T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Genel Yayın No: 2114
Halk Kitapları: 574

İSLAM’DA KADER ve KAZÂ İNANCI

Yayın Yönetmeni
Doç. Dr. Fatih KURT

Yayın Koordinatörü
Bünyamin KAHRAMAN

Editörler
Elif ERDEM
Hale ŞAHİN
Dr. Rukiye AYDOĞDU DEMİR

Tashih
Esma ÇETİN

Grafik Tasarım
Uğur ALTUNTOP

Baskı
Önka Kağıt Ürünleri İml. Matb. Yay.
Amb. Truz. Paz. San. Tic. Ltd. Şti.
Tel: +90 312 384 26 85

2. Baskı, ANKARA – 2022

Eser Yayın Kurulu Kararı: 02.12.2021/68

ISBN: 978-625-435-100-6
2022-06-Y-0003-2114
Sertifika No: 12930

© T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı
No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA
Tel: 0 312 295 72 93 - 94
Faks: 0 312 284 72 88
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr
www.diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü
Tel: 0312 295 71 53 - 295 71 56 Faks: 0312 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

İSLAM’DA
KADER ve KAZÂ
İNANCI

DR. AHMET MEKİN KANDEMİR

Kader Problemi

Kader ve özgürlük sorunu, insanlığın ilk dönemlerinden itibaren gerek felsefi ve dinî çevrelerin gerekse sıradan insanların gündemini meşgul etmiş ve yoğun tartışmalara neden olmuştur. İnsanın davranışlarında özgür olup olmadığı, özgür ise bunun dayanağının ne olduğu, eylem ve davranışlarının gerçek anlamda ona nispet edilip edilemeyeceği, yaptığı eylemlerin Allah tarafından belirlenip belirlenmediği vb. sorulara tarih boyunca birçok düşünür ve din adamı cevap aramıştır. Bununla birlikte neredeyse tüm inanç mensuplarında özgürlükçü ve kaderci yaklaşımı savunanlar olmuştur.

İslam toplumunda da kader problemi Hz. Peygamber döneminden itibaren insanların zihinlerinde bazı soru işaretleri uyandırmış ve bazı münferit tartışmaların konusu olmuştur. Ancak bu konudaki asıl tartışmalar sonraki dönemin siyasal ve sosyal olaylarıyla birlikte ivme kazanmıştır. Düşünce tarihimizde ilk olarak insanın tüm fiillerini kader kapsamında değerlendirerek davranışlarında hiçbir iradesi olmadığını savunan ve kaderci anlayışı benimseyen bir ekol ortaya çıkmıştır (Cebriyye). Buna karşın insan fiillerini kazâ ve kaderin dışında tutan ve insanın eylemlerinde tamamen özgür olduğunu savunan âlimler de olmuştur(Kaderiyye-Muʽtezile). Ehl-i Sünnet geleneği ise hem insanın sorumluluğunu hem de ilahi kudret ve iradeyi dikkate alan daha mutedil bir yaklaşım sergilemiştir.

Kader ve kazâyla ilgili en önemli problem, davranışlarımızın önceden belirlenmiş ilahi bir program doğrultusunda zorunlulukla mı yoksa kendi özgür irademizle hür bir şekilde mi meydana geldiğidir. Günlük hayattaki olaylara verdiğimiz tepkiler aslında konuya yaklaşım tarzımızı da açığa çıkarmaktadır. Örneğin başımıza kaza, hastalık veya bir felaket geldiğinde “ne yapalım takdir böyle imiş”, “kaderin önüne geçilmez”, “olacak ve öleceğe çare bulunmaz” diyerek bunu kaderle ilişkilendirir ve bu olayların Allah’ın takdiri ile başımıza geldiğini ifade ederiz. Benzer şekilde suç işleyen ve bundan dolayı hapse girenlere “kader mahkûmu; hayatında başarılı olamamış veya çok acı çekmiş kimselere “kaderi kötüymüş” deriz. Bazen de alınacak tedbirlerin sonuçları değiştireceğini ima eden yorumlar yaparız. Örneğin sigaraya bağlı kanserden vefat eden birine “keşke bu kadar sigara içmeseydi.”; aşırı hızla kaza yapıp ölen birine “bu kadar hızlı gitmeseydi ölmezdi.” diyerek tedbirin olayları değiştireceğini belirtiriz. Gerçekten bu olaylarda ilahi takdirin ve insanın rolü nedir, meydana gelen bu olaylarda başka insanların veya bizim hiç sorumluluğumuz yok mudur gibi soruların cevaplanması gerekmektedir. Biz bu kitapta, Ehl-i Sünnetin yaklaşımını esas alarak kader konusunda zihinleri kurcalayan sorulara cevap aramaya çalışacağız.

Ehl-i Sünnet
Hz. Peygamber ile ashabın dinin temel konularında takip ettikleri yolu benimseyenler anlamında bir tabir.

İlahi
Allah ile ilgili olan, Allah’a özgü olan.

Ezelî
Başlangıcı olmayan, öncesiz.

Kader ve Kazâ’nın Anlamı

Kader kelimesi sözlükte güç yetirmek, ölçmek, planlamak, ölçü ile yapmak ve rızkı daraltmak şeklinde tanımlanmaktadır. Dinî bir terim olarak ise Allah’ın bütün nesne ve olayları ezelî ilmiyle bilip belirlemesi anlamına gelir. Aynı kökten türeyen takdir ise, bir şeyin mahiyet ve niteliklerinin yanı sıra var oluş zamanı ve mekânını belirlemek anlamına gelir. Kazâ sözlükte hükmetmek, muhkem ve sağlam yapmak, emretmek, yerine getirmek şeklinde tanımlanır. Terim olarak ise Allah’ın ezelde takdir ve tayin ederek ölçüp biçtiği şeylerin, vakti gelince yaratılması anlamına gelmektedir.

Kader kelimesi halk arasında, sözlük ve terim anlamlarının dışında çoğunlukla insanın bütün eylemlerinin Allah tarafından önceden belirlendiğini içerecek şekilde ilahi yazgı ve alın yazısı anlamlarında kullanılmaktadır. Ancak bu anlayış Kur’an’da tasvir edilen ve eylemlerinden sorumlu tutulan insan modeli ile uyuşmamaktadır. Çünkü burada kader problemi ele alınırken insan fiilleri ile tabiattaki diğer canlılar arasında bir ayrım yapılmamaktadır. Oysaki kader ve kazâ kavramları en genel anlamıyla, Allah’ın yarattığı varlıklara ilişkin planını ve tabiata yerleştirdiği kanunları, meydana gelen tüm olayların bu plana ve kanunlara uygun bir şekilde meydana gelmesini ifade etmektedir. Ancak insan dışındaki varlıklar söz konusu olduğunda kader bir takdir ve tayin (belirleme) içermekte iken; insan fiilleri söz konusu olduğunda bunların ilahi bilgide önceden var olması ve bu bilgiye göre kaydedilmesi anlamına gelir. Kazâ da diğer varlıklar için önceden takdir edilen hükümlerin yokluktan varlığa gelmesi; insanın fiillerinin ise kendi irade ve tercihine uygun olarak yaratılması demektir.

Kur’an’da Kader ve Kazâ

Kur’an’ın birçok ayetinde kader kelimesi ve türevleri geçmektedir. Ancak bu ayetlerin hiçbirinde halk arasında alın yazısı olarak da isimlendirilen şekliyle insan fiillerinin ortaya çıkmadan önce belirlenmesi anlamında veya terim anlamında kullanılmamıştır. Kader kelimesi Kur’an’da daha ziyade ölçmek (Zuhruf, 43/11; Kamer, 54/49; İnsân, 76/16); bir ölçü dâhilinde tayin ve takdir etmek (Abese, 80/19; Kamer, 54/12) önceden ölçüp-biçip hüküm vermek (Vâkıa, 56/60); her şeyi bir ölçü ve nizama göre düzenlemek (Yûnus, 10/5; Enʽâm, 6/96) gibi sözlük anlamlarıyla kullanılmıştır.

Kader kelimesinin geçtiği ayetlere baktığımızda Allah’ın her buyruğunun bir kader olduğu (Ahzâb, 33/38), O’nun her şeyi amacına uygun bir tabiatla yarattığı ve hedefine yönelttiği (Aʽlâ, 87/2-3), yılların hesap edilebilmesi için aya evreler koyduğu (Yûnus, 10/5), geceyi dinlenme vakti ve güneşle ayı hesap ölçüsü olarak belirlediği (Enʽâm, 6/96), insanların yaratılışlarını, rızıklarını ve ölümlerini tayin ettiği (Fussilet, 41/10-12; Furkân, 25/2) belirtilmektedir. Bu ayetlerde hem Allah’ın kâinat için koyduğu ölçü, nizam ve kanunlar hem de insanların yaratılış, yaşayış ve ölümüne ilişkin yasaların Allah tarafından düzenlenmesi kader/takdir kelimesiyle ifade edilmektedir. Allah’ın tabiat ve toplum hayatını düzenlemek amacıyla âleme koyduğu yasalar herkes için eşit derecede geçerlidir. İslam düşüncesinde bu yasaların toplum hayatını ilgilendiren kısmına Kur’an’dan hareketle sünnetullah; tabiatta geçerli olan fizik, biyoloji ve kimya kanunlarına ise tabiat kanunları anlamında âdetullah denmiştir.

Kâinat
Allah’ın yarattığı her şey, evren.

Kur’an’da bütün nesne ve olayların belli bir düzen içinde gerçekleşmesi Allah’ın ilim, irade ve kudret sıfatlarıyla ilişkilendirilmiştir. Konu ile ilgili ayetlerde Allah’ın her şeyi bildiği, insanların açıkladıklarından ve kalplerinde gizlediklerinden haberdar olduğu (Bakara, 2/77), O’nun ilminin gaybı, göklerde ve yerde bulunan (Mücâdele, 58/7; Fâtır, 35/38), gizli ve açık her şeyi kuşattığı (Tevbe, 9/78) bildirilmektedir. Yine ilahi iradeyi konu alan bazı ayetlerde Allah’ın mutlak iradesine vurgu yapılmakta ve Allah’ın dilediğini yapacağı (İbrâhîm, 14/27), bir şeyi dilediğinde ona ‘ol’ demesinin yeterli olduğu (Nahl, 16/40), dilediğini saptıracağı ve dilediğini de hidayete erdireceği (Raʽd, 13/27) ifade edilmektedir. Buna karşılık insan hürriyetine vurgu yapan ayetler de bulunmaktadır. Bu ayetlerde de insanların iman ve inkâr arasında tercih yapmakta özgür olduğu (Kehf, 18/29), Allah’ın hiç kimseye zulmetmeyeceği ve herkesin kendi kazandığının karşılığını göreceği (Câsiye, 45/22) belirtilmektedir.

Bu ayetler Kur’an bütünlüğü içinde ve bağlamları dikkate alınarak okunmazsa, aralarında çelişki olduğu ya da bunların kaderciliği telkin ettiği düşünülebilir. Nitekim düşünce tarihimizde bu ayetleri kaderci bir bakış açısıyla yorumlayanlar olmuştur. Ancak bu tarz ifadeleri insanın hürriyetine ve sorumluluğuna vurgu yapan ayetlerle birlikte ve ilahi iradenin tabiata ve insana ilişkin yönleri arasındaki farkı dikkate alarak okumak gerekir.

Hadislerde Kader ve Kazâ

Hadis kaynaklarında, kaderle ilgili tartışmaların Hz. Peygamber döneminde başladığı ancak Hz. Peygamber’in, ashabına bu konuda soru sormayı ve tartışmayı yasakladığı rivayet edilmektedir. (Müslim, Kader, 19; Tirmizî, Kader, 1, 17) Buna rağmen kaderle ilgili çok sayıda hadis rivayeti vardır. Bu hadislere göre, “Her şey bir kadere (ölçü ve plana) göredir…” (Müslim, Kader, 18) “Allah önce kalemi yaratmış ve ona meydana gelecek bütün olayları yazmasını emretmiştir.” (Ebû Dâvûd, Sünnet, 16; Tirmizî, Kader, 17) Hz. Âdem’in günah işleyip cennetten çıkması, kırk yıl önceden takdir edilmiştir. (Buhârî, Kader, 11; Müslim, Kader, 14-15) İnsanlar annelerinin karnında henüz kırk günlük iken kâfir mi mümin mi olacakları yazılmıştır. Mümin olan kimse müminlerin amelini, kâfir olan kimse kâfirlerin amelini işler, herkese yaratılış ve mizacına uygun ameller kolaylaştırılır. (Müslim, Kader, 6) Kul, başına bir şey geldiğinde ‘şöyle yapsaydım, böyle yapsaydım’ dememeli, ‘Allah’ın takdiri’ demelidir. (Müslim, Kader, 34)

Özgür iradenin olmadığı yerde sorumluluk, ceza ve ödülün olması Allah’ın adaleti ile bağdaşmaz.

Görüldüğü gibi hadislerde kader kelimesi çoğunlukla terim anlamıyla kullanılmıştır. Ancak konu ile ilgili ayetlerde olduğu gibi, bu hadislerin de Kur’an bütünlüğü içinde okunması ve insana irade ve sorumluluk yükleyen ayetlerle birlikte anlaşılması gerekmektedir. Aksi hâlde amelleri de dâhil, insanın tüm davranışlarının ezelde belirlendiği şeklinde yanlış bir kader inancına meyledilebilir. Ancak böyle bir anlayışta Allah’ın insanı bazı emir ve yasaklarla sorumlu tutarak imtihan etmesi ile cennet veya cehenneme göndermesi anlamsız hâle gelecektir. Çünkü özgür iradenin olmadığı yerde sorumluluk, ceza ve ödülün olması Allah’ın adaleti ile bağdaşmaz. Nitekim Ehl-i Sünnet âlimleri, ayet ve hadislerdeki insanın kaderinin önceden takdir edildiğine yönelik ifadeleri Allah’ın ezelî ilmiyle açıklamış ve bunların insanı davranışlarına mecbur kılmadığını belirtmişlerdir. Bu konuyu ilerleyen bölümlerde tekrar ele alacağız.

Kader Bir İman Esası mıdır?

Kur’an’da iman esasları topluca iki ayette (Bakara, 2/177; Nisâ, 4/136) Allah’a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine ve ahiret gününe iman şeklinde zikredilmekte, ancak kadere iman bu esaslar arasında yer almamaktadır. Kadere iman daha çok Cibrîl hadisi olarak bilinen rivayetten hareketle ve Kur’an’da ecel, rızık vb. konularda doğrudan ilahi iradeye atıfta bulunan ayetlere dayalı olarak iman esasları içine dâhil edilmektedir. Cibrîl hadisine göre bir adam Peygamber Efendimize gelerek imanın ne olduğunu sormuş; Peygamber Efendimiz de “Allah’a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe, hayrıyla ve şerriyle birlikte kadere inanmaktır.” şeklinde cevap vermiştir. Adam ayrıldıktan sonra kim olduğunu soran arkadaşlarına “O Cebrâil idi, size dininizi öğretmek üzere gönderildi.” buyurmuştur. (Müslim, Îmân, 1)

Hayr
Dinin, yapılmasını güzel gördüğü, yararlı ve iyi olan her şey.

Şer
Dinin, yapılmasını uygun görmediği, kötü ve faydasız olan her şey.

Tekvin
Allah’ın nesne ve olayları yoktan var etmesi.

Hem Kur’an-ı Kerim’de hem de Cibrîl hadisinin bazı versiyonlarında (Buhârî, Îmân, 37; Müslim, Îmân, 5) kaderin iman esasları arasında zikredilmemesi zaman zaman kaderin bir iman esası olmadığı şeklinde yorumlanmıştır. Aslında iman esaslarının altı olarak sınırlandırılması, inanılması gereken şeylerin mutlak bir sayısı olmayıp öğretimde kolaylık sağlamaya yöneliktir. Bu altı esasın dışında, Kur’an’da yer alan ayetlerin tamamına iman edilmesi gerekmektedir. Bu açıdan bakıldığında kader inancının muhteva olarak Kur’an’da yer aldığı açıktır. Çünkü kader, Allah’ın ilim, irade, kudret ve tekvin sıfatları ile doğrudan ilişkilidir. Bu açıdan kader ve kazâya iman, Allah Teâlâ’nın ilim, irade, kudret ve tekvin sıfatlarına iman etmek demektir. Bu sıfatlara inanmak demek, hayır ve şer, iyi ve kötü, acı ve tatlı, canlı ve cansız her ne varsa hepsinin Allah’ın bilmesi, dilemesi, kudreti, takdiri ve yaratması ile olduğuna, Allah’tan başka yaratıcı olmadığına inanmak demektir. Bu nedenle Ehl-i Sünnet geleneğinde kader bir iman esası olarak kabul edilmiş ve “âmentü”de; “ve bi’l-kaderi hayrihî ve şerrihî minellâhi Teâlâ / kadere, hayır ve şerrin Allah’tan olduğuna inandım.” şeklinde formüle edilmiştir. Kaderin bir iman esası olduğunu inkâr edenler ise tekfir edilmemiş; bidʽatçi olarak nitelendirilmişlerdir.

Âmentü
İslam dininin iman esaslarını ana hatlarıyla ifade eden terim.

Tekfir
Mümin diye bilinen bir kişi hakkında kâfir hükmü vermek.

Bid’atçi
Dinî bir delile dayanmayan inanç, ibadet, fikir ve davranışlar ortaya çıkaran kimse.

Kadercilik (Cebriyye) Nedir?

Kadercilik (yazgıcılık/fatalism); insanın davranışları üzerinde hiçbir etkisi olmadığına, bir nevi rüzgârın önündeki yaprak gibi kaderi nereye götürüyorsa oraya savrulduğuna, Allah’ın kendisi için takdir ettiği fiilleri, bir senaryoda rol alan oyuncu gibi zorunlu olarak yaptığına, bunlara müdahale etme ve bunları değiştirme şansı olmadığına inanmaktır. Bu tarz bir yaklaşım, tabiatta her şeyin zorunlu ve mutlak bir nedensellik ilişkisi içerisinde var olduğunu savunan ve dolayısıyla insanın özgürlük alanını da yok eden materyalist felsefi eğilimlerle benzerlik göstermektedir. Kadercilikte her şey Allah tarafından belirlendiği; materyalizmde de maddeci-mekanik bir evren anlayışı savunulduğu ve insan da bu yapının bir parçası kabul edildiği için insana özgürlük tanınmamaktadır. Halk arasında kadercilik, “olacağa çare bulunmaz, Allah’ın hükmüne karşı durulmaz, yazımız böyle imiş” gibi ifadelerle dile getirilir. Söz gelimi tedbirsizlikten kaynaklanmış olsa bile kaza geçiren bir kimseye bu cümlelerle teselli verilir.

Önlem almak, çalışmak ve bu konuda çaba sarf etmek yerine, mevcut duruma rıza göstermek, sorgulamamak ve bu tutumu kader üzerinden temellendirmek günümüz toplumlarının yaygın kader anlayışlarından biridir. Çünkü kendi kusuru sebebiyle ortaya çıkan olumsuz sonuçları kadere yüklemek insanoğlunun kolayına gelir. Olumlu ve güzel olaylarda ise kader hiç işe karıştırılmaz. Örneğin bir depremdeki ölümlerin sorumlusu olarak kader gösterilirken başka ülkelerde daha büyük depremlerde hiç can kaybı yaşanmaması kader olarak görülmez. Fakirlik ya da iflas kader olarak görülürken zenginlik kader olarak değerlendirilmez. Başka bir deyişle insanlar iyiliği kendine, kötülüğü ise kadere ve dolayısıyla Allah’a atfeden bir yaklaşım sergiler. Aslında kadercilik, aklını kullanmak istemeyenlere sığınma imkânı vermekte ve bir bakıma yapılan yanlışlıkları Allah’ın üzerine yıkma ve sorumluluktan kaçınma imkânı tanımaktadır. Oysaki başımıza gelen iyiliklerde ve kötülüklerde de ilahi takdirin yanı sıra bireysel sorumluluğumuzu da dikkate almak gerekir.

Başımıza gelen iyiliklerde ve kötülüklerde ilahi takdirin yanı sıra bireysel sorumluluğumuzu da dikkate almak gerekir.

İnsanın sorumluluğunu yok sayan bu tarz bir kader anlayışı Kur’an’da reddedilmiştir. “Allah dileseydi babalarımız ve biz putlara tapmaz ve hiçbir şeyi haram kılmazdık.” diyerek müşrik olmalarının nedenini Allah’ın takdirine bağlayanların bu inancı “Siz ancak zanna uyuyorsunuz ve sadece tahminde bulunuyorsunuz.” (Enʽâm, 6/148; Nahl, 16/35; Zuhruf, 43/20) denilerek reddedilmektedir. Çünkü bu tarz bir kaderciliğin, Allah’ın evrende her şeyi bir ölçü, miktar ve nizam ile belli bir düzene göre yaratması ve değişmez evrensel yasası anlamındaki kader ile de Allah’ın ilminin ve iradesinin her şeyi kuşatması anlamındaki kader inancı ile de bir ilişkisi bulunmamaktadır.

Hz. Ömer, kaderi işlediği günahlara gerekçe yapan ve suçunu kadere yükleyen birini cezalandırmıştır. O, hırsızlık suçundan dolayı yakalanan ve “Allah böyle takdir etti.” diyerek kendini savunan hırsızı hem hırsızlığından dolayı hem de Allah’a iftira attığı için cezalandırmıştır. Âlimlerimiz de “Kadere iman vaciptir, ancak onu bahane etmek caiz değildir.” demek suretiyle yapılan yanlışların kadere yüklenmesini ve kaderin bahane olarak gösterilmesini uygun bulmamışlardır. Dolayısıyla bir kötülüğü işleyip sonra “kaderim böyle imiş” demek caiz olmadığı gibi, kadere sığınarak ve güvenerek işlerin sebeplerine sarılmayı terk etmek de doğru değildir. Çünkü bu anlamda kader bizim bilgimize kapalıdır.

İnsanın Kaderi

Allah, evrenin düzenini ve ondaki kanunları önceden takdir etmiş ve bunda bir değişiklik olmayacağını belirtmiştir. (Aʽlâ, 87/2-3; Kamer, 54/49; Furkân, 25/2) Âlemdeki tüm varlıklar Allah’ın buyruklarına boyun eğmek ve takdir ettiği kadere teslim olmak durumundadır. İnsan da kâinatın bir parçası olduğu için bu kanunlara tabidir. Ancak Allah, insana irade vermek suretiyle onu kısmen bu çerçevenin dışına çıkarmıştır. İnsan iradesini kullanarak Allah’ın buyruklarına uymak ve uymamak arasında tercih yapma özgürlüğüne sahiptir. Bu anlamda insanın kaderi, çeşitli seçenekler arasında tercih yapma imkânı olan irade sahibi bir varlık olarak yaratılmış olmasıdır. Başka bir deyişle insan için kader, Allah’ın onu belli imkânlar, şartlar ve sebepler düzeni içinde yaratmasıdır. Kazâ ise bu imkânlar, şartlar ve sebepler doğrultusunda eylemde bulunması, yani kaderin gerçekleşmesidir.

İnsanın kaderi, çeşitli seçenekler arasında
tercih yapma imkânı olan irade sahibi
bir varlık olarak yaratılmış olmasıdır .

Bunun dışında, insanın iradesini aşan şeyler de onun kaderidir. Allah’ın onu yarattığı biyolojik, fizyolojik ve psikolojik yapı ile doğduğu ülke, şehir, millet, ırk, zaman, anne-babası, akrabaları, sahip olacağı çocuklar, cinsiyeti, bedensel ve genetik özellikleri Allah tarafından takdir edilir ve yaratılır. Dolayısıyla insan, kendi tercihi olmayan bu durumlara karşı gelemez ve bunlardan sorumlu da değildir.

Allah’ın İradesi

Mutlak irade ve kudret sahibi tek varlık Allah Teâlâ’dır. O, âlemi ve içindeki bütün varlıkları yoktan yaratmış ve kaderlerini tayin etmiştir. Allah, sonsuz ve mutlak iradesiyle, her varlığın tabi olduğu kanunları koymuş, mucize gibi olağanüstü durumlar dışında bu kanunları bozup değiştirmemiş ve meydana gelen olayları belli sebeplere bağlamıştır. Ancak Allah’ın mutlak irade ve kudreti, adalet ve hikmetine uygun olarak tecelli eder. Adalet ve hikmetinin bir gereği olarak Allah, kulların fiillerini onların kendi irade ve tercihlerine bağlamış ve eylemlerini onların tercihine bağlı olarak yaratacağı taahhüdünde bulunmuştur. Allah’ın bu şekilde kanunlar belirlemesi, bu doğrultuda hükmedip yaratması ve insana da bir özgürlük alanı tanıması Allah’ın iradesini sınırlamak değildir. Aksine bu, O’nun iradesinin kemâlini, adaletini ve hikmetini ortaya koymaktadır.

Kur’an’da Allah’ın; “insanın kalbini mühürlediği” (Bakara, 2/7), “dilediğinin kalbini İslam’a açacağı, dilediğinin kalbini daraltacağı” (Enʽâm, 6/125), “dilediğini hidayete erdireceği, dilediğini dalâlette bırakacağı” (Raʽd, 13/27; Fâtır, 35/8) ve “Allah dilemedikçe kulun dileyemeyeceği” (Tekvîr, 81/29) şeklindeki ifadelerin kaderciliğe gerekçe olarak gösterilmesi doğru değildir. İlahi iradenin ve kudretin sınırsızlığını ve onun iradesinin diğer bütün irade ve kudretlerin üzerinde olduğunu ifade eden bu ayetleri Kur’an bütünlüğü çerçevesinde ve Allah-insan ilişkisini insan sorumluluğu temelinde ele alan bir bakış açısıyla değerlendirmek gerekir. Elbette Allah dilerse hiçbir irade ve kudret vermeden dilediğini hidayete, dilediğini dalâlete iletirdi. Ancak insana irade ve özgürlük vermesi bunu dilemediğini göstermektedir.

Âlem
Allah Teâlâ’nın yarattığı şeylerin hepsi, dünya.

Tecelli
Belirme, görünme, ortaya çıkma.

Hidayet
Dünya ve ahiret mutluluğunu sağlayacak, Allah’ın razı olduğu yol.

Dalâlet
Bilerek veya bilmeyerek doğru yoldan sapmak.

Âlimlerimiz bu noktada ilahi iradeyi ikiye ayırmışlardır. Âlemin yaratılışı ve işleyişine tahsis edilen irade, tekvînî irade olarak adlandırılmıştır. Bu irade mutlaktır ve bunun kapsamına giren varlık ve nesneler zorunlu olarak buna uygun meydana gelirler. İmtihan sürecindeki insana yönelen ilahi irade ise teşriî irade olarak adlandırılmıştır. İlahi iradenin bu yönü, insana iyi ve güzel şeylerin teklifi, kötü şeylerin yasaklanmasından ibarettir. Allah’ın insanlardan kendisine kulluk etmelerini istemesi gibi bu irade kapsamına giren emir ve yasaklarda bir zorunluluk söz konusu değildir. İnsan iradesiyle bunları yapmak veya yapmamakta özgürdür.

İnsanın İradesi

Kur’an bütünlüğü açısından bakıldığında Allah’ın insanı özgür bir varlık olarak yarattığı ve özgürce işlediği fiillerden de sorumlu tuttuğu açıkça görülmektedir. Allah özgür irade ile yarattığı insana emaneti yüklemiş, ona peygamber ve kitap göndermek suretiyle teklîfte bulunmuş, ancak inanmak ile inkâr etmek arasında onu serbest bırakmıştır: “Biz ona doğru yolu gösterdik, dilerse şükreder dilerse nankörlerden olur.” (İnsân, 76/3)“De ki: Hak rabbinizden gelmiştir. Artık dileyen iman etsin, dileyen inkâr etsin.” (Kehf, 18/29) “Rabbin dileseydi, yeryüzünde bulunanların hepsi iman ederdi, öyleyken insanları inanmaya sen mi zorlayacaksın?” (Yûnus, 10/99)

Teklîf
Allah’ın kulunu bir işi yapma veya yapmama hususunda yükümlü tutması.

Allah dileseydi insanı da diğer varlıklar gibi iradesiz, özgürlüğü olmayan, iyiyi ve kötüyü işlemeye mecbur bir varlık olarak yaratabilirdi. Bu durumda insanlar da tıpkı diğer varlıklar ve melekler gibi, Allah’ın tüm emirlerini yapan, mutlak iyilik üzere, tercih edemeyen iradesiz varlıklar olurdu. Oysa Allah insanı, melek gibi iradesiz değil, özgür iradesiyle iyiliği seçen ve seçimleriyle meleklerin derecesinin üstüne çıkabilen bir varlık olarak yaratmıştır. İnsanın irade sahibi özgür bir varlık olarak yaratılması -bu özgürlüğü iyilikten yana kullanması durumunda- onu diğer varlıklardan ve canlılardan üstün kılan bir özelliktir.

İnsanın irade sahibi özgür bir varlık olarak yaratılması -bu özgürlüğü iyilikten yana kullanması durumunda- onu diğer varlıklardan ve canlılardan üstün kılan bir özelliktir.

Allah’ın insanları hidayet ve sapıklığa iletmesi bir takdir ve tayin olmayıp, insanın fiillerine bağlı bir durumdur. Bir bakıma dua eyleminde olduğu gibi (Mü’min, 40/60) burada da Allah’ın iradesi ile kulun iradesi arasında diyalektik bir ilişki bulunmaktadır. Çünkü “Allah günahta ısrar edenlerden başkasını saptırmaz.” (Bakara, 2/26) “O, iman eden ve salih amel işleyenleri ise, imanları sebebiyle hidayete erdirir.” (Yûnus, 10/9) Allah, kitap ve peygamber göndermek suretiyle insanlığa doğru yolu göstermiş ve onları hidayet yoluna sevk etmek istemiştir. Ancak nihai karar insana aittir. Dilerse bu yolu seçer, dilerse aksi yolda gider. “Kim iyi bir iş yaparsa, bu kendi lehinedir. Kim de kötülük yaparsa aleyhinedir. Rabbin kullara asla zulmedici değildir.” (Fussilet, 41/46)

Özgür İrade Olmasa Dine İhtiyaç Olmazdı

Âlemde olan ve olacak olan her şey ezelî bir planın parçası olarak belirlenmiş ve bu doğrultuda mekanik olarak gerçekleşiyor olsaydı bu durumda Allah’ın tabiata, tarihe ve insanlığa müdahale etmesine gerek kalmazdı. Dolayısıyla peygamber, vahiy ve mucize gibi dinî olgular da anlamını yitirirdi. Böyle bir tabloda insanın yaptıklarından sorumlu tutulması, günah ve sevap kazanması, nihai anlamda da cennet veya cehenneme gitmesi söz konusu olamazdı. Her şeyin önceden belirlendiği bir evrende insanın var oluşu anlamsız hâle geleceği gibi “her an bir iş üzere olan Allah” (Rahmân, 55/29) tasavvurunu temellendirmek de mümkün olmaz.

Vahiy
Allah Teâlâ’nın emir ve yasaklarının peygamberlere bildirilmesi.

Mucize
Allah’ın peygamber olarak seçtiği kulunu doğrulamak ve desteklemek için yarattığı, insanların benzerini getirmekten aciz kaldığı olağanüstü olay.

Hz. Ali’nin Sıffîn Savaşı’nda kendi safında yer alan ve olup biten her şeyi önceden belirlenmiş bir kaderle açıklayan bir ihtiyara söylediği sözler bu durumu güzel bir şekilde izah etmektedir: “Herhâlde sen kazânın zorunlu olduğunu, kaderin ise kesin ve değişmez bir şekilde belirlendiğini sanıyorsun. Eğer böyle olsaydı Allah’ın iyilik yapanlara sevap; kötülük yapanlara ceza vermesi anlamsız, vaad ve tehditleri de geçersiz olurdu. Aynı şekilde Allah iyilikleri övmez, kötülükleri yermezdi; iyilik yapanlar kötülük yapanlardan daha üstün olmazdı. Bilakis Allah insanlara bazı şeyleri emretmiş, bazı şeyleri yapmamaları konusunda onları uyarmıştır. Ancak onları serbest bırakmış, bunları yapmaları konusunda zorlamamıştır. Peygamberleri de boşuna göndermemiştir.”

Allah İnsanın Fiillerini Belirlemez; Bilir

Allah’ın insana verdiği irade, bir fiili yapmak ve yapmamak arasında tercihte bulunma potansiyeli (küllî irade) ve tikel olaylara yönelmek suretiyle bu potansiyelini kullanma ve yapmak istediği fiile karar verme (cüz’i irade) şeklinde iki boyutludur. İnsanın iradesini kullanarak yöneldiği fiili, Allah onun iradesine uygun olarak yaratır. Bu tabloda insan yaptığı fiilden bütünüyle sorumludur. Çünkü cüz’i iradesini kullanarak fiili yapmaya yönelik bir azim göstermiş, kasıt ve tercihte bulunmuştur. İnsanın hem iyiliği hem de kötülüğü yapma potansiyeliyle yaratılması da onun fiillerinin planlanmadığını ortaya koymaktadır. İnsana seçme hürriyeti veren Allah, kendi iradesini insan davranışları konusunda sınırlandırıp kulun tercih ve eylemlerine imkân tanımıştır.

İnsanın iradesi kapsamındaki eylemleri “belirleme” anlamında değil, ancak “Allah’ın önceden bilmesi” anlamında kader kapsamındadır. Zira Allah, insanların hür iradeleri ile seçtikleri ve seçecekleri şeylerin nerede, ne zaman ve ne şekilde olacağını, ezelî ilmiyle bilir ve zamanı gelince kulun seçimine göre yaratır. Bu durumda Allah’ın ezelî ilminin kulun irade ve seçimi üzerinde zorlayıcı bir etkisi bulunmamaktadır. Çünkü insanlar Allah’ın kendileri hakkında sahip olduğu bu bilgiden habersizdirler ve pratik hayatta bu bilginin etkisi altında kalmaksızın kendi hür iradeleriyle davranmaktadırlar.

İnsan Sınırlı Bir Özgürlüğe Sahiptir

İnsanın iradesi ve özgürlüğü mutlak ve sınırsız değildir. Daha önce belirttiğimiz gibi onun yaratılışı, biyolojik yapısı, ailesi, cinsiyeti, ırkı vb. birçok şey önceden Allah tarafından belirlenmiştir. İnsanın bunlara müdahale etme veya bunları değiştirme imkânı yoktur. Bunun yanı sıra insanı çevreleyen sosyo-ekonomik şartlar ve dünyaya geldiğinde kendisini fiilen içinde bulduğu durum ve olaylar da kader kapsamındadır. Ancak sosyo-ekonomik şartlar Allah tarafından belirlenmiş olmakla birlikte, bu durumun değiştirilemeyeceği anlamına gelmez. Örneğin fakir bir ailede doğan biri, çok çalışarak bu durumu değiştirebileceği gibi zengin bir ailede doğan biri de ailesinin servetini batırıp fakir bir hayat yaşamaya mahkûm olabilir. Dünyada her iki durumun da örnekleri çoktur.

İnsanın özgürlüğü Allah’ın takdir ettiği ilahi, dinî ve kozmolojik kurallar/kanunlarla sınırlanmıştır. İnsanın iradesi bu genel kanunların dışına çıkamaz, bunlara bağlı olarak işlemek durumundadır. Örneğin dağdan aşağı doğru inen bir insan, iradesi ve kudreti olduğu hâlde arazinin eğiminden dolayı kendini tutamaz ve iradesi dışında hızlı adımlarla aşağı doğru iner. Dolayısıyla insanın iradesini kullanma biçimlerinin sınırlı olduğu söylenebilir. İnsanın bulaşıcı bir hastalıktan korunmak istemesi durumunda da aynı şey geçerlidir. Allah bulaşıcı hastalıkların yayılması ile ilgili kanunları tayin etmiş ve karantina şartlarına uymayan insanlara bu hastalığın bulaşacağını, gerekli tedbirleri alıp hastalarla temasa geçmeyenlerin ise hastalığa yakalanmayacağını takdir etmiştir. İnsanın Allah tarafından önceden belirlenmiş bu kanun ve kuralların dışına çıkması mümkün değildir. Ancak bu kanunları keşfetmek suretiyle gerekli tedbir ve tedavi yöntemleri geliştirmesi ve iradesini kullanarak bu hastalıktan korunması mümkündür.

Bunun dışında insana irade kapsamında ortaya koyabileceği tüm eylemlerinde tercihte bulunma özgürlüğü verilmiştir. Örneğin kişinin kiminle evleneceği, kulun tercihlerinden bağımsız olarak Allah tarafından belirlenmez. İnsan bazen bu tercihi yaparken çevresindekilerin yönlendirmesi ve etkisinde kalabilir. Ancak nihai karar evlenecek kişilere aittir. Evlenen bir çiftin daha sonra boşanabilmesi de bunun irade kapsamında olduğunu göstermektedir. Bu noktada bir şeyin kader mi yoksa insanın kendi tercihi mi olduğu, başına “eski” ve “yeni” ibareleri konularak tespit edilebilir. Örneğin “eski annem”, “yeni babam”, “eski ırkım” ibarelerini kullanamayız. Ancak “eski eşim”, “yeni işim” ya da “eski mahallem” tabirini kullanabiliyoruz. Bu durum neyin takdir neyin tercih olduğunu ortaya koymaktadır.

İnsanın Sorumluluğu

Allah insanı iradeli, şahsiyetli ve sorumlu bir varlık olarak yaratmıştır. İnsana bir özgürlük alanı vermiştir ve buna asla müdahale etmez. Tabi ki dilerse müdahale etmeye ve insanın iradesini yok etmeye kadirdir. Ancak bunu yaptığında insanın sorumluluğu ortadan kalkar. Çünkü sadece özgürlüğün olduğu yerde sorumluluk olabilir. İman ve inkâr dâhil, özgürce benimsenmeyen fiillerin hiçbir geçerliliği ve bağlayıcılığı yoktur. İnsanın özgür bir iradeye sahip olması onun sorumluluğunun da temelini oluşturmaktadır. Eylemlerini özgür bir şekilde tercih edemeyen bir kimsenin yaptıklarından sorumlu tutulması mümkün olmaz. Nitekim insan dışındaki hiçbir varlığa irade verilmemiştir. Onların kaderleri bütünüyle Allah tarafından önceden takdir ve tayin edilmiştir. Bu kaderin dışında hareket etmeleri mümkün olmadığı için hiçbir sorumlulukları da yoktur.

Özgür irade, dünya hayatında da yapılan eylemlerden sorumlu tutulmanın gerekçesidir. Örneğin bir kimse silah zoruyla veya tehdit altında bir suç işlerse, mahkemede bu durum dikkate alınarak hakkında karar verilir. Başka bir deyişle ancak özgür irade ile yaptığımız eylemler konusunda övgü ve yergiye muhatap oluruz. Allah katında da aynı durum geçerlidir ve ahirette sadece özgür irademizle yaptığımız eylemlerle ödül ve cezaya muhatap olacağız. İnsan, Allah’ın doğrudan takdir edip belirlediği, irade ve seçimleriyle değiştirmesi mümkün olmayan konulardan ve başkalarının yaptıklarından sorumlu tutulmayacaktır: “Hiçbir günahkâr başkasının günahını yüklenmez. İnsan ancak çabasının sonucunu elde eder.” (Necm, 53/38-39)

Mecburiyet ve Sorumluluk Bir Arada Olmaz

İnsanı hem mecbur hem de sorumlu bir varlık olarak görmek Kur’an ile uzlaştırılamaz. Kur’an’a göre her birey yaptığından sorumludur ve insan için ancak kendi yapıp ettikleri vardır. “Kim zerre kadar iyilik yaparsa mükâfatını alacak, kim de zerre kadar kötülük yaparsa cezasını çekecektir.” (Zilzâl, 99/7-8) Bu yönüyle insanın kaderi iyilik ve kötülük arasında tercih yapabilecek bir donanımla yaratılmış olması ve kendisine akıl ve irade verilmiş olmasıdır. Allah insana yeryüzünde halifelik görevi vermiş, ancak bu görevi yapıp yapmama hususunda onu özgür bırakmıştır. Kur’an’da Allah bu sorumluluğu göklere, yere ve dağlara sunduğunu, onların bunu yüklenmekten kaçındığını, insanın ise bu sorumluluğu yüklendiğini belirtmektedir. (Ahzâb, 33/72)

İnsanın kaderi iyilik ve kötülük arasında tercih yapabilecek bir donanımla yaratılmış olması ve kendisine akıl ve irade verilmiş olmasıdır.

İslam’ın insanı sorumlu tuttuğu bütün emir ve yasaklar, helal ve haramlar insanın bunları yapabilecek irade ve kudrete sahip olmasından dolayıdır. Çünkü “Allah, bir kimseyi ancak gücünün yettiği şeyle yükümlü kılar. İnsanın kazandığı iyilik kendi yararına, kötülük de kendi zararınadır.” (Bakara, 2/286) Allah insanı hem iyiliği hem de kötülüğü tercih edebilme kabiliyetiyle yaratmıştır. İradesini kullanarak ikisi arasında tercih yapmak insanın elindedir: “Nefse ve ona birtakım kabiliyetler verip de iyilik ve kötülüklerini ilham edene yemin ederim ki, nefsini kötülüklerden arındıran kurtuluşa ermiş, onu kötülüklere gömen de ziyan etmiştir.” (Şems, 91/8-10)

Her Şeyi Allah’ın Yaratması İnsanın Sorumlu Olmasına Engel Değildir

Ehl-i Sünnet inancına göre âlemde meydana gelen varlık, hareket ve olayların tümünü yaratan Allah’tır. O’ndan başka hiçbir yaratıcı yoktur. İnsanın fiillerini gerçekleştirebilmesi için ihtiyaç duyduğu güç ve kudreti de insanın fiillerini de yaratan Allah’tır. Çünkü yaratma bütünüyle Allah’a aittir. (Aʽrâf, 7/54) Bu durum insanın eylemlerinden sorumlu tutulmasına engel teşkil etmez. Burada önemli olan insan fiillerinin gerçekleşme biçimi ve insanın buradaki belirleyici rolüdür. Çünkü insanın fiillerini yaratan Allah olsa da o fiile yönelen, onu yapmaya niyet ve kasteden insan olduğu için sorumluluk ona aittir. Yani Allah insanın yapmayı irade ettiği fiilleri yaratmaktadır. Bu noktada Allah’ın yaratması insanın dilemesine bağlıdır. Meydana gelen fiillerin iyi ve kötü şeklinde nitelik kazanmasında ise fiili işleyen insanın niyeti ve kastı doğrudan belirleyici olmaktadır.

Kader ve Tevekkül

Tevekkül Nedir?

Sözlükte tevekkül; birinin işini üstüne almak, birine güvence vermek, güvenerek işini ona havale etmek anlamına gelmektedir. Dinî bir terim olarak ise “kulun Allah’a güvenip teslim olması, O’nun iradesine boyun eğmesi, rızkında ve işlerinde gerekli tedbirleri aldıktan sonra Allah’a güvenerek işin sonucunu O’na bırakması” anlamına gelir.

Kur’an’da ve hadislerde tevekkül müminlerin bir niteliği olarak sayılmakta ve tevekkül edenler övülmektedir. Kur’an-ı Kerim’de Peygamber Efendimize yapacağı işlerde çevresindekilerle istişare etmesi emredildikten sonra “Kararın kesinleşince artık Allah’a tevekkül et, Allah kendisine tevekkül edenleri sever.” buyrulmuştur. (Âl-i İmrân, 3/159) Başka bir ayette ise “Kim Allah’a tevekkül ederse, O kendisine yeter.” (Talâk, 65/3) buyrulmaktadır. Hz. Peygamber (s.a.s.) de kendisine “Devemi bağladıktan sonra mı tevekkül edeyim, yoksa bağlamadan mı?” diye soran sahâbîye, “Önce deveni bağla, sonra tevekkül et.” (Tirmizî, Kıyâme, 60) buyurmuştur.

Tevekkül Hiçbir Şey Yapmadan Beklemek Değildir

Tasavvuf geleneğinde ve halk arasında, özellikle rızık konusunda, hiçbir çaba gösterilmese bile Allah’ın takdir ettiği rızkın insanı bulacağı şeklinde yanlış bir tevekkül anlayışı gelişmiştir. Bu anlayışın ortaya çıkmasında, “Yeryüzünde yürüyen her canlının rızkı, yalnızca Allah’ın üzerinedir.” (Hûd, 11/6) ayeti ile Hz. Peygamber’in; “Allah aç karnına sabahlayıp akşama tok ulaşan kuşları doyurduğu gibi kendisine tam bir teslimiyetle tevekkül edenlere de rızıklarını verecektir.” (Tirmizî, Zühd, 33; İbn Mâce, Zühd, 14) şeklindeki sözlerinin yanlış yorumlanması etkili olmuştur.

Tasavvuf
Kur’an’da önerilen ve peygamberin hayatında uygulamaları görülen hayat tarzını yaşama gayreti.

Elbette rızkı yaratmak ve takdir etmek Allah’a aittir. İnsanın rızkın yaratılmasında hiçbir rolü yoktur. Ancak rızkın kazanılması ve bu rızkı hangi yollardan kazanacağı insanın sorumluluğundadır. Öte yandan Allah’ın rızık takdir ederken hikmetsiz ve nedensiz bir şekilde bunu yaptığını düşünmek doğru değildir. Öyle olsaydı rızıklar nasıl olsa belirlenmiş ve takdir edilmiştir diyerek hiç kimse rızık elde etmek için çalışma gereği duymazdı. Ancak kuşlar bile rızıklarını elde etmek için kilometrelerce mesafe kat etmektedir.

Bu bakımdan tevekkül, Allah’ın kâinatta kurduğu düzen ve varlıklara yerleştirdiği kanunlarla ilişkili olarak ele alınmalıdır. Örneğin tarlasını ekmek ve verim elde etmek için elinden gelen bütün gayreti gösteren ve bu hususta tarlayı sürme, ekini ilaçlama vb. tüm sebeplere sarılan bir çiftçi ile bunların hiçbirini yapmayan birinin elde edeceği rızık (ürün) bir olmaz. Demek ki Allah kişinin çabasına bağlı olarak rızkını takdir etmektedir. Allah rızıkları takdir ederken, kendi koyduğu tabiat kanunlarını ve düzeni de dikkate almaktadır. Bundan dolayı ürünü yetişebileceği bir toprağa, uygun iklimde ekmeyen birinin bundan ürün beklemesi son derece yanlıştır. Bu hususta bitkinin ve tabiatın yapısına yerleştirilmiş kanunların dikkate alınması gerekmektedir.

Her durumda Allah’ın irade ve takdirine boyun eğerek O’ndan gelene rıza göstermek tevekkülün özünü oluşturmaktadır. Ancak Allah’ın takdirine rıza ve teslimiyeti, çalışmayı ve tedbir almayı terk ederek tamamen pasif bir hayatı tercih etmek şeklinde anlamak, tevekkül konusunda düşülen en büyük yanlıştır. İslam âlimleri de tevekkülün bedenen çalışmayı ve sebeplere sarılmayı terk etmek olarak değerlendirilmesini yanlış bulmuş ve bu tarz bir yaklaşımı haram saymışlardır. Tevekkülün ilk şartının çalışmak ve gayret etmek olduğunu belirtmişlerdir.

Doğru Bir Tevekkül Nasıl Olmalıdır?

Gerçek tevekkül, bir işi yapmaya niyet ve azmettikten sonra elinden geleni yapmak, bu işi başarmak için sahip olduğu bütün imkân ve fırsatları kullanmak, bütün sebeplere sarılmak ve ardından işin sonucu konusunda Allah’a dayanmak ve güvenmek demektir. Hiçbir şey yapmadan oturup beklemek tevekkül değil, tembelliktir. Allah sebeplere sarılmamızı dilemeseydi bunları yaratmazdı. Çünkü “insan kendi emek ve gayretinin sonuçlarından başkasını elde edemez.” (Necm, 53/39)

Tevekkülün bir boyutu da, bütün sebeplerin ve tedbirlerin üzerinde nihai belirleyici gücün Allah’a ait olduğuna dair bir şuur ve inanç içinde olmaktır. İnsana sınırlı bir irade verilmiş ve sebepler dairesi içinde bir tabiat düzeni kurulmuş olmakla birlikte iradeyi verenin ve sebepleri yaratanın Allah olduğu unutulmamalı, sebepler varlıkların gerçek nedeni olarak algılanmamalıdır. Bu şuurla hareket eden insan sebeplere aşırı güvenerek kibir ve istiğnaya kapılmadığı gibi gerekli sebeplere başvurduğu hâlde sonuç umduğu gibi gerçekleşmezse, bunun ilahi irade, kudret ve ilmin kapsamında olduğunu bilerek bu duruma sabreder. İsyan ve inkâra düşmez.

İstiğna
Kendi kendini yeterli görme, büyüklenme.

Kader ve Allah’ın İlmi

Kader konusu Allah’ın ilim sıfatıyla doğrudan ilişkilidir. Daha önce de ifade ettiğimiz gibi, insanın iradesi kapsamındaki davranışları onun tercihleri yok sayılarak önceden Allah tarafından belirlenmiş ve insana dayatılmış değildir. Allah iradesi kapsamındaki fiillerde insanın tercihlerine müdahale etmez. Ancak O, bütün kullarının hangi eylemleri yapacağını önceden bilir: “Allah’ın bilgisi her şeyi kuşatmıştır.” (Tâhâ, 20/98; Talâk, 65/12) O’nun bilgisi göklerde ve yerde olanları, gizli ve açık her şeyi kapsamaktadır. (Hucurât, 49/16; Nahl, 16/19)

Allah’ın her şeyi önceden bilmesi O’nun zaman üstü olmasından dolayıdır. Zaman, fiziksel nesnelerin hareketine ve kütle çekimine bağlı olarak ortaya çıkan izafi bir değerdir. İnsan için geçmiş, şimdi ve gelecek şeklinde değişen zaman akışı, hiçbir fiziksel sisteme tabi olmayan Allah için söz konusu değildir. İnsanın bir şeyi bilmesi, o şeyin gerçekleşmesine bağlıdır. Allah için ise böyle bir şart yoktur. O, yok olan şeyleri, yoklukları hâlinde yok olarak bildiği gibi, onları var ettiğinde nasıl var olacaklarını da bilir. Allah’ın bilgisinde bir değişme meydana gelmez. Değişme ve farklılık yaratıklarda meydana gelir. Allah’ın bilgisi sonsuz ve sınırsızdır. Sonsuz için ise geçmiş, şu an ve gelecek diye bir şey yoktur. Allah için geçmişi bilmekle geleceği bilmek aynı şeydir. Dolayısıyla O’nun için önce ve sonra diye bir şey de yoktur. Allah, her şeyi geçmiş-şimdi-gelecek ayrımı olmaksızın tek bir anda bilir. Kur’an’daki âlemde meydana gelen her şeyin önceden bir kitapta (levh-i mahfûz/kitâb-ı mübîn) kayıtlı olduğuna ilişkin ifadeler de (Hadîd, 57/22; Neml, 27/75; Burûc, 85/21-22) Allah’ın bu ezelî, ebedî ve sonsuz bilgisine karşılık gelmektedir.

Allah’ın Bilgisi İnsanın Fillerinin Sebebi Değildir

Allah’ın her şeyi ezelî bir bilgiyle bilmesi ve bunu kaydetmesi, insan iradesi dâhilinde olan eylemlerin bu bilgiye tabi olduğu ve zorunlu olarak meydana geldiği anlamına gelmez. Bilakis insan eylemlerinde özgürdür ve kendi iradesiyle tercihte bulunur. Allah’ın bu konudaki bilgisi insanın tercihlerine bağlıdır. Yani Allah’ın ezelî ilmi, insanın eylemlerinin sebebi değildir, bilakis insanın o eylemi yapacak olması Allah’ın bilgisinin sebebidir. İmâm-ı Azâm Ebû Hanife’nin de belirttiği gibi, Allah olacak olayları “hüküm itibarıyla değil vasıf itibarıyla” yazmıştır. Bunun anlamı, insanın kaderinin kesin olarak kararlaştırılmış bir yazgı şeklinde yazılmadığı, aksine olgu ve olayların detaylı bir tasviri şeklinde yazıldığıdır. Örneğin Allah “filanca kişi iman etsin”, “filanca kişi kâfir olsun” şeklinde bir şey yazmamıştır. Böyle yazsaydı bu kişilerin bunun dışında bir şey yapmaları mümkün olmazdı. Bunun yerine Allah, “Filanca kişi kendi hür iradesiyle iman edecektir, filanca kişi ise inkâr edecektir.” şeklinde olacak olan şeyi tasvir etmek suretiyle yazmıştır.

Geçmiş insanın elinden çıkmıştır. Değiştirmek mümkün değildir. Gelecek de henüz insanın elinde değildir. İnsan, ancak şimdi üzerinde tasarruf sahibidir.

İnsan penceresinden baktığımızda, bir kimse kaderini ancak kazâya dönüştüğünde yani gerçekleştiğinde bilebilir. Gelecekte ne olacağı ise (kader) onun için bilinemezdir (gayb). Dolayısıyla insanın kendisinin veya başkalarının gelecekte neler yaşayacağını bilmesi mümkün değildir. Ancak Allah’ın tabiata koyduğu nizam, tabiat kanunları ve diğer kanunlar sayesinde şunu yaparsam, şunu elde ederim, bunu yaparsam bunu elde ederim şeklinde bir bilgiye sahip olabilir. İnsanın geçmişi kazâ, geleceği ise kaderdir. Geçmiş insanın elinden çıkmıştır. Değiştirmek mümkün değildir. Gelecek de henüz insanın elinde değildir. İnsan, ancak şimdi üzerinde tasarruf sahibidir. Onun bu tasarrufunda ise Allah’ın ezelî ilmi tarafından belirlenmiş ve kula dayatılmış bir durum söz konusu değildir.

Kaderimizi Allah Biliyorsa Bizi Neden İmtihan Ediyor?

Allah’ın insanın kaderine ilişkin bilgisi, insanın tercihlerine bağlı olarak vardır. Eğer Allah insanı yaratmasa ve imtihan için dünyaya göndermese, herhangi bir davranışı ve kaderi de olmayacaktı. Dolayısıyla Allah’ın insanın kaderine ilişkin bir bilgisinden de söz edemeyecektik. Allah insanı yarattıktan sonra onun sonunu önceden bilse bile insanın kendisi bunu bilmemektedir. Allah ezelî bilgisine dayanarak, hiçbirimizi dünyaya göndermeden, cehennemlikleri doğrudan cehenneme, cennetlikleri doğrudan cennete gönderseydi, bu durumda cehenneme gönderilenler itiraz eder ve dünyaya gönderilip imtihan edilmeyi talep ederlerdi. Çünkü imtihanın sonucunu, insan bunu yaşamadan önce Allah bilse bile, insanlar bilmemektedir. Kendileri bu süreci yaşamalı, tecrübe etmeli ve sonuçta Allah’ın hükmüne itiraz etmek için bahaneleri kalmamalıdır.

Diğer taraftan imtihanın tek amacı sonucu belirlemek ve bildirmek değil, bu süreçte insana bazı kabiliyetler kazandırmaktır. Kur’an’da insanın sorumlu tutulduğu bütün ahlaki nitelikler, ancak bu imtihan sürecinde edinilebilir. Bunu okullarda yapılan sınavlarla karşılaştırdığımızda daha iyi anlarız. Bu sınavların tek amacı geçenleri, kalanları belirlemek değildir. Aksine okul hayatı boyunca öğretilmesi hedeflenen bilgileri ve becerileri ölçmek ve okulun hedeflediği kazanımların elde edilip edilmediğini tespit etmektir. Okulun yöneticisi, yılların tecrübesine dayanarak henüz ilk sınıfta zekâsı, çalışkanlığı ve ahlakı ile bir öğrencinin okul hayatını başarı ile tamamlayacağını bilebilir/tahmin edebilir. Bu durum o öğrencinin edinmesi gereken tüm kazanımlar olmadan okuldan mezun edilmesini gerektirmez. Benzer şekilde haylaz, tembel ve zekâ düzeyi düşük bir öğrencinin de okula kaydının yapılmaması söz konusu olamaz. Aynı durum imtihan ve kader konusunda da değerlendirilebilir.

Kader ve Kötülük Sorunu

Kâinattaki her şey Allah’ın bilgisi, iradesi ve kudreti dâhilinde meydana geliyorsa, yani Allah’ın koyduğu kader bütün varlıkları kapsıyorsa âlemde niçin kötülük var? Allah mutlak iyi ve adaletli olduğuna göre kullarına kötülük yapmaması, yapılan kötülüklere de engel olması gerekmez mi? Kötülük problemi (teodise) olarak adlandırılan ve kaderle de ilişkili olan bu ve benzeri sorular birçok insanın zihnini kurcalamaktadır. Ancak bu konuyu ele alırken kaderle ilgili her konuda olduğu gibi insan ile diğer varlıklar arasında bir ayrım yapılmalı; insanın iradi eylemlerinden kaynaklı kötülükler (ahlaki kötülük) ile ilahi yaratmayla ilişkilendirilen doğa olayları ve felaketler (metafizik kötülük) ayrı değerlendirilmelidir.

Doğal Felaketler İlahi Bir Ceza mıdır?

Deprem, sel, göktaşı yağmuru, fırtına, salgın hastalık gibi olaylar, tabiat kanunları çerçevesinde meydana gelen doğa olaylarıdır. Bu olaylarda objektif anlamda mutlak bir kötülük yoktur. Aksine bunlar doğal dengenin sağlanması ve dolayısıyla dünya hayatının devamı için gereklidir. Ancak bu doğa olayları birçok insanın ölmesine, evsiz kalmasına ve yaralanmasına neden olduğu için “kötü” olarak nitelendirilir. Hâlbuki insanlar bu kanunları öğrenip, bunlara uygun hareket ederse bu afetlerin yıkıcı ve öldürücü sonuçlarından korunabilirler. Örneğin bir depremde meydana gelen yıkımlar, bir selde meydana gelen zararlar ya da bir kömür madeninde meydana gelen grizu patlamasının doğurduğu trajik sonuçlar doğru tedbirler alındığı zaman önlenebilir. Hiçbir tedbir almadan depremde zarar gören evlerin ve yitirilen canların sorumluluğunu kadere yüklemek doğru değildir. Benzer şekilde dere yatağında yapılaşmaya izin verildiği takdirde şiddetli bir yağış anında derenin taşması ve bu yapılara zarar vermesi kaçınılmazdır. Bu doğal afetlerin gerçekleşmesi Allah’ın doğaya koyduğu kaderin bir neticesidir. Ancak bunların sonucunda meydana gelen zararları önlemek insanın elindedir.

Doğal afetlerin gerçekleşmesi Allah’ın
doğaya koyduğu kaderin bir neticesidir.
Ancak bunların sonucunda meydana
gelen zararları önlemek insanın elindedir.

Doğa olayları neticesinde yaşanan felaketler ve musibetler, Allah’ın orada yaşayan insanları cezalandırmak için yarattığı şeyler değildir. Eğer bu tür doğal afetler insanları cezalandırmak için olsaydı, hiçbir insanın yaşamadığı bölgelerde bunların olmaması gerekirdi. Kur’an’da bazı felaketlerin ve musibetlerin doğrudan ilahi bir ceza olarak geldiği (Ankebût, 29/40) yönündeki ifadeler kendilerine gönderilen peygamberleri inkâr eden ve taşkınlıklarını sürdüren topluluklar için geçerli olup, bu felaketlerde belirleyici olan yine o toplumların iradesidir. Örneğin helak edilen kavimlerin durumlarına işaret eden bir ayette; “Kendilerinden önce olan Nûh, Âd, Semûd milletlerinin, İbrahim milletinin, Medyen ve altüst olmuş şehirler halkının haberleri onlara gelmedi mi? Peygamberleri onlara apaçık belgeler getirmişlerdi. Allah onlara zulmetmemiş, fakat onlar kendilerine yazık etmişlerdir.” (Tevbe, 9/70) buyurulmaktadır. Bu durum atasözünde de şöyle ifadesini bulmaktadır: “Kula bela gelmez Hak yazmadıkça; Hak bela yazmaz kul azmadıkça.”

Kötülüklerin Birçoğu İnsana İrade Verilmesinin Sonucudur

Doğada meydana gelen felaketler doğrudan Allah’ın koyduğu tabiat kanunlarına bağlı olarak gerçekleşebileceği gibi bazen de insan kaynaklı olabilir. İnsanların çevreye ve doğaya verdiği zararlar tabii dengeyi bozduğu için bazı doğa olayları daha sık görülebilir. Örneğin sera gazlarının etkisiyle ozon tabakası delindiği için buzullar erimekte, bu da denizlerin taşmasına, iklimlerin değişmesine ve hortum, fırtına vb. doğa olaylarının artmasına neden olmaktadır. Yine insanın yaptığı bir yanlış, büyük bir çığ felaketine, yangına veya maden patlamasına neden olabilir. Bunun sonuçlarından da birçok insan etkilenebilir. “İnsanların kendi elleriyle yapıp ettikleri yüzünden karada ve denizde düzen bozuldu; böylece Allah -dönüş yapsınlar diye- işlediklerinin bir kısmını onlara tattırıyor. ” (Rûm, 30/41)

Dünyadaki felaket ve musibetlerin birçoğu insanların kendi elleriyle işledikleri yüzündendir: “Başınıza gelen her musibet, kendi ellerinizle yaptıklarınızın sonucudur.” (Şûrâ, 42/30) Bu sorumluluk, gerekli tedbirleri almamak şeklinde olabileceği gibi insanların iradesini kötü yönde kullanmaları sonucu zararlı, yıkıcı ve öldürücü sonuçlara yol açmak şeklinde de olabilir. Bu ve benzeri kötülükler Allah’ın insanı kötülük yapabilecek bir kapasite ile yaratması ve ona kötüyü tercih etme hürriyeti vermesinin bir sonucudur. Bu yönüyle dolaylı da olsa Allah’ın kötülüklerin var olmasına müsaade ettiği söylenebilir. Ancak bunun insana irade ve özgürlük vermenin bir bedeli ve sonucu olduğunu unutmamak gerekir. Allah, insan kötülük yapsa da ona irade vermenin yararlarının daha fazla olduğunu bildiğinden buna izin vermiştir. Bununla birlikte insana irade vermesi ve tercih ettiği kötülükleri onun için yaratması, Allah’ın bunlardan razı olduğu ve insanı bunlardan hesaba çekmeyeceği anlamına gelmez: “Allah, inkârdan ve kötülüklerden razı değildir.” (Zümer, 39/7), O, müminlerden iyiliği emretmelerini ve kötülükten sakındırmalarını istemektedir. (Âl-i İmrân, 3/104)

Bazen insan tedbir aldığı hâlde doğal afetlerden etkilenebilir veya başkalarının iradelerini kötü yönde kullanması başına bazı felaketlerin gelmesine neden olabilir. Örneğin bir kimse evini fay hattından uzak ve sağlam bir şekilde yapmaya özen gösterdiği hâlde, yüklenici firma malzemeden çaldığı için depremde evi yıkılabilir ya da bir sürücü trafik kurallarına uyduğu hâlde, başka bir sürücünün ihmali yüzünden ölümle veya ağır yaralanmalarla karşılaşabilir. Bunların sorumlusu doğrudan Allah değil, tedbir almayan kişilerdir. Onlar, dünyada ceza almasalar bile ahirette mutlaka cezalarını çekeceklerdir. Bunlara maruz kalan kişi ise, bu durum onun iradesini aştığı için bu sonuçtan sorumlu olmaz. Yine de bunu bir imtihan vesilesi görüp olgunlukla ve sabırla karşılaması, nedenlerini ve sonuçlarını soğukkanlı bir şekilde değerlendirmesi gerekir.

Allah yeryüzünde gerçekleşen her şeyi belli yasalara bağlamıştır. Bu yasaları dikkate alarak hareket ettiğimizde karşılaşacağımız sonuç ile dikkate almadığımızda karşılaşacağımız sonuç farklı olacaktır. Herkes için eşit şekilde işleyen bu yasalar, ölüm ve doğum hadiselerinde olduğu gibi insan için üzüntü ve sevinç kaynağı olabilir. Allah için doğum da ölüm de eşittir ve icra edilen tabii yasalar gereği olması gereken takdirlerdir. Ancak bir çocuk ölmüşse veya biri hastalanmışsa bunun mutlaka bir nedeni vardır. İnsana düşen bunun sebeplerini araştırmak ve tedavi yollarını aramaktır. Çünkü hastalık kader olduğu gibi tedavi de kaderdir. Bu nedenle dinimiz şifa elde etmek için sebep aramayı teşvik etmiştir.

Sonuç olarak kötülük problemi, insanın iradesi ve fiillerindeki sorumluluğun dikkate alınmayıp, her şeyin Allah’ın kudretiyle açıklanması durumunda ortaya çıkmaktadır. Oysa Allah bir şeyi salt kötülük olsun diye yaratmaz. Asıl kötülük insanların birbirleriyle ve doğayla yanlış ilişki kurmasından meydana gelir. Savaş, cinayet, tecavüz, açlık, kıtlık ve işkence gibi insan iradesinden kaynaklanan kötülükler vicdanları yaralamaktadır. Ancak bu tür kötülükler olacak diye insanın hiç yaratılmaması veya ona irade verilmemesi daha iyi bir seçenek değildir. Çünkü dünyada kötülerden fazla iyiler, kötülüklerden çok daha fazla iyilik ve güzellikler vardır.

Mümin bir kimseye düşen, sadece musibetlerin değil, iyi ve güzel olan şeylerin de bir imtihan vesilesi olduğunu, sadece gücünün yettiği ölçüde bunlardan sorumlu tutulacağını bilmesidir.

Özgür iradenin istismarından kaynaklanan suçların ve kötülüklerin tamamının ahirette hesabı sorulacak ve hak edenler hak ettikleri cezayı çekecektir. Bu kötülüklerden mağdur olanların da mağduriyetleri giderilecek, ahirette bunların zararları telafi edilecektir: “Kıyamet günü için adalet terazileri kuracağız. Öyle ki hiçbir kimseye zerre kadar zulmedilmeyecek. (Yapılan iş) bir hardal tanesi ağırlığınca da olsa, onu getirip ortaya koyacağız.” (Enbiyâ, 21/47) Mümin bir kimseye düşen, sadece musibetlerin değil, iyi ve güzel olan şeylerin de bir imtihan vesilesi olduğunu, sadece gücünün yettiği ölçüde bunlardan sorumlu tutulacağını bilmesidir. Gücünü aşan konularda da sergileyeceği tavra dikkat etmeli ve ahireti hatırlayarak nihai hesap konusunda Allah’a güvenmelidir.

Genetik Hastalıklar Kader midir?

Dünyaya gelen her birey anne-babasının genetik mirası ve DNA’sıyla dünyaya gelir. Sağlıklı bireylerin çocukları, anne babadan aldıkları sağlıklı genlerle hayata sağlıklı başlarken hastalıklı genleri taşıyan anne ve babadan alınan kromozomlar çocukların hasta olarak hayata başlamalarına neden olmaktadır. Örneğin dünyadaki her otuz bebekten biri renk körlüğü, kas erimesi, şeker, guatr, kemik erimesi, kalp hastalıkları, akciğer kanseri, astım ve sarılık gibi hastalıklardan birini genlerinde taşıyarak doğmaktadır. Anne-babalarının genetik mirasıyla doğan çocukların bu hastalıklara yakalanma ihtimali çok yüksektir. Acaba bu kalıtsal hastalıklar, toplumlar ve insanlar için Allah’ın takdir ettiği şeyler midir?

Genlerde meydana gelen bozukluklar, mutasyonlar ve canlılardaki biyolojik sorunlar, doğal seyri içinde canlının kendi bünyesi ve çevreden kaynaklanan etkilerle meydana gelmektedir. Belli bölgelerde bazı kalıtsal hastalıkların yaygın olması, akraba evliliğinin sakat doğum riskini arttırması, nükleer patlama yaşanan bölgelerde mutasyona bağlı olarak sakatlıkların artmış olması, annenin alkol ve uyuşturucu kullanmasının bebeğin zihinsel ve fiziksel özürlü olmasında etkili olması bu durumu teyit etmektedir. Kur’an-ı Kerim’de geçen “İnsanların kendi elleriyle yapıp ettikleri yüzünden karada ve denizde düzen bozuldu.” (Rûm, 30/41) ayeti de bu gerçeğe işaret etmektedir.

Allah, evrene koyduğu düzen ve işleyiş gereği insanı çevre şartlarından etkilenecek bir biçimde yaratmıştır. Çevresel etkilere bağlı olarak insanın genetik yapısında bozulma ve mutasyon meydana gelmesi ilahi kader kapsamındadır. Allah dileseydi insanı, bu şartlardan etkilenmeyecek bir donanımla yaratabilirdi. Ayrıca çocuğun anne-babası ve soyu da ilahi kader kapsamındadır. İnsanın bu konuda bir tercihi söz konusu değildir. Yine de kalıtsal hastalıkların veya sakat doğumların insanlar ve toplumlar için Allah tarafından belirlendiğini ve dayatıldığını söyleyemeyiz. Çünkü bu hastalıklar tabii yasalar gereği insanın çevre ile etkileşimi (radyasyon, beslenme vb.) ve tercihlerinin bir sonucu olarak zamanla ortaya çıkmaktadır. Dolayısıyla anne-babasının genetik mirasından dolayı yeni doğan bir bebeğin bu hastalıklarla doğması tabii yasalar gereği Allah’ın takdiri iken bu hastalıklarla mücadele etmek bizim elimizdedir. Çünkü gelişen tıp sayesinde bu hastalıkların birçoğu tedavi edilebilmekte, en azından ilerlemesi durdurulabilmektedir. Toplum olarak genetik araştırmalar yaparak bu hastalıklara çözüm üretmek veya birey olarak mevcut tedavi imkânlarını araştırmak ve bunlardan yararlanmak insanın sorumluluğundadır. Eğer herhangi bir tedavi imkânı yoksa bu duruma sabredip, durumu imtihan şuuruyla kabullenmek gerekir. İrademiz dışında kalan bu durumlardan sorumlu olmadığımızı da göz önünde bulundurmalıyız.

Kader Değişir mi?

Allah’ın ilmine, iradesine ve kudretine dayanan kaderin değişmesi söz konusu değildir. Çünkü O’nun zatında, sıfatlarında ve ilminde bir değişimin olması mümkün değildir. Değişim ancak yaratılmışlar için söz konusu olabilir. Bu bakımdan kozmolojik düzenin işleyişi Allah’ın koyduğu kadere bağlı olarak gerçekleşir. Hiçbir olay ve hiçbir kişi bu yasaların dışına çıkamaz. Tabiatın işleyişinde ezelde takdir edilen değişmez bir planın işlediğine ilişkin Kur’an’da açık ifadeler bulunmaktadır. (Rahmân, 55/5-7; Mülk, 67/3-5) Benzer şekilde toplumsal hareket ve değişimlerin de belli yasalara tabi olduğu belirtilmektedir: “Bir toplum kendi özünde olanı değiştirmedikçe Allah da onların hâlini değiştirmez. Allah bir topluma kötülük diledi mi, artık onun için geri çevrilme diye bir şey yoktur.” (Raʽd, 13/11) buyurularak toplumsal değişimlerin ve dönüşümlerin, o toplumların tercihleri doğrultusunda Allah tarafından takdir edildiği, ilahi irade bir kez şekillendikten sonra da geri dönüşün olmayacağı bildirilmiştir. Çünkü “Allah’ın öteden beri işleyip duran kanunu (sünnetullah) budur. Allah’ın kanununda asla bir değişiklik bulamazsın.” (Fetih, 48/23)

İnsan açısından kaderin değişip değişmeyeceği konusu ise iki bakımdan ele alınmalıdır. Zaman ve mekândan münezzeh olan, gelecekte olan her şeyi ezelî bir bilgiyle bilen Allah’ın ilmindeki kaderde herhangi bir değişimden söz edilemez. Kaderin değişebileceğine delil olarak gösterilen “Allah dilediğini siler, dilediğini sabit kılıp bırakır.” (Raʽd, 13/39) ayeti bağlamından anlaşılacağı üzere daha önceki şeriatların değiştirilmesi ile ilgilidir. İnsan açısından baktığımızda ise, kader geleceğe dair ve gaybî bir konu olduğundan, kişinin mevcut durumunu ve davranışlarını değiştirmesi kaderini değiştirmesi anlamına gelir.

Kader nasıl olsa değişmez diyerek mevcut duruma rıza göstermek doğru değildir. Eğer yaşanmış bitmiş bazı olaylar söz konusu ise, yani kader kazâya dönüşmüşse ve bu konuda elimizden bir şey gelmiyorsa buna güzelce sabretmek ve rıza göstermek gerekir. Ancak mevcut durumu değiştirmeye yönelik elimizden gelen bir şey varsa bunu mutlaka yapmak gerekir. Örneğin bir kimse fakirlik içindeyse ve buna kader diye rıza gösteriyorsa bu doğru değildir. Aynı şekilde bir kimse günahkâr ise ve bunu kadere bağlayarak günahlarına devam ediyorsa bu da doğru değildir. Her iki durumda da elimizden geleni yapmalı ve hâlimizi değiştirmeye çalışmalıyız. Bu konuda Hz. Ömer’in sergilediği tavır bizim için güzel bir örnek oluşturmaktadır. “Hz. Ömer ordusuyla birlikte Şam’a doğru ilerlerken, orada veba salgını olduğunu haber alır ve şehre girmekten vazgeçerek, buradan uzaklaşılmasını emreder. Bunun üzerine Şam tarafında bulunan ordu komutanı Ebû Ubeyde, kaderi gerekçe göstererek, ‘Ey Ömer, Allah’ın kaderinden mi kaçıyorsun?’ diyerek Hz. Ömer’in tavrını eleştirir. Hz. Ömer de buna karşılık ‘Evet, Allah’ın kaderinden Allah’ın başka bir kaderine kaçıyorum.’ cevabını verir. Devamında Ebû Ubeyde’ye şu soruyu yöneltir: ‘Senin bir deven olsa, bir tarafı sulak, bir tarafı kurak bir vadiye inse onu kendi hâline mi bırakırsın yoksa sulak tarafa mı sürersin? Deveni sulak tarafta otlatırsan Allah’ın kaderi ile otlatmış olmaz mısın? Ya da kurak tarafta otlatsan Allah’ın kaderi ile otlatmış olmaz mısın?’” (Müslîm, Selâm, 98)

Örnekte olduğu gibi aslında alacağımız her karar, hayatımızda yapacağımız her değişiklik ilahi bilgi kapsamındadır. Allah bizim tüm seçenekler arasından hangisini tercih edeceğimizi ve karar değiştirip değiştirmeyeceğimizi ezelî bilgisiyle bilir. Bu anlamda her şey kader çerçevesinde gerçekleşmektedir. Âlimlerimiz bunu kast ederek “Kader ve kazâ başka bir kader ve kazâ ile geri çevrilir.” demişlerdir. Yani açlık yemekle, susuzluk içmekle, hastalık ilaçla, tembellik gayretle ve fakirlik çalışmak ile değiştirilebilir.

Ecel Değişir mi?

Ecel, insan hayatı ve diğer canlılar için belirlenmiş süre ve bu sürenin sonundaki ölüm anı anlamına gelmektedir. Kur’an’da Allah’ın insan için bir yaşam süresi takdir ettiği (Enʽâm, 6/2), uzun ömür yaşayanların da kısa ömür yaşayanların da Allah’ın bilgisi dâhilinde olduğu, (Fâtır, 35/11) ancak ecel geldiği zaman bunun bir an bile öne alınmasının veya ertelenmesinin mümkün olmadığı belirtilmektedir. (Nahl, 16/61) Kur’an’da tek tek insanların bireysel ecelleri olduğu gibi toplumların da ecelleri olduğu bildirilmektedir. Sünnetullah gereği toplumlar da aynı bireyler gibi doğar, gelişir ve yok olur: “Her ümmetin bir eceli vardır. Ecelleri gelince ne bir an geri kalırlar ne de bir an ileri gidebilirler.” (A’râf, 7/34; Yûnus, 10/49)

“Sizi (özel) bir çamurdan yaratan, sonra ölüm zamanını (ecel) takdir eden ancak O’dur. O’nun katında bir ecel daha vardır. Siz hâlâ şüphe ediyorsunuz.” (Enʽâm, 6/2) ayetindeki ifadelerden hareketle İslam âlimleri ecelin iki türü olduğunu kabul etmişlerdir. İlki âlemin ölümü, yani kıyamet anlamında ecel-i müsemmâ; ikincisi ise tek tek bireylerin ölümü anlamında ecel-i kazâdır. İnsan türü ve diğer tüm varlıklar için ezelde tayin edilmiş maksimum yaşam süresi ecel-i müsemmâ kapsamındadır. Belirlenen bu sürenin ötesinde hiçbir varlığın yaşaması mümkün değildir. Allah’ın bilgisi dâhilinde gerçekleşen, ancak kişinin tercihleri ve âdetullah çerçevesinde belirlenen insanın bireysel ölüm anı ise ecel-i kazâ kapsamındadır.

İnsanın ecelinin değişip değişmeyeceği, kaderle ilgili kafaların en karışık olduğu konudur. Örneğin sigaraya bağlı kanserden vefat eden biri hakkında bazı insanlar ‘kaderi böyleymiş, alın yazısı, ne yapsak boş’ gibi cümleler kurarak ecelinin önceden takdir edildiğini ifade ederken, bazıları da ‘bu kadar sigara içmeseydi ölmezdi.’ diyerek tedbirin ömrü uzatacağını belirtmektedir. Alkollü ve aşırı hızla araba kullandığı için kazâ yapan ve ölen biri için de benzer cümleler kurulmaktadır. Acaba bu kişiler sağlığına dikkat etse ve tedbir alsa daha uzun yaşamaları mümkün olur muydu?

Şüphesiz her insanın yaşayacağı ömür ve ölüm vakti yani eceli Allah tarafından takdir edilir. Ancak irade kapsamında gerçekleşen olaylar, kulların iradesi dikkate alınmadan takdir edilmez. Yani Allah tek tek bireylerin ecelini takdir ederken, insanların yaşam tarzlarını, beslenme biçimlerini, sağlık durumlarını, tedbir alıp almadıklarını, tehlikelere karşı korunup korunmadıklarını dikkate alır. Öyle olmasaydı hiç kimse hastalandığında doktora gitmez, ilaç kullanmaz, ameliyat olmaz, sağlıklı beslenmeye dikkat etmez, kötü alışkanlıkları terk etmez ve herhangi bir tehlikeden de kaçınmazdı. İnsan, sağlığına dikkat eder, tehlikelerden korunur ve stresten uzak mutlu bir hayat yaşarsa ömrünü, türü için belirlenmiş ecelin son sınırına kadar yaşayabilir. Bu anlamda sağlığa zararlı şeylerin ömrü kısalttığı, sağlık için yararlı olan şeylerin ömrü uzattığı söylenebilir.

Allah’ın ilminde tek bir ecel vardır ve bu ecel değişmez. Çünkü Allah kimin nasıl bir yaşam tarzı tercih edeceğini ezelî ilmiyle bildiği için, bu ilmine bağlı olarak ecelleri takdir eder. Allah’ın ilmi de insanın eylemlerine tabi olduğu için, insanın yaşam tarzı ve eylemleri eceli üzerinde etkili olur. Allah’ın temiz ve yararlı şeylerle beslenmemizi, (Bakara, 2/172-173) insan öldürmekten kaçınmamızı (İsrâ, 17/33) ve kendimizi tehlikelerden korumamızı emretmesi (Bakara, 2/195) de ecelin insanın kendisinin ve başkalarının tercihlerinden tamamen bağımsız olmadığını göstermektedir. İnsanların kendisini, çocuklarını ya da bir başkasını öldürme kastının ecel üzerinde bir etkisi olmasaydı, Allah’ın bunları yasaklamasının bir anlamı olmazdı. (Enʽâm, 6/151) Benzer şekilde açlıktan ölme tehlikesiyle karşılaşan birinin, haram da olsa bir şeyler yemesi ölmesini engellemeyecek olsaydı, haram yeme ruhsatı verilmezdi. (Mâide, 5/3)

Öte yandan sadaka vermek, hastaları ve yakınları ziyaret etmek gibi ibadetlerin ömrü uzatacağına ilişkin bazı hadisler vardır. (Tirmizî, Birr, 49; Tirmizî, Zekât, 28) Ehl-i Sünnet âlimleri bu hadisleri, insanları hayırlı ve güzel işlere teşvik etmeyi (terğîb) amaçlayan ifadeler olarak kabul etmiş ve buradaki ömrün uzamasını daha ziyade acı, sıkıntı ve kederden uzak, huzur ve mutluluk içinde bereketli bir yaşam sürme olarak yorumlamışlardır.

Rızıkta Artma ve Eksilme Olur mu?

Sözlükte azık, yenilen, içilen ve faydalanılan şey anlamına gelen rızık, dinî bir terim olarak “Yüce Allah’ın canlılara yiyip içmeleri ve yararlanmaları için sağladığı her türlü imkân” şeklinde tanımlanmaktadır. Helal olsun haram olsun insanların faydalandığı her şey rızık kapsamına girmektedir. Ancak Allah, kullarına helal ve temiz rızıklardan faydalanmayı emretmiştir. (Bakara, 2/168) Rızık, sadece yiyecek ve içeceklerden ibaret değildir. Kur’an’da din, iman, hidayet ve nübüvvet gibi manevi nimetler de rızık olarak nitelendirilmiştir. (Âl-i İmrân, 3/169; Hûd, 11/88)

Rızık bütünüyle Allah katındandır.
Rızkı da buna ulaşmanın
vasıtalarını da yaratan Allah’tır.

Yeryüzündeki tüm canlıların rızkını Allah vermektedir. (Hûd, 11/6) Yani rızık bütünüyle Allah katındandır. Rızkı da buna ulaşmanın vasıtalarını da yaratan Allah’tır. Madenleri, bitkileri, meyveleri, sebzeleri, yer altı ve yer üstü kaynaklarının tamamını Allah yaratmıştır. Ancak rızka ulaşma sorumluluğu insana aittir. İnsan akıl, zekâ, düşünme ve beden gücünü kullanarak rızık vasıtalarını hazırlamak ve bunları kullanmakla yükümlüdür. Örneğin toprakta biten tüm gıdalar rızık, bunların ortaya çıkması ve tüketime hazır hâle gelmesi için gereken tüm araç-gereçler vasıta konumundadır. İnsan bu konuda üzerine düşeni yaparsa, söz gelimi toprağı eker ve gereken bakımları yaparsa Allah onun için rızkı yaratır.

Nübüvvet
Allah Teâlâ tarafından seçilmiş kimselere verilen peygamberlik vazifesi.

Allah her gün tabiatta insan için yeterince rızık yaratmaktadır. Ancak Allah bunları lokma hesabıyla kullarına dağıtmaz. Aksine bunları elde etmenin kanunlarını tayin eder ve insana kendisi için yaratmış olduğu rızıkları elde etme imkânları verir. Bir bakıma biyolojik varlıklar ve fiziksel evren için Allah yasalar tayin ettiği gibi toplumsal ve ekonomik işleyiş için de birtakım kanunlar (kader) belirlemiştir. Bunları dikkate alarak ve kendisine sunulan imkânları kullanarak rızık elde etmeye çalışan kimse bol rızık elde eder, bunu dikkate almayanların ise rızkı daralır.

Allah’ın her şeyi kuşatan bilgisinin ve hikmetinin bir gereği olarak dilediğine rızkı bollaştırıp dilediğine belli ölçülerde daralttığını ifade eden ayetler (Raʽd, 13/26; Ankebût, 29/62; Zümer, 39/52), Allah’ın kulun çabasına göre rızık yollarını genişletip daraltması anlamına gelmektedir. İnsanın çabasının ve sebeplere başvurmanın rızık imkânları üzerinde etkili olduğu açıktır. İnsan Allah’ın ekonomik hayatta geçerli olan kanunlarını (arz-talep dengesi vb.) dikkate almak suretiyle gelirini artırmak, ekonomik olarak gelişmek ve zenginleşmek için çaba sarf ederse, Allah onun rızkını genişletir. Eğer kul seçimini tembellikten ve yanlış tevekkülden yana kullanır ve hiçbir çaba göstermezse Allah onun rızkını daraltır. Bu hususta Allah’ın irade ve takdiri kulun tercihine göre tecelli eder.

Planlı, programlı ve kararlı bir şekilde çalışmanın rızkın elde edilmesinde etkili olduğu günlük hayatta da tecrübe edilmektedir. Örneğin modern tarım aletleri ve seracılık teknikleri ile gübre, ilaç ve aşılama yöntemlerini kullanarak çiftçilik yapan biri ile ilaç, gübre ve tarım aletleri kullanmayan birinin topraktan elde edebileceği ürün miktarı aynı olmayacaktır. İlki yılda üç defa ve bol miktarda ürün alırken, diğeri yılda sadece bir kez ürün alabilir. Benzer şekilde aynı zekâ seviyesine sahip iki öğrenciden hiç soru çözmeden sınava giren ile günde yüz soru çözerek sınava hazırlanarak girenin alacağı puan farklı olacaktır. Dolayısıyla düşük puan alanın, ne yapayım takdir böyleymiş deme hakkı yoktur. Bundan dolayıdır ki Allah yeryüzüne dağılıp rızkımızı helal yollardan aramamızı tavsiye etmektedir.

Bununla birlikte insan elinden gelen tüm bu çabayı göstermesine ve sebeplere başvurmasına rağmen istediği rızka ulaşamayabilir. Bazen sel, yangın kuraklık gibi doğal afetler buna engel olabileceği gibi diğer insanlardan kaynaklanan durumlar da engel oluşturabilir. Çünkü insanların eylemleri ve kurdukları ekonomik düzen (örneğin kapitalizm) insanlar arasında rızıkları elde etme yollarını manipüle ederek bazı kesimlerin fakirleşmesine neden olabilmektedir. Bazen de insanın hak ettiği rızık başkaları tarafından gasp edilir ve emeğinin karşılığı tam olarak verilmeyebilir. Ancak bu durumlarda biz çaba gösteriyoruz ama Allah rızık vermiyor demek doğru değildir. Bu noktada insana düşen kendi iradesi dâhilinde olan ve olmayan şeyleri iyi tespit etmektir. Söz gelimi doğal afetler konusunda alınabilecek tedbirler alınmalı, insanlardan kaynaklı engeller güç yetiriliyorsa kaldırılmalı ve çalışmaya devam edilmelidir. Nihayetinde karşılaşılacak sonuç için de Allah’a tevekkül edilmelidir.

Dua Kaderi Değiştirir mi?

Dua, sözlükte “çağırmak, seslenmek, yardım istemek” anlamına gelir. Dinî bir terim olarak ise “Allah’a yakarmak, istek ve ihtiyaçlarını arz ederek O’nun lütfunu ve yardımını dilemek” demektir.

Dua, kulun Allah ile iletişim kurmasıdır. Allah kullarının kendisine dua etmesini, kendisinin bu duaları işittiğini ve bunlara karşılık verdiğini belirtmektedir: “Kullarım, beni senden sorarlarsa, (bilsinler ki), gerçekten ben (onlara çok) yakınım. Bana dua edince, dua edenin duasına cevap veririm. O hâlde, doğru yolu bulmaları için benim davetime uysunlar, bana iman etsinler.” (Bakara, 2/186) Diğer taraftan Allah “Duanız olmasa, Rabbim size ne diye değer versin!” (Furkân, 25/77) buyurarak dua etmeyi övmüştür. Başka bir ayette de, başa gelen sıkıntılı durumlarda hem sabır ve direnmekle hem de namaz ve dua ile Allah’tan yardım istemek tavsiye edilmektedir. (Bakara, 2/45)

Dua konusunda düşülen yanlışlardan biri de Allah’ın yapılan her duayı kabul edeceğini düşünmektir. Kur’an’da peygamberden dahi gelse sünnetullaha aykırı taleplerin reddedildiği bildirilmektedir. Hz. Nuh’un oğlunun hidayeti için (Hûd, 11/45-46) ve Hz. İbrahim’in Lût kavminin helak edilmemesi için yaptığı dualar buna örnektir. (Hûd, 11/76) Allah’ın ayette “icab/cevap verme” kelimesini kullanması, duaları işittiği ve kayıt altına aldığı şeklinde anlaşılmalı, cevap verme ya da kabul etmenin tek bir şekilde olmayacağı bilinmelidir. Bazen talep edilen şeyler, istenilen şekilde değil de başka şekilde verilmekte (Âl-i İmrân, 3/35-36), bazen bu taleplerin gerçekleşmemesi kulun yararına veya imtihanının bir parçası olmaktadır. Doğru şekil ve şartlarda yapılan her dua kayda alınır ve bunlardan tabii yasalara uygun olanlar ve kulun hayrına olanlar Allah’ın dilemesiyle zamanı geldiğinde işleme konulur.

Duada asıl olan kulun kendi sorumluluk alanına düşeni yaptıktan sonra yaratıcısına bilgi, duygu ve taleplerini iletmesidir.

Allah Teâlâ âlemdeki tüm olayları belli sebeplere bağlamıştır. Kalkan oktan korunmaya, su bitkilerin büyümesine sebep olduğu gibi, dua da sıkıntı ve belayı def etmek ve Allah’ın rahmetini çekmek için bir sebeptir. Ancak dua sonucunda meydana gelecek olan değişiklik de yine sebep-sonuç ilişkisi içinde ortaya çıkar. Allah “savaş hazırlığı yapın” dediği hâlde silah kuşanmamak, tohumu toprağa saçtıktan sonra sulamamak, sonra da “Allah ne takdir ettiyse o olur.” demek doğru değildir. Hiçbir şey yapmadan ve sebeplere sarılmadan bir işi Allah’tan istemek, o işin meydana gelmesi için yeter sebep değildir.

Duada asıl olan kulun kendi sorumluluk alanına düşeni yaptıktan sonra yaratıcısına bilgi, duygu ve taleplerini iletmesidir. Sorumluluk alanımıza giren ve yapabilme güç ve kudretine sahip olduğumuz şeyleri dua ile Allah’tan istemek doğru değildir. Böyle bir davranış, bize irade vermek suretiyle havale edilen hususları tekrar Allah’a havale etmek anlamına gelir ki bu imtihan şuuruyla bağdaşmaz. Duanın amacı Allah’a bilmediği bir şeyi hatırlatmak veya O’na kendi işlerimizi yaptırmak değil, kişinin kulluğunu göstermesi, aczini ve ihtiyacını O’na arz etmesidir.

İnsanın sorumluluk alanına giren şeyleri yapması fiili dua olarak adlandırılmıştır. Başka bir deyişle kalpten ve sözlü yakarışlar kadar, taleplerin yerine getirilmesi için gereken çabanın gösterilmesi, gayretin sarf edilmesi de dua kapsamındadır. Çünkü bu gayret ve çabalar da Allah’ın merhametini ve yardımını talep anlamına gelir ve istenilen sonucun elde edilmesinde etkili olur. İnsan elinden geleni yaptıktan sonra gücünü aşan hususlarda Allah’tan yardım istemeli ve işin sonucu konusunda Allah’a tevekkül etmelidir. Ancak bunu yaparken kulun iradesi kapsamında olan şeyler ile Allah’ın iradesi ve takdirine konu olan şeylerin farkında olunmalıdır.

Duanın özü, insanın Rabbinden yardım istemesidir. Bir nevi dua, Allah’ı olay ve olgulara müdahale ettirme çabasıdır. Konu ile ilgili hadislerde; kaderi ancak duanın değiştirebileceği (Tirmizî, Kader, 6; İbn Mâce, Sünnet, 10) ve duaların, başa gelen sıkıntıyı gidermede ve henüz başa gelmeyeni engellemede sahibine fayda vereceği (Tirmizî, Daavât, 10) bildirilerek bu duruma işaret edilmiştir. Fakat ecel ve rızık konusunda olduğu gibi, burada da Allah’ın müdahalesini daha önce takdir ettiği kaderi değiştirmesi şeklinde düşünmemek gerekir. Bilakis Allah ezelî ilmiyle kulun duasını bildiği için bunu dikkate alarak bir kader takdir eder. Bu anlamda dua da duanın meydana getireceği değişiklik de kader kapsamındadır. Kul ise, dua etmek suretiyle ancak Allah’tan istenileceğini ve Allah’a sığınılacağını ortaya koyarak kulluğunu açığa vurmuş olmaktadır. Peygamberimizin duayı ibadetin ta kendisi ve özü (Tirmizî, Daavât, 1) şeklinde tanımlamasını da bu çerçevede değerlendirmek mümkündür.

Genetik Müdahaleler Allah’ın Koyduğu Kadere Aykırı mıdır?

Günümüzde genetik alanındaki gelişmelerle birlikte bitki, hayvan ve insanların genetik yapısına müdahale edilmek suretiyle bazı hastalıklar tedavi edilmekte, kalıtsal bazı problemler düzeltilebilmektedir. Hayvanlar üzerinde yapılan çalışmalarla genetik kopyalama örnekleri ortaya çıkmakta, dahası artık normal üreme yollarına ihtiyaç duyulmadan sadece dişinin genlerinden yeni bir canlı üretilebilmektedir. Bu şekilde insan klonlamanın da mümkün olacağı düşünülmektedir.

Bu tarz genetik uygulamalar dinî çevreler tarafından “bir şeyin genetik yapısının, yani Allah’ın ezelde takdir ettiği şeklinin bilinçli bir şekilde değiştirilmesi” olarak görülmekte ve dinen sakıncalı bulunmaktadır. Bu yaklaşımı savunanlara göre insan kopyalanması durumunda Kur’an ayetlerinde zikredilen insanın yaratılış aşamalarından farklı bir yöntemle, kadın yumurtası ve erkek sperminden oluşan bir zigot olmaksızın insanın üremesi söz konusu olacaktır. Bu durum Allah’ın koyduğu kadere bir müdahale olarak değerlendirilmekte “Allah’ın yaratışında bir değiştirme” olduğu gerekçesiyle eleştirilmektedir.

Bu tür genetik teknolojilerin diğer canlılarda ve insanlarda kullanımının dinî ve ahlaki açıdan doğru olup olmadığı ayrı bir tartışma konusudur. Ancak bunların yaratılış kanununa aykırı olduğunu düşünmek için bir neden yoktur. Çünkü genetik işlemlerde yoktan bir şey yaratılması söz konusu değildir. Mutlak anlamda bir varlığı yoktan var etmek sadece Allah’ın kudreti dâhilindedir. İnsanların yaptığı şey ise Allah’ın koyduğu yasalar çerçevesinde varlığın yapısına/genetiğine müdahalede bulunmak ve bu çerçevede yeni bazı uygulamalar yapmaktan ibarettir. Genetik alanındaki bu faaliyetlerin Allah’ın koyduğu biyolojik kanunların dışına çıkması mümkün değildir. Bu tarz uygulamaların mümkün olması Allah’ın kanunları içinde gerçekleştiğini göstermektedir. Nitekim Kur’an-ı Kerim’de hem Allah’ın yaratmasında (Rûm, 30/30) hem de kanunlarında (Fâtır, 35/43) hiçbir değişme olmayacağı haber verilmektedir.

Yaratılmış varlıklar üzerinde değişiklik yapmak genetik müdahalelerden önce de yapılan bir uygulamadır. Özellikle tarım ve hayvancılık sektöründe yüzyıllardır bu tarz müdahaleler yapılmaktadır. Genetik müdahaleler yaratılışa müdahale ise, melezleme ve aşılama gibi uygulamaların da kadere müdahale olarak değerlendirilmesi gerekir. Benzer şekilde biyolojik anlamda sağlıklı bireylerin hayatlarına son vermek (cinayet), organ nakilleri veya kalp pili takılması gibi günümüzde yapılan birçok tıbbi uygulama, tedavi ve ameliyatların da bu kapsamda değerlendirilmesi ve yaratılışa müdahale olarak algılanması gerekir. Ancak yaratılmış olan bir varlıkta değişiklik yapmak ile yaratılış kanununu değiştirmek arasındaki fark göz önünde bulundurulduğunda böyle olmadığı anlaşılır. Bu müdahalelerin insan açısından mümkün olması, Allah’ın insana ne kadar geniş bir tasarruf alanı bıraktığını göstermektedir. İnsanın bu alanda yaptığı bütün müdahaleler, Allah’ın koyduğu genel kanunlara ve sebeplere bağlı kalmak durumundadır.

KAYNAKLAR

Abdülkâhir el-Bağdâdî, Usûlu’d-dîn, thk. Ahmed Şemseddin, Dârü’l-Kütübi’l-ʻİlmiyye, Beyrut, 2002.

Ahmet Akbulut, “Allah’ın Takdiri Kulun Tedbiri”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 33/1 (1994), 129-156.

Ahmet Saim Kılavuz, Anahatlarıyla İslâm Akâidi ve Kelâm’a Giriş, Ensar Yayınları, İstanbul, 2011.

Bekir Topaloğlu-Yusuf Şevki Yavuz-İlyas Çelebi, İslam’da İman Esasları, DİB Yayınları, Ankara, 2014.

Berat Sarıkaya, Genlere Müdahale-İlahi Kader İlişkisi, Rağbet Yayınları, İstanbul, 2019.

Buhârî, el-Câmiuʽs-sahîh, I-IV, thk. M. Fuâd Abdülbaki, Matbaatü’s-Selefiyye, Kahire, 1980.

Cağfer Karadaş, Kadere İman, DİB Yayınları, Ankara, 2014.

Cihat Tunç, “Ecel”, TDV İslam Ansiklopedisi, TDV Yayınları, İstanbul, 1994, 10/380-382.

Cihat Tunç, “Kader ve Kazâ Hakkında Düşünceler”, Erciyes Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 4 (1987), 1-11.

Ebû Bekr el-Bakillânî, Temhîdi’l-evâil ve telhîsi’d-delâil, thk. İ. Ahmed Haydar, Müessesetü Kütübi’s-Sekâfiyye, Beyrut, 1987.

Ebû Mansûr el-Mâtûrîdî, Kitâbü’t-Tevhîd, thk. Bekir Topaloğlu-Muhammed Aruçi, TDV Yayınları, İstanbul, 2001.

Ebu’l-Hasan el-Eşʻarî, el-Lümaʻ fi’r-redd ilâ ehli-z-zeyğ ve’l-bidʻa. thk. Hamude Gurâbe, Kahire, 1955.

Ebu’l-Muʻîn en-Nesefî, Tabsiratü’l-edille fî usûli’d-dîn, thk. Hüseyin Atay-Şaban Ali Düzgün, 2 Cilt. DİB Yayınları, Ankara, 2004.

Fatih Kurt (ed.), İnsanın Anlam Arayışı, DİB Yayınları, İstanbul, 2019.

Fatma Bayraktar Karahan, Dua ve Kader, Ötüken Yayınları, İstanbul, 2018.

İbn Mâce, es-Sünen, I-II, thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî, Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, Beyrut, 1975.

İbrahim Coşkun, İlahi Adalet ve Engelli Bireyler, Kitap Dünyası Yayınları, İstanbul, 2016.

İlyas Çelebi, “Sünnetullah”, TDV İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, İstanbul, 2010, 38/159-160.

İmâmu’l-Haremeyn el-Cüveynî, eş-Şâmil fî usûli’d-dîn, thk. Ali Sami en-Neşşâr, İskenderiye,1969.

İsmail Hakkı İzmirli, Yeni İlm-i Kelâm, Ankara Okulu Yayınları, Ankara, 2013.

İsmail Şık, Takdir Olgusu Kader Algısı Yazgı Yanılgısı, Gece Kitaplığı, Ankara, 2018.

Komisyon, Hadislerle İslam 1, DİB Yayınları, İzmir, 2019.

Komisyon, İnsan Hürriyeti ve Kudret-i İlahiyye Bağlamında Kader Meselesi, Tartışmalı İlmi İhtisas Toplantısı (İstanbul, 12-13 Aralık, 2009) Ensar Yayınları, İstanbul, 2014.

Lütfi Cengiz, İslam’ın İlk Dönemlerinde Kader, Palet Yayınları, Konya, 2012.

Metin Özdemir, İlahi Adalet Penceresinden Kötülük ve Musibetler, DİB Yayınları, Ankara, 2014.

Muhammed Ali et-Tehânevî, Keşşâfu ıstılâhâti’l-funûn ve’l-ʻulûm, thk. Ali Dahrûc, 2 Mektebetü Lübnan, Beyrut, 1996.

Mustafa Çağrıcı, “Tevekkül”, TDV İslâm Ansiklopedisi, TDV Yayınları, İstanbul, 2012, 41/1-2.

Müslim, Sahîhu Müslim, I-III, thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî, Çağrı Yayınları, İstanbul, 1981.

Necati Öner, İnsan Hürriyeti, Divan Yayınları, İstanbul, 2014.

Nûreddîn el-Sâbûnî, el-Bidâye fî usûli’d-dîn (Mâtûrîdîyye Akâidi), haz. Bekir Topaloğlu, DİB Yayınları, Ankara, 2005.

Ömer Aydın, Kur’an Işığında Kader ve Özgürlük, Beyan Yayınları, İstanbul, 1998.

Râgıb el-İsfehânî, el-Müfredât fî garîbi’l- Kur’ân, thk. Muhammed Seyyid Geylânî, Dârü’l-Meʻârif, Beyrut, t.s.

Ramazan Altıntaş, Sana İtikattan Soruyorlar, Kitaparası Yayınları, İstanbul, 2018.

Recep Ardoğan (Ed.), Günümüz Kelâm Problemleri, Ekin Yayınları, İstanbul, 2017.

Rollo May, Özgürlük ve Kader, Okyanus Yayınları, İstanbul, 2019.

Seyyid Şerif Cürcânî, et-Taʻrifât, Mektebetü Lübnan, Beyrut, 1985.

Süleyman Toprak, “Nesefî’nin Tabsıratu’l-Edille’sinde Kazâ ve Kader”, Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (1985), 123-135.

Tirmizî, es-Sünen, I-V, thk. Ahmed Muhammed Şâkir, Matbaatü Mustafa el-Bâbî el-Halebî, Kahire, 1938.

Yusuf Şevki Yavuz, “Kader”, TDV İslam Ansiklopedisi, TDV Yayınları, İstanbul, 2001, 24/58-63.