondan öğrendiği birçok hususu öğretmeye çalışması Enes b. Mâlik’in (ra) en önemli yönünü teşkil eder. O, uzun ömrünü yalnız bu işe vakfetti ve hayatının sonuna kadar ilim öğretmeye devam etti. Mekke-i Mükerreme’de, Medine-i Münevvere’de, Basra’da, Kûfe’de ve Şam’da dersler verdi, çok ve kıymetli talebeler yetiştirdi. Hasan-ı Basrî, Süleyman et-Teymî, Ebû Kılâbe, Ebû Bekr b. Abdullah el-Müzenî bunlar arasındadır.

Resûlullah’ın (sas) en yakınında bulunanlardan olması nedeniyle onun rahmet pınarından pek çok hadis nakledildi Enes b. Mâlik (ra) tarafından. Bu nedenle Hz. Peygamber’den en çok hadis nakleden yedi sahâbîden birisi olarak kabul edilir, Enes b. Mâlik. Kainatın Efendisi’nden aktardığı şu ifadeler Müslüman kimliğinin temel ilkelerini gösterir bizlere:

“Kolaylaştırırız, zorlaştırmayınız; müjdeleyiniz, nefret ettirmeyiniz.”⁵

“Herhangi biriniz kendi nefsi için istediğini, Müslüman kardeşi için de istemedikçe, gerçek mümin olamaz.”⁶

“Birbirinize buğz etmeyiniz, haset etmeyiniz (birbirinizi kıskanmayınız), birbirinize sırt çevirmeyiniz. Ey Allah’ın kulları! Kardeş olunuz. Bir Müslümanın kardeşiyle üç günden fazla küs durması helal olmaz.”⁷

“Sizden bir kimse, başına gelen bir musibetten dolayı ölümü istemesin. Ölümü isteyecek kadar sıkıntılı bir durum içerisine düşmüş olanlar; ‘Ya Rabbi! Hayat, hakkımda hayırlı olduğu müddetçe beni yaşat, yoksa ruhumu kabz eyle.’ desin.”⁸

1 Doç. Dr. Salih Kesgin

2 Buhârî, Deavât, 18.

3 Ebû Dâvûd, Edeb, 1.

4 Ahmed b. Hanbel, Müsned, I, 208.

5 Buhârî, İlim, 11.

6 Buhârî, Îmân, 17.

7 Buhârî, Edeb, 62.

8 Buhârî, Merdâ, 19.

Ümmü Süleym¹

Asıl adı Gumeysâ bint Milhân (Mâlik) b. Hâlid el-Ensâriyye el-Hazreciyye olan Ümmü Süleym, Enes b. Mâlik’in annesiydi. Nesebi, Hazrec kabilesinin bir kolu olan Neccâroğulları’na dayanmaktaydı. Ümmü Süleym, Cahiliye döneminde Mâlik b. Nadr ile evlendi ve bu evlilikten Enes b. Mâlik doğdu. Hz. Peygamber’in Medine’ye hicret ettiği günlerde Ümmü Süleym, oğlu Enes’i alıp onun yanına götürdü. Vaktiyle Hanne’nin kızı Meryem’i mabedin hizmetine adadığı gibi o da oğlu küçük Enes’i Hz. Peygamber’in hizmetine adamıştı. Bu sayede bütün ahlaki meziyetlerle bezenebilirdi küçük Enes. Ümmü Süleym, oğlunu Resûlullah’ın hizmetine verirken aslında onu Peygamber’in (sas) terbiyesine emanet etmiş oluyordu. Böylesine zeki bir çocuğun kendi yanında gönüllü olarak hizmet etmeyi istemesi, Hz. Peygamber’i o kadar memnun etmişti ki Efendimiz, Enes’i en zor şartlarda bile yanından ayırmamıştı.

Dul kalan Ümmü Süleym, Ebû Talha el-Ensârî’nin evlenme teklifini kabul ederek onunla evlendi. Bu evlilikten Ebû Umeyr ve Abdullah adlarındaki çocukları doğdu. Hurmanın bereketli bir gıda olduğunu belirten Resûlullah,² küçük yardımcısı Enes’in yeni doğan kardeşini de “tahnîk” denilen bir gelenekle karşıladı.³ Annesi Ümmü Süleym’in bebeği henüz emzirmeden önce kendisine verip Peygamberimize gönderdiğini anlatan Enes, sözlerine şöyle devam etmektedir: “Resûlullah’ı (sas) bulduğumda zekâtlık hayvanları damgalamakla meşguldü. Beni görünce, ‘Galiba Ümmü Süleym doğum yaptı.’ dedi ve hemen elindeki damga aletini bıraktı. Ben de bebeği onun kucağına koydum. Medine’nin acve hurmasından bir tane isteyen Allah Resûlü, hurmayı bebeğin ağzına tuttu. Hurmanın tadını alan bebek onu yalamaya başladı. Bunun üzerine, ‘Ensar’ın hurmayı nasıl sevdiğine bir bakın!’ buyuran Allah Resûlü, yavrunun yüzünü okşadı ve ona Abdullah ismini verdi.”⁴

Hz. Peygamber sadece Enes’in mescide ya da hâne-i saadete gelerek gününü paylaşmasıyla yetinmez, başta annesi Ümmü Süleym olmak üzere Enes’in akrabalarını ziyaret etmekten de hoşlanırdı. Onun evinde yemek yer, öğle uykusuna yatar ve ev halkına cemaatle namaz kıldırırdı.⁵ Hz. Peygamber’in, kendi eşleri dışında evine tek başına girdiği tek ev Ümmü Süleym’in eviydi. Zira Ümmü Süleym, Hz. Peygamber’in süt teyzesi oluyordu.⁶ Allah Resûlü’ne onu ziyaretinin sebebi sorulunca, “Ben ona karşı şefkat besliyorum. Zira kardeşi (Harâm b. Milhân, Bi’r-i Maûne’de) benim (askerlerim)le birlikte cihat etti.” buyurmuştu.⁷

Bir gün Ebû Talha’nın Enes’i Hz. Peygamber’e göndererek onu yemeğe davet ettiği, fakat Resûlullah’ın ehl-i Suffe’den yetmiş ya da seksen sahâbeyi de yanına alıp Ebû Talha’nın evine gittiği, evde birkaç kişiye yetecek kadar yemek bulunduğundan Ebû Talha’nın telaşlandığı, Ümmü Süleym’in Resûlullah varken telaşlanmaya gerek olmadığını söylediği ve Resûlullah’ın yemeğin bereketlenmesi için dua edip sahâbîleri onar kişilik gruplar hâlinde sofraya oturtunca hepsinin karnının doyduğu rivayet edilmiştir.⁸

Resûlullah, bir yönetici olarak bütün Müslümanlarla dinî ve siyasi bağlılık sözleşmesi yapıyordu. Bu biatlerde hanımlardan da söz alınıyordu. Mümtehine sûresinin on ikinci ayetinde sıralanan hususlarda hem muhacir hanımlardan,⁹ hem de Medineli hanımlardan biat alınmıştı.¹⁰ O gün Resûlullah’a biat edenler arasında Ümmü Süleym de vardı.¹¹

Resûlullah döneminde Ümmü Süleym’in de aralarında bulunduğu kadınlar, toplum hayatında en meşakkatli, en zor ve en tehlikeli alan olan savaşlarda dahi yer alıyorlardı. Uhud savaşında Müslümanların bozguna uğradıkları dehşet anlarına dair o zamanlar henüz bir çocuk olan Enes’in zihninde daha sonraları izleri silinmeyecek bir tablo kalmıştı. Annesinin cesaretini unutamıyordu Enes. Annesi Ümmü Süleym, Hz. Âişe ile birlikte eteklerini toplamış, omuzlarında su kırbalarıyla savaş meydanında bir oraya bir buraya koşturup duruyorlardı. Kırbalarda taşıdıkları suyu yaralı askerlere içiriyor, kırbalar boşaldıkça yeniden doldurup askerlerin arasına karışıyorlardı.¹²

Ümmü Süleym’in, diğer hanımların sormaya cesaret edemediği bazı konuları da Allah Resûlü’ne sorup öğrendiği rivayet edilir.¹³ Hz. Peygamber, pek çok vesileyle Ümmü Süleym için dua etmiştir. Ümmü Süleym’in hangi tarihte vefat ettiği bilinmemekle beraber Hz. Osman’ın hilafet yıllarında hayata gözlerini yumduğu anlaşılmaktadır.¹⁴

1 Dr. Öğretim Üyesi Emine Demil

2 Tirmizî, Zekât, 26.

3 Buhârî, Libâs, 22.

4 Buhârî, Akîka, 1.

5 Buhârî, Salât, 20.

6 Nevevî, Ebû Zekeriyyâ, Şerh ale’l-Müslim, Bulak 1267, XVI, 10.

7 Buhârî, Cihâd, 38.

8 Buhârî, Menâkıb, 25.

9 Buhârî, Talâk, 20.

10 Nesâî, Ebû Abdurrahmân Ahmed b. Şuayb, Sünenü’n-Nesâî, Müessesetü’r-Risâle, Beyrut-Lübnân 2017, Biat, 18.

11 Buhârî, Cenâiz, 45.

12 Buhârî, Cihâd, 65.

13 Buhârî, İlim, 50.

14 M. Yaşar Kandemir, “Ümmü Süleym”, DİA, İstanbul 2012, XXXXII, 330-331.

Şehitler Efendisinin Kızı: Ümâme bint Hamza¹

Hicretin yedinci senesiydi. Resûlullah ve ashabı umre için Medine’den Mekke’ye gelmişlerdi. İslam tarihine “umretü’l-kazâ” adıyla geçen bu umre, pek çok muhacirin Mekke özlemine merhem olmuş, onlar hicretten sonra ilk kez umre yapma imkânı elde etmişlerdi. Mekke’de kalış sürelerini tamamlayıp tam Medine’ye doğru yola koyulmuşlardı ki arkalarından koşan bir kız çocuğunun sesiyle durakladılar: “Amcacığım, amcacığım!…” diye telaş ve heyecanla, Resûlullah’a seslenmekteydi. Resûlullah geriye dönünce sevgili amcası, Uhut şehidi ve şehitler efendisi Hz. Hamza’nın kızı Ümâme ile göz göze geldi. Ümâme, Resûlullah’ın amcakızı olduğu gibi süt akrabalığı sebebiyle aynı zamanda yeğeni sayılırdı. Zira Resûlullah amcası Hamza ile sütkardeşti. Ümâme’nin Peygamber Efendimize “Amcacığım” diye hitap etmesi de bu süt akrabalığı sebebiyleydi.

Hz. Hamza’nın kızı Ümâme’nin tek bir arzusu vardı: Allah Resûlü ile Medine’ye gitmek. Duruma şahit olan Hz. Ali hemen ileri atıldı ve “Amcamızın kızını müşriklerin elinde bırakamayız.” dedi. Ümâme’yi sırtlanıp Hz. Fatıma’ya uzattı. Hz. Fatıma da Ümâme’yi devesinin mahfesine sakladı. Böylece Hz. Hamza’nın emaneti olan bu minik kız çocuğu için hicret yolculuğu başlamış oldu.²

Ümâme, Mekke’den uzaklaşıp Medine’ye yaklaştıkça adeta sevgili babasının kokusunu hissetmeye başlamıştı. Yüreği acıyla dolu bu yavru ısrarla babasının kabrinin yerini sorup durdu. Ümâme’nin bu içli arayışı ve baba özlemi peygamber şairi Hassân b. Sâbit’i de derinden etkilemiş, ona şu dizeleri söyletmişti:

O kız değerli ve şecaat sahibi bir efendiyi sorup duruyor

Kötülükler karşısında erkenden ve hızla yola çıkan cesur adamı

Ona dedim ki: Ey Ümâme şehitlik rahat ve huzurdur

Gafûr olan Rabbin rızasına ermektir

Mahlûkatın Rabbinin, arşın sahibinin davetidir

Rıza ve mutlulukla dolu cennete³

Hz. Fatıma’nın terkisinde, nihayet peygamber şehri Medine’ye varan Ümâme, babası Hamza’nın yakınları tarafından büyük iltifatla karşılandı. Amcaoğulları Hz. Ali ve Ca`fer b. Ebû Tâlib’in (ra) yanı sıra Zeyd b. Hârise de Ümâme’yi himayesine almak istiyordu. Her biri şehitler efendisinin kızına sahip çıkmak, bakımını üstlenmek için yarışa girmişti. Hz. Ali, Ümâme’yi Mekke’den kendisinin getirdiğini, ayrıca onun amcaoğlu olduğunu söylüyor, ısrarla himayesine talip oluyordu. Ca`fer b. Ebû Tâlib ise, Ümâme ile amca çocukları olmalarının yanı sıra hanımı Esmâ bint Umeys’in Ümâme’nin teyzesi olduğunu hatırlatıyordu. Zeyd b. Hârise’ye gelince, Resûlullah’ın kendisi ile Hz. Hamza’yı İslam kardeşi ilan ettiğini, bu manevi kardeşlik hatırına Ümâme’yi koruma ve kollama önceliği olduğunu ileri sürüyordu. Bu iyilik yarışı karşısında Allah Resûlü, “teyzenin anne gibi olduğunu” ifade buyurarak Ümâme’nin, teyzesinin yanında kalmasını uygun buldu. Böylelikle Ümâme’nin hidâne hakkı Ca`fer b. Ebû Tâlib’e verilmiş oldu.⁴

Allah Resûlü, Ümâme’yi her zaman koruyup kolladı. Onu adeta sevgili kızı Fatıma ile bir tuttu. Bir gün Resûlullah’a ipek bir kaftan hediye edilmişti. Allah Resûlü hemen Hz. Ali’yi yanına çağırdı. Bu ipek kaftanı ona verdi ve başörtüsü olarak kullanmaları için Fatımalar arasında paylaştırmasını istedi. Hz. Ali de bu ipek kaftanı hanımı Hz. Fatıma, annesi Fatıma bint Eset ve Ümâme arasında paylaştırdı.⁵ Bu nedenle olsa gerek bazı biyografi müellifleri Ümâme’nin ismini Fatıma olarak da kaydetmişlerdir.⁶

Ümâme, evlenme yaşına gelince Hz. Peygamber onu Ümmü Seleme’nin oğlu Seleme ile evlendirdi. Seleme, Resûlullah’ın evinde büyümüş yetim bir çocuktu. Bu evlilikle Uhud’un iki şehidinin evlatları bir araya gelmiş oluyordu. Zira Seleme’nin babası Ebu Seleme de Uhud savaşında aldığı yaranın tesiri ile şehit olmuş bir sahabi idi. Ümmü Seleme ise kocasının şehadetinin ardından Hz. Peygamber ile evlenmişti. Ümâme bu evlilik ile peygamberimizin eşlerinden Ümmü Seleme’nin de gelini oldu.

Ümâme’yi tarif etmek için çok şey söylenebilir: Sevgili peygamberimizin amcakızı, süt akrabalığı ile yeğeni, şehitler efendisi Hz. Hamza’nın kızı, Hz. Ali’nin ve Hz. Ca`fer’in amcakızları, Ümmü Seleme’nin gelini ve daha pek çok kıymetli bağ… Asr-ı saadetin mahzun ama bir o kadar değerli yetimi… Ashabın büyüklerinin koruyup kollamak için yarıştıkları göz aydınlığı bir kız evlat… Adı Hz. Fatıma ile anılan bir Fatıma…

Peygamber şairi Hassân’ın dediği gibi, şehitlik bir davet, bir rıza, bir sürur. Hem şehit için hem de şehidin ardında bıraktığı yakınları için…

1 Doç. Dr. Ayşe Esra Şahyar

2 Buhâri, Meğazi 43.

3 İbn Hacer, el-İsâbe, VII, 500.

4 Buhârî, Meğazi, 43.

5 Müslim, Libas, 18.

6 Ebu Nuaym, Ahmed b. Abdullah el-Isfahânî, Ma’rifetu’s-sahâbe, (thk. Âdil b. Yusuf el-Azâzî), Riyad 1419/1998, VI, 3409.

Kıbrıs Şehidi Hanım Sahâbî: Ümmü Haram bint Milhan¹

Allah’ın elçisi zaman zaman yaptığı gibi o gün de süt teyzesinin evinde öğle uykusuna yatmıştı. Resûl-i Ekrem Efendimizden birkaç yaş büyük olan bu süt teyze Ümmü Haram bint Milhan’dan başkası değildi. Medineli, Ensârî bir hanımdı. Peygamberimiz onu ziyaret ettiğinde dünyalar onun olurdu adeta. Resûlullah’ın saçlarını tarar, ona ikramda bulunurdu. O gün de yine Resûlullah kendisini ziyarete gelmiş, bir miktar istirahat etmek üzere yatıp uyumuştu ki, birden bire gülümseyerek uykudan uyandı.

Ümmü Haram, Resûlullah’ı dikkat ve hayranlıkla izlemekteydi. Onun gülümseyerek gözlerini açması da dikkatinden kaçmadı. Öyle ya, o Allah’ın elçisi idi. Uykuda da vahiy alır, bir takım müjdelere mazhar kılınabilirdi. İşte o gün de ne görerek uyandı ise bunu Peygamber Efendimizden ilk dinleyecek olan Ümmü Haram olacaktı. Derhal, vakit kaybetmeden heyecanla, bu gülümsemenin nedenini sordu. Allah’ın elçisi şöyle cevap verdi:

-Bana, ümmetimden cihada çıkan bir topluluk gösterildi. Adeta tahtlara kurulmuş hükümdarlar gibi deniz seferine çıktıklarını gördüm.

Sonra durdu ve ardından:

-Ümmetimden ilk deniz seferi yapacak ordu cenneti kazanmıştır, buyurdu.

Bu, olağanüstü bir müjdeydi. Allah yolunda deniz seferine çıkacak olan orduyu Hz. Peygamber cennette tahtlara kurulmuş hükümdarlar gibi nimet içinde görmüştü rüyasında. Ve o ordudaki askerleri de açıkça cennetle müjdelemişti. Ne büyük bahtiyarlıktı bu. Acaba kimlere nasip olacaktı bu kıymetli sefer? Bir an büyük bir ümit kapladı Ümmü Haram’ın gönlünü. Aklından, yüreğinden geçenleri saklamadı:

-Ya Resûlallah ben de onların içinde olacak mıyım, diye sordu. Ancak henüz cevabını almadan eklemeyi ihmal etmedi:

-Dua et, ben de onlardan olayım.

Allah Resûlü, Ümmü Haram’ın deniz seferine çıkacak ilk İslam ordusu içinde yer alması için dua etti. Artık içi içine sığmıyordu Ümmü Haram’ın. Onun bir hanım olmasını deniz seferine katılmasının önünde bir engel olarak görmemişti Allah Resûlü. Bilakis o sefere katılması için dua buyurmuştu. Böylece sevgili süt teyzesi, Allah’ın elçisine duyduğu muhabbetin, gösterdiği hürmet ve ikramın karşılığını almış gibiydi. Ümmü Haram bu kıymetli müjdenin heyecanı içindeyken Resûlullah tekrar uykuya dalmıştı bile.

Aradan kısa bir süre daha geçti. Ümmü Haram, Resûlullah’ın başından ayrılmamış, onu izlemeye devam etmekteydi. Peygamber Efendimiz yine tebessümle açtı gözlerini. Ümmü Haram yine heyecanla baktı onun güzel yüzüne. Acaba bu defa neler görmüştü? Dayanamadı, tekrar sordu. Resûlullah bu kez bir başka müjde vermekteydi:

-Ümmetimden Kayser’in şehrine sefere çıkacak olan orduyu Allah bağışlamıştır, buyurdu.

Kayser’in şehri… Yani Bizans şehri… İstanbul… Ta oralara kadar mı gidecekti İslam orduları? Ümmü Haram’ın heyecanı, coşkusu gitgide artıyordu. İlerleyen yaşına rağmen Allah yolunda bir şeyler yapabilme azminden hiçbir şey kaybetmemişti. Yine bir ümitle sordu:

-Ya Resûlallah ben de onlar arasında olacak mıyım? Dua et onlardan olayım, dedi.

Resûlullah tebessümle Ümmü Haram’ın yüzüne baktı:

-Sen ilk grupta olacaksın, buyurdu.²

İstanbul seferi değil ancak gelecekte bir deniz seferi bekliyordu demek ki Ümmü Haram’ı. Kim bilir belki de Allah şehitlik nasip ederdi. Bu ümit hiç sönmedi Ümmü Haram’ın yüreğinde.

Resûlullah’ın vefatından sonra Hz. Ömer’in halifelik yıllarında Ümmü Haram kocası Ubâde b. es-Sâmit ile beraber Şam topraklarına yerleşti. Hz. Ömer, Ubâde’yi bu bölgeye öğretmen olarak tayin etmişti. Hicretin on beşinci senesiydi. Henüz fethedilen bölgede İslam’a yeni giren topluluklara İslam dinini öğretmekle görevlendirilmiş birkaç sahâbîden biriydi Ubâde b. es-Sâmit. Böylece karı koca ana vatanları olan Medine’den ayrılmış, Suriye topraklarında ikamet etmeye başlamışlardı.

Ümmü Haram ve eşi Suriye topraklarında iken Hz. Ömer vefat etmiş, Hz. Osman’ın halifelik yılları başlamıştı. Suriye valisi Muaviye b. Ebî Süfyan; Bizans’a karşı karadan yürütülen mücadelenin yetersiz olduğu kanaatindeydi, Halife Hz. Osman’ı Kıbrıs’a sefer düzenleme konusunda ikna etti. Müslümanlar hicretin 27. senesinde 1700 gemilik bir filo ile Akka’dan Kıbrıs’a doğru yola koyuldu. Bu ordunun içinde Ümmü Haram ve Ubâde b. es-Sâmit de vardı. Aynen Hz. Peygamber’in müjdelediği gibi gemilerle ve ihtişamla yola koyulmuş bir ordu… Müslümanların ilk deniz seferi olarak da tarihe geçti Kıbrıs Seferi.

Müslümanlar Kıbrıs’a ulaşıp şehri kuşattılar. Kuşatma sonunda Kıbrıs barış yoluyla fethedildi. İslam ordusu zafer coşkusuyla geri dönmek üzere yola koyulacaktı ki Ümmü Haram’ın bindiği at tökezleyiverdi ve Ümmü Haram atından düşerek can verdi. Allah Tealâ ona şehitlik nasip etmişti. Kıbrıs toprakları artık Peygamber’in süt teyzesini, değerli bir dostunu, ilk deniz seferinin hanım sahâbî şehidini bağrına basacaktı. Ümmü Haram, Kıbrıs’ta defnedildi. Kıbrıs için kıyamete kadar sürecek bir şeref vesilesi oldu Ümmü Haram’ı ağırlamak…

Kıbrıslılar Hala Sultan dediler ona. Hala Sultan Türbesi Kıbrıs’ın incisi, ziyaretgâhı oldu. Bugün Kıbrıs Rum kesiminde yer alan türbesiyle Ümmü Haram peygamber dostlarından, kıymetli gönül sultanlarından biri olarak tarihimizde iz bıraktı.

1 Doç. Dr. Ayşe Esra Şahyar

2 Buhâri, Cihad, 93.

Elçinin Elçisi: Muaz b. Cebel¹

Her insan fânidir ama bazılarının isimleri ölmez. Seneleri kısa iken ömür hikâyesi uzundur… Elçinin elçisi olma şerefine ulaşmış bir sahabi olan Hz. Muâz b. Cebel onlardan biriydi. Kısa hayatını güzel erdemlerle donatmış, Kur’an-ı Kerim’le hemhâl olmuş, ilmiyle amil bir insandı…

Ensardan bir genç olan Hz. Muâz (ra), her gün yeni bir hidayet haberinin duyulduğu günlerde en güzel yolculuğunu başlatmak üzereydi. Bu yolculuğa ise yine kendi gibi genç bir delikanlı olarak Yesrib (Medine) yollarına düşen Mus’ab b. Umeyr’in öncülüğünde çıkmıştı. Henüz on sekiz yaşlarında olan Muâz b. Cebel; imanın tadına ulaştı, hakikate kalbini açtı, Rabbine teslim oldu. Derler ki; onu gören, İbrahim Peygamber’i hatırlardı.² Çünkü o, insanlara putlara tapmanın beyhudeliğini anlatırdı; kimi zaman sözleriyle kimi zaman baltasıyla… Putları kırarak onların hiçbir şeye güçleri yetmeyeceğini gösterirdi.

İkinci Akabe biatında, iki cihan Peygamberini davet edecek kafilenin yolcusu Hz. Muâz, bir gün Mekke’de öğretmen olarak kalacağını düşlemiş miydi bilemeyiz. Ancak yıllar sonra Mekke’nin fethi gerçekleştiğinde Peygamber Efendimiz (sas), onu, İslam’ı anlatması için görevlendirecekti.

O buluşmadan sonra, özellikle Hz. Muhammed (sas) Medine’ye teşrif edince, Hz. Muâz’ın onun yanı başından ayrılmadığı söylenir. Nereye giderse beraber, nerede durursa beraber… Muâz ilme meraklıdır. Hz. Peygamber’in, “Haramı, helali en iyi bileniniz Muâz’dır.”³ sözüne muhatap olmuştur.

Kur’an’ı güzel okuyan, güzel anlatan, güzel yaşayan, geceleri namazda kıraate doymayan, dili kalbini, kalbi dilini tasdik eden sahâbî… Nitekim Allah Resûlü (sas), “Kur’an’ı dört kişiden öğreniniz: Abdullah b. Mes’ud, Übey b. Kâ’b, Ebû Huzeyfe’nin azatlı kölesi Sâlim ve Muâz b. Cebel.” buyurmuştu.⁴ Hicretten sonra Allah Resûlü (sas), Muâz’ı, Abdullah b. Mes’ud’la kardeş yapmıştı. İkisi de Kur’an sevdalısı, ikisi de ilim ehli… Kardeşlikleri aynı anne babadan değildi ama onlara iman kardeşliği nasip olmuştu.

Hz. Muâz; Bedir, Uhud ve Hendek başta olmak üzere bütün savaşlara katılıp ön saflarda mücadele etti. Hz. Peygamber (sas), Huneyn savaşına çıkarken halka Kur’an-ı Kerim öğretmesini ve dinî meseleleri anlatmasını isteyerek onu Medine’de emir olarak bıraktı. Hz. Muhammed’in bununla bizlere öğretmek istediği, ilim için şehirde kalmanın sefere çıkmak kadar kıymetli olduğu idi.

Yemen’e İslam’ı öğretmek için gitmeye talip olduğunda sevdiğinden ayrılmanın hüznü, görevi üstlenmenin heyecanı vardı Hz. Muâz’da. Veda anında Efendimiz (sas), Hz. Muâz’a en güzel nasihatleri verdi ve ondan can alıcı bazı sorulara cevaplar istedi:

“Sana bir dava getirildiğinde ne ile hüküm verirsin?” diye sordu Allah Resûlü (sas). Muâz, “Allah’ın Kitabı’yla.” dedi. “Onda bulamazsan ne ile hükmedersin?” diye tekrar sordu Hz. Muhammed (sas). Muâz, Allah Resûlü’nün sünnetiyle.” diye cevap verdi. Resûl-i Ekrem’in (sas), “Ya orada da bulamazsan?” demesi üzerine Muâz şu cevabı verdi: “O zaman kendi görüşüme göre içtihat eder, ona göre hüküm veririm.”

Onun bu cevabı Peygamberimizi (sas) çok sevindirdi. “Resûlullah’ın elçisini Resûlullah’ın hoşnut olacağı bir şeye muvaffak kılan Allah’a hamdolsun!” buyurdu.⁵ Soran; öğrenmek için değil, aradığı cevabı duymak için sormuştu ki öğrenilsin ve herkes duysun. Hz. Muâz, mahcup etmedi Efendimizi. Elçinin elçisi göreve layık olduğunu, huzurda verdiği cevaplarla bir kez daha ayan etti. Ne mutlu Allah Resûlü’nün (sas) hamdına vesile olana!

Peygamber Efendimizin vefatını Yemen’de hüzünle karşılar Hz. Muâz. Bu haberle Medine’ye döner. Onun hatıralarıyla süslenmiş şehirden ayrılamaz. Halifelik görevini üstlenen Hz. Ebu Bekir (ra) ve Hz. Ömer’in (ra) hizmetinde bulunur.

Otuz beş yaşlarında hastalık sebebiyle ailesiyle beraber göçer bu dünyadan. Çok hatıra bırakır Hz. Muâz. Belki de hatıralarının en güzeli sevgiye dairdir:

Bir gün Peygamber’imiz (sas), Hz. Muâz’ın elinden tutarak şöyle buyurur: “Ey Muâz, vallahi ben seni çok severim! Sana şunu tavsiye ederim: Her bir namazın arkasından, ‘Ya Rabbi, seni zikretmek, sana şükretmek ve güzelce ibadet etmek için bana yardım et.’ demeyi terk etme.”⁶

Muâz birdenbire gelen bu sevgi ifadesine çok sevinir; anlar ki sevdiğini söylemeye bahane gerekmez; bu ifade her daim duyanı mutlu eder. Buradan başlamak gerek belki her işe, önce muhabbet ve sevgi. Kaybettiklerimizi bulmaya nereden başlayacağımızı öğretir bu mesaj. Sevgiyi ifade etmek yolun başıdır. Ardından güzellikler gelir ki sevgi, en güzeli istemek değil midir?

1 Berrin Erdoğan, Osmaniye İl Müftü Yardımcısı

2 M. Yaşar Kandemir, “Muaz bin Cebel”, DİA, İstanbul, 2005, XXX, 338-339.

3 Tirmizî, Ebu Îsâ Muhammed bin İsa bin Sevre (ö. 297), el-Câmiu’s-Sahih Sünenu’t-Tirmizî, thk. Muhammed Fuad Abdulbâki, I-V, Beyrut 1958, Menâkıb, 32.

4 Buhâri, Ebu Abdullah Muhammed bin İsmâil, Sahîhu’l-Buhari, Âlemu’l- Kütüb, Beyrut 1985 Fedâilü’l-Kur’ân, 8.

5 Ebu Dâvud, Süleyman b. Eş’as b. es-Sicistani, Sünen-i Ebû Dâvûd Terceme ve Şerhi, çev. Necati Yeniel, Hüseyin Kayapınar, Şamil Yayınları, İstanbul 1987-2003, Akdıye, 11; Tirmizî, Ahkâm, 3.

6 Ebû Dâvûd, Vitir, 26.

Hakikatin Peşinde Bir Sahâbî:
Selmân-ı Fârisî¹

“Eğer iman Süreyya yıldızında olsaydı şunlardan birtakım adamlar muhakkak ona erişirlerdi.”² Resûl-i Ekrem Efendimiz (sas), bu sözleri söylerken mübarek elini Selmân-ı Fârisî’nin (ra) üzerine koymuştu…

Süreyya yıldızı kadar uzakta da olsa hakikati bulabilmek, Selmân-ı Fârisî ve onun tabiatındaki insanların özelliğiydi demek ki. Öyle ya; niceleri, yanı başında bir ömür geçirmelerine; ahlakının, iffetinin, dürüstlüğünün tanığı olmalarına rağmen; Resûl-i Zîşân Efendimize (sas) iman etmemişlerdi. Selmân-ı Farisî ise çok uzaklardan gelmişti Medine’ye. Daha önce tanımadığı bu insanların arasına İran topraklarından gelip katılmıştı.

İran’ın Râmehürmüz şehrinde ateşe tapan Mecûsî bir ailenin çocuğu olarak doğmuştu Selmân-ı Fârisî. Mecûsî olarak yetişmiş; hatta kutsal ateşi yakma ve muhafaza etme işini üstüne almıştı. Varlıklı bir aileden geliyordu. Köyünün reisi olan babası kendisine son derece düşkündü, yanından ayrılsın istemezdi. Bir gün, kendisi meşgul olduğu için çiftliğe Selmân’ı gönderdi. Selmân çiftliğe doğru giderken yolda bir kiliseye rastladı ve içeriden gelen sesleri işitince onları seyretmeye koyuldu. Gördükleri karşısında çok etkilenmişti. “Vallâhi bu bizim tuttuğumuz dinden daha hayırlıdır.” diye düşündü. Bu heyecanla güneş batana kadar çiftliğe gitmeyi bile unuttu. Eve döndüğünde babasına kilisede gördüklerinden bahsetti. Babası, “Oğlum, atalarının dini daha hayırlıdır.” diyerek onu vazgeçirmeye çalıştıysa da Selmân fikrinde ısrarlıydı. Babası onu engellemek için ayaklarına bukağı vurdu. Ancak Selmân, yine de bir yolunu bulup Hıristiyanlara ait bir ticaret kervanıyla Şam’a doğru yola çıktı.³

Hıristiyanlığın o günkü merkezlerinden olan Şam’a vardığında orada en üstün din adamı olarak görülen piskoposu buldu ve onun yanında kalarak Hıristiyanlığı öğrenmeye çalıştı. Sonrasında yerine geçen kimseyle Şam’da kalmaya devam etti. Ancak bu kişi de, bir müddet sonra hastalandı. Selmân ona, kendisinden sonra kime gitmesini tavsiye ettiğini sordu. O da Musul’daki bir şahsa işaret etti. Selmân-ı Fârisî’nin hakikat arayışıyla çıktığı yolculuk bu defa Musul’a uzanacaktı.

Geçen zaman içerisinde önce Musul’a, ardından Nusaybin ve Ammûriyye’ye (Sivrihisar) gitti. Ammûriyye’de, beraberinde kaldığı rahibin ölümü yaklaşınca Selmân, ondan da kendisine tavsiyede bulunmasını istedi. O ise, Hıristiyan bir rahip önermedi ama Hz. İbrahim’in dini üzere gönderilecek bir peygamberin gelmesinin çok yaklaştığını haber verdi. Bu peygamberin Arap topraklarından çıkacağını ve iki kara taşlık arasında hurma bahçeleri olan bir beldeye hicret edeceğini söyledi. Ayrıca onun hediye kabul etmekle beraber sadaka almayacağını ve kürek kemikleri arasında nübüvvet mührü bulunacağını ilave etti. “Gidebilirsen o beldeye git.” dedi.⁴

Selmân için yeni istikamet Arabistan toprakları olacaktı. Bir müddet daha Ammûriyye’de kaldı. Ardından Kelb kabilesinden bazı kimselerle belli bir meblağ karşılığında anlaşıp Arabistan’a doğru yola çıktı. Ancak bu kimseler Vâdi’l-kurâ’ya geldiklerinde onu köle olarak bir Yahudi’ye sattılar. Selmân, bir müddet burada kaldıktan sonra Medine’deki bir Yahudi’ye satıldı. Kudret-i ilahi böylece onu Efendimize (sas) yaklaştırmıştı.

Medine’ye geldikten bir süre sonra Allah Resûlü’nün (sas) hicret haberini işitti. Vücudunu bir titreme sardı. İlk fırsatta, yanında bulunan bir miktar yiyeceği alıp Âlemlerin Efendisi’ni görmeye gitti. Gerçekten aradığı kişi olup olmadığını anlamak istiyordu. Getirdiği yiyecekleri, sadaka olduğunu söyleyerek Efendimize (sas) yaklaştırdı. Resûlullah (sas), kendisi yemeyip ashabına hitaben “Yiyiniz.” buyurdu. Selmân-ı Fârisî, “Bu bir!” dedi içinden. Sonrasında, tekrar bir şeyler getirdi ve bu defa hediye olarak ikram etti. Resûlullah Efendimiz (sas) getirdiklerinden yedi. Bu da ikinci işaretti. Günün birinde, fırsatını bulup nübüvvet mührünü de gördü. Gözyaşları içerisinde Müslüman oldu.⁵ Sonunda aradığı hidayet rehberine erişmişti. Yıllardır bin bir engele çarparak diyarlar geçen coşkun su, nihayet ummanına kavuşmuştu.

Selmân-ı Fârisî için yeni bir hayat başlıyordu. İlk yıllarda köleliği devam ettiği için önemli hadiselere katılımı sınırlı kalıyordu. Daha sonra ise, üç yüz hurma fidanı tutturması ve kırk ukiyye altın ödemesi karşılığında serbest kalmak üzere sahibiyle anlaştı. Fahr-i Kâinat Efendimiz (sas), kırk ukiyye altının ödenmesini temin ettiği gibi fidanları dikme işine de bizzat yardım etti.

Hürriyetine kavuştuktan sonra İslam’a pek çok hizmetleri dokundu Selmân-ı Fârisî’nin. Hendek savaşında şehrin etrafına hendek kazılmasını tavsiye ederek Medine’nin korunmasına katkıda bulundu. Sonraki gazvelerde de daima Peygamber ordusunun içinde bulunmaya gayret etti. Ashâb-ı Suffe arasına katılarak Resûlullah’ın sohbetiyle ilmini günden güne arttırdı. Selmân-ı Fârisî, Resûl-i Ekrem Efendimizin (sas) vefatından sonra Irak bölgesine yönelik fetihlerde yer aldı ve Hz. Ömer (ra) tarafından Medâin valiliğine getirildi. Kendisine verilen maaşı tasadduk edip el emeği ile geçinmeyi tercih eden güzide bir şahsiyetti. Hicretin 36. senesinde Medâin’de vefat etti.

Müminlerin, “Selmânu’l-hayr” ve “Selmân-ı pâk” lakaplarıyla andığı bir hakikat yolcusuydu o. Bize, hakikatin peşinde olmayı ve kimin yanında olursa olsun hakka taraf durmayı öğreten sahâbî efendilerimizdendi. Cenab-ı Hak, bu güzel insanların örnekliğinde ömürler sürmeyi bizlere de nasip etsin…

1 Betül Yılmazörnek

2 Müslim, Ebu’l-Hüseyn Müslim b. Haccâc el-Kuşeyrî, Sahîh-i Müslim, Beyrut 1991, Fezâilu’s-sahâbe, 231.

3 Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî, Müsnedu’l-İmâm Ahmed b. Hanbel, thk. Şuayb el-Arnaût, Beyrut 2001, XXXIX, 141; Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed ez-Zehebî, Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ, Beyrut, 1985, I, 507.

4 Ahmed b. Hanbel, Müsned, XXXIX, 144; Zehebî, Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ, I, 509.

5 Ahmed b. Hanbel, Müsned, XXXIX, 145-146.

Suffe Ehlinden Bir Hizmet Eri: Şukrân¹

“Sana Allah Resûlü’nün azatlısı sâlih Şukrân’ın salih oğlu Abdurrahman’ı gönderdim!”²

Hz. Ömer’in, valisi Ebû Mûsa’ya elçi olarak gönderdiği Abdurrahman b. Şukrân hakkında mektubunda kullandığı bir hüsn-i şehadettir bu cümle. Müminlerin emirinin, Şukrân’ın oğluna, babasının konumundan ötürü verdiği değere işaret eder.

Hz. Peygamber’e babasından miras kalan Habeş asıllı bir köledir Şukrân. Asıl ismi Salih b. Adiy olsa da Şukrân diye meşhur olmuştur. Abdurrahman b. Avf tarafından Hz. Peygamber’e hediye edildiği veya Hz. Peygamber tarafından ondan satın alındığı da rivayet edilmiştir.³

Suffe ehli arasında zikredilen⁴ Şukrân, Kureyş müşriklerine karşı düzenlenen Bedir gazvesine katılmış, günahları Allah tarafından bağışlanan bahtiyar erlerden⁵ biri olmuştur. Allah Resûlü, harpten sonra kendisini, esirlerin başına muhafız olarak görevlendirmiştir.⁶ Savaş esnasında köle olması hasebiyle kendisine ganimet hissesi verilmeyen Şukrân’a, esirleri kurtarmaya gelenlerin verdiği bahşişlerin, mücahitlerden her birinin payına düşen ganimetten daha çok miktara ulaştığı kaydedilmiştir.⁷ Zafer coşkusu, bağışlanma muştusu ve elde ettiği mallar dışında Şukrân’ı, savaştan sonra başka bir mutluluk daha beklemektedir: Allah Resûlü, sefer dönüşünde onu azad ederek hürriyetini kendisine bağışlamıştır.⁸

Bedir’de kendisine verilen görevi hakkıyla yerine getiren Şukrân, hicretin altıncı⁹ yılında yapılan Müreysî’ gazvesinde elde edilen 600 küsur esir, 2000 deve, 5000 koyundan oluşan ganimetlerin başına da görevlendirilmiştir.¹⁰ Allah Resûlü, Müreysi’ esirlerine Şukrân’ı nasıl bulduklarını sormuş, onlar da “Karınlarımızı doyurdu, işini tam yaptı.” diyerek cevap vermişlerdir.¹¹ Bu durum, onun kendisine tevdi edilen vazifeye verdiği önemi ve bunu yerine getirmedeki üstün gayretini göstermesi açısından oldukça önemlidir.

Şukrân, Hz. Peygamber’den rivayette bulunan Habeşli kimseler arasında zikredilmiştir.¹² Allah Resûlü ile birlikte birçok sefere katılan Şukrân, onunla ilgili hatıralarını başkalarına anlatmış olmalıdır. Ancak ashabın yoğun olarak ikamet ettiği Medine’de yaşaması ve erken denecek bir zamanda vefat etmesi, sanki Şukrân’ın nakillerinin sonraki nesillere ulaşmasını engellemiştir. Çünkü kendisinin doğrudan rivayet ettiği Hz. Peygamber’e ait bir söz veya fiil bulunmamakta ve sehven kendisine nispet edilen Hz. Peygamber’in Hayber’e giderken binit üzerinde namaz kıldığına dair rivayet ile Hz. Peygamber’in defninde bulunmasından başka müsned türü eserlerde onun ismi altında hadis yer almamaktadır. Bununla birlikte ismi Medine âlimleri arasında zikredilen güvenilir râvî Ebu’l-Hubâb Saîd b. Yesâr’ın, Şukrân’ın azatlısı olduğu bilgisi¹³, onun sünnet birikiminin bir tezahürü olarak görülebilir.

Şukrân’la ilgili anlatılanlardan belki de en etkileyicisi, Efendimizin (sas) vefatında ve cenazesinin teçhizinde bulunmasına dair nakledilenlerdir. Rivayet edildiğine göre o, vefatı esnasında Hz. Peygamber’in yanında bulunmuş ve onun bazı nasihatlerine muhatap olmuştur.¹⁴ Hz. Peygamber, hastalığı ağırlaşıp bir hanımının yanından diğerinin yanına gidecek takati kalmadığında bir elbise üzerinde taşınmıştı. Onu taşıyan dört kişiden birisi de Şukrân’dır.¹⁵ O, ayrıca Resûl-i Ekrem’in yıkanıp defnedilmesine katılan sayılı isimler arasındadır.¹⁶ Canından çok sevdiği efendisinin cenazesi yıkanırken su taşıyarak ve su dökerek ona son bir hizmette daha bulunmuştur.¹⁷

Allah Resûlü’nün yakınında bulunma ve ona hizmet etme bahtiyarlığına ermiş olan Şukrân, hayatının geri kalanını Medine’de geçirmiş, Hz. Ömer veya Hz. Osman döneminde vefat etmiştir. Kölelerden olması, onun Müslüman oluşuna ve Müslümanlığını güzelleştirmesine mani olmamıştır.
Ne mutlu hayatını kutlu Nebî’ye hizmet uğrunda yaşayanlara! Ne mutlu onun emirlerini eksiksiz yerine getirip onunla birlikte anılma şerefine mazhar olanlara! Ne mutlu, Peygamber’e, onun sünnetine hizmet edip yolunu takip edenlere!

1 Dr. Öğretim Üyesi Ömer Faruk Akpınar

2 İbn Hacer, el-İsâbe, V, 71.

3 İbn Sa’d, et-Tabakât, III, 49.

4 Ebû Nuaym, Ahmed b. Abdillâh el-İsfehânî, Hılyetü’l-evliyâ ve tabakâtü’l-asfiyâ, 10 c., Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrût 1988, I, 372.

5 Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmâîl, Sahîhu’l-Buhârî, nşr. Mahmûd Muhammed Nassâr, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrût 2013, Meğâzî, 9.

6 Vâkıdî, Meğâzî, I, 107.

7 A.g.e., I, 105.

8 A.g.e., I, 107.

9 Mehmet Apaydın, Siyer Kronolojisi, Kuramer Yayınları, İstanbul 2018, 610.

10 Vâkıdî, Meğâzî, I, 410.

11 Belâzürî, Ensâbu’l-eşrâf, I, 479.

12 İbn Ebî Hayseme, Ahmed b. Züheyr b. Harb, et-Târîhu’l-kebîr, nşr. Salâh b. Fethi Helel, 5 c., el-Fârûku’l-Hadîse, Kâhire 2004, I, 193, 210.

13 Buhârî, et-Târîhu’l-kebîr, 8 c., Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrût ts., III, 520.

14 İbn Abdilber, el-İstîâb, 362.

15 Belâzürî, Ensâbü’l-eşrâf, I, 545. Diğer üç kişi azatlıları Ebû Müveyhibe, Sevbân ve Ebû Râfi’dir.

16 İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullâh b. Muhammed, el-Musannef, nşr. Muhammed Avvâme, 26 c., Dâru’l-Kıble, Beyrût 2006, VII, 319.

17 İbn Sa’d, et-Tabakât, II, 263, 278, 279.

Hadis İlmini Basra’ya Taşıyan Bir Hanım: Ümmü Atıyye Nüseybe bint el-Hâris¹

O gün Medineli hanımlar için tarihi bir gündü. Allah Resûlü’nün huzurunda ona itaat edeceklerine, onun izinden gideceklerine, hayatlarını İslam’a göre şekillendirmeye, Kelimetullah’ı yüceltmeye dair söz vereceklerdi. Kadın bey’atı günüydü o gün. Medine sokaklarını kaplayan heyecan her köşede hissediliyordu adeta. Bey’at, Peygamber’in arkasında durma kararlılığının bir göstergesiydi. Sadece dini bir karardan ibaret değildi. Hayatın tamamını kuşatan, hukukî, siyasî tarafları olan bir sözleşmeydi. Cahilî toplumlarda varlığı tek başına bir değer ifade etmeyen, kocasına nispet edilmek dışında sosyal hayatta varlık göstermeyen kadın; Medine toplumunda bağımsız bir birey olarak dinî, siyasî ve hukukî tercihini ortaya koymaktaydı. Verilen sözler ve yapılan sözleşme kadar bu sözleşmede kadının taraf olması da o gün için son derece önemli ve yeni, bir nevi devrim niteliğinde bir uygulama idi. Daha evvel Akabe Bey’atlarında bazı Medineli kadınlar yer almışlardı. Ancak bu bey’at daha kapsamlı idi.

“Ey Peygamber! Mümin kadınlar sana gelip de Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek, çocuklarını öldürmemek, doğurdukları çocuklar hakkında yalan uydurmamak, meşru olan bir işte sana karşı gelmemek üzere bey’at etmek istediklerinde onların bey’atını kabul et ve onlar için Allah’tan af dile. Çünkü Allah çok bağışlayıcı, çok merhamet edicidir.”²

Resûlullah’a o gün bey’at eden kadınlardan biri de Ümmü Atıyye künyesi ile bilinen Nüseybe bint el-Hâris idi. Hatta kadınların bey’ati ile ilgili hadis-i şerifi de o rivayet etmişti. Ümmü Atıyye sözüne sadık, sözünün eri bir kadındı. Resûlullah ayet-i kerimede ifade buyrulan esasların yanı sıra bir konuda daha hanımlardan söz almak istiyor böylece çirkin bir cahilî geleneği ortadan kaldırmayı murat ediyordu. Hanımlara bu ayeti okuduktan sonra, bir de, ölülerin ardından bağıra çağıra ağlamamaları gerektiğini söyledi. Oysa ağıtlar yakmak, ölülerin arkasından saçını başını yolarak, dizlerine vurarak ağlamak o gün oldukça yaygın bir gelenekti. Bu hususta Allah Resûlü’ne söz vermek pek kolay olmayacaktı. Ümmü Atıyye sıra bu esasa gelince elini çekti ve bütün samimiyetiyle Resûlullah’a şöyle dedi:

“Ya Resûlullah, falan kadın benim bir yakınımın ölümü için ağıtlar yakmıştı. Onun benim üzerimde hakkı vardır. Ben ona karşılık vermek isterim.”

Resûlullah bu samimi itiraf karşısında sustu. Hiçbir şey söylemedi. Ümmü Atıyye kendisini borçlu hissettiği cenaze sahibinin evine giderek son bir kez ağıtlar söyledi, ağladı. O günkü Arap toplumu için sosyal hayatın bu denli içinde olan bir geleneği birden kırmak elbette pek kolay olmayacaktı. Ancak Ümmü Atıyye kararlı idi. Kendince borcunu ödedikten sonra Allah Resûlü’ne geldi ve bey’at etti.³ Yapamayacağı sözler vermeyen, söz verdi mi artık sözünden dönmeyen şahsiyetli bir kadındı. Bu davranışı ile söz vermenin anlamını, sözleşmenin önemini ve değerini ne denli kavradığını, vefa duygusuna ve güzel bir ahlaka sahip olduğunu gösteriyordu.

Bu değerli hanım sözünün eri olduğu kadar yiğit ve mert bir kadındı da. Peygamber Efendimiz ile yedi ayrı gazveye katılmıştı. Askerlere yemek hazırlar, su dağıtır, yaralıları taşır, tedavi eder, yeri geldiğinde bineklerin ve eşyaların başında bekçilik yapardı.

Cahilî döneminde ağıtlar yakan bu kadın İslam döneminde Müslüman kadınların cenaze işleri ile ilgilenmeye başlamıştı. Peygamber Efendimizin kızları Zeyneb ve Ümmü Gülsüm’ün yıkanması ve kefenlenmesi işlemlerini yapan, üstelik bu konularla ilgili hadisleri rivayet eden hanım sahâbî de Ümmü Atıyye’dir.

Ümmü Atıyye’nin hayatı ile ilgili en dikkat çekici husus Basra seyahatidir. Basralı tâbiîlerden ve Ümmü Atıyye’den hadis nakleden bir hanım olan Hafsa bint Sîrîn, Ümmü Atıyye’nin Basra ziyaretinde yaşanan bir hadiseyi şöyle anlatır:

“Biz genç kızlarımızın bayram günlerinde evden çıkmalarına izin vermezdik. Ümmü Atıyye Basra’ya geldiğinde Hz. Peygamber’den bu hususta bir şey işitip işitmediğini sorduk. O, Peygamberimizden her söz edişinde ‘Anam babam ona feda olsun!’ der, sonra sözlerine devam ederdi. Bize, Hz. Peygamber’in perde arkasında tutulan genç kızların evden çıkarılmasını emrettiğini anlattı. Hayızlı kadınlar dahil tüm kadınların bayram günü namazgâha geldiğini söyleyince ben çok şaşırdım:

‘Hayızlı kadınlar da mı namazgâha gelirdi?’ diye sordum. Ümmü Atıyye bana:

‘Hayızlı kadın Arafat’ta, (Mina ve Müzdelife’yi kastederek) şurada burada bulunmuyor mu?’ diye cevap verdi.”⁴

Rivayet ettiği hadislerle Basralı kadınların hayatına dokunan; onları toplum içine, namazgâhlara, ilim halkalarına çeken Ümmü Atıyye’den yüze yakın hadis nakledilmiştir. Üstelik onun hadislerinin önemli bir kısmı Basralı râviler aracılığıyla aktarılmıştır. Bu yönüyle Ümmü Atıyye sadece Basralı kadınlar üzerinde değil Basra şehri üzerinde etki oluşturmuş bir kadındır. Hadis ve fıkıh ilimlerini Basra’ya taşıyan mümtaz sahâbîler arasında yer alarak tarihe adını yazdırmıştır.

1 Doç. Dr. Ayşe Esra Şahyar

2 Mümtehine, 60/12.

3 Buhârî, Tefsîr 60, 3; Ahkâm 49; Müslim, Cenâiz, 33.

4 Buhârî, Îdeyn, 20.

Bir Mücadele Kadını: Havle bint Salebe¹

Orta yaşlı, fakir bir kadın, sırtında komşusundan ödünç aldığı elbise ile gözyaşları içinde Medine sokaklarını adımlıyordu. Allah Resûlü’nün, derdine bir çare bulacağından emindi. Bunca yıllık evlilik birden bire bir söz ile nasıl bitebilirdi? Senelerce hizmet ettiği, gençliğini verdiği, kendisine boy boy çocuklar doğurduğu adam birdenbire ona sırtını çevirmişti. Ne yapacaktı bu yaştan sonra? Hayır, hayır. Allah Resûlü böyle bir haksızlığa müsaade etmezdi. O değil miydi kadın ve yetim hakları konusunda asla taviz vermeyeceğini söyleyen? Evet, Havle’nin de böyle cahilce bir söz üzerine yuvasının dağılmasına izin vermezdi, vermemeliydi. Üstelik kocası da bir müddet sonra söylediği sözden ötürü pişman olmuş, karısına geri dönmek istemişti. Ama bu dönüş helal olacak mıydı?

Allah Resûlü’nün kapısına vardı Havle. Gözyaşlarını sildi. Yutkundu. Tüm cesaretini toplayıp olan biteni anlatmaya başladı: “Ey Allah’ın elçisi, kocam bana sırtını çevirdi. Artık bana annemden farksızsın diyerek beni annesi ile bir tuttu.” Bu durum Arap örfünde boşanmak demekti. Diğer bir ismiyle zıhar. Zıhar, erkeğin eşine, onu kendisine haram kılmak maksadıyla “sen bana anamın sırtı gibisin.” demesiydi. Havle’nin eşi de böyle yapmıştı. Geriye dönüşü yoktu. Oysa Havle boşanmak istemiyor, yuvasını kurtarmak için çırpınıyordu. Daha da ötesi, bu boşama tarzı çok onur kırıcı idi. Yerleşik örf bu sözleri boşama addetse de bir kadın için bir hayli incitici olan bu âdetin İslam dini ile bağdaşan bir yanı olmamalıydı. Kocası da pişman olmuştu. Adam, utancından Peygamber’in huzuruna çıkmak istememiş, bu boşanmadan geri dönüş olup olmayacağını öğrenmesi için onu Resûlullah’a göndermişti.

Resûlullah, Havle’nin üzüntüsünün farkındaydı. Ancak yapılacak bir şey olmadığını görüyordu. Kocası, Havle’yi boşamıştı. Şefkatle baktı Havle’ye:

- Evs, artık çok yaşlı bir adam, buyurdu. Havle’yi teselli etmek istiyordu. Ama Havle’nin öfkesi bir parça daha kabarmış gibiydi amcaoğlu Evs’e karşı. Zihninden kızgınlığının nişanesi pek çok söz geçiverdi. Allah Resûlü, Havle’yi durdurmak istercesine:

- Evs hakkında Allah’tan sakın, buyurdu bu kez.

Söylenecek bir şey kalmamış görünüyordu. Bir an sustu Havle. Peygamber, durumu kabullenmesini istiyordu. Ne diyebilirdi? Ne yapabilirdi? Evet, daha üstün bir makama müracaat gerekiyordu. Onu da kocasını da en iyi bilen ve tanıyana. Tüm kadınları ve erkekleri bilene, tanıyana, yaratana, yaşatana müracaat… Rabbü’l-âlemine münacat…

Hafifçe mırıldandı Havle:

- Allah’ım, şikâyetimi sana arz ediyorum, dedi.

Bu, yüreğinin derinliklerinden kopup gelen bir duaydı. Allah’ın mazlumların ahını işiteceğine dair güçlü bir imanla ifade edilmiş bir dua…

Başı önde ayrıldı Hz. Peygamber’in yanından. Resûlullah’ın hane halkı da olan biteni öğrenmiş, Havle ve Evs adına üzülüp ağlaşmaktaydılar.

Oysa Havle’nin şikâyetini âlemlerin Rabbi duymuştu. Onun mücadelesi Kur’an-ı Kerim’de bir sureye ad olmuştu. Allah Tealâ bu mücadeleci kadın için Mücâdele sûresini indirdi²:

“Allah, kocası hakkında seninle tartışan ve Allah’a şikâyette bulunan kadının sözünü işitmiştir. Allah, sizin sürdürdüğünüz konuşmayı (zaten) işitmekteydi. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.

İçinizden kadınlarına zıhar yapanlar bilsinler ki, o kadınlar onların anaları değildir. Onların anaları ancak, kendilerini doğuran kadınlardır. Şüphesiz onlar (zıhar yaparlarken) hoş karşılanmayan ve yalan bir söz söylüyorlar. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır.

Kadınlarından zıhar yaparak ayrılıp sonra da söylediklerinden dönecek olanlar, eşleriyle birbirlerine dokunmadan önce, bir köle azat etmelidirler. İşte bu hüküm ile size öğüt veriliyor. Allah yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.

Kim (köle azat etme imkânı) bulamazsa, eşine dokunmadan önce art arda iki ay oruç tutmalıdır. Kimin de buna gücü yetmezse altmış fakiri doyurmalıdır. Bunlar Allah’a ve Resûlü’ne hakkıyla iman edesiniz diyedir. İşte bunlar Allah’ın sınırlarıdır. Kâfirler için elem dolu bir azap vardır.”³

Böylece Havle’nin mücadelesinin tesiri ile bir cahiliye geleneği ortadan kaldırılmış oldu. Onun hikâyesini konu edinen bu sure “Mücadele suresi” veya “mücadeleci kadın” anlamına gelen “Mücâdile suresi” ismiyle anıldı. Havle, Hz. Peygamber dönemi kadınlarının, hakları için verdikleri mücadelenin bir sembolü olmuştur. Bu durum, Havle’ye ashap nezdinde de büyük bir saygınlık kazandırmıştır.

Hz. Ömer’in hilafet günlerinde Havle, onun karşısına çıkıp halka iyi muamelede bulunmasını tavsiye etmişti. Kendisini uzun uzun lafa tutmasına rağmen Hz. Ömer’in Havle’yi saygıyla dinlemeye devam etmesi etrafındakileri şaşırtmıştı. Hz. Ömer, bu yaşlı kadına gösterdiği hürmeti tarihe geçen şu sözlerle açıkladı:

“Allah’ın yedi kat göklerin ötesinden sesini duyduğu bir hanıma benim daha fazla kulak vermem gerekmez mi? Benimle akşama kadar konuşacak olsa bile namaz kılmak dışında hiçbir şey için yanından ayrılmam, onu dinlemeye devam ederim.”⁴

İşte bu yaşlı Ensarî hanım, Allah katında, Hz. Peygamber ve ashap nezdinde kadınların gördüğü değer ve hürmetin sembolü olarak tarihe geçmiştir. Okunan her Mücadele suresi ile de tekrar tekrar yâd edilmektedir.

1 Doç. Dr. Ayşe Esra Şahyar

2 Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş’as es-Sicistânî, Sünen, thk. Şuayb el-Arnaût, I-VII, Beyrut 1430/2009, Talâk 17; Ahmed b. Hanbel, Müsned, VI, 410.

3 Mücâdele, 58/1-4.

4 Dârimî, Ebû Said Osman b. Said es-Sicistânî, er-Red ale’l-Cehmiyye, thk. Bedr b. Abdillah b. Bedr, Kuveyt 1416/1995, 53.

Cengâver Bir Hanım Sahâbî:
Nesîbe bint Ka’b¹

Uhud savaşının en sıcak saatleriydi. Müslümanlar için kısa süren bir üstünlükten sonra birden dengeler değişmiş, bozgun başlamıştı. Herkes bir yöne kaçışmaktaydı. Resûlullah’ın etrafında kalanlar on kişiyi geçmeyecek kadar azdı. Müşriklerin olanca şiddetiyle saldırdıkları saatlerde Peygamber Efendimizin yanında kalıp onu cansiperâne savunan kişiler arasında Nesîbe bint Ka’b, eşi ve oğulları vardı. Kahramanca çarpışıyor, müşrikleri Peygamber Efendimizden uzaklaştırıyorlardı. Üstelik Nesîbe’nin elinde bir kalkan dahi yoktu. Allah Resûlü, elinde kalkan olan bir sahâbîye seslenerek kalkanını Nesîbe’ye vermesini istedi.

Nesîbe, Resûlullah’ı muhafaza etmeye çalışırken on iki yerden yaralanmıştı. (Bu yaraların iyileşmesi bir yıldan fazla sürecekti.) Nesîbe bir an dönüp oğluna bakınca onun da yaralandığını fark etti. Koşarak yanına geldi, evladının yarasını sardı ve ardından: “Kalk yavrum, müşriklerle çarpışmaya devam et.” dedi.² Bu Medineli aile; Peygamber’i korumak için kendi canlarından, çocuklarından çoktan vazgeçmişlerdi. Hz. Peygamber, Uhud savaşındaki sıkıntılı anlardan söz ederken Nesîbe’yi kastederek şöyle buyurmuştur: “O gün nereye baksam Ümmü Umâre’nin beni korumak için savaştığını görüyordum.”³ Nesîbe ve ailesinin samimiyet ve fedakârlıkları karşısında Resûlullah: “Allah ev halkınıza rahmetiyle muamele buyursun.” diye dua edince Nesîbe: “Ya Resûlallah; dua buyur, cennette sana komşu olalım.” dedi. Resûlullah da: “Allah’ım, bunları bana cennette komşu ve arkadaş eyle.” diyerek Nesîbe ve ailesine tekrar dua etti. Peygamber Efendimizin dilinden böylesine bir dua işitmekten daha kıymetli ne olabilirdi ki? Kıymetine paha biçilemez bu duayı işiten Nesîbe’nin dudaklarından şu sözler döküldü: “Bana artık dünyada ne musibet gelirse gelsin! Bu dua bana yeter.”⁴

Nesîbe’nin Uhud’daki bu cengâverliği aslında II. Akabe Biati’nde Peygamberimize verdiği sözün bir gereği idi. Bi’setin on üçüncü senesi hac mevsiminde Mekke’de gerçekleşen bu biatte ikisi hanım yetmiş ensârî sahâbe; Resûl-i Ekrem’i, Medine’ye hicret etmesi halinde ailelerini korudukları gibi koruyacaklarına dair söz vermişlerdi. İşte bu biate iştirak eden iki hanım sahâbîden biriydi Nesîbe. Verdiği sözün arkasında durarak Resûlullah’ı canı pahasına Uhud’da muhafaza etmeye çalışmıştı.

Nesîbe’nin cihad meydanlarında görünürlüğü Uhud ile sınırlı değildi. Benî Kurayza gazvesine, Hudeybiye’ye, Hayber’in fethine, Umretü’l-kazâ’ya, Mekke’nin fethine, Huneyn’e ve Yemâme savaşına da katıldı. Bey‘atü’r-Rıdvân’a katılan dört kadından biriydi. Ashabın yanlarında çok az silah bulundurduğu Bey’atu’r-Rıdvân günü, Mekkelilerden gelebilecek bir saldırı ihtimalini dikkate alarak beline bir bıçak bağlamıştı.

Ümmü Umâre künyesi ile bilinen Nesîbe, Uhud’un bozgun anlarında çarpışmaya devam ettiği gibi aynı tavrı Huneyn’de de sergilemişti. Müslümanların dağılmaya başladıkları sırada çarpışmaya devam eden sayılı kişiler arasında Nesîbe de vardı. Peygamberlik iddiasında bulunan yalancı Müseylime’ye karşı gerçekleştirilen Yemâme savaşında da bir ara dağılan Müslümanların yeniden toparlanması için uğraş verdi, kahramanca çarpıştı; on bir yerinden yaralandı, üstelik bir eli kesildi. Ancak Nesîbe ısrarla Müseylime’yi aramaya devam etti. Nihayet; Uhud savaşında da fedakârca çarpışıp yaralanan oğlu Abdullah, Vahşî b. Harb ile birlikte Müseylime’yi öldürmeye muvaffak olunca Nesîbe Allah’a şükretti.

Nesîbe sadece cihat meydanlarındaki kahramanlıkları ile tarihe geçmiş bir kadın değildi. Dikkatle Kur’an okur, Resûl-i Ekrem’e sorular sorardı. Bir gün Hz. Peygamber’e gelerek sitemkâr bir dille şöyle demişti: “Ey Allah’ın Resûlü, bakıyorum da Kur’an’daki her şey erkekler adına, kadınlardan hiç bahsedilmiyor!” Düşüncelerini oldukça rahat bir dille ifade ettiği anlaşılan ve aslında bu sözleri ile birçok kadına tercüman olan Nesîbe’nin sorusu üzerine şu ayetler nazil oldu: “Şüphesiz Müslüman erkeklerle Müslüman kadınlar, mümin erkeklerle mümin kadınlar, itaatkâr erkeklerle itaatkâr kadınlar, doğru erkeklerle doğru kadınlar, sabreden erkeklerle sabreden kadınlar, Allah’a derinden saygı duyan erkekler, Allah’a derinden saygı duyan kadınlar, sadaka veren erkeklerle sadaka veren kadınlar, oruç tutan erkeklerle oruç tutan kadınlar, namuslarını koruyan erkeklerle namuslarını koruyan kadınlar, Allah’ı çokça anan erkeklerle çokça anan kadınlar var ya işte onlar için Allah, bağışlama ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır.”⁵

Nesîbe indirilen ayet-i kerimede övülen vasıflara sahip bir hanımdı. Cengâverliği ve kahramanlığı kadar ibadet hayatı ve misafirperverliği de bilinmekteydi. Bir gün Resûl-i Ekrem’i evine davet etmiş, imkânları nispetinde Peygamber Efendimiz için bir sofra hazırlamıştı. Ancak kendisi o gün oruçluydu ve hiçbir şey yemedi. Peygamber Efendimiz de ona: “Yanında başkaları yemek yediği sürece, melekler oruçlu kişiye dua eder.” müjdesini verdi.⁶

Peygamberimizin ve meleklerin dualarına mazhar olmuş bu hanım sahâbî, Hz. Ömer’in hilafet yıllarına kadar yaşadı. Kendisinden iki hadis rivayet edilmiştir.

1 Doç. Dr. Ayşe Esra Şahyar

2 İbn Sa’d, Tabakât, VI, 304.

3 İbn Sa’d, Tabakât, VIII, 305.

4 İbn Sa’d, Tabakât, VIII, 305.

5 Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa, el-Câmiu’l-kebir Sünenü’t-Tirmizî, thk. Şuayb el-Arnaût, I-VI, Beyrut 1430/2009, Tefsîru’l-Kur’ân 33; Ahzâb, 33/35.

6 Tirmizî, Savm, 67.

Peygamber’in Hizmetinde Soylu Bir Genç: Kays b. Sa’d¹

“Allah’ım! Sa’d b. Ubâde ailesini bağışla, onların makamlarını yücelt ve onlara rahmet eyle, nimetini artır.”²

Bir gün Allah Resûlü (sas), ensardan Hazrec kabilesinin önde gelen isimlerinden Sa’d b. Ubâde’yi ziyaret eder. Eve girmek için selam verir. Sa’d, onun selamını hafif bir sesle alır. Efendimiz tekrar selam verir. Sa’d yine selamı sessizce alır. Sa’d’ın oğlu Kays, babasına, “Yoksa Resûlullah’ın evimize girmesine izin vermeyecek misin?” diye hayretle sorar. Sa’d, Allah elçisinin kendilerine daha çok selam vererek duada bulunmasını amaçladığını belirterek oğlundan sessiz olmasını ister. Hz. Peygamber, üçüncü kez verdiği selamın da karşılığını duyamayınca geri döner. Sa’d, hemen arkasından yetişir ve gayesinin onun duasını almak olduğunu açıklayarak Resûl-i Ekrem’i evine buyur eder. Medine’de cömertliği ile tanınan bu eve konuk olan Efendimiz (sas), ellerini açar ve yukarıdaki duayı yapar.

Hz. Peygamber’in bereket duasını alan bu evin bir ferdi de Sa’d’ın oğlu Kays’tır. Sa’d, Hz. Peygamber (sas) Medine’ye geldiğinde onlu yaşlarda olan bu oğlunu, Allah Resûlü’ne getirerek hizmetine kabul etmesini istemişti.³ Kays, on yıl Hz. Peygamber’in hizmetinde bulunmuş,⁴ onun terbiyesi altında yetişmiştir. Hz. Peygamber’in hizmetinde bulunan bir diğer sahâbî Enes b. Mâlik, Kays’ın, Peygamberin yanındaki konumunu “bir emirin koruma amiri”ne benzeterek ifade etmiştir.⁵ İleriki yaşlarında, bir cenaze geçtiğinde ayağa kalkmasının sebebi kendisine sorulduğunda Kays’ın, Hz. Peygamber’in (sas) bir Yahudi cenazesi için bile ayağa kalktığını hatırlatışı,⁶ hizmetinde bulunduğu Allah Resûlü’nün sünnetine son derece bağlılığını göstermesi açısından dikkate değerdir.

Kays, Hz. Peygamberle birlikte tüm gazalara katılmış, Mekke’nin fethinde ensarın sancaktarlığını yapmıştır.⁷ Huneyn seferinden sonra Hz. Peygamber (sas), Sudâ’ kabilesini İslam’a davet etmek için Yemen taraflarına göndereceği 400 kişilik bir müfrezenin komutasına onu görevlendirmiştir. Sudâ’ heyetinin gelip Müslüman olmaları üzerine bu birlik geri çevrildiyse de bu durum Kays’ın ashab arasındaki konumunu göstermesi açısından önemlidir.⁸

Kays, hicretin sekizinci yılında düzenlenen Habat seriyyesine de katılır. Uzun süren bu seferde erzakları tükenen askerler büyük sıkıntı çeker. Bunun üzerine Kays, bedelini hasat mevsiminde hurma olarak ödemek üzere on kadar deve satın alır. Mücahitler arasında bulunan Hz. Ömer (ra), kendisine ait bir malı mülkü olmadığı için onun bu veresiye alışverişine karşı çıkar. Ancak Kays, ticaretinden vazgeçmez ve develerin hepsini boğazlayarak askerlerin ihtiyacını giderir. Medine’ye döndüklerinde durumdan haberdar olan Sa’d b. Ubâde, oğlunun gönül zenginliğini takdirle karşılar ve benzer bir durumla karşılaştığında mahcubiyet yaşamaması için ona dört verimli hurma bahçesi bağışlar. Kays’ın bu eli açıklığı Hz. Peygamber’e (sas) haber verildiğinde ise o: “Cömertlik, bu ev ahalisinin tabiatındandır.” buyurarak memnuniyetini ifade eder.⁹

Nitekim Kays’ın, ihtiyacı olan kimselere yüksek meblağlarda borç verdiği, kendisine borcunu ödeyeme gelenlere “Biz, verdiğimiz bir şeyi geri almayız.” diyerek verdiklerini bu kimselere bağışladığı nakledilmiştir.¹⁰ Öyle ki bir hastalığı esnasında insanların kendisini ziyarete gelmemelerine şaşıran Kays’a, bunun sebebinin, verdiği borçları ödeyemeyen kimselerin gelmeye yüz bulamadıkları olduğu söylenince, “Kimin Kays’a borcu varsa hepsini kendisine bağışladı.” diyerek bir tellal çıkartmıştır.¹¹ Yine evinde hiç fare bulunmadığını söyleyerek yoksulluğunu dile getiren bir ihtiyarın ihtiyacını bu şekilde dillendirmesi hoşuna gitmiş ve “Evine fare dolduracağım.” diyerek ona birçok yardımda bulunmuş, evini türlü türlü gıdayla doldurmuştur.¹² Kays’ın Tebük seferinde de develerini keserek orduya ikramda bulunduğu kaydedilmiştir.¹³

Allah Resûlü’nden 16 hadis nakletmiş olan Kays b. Sa’d;¹⁴ cesareti, cömertliği, ileri görüşlülüğü ve kıvrak zekâsı sayesinde zamanının beş dâhisinden biri kabul edilmiştir.¹⁵ Öyle ki Kays’ın, “İslâm olmasaydı öyle bir tuzak kurardım ki tüm Araplar bir araya gelse onu anlamaya ve benzerini yapmaya güç yetiremezlerdi.” dediği nakledilmiştir.¹⁶

Ensar’ın öncülerinden olan Kays (ra), Hz. Peygamber’in (sas) vefatından sonra da İslam fetihlerine katılmıştır. Hz. Ali’nin (ra) halifeliği döneminde bir müddet Mısır valiliği yapmış, onun yanında sancaktar ve komutan olarak savaşlara katılmış, Haricîlere nasihatte bulunmak üzere gönderilen heyette yer almıştır. Hz. Ali’nin (ra) şehadetinden sonra Hz. Hasan’ın (ra) başkumandanı olmuşsa da onun, hilafeti Hz. Muâviye’ye (ra) bırakmasıyla Medine’ye dönmüş ve 60/680 yılında vefatına kadar siyasetten uzak bir hayat sürmüştür.¹⁷

1 Dr. Öğretim Üyesi Ömer Faruk Akpınar

2 Ebû Dâvud, Edeb, 127-128.

3 Hâkim, el-Müstedrek, IV, 290-291.

4 İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed el-Büstî, es-Sikât, 10 c., Meclisü Dâireti’l-Meârifi’l-Osmâniyye, Haydarâbâd 1973, 339.

5 Tirmizî, Menâkıb, 52.

6 Nesâî, Sünenü’n-Nesâî, nşr. Ahmed Şemsüddîn, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrût 2009, Cenâiz, 46.

7 İbn Hacer, el-İsâbe, V, 254.

8 İbn Sa’d, et-Tabakât, I, 326.

9 İbn Hacer, el-İsâbe, V, 254.

10 İbn Hacer, el-İsâbe, V, 254.

11 İbn Abdilber, el-İstîâb, 617.

12 İbn Abdilber, el-İstîâb, 616.

13 İbn Hacer, el-İsâbe, V, 254.

14 Ziriklî, Hayruddin b. Mahmûd, el-A’lâm: kâmûsu terâcim li eşheri’r-ricâl ve’n-nisâ mine’l-arab ve’l-müsta’ribîn ve’l-müsteşrikîn, 8 c., Dâru’l-İlm, Beyrût 2002, V, 206.

15 İbn Hacer, el-İsâbe, V, 254.

16 İbn Hacer, el-İsâbe, V, 255.

17 İbn Hacer, el-İsâbe, V, 254-255.

Bilâdüşşam’ın Fakih Kadını: Esmâ bint Yezîd¹

Oldukça sıcak yaz günleri… Askerlerinin sayısı 100.000’i aşmış Bizans ordusu ile 25.000 kişilik İslam ordusu Yermük vadisinde karşı karşıya gelmişti. Savaş, Bizans’ın şiddetli saldırıları ile başladı. Bizans birlikleri müslümanların ordugâhına kadar ilerlemiş, çarpışmanın şiddetli anlarında bazı müslüman askerler kaçışmaya, savaş meydanını terk ederek çevre köylere sığınmaya başlamışlardı. Ancak Suriye topraklarına İslam’ı ulaştırmak, bölge üzerindeki Bizans hâkimiyetini sonlandırmak için Yermük oldukça önemli bir muharebeydi.

Bizans saldırılarından kaçışan müslüman askerlerin karşısına sahabe ve tâbiûndan birçok kadın ellerinde taşlar, çadır direkleri ve kucaklarında çocuklarla dikildi: “Aileniz ve İslam dini için savaşın!” diye sesleniyor, şiirler okuyor, onları, sebat göstererek savaşmaya teşvik ediyorlardı.

Yermük’e şahit olanlar, o güne değin böyle çetin bir muharebe yaşamadıklarını anlatmıştır. Hz. Peygamber’le katıldıkları gazvelerde yaralıları tedavi eden, askere yemek hazırlayan kadınlar, Yermük’te Bizans askerlerine karşı kılıç salladılar. Elindeki çadır direği ile dokuz Rum askerini öldüren kahraman bir kadın ise, Yermük zaferine giden yolda adını tarihe yazdırdı. Bu kadın üstün hitabet kabiliyeti ile tanınan, hatîbetü’n-nisâ lakaplı Esmâ bint Yezîd’den başkası değildi. Esmâ (ra), Resûlullah’la (sas) Rıdvan beyatinde bulunmuş, Hayber gazvesine ve Mekke’nin fethine de katılmıştı. Allah’ın son elçisi Hz. Muhammed’e diğer müslüman kadınların temsilcisi olarak sorduğu sorular halâ akıllarda idi. Kalabalık bir sahabe topluluğu Hz. Peygamber’in yanında iken Resûlullah’ın huzuruna çıkmış ve şöyle demişti:

“Ey Allah’ın elçisi, ben kadınları temsilen sana geldim. Canım sana feda olsun. Doğuda ya da batıda benim şimdi söyleyeceklerimi duysun ya da duymasın, benimle aynı kanaatte olmayacak hiçbir kadın yoktur. Allah seni hem erkeklere hem de kadınlara peygamber olarak gönderdi. Biz de sana ve senin Rabbine iman ettik. Ancak kadınlar olarak biz, siz erkeklerin evlerinde kapanıp kaldık. Çocuklarınızı doğurduk. Oysa siz erkekler Cuma namazı kılıyor, camiye gidiyor, cemaate katılıyor, hastaları ziyaret edip cenazelerde bulunuyorsunuz. Ardı ardına haccediyorsunuz. Bütün bunların en önemlisi Allah yolunda cihada gidiyorsunuz. Böylece işlediğiniz güzel amellerle bizden üstün oluyorsunuz. Siz erkeklerden biri hac veya umre için ya da düşmanla savaşmak üzere evinden çıktığı zaman mallarınızı biz koruyoruz. Yün eğirip size elbise yapıyor, çocuklarınıza bakıyoruz. Peki, bu durumda biz de sizin kazandığınız hayır ve sevaplarda size ortak olamaz mıyız?”

Resûlullah, Esmâ’nın bu sözlerini takdir etmiş ve ashabına dönerek, “Siz bir kadından, dinî meseleler konusunda bundan daha güzel söz işittiniz mi?” buyurmuştu.² Esma yine bir başka gün, Resûlullah’ın yanına gelerek:

“Senin hadislerini hep erkekler öğreniyor. Allah’ın sana öğrettiklerini bize de öğretmen için biz hanımlara da bir gün ayırır mısın?” demiş, eğitim ve öğretim için hanımlara bir gün tahsis edilmesini istemişti. Peygamberimiz de Esmâ’nın bu teklifini olumlu karşılamış, hanımlara özel bir gün ayırarak o gün onlarla sohbet etmişti.³ Bu özel ders ve sohbetler Esmâ’nın ve diğer sahabi hanımların İslam dinini öğrenme ve anlamasında oldukça önemli bir yere sahip olmuştur.

Yermük zaferinin ardından Esmâ, Dımaşk topraklarına yerleşti. Böylece Suriye diyarı hitabeti, ilmi, zekâsı ve kahramanlıkları meşhur bu hanım sahâbînin yeni vatanı oldu. Zira yeni fethedilen bu bölgeye İslam’ın getirilmesi, halkına İslam’ın öğretilmesi, peygamberin hadislerinin buralara taşınması gerekliydi. Esmâ’nın Bilâdüşşam’a yerleşmesi, bölgeye öğretmen olarak gönderilecek olan Ebü’d-Derdâ, Muâz, Ubâde gibi sahabeden daha önce idi. Esmâ ataları Abdüleşheloğullarının yurdunu, Evs diyarını, peygamber şehri Medine’yi geride bıraktı. Allah için yeri geldiğinde yurdundan ayrılarak yeni bir beldeyi vatan edinebilmeyi muhacir kardeşlerinden görerek öğrenen bu ensârî hanım için artık yeni ikametgâh, Suriye toprakları olmuştu.

Hicretin 13. senesinde vuku bulan Yermük savaşından sonra Dımaşk’a yerleşen Esmâ bint Yezîd, hicretin 70. yılında vefat edinceye kadar burada yaşadı. Bu süre zarfında Suriye, onun hadisleri ile tanıştı. Hz. Âişe ve Ümmü Seleme’den sonra kendisinden en çok hadis nakledilen hanım olarak Esmâ bint Yezîd’in varlığı bölge için büyük bir değer hâline geldi. Rivayet ettiği yüze yakın hadîs-i şerif, Suriye topraklarından yayılarak ümmete ulaştı. Allah ondan razı olsun.

1 Doç. Dr. Ayşe Esra Şahyar

2 Ebû Nuaym, Ma’rifetü’s-sahâbe, VI, 3259

3 Buhârî, İlim, 35; İbn Hacer, Ebu’l-Fazl Ahmed b. Ali el-Askalânî, Fethu’l-bâri, thk. Abdülaziz b. Abdillah b. Bâz, I-XIII, Beyrut 1379, XV, 226

Peygamber’e Tutkun Bir Himzetkâr: Sefîne¹

“O gün bir, iki, üç, dört, beş, altı; hatta yedi deve yükü taşısaydım bile bana ağır gelmezdi.”²

Bir yolculukta Resûl-i Ekrem’in buyruğu üzerine, yorulan bazı askerlerin eşyalarını sırtlayarak taşıyan Sefîne’nin, Allah Resûlü’nün emrini yerine getirmedeki heyecan ve gayretini gözler önüne seren sözleridir bunlar.

Fars asıllı olup bedeviler arasında doğup büyüyen, esmer tenli bir köleydi o. Peygamber Efendimizin hanımlarından Ümmü Seleme onu satın almış ve yaşamı boyunca Hz. Peygamber’e hizmet etmesi şartıyla azat etmiştir.³ Ümmü Seleme ile Hz. Peygamber, hicretin dördüncü yılı şevval ayında evlendiklerine göre Sefîne’nin dâr-ı saadete girişi bu tarihten sonra olmalıdır. Efendisi Ümmü Seleme, kendisini Resûlullah’a hizmet şartıyla azat edince Sefîne: “Sen bana bunu şart koşmamış olsaydın ben yine de ondan hiç ayrılmazdım.”⁴ diyerek Hz. Peygamber’e olan muhabbet ve bağlılığını izhar etmiştir.

Sefîne’nin asıl adı konusunda birbirinden farklı pek çok isim zikredilmiştir. Rûmân, Mihrân, Kays bunlardandır. Kendisinin anlattığına göre Hz. Peygamber ile çıktıkları bir yolculukta bir vadiden geçerken yorulan bazı sahabilerin kılıç, zırh gibi bazı eşyalarını bir elbiseye sararak taşımış, onu bu hâlde gören Hz. Peygamber, çok miktarda eşyayı taşıyabildiğinden kendisini bir gemiye benzeterek, “Sen ancak bir sefînesin (gemi)!” demiştir.⁵ Sefîne, o günden sonra asıl ismini hiç kullanmamış, kendisinden ismi sorulduğunda, “Resûlullah Efendimiz (sas) beni Sefîne olarak isimlendirdi, bu isimden başkasını istemiyorum.” diyerek cevap vermiştir.⁶ Belki de bu yüzdendir Cebrail’in Hz. Peygamber’e gelip “Sefîne’yi cehennem ateşinden kurtuluşla müjdele!” demesi⁷ Peygamber emrine karşı muti, dostlarına karşı yardımsever ve topluma hâdim oluşundandır Hz. Peygamber’in “Allah, seni ve evlatlarını şeytandan korusun!” duasına mazhar olması.⁸

Sefîne, ehl-i Suffedendir.⁹ Abdurrahmân, Ömer, Muhammed, Ziyâd, Kesîr adlarında oğullarından bahsedilmiş, künyesinin Ebû Abdirrahmân veya Ebu’l-Bahterî olduğu belirtilmiştir.¹⁰ Hz. Peygamber’in vefatından sonra Mekke ile Tâif arasındaki Batn-ı Nahle denilen bölgeye yerleşmiş¹¹ ve 80/699 yılına kadar uzun bir hayat sürmüştür.¹² 70/689 yılından sonra,¹³ 78/697 yılında¹⁴ veya Haccâc’ın valiliği döneminde¹⁵ vefat ettiği de söylenmiştir. Resûlullah’ın yanı sıra Ümmü Seleme ve Hz. Ali’den rivayette bulunmuş, kendisinden de oğulları Abdurrahmân ve Ömer ile tabiûndan bazı kimseler ilim almışlardır.¹⁶

Hz. Peygamber’in hizmetinde bulunması sayesinde ona yakın isimlerden biri olan Sefîne, bazı hatıralarını daha sonra anlatmıştır. Hz. Peygamber’in, sabah namazını kıldıktan sonra ashabına dönüp gece rüya görüp görmeyenleri sorduğu ve anlatılan rüyaları yorumladığı bilgisi onun naklettiklerinden biridir.¹⁷ Diğer rivayetlerinde Allah Resûlü (sas) ile birlikte Hubârâ (toy) kuşu etinden yediğini,¹⁸ Hz. Peygamber’in, yaklaşık bir litre (müd) su ile abdest, üç buçuk litre (sa’) su ile de gusül aldığını anlatmış;¹⁹ Hz. Peygamber’in, düşmanın eline geçer endişesiyle düşman topraklarına Kur’an nüshaları ile yolculuk yapmayı yasakladığını haber vermiştir.²⁰ O, aynı zamanda, ittifakla mütevâtir kabul edilen “Benim adıma yalan uyduran kimse cehennemdeki yerine hazırlansın.” hadisinin ravilerindendir.²¹ Onun rivayet ettiği bir diğer hadis şöyledir: “Bir peygamber için (tasvir gibi zevk veren şeylerle) süslenmiş bir eve girmek uygun değildir.”²² Ümmü Seleme’den naklettiği Allah Resûlü’nün en son tavsiyelerinden birine dair rivayeti de zikre değerdir. Resûl-i Ekrem bu tavsiyesinde şöyle buyurmuştur: “Namaza dikkat edin, namaza! Bir de eliniz altında bulunan hizmetçilerinize.”²³

1 Dr. Öğretim Üyesi Ömer Faruk Akpınar

2 Ahmed b.Hanbel, el-Müsned, XXXVI, 256.

3 Ebû Dâvûd, Itk, 3.

4 Ebû Dâvûd, Itk, 3.

5 Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, XXXVI, 253, 256, 261.

6 İbn Abdilber, el-İstîâb, 350-351.

7 Alî el-Müttakî, Alâeddîn el-Hindî, Kenzü’l-ummâl fî süneni’l-akvâl ve’l-ef’âl, 28 c., Müessesetü’r-Risâle, Beyrut 1985, XI, 692.

8 Ebû Nuaym, Ma’rife, III, 1392.

9 Ebû Nuaym, Hılye, I, 368.

10 İbn Abdilber, el-İstîâb, 350.

11 İbn Abdilber, el-İstîâb, 350.

12 Yusuf Ziya Keskin, “Sefîne”, DİA, İstanbul 2009, XXXVI, 302.

13 Zehebî, Şemsuddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân, Siyeru a’lâmi’n-nübelâ, ed. Şuayb el-Arnavût, 25 c., Müessesetü’r-Risâle, Beyrût ts, III, 173.

14 Zehebî, Şemsuddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân, el-Kâşif fî ma’rifeti men lehû rivâye fî’l-kütübi’s-sitte, nşr. Muhammed Avvâme – Ahmed Muhammed Nemir el-Hatîb, 2 c., Dâru’l-Kıble, Cidde 1992, I, 450.

15 İbn Abdilber, el-İstîâb, 350

16 Zehebî, Siyer, III, 173.

17 Hâkim, el-Müstedrek, III, 75.

18 Ebû Dâvûd, Et’ıme, 28.

19 Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, XXXVI, 260.

20 Bezzâr, Ebû Bekir Ahmed b. Amr el-Atekî, el-Bahru’z-zehhâr el-ma’rûf bi Müsnedi’l-Bezzâr, nşr. Mahfûzurrahmân Zeynullah ve Âdil b. Sa’d, 20 c., Mektebetü’l-ulûm ve’l-hikem, Medine 2003, IX, 284.

21 İbn Adiy, Ebû Ahmed Abdullâh el-Cürcânî, el-Kâmil fî duafâi’r-ricâl, nşr. Âdil Ahmed Abdülmevcûd vd., 9 c., Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrût ts, II, 247.

22 Ebû Dâvûd, Et’ıme, 9.

23 Ahmed b. Hanbel, el-Müsned, XLIV, 84, 261, 282, 315.

KAYNAKÇA

Abdurrahman, Ayşe, Terâcimü seyyidâti beyti’n-Nübüvve, Kâhire ts.

Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillâh Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî, Müsnedu’l-İmâm Ahmed b. Hanbel, thk. Şuayb el-Arnaût, Beyrut 2001.

__________, el-Müsned, I-VIII, Mektebü’l-İslâmî, Beyrut 1993.

__________, Müsned, I-VI, Kahire, ts.

__________, Müsnedü’l-İmâm Ahmed b. Hanbel, nşr. Şuayb el-Arnaût-Âdil Mürşid, 50c., Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1995-2001.

Alî el-Müttakî, Alâeddîn el-Hindî, Kenzü’l-ummâl fî süneni’l-akvâl ve’l-ef’âl, 28 c., Müessesetü’r-Risâle, Beyrut 1985.

Apaydın, Mehmet, Siyer Kronolojisi, Kuramer Yayınları, İstanbul 2018.

Belâzûrî, Ahmed b. Yahyâ, Ensâbu’l-eşrâf, nşr. Muhammed Hamîdullâh v.dğr., 13 c., Dâru’l-Meârif, Mısır 1959.

Beyhâkî, Ahmed b. Hüseyin b. Ali b. Musa b. Ebû Bekir, Sünenü’l-kübra, thk. Muhammed Abdulkadir Atâ, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2003

Bezzâr, Ebû Bekir Ahmed b. Amr el-Atekî, el-Bahru’z-zehhâr el-ma’rûf bi Müsnedi’l-Bezzâr, nşr. Mahfûzurrahmân Zeynullah ve Âdil b. Sa’d, 20 c., Mektebetü’l-ulûm ve’l-hikem, Medine 2003.

Buhârî, Ebu Abdillah Muhammed b. İsmail, Sahîhu’l-Buhârî, I-VIII, Dâru İşbiliyye, Riyad ts.

__________, el-Camiu’s-Sahih, Dâru İbn Hazm, Beyrut 2003.

__________, Sahîhu’l-Buhârî, nşr. Mahmûd Muhammed Nassâr, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrût 2013.

__________, Sahîh-i Buhârî, I-VIII, İstanbul 1979.

__________, Sahîhu’l-Buhârî, Âlemu’l- Kütüb, Beyrut 1985.

__________, Sahîhu’l-Buhârî, Meğâzî, 35, Müessesetü’r-Risâle, Beyrut-Lübnân 2017.

__________, et-Târîhu’l-kebîr, 8 c., Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrût ts..

__________, Târîhu’l-evsat, Halep 1977.

Dârimî, Ebû Said Osman b. Said es-Sicistânî, er-Red ale’l-Cehmiyye, thk. Bedr b. Abdillah b. Bedr, Kuveyt 1416/1995.

Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş’as es-Sicistânî, Sünen, thk. Şuayb el-Arnaût, I-VII, Beyrut 1430/2009.

__________, es-Sünen, Mektebetü’r-Rüşd, Riyad 2003.

__________, Sünen-i Ebû Dâvûd Terceme ve Şerhi, çev. Necati Yeniel, Hüseyin Kayapınar, Şamil Yayınları, İstanbul 1987- 2003.

__________, Sünenü Ebî Dâvûd, nşr. Muhammed Abdülazîz el-Hâlidî, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrût 2005.

Ebû Nuaym, Ahmed b. Abdillâh el-İsfehânî, Hılyetü’l-evliyâ ve tabakâtü’l-asfiyâ, 10c., Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrût 1988.

Ebû Nuaym, Ahmed b. Abdillâh el-İsfehânî, Ma’rifetü’s-sahâbe, nşr. Âdil b. Yûsuf el-Azâzî, 5 c., Dâru’l-Vatan, Riyâd 1998.

__________, Ma’rifetu’s-sahâbe, thk. Âdil b. Yusuf el-Azâzî, Riyad 1419/1998.

Hâkim, Ebu Abdillah el-Hâkim Muhammed b. Abdillah en-Nîsâbûrî, el-Müstedrek ale’s-Sahihayn, thk. Mustafa Abdülkadir Atâ, I-IV, Beyrut 1411/1990.

__________, el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn, 4 c., Dâru’l-Ma’rife, Beyrût ts.

__________, el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn, I-V, Dârü’l-Harameyn, Kahire 1997.

Heysemî, Ebü’l-Hasan Nureddin Ali b. Ebî Bekr b. Süleyman, Mecmeu’z-zevâid ve menbaü’l-fevâid, Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2009.

İbn Abdilber, Ebû Ömer Yûsuf b. Abdillâh, el-İstîâb fî ma’rifeti’l-ashâb, nşr. Halîl Me’mûn Şeyha, Dâru’l-Ma’rife, Beyrût 2006.

__________, el-İstîâb fî ma’rifeti’l-ashâb, thk. Ali Muhammed el-Bicâvî, I-IV, Beyrut 1412/1992.

__________, el-İstiâb fî ma‘rifeti’l-ashâb, Beyrut 1992.

__________, el-İstîâb fi ma’rifeti’l-ashâb, Daru’l-Ma’rife, Beyrut 2006.

__________, el-İstîâb fî ma’rifeti’l-ashâb, I-IV, Dâru Nehdati Mısr, Kâhire ts.

__________, el-İstî’âb fî marifeti’l-ashâb, tsh. ‘Adil Mürşid, Dâru’l-İ’lâm, Ammân, 2002/1423.

İbn Adiy, Ebû Ahmed Abdullâh el-Cürcânî, el-Kâmil fî duafâi’r-ricâl, nşr. Âdil Ahmed Abdülmevcûd vd., 9 c., Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrût ts.

İbn Ebî Hayseme, Ahmed b. Züheyr b. Harb, et-Târîhu’l-kebîr, nşr. Salâh b. Fethi Helel, 5 c., el-Fârûku’l-Hadîse, Kâhire 2004.

İbn Ebî Şeybe, Ebû Bekr Abdullâh b. Muhammed, el-Musannef, nşr. Muhammed Avvâme , 26 c., Dâru’l-Kıble, Beyrût 2006.

İbn Hacer, Ahmed b. Alî el-Askalânî, el-İsâbe fî temyîzi’s-sahâbe, 9 c., Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrût ts.

__________, el-İsâbe fi temyîzi’s-sahâbe, Darü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 2010

__________, el-İsâbe fî temyîzi’s-sahâbe, thk. Âdil Ahmed Abdülmevcud, I-VIII, Beyrut 1415.

__________, el-İsâbe fî temyîzi’s-sahâbe, Beyrut 1995.

__________, Fethu’l-bâri, thk. Abdülaziz b. Abdillah b. Bâz, I-XIII, Beyrut 1379.

İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân el-Büstî, el-Müsnedü’s-sahîh ale’t-tekâsîm ve’l-envâ, (thk. M. Ali Sönmez, Halis Aydemir), I-VII, Beyrut, 1433/2013.

__________, es-Sikât, 10 c., Meclisü Dâireti’l-Meârifi’l-Osmâniyye, Haydarâbâd 1973.

İbn Hişam, Abdülmelik b. Hişam el-Himyerî, es-Sîretü’n-nebeviyye, I-VI, Beyrut 1411.

__________, es-Siretü’n-nebeviyye, Beyrut 1971.

__________, es-Sîretü’n-Nebeviyye, thk. Mustafa es-Sakkâ-İbrahim el-Ebyârî-Ebü’l-Hâfız Şelebî, I-IV, Beyrut ts.

__________, es-Sîretü’n-nebeviyye, nşr. Mustafa es-Sakâ v.dğr., 2 c., Mustafa el-Bâbî el-Halebî, Kâhire 1955.

İbn Kesîr, Ebu’l-Fidâ İsmâîl b. Ömer, el-Bidâye ve’n-nihâye, nşr. Abdullâh b. Abdilmuhsin et-Türkî, 21 c., Dâru Hecr, Cîze 1997.

__________, el-Bidâye ve’n-Nihâye, Dâru İhyau’t-Türasi’l-Arabî, Beyrut 1988.

İbn Sa’d, Ebu Abdillah Muhammed b. Sa’d el-Bağdâdî, et-Tabakâtu’l-kübrâ, (thk. Muhammed Abdülkâdir Atâ), I-VIII, Beyrut 1410/1990.

__________, et-Tabakâtü’l-kübrâ, Dâru Sadr, Beyrut 1968

__________, et-Tabakâtü’l-kübrâ, I-VIII, Dâru Sâdır, Beyrut ts.

__________, et-Tabakâtü’l-kübrâ, nşr. İhsân Abbâs, 8c., Dâru Sâdır, Beyrût 1968.

İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasan İzzeddin Ali b. Muhammed b. Abdülkerim, Üsdü’l-gâbe fî ma’rifeti’s-sahâbe, Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut 1994.

__________, el-Kâmil fi’t-târîh, Beyrut 1965.

İbnü’l-Kayyım, Şemsuddîn Muhammed b. Ebî Bekr, Zâdü’l-meâd fî hedyi hayri’l-ıbâd, nşr. Şuayb el-Arnaût-Abdülkadîr el-Arnaût, 6c., Müessesetü’r-Risâle, Beyrût 1994.

Hatiboğlu, İbrahim, “Selmân-ı Fârisî”, DİA, İstanbul 2009.

Kandemir, M. Yaşar, “Câbir b. Abdullah”, DİA, İstanbul, 1992.

__________, “Ümmü Süleym”, DİA, İstanbul 2012.

__________, “Muaz bin Cebel”, DİA, İstanbul, 2005.

Kazıcı, Ziya, Hz. Muhammed’in Aile Hayatı ve Eşleri, İstanbul 2003.

Keskin, Yusuf Ziya, “Sefîne”, DİA, İstanbul 2009.

Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî, Sahîhu Müslim, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrût 2003.

__________, Sahîhu Müslim, Riyad 1419.

__________, Sahîh-i Müslim, Beyrut 1991.

__________, el-Camiu’s-Sahih, Dâru İbn Hazm, Beyrut 2002.

Nesâî, Ebû Abdirrahman Ahmed b. Şuayb, es-Sünenü’l-kübrâ, (thk. Hasen Abdülmün’im), I-X, Beyrut 1421/2001.

__________, Sünenü’n-Nesâî, Müessesetü’r-Risâle, Beyrut-Lübnân 2017.

__________, es-Sünen, Dâru’l-Marife, Beyrut 2007.

__________, Sünenü’n-Nesâî, nşr. Ahmed Şemsüddîn, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrût 2009.

Nevevî, Ebû Zekeriyyâ, Şerh ale’l-Müslim, Bulak 1267.

Taberânî, Ebu’l-Kasım Süleyman b. Ahmed, el-Mu’cemu’l-kebîr, thk. Hamdi b. Abdilmecid es-Selefî, I-XXV, Beyrut 1983.

__________, el-Mu’cemu’l-kebîr, nşr. Hamdî b. Abdilmecîd es-Selefî, 15 c., Dâru İhyâi’t-Türâs el-Arabî, Beyrût 1985.

Tayâlisî, Ebû Davud Süleyman b. Davud b. el-Cârûd el-Fârisî, el-Müsned, thk. Muhammed b. Abdülmuhsin et-Türki, Hicr li’t-Tıbaa ve’n-Neşr, Cîze 1999/1419.

Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa, el-Câmiu’l-kebir Sünenü’t-Tirmizî, (thk. Şuayb el-Arnaût), I-VI, Beyrut 1430/2009.

__________, el-Câmiu’s-sahîh ve hüve Sünenü’t-Tirmizî, nşr. Ahmed Muhammed Şâkir v.dğr., 5c., Mektebetü Mustafâ el-Bâbî el-Halebî, Kâhire 1968-1978.

__________, el-Câmiu’s-Sahih Sünenü’t-Tirmizî, thk. Muhammed Fuad Abdulbâki, I-V, Beyrut 1958.

__________, es-Sünen, Daru’l-Marife, Beyrut 2002.

Vâkıdî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer, Kitâbu’l-Meğâzî, nşr. Marsden Jones, 3 c., Âlemu’l-Kütüb, 1984.

Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed ez-Zehebî, Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ, Beyrut, 1985.

__________, Siyeru a’lâmi’n-nübelâ, ed. Şuayb el-Arnavût, 25 c., Müessesetü’r-Risâle, Beyrût ts.

__________, el-Kâşif fî ma’rifeti men lehû rivâye fî’l-kütübi’s-sitte, nşr. Muhammed Avvâme – Ahmed Muhammed Nemir el-Hatîb, 2 c., Dâru’l-Kıble, Cidde 1992.

Ziriklî, Hayruddin b. Mahmûd, el-A’lâm: kâmûsu terâcim li eşheri’r-ricâl ve’n-nisâ mine’l-arab ve’l-müsta’ribîn ve’l-müsteşrikîn, 8 c., Dâru’l-İlm, Beyrût 2002.