T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Genel Yayın No: 2319
Halk Kitapları: 654

ÂLEMİN GÖZ BEBEĞİ: İNSAN
Dr. Lamia Levent ABUL

Yayın Yönetmeni
Doç. Dr. Fatih KURT

Yayın Koordinatörü
Suat OKUYAN

Editörler
Dr. Elif ERDEM
Hale ŞAHİN
Dr. Rukiye AYDOĞDU DEMİR

Tashih
Esma ÇETİN

Grafik Tasarım
Uğur ALTUNTOP

Baskı
İhlas Gazetecilik A.Ş.
Tel.: +90 212 454 30 00

2. Baskı, İSTANBUL – 2023

Eser Yayın Kurulu Kararı: 16.03.2022/11

ISBN: 978-625-435-424-3
2023-34-Y-0003-2319
Sertifika No: 12930

© T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı
No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA
Tel: 0 312 295 72 93 - 94
Faks: 0 312 284 72 88
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr
www.diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye Daire Başkanlığı
Tel: 0312 295 71 53 - 295 71 56 Faks: 0312 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

ÂLEMİN GÖZ BEBEĞİ
İNSAN

DR. LAMİA LEVENT ABUL

İnsan Kimdir?

İnsan kimdir sorusu, insanlık tarihinin en eski sorusu olarak karşımıza çıkar. Bu soruya her ilim erbabı kendine göre cevap verir. Filozoflara göre insan; konuşan, düşünen, alet kullanabilen; biyologlara göre iki ayağı üzerinde durabilen ve yürüyen canlı; sanatkârlara göre ise duyguları olan varlıktır. Bu tanımların her biri insanın farklı yönlerini ortaya koymakla beraber insanı bütün olarak anlatmaktan uzaktırlar. İnsanoğlunun cevabını aradığı bu soruya en doğru şekilde ancak onu yaratan cevap vermiştir. “Yaratan bilmez mi?” sorusuyla insanı bu gerçekle yüzleştiren Rabbimiz muhakkak ki en ince işleri görüp bilen ve her şeyden hakkıyla haberdar olandır. (Mülk, 67/14)

Halife
Vekil, Allah’ın iradesini yeryüzünde temsil eden, emir ve yasaklarını uygulayan kimse.

Yüce Allah, en şerefli varlık olarak yarattığı insanı diğer tüm varlıklardan üstün tutmuş ve onu yeryüzüne halife kılmıştır. İnsanın üstün bir varlık olması, Allah Teâlâ’nın ona lütfeylediği özellikler ve nimetler sebebiyledir. Kur’an-ı Kerim’de “And olsun, biz insanoğlunu şerefli kıldık. Onları karada ve denizde taşıdık. Kendilerini en güzel ve temiz şeylerden rızıklandırdık ve onları yarattıklarımızın birçoğundan üstün kıldık.” (İsrâ, 17/70) buyrularak insanın diğer varlıklardan üstün kılındığı ve ona şerefli bir hayat sürecek imkânlar verildiği bildirilmiştir. İnsana üstünlük kazandıran meziyetler arasında akıl, ruh, zekâ, irade, düşünme, doğru ve yanlışı birbirinden ayırma kabiliyeti, canlı ve cansız varlıklar üzerinde tasarruf yetkisi, ekonomik faaliyetlerde bulunma yanında şehirler ve medeniyetler kurma özelliği sayılabilir.

İnsanın sahip olduğu tüm bu özelliklerinin yanı sıra Yüce Allah’ın lütfu ile yerde ve gökte bulunan varlıklar da onun hizmetine sunulmuştur: “O, göklerde ve yerde ne varsa hepsini kendinden bir lütuf olarak emrinize vermiştir…” (Câsiye, 45/13) Allah katında insan o kadar değerlidir ki, gökte ve yerde bulunan her şey; güneş, ay, yıldızlar, gece, gündüz, bitkiler, hayvanlar ve daha sayamayacağımız nice nimet onun hizmetine sunulmuştur. (Nahl, 16/12) Dolayısıyla insan gaye bir varlıktır, kâinat ve içinde bulunanlar onun için yaratılmıştır.

İnsan,
Allah’ın yeryüzündeki halifesi,
emanetinin taşıyıcısıdır.

İnsan, beden ve ruhtan meydana gelen bir varlıktır. Topraktan yaratılan insana esas kıymet kazandıran ise ruhudur. Zira ruh kendisini var eden Rabbinden gelmektedir. İnsanın ruh ve beden bakımından nasıl yaratıldığını Kur’an şöyle açıklar: “O yarattığı her şeyi güzel yapmış ve ilk başta insanı çamurdan yaratmıştır. Sonra onun neslini önemsenmeyen bir suyun özünden yaratıp sürdürmüştür. Sonra ona düzgün bir şekil vermiş ve ruhundan ona üflemiş; sizi kulak, göz ve gönüllerle donatmıştır. Ne kadar da az şükrediyorsunuz! (Secde, 32/7-9) Bu ayet-i kerimede Yüce Allah, insanı önce topraktan yarattığını, sonra ona şekil verdiğini zikrederek onun maddi yönüne işaret eder. Daha sonra da insana ruhundan üflediğini bildirerek onun manevi yönüne vurgu yapar. İnsan, yaratılışındaki maddi ve manevi üstün özellikleriyle Yüce Allah’ın yeryüzündeki halifesi ve emanetinin taşıyıcısı olma vasfına ulaşır.

İnsanın canı, malı, nesli,
inancı, onur ve haysiyeti
dokunulmazdır.

Yüce Allah, ruh ve beden yönüyle en güzel şekilde yarattığı insana akıl, irade ve düşünme gücü vermiştir. İnsan, Yüce Allah’ın yeryüzündeki halifesi (Bakara, 2/30) ve kutsal emanetinin (Ahzâb, 33/72) taşıyıcısıdır. Bu yönleriyle insan yeryüzünde hiçbir canlının, meleklerin dahi ulaşamayacağı bir konuma yerleşmiştir. Rabbimiz bir taraftan insanı değerli kılan vasıflarla donatırken diğer taraftan ona çeşitli sorumluluklar yüklemiştir. İnsana verilen tüm bu vasıflar, onun sorumluluklarını tam anlamıyla yerine getirebilme amacına yöneliktir.

Yüce Allah, insana verdiği eşsiz değerin bir sonucu olarak onun inancını, canını, malını, neslini, onur ve haysiyetini dokunulmaz kılmıştır. Peygamber Efendimiz (s.a.s.) “Müslüman’ın kişilik onuru, malı ve kanı saygındır, ona dokunulamaz. Takva (Allah’a karşı sorumluluk bilinci) işte şuradadır (kalptedir). Müslüman’ın, Müslüman kardeşini küçük görmesi, kötülük olarak ona yeter.” (Tirmizî, Birr, 18) buyurarak insanın hürmete layık olduğunu bildirmiştir. Bizim inancımızda insanın canı her şeyden değerlidir: “…Kim bir kimseyi öldürürse bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de bir can kurtarırsa bütün insanların hayatını kurtarmış gibi olur.” (Mâide, 5/32 )

Takva
Dinin emir ve tavsiyelerine uyma, haram ve günahlardan kaçınma hususunda gösterilen titizlik.

İnsanı onurlu bir varlık olarak yaratan Cenâb-ı Hak, insan onurunu yaralayan her türlü davranış ve uygulamayı yasaklamıştır. Alay, küçük görme, gıybet, iftira, yalan, dedikodu, hata ve kusurların ortaya dökülmesi insan onurunu zedeleyen davranışlardır. Hucurat suresinde Rabbimiz insan onuruna yönelik bu davranışlar hakkında şöyle buyurmaktadır: “Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakının; çünkü bazı zanlar günahtır. Gizlilikleri araştırmayın, birbirinizin gıybetini yapmayın; herhangi biriniz, ölmüş kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? Tabii ki bundan tiksinir! Allah’a itaatsizlikten de sakının. Allah tövbeleri çokça kabul etmektedir, rahmeti sonsuzdur.” (Hucurât, 49/12) Bu ayet-i kerime, hakkında kesin bilgimiz olmayan ve insanları töhmet altında bırakan kulaktan dolma bilgilere itibar etmememizi bildirmektedir. Çünkü zan ve tahminlerin çoğu isabetsiz olup haksızlıklara sebebiyet vermektedir. Diğer taraftan insanların özel alanlarına ait bilgileri araştırmak ve arkalarından hoşlanmayacakları şekilde konuşmak yani gıybet de caiz değildir. Peygamber Efendimiz: “Zandan sakının. Çünkü zan, yalanın ta kendisidir. Birbirinizin konuştuğuna kulak kabartmayın, birbirinizin özel hâllerini araştırmayın, birbirinizle üstünlük yarışına girmeyin, birbirinize haset etmeyin, birbirinize kin beslemeyin, birbirinize sırt çevirmeyin. Ey Allah’ın kulları! Kardeş olun!” (Müslim, Birr, 28) buyurarak insan haysiyetine yaraşır şekilde yaşamak için dikkat edilmesi gereken ahlakı haber vermiştir .

“…Kim bir kimseyi öldürürse bütün insanları öldürmüş gibi olur...”

Müminlerin kardeş olduklarını bildiren Yüce Allah, kardeşlik ahlakına sığmayan davranışlarda bulunmaktan bizleri men etmiştir. Yine Hucurat suresinde alaya alma ve lakap takma gibi insanı aşağılayan ve onurunu zedeleyen davranışlar yerilmiştir. (Hucurât, 49/11-12) İnsanları şaka yollu dahi olsa alaya almak, onları küçük görmek ve aşağılamak anlamına geldiğinden kabul edilemez. Çünkü Allah katında kimin daha değerli olduğunu bilemeyiz. Belki de alaya aldıklarımız bizden daha hayırlı olabilirler: “Nice kapılardan kovulmuş üstü başı perişan insan vardır ki, Allah’a yemin etse Allah onu yemininde haklı çıkarır.” (Müslim, Birr, 138) hadis-i şerifi, her insana Rabbimizin yarattığı onurlu bir varlık gözüyle bakmamız hususunda bize yol göstermektedir.

Alay, gıybet, iftira, yalan, dedikodu insan onurunu yaralar.

Ahsen-i takvim üzere yani en güzel ve mükemmel surette yaratılan insan, varlık âlemi içerisinde eşsiz bir yere sahiptir. İnsan, saygın ve onurlu bir hayat yaşayarak Rabbinin kendisine bahşettiği üstün niteliklerini ortaya koyabilir. Bu, kendisini ve tüm mahlukatı yaratan Rabbini tanıması, O’na gereğince kulluk etmesi ve erdemli bir hayat yaşamasıyla mümkün olur. İnsan, saygınlığını zedeleyen tutum ve davranışlarda bulunduğunda ise aşağıların aşağısı bir konuma düşme tehlikesiyle karşı karşıyadır: “Şüphesiz biz insanı en güzel biçimde yaratmışızdır. Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik.” (Tîn, 95/4-5)

“Şüphesiz biz insanı en güzel biçimde yarattık.”

Kur’an-ı Kerim’de İnsan

Yüce Allah’ın eşsiz yaratma kudretinin eseri olan insan, Kur’an-ı Kerim’de tüm yönleriyle ele alınmıştır. Beden ve ruhtan meydana gelen insan tabiatı, ruh itibarıyla semavidir, (Hicr, 15/28-29) yüce âleme aittir. İnsan ruhunu olgunlaştırdığında ulvi âlemin özlemiyle ulvi olanın peşinden gider. İnsan beden yönüyle de yeryüzüne ait (arzî) olduğu için arza ait şeyleri daha fazla ister. Esasında insan, ruh ve beden arasındaki dengeyi sağladığında dünya ve ahiret mutluluğunu kazanabilecek tabiata sahip olur. Ahireti terk edip dünyaya yöneldiğinde dünya nimetleri ona verilir. Ancak onun ahiretten bir nasibi olmaz. (Şûrâ, 42/20) Ahiret kazanımlarından mahrum kalarak sadece dünya nimetlerine sahip olmakla istediği saadeti elde edemez. (Âl-i İmrân, 3/91) Dünyadaki ve ahiretteki nasibini unutmadan yaşayan kimse (Kasas, 28/76-78), tabiatına uygun davrandığında dünyada iç huzuru, ahirette ise kurtuluşu elde eder. (Gürbüz Deniz, Anlam ve Varlık Boyutuyla İnsan, DİB Yay., Ankara 2015, s. 15-16)

Ulvi
Eşsiz, benzersiz özellikler taşıyan, yüce.

Yukarıda da ifade ettiğimiz gibi insanın hem iyilik ve itaate hem de kötülük ve isyana gidebilmesi onu diğer varlıklardan ayırmaktadır. Kur’an-ı Kerim’de belirtildiği üzere insan; cahil, zalim, kan dökücü, bozguncu, sabırsız, tamahkâr, cimri ve nankör gibi kötü vasıfların yanı sıra iman, teslimiyet, ilim, takva, merhamet, sevgi, sabır, diğerkâmlık gibi faziletleri de bünyesinde barındıran bir varlıktır. Şeytanın vazifesi de insanı kötülüklere çağırmak ve kendisine uymak üzere ikna etmektir. İnsan şeytana kanmayıp kendisini yaratan Rabbine iman ederse ve salih amellerde bulunursa ziyandan kurtulur, (Asr, 103/3) dünya ve ahirette kazananlardan olur. Bunu gerçekleştirmek üzere de Cenâb-ı Hak, insana verdiği akıl nimetini kullanmasını Kur’an-ı Kerim’de ısrarla vurgular. (Bakara, 2/164; Âl-i İmrân, 3/65; Enfâl, 8/22)

İnsanın yaradılış amacı
Rabbini tanımak ve
O’na kulluk etmektir.

Yüce kitabımız insanın yaratılış amacının Allah’ı tanımak ve O’na kulluk etmek olduğunu bildirir. (Zâriyât, 51/56) Bu sebeple insanı yaratan ve yaşatan Allah Teâlâ’nın varlığını ve birliğini inkâr etmek en büyük zulüm yani haksızlıktır. (Lokmân, 31/13) Kur’an, sorumluluklarının farkında olmayan insanı zalim ve cahil (Ahzâb, 33/72) olarak tanımlar. İnsan yaratılış amacından uzaklaşınca tüm kâinatı emrine veren Allah’a karşı nankörlükte bulunur, (Yûnus, 10/12) geçici hazlara yönelir. (Âl-i İmrân, 3/14) Cimrilik, (İsrâ, 17/100) unutkanlık, (Tâhâ, 20/115) böbürlenme, acelecilik, (Hûd, 11/10; İsrâ, 17/11) gerçeğe karşı direnme, inkârcılık (Âl-i İmrân, 3/21) gibi zaaflar gösterir. Dünya ve ahiret kurtuluşunun yolu imtihan dünyasında iyilikleri çoğaltmak ve kötülüklerden yüz çevirmektir.

Allah Teâlâ insanları erkek ve dişiden yarattığını ve onları farklı kavimler ve milletlere ayırdığını bildirir. (Hucurât, 49/13) İnsanlar arasındaki etnik ve kültürel farklılıklar, bir milleti diğerinden ayıran ve kendisine özgü bir kimlik kazandıran özelliklerdir. Ancak ayet-i kerimenin devamında hiçbir toplumun/kişinin diğerine karşı bir üstünlük yarışına girmemesi öğütlenerek üstünlüğün takvada olduğu vurgulanmaktadır. Farklı sosyal ve etnik gruplara mensup olmanın üstünlük vesilesi olarak algılanması dinimizce kabul edilemez. İslam, insanın şerefini kendi iradesi ile elde etmediği etnik aidiyete değil; irade ve çabasıyla edindiği ahlaki değerlere bağlar. Ayet-i kerimede geçen takva kavramı, İslam’ın değerlerini kuşanmayı ve bunların zıtlıklarından titizlikle kaçınmayı ifade eder. (bk. Â’râf, 7/26; Kur’an Yolu Tefsiri, c. 5, s. 97-98) Ebedî kurtuluşun yolu bir olan Allah’a ve O’nun Resûlü’ne iman ve itaatten geçer.

Tecelli
Allah’ın varlığının çeşitli mertebelerde insanlarda ve doğada ortaya çıkması.

İnsan âlemin göz bebeğidir

Yüce Allah’ın yarattığı en değerli varlık olan insanın üstünlüğü, Allah’ın isim ve sıfatlarının en güzel şekilde kendisinde tecelli etmesinden kaynaklanır. Cenâb-ı Hak insana kendi ruhundan üflemiştir. O’nun zatını sonsuz ve sınırsız şekilde niteleyen sıfatlar, insanda cüzi/sınırlı şekilde vardır. Mesela Allah Teâlâ’nın ilmi sonsuzdur; zaman ve mekân sınırı olmaksızın küçük büyük, gizli aşikâr her şeyi ve her hadiseyi hakkıyla bilendir. İlmiyle her şeyi kuşatandır. (Tâhâ, 20/98) İnsan da kendi varlığınca bilir ancak onun bilgisi sınırlıdır. Bu sınırlı bilgisiyle dahi insan, yaratılmışlar içerisinde Yüce Allah’ın sonsuz kudretini ve mükemmel sanatını idrak edebilecek yegâne varlıktır .

Allah Teâlâ tarafından insana verilen bu değer aynı zamanda ona sorumluluk da yükler. İnsan bir taraftan yeryüzünü imar ve ihya etme sorumluluğuna sahipken diğer taraftan kendisinde bulunan insanlık cevherini kemal noktasına taşıma gayreti içerisinde olmalıdır. Nasıl ki Cenâb-ı Hak kâinatı insan için yaratıp onun emrine vermişse insanı da kendi varlığına tanıklık etmesi için yaratmıştır. (Âl-i İmrân, 3/18) İnsan kendi kıymetini ve kâinattaki yerini bilirse bu, onu Rabbini bilmeye ve tanımaya götürür. Kendini bilen Rabbini bilir sözü bu hakikatin ifadesidir.

Sufiler insanı kâinatın göz bebeği ve âlemin özü olarak tarif ederler. İnsan âlemlerin suretlerini şahsında toplayarak zıtları kendisinde birleştiren, bir nevi âlemi içerisinde barındıran özelliklere sahiptir. Âlemde ne varsa insanda öz ve numune olarak vardır. İmam Gazzali insanı bir ülkeye benzetir ve onun her bir azasını bu ülkenin bir unsuru olarak zikreder. Kalp beden ülkesinin sultanı, akıl veziri, diğer azalar da askerleridir.

Rabbimizin en güzel şekilde yarattığı insan, sevgi ve saygı gösterilmeye layık bir varlıktır. Allah Teâlâ’nın mükerrem kıldığı insana hürmet göstermek, onu yaradana hürmet anlamına gelir. Yunus Emre’nin ifadesiyle yaratılanı yaratandan ötürü sevmek gerekir. Allah Teâlâ tüm insanları aynı özden aynı ana babadan yaratmış ve her birine kıymet vermiştir. Rabbimiz, yeryüzünde imtihan gereği bir süre kalacak olan insanlara inanan inanmayan, iyi kötü, itaatkâr, isyankâr şeklinde bir ayrımda bulunmadan nimetlerini bahşeder. Bu, O’nun sonsuz rahmetinin bir tecellisidir. Bizden de insana saygı ve sevgi göstermemizi ve insanı Allah’ın yarattığı bir kul olarak görüp değer vermemizi istemiştir.

Marifet
Allah ve O’nun sıfatları, fiilleri, isimleri hakkında manevi tecrübeyle elde edilen bilgi.

Nazargâh-ı ilahi
Allah Teâlâ’nın nazar ettiği (baktığı) yer, kalp.

İnsanı değerli kılan bir diğer özelliği ise kalbidir. Cenâb-ı Hakk’ın muhabbet ve marifetine ayna olan kalp, nazargâh-ı ilahi olarak nitelendirilmiştir. İnsanın kalbi ilahi tecelliye mazhar olan bir makam olduğundan mukaddestir. Bu sebeple hiçbir insanı incitmemek, kırmamak esastır. İrfan ehli “incinsen de incitme” ahlakını benimsemiş ve bir insanın kalbini kırmayı Kâbe’yi yıkmaktan daha büyük bir günah olarak görmüşlerdir.

İnsan,
kâinatın göz bebeği,
âlemin özüdür.

Allah Teâlâ’nın kalbe nazar eylemesi için kalbin temizlenip arındırılması gerekir. Hz. Peygamber de insanın selametini kalbin selim olmasına bağlarken (Buhârî, Îmân, 39) bu hakikate işaret etmiştir. Kalbin arındırılıp saflaştırılması için öncelikle kişinin hatalarını ve günahlarını görerek, pişmanlıkla tövbe etmesi gerekir. Sonra nefsine bakarak ondaki kötülükleri fark etmeli ve her türlü kötü ahlakı terk etmek üzere nefsiyle mücadele içine girmelidir. Öfke, hırs, haset, kin, nefret gibi kötü huyları güzelliklere çevirme gayretinde olmalıdır. Nefis terbiyesi denilen bu mücadele sonucunda kalp arınır. Böylece kötülüğü emreden nefis, (Yûsuf, 12/53) Rabbinin ilhamlarını almaya ehil hâle gelir. (Şems, 91/7-9) Nefis terbiyesinde çeşitli basamaklardan geçen insan sonunda Rabbinin rızasını kazanarak huzura erer. (Fecr, 89/27-30) Cenâb-ı Hak ancak masivadan yani kendisi dışındaki her şeyden arınmış ve saflaşmış böylesi kalbe iltifat eder.

İnsanın Yaratılışı:
Toprakla Başlayan Hayat

Yüce Rabbimiz yeryüzünü yaratarak insanın tasarrufuna hazır hâle getirmiştir. Elbette bu, insanın varlık âlemi içindeki ayrıcalıklı yerine işaret etmektedir. Diğer yandan da insanın yeryüzündeki hayatını geliştirecek daha ileri seviyelere taşıyacak akletme düşünme, bilme ve idrak etme gücünü de insana bahşetmiştir. Böylece insan sahip olduğu maddi ve manevi imkânları kullanarak yeryüzünü imar etme sorumluluğunu da layıkıyla yerine getirebilecektir.

Yüce Allah, insana kendi ruhundan üflemiştir.

Yüce Kitabımız Kur’an Kerim’de insanın yaratılışı konusunda çeşitli anlatımların yer aldığını görürüz. Ayetler, onun yaratılışının temelinde toprağın bulunduğuna işaret eder. Bununla birlikte insanın topraktan yaratılma sürecinin ne kadar sürdüğünü bilmiyoruz. Ancak İnsan suresinde insanın daha anılmaya değer bir şey değilken üzerinden uzun bir zamanın geçtiği bildirilmiştir. (İnsân, 76/1) Dolayısıyla yaratmanın belli bir süreç içerisinde gerçekleştiğini söylemek mümkündür. İnsanın biyolojik oluşumunu anlatan evreler de Kur’an’da açık bir şekilde anlatılmıştır: “Gerçek şu ki biz insanı çamurdan alınmış bir özden yaratıyoruz. Sonra onu sağlam bir korunakta nutfe hâline getiriyoruz. Ardından nutfeyi (döllenmiş yumurta) alakaya (rahimde asılıp beslenen embriyo) çeviriyor, alakayı şekilsiz et (görünümünde) yapıyor, bu etten kemikler yaratıyor, daha sonra da kemiklere adale giydiriyoruz; nihayet onu bambaşka bir yaratık hâlinde inşa ediyoruz. Yapıp yaratanların en güzeli olan Allah çok yücedir.” (Mü’minûn, 23/12-14)

Kemal
Bilgi ve erdem bakımından olgunluk,
yetkinlik.

İnsan özü itibarıyla basit bir topraktan yaratılmıştır. Ancak diğer taraftan Allah’ın kendisine bağışladığı duyu, akıl, idrak, ruh gibi özelliklerle de madde üstü bir varlıktır. Bu gerçeği “Nihayet onu bambaşka bir yaratık hâlinde inşa ediyoruz.” (Mü’minûn, 23/14) ayetiyle Rabbimiz bizlere bildirmiştir.

Kendini bilen Rabbini bilir.

İnsanın Hakikati:
Ruh

Topraktan yaratılan beden, insanın maddi varlığını temsil eder. Bu hâliyle insan henüz kendisine kıymet kazandıran ve onu diğer yaratılmışlardan üstün kılan bir konumda değildir. Cenâb-ı Hakk’ın ilahi ruhundan üflemesiyle insan düşünen, konuşan, canlı bir varlık hüviyetine kavuşmuştur. Böylece insan, mükemmel şekilde biçimlenen bedeninin yani maddi yönünün yanı sıra Yüce Yaratıcı’dan lütfedilen ruhu ile manen de değer kazanmış ve kâinatın göz bebeği olarak varlık sahasına çıkmıştır.

Ruhun mahiyeti, zihinleri meşgul eden bir konudur. Bununla birlikte ruh hakkındaki bilgimiz sınırlıdır. Ruhun maddeye hayat ve canlılık veren bir iksir olduğu bilgisinden fazlasına sahip değiliz. Nitekim Hz. Peygamber’e ruhun ne olduğunu sorduklarında o, kendisine bu konuda bir ayet inmediği için susmuş ve herhangi bir cevap vermemiştir. Bir müddet bekledikten sonra ona vahiy geldiğinde ise şu ayetleri okumuştur: “Sana ruh hakkında soru sorarlar. De ki: ‘Ruhun ne olduğunu ancak Rabbim bilir, size ise pek az bilgi verilmiştir.’” (İsrâ, 17/85)

İnsanlığın Annesi
Hz. Havva’nın Yaratılışı

Kur’an-ı Kerim’de Hz. Havva’nın ismi lafzen zikredilmemiştir. Kur’an’da, Âdem ve eşinin birlikte cennete yerleştirildiği (Bakara, 2/35), yasak ağaca yaklaşmamaları konusunda ikisinin birlikte uyarıldığı (Â’râf, 7/19), ancak bu uyarıya rağmen şeytanın onları kandırdığı ve cennetten birlikte çıkartıldıkları (Bakara, 2/36) anlatılır. Bu kıssada Âdem’e, eşi Hz. Havva eşlik eder. Hz. Havva ismen anılmasa da Hz. Âdem’in eşi olarak zikredilir.

Kur’an’da Hz. Âdem’in yaratılışı bahsinde Hz. Havva’dan söz edilmemekle birlikte genel olarak insanın yaratılışı anlatılırken kadın ve erkeğin nasıl yaratıldıklarına yer verilir. Yüce Allah (c.c.): “Ey insanlar! Sizi bir tek nefisten yaratan ve ondan da eşini yaratan, o ikisinden birçok erkek ve kadın üretip yayan Rabbinize itaatsizlikten sakının.” (Nisâ, 4/1) buyurarak tüm insanların “tek bir nefis”ten yani aynı “öz”den yaratıldıklarını bildirmektedir. Ayette önce “sizi bir tek nefisten yaratan”, daha sonra “ondan da eşini yaratan” denilmiştir. İnsanların her birinin babası ve anası bulunduğuna, her insan üreme kanunları çerçevesinde meydana geldiğine göre burada “nefisten, ondan yaratan” sözü, “onun bir parçasından” değil “onun özünden, ona benzer olan bir asıldan, kökten (ayetteki ifadeye göre nefisten) yaratan” şeklinde anlaşılır. Nitekim bu yorumu destekleyen Rum suresi 21. ayette de “nefis” kelimesi bu anlamda kullanılmıştır: “Onlara ısınıp kaynaşasınız diye size kendi türünüzden (nefislerinizden) eşler yaratıp aranıza sevgi ve şefkat duyguları yerleştirmesi de O’nun kanıtlarındandır.” (Kuran Yolu Tefsiri, DİB Yay., c. 2, s. 9-12)

“Ey insanlar! Sizi bir tek nefisten yaratan ve ondan da eşini yaratan, o ikisinden birçok erkek ve kadın üretip yayan Rabbinize itaatsizlikten sakının.”

Kur’an-ı Kerim’de Hz. Âdem ve Havva’nın yasak ağaca yaklaşmaları ve meyvesinden yemeleri anlatılırken her ikisi birlikte zikredilir. Onların cennetten çıkarılmalarına sebep olan günahı birlikte işledikleri ve şeytanın ikisini birden kandırdığı anlatılır: Derken şeytan, kapalı olan avret yerlerini birbirine göstermek için onlara fısıldayıp kafalarını karıştırdı ve “Rabbiniz size bu ağacı sırf melek olursunuz veya ebedî yaşayanlardan olursunuz diye yasakladı.” dedi. (Â’râf, 7/20) Ancak Tevrat ve İncillerde Havva, Âdem’i günaha teşvik eden olarak gösterilir. Nitekim Tevrat’ta yılanın Havva’yı onun da Âdem’i kandırdığı belirtilir. (Tekvin, 3) Kur’an’da Âdem ile Havva’nın birlikte cennetten çıkarıldıkları ve ikisinin eşit şekilde sorumlu oldukları anlatılır. Hatta konuyla ilgili ayette Âdem ismen zikredilirken Havva ile ilgili bir hitap bulunmamaktadır. Kur’an’da ifade edildiği üzere şeytan Âdem’e yaklaşarak ona şöyle dedi: “Ey Âdem! Sana sonsuzluk ağacını ve son bulmayacak bir hükümranlığın yolunu göstereyim mi? Nihayet o ikisi o ağaçtan yediler.” (Tâhâ, 20/120-121)

İnsanın Halife Olması ve Meleklere Arz Edilmesi

Yüce Allah isimlerinin ve sıfatlarının en güzel şekilde tecelli edeceği ve kendisine halife kılacağı bir varlık yaratmak istedi. Meleklere çamurdan bir insan yaratacağını bildirdiğinde (Sâd, 38/71) onlar yeni bir varlığın yaratılacağından haberdar oldular. İnsanı yeryüzüne halife kılacağını bildirdiğinde ise şaşırdılar. Topraktan yaratılan birinin neden halife kılındığını anlamadıklarından Allah Teâlâ’ya şöyle dediler: “Biz seni övgü ile tesbih ederken ve senin kutsallığını dile getirip dururken orada fesat çıkaracak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın?” (Bakara, 2/30)

Meleklerle arasında gerçekleşen bu konuşma ile Yüce Allah, insanın halife olarak yaratılmasının hikmetini onlara öğretmeyi istemişti. Melekler ileride insan soyunun neler yapacağına dair bir bilgiye sahiptiler. Bu bilgilerine dayanarak Âdem’in halife olarak yaratılmasının sebebini sordular. Allah Teâlâ da Âdem’in buna layık olduğunu meleklerin ağzından hem onlara hem de bizlere öğretmek istedi. Meleklere, Âdem’in ve insanoğullarının yeryüzünde halife olmalarını sağlayacak bilgi ve kabiliyeti, kendisinin verdiğini bildirdi.

Tesbih
Allah’ı eksik sıfatlardan uzak tutmak, O’nun şanının yüceliğini anmak.

Hikmet
Allah’ın insanlar tarafından anlaşılamayan amacı, gizli sebep.

Halife, bir kimsenin diğerinin yerini alması, onu temsil etmesi, onun yetkilerini kullanması anlamına gelir. Allah’ın yeryüzünde yaratacağı halife daha önce benzeri olmayan bir varlıktır. Akıl, irade, sorumluluk gibi birtakım özelliklerle donatılmış ve bizzat Allah tarafından yeryüzünün unsurlarından yaratılmıştır. İnsan, bu özellikleriyle meleklerden ve yeryüzünde bilinen diğer varlıklardan ayrılır. Burada anlaşılması gereken bir diğer husus insanın halifeliğinin, kendi mahiyeti ve sıfatlarına uygun olarak kısıtlı ve sınırlı olmasıdır. İnsan dâhil hiç bir varlığın Allah Teâlâ’yı temsil etmesi, O’nun yerini alarak tasarrufta bulunması mümkün değildir. Âdem’in ve neslinin halifeliği, Allah’ın mülkü olan yeryüzünde O’nun iradesine uygun yaşamak ve talimatı doğrultusunda tasarrufta bulunmaktan ibarettir. (Kur’an Yolu Tefsiri, DİB Yay., c. 1, s. 100-104 )

İnsan akıl, irade, sorumluluk
sahibi olmasıyla diğer
varlıklardan ayrılır.

Yüce Allah, insanları kendisine kulluk etmeleri için yaratmıştır. İnsan aynı zamanda kendisine verilen tüm imkân ve nimetlerin Allah’ın mülkü olduğunu, bir amaca ve şarta bağlı olarak kendine emanet edildiğini bilmelidir. Dolayısıyla insan, bunlar üzerinde Allah’ın rızasına uygun bir şekilde tasarruf etmekle yükümlü olduğu (hilafet) şuuru içinde davranmalıdır. Yüce Allah, insanı bu hilafet görevini gerçekleştirecek fıtrat ve kabiliyette yaratmıştır. Fıtratını bozmadığı takdirde bu görevi layıkıyla yerine getirebilecektir.

Allah Meleklerin İnsana Secde Etmesini Neden İstedi?

Yüce Allah meleklere yeryüzünde halife yaratacağı haberini bildirince melekler şaşırarak bu konudaki görüşlerini söylemişlerdir. “Hani Rabbin meleklere, ‘Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım.’ demişti. Onlar ‘Biz seni övgü ile tenzih ederken ve senin kutsallığını dile getirip dururken orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi yaratacaksın? dediler. Allah, ‘Şüphe yok ki ben sizin bilmediklerinizi bilirim.’ buyurdu.” (Bakara, 2/30) Melekler gayb âlemine ait varlıklardır ve insandan farklı özelliklere sahiptirler. Onlar ilahi iradeyi temsil edecek ve gerçekleştirecek varlıkların kendileri olacağını bekliyorlardı. Topraktan yaratılan insanın eksiklikleri olacağını ve yeryüzünde bozgunculuk yapabilecek özellikleri de bulunduğundan hilafete layık olmadığını zannetmişlerdi. Yüce Yaratıcı bu nimetin insan türünden kullarına tahsis buyrulduğunu ve iradesinin bu yönde gerçekleştiğini meleklere açıklamıştır. (Kur’an Yolu Tefsiri, DİB Yay. c. 1, s. 100-104)

Fıtrat
İnsanın doğuştan sahip olduğu bütün özellikler, yaradılış.

Tenzih
Allah’ın bütün kusurlardan uzak olduğunu bildirmek.

Gayb Âlemi
Akıl ve duyular yoluyla hakkında bilgi edinilemeyen varlık alanı.

Meleklerin bu itirazına karşılık Yüce Allah onlara bilmedikleri hususlar olduğunu buyurmuş ve sonra gelen ayetlerde bu hususların neler olduğunu açıklamıştı: “Allah, Âdem’e bütün varlıkların isimlerini öğretti. Sonra onları meleklere göstererek, “Eğer doğru söyleyenler iseniz, haydi bana bunların isimlerini bildirin.” dedi.” (Bakara, 2/31) Yüce Allah, meleklerin bilmediği birtakım hikmetler sebebiyle Âdem’i yarattığını bildirince, melekler tabiatlarında olan imanla itaat ettiler ve şöyle dediler: “Seni tenzih ederiz! Bize öğrettiğinden başka hiçbir bilgimiz yoktur. En kâmil ilim ve hikmet sahibi şüphesiz sensin.” cevabını verdiler. (Bakara, 2/32)

Yukarıda Cenâb-ı Hakk ve melekleri arasında geçen konuşma, Allah’ın meleklerini denemesiydi. Çünkü onlara bilginin elde edilmesinde akıl, düşünce ve gözlemin önemini kavratmak istedi. Âdem’e bütün isimleri yani maddi ve manevi varlıkların, kavramların isimleriyle bunların özelliklerini öğretti ve şöyle emretti: “Ey Âdem! Bunların isimlerini onlara bildir.” (Bakara, 2/33) Hz. Âdem eşyanın isimlerini bildirince melekler de ona verilen bilgi ve kabiliyetin farkına varıp onun halifeliğe layık olduğunu anladılar. Allah’ın emri ile Âdem’e secde ederek onun kıymetini takdir ve üstünlüğünü kabul etmiş oldular.

Hz. Âdem’e isimlerin öğretilmesini sadece bazı varlıkların öğretilmesi olarak algılamamak gerekir. Çünkü Allah onda düşünebilen bir insanda olması gereken her şeyi yaratmıştır. İsimlerden maksat, kâinat ve ondaki varlıklar hakkındaki bilgidir. Böylece Hz. Âdem, kendisine verilen isimlerle eşyanın hakikati ve eşyaya hâkim olan kanunları öğrenmiş oldu. Bu sayede Hz. Âdem, hayatın yararlı ve zararlı yollarını gösteren lüzumlu bilgilerini öğrenmiştir. İnsan, kendisine verilen akıl ve irade ile kâinat ve varlıklar üzerinde düşünme ve bunu geliştirme imkânına da kavuşmuştur. Allah Hz. Âdem’in şahsında insanın karşılaşacağı her türlü zorluğu göğüsleyebilmesi için ihtiyaç duyacağı ilimleri ona yaratılış anında vermiştir. (Mustafa Erdem, Hz. Âdem, DİB Yay., s. 143-144) İnsanoğlu zamanla sahip olduğu bilgileri geliştirerek ileri seviyelere taşımıştır. Dolayısıyla insan, yeryüzüne gönderilirken bedensel, ruhsal ve entelektüel anlamda belirli donanımlara sahip bir varlıktır.

İnsanın yaratılışı tamamlanınca Allah Teâlâ meleklere, halife kıldığı insana secde etmelerini emretti: Ona tam şeklini verip ruhumdan da üflediğim vakit hemen onun için secdeye kapanın.” (Sâd, 38/72) İslam’a göre insanların Allah’tan başkasına ibadet maksadıyla secde etmesi uygun bir davranış olmamasına karşın Yüce Allah’ın meleklerden secde etmelerini istemeleri ne anlama gelmektedir? Bu şekilde Rabbimiz, Hz. Âdem ve onun temsil ettiği insanoğlunun şan ve şerefini meleklere göstermek istemiştir. Meleklere secde emrini bizzat Allah Teâlâ vermiştir. Secde, yeryüzünde Allah’ın halifesi olarak yaratılmış ve birçok üstün vasıfla donatılmış Hz. Âdem’e saygı ve onun hilafetini tasdik anlamına gelmektedir. Meleklerin buradaki secdesi ibadet maksatlı olmayıp, Hz. Âdem’in üstünlüğünü ve hilafetini kabul anlamındadır.

İblis Neden Secdeye Karşı Çıktı?

Melekler insanın yaratılmışların en şereflisi olduğu gerçeğini kabul edip Hz. Âdem’e secde ettikleri hâlde İblis bundan kaçınarak secde etmedi. Yüce Allah, emrine karşı gelen İblis’e bunun sebebini sordu. Gurur ve kibre kapılarak Âdem’in üstünlüğünü hazmedemeyen İblis, kendi aciz aklı ile kıyaslamada bulunmuş ve Allah’ın emrine karşı gelmişti. Yüce Allah onu hemen cezalandırmadı ve ona kendisini savunma hakkı verdi. Ancak o, pişman olmak yerine üstünlüğünü ispatlama peşindeydi: “Ben ondan daha üstünüm; çünkü beni ateşten yarattın, onu çamurdan yarattın.” (Â’râf, 7/12) Cenâb-ı Allah, haddi olmayacak şekilde büyüklük taslayan İblis’i yanından ve rahmetinden kovdu: “O hâlde çık oradan, dedi; artık kovuldun. Kıyamet gününe kadar rahmetimden uzak kalacaksın.” (Sâd, 38/77-78) İblis, insanları Allah’ın yolundan ayırmak için kıyamet gününe kadar mühlet istedi ve ona mühlet verildi.

İlk günah, kibir ve haset yüzünden işlenmişti. İblis, Allah Teâlâ’ya karşı gelmiş, isyan etmişti. İşin daha vahimi bu günahı işleyen İblis, pişmanlık duyarak Yüce Allah’a yönelmemiş ve tövbe etmek de istememişti. Hatta daha ileri giderek Hz. Âdem’i ve soyundan gelenleri de kendi isyan ve günahına ortak etmek için çalışacağını söylemişti. İblisin insana düşman olması ile beraber insan için de sınanma ve imtihan edilme zamanı gelmiş oldu. Şeytan artık tüm gücünü insanı dosdoğru yoldan saptırmak için kullanacaktı. Böylece âdemoğullarının şeytanla olan mücadelesi de başladı. Ancak şeytan, Allah’ın samimi kulları üzerinde bir hâkimiyet elde edemeyecekti.

Hz. Âdem ve Havva’nın İmtihanı ve Yeryüzüne İndirilmeleri

Cenâb-ı Hak Hz. Âdem ve eşi Havva’ya yerleştikleri cennette, her istediklerini yapma imkânı verdi. Ancak bir ağaç vardı ki ona yaklaşmalarını yasakladı. İnsan olmanın, meleklerden farklı bir iradeye sahip olmanın sırrı da bu yasakta gizliydi. O ağaç, Hz. Âdem ve Havva’nın Allah’a olan itaatlerinin, bilgi ve iradelerinin sınanması anlamına geldiği gibi Yaratıcı’ya duyulan teslimiyet ve bağlılığın sınanması da demekti.

Hz. Âdem ve Havva cennetteyken İblis de onları kandırmanın hesaplarını yapıyordu. İlahi huzurdan kovulmasına sebep olan Hz. Âdem’i yoldan çıkararak ondan öç alacak ve böylelikle onu gözden düşürecekti. Hz. Âdem’e en zayıf tarafından yaklaştı zira biliyordu ki ebedî olarak yaşama arzusu her yaratılmışın emeliydi. Onlara şöyle fısıldadı: “Ey Âdem! Sana sonsuzluk ağacının ve son bulmayacak bir hükümranlığın yolunu göstereyim mi?” (Tâhâ, 20/120) İblis, Yüce Yaratıcı’nın onların melek olarak ebedî yaşamlarını istemediği için bu ağacı yasakladığına ve kendilerine dost olduğuna dair yeminler etti. Neticede cennette sonsuz yaşama vaadi Hz. Âdem ve Havva’ya cazip geldi ve gerisini düşünmeden İblis’in tuzağına düşüverdiler. (Â’râf, 7/20-22)

Büyük düşmanları iblisin sözlerine inanan Hz. Âdem ve Havva yasak ağacın meyvesinden yeme gafletinde bulundular. Bunun Allah Teâlâ’nın emrine karşı gelmek olduğunu ve kendilerinin cennetten sürülmelerine sebep olacağını düşünemediler. Şeytanın sözleri tatlı, vaatleri akıl çeldiriciydi ve bir anlık dalgınlık ve heves neticesinde istediğini elde etti. Belki sonsuza dek kalacak, zahmetsiz yaşayacaklardı cennet yurdunda. Ancak kendilerine imtihan yolu açılmıştı. Böylelikle âdemoğullarının hayır ve şerden hangisini seçeceklerini, şeytanla nasıl mücadele edeceklerini herkes görecekti. İsyanı ve pervasızlığı ile şeytan, insan üzerinde ne kadar hüküm sürebilecekti? İnsan sahip olduğu akıl ve iradeyle sorumluluğunu layıkıyla taşıyabilecek miydi? Elbette bunların cevabını Hz. Âdem ve onun soyundan gelecek olan insanlar verecekti.

Ey Rabbimiz!
Biz kendimize zulmettik.
Eğer bizi bağışlamaz,
bize acımazsan
mutlaka ziyan edenlerden oluruz.

Hz. Âdem ve Havva’nın Tövbesi

Hz. Âdem ilk sınavında gafil avlandı: Nihayet ikisi de o ağaçtan yediler. Bunun üzerine mahrem yerleri kendilerine göründü, üstlerini cennet yaprağıyla örtmeye çalıştılar. Böylece Âdem Rabbine karşı gelmiş ve yolunu şaşırmıştı. (Tâhâ, 20/121)

Hz. Âdem ve Havva, her türlü nimete sahip oldukları ve diledikleri gibi bu nimetlerden faydalandıkları cennetten (Bakara, 2/35) şeytanın onları kandırması ve ayaklarını kaydırması sonucu çıkartıldılar: “Birbirinize düşman olmak üzere inin! Bir zamana kadar sizin için orada yerleşecek bir yer ve ihtiyaç maddeleri vardır.” (Bakara, 2/36)

Onlar şeytanın aksine hatalarının farkına vardılar ve suçlarını kabul ettiler. Büyük pişmanlık duydular, keder ve kahır içinde gözyaşı döktüler. Bağışlanmak için samimiyetle Rablerine yalvardılar: “Ey Rabbimiz! Biz kendimize zulmettik. Eğer bizi bağışlamaz, bize acımazsan mutlaka ziyan edenlerden oluruz.” (Â’râf, 7/23) Hz. Âdem Rabbinden öğrendiği sözlerle tövbe etti, onların içten duaları rahmet-i ilahiyi celbetti. Neticede Rableri onları bağışladı, tövbelerini kabul etti. Çünkü O, tövbeleri çok kabul eden ve çok merhamet edendir. (Bakara, 2/37)

Hz. Âdem’i Hz. Havva mı kandırdı?

Hz. Âdem ve Havva’nın işledikleri bu ilk hata İslam ve Hristiyanlık açısından temel bir ayrım noktasıdır. Hristiyanlık inancına göre Havva, yasak meyveden yemesi için Âdem’i kandıran kişidir. Kitab-ı Mukaddes’te geçtiği üzere Havva’yı da kandıran esasında bir yılandır. Havva yılanın tahrikleri sonucu Âdem’i de ikna etmiş ve yasak ağacın meyvesinden yemişlerdir. Âdem, Havva’nın tesirinde kalarak günah işlemiştir. Böylece Âdem ile beraber cennetten kovulmalarına sebep olmuştur. (Bk. Tekvin, III/1-12) Bu sebeple Hristiyanlar Havva’yı günahın sembolü olarak görürler.

Ancak dinimiz İslam’a göre bu suçun sorumlusu sadece Hz. Havva değildir. Hz. Âdem ve Havva birlikte yasak ağacın meyvesini yemişlerdir. Hz. Havva’nın eşini kandırması söz konusu değildir. Yukarıdaki Kur’an ayetlerinde de açıkça geçtiği üzere Hz. Âdem ve eşi yaptıklarından eşit şekilde sorumludurlar. İşledikleri hatanın sonucu olarak da birlikte cennetten yeryüzüne indirilmişlerdir. Dolayısıyla Hz. Havva’nın günahın sembolü olarak gösterilmesi gibi bir inanç İslam dininde yer bulmamıştır.

İnsanların doğuştan getirdikleri bir günah var mıdır?

Dinimizde her insan kendi yaptığından sorumludur. Hiç kimse başkasının günahını üstlenemez. “...Herkesin yaptığının sonucu kendisine aittir. Hiçbir suçlu başkasının suçunu yüklenmez…” (En’âm, 6/164) ayet-i kerimesinde de buyrulduğu üzere suçun şahsiliği esastır. Nitekim günümüz hukukunda da bu anlayış geçerlidir.

Kefaret
Dinin belirli yasaklarının ihlali durumunda yapılması istenen mali veya bedenî ibadet, diyet.

Hristiyanlıkta ise Âdem ve Havva’nın soyundan gelen bütün insanların, onların işlediği suça ortak oldukları inancı kabul edilmiştir. “Asli günah” olarak isimlendirilen bu inanca göre bütün insanlar ataları Âdem’den miras kalan günah ile doğarlar. Tanrı insanların bu günahına kefaret olmak üzere kendi oğlu İsa’yı göndermiştir. İsa, bu günaha kefaret olmak üzere çarmıhta can vermiştir. İnsanlar bu asli günahtan ancak vaftiz olmak suretiyle kurtulabilirler.

Vaftiz
Hristiyanlıkta kişinin alnını ıslatmak veya tüm vücudunu suya batırmak şeklinde icra edilen dinî “arınma” ve “yeniden doğma” töreni.

Tefsir
Kur’an-ı Kerim ayetlerini açıklayan ve yorumlayan ilim ve bu alanda yazılan eserlerin ortak adı.

Hristiyanlığın aksine İslam’da Hz. Âdem, yasak ağaca ahdini unutarak yaklaşmıştır. Bu husus Kur’an-ı Kerim’de açıkça ifade edilmektedir. (Tâhâ, 20/115) Dolayısıyla unutma ve yanılma sonucu meydana gelen bu hatada bir kasıt bulunmadığı ortadadır. Tefsir kitaplarımızda Âdem’in bu davranışının kasıtlı değil unutkanlık sonucu meydana geldiği için basit bir hata olduğu ifade edilir. Bu olay meydana geldiğinde, ortada bir ümmet olmadığından Âdem de henüz peygamber değildi. Peygamberliğinden önce gerçekleşen bu olay sonucu Âdem tövbe etmiş, tövbesi kabul olmuştur. Sonra da kendisine peygamberlik verilmiştir. (DİA, c. 3, s. 496-497)

Her insan
tertemiz bir yaradılışla dünyaya gelir.

Yüce Allah’ın Âdem kıssası ile bizlere verdiği mesaj açıktır. Allah Teâlâ her ne kadar insanları ilahi emir ve yasaklarıyla uyarsa da insan hata yapabilir, yanılabilir. Tıpkı atası Âdem’in (a.s.) yanıldığı gibi. Ancak insan ilk atası Âdem’in (a.s.) işlediği günah sebebiyle dünyaya günahkâr olarak gelmez. Hz. Âdem işlediği günahtan tövbe edip bağışlandığı gibi insanlar da günah işleyecek ancak tövbe ettiklerinde bağışlanacaklardır. Bu tövbe için de bir aracıya ihtiyaç yoktur. İnsan ellerini açıp Rabbine yalvarıp, samimiyetle bağışlanma dilerse Yüce Allah onu bağışlar. Çünkü Allah, insanı hem iyilik hem de kötülük yapabilecek bir fıtratta yaratmıştır. İmtihan olmamızın sebebi de iyilik ve kötülük karşısındaki seçimlerimizdir. Bu durumda Hristiyanlığın temel inanç esaslarından olan, Tanrının insanlığı asli günahtan arındırmak için İsa’yı kurban ettiği iddiası da temelsiz bir iddia olarak kalacaktır.

İslam inancına göre her insan tertemiz bir fıtrat ve yaratılışla dünyaya gelir. Doğuştan gelen bir günah yoktur. İnsanlar bu dünyada yaptıkları tercihler ve amellerle yargılanacaktır. Rablerinin emrine uyarak iyi ve güzel işler yapanlar O’nun hoşnutluğunu kazanırlar. Allah’ın emrine karşı gelip kötülük işleyenler de O’nun gazabına uğrayıp, cezayı hak ederler. Herkese kazandığı vardır, hiç kimse başka birinin günahını yüklenemez. (Fâtır, 35/18) Hesap gününde de hiç kimseye haksızlık yapılmaz. Kim zerre kadar iyilik yapmışsa onun karşılığını mutlaka görür. Kim de zerre kadar kötülük yapmışsa onun karşılığını görür. (Zilzal, 99/7-8)

İnsan Niçin Yaratıldı?

Rabbimiz insanı, her yönüyle en güzel hâl üzere yarattı. Diğer varlıklardan farklı özelliklerle donatılan insanın emrine her şey amade kılındı. Elbette bu kadar özel bir yaratılışla hayat bulan insanın niçin yaratıldığı sorusu çok anlamlı ve önemlidir. Bu, her insanın kendisine sorması gereken temel sorulardan biridir. İnsan bu sorgulamayı yaparsa yani yaratılış gayesi üzerine düşünürse Cenâb-ı Hak onu hakikate götürecek yollarını da gösterecektir. (Şuarâ, 26/78) Yüce Allah insanı hem kendisi hem de kâinatın yaratılışı hakkında düşünmeye davet eder ve hiçbir şeyin boş yere yaratılmadığına dikkat çeker. (Âl-i İmrân, 3/191) İnsan Allah’ın sonsuz ve muhteşem yaratma sanatının eserleri olan kâinata ve kendisine ibret alarak baktığında yaratılan her şeyin bir amaca hizmet etmek üzere yaratıldığını idrak edebilir. Zira nasıl kâinat tesadüf eseri ortaya çıkmadıysa insanın da yaratılışının ve yeryüzüne gönderilişinin bir gayesi vardır. İnsanın bu sorular üzerinde düşünmesi, onun hayat serüvenini çok daha anlamlı ve değerli kılar. Hayat boyu sürecek bu sorgulamalar bizim istikamet üzerine olmamızı sağlar. Yoksa insan hayatın sıkıntıları ve zorlukları karşısında savrulup gitme tehlikesi ile karşı karşıya kalır.

İstikamet
Kişinin her türlü aşırılıktan sakınarak doğruluk üzere bulunması.

İnsanı yaratan Yüce Rabbimiz, her insanın zihnindeki bu soruya: “Ben cinleri ve insanları, ancak bana kulluk etsinler diye yarattım.” (Zâriyât, 51/56) buyurarak cevap veriyor. İnsanın yaratılış hikmeti en başta yaratanını tanımak ve sonra O’na kulluk etmektir. Bu büyük hakikatin farkında olmak insan olmamızın ve neden var olduğumuzun da gayesini bilmek anlamına geliyor.

Yüce Allah insana kendisine kulluk etme sorumluluğu yüklüyor. Bazılarımız sorumluluğumuzun farkında olarak kulluğumuzu yerine getirmeye çalışırız. Bazılarımız ise bu sorumluluğunu unutarak hayatını geçirir. İnsan farkında olsa da olmasa da sorumlu bir varlıktır. Bu hakikatin farkına varması da ancak kendisini yaratanı tanımakla mümkün olur. Yüce Allah’ın “bana kulluk etsinler” emrinden maksat “beni tanısınlar” olarak anlaşılabilir. Bu durumda insanın kendisini ve tüm kâinatı yaratan Rabbini bilmesi aynı zamanda kendi yaratılış gayesini de bilmesi anlamına geliyor. Tersinden düşünürsek de “Kendini bilen Rabbini bilir.” sözüyle ifade edilen hakikatin bir başka boyutu anlaşılmış olur. Niçin yaratıldığımız ve yeryüzüne neden gönderildiğimiz sorularını soralım kendimize. Bu sorular bizi yaratıcımıza götürür kuşkusuz. Bizi yaratan elbette kendini bize tanıtmak için pek çok işaret ve delil de göndermiştir beraberinde. Yüce Yaratıcı’nın yaratılmışların en üstünü kıldığı insanı cevapsız bırakması düşünülemez. Sadece bu konuda bize verilen akıl ve düşünceyi kullanmamız gerekiyor. Hem kendi içimizde hem de tüm kâinatta onun bize gönderdiği milyonlarca işaret bizim onları keşfetmemizi bekliyor. (Fussilet, 41/53)

Hepimiz dünya yolculuğumuzda kendi gerçekliğimizi ve içinde yaşadığımız kâinatla neden var edildiğimizi sorgularız. Bu sorgulamayı yapan insanlardan biri de Hz. İbrahim’dir. Onun Rabbini tanımak için yaptığı sorgulama bizlere de yol gösterebilir. İbrahim Peygamber henüz gençken dünyada süregiden ahenkli işleyişi fark etmişti. Yukarıda ifade ettiğimiz üzere Yüce Allah tüm kâinatta kendisini bize tanıtan işaretler yaratmıştır. Pek çok ayette dikkatimizi bunlara çeker: “Üstlerinde kanatlarını aça kapaya uçan kuşları hiç görmediler mi? (Mülk, 67/19) “Peki insanlar devenin nasıl yaratıldığına, göğün nasıl yükseltildiğine, dağların nasıl dikildiğine, yeryüzünün nasıl yayıldığına bakmazlar mı?” (Ğaşiye, 88/17-20)

Bakmasını bilenler için kâinatta her an Allah’ın varlığına ve sonsuz kudretine işaret eden nice deliller vardır. Kur’an bizi bunlar üzerinde düşünmeye davet eder: “Kuşkusuz, göklerin ve yerin yaratılışında, gece ve gündüzün değişmesinde, insanlara fayda veren yüklerle denizde seyreden gemilerde, Allah’ın gökten indirerek onunla ölü hâldeki toprağa can verdiği ve orada her çeşit canlının yetişmesini sağladığı yağmurda, rüzgârları ve gökle yer arasında emre hazır bekleyen bulutları evirip çevirip yönlendirmesinde aklını işleten bir topluluk için elbette nice deliller vardır.” (Bakara, 2/164)

Hz. İbrahim’in hikâyesi, insanın kendisini ve kâinatı gözlemleyip sorgulayarak Rabbini bulmasına güzel bir örnektir. Nitekim o, güneşin ve ayın doğuşunu, batışını ve kâinatta işleyen mükemmel düzeni fark ederek bu muhteşem kâinatın bir yaratıcısı olduğu sonucuna varır. Kendisini ve tüm varlıkları yaratan güç ve kudret sahibi bir varlığı yani Allah Teâlâ’yı tanır. Sorgulamaları sonucu ulaştığı bu büyük hakikat sonrasında tüm hayatı değişir. Bir put yapıcısı olan babasına ve putperest olan kavmine karşı güçlü bir duruş sergiler.

İbrahim Peygamber, Allah’ın kâinattaki ayetlerini okumasıyla Allah’ı tanıyıp bilmiş ve büyük bir iman ve inanca sahip olmuştur. Bu imanın bir neticesi olarak “Halilullah” yani Allah’ın dostu olma payesine layık olmuştur. Hz. İbrahim, Yüce Allah tarafından pek çok kere imtihan edilmiş ve Rabbi ona “teslim ol” dediğinde, “Âlemlerin Rabbine teslim oldum.” (Bakara, 2/21) demek suretiyle tereddüt etmeden itaat etmiştir.

“İnsanbaşıboş bırakılacağını mı zannediyor?”

Rabbimiz kendisini tanıyıp kulluk etmemiz için bizi kâinatla ve aklımızla baş başa bırakmamıştır. “İnsan başıboş bırakılacağını mı zannediyor?” (Kıyâme, 75/36) buyuran Rabbimiz kitaplar ve peygamberler göndermek suretiyle insana yol göstermiştir. Kur’an-ı Kerim’de Yüce Allah, her topluma uyarıcı olarak peygamber gönderdiğini bildirmektedir. (Fatır, 35/24) Yani Rabbimiz insanı yeryüzüne gönderirken akıl, irade ve düşünme kabiliyetlerinin yanı sıra kulluk etmeleri için peygamberler de göndermiştir. İlk insan olan Hz. Âdem aynı zamanda ilk peygamberdir. Ondan sonra da gelen insan topluluklarına bu dünyadaki yolculuklarında rehberlik edecek ve onlara dosdoğru yolu gösterecek peygamberler gelmeye devam etmiştir. Peygamberlere, doğru ve yanlışı, hak ve batılı birbirinden ayıracak bilgilerin yer aldığı kitaplar da verilmiştir.

Rabbimizin insanoğluna bahşetmiş olduğu tüm bu imkân ve nimetler O’nu tanımamız içindir. O, esasında insanı kendisini sevmesi için yaratmıştır. Hz. İbrahim’in hakikati arama yolculuğunda geçen bir ifade bu gerçeğe ışık tutar. O, gecenin karanlığı yeryüzünü örtünce parlayan bir yıldız gördü ve ondan etkilendi. Bunun Rabbi olabileceğini düşündü. Ancak yıldız kaybolunca “Ben batıp gidenleri sevmem.” dedi. (En’âm, 6/76) İnsana en üstün değeri veren Rabbinin ondan beklediği bilinmek ve sevilmektir.

Mevlana Allah’a imanın Allah’ı sevmek anlamına geldiğini ifade eder. İmanın ilk şartı Allah’ı kalple tasdik etmektir. Dolayısıyla kalbin ve gönlün imanla ilişkisi çok açıktır. Ona göre kalp Yüce Allah’ın isim ve sıfatlarının tecelli ettiği yerdir. Muhabbet ve marifet kalpte gerçekleşir. İnsanın Allah’ı bilmesi yani marifetin neticesi muhabbettir hatta bu ikisi birlikte bulunurlar. Allah’a duyduğumuz sevgi bizi O’na kulluk/ibadet etmeye götürür.

Nafile
İslam dininde, şart olmamasına rağmen fazladan yapılan ibadetler.

İnsan, yaratıcısına sevgi ile yaklaştığında O, daha fazlasıyla karşılıkta bulunacağını bildirmiştir. Sahih bir hadiste Yüce Allah kulun farz ibadetlerle kendisine yaklaştığını ve nafile ibadetlerle yaklaşmaya devam ettiğini buyurur. Öyle ki en sonunda o, Allah’ın sevgisine erer. Artık Rabbinin himayesi ve koruması altında bulunan kul, huzur ve rahata kavuşmuştur. (Buhârî, Rikâk, 38)

İnsanın Rabbine verdiği söz:
Elest Bezmi

İnsan, zıtlıkları kendisinde toplayan bir yaratılışa sahiptir. Topraktan yaratılan bedeni insanı dünyaya çekerken, taşıdığı ilahi öz onu yüceltir. Madde ve mananın birleştiği bir vasatta hayat bulan insandan beklenen bu ikisi arasındaki dengeyi yakalamasıdır. İnsan yaratılış gereği yaşadığı dünyayı sever ve hiç ölmeyecekmiş gibi bağlanır. Rabbine elest bezminde verdiği sözü unutursa hayatın bu dünyadan ibaret olduğu yanılgısına düşebilir. Zira dünyanın geçici olan lezzetleri insanı gaflete sürükler. Ancak Rabbinin ayetlerine ve ilahi uyarılarına kulak vermesi durumunda madde ve mana arasındaki dengeyi yakalayarak ebedî kurtuluşa ve mutluluğa erebilir.

Elest Bezmi
Allah’la insanlar arasında yaratılışları sırasında yapıldığı kabul edilen sözleşme.

Yüce Allah dünyayı yaratmadan önce dünyaya gelecek olan bütün insanların ruhlarını yaratmıştır. Elest bezmi denilen ruhlar âleminde topladığı ruhlarımızı birbirine şahit tutarak: “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” diye sormuş ve “Elbette öyle! Tanıklık ederiz.” cevabını almıştır. (Â’râf, 7/172) Allah Teâlâ, insanlar neden bizi sorumlu tuttun; biz atalarımızın inandığı inancı sürdürdük. O yüzden sorumluluklarımızdan bizim haberimiz yoktu, demesinler diye ruhlarımızla bu ahitleşmeyi yaptığını bildirmektedir. (Â’râf, 7/173)

Her doğan çocuk
fıtrat üzerine doğar.

Kur’an-ı Kerim’de anlatılan ruhlar meclisindeki bu sözleşmenin bize anlatmak istediği hakikat gayet açıktır. Rabbimiz insanı yaratırken kendisini tanıması için gerekli özellikleri de var etmiştir. İnsanın iman etmeye olan kabiliyeti bu temsili olayla dile getirilir. Böylece insanoğlu sorumluluğunu kabul ederek dünyaya gelir. Artık onun için bir mazeret üretmek ve sorumluluktan kaçmak söz konusu olamaz. İnsan için gerçek huzur ve mutluluk, kendisine ruhundan üfleyen Rabbine dönmesi, O’na itaat ederek buyruklarını yerine getirmesiyle olur.

İnsanın ruhlar âleminde verdiği bu söz Allah’ın varlığını ve birliğini kabul anlamı taşıması bakımından bir iman beyanıdır. Bu hakikati Hz. Peygamber bir hadislerinde şöyle ifade eder: “Her doğan çocuk fıtrat üzerine doğar. Sonra anne-babası onu Yahudi, Hristiyan veya Mecusi yapar. Nitekim hayvan da kusursuz olarak dünyaya gelir. Sen onda bir eksiklik görüyor musun?” (Buhârî, Cenâiz, 92) Efendimiz, insanın tertemiz, kusursuz ve günahsız olarak yaratılıp dünyaya gönderildiğine dikkat çekmektedir. Bu sebeple insan fıtratı çeşitli olumsuz etkilere maruz kalmadığı müddetçe Yaratıcısını tanıma, iman etme ve iyi işler yapmaya eğilimlidir. Allah’ı tanımamak, O’na iman etmemek, O’ndan başkasına kulluk etmek ise fıtrata aykırıdır. Gökte ve yerde bulunan her şey Allah’a boyun eğip O’nun ilahlığını kabul ederken insanın başka bir yol araması beyhude bir çabadır. (Âl-i İmrân, 3/83)

Kutsal emanetin muhatabı insan

İnsanın sorumluluğunu ifade eden diğer bir kavram ise emanettir. Ruhlar âleminde Rabbine söz veren insan, O’nun emanetini yüklenmeyi kabul etmiştir. Bu olay Kur’an-ı Kerim’de temsili bir anlatımla şöyle resmedilir: “Biz emaneti göklere, yerküreye ve dağlara teklif ettik, ama onlar bunu yüklenmek istemediler, ondan korktular ve onu insan yüklendi. Kuşkusuz insan çok zalim, çok bilgisizdir.” (Ahzâb, 33/72)

Peki, bu kadar önemli ve ağır bir sorumluluk olan emanet kelimesiyle Rabbimiz neyi kast etmektedir? Emanet kelimesinin anlamı üzerinden düşünecek olursak, emanet, korkunun gitmesi ve insanın korunma konusunda güven ve gönül rahatlığı içinde olması anlamına gelir. Yani korunması, güven ve emniyet içinde olması gereken şeydir emanet. Rabbimizin bizden korunmasını istediği emanet ise, insanın bedenî, ruhi, dinî, ahlaki bütün yükümlülükleridir. İnsan bu emaneti yüklenmekle kendine, Rabbine, insanlara ve çevresinde bulunan varlıklara karşı birtakım sorumlulukları olduğunu kabul etmiş olmaktadır.

Yüce Allah, bu ayet-i kerime ile emanetin büyüklüğüne ve insanın onu neden yüklendiğine dikkat çekmektedir. Temsili bir şekilde anlatılan bu olayda yerler, gökler ve dağların emanet sorumluluğunu yüklenecek kabiliyette olmadığı vurgulanmıştır. Her ne kadar bunlar insandan daha güçlü ve dayanıklı görünseler de emanet onların taşıyamayacağı kadar ağır ve önemlidir. Bu büyük ve önemli emaneti taşımayı insan kabul etmiştir. Çünkü insan bir taraftan bunu yüklenecek kabiliyet ve yetenektedir, diğer taraftan ise neyi yüklendiğinin farkında değildir. Bu yüzden emaneti hakkıyla taşımada başarılı olamamaktadır. Ancak sahip olduğu kabiliyetlerle gayret etmesi hâlinde emanetin hakkını verebilir. Onun hakkını yerine getirmemek ise büyük bir zulümdür.

Yüce Allah kutsal emanetini taşıması için insanı seçmiştir. İnsan dışındaki her şey nasıl programlanmışsa o şekilde hareket eder. Sadece insan akıl, irade ve bilgi sahibi bir varlık olarak seçim ve tercihlerde bulunabilir. İnsanı Yüce Allah’ın emanetini taşıma konumuna yükselten de akıl ve hür iradeye dayalı yükümlülüğüdür. İnsana verilen bu emanet yükümlülüğü çok değerlidir. İyi muhafaza edilmesi hâlinde insan onun sayesinde eşref-i mahlukat (yaratılmışların en şereflisi) olur. Hakkını veremez, yeteneklerini kötü kullanarak şeytana uyması hâlinde ise aşağıların aşağısına yuvarlanır. İşte bu yüzden emanet insandan başkasının yüklenmeye cesaret edemeyeceği kadar büyük, önemli ve değerlidir. (Kur’an Yolu Tefsiri, DİB Yay., c. 4, s. 405-407)

Allah bizden nasıl bir insan olmamızı istiyor?

Yüce Rabbimiz Hz. Âdem’den bu yana göndermiş olduğu peygamberler ve kitaplar vasıtasıyla bizlere buyruklarını iletmiştir. Bu buyruklar insanın dünyada nasıl yaşaması gerektiği konusunda yol gösteren, rehberlik eden öğretilerdir. İnsan bunları dikkate alıp hayatını ona göre düzenlerse hem dünyada huzur ve mutluluğu hem de ebedî kurtuluşu elde eder.

Allah Teâlâ’nın insanlığa son ilahi hitabı olan Kur’an-ı Kerim’e baktığımız zaman insanın onurlu ve erdemli bir hayat yaşaması için uyması gereken emir ve yasakları içerdiğini görürüz. İnsana yaratılış gayesini hatırlatan ve Rabbini tanıtan Kur’an, kendisinden önce gönderilen kitapların ve peygamberlerin evrensel çağrısını yeniler. Bizler, iyi insan ve iyi Müslüman olmanın nasıl mümkün olacağını onun kitabından öğreniriz.

Yüce Allah bizleri kurtuluşa çağıran mesajlarını son peygamberi Hz. Muhammed (s.a.s.) vasıtasıyla göndermiştir. O, Yüce Allah’ın insanlara müjdeleyici, uyarıcı (Ahzâb, 33/45) ve rahmet (Enbiyâ, 21/107) olarak gönderdiği peygamberidir. Allah’ın kitabını onun elçiliğiyle göndermesi bizler için büyük bir ilahi lütuftur: “And olsun ki içlerinden, kendilerine Allah’ın ayetlerini okuyan, onları arındıran, Kitap ve hikmeti öğreten bir peygamber göndermekle Allah, müminlere büyük bir lütufta bulunmuştur. Oysa onlar, daha önce apaçık bir sapıklık içinde idiler.” (Ahzâb, 33/21) Hz. Peygamber Kur’an-ı Kerim’i en iyi anlayan ve yaşayan biri olarak tüm insanlar ve Müslümanlar için en güzel örnektir. (Âl-i İmrân, 3/164) Kur’an onun sünneti ile birlikte okunduğunda en iyi şekilde anlaşılıp yaşanabilir. Zira o, yaşayan Kur’an’dır. (Ahmed b. Hanbel, Müsned V, 163)

Sevgili Peygamberimizin (s.a.s.) emsalsiz örnekliği kıyamete kadar gelecek tüm insanlar içindir. Onun Allah’a olan imanı, inancındaki sebatı, teslimiyeti ve tevekkülünün yanı sıra üstün ahlaki özellikleri hepimiz için hayati öneme sahiptir. Hayat imtihanında onun hayatından örnek alacağımız çok şey vardır. Elbette tüm peygamberlerin hayatı ve mücadelesi bizlere çok şey anlatır ve öğretir. Ancak peygamberlik zincirinin son halkası olan Hz. Muhammed Mustafa’nın (s.a.s.) sireti ve sünneti tüm insanlık için eşsiz bir örnekliktir .

Sevgili Peygamberimizin sireti ve sünneti tüm insanlık için eşsiz bir örnekliktir.

Kur’an bir hayat kitabıdır. Onun öğretileri evrenseldir ve çağrısı tüm insanlar içindir. Kur’an’ın ilahi çağrısına uymak hayatlarımızı anlamlandırmanın yegâne yoludur. (Enfâl, 8/24) Rabbimizin hoşnutluğunu onunla kazandığımız gibi iyi bir insan ve mümin olmanın anahtarı da yine ondadır. Yüce Allah’ın son gönderdiği kitapta yer alan aşağıdaki ayetlerde evrensel insani ve ahlaki esasları görmek mümkündür:

“Allah’tan başka tanrı tanıma; sonra kınanmış ve yalnızlığa terk edilmiş olarak kalırsın. Rabbin sadece kendisine kulluk etmenizi ve anne babanıza iyi davranmanızı emretti. Onlardan biri veya ikisi senin yanında yaşlanırsa onlara öf bile deme! Onları azarlama! İkisine de gönül alıcı güzel sözler söyle. Onlara merhametle ve alçak gönüllülükle kol kanat ger. ‘Rabbim! Onlar nasıl küçüklükte beni şefkatle eğitip yetiştirdilerse şimdi sen de onlara merhamet göster.’ diyerek dua et. Kalplerinizdekini en iyi bilen Rabbinizdir. Eğer iyi olursanız bilesiniz ki Allah kendisine yönelenleri bağışlayıcıdır. Akrabaya, yoksula ve yolcuya hakkını ver. Gereksiz yere de saçıp savurma! Çünkü savurganlar şeytanların dostlarıdır. Şeytan da Rabbine karşı çok nankördür. Eğer sen kendin dahi Rabbinden umduğun bir lütfu beklemek durumunda (ihtiyaç içinde) olduğun için onlara ilgi gösteriyorsan, hiç değilse kendilerine rahatlatıcı bir söz söyle! Eli sıkı olma, ölçüsüzce eli açık da olma; sonra kınanacak, kendi kendine hayıflanacak duruma düşersin! Rabbin rızkı dilediğine bol bol verir de kısar da. Şüphesiz ki O, kullarından haberdardır, onları görmektedir. Fakirlik korkusuyla çocuklarınızın canına kıymayın! Biz onların da sizin de rızkınızı veririz. Onları öldürmek gerçekten büyük günahtır. Zinaya yaklaşmayın! Çünkü o hayâsızlıktır, çok kötü bir yoldur. Haklı bir sebep olmadıkça Allah’ın dokunulmaz kıldığı cana kıymayın. Bir kimse haksızlıkla öldürülürse velisine yetki verdik; ancak o da öldürme hususunda haksızlığa sapmasın; çünkü o, yeterince yardıma mazhar olmuştur.
Rüştüne erinceye kadar yetimin malına, onun yararına olmadıkça el sürmeyin. Ahde vefa gösterin; çünkü ahit sorumluluk doğurur. Ölçtüğünüz zaman tastamam ölçün ve doğru terazi ile tartın. Bu hem daha iyidir hem de sonucu daha güzeldir. Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme! Çünkü göz, kulak ve gönül, bunların hepsi ondan sorumludur. Yeryüzünde böbürlenerek dolaşma! Ne yeri yarabilir ne de dağlarla boy ölçüşebilirsin. Bütün bunların kötülüğü Rabbin katında istenmeyen şeyler olmasıdır. İşte bunlar, Rabbinin sana vahyettiği hikmetlerdir. Allah’tan başka tanrı tanıma; sonra kınanmış ve kovulmuş olarak cehenneme atılırsın.” (İsrâ, 17/22-39)

Tevekkül
Herhangi bir işte elinden geleni yapıp daha sonrasını Allah’a bırakma.

Siret
Genelde bir kimsenin özelde ise Hz. Peygamber’in hâli, tavrı, gidişi, ahlakı.

Rızık
Allah’ın bütün yarattıklarına verdiği nimet.

İsra suresinin bu ayetlerinde yer alan on iki emir Allah Teâlâ’nın gönderdiği tüm peygamberlerinin insanlara tebliğ ettikleri hakikatlerdir. Bunların başında Allah’ın varlığına ve birliğine iman gelir. İmanla tüm amellerimiz ve niyetlerimiz kıymet kazanır. İmanın karşıtı küfürdür. Küfür bir şeyin üstünü örtmek, gizlemektir. Dolayısıyla yaratana inanmamak onun nimetlerini inkâr etmek bir bakıma gizlemek anlamına gelir. Kur’an bu sebeple şirk ve küfrü en büyük zulüm olarak adlandırır. (Lokmân, 31/13) Allah’a imandan sonra gelen ödev ise O’na kulluk ve ibadet etmektir. Çünkü ibadet iman etmemizin gereğidir. Rabbin nimetlerine bir teşekkür ve şükrandır ibadet. Kulluk, namaz, oruç, hac gibi formel ibadetler yoluyla yapıldığı gibi anne-babaya saygı ve hürmet göstermek de kulluğun diğer bir boyutudur. Yüce Rabbimizin kendisine iman ve ibadetten hemen sonra ana-babaya iyilik ve ihsanda bulunmayı buyurması dikkate değerdir. Bizleri yaratan Rabbimiz bu dünyaya gelmemize onları vesile kılmıştır. Büyümemiz, bakımımız, maddi ve manevi her türlü ihtiyaçlarımızı onlar yerine getirir. Bunu da büyük bir fedakârlık ve sevgiyle yaparlar. Bu sebeple Sevgili Peygamberimiz, anne-babaya iyilik etmeyi en önemli ameller arasında sayarken (Buhârî, Edeb, 1), onlara asi olmayı da büyük günahlardan biri olarak bildirmiştir. (Buhârî, Edeb, 6)

Rüşt
Fikrî olgunluğa ulaşma, erginlik.

Tebliğ
Peygamberlerin Allah’ın emir ve yasaklarını insanlara bildirmesi, haber verme.

Akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa iyilik ve yardımda bulunmak diğer bir emir olarak sayılır. Bu yardımların kapsamı içine gönülden yapılan bağışlar girdiği gibi muhtaç olanlara verilen sadaka ve zekât da girer. Ancak yardımda bulunurken saçıp savurmadan, ailenin nafakasını da düşünerek ölçülü davranmak öğütlenir. Yardım edecek durumda değilsek, gönül alıcı bir söz ve güler yüz göstermek de sadaka yerine geçer. Ayetin devamında cimrilikten ve savurganlıktan kaçınmak emredilir. Tavsiye edilen bu ikisinin ortasındaki denge hâli cömertliktir. Malı kimine az kimine çok verir Rabbimiz. Bu ilahi taksimata razı olmak ve kanaat göstermek gerekir. Çünkü bizi bilen Rabbimizin her işinde bir hikmet vardır. Zengin veya fakir olmak da bu dünya hayatında sınanacağımız hususlardır. Olgun bir mümine yakışan, zenginlikle şımarıp kibirlenmemesi, fakirlik hâlinde ise isyana düşmemesidir.

Sadaka
Karşılık beklemeden ihtiyaç sahiplerine, fakirlere verilen para, mal.

Rızkı veren Rabbimizdir. Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah Teâlâ’ya ait olmasın. (Hûd, 11/6) Hak Teâlâ tüm canlıların, hayvanların ve insanların rızkını vereceğini bildirmiştir. İnsanın rızık konusunda endişe edip korkmak yerine Rezzak olan Allah’ın kendisine nasip ettiği rızkı elde etmek için çalışıp gayret göstermesi gerekir.

İslam dini büyük hayâsızlık olarak görülen zinayı yasakladığı gibi zinaya götüren yolları da yasaklamıştır. Tertemiz bir hayat yaşamak için kötü bir yol olan zinadan uzak durmak İslam ahlakının gereğidir. İnsana değer verip yaratan Rabbidir. Bu sebeple insanın canı da dokunulmazdır. Dinimize göre haksız yere bir cana kıymak bütün insanları öldürmek kadar büyük bir günah olarak görülmüştür. Bir insanın canını kurtarmak da bütün insanları kurtarmak gibidir. (Mâide, 5/32)

Dinimiz İslam, zayıfların, fakirlerin, yetimlerin korunması konusuna ayrı bir önem vermiştir. Toplumdaki zayıf ve güçsüzlerin korunması, gözetilmesi her Müslüman’ın sorumluluk alanına girmelidir. Özellikle yetimlerin haklarına duyarlılık gösterilmesi Kur’an-ı Kerim’in sıklıkla vurgu yaptığı hususlardır. Yetimlere sahiplik yapmak, mallarını yememek ve en güzel şekilde muamele etmek Müslümanlığımızın gereğidir. Müslüman denilince hemen akla gelen diğer ahlaki özellikler ise şunlardır; verdiği sözü tutmak, hakkında bilgisi bulunmayan boş ve faydasız işlerin peşinden koşmamak, kimseye karşı kibirlenip böbürlenmemek!

İnsanı bu sonsuz kâinatta yalnız bırakmayan Rabbimiz huzur ve barış içinde erdemli bir hayat yaşaması için ona hep yol göstermiştir. Kur’an-ı Kerim ve Sevgili Peygamberimizin örnekliği hayatının her alanında insana rehberlik edecek imani ve ahlaki öğretilerle doludur. İnsanın hayatına mana katan ve onu eşref-i mahlukat olma mertebesine yükselten de Rabbimizin gösterdiği yol üzerinde dosdoğru yürümekten geçer. İnsan olmanın değeri ve anlamı da yolu güzel yürümek ve nihayetinde ardında hoş bir seda bırakmaktır. O zaman Rabbimizin rızasını kazanan kul olarak O’na kavuşur ve ebedî saadeti elde etmiş oluruz.

İnsan olmanın değeri yolu güzel yürümek ve nihayetinde ardında hoş bir seda bırakmaktır.