انتشارات ریاست سازمان امور دینی ترکیه: ١٤٢٩
کتاب های حرفه ای: ١٥٩

هماهنگ کننده اصلی
حوریه مارتی

مدیر نشر
دانشیار فاتح قورت

هماهنگ کننده
لقمان آرسلان

نویسنده
سیف الدین یازیجی

مترجم
ناصرالدین مظهری

مصحح
زینب آقچورا

طراحی
محمد علی قیرجا
اوغور آلتونتوپ

تصمیم کمیسیون تحقیق کتاب:
١٤.٠٦.٢٠١٧/٤٠

٢٠٢١-٠٦-Y-٠٠٠٣-١٤٢٩
ISBN: ٩٧٨-٩٧٥-١٩-٦٩٨١-١
شماره گواهینامه ١٢٩٣٠
چاپ دوم، انکارا ٢٠٢١-

چاپخانه:
Başak Mat. Tanı. Hiz. İth. İhr. Tic. Ltd. Şt.
+٩٠ ٣١٢ ٣٩٧ ١٦ ١٧

© ریاست سازمان امور دینی ترکیه

ارتباط با ما
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Yabancı Dil ve Lehçelerde Yayınlar
Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı
No:١٤٧/A ٠٦٨٠٠ Çankaya/ANKARA
Tel: +٩٠ ٣١٢ ٢٩٥ ٧٢ ٨١
Faks: +٩٠ ٣١٢ ٢٨٤ ٧٢ ٨٨
e-posta: yabancidiller@diyanet.gov.tr

اصول و مبانی دینی

اعتقاد • عبادت • اخلاق • سيره

سيف الدين یازیجی

ریاست سازمان امور دینی ترکیه

مقدمه

کسب آگاهي درست و کافي نسبت به موضوعات ديني، مهمترين وظيفه ی هر مسلماني است.

همچنين اولين وظيفه ی انسان در مقابل خداوند، ايمان آوردن و به دنبال آن، به جا آوردن عبادات مي باشد.

حال، درخت ايمان که با عبادت ها رشد و پرورش يافته است، ميوه اش نيز، اخلاق زيبا خواهد بود. بدين ترتيب، مسلمان بالغي که عبادات خود را در مقابل درگاه خداوند به جا مي آورد، نسبت به انسان ها هم رفتار خوبي از خود نشان خواهد داد.

در مورد اخلاق، بهترين الگو براي ما، پيامبر بزرگمان حضرت محمد(ص) مي باشد. به همين دليل، در کنار مسئله ی ايمان و عبادت، آموختن وظايف اخلاقي خودمان و نيز فهم زندگي اخلاقي و پرفضيلت پيامبر که الگويي براي بشريت مي باشد، اهميت فراواني دارد.

اين کتاب که با توجه به برنامه آموزشي اطلاعات ديني موجود در کلاس هاي قرآني ما، آماده شده و حاوي آگاهي هاي پايه اي در مورد اعتقاد، عبادت، اخلاق و سيره(زندگي پيامبر) مي باشد، به زباني ساده و قابل فهم به ويژه براي جوانان به نگارش درآمده است.

همچنين؛ در پايان کتاب با آموزش تصويري گرفتن وضو و اقامه ی نماز، سعي شده است که زمينه ی يادگيري آسان نماز براي علاقمندان فراهم شود.

از خداوند متعال مي خواهم که اين کتاب براي سنين مختلف و همه خوانندگان محترم آن مفيد فايده واقع شود.

تلاش از ما و به موفقيت رساندن، از آنِ خداوند است.

سيف الدين يازيجي

۶ اوت ۱۹۹۰

آنکارا

بخش اول

اعتقاد

فصل اول

دين اسلام و ويژگي هاي آن

موضوعات:

•دين یعنی چه؟

•جايگاه اسلام در ميان اديان

•هدف دين اسلام

•ويژگي هاي دين اسلام

•ويژگي هايي که اسلام را جهانشمول کرده است

دين یعنی چه؟

دين، قانوني الهي است که انسان هاي عاقل را با خواست خودشان در دنيا و آخرت به نيکي و سعادت مي رساند.

اديان به دو دسته ی مهم تقسيم بندی مي شود:

۱) دين حق:

دینی حق، ديني است که از طرف خداوند و به وسيله ی پيامبر، به انسان ها اعلام شده و بدون تغيير وتحرسف تا به امروز رسيده است. همین دین دین اسلام است.

۲) اديان منحرف:

ادياني که از طرف خداوند به وسيله ی پيامبرانش برای انسان ها فرستاده شده ولی به مرور زمان از توسط انسان ها تغيير يافته و اصلشان دچار تحريف گشته است.

۳) اديان باطل:

از آن ادیان است که ساخته ی دست بشر است به هیچ وجه ارتباطی با دین های الهی نباشد.

جايگاه اسلام در ميان اديان

حضرت آدم (ص) اولين انسان و در عين حال اولين پيامبر مي باشد. اولين دين بشر نيز دين حق است. تمام پيامبران از حضرت آدم تا حضرت عيسي يگانگي خداوند را در بين انسان ها تبليغ کرده اند و نحوه ی عبادت خدا را آموزش داده اند. ليکن، اصول ايمان و احکام ديني که اينان تبليغ کرده اند، در گذر زمان تحريف شده و اصلشان از بين رفته است.

بدين ترتيب، خداوند بزرگ، اسلام را به عنوان آخرين و کاملترين دين به وسيله ی خاتم پيامبران حضرت محمد (ص) به همه ی انسان ها فرستاده است. امروزه، دين حقيقي بر روي زمين دين اسلام مي باشد. اديان باطل هيچ ارزشي در نزد خداوند ندارند و تنها دين در نزد وي که مقبولش نيز مي باشد اسلام است.

اين حقيقت از طرف خداي متعال در قرآن کريم اينطور بيان شده است:

“به يقين دين در نزد خداوند، همان اسلام است.”[1]

“و هر كه جز اسلام دينى [ديگر] جويد هرگز از وى پذيرفته نشود و وى در آخرت از زيانكاران است”[2]

هدف دين اسلام

احکام مورد نظر اسلام، سعادت انسان ها را هدف قرار داده است. کساني که مطابق اين احکام حرکت کنند، هم خوشبختي اين دنيا و هم خوشبختي آخرت را به دست مي آورند.

احکام اسلام شامل سه قسم است:

۱) ايمان: انسان با اعتقاد به پايه هاي ايمان، تغذيه ی معنوي مي شود و قلبش از عقايد نادرست پاک شده و با تزيين شدن به حقيقت، ارزش واقعي خود را مي يابد.

۲) عمل: عمل، کارهايي است که انسان انجام مي دهد. احکام مرتبط با عمل دوگونه است:

الف) وظايف عبادي در مقابل خداوند.

ب) احکامي که ارتباطات بين خود انسان ها را تنظيم مي کند.

۳) اخلاق: احکامي که اندیشه و رفتار های ما را نسبت به انسان ها تنظيم مي کند.

ويژگي هاي دين اسلام

۱) اسلام، آخرين دين است. غير از اسلام دين ديگري نخواهد آمد و احکام آن تا روز قيامت ادامه خواهد داشت. حضرت محمد (ص) نيز که دين اسلام را در ميان انسان ها تبليغ کرده است، خاتم پيامبران است و بعد از او پيامبر ديگري نخواهد آمد.

۲) اسلام، ديني جهانشمول است. به عبارت ديگر، در حاليکه اديان قبلي مخصوص ملت هاي خاصي بودند، دين اسلام براي تمامي ملل دنيا آمده است.

۳) احکام دين اسلام در حد رفع نيازهاي تمامي انسان ها کامل مي باشد. بدين دليل ضرورتي براي ديني ديگر باقي نمانده است.

۴) دين اسلام، پيامبران و کتب را که قبل از آن توسط خداوند فرستاده شده اند، تصدیق مي کند.

۵) دين اسلام، احکام اديان تبليغي پيامبران گذشته را نسخ کرده است. چرا که آن احکام براي ملل خاص و زمان هاي محدودي نازل شده بودند. در صورتي که دين اسلام، ديني است که براي تمامي ملت ها فرستاده شده است و بدون تغيير تا روز قيامت ادامه خواهد داشت.

ويژگي هايي که اسلام را جهانشمول کرده است

ويژگي هايي که دين اسلام را جهاني ساخته است زیادند. به برخي از آن ها اشاره مي شود:

۱. اسلام، آخرين دين است که برای بشر فرستاده شده:

اسلام، دين الهي است که براي تمام بشر فرستاده شده و تا قيامت ادامه خواهد داشت. همچنان که رسول اکرم، با هدف تبليغ اسلام در ميان ملل دنيا به سران و پادشاه کشور های آن دوره برای دعوت کردنشان به قبول اسلام نامه ها فرستاده بود.

۲. اسلام دين عقل و علم است:

دين اسلام، اهميت زيادي به عقل داده و عاقل بودن را یکی از شرایط تکلیف دانسته است. دين ما به علم هم ارزش و بهای بالايي را داده و همیشه مطالعه و يادگيري را امر کرده و حتی آموختن دانش را بر هر مسلمان واجب گردانيده است.

۳) اسلام هم دين دنيا و هم دین آخرت است:

هدف دين اسلام؛ تامين سعادت انسان در زندگي دنيوي و زندگي بدون انتهاي اخروي است. دين ما، با فراهم کردن خوشبختي و اعتلاي دنيوي، اصول ها را براي پاسخگويي به نيازهاي فردي و اجتماعي تدوين کرده و راه هاي سعادت دنيا و آخرت را نشان داده است.

خلاصه اصول اعلامي اسلام در اين مورد اينست: “براي دنيا چنان تلاش کن که گويا در دنیا تا ابد زندگي می کنی، و براي آخرت چنان عمل کن که گويا همین فردا می میری.”

۴) اسلام دين آسانی است:

در دین اسلام سختی وجود ندارد. بلکه راحتي و آساني هست. همچنين دستور های دین ما براي کامل کننده ی و آماده کردن یک زندگي متعالي ما هست. با مد نظر قرار دادن توانايي هاي ما در انجام عبادات، دين ما آسانی هاي فراواني را به ما عرضه داشته است.

مثلا؛ مسافر ها، نمازهاي چهار رکعتي واجب را دو رکعت مي خوانند. آن کسي که نمي تواند نماز را ايستاده بخواند، به صورت نشسته امکان به جا آوردنش را دارد. بيماراني که در ماه رمضان توانايي روزه گرفتن را ندارند، پس از بهبودي روزه مي گيرند. بيماراني که اميدي به بهبودي ندارند و سالخوردگاني که امکان روزه گرفتن ندارند، به جاي روزه هاي نگرفته ی خود فديه مي دهند. بنابراين،در موقع ضروری اسلام با توجه به توانایی و نیاز های انسان، آسانی هايي بسیار در نظر گرفته است. به همين سبب، احکام اسلامی در همه زمان ها و مکان ها قابل تطبیق است.

۵) در اسلام، افراط جايي ندارد:

احکام اسلامی، متناسبترين احکام با عقل و آفرينش (فطرت) انسان است و وظيفه ی ما هم اطاعت از آنهاست.

۶) اسلام، دين صلح و دوستي است:

یکی از هدف های اسلام اين است که با نشاندن انسان دوستي و احترام به حقوق انسان در دل مردم، آرامش و سعادت اجتماعي فراهم گردد. دين ما به دنبال اين هدف، قواعد زيادي را وضع کرده است و محبت به يکديگر و احترام به حقوق افراد را شرطي براي مؤمن حقيقي شمرده است.

سؤالات:

۱- دين یعنی چه؟

۲- اديان به چند دسته تقسيم مي شود؟

۳- جايگاه اسلام در بين اديان چيست، توضيح دهيد.

۴- هدف دين اسلام چيست، احکام اسلامي چند نوع است؟

۵- ويژگي هاي دين اسلام چيست؟

۶- ويژگي هايي که اسلام را جهانشمول کرده، کدام است؟

[1]. سوره ی آل عمران،ء ١٩

[2]. سوره ی آل عمران، ٨٥

فصل دوم

ايمان

موضوعات:

•کلمه ی توحيد، کلمه ی شهادت و معاني آنها

•پايه هاي ايمان

•ايمان مجمل

•ايمان مفصل

•انسان ها از منظر عقيده

•آرامش و سعادت، هديه ی ايمان به انسان

•رابطه ی ايمان و عمل

•شرایط صحت و قبولی ايمان

کلمه ی توحيد

لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُُ اللّٰهِ

معني: “خدايي که جز او معبودي نيست. محمد (ص) پيامبر خداست.”

کلمه ی شهادت

اَشْهَدُ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ

معني: “گواهي مي دهم غير از خداوند يکتا معبود ديگري نيست.و گواهي مي دهم محمّد (ص) بنده و فرستاده ی اوست.”

پايه هاي ايمان

معنای لغوي ايمان: اعتقاد به چيزي است.

معنای اصطلاحی دینی ایمان: “اعتقاد قلبي به حقيقت بودن آنچه که حضرت محمد (ص) از جانب خداوند آورده و اقرار اين اعتقاد به زبان” است.

ايمان دو نوع است:

الف) ايمان مجمل

ب) ايمان مفصل

الف) ايمان مجمل: ايمان به خداوند و رسالت حضرت محمد (ص). خلاصه اي مفاهيم اعتقادي دين است ازینکه به آن “ايمان مجمل” گفته مي شوند.

پايه هاي ايمان، به صورت کلي و خلاصه، هم در کلمه ی توحيد و هم در کلمه ی شهادت بيان شده است. هر کسی که کلمه ی توحيد و يا کلمه ی شهادت را بر زبان آورد و با قلبش تصدیق کند، وارد دين اسلام می شود. ولی، يک مسلمان نبايد به اين قدر اکتفا کند و بايد جزئيات پايه هاي ايمان را هم درک کند و به همه ی آنها ايمان بياورد.

ب) ايمان مفصل: ايمان و اعتقاد به جزئيات پايه هاي ايمان را “ايمان مفصل” گفته می شود.

اعتقاد به جزئيات پايه هاي ايمان را شروط ايمان نيز مي گويند.

شروط ايمان شش مورد است:

۱- ایمان به خداوند

۲-ایمان به فرشتگان خداوند

۳-ایمان به کتاب هاي الهي

۴-ایمان به پيامبران خداوند

۵-ایمان به روز آخرت

۶-ایمان به قدر، و نيکي و بدي که به انسان می رسد از خداوند است.

شرط های ایمان که بالا ذکر شده در “آمَنْتُ” نيز جمع شده است. هر مسلماني بايد “آمَنْتُ” را همراه با معني اش ياد بگيرد.

“آمَنْتُ” اين است:

اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ وَمَلَٓائِكَتِهٖ وَكُتُبِهٖ وَرُسُلِهٖ وَالْيَوْمِ الْاٰخِرِ وَبِالْقَدَرِ خَيْرِهٖ وَشَرِّهٖ
مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰى وَالْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ. اَشْهَدُ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ

ترجمه:“ايمان آوردم به خدا و فرشتگان و کتب آسماني و به پيغمبران او و به روز آخرت و تقدير خوب و بد او. زنده شدن پس از مرگ حق است و گواهي مي دهم غير از خداوند يکتا معبود ديگري نيست و گواهي مي دهم محمّد (ص) بنده و فرستاده ی اوست”

انسان ها از نگاه عقيده

انسان ها از نگاه عقیده سه دسته اند:

۱) مؤمن: کساني که به وجود و يگانگي خداوند و پیامبری حضرت محمد (ص) ايمان قلبي دارند و اين ايمان را به زبان اقرار می کنند، “مؤمن” گفته مي شود.

۲) منافق: کساني که به وجود و يگانگي خداوند و رسالت حضرت محمد (ص) ايمان قلبي ندارند اما اين ايمان را به زبان اقرار می کنند، “منافق” نامیده اند.

۳) کافر: کساني که به وجود و يگانگي خداوند و پیامبری حضرت محمد (ص) ايمان قلبي ندارند و اين بي ايماني را به زبان نيز اقرار می کنند، “کافر” گفته مي شود.

در حالي که مؤمنان در بهشت، به زندگي جاويدان و سعادتمند خواهند رسيد؛ منافقان و کافران وارد بهشت نمي شوند و مجازات ایمان نیاوردنشان را در جهنم خواهند ديد.

ايمان به انسان آرامش و سعادت می بخشد

انسان موجودیست که از روح و جسم ترکیب یافته است. همانگونه که جسم ما به خوردن و نوشیدن نیاز دارد، روح ما نيز به نیاز به غذا دارد.

مهمترين غذا ی روح، عقيده راستين است. انساني که به خداوند ايمان مي آورد، در حقیقت غذا ی معنوي را کسب کرده و نيروي زيادي را صاحب شده است. چرا که انسان همواره محتاج به ياري خداوند است و ايمان آوردن و وصل شدن به آن وجود متعالي، منبع آرامش و امنيت است.

خداوند تبارک و تعالي مي فرمايد:

“آگاه باشید كه با ياد خدا دل ها آرامش مى‏يابد”[3]

ايمان، انسان را از حس تنهايي و خلا ی روحی نجات مي دهد. ايمان، غذاي روح و نور قلب ماست. روح انسانِ بي ايمان، گرسنه و قلبش تاريک و محروم از بزرگترين تکيه گاه است.

انسان در زندگي با مشکلات گوناگون روبرو مي شود. در اين گونه مواقع، صاحبان ايمان که دلشان با خداوند است، دچار نااميدي نمي شوند و به او پناه مي برند. با اطمينان قلبي به درگاه او، منتظر نتيجه مي مانند. پیوند محبت آميز و محترمانه با اين دوست نيرومند، برای انسان خوشبختي بي کران می بخشد.

کسانی که از ايمان محروم هستند، دچار نااميدي می شوند و در درون آشفتگي مي غلتند. اينها براي رهايي از مشکلات به مشروبات و مواد مخدر پناه مي برند و بدين صورت خود را در فلاکت هاي بزرکتر مي يابند. و بدین ترتیب هم سعادت دنيوي و هم سعادت اخروي خویش را از دست مي دهند.

رابطه بين ايمان و عمل

يک فرد مسلمان، تا زماني که با زبان خویش منکر احکام قطعی الهی را نگردد و در قلبش ايمان باشد، حتي اگر عبادت نيز نکند، از دين خارج نمی شود و کافر شمرده نمی شود و باز هم مسلمان است. اما، به دليل به خاطر اينکه وظايف عبادي خود را که امر خداوند مي باشد، به جا نياورده است، مرتکب گناه می شود و مستحق کيفر مي گردد.

عبادت ها، باعث جا افتادن و قوي تر شدن ايمان مي گردند و در آخرت وسيله اي براي نجات از کيفر و رسيدن به نعمات بهشتي مي شوند. حال آنکه اکتفا کردن به ايماني ساده و ترک کردن عبادات، به تضعيف ايمان و خاموش گشتن نور آن منجر مي شود.

اين مورد را با ذکر مثالي توضيح مي دهيم:

ايمان، به مانند چراغي روشن است که محفظه اي ندارد. براي خاموش نشدن اين چراغ بايد شيشه يا چيز ديگري دور آن را بگيرد. اگر اينطور نباشد، ممکن است حتي با يک باد خفيف، چراغ خاموش شود. ايمان هم، نوري است که در دلهايمان روشن مي شود و محافظ آن، عبادات است. با به جا آوردن نماز، روزه و عبادات ديگر، هم دَین خود را به خداوند ادا مي کنيم و هم از ايمانمان محافظت مي نماييم.

در صورت انجام نشدن عبادات، نور ايمان همانند آن چراغ بدون محافظ خواهد بود و روزي خاموش خواهد شد. نابودي ايمان به معناي از دست دادن کليد بهشت به عنوان ارزشمندترين متاع يک مسلمان است. بدين علت، عبادت ها جايگاه مهمي در نگهداري از ايمان و ورود به حيات جاويدان بهشتي دارد.

شرایط صحت و قبولی ايمان

براي صحت و قبولی ایمان سه شرط هست:

۱) ايمان نبايد در حالت يأس پديد آيد. کسي که از قبل ايماني نداشته است، اگر در حال مرگ و با نزديک شدن به عذاب الهي، ايمان بياورد، آن ايمان فايده اي نخواهد داشت.

۲) مسلمان، نبايد سخني بگويد و رفتاري از خود نشان دهد که نتيجه اش انکار احکام ديني باشد. به عنوان مثال: کسي که تمامي اوامر ديني را مي پذيرد ولي نماز را انکار مي کند، ايمانش را از دست مي دهد. چرا که در دين ما، چيزهايي که بايد به آنها ايمان آورد، کلی است و از هم جدا نیست. رد و انکار يکي از آنها یعنی رد و انکار تمام آنهاست.

۳) مسلمان،باید قبول کند که همه ی احکام ديني زيبا و خوب است. نپسنديدن يکی از احکام ديني، سبب از بين رفتن ايمان مي شود.

ارزشمندترين دارايي يک مسلمان، ايمان است. انسان به واسطه ی ايمان است که به کمال و آرامش دنيوي و سعادت ابدي اخروي نائل خواهد شد. فقط، ضروري است که اين ايمان تا آخرين نفس حفظ شود و ورود به آخرت همراه با آن انجام پذيرد.

کسي که ايمانش را تا آخرين لحظات عمرش حفظ نکند و بدون ايمان از اين دنيا برود، ايماني که قبلا صاحبش بوده، ديگر سودي برايش نخواهد داشت. به همين منظور، بايد در محافظت از ايمان خود تلاش کنیم و از سخنان و رفتارهايي که به دين ما آسيب مي زند، بپرهيزيم. اگر زماني در دام اين سخنان و رفتارها افتاديم، سريعا بايد توبه کنیم و از خداوند طلب عفو نماييم.

سؤالات:

۱- کلمه توحيد و کلمه شهادت را بدون اشتباه لفظي بخوانيد و معناي شان را بگوييد!

۲- پايه هاي ايمان بر چند نوع است؟

۳- ايمانِ مجمل چیست؟

۴- ايمانِ مفصل چیست؟

۵- جمله ی “آمَنْتُ” را بخوانيد و معنای آن را بيان کنيد.

۶- انسان ها از منظر عقيده به چند دسته تقسیم می شوند؟ شرح دهيد.

۷- ايمان به انسان چگونه آرامش و سعادتي می بخشد؟ توضيح دهيد.

۸- رابطه بين ايمان و عمل را بيان کنيد.

۹- شرط ها ی صحّت و قبولی ايمان کدام ها اند؟

[3]. سوره ی الرعد، ٢٨

فصل سوم

ايمان به خداوند

موضوعات:

•وجود و يگانگي خداوند

•صفات خداوند

•عشق به خداوند

• دختر جوانی که صاحب ايمان حقيقي بود (متن خواندن)

وجود و يگانگي خداوند

اولين شرط های ششگانه ی ايمان، ايمان به خداوند است. نخستین و مهم ترين وظيفه ی هر انساني که داراي عقل بوده و به دوران بلوغ رسيده است، ايمان به وجود و يگانگي خداوند است.

وقتي به اطراف ما نگاه مي کنيم، مي بينيم که هيچ چيزي خود به خود آفریده نشده است.يک اثر هنري زيبا، وجودی یک هنرمند نشان می دهد. همچنين؛ آیا هیچ فکر کردید که برای درست کردن ساعتی یک صنعتگر یا برای تابلوی که دیوار ما تزین می کند یک نقاشی یا برای ساختمانی که درش سکونت می کنیم یک بانی ندارد؟ البته همه دارای یک صنعتگری اند.

پس، کسي هست که کائنات را با اين طرح هاي ظريف و نظمي کامل به وجود آورده و زيباترين اثر هنري را که انسان مي باشد، خلق کرده است. اين خالق و اين صاحب نيرو و توان بي نهایت، همانا “الله” مي باشد. کائنات، نشان دهنده ی وجود الله است و آهنگ و نظم موجود در کائنات، نشان دهنده ی يگانگي الله است.

پس اولين تکليف و وظيفه ی ما، ايمان به خداوند است که ما را آفريده است و حيات ما را نفس مي دهد و وصل شدن به او از ته دل مي باشد. البته برای به ايمان راستين به خداوند و آشنايي دقيق با وجود او، باید صفات خداوند را یادگیری کنیم.

صفات خداوند

خداوند چهارده صفت دارد. شش تا از این صفت ها “ذاتي” و هشت تايش “ثبوتي” است.

صفات ذاتي:

۱) وجود: به معنا ی بودن خداوند است. خدا هست و نيستي اش اصلا قابل تصور نیست.

۲) قِدم: وجود خداوند آغازي ندارد. او موجودي نيست که بعدا به وجود آمده باشد، وقتی که هیچ چیزی وجود نداشت باز هم ذات خداوند وجود داشت.

۳) بقاء: وجود خداوند پاياني ندارد. بعد از نابود شدن همه چيز، وجود خداوند ادامه خواهد داشت.

۴) وحدانيت: به معناي يگانه بودن خداوند است. خداوند يکتاست و مثل و همسان و شريک او نیست.

۵)مخالفته للحوادث: يعني خداوند به چیز ها ی که بعدا به وجود آمده اند شباهت ندارد. خداوند، مانند هيچ يک از مخلوقات خود نيست.

۶) قيام الله بنفسه: وجود خداوند از خودش نشأت مي گيرد. خداوند به چيزي نياز ندارد و همه چيز نيازمند اوست.

صفات ثبوتي

۱) حيات: زنده بودن. خداوند همواره زنده است.

۲) علم: دانستن. خداوند، گذشته و آينده و نهان و آشکار همه چيز را مي داند. از درون قلب ها خبر دارد.

۳) سمیع: به معنا ی شنوا است. خداوند همه چيز را مي شنود.

۴) بصير: به معنا ی بينا است. خداوند همه چيز را مي بيند.

۵) اراده: یعنی خواستن. خداوند مي خواهد و آنچه را که بخواهد انجام مي دهد.

۶) قدرت: توانايي. خداوند قدرت بی نهایت دارد و نيرويش به همه چيز مي رسد.

۷) کلام: بيان. خداوند صاحب سخن است و آن را به پيامبرانش گفته است. قرآن، سخن خدا مي باشد.

۸) تکوين: آفريدن. خداوند آفردگار است. تمام چیز ها ی که در کائنات هست خداوند آفریده است. اگر خواهان وجود چیزی باشد به امر او آن چیز سریعا به وجود می آید. هرگاهی که می خواهد آن موجود را از بین ببرد می تواند.

مسلمان، به خداوند اينگونه ايمان مي آورد:

خداوند وجود دارد و يکتاست. وجودش آغازي و پاياني ندارد. خداوند مانند هيچ يک از مخلوقاتش نيست. وجودش از خودش نشأت مي گيرد. به هيچ چيزي نياز ندارد و همه چيز محتاج اوست.

- خداوند، همیشه زنده است. خداوند همه چيز را مي داند و مي شنود و مي بيند.

- خداوند مي خواهد هر چه را اراده کند انجام می دهد. هيچ کس نمي تواند در کار او دخالتي بکند.

- خداوند صاحب قدرت نامحدودي است و نيرويش به همه چيز مي رسد.

- خداوند، آفريدگار است. آنچه را که بخواهد از نيستي به وجود مي آورد و آنچه را که بخواهد، از بين مي برد.

هرچه که در کائنات وجود دارد، آفريده ی اوست. هر چيزي را هم که آفريده است، در آن حکمتي نهفته است.

خداوند صاحب سخن است و آن را به گوش پيامبرانش رسانيده و دستوراتش را داده است. کتاب مقدس دين ما، قرآن کريم، سخن خداوند است.

انساني که به اين گونه ايماني راستين، دست مي يابد، جايگاه شرافتمند خود را در بين موجودات پيدا مي کند و ارزش حقيقي خود را به دست مي آورد. اين ايمان، قلب انسان را از هرگونه زشتي پاک مي کند و آن را با انديشه و اخلاق خوب تزيين مي نمايد.

اين شخص، حتي در جايي که کسي او را نمي بيند، رفتارهاي غيراخلاقي از خود نشان نمي دهد. زيرا، معتقد به اين است که خداوند همه چيز را مي بيند و مي داند. ايمان به خدا، منبع هر نوع نيکي است.

عشق به خداوند

خداوند براي ديدن ما چشم و براي شنيدن ما گوش عطا کرده است. زبان سخنگو، دست هايي که قادر به انجام کارهاي زيادي هستد و پاهاي استوار نيز از ديگر نعمت هاي او مي باشند.علاوه بر اين، او در آفرينش ما با تجهيز کردن وجودمان به عقل و هوش، جايگاه والايي را به انسان نسبت به ديگر موجودات بخشيده است.

به منظور زندگي سالم و سعادتمند ما، خداوند، نعمت هاي زيادي را بر روي زمين قرار داده و از آب براي آشاميدن تا اکسيژن براي تنفس، همه نيازهاي ما را برآورده کرده است. کسي که براي مدت کوتاهي بدون اکسيژن بماند و دم و بازدم او قطع شود، زنده نمي ماند و مي ميرد. با تفکر درباره اين نعمتي که هر لحظه بدان محتاجيم، به نيکي هاي زيادي که خداوند در حق ما کرده است، پي مي بريم.

خداي بزرگ مي فرمايد:

“گر نعمت‏ خدا را شماره كنيد نمى‏ توانيد آن را به شمار درآوريد”[4]

معمولا انسان، کسانی را که به او خوبی می کنند دوست می دارد. پس، آن وجودي که بايد بيشتر از همه دوستش بداريم، الله است. چرا که خوبي هاي او در مورد ما، آنقدر زياد است که قابل محاسبه نيست. ما هم بايد خدا را دوست داشته باشيم. اين دوستي و عشق تنها با زبان نمي شود. انسان بايد به کسی که دوستش دارد، احترام نيز بگذارد و کاري را انجام ندهد که باعث نارضايتي او گردد. محبت نسبت به خداوند، با ذکر نام مبارک او، با انجام وظايف عبادي از ته دل و با پرهيز کردن از کارهايي که او قدغن کرده است، امکان پذير است.

اگر اين کارها را انجام بدهیم و عشق به او را به اثبات برسانيم، او نيز ما را دوست خواهد داشت و بيشتر از نعمت هاي دنيوي در آخرت نصيب ما خواهد کرد.

بزرگترين سعادت براي يک انسان، اين است که از کساني باشد که خداوند آن ها را دوست دارد.

برای مطالعه:

یک دختر جوان که صاحب ايمان حقيقي بود

حضرت عمر در زمان خلافت خود، مخلوط کردن شير با آب را از طرف شيرفروشان ممنوع کرده و آن را در همه جا اعلام کرده بود. وي، شبي براي نظارت بر امنيت شهر مدينه بيرون آمده و در شهر گشت و گذار مي کرد، به دنبال احساس خستگي و براي استراحت، چند لحظه اي به ديوار خانه اي تکيه زده بود. از داخل آن خانه گفتگو ی یک مادر و دختر شنید:

مادر: پاشو دخترم، برو کمي آب داخل شيرها بريز.

دختر: مگر نمي داني خليفه مخلوط کردن شير با آب را ممنوع کرده است؟

مادر: آري مي دانم.

دختر: پس اگر می دانی من چگونه کاری کنم که مخالف امر خلیفه باشد؟

مادر: تو برو و آب را در شيرها بريز، عمر تو را از کجا خواهد ديد؟

دختر: عمر نمي بيند اما خدا که مي بيند. قسم به خدا من کاري را که نزد او نمي کنم در جايي که او مرا نمي بيند هم انجام نمي دهم.

حضرت عمر پس از شنيدن اين گفتگو خانه اش بر گشت.اين دختر فقير را که تربيت ديني بالايي داشت با پسر خویش،عاصم، به عقد نکاح در آورد.

اين است تاثير مثبت ايمان الهي در رفتار انسان...

سؤالات:

۱- اولين وظيفه ی انسان چيست؟

۲- خدا چند صفت دارد؟

۳- صفات ذاتي خدا را نام ببريد.

۴- صفات ثبوتي خدا را نام ببريد.

۵- يک مسلمان چگونه به خدا ايمان مي آورد؟

[4]. سوره ی ابراهیم، ٣٤

فصل چهارم

ايمان به فرشتگان

موضوعات:

•ماهيت و ويژگي هاي فرشتگان

•نام فرشتگان معروف و مأموریت آنها

•فوايد ايمان به فرشتگان

ماهيت و ويژگي هاي فرشتگان

دومين از شروط ايمان، ايمان به فرشتگان الهی است. فرشتگان موجوداتي هستند که از نور آفريده شده اند. آنها نمي خورند، نمي نوشند و جنسیت ندارند.

آنان بنده ها ی دوست داشتني خداوند هستند. فرشتگان، امر ها ی خداوند را بدون نقص به جا می آورند و هيچ گاه گناهي مرتکب نمي شوند.

خداوند تبارک و تعالي، موجودات را در اشکال مختلیف آفريده است. برخي از آنها براي ما قابل رؤيت هستند و برخي ها هم قابل رؤيت نيستند. ديدن برخي از موجودات براي انسان امکان پذير نيست. چرا که چشم انسان طوري آفريده شده که همه چيز را نمي تواند ببيند و قابليت ديد آن محدود است.

به عنوان مثال؛ همان طوري که جسم ها ی بسيار کوچکي را نمي بينيم، هوا، باد، روح و عقل ما هم برايمان قابل ديدن نيست. جريان الکتريسيته اي هم که از سيم مي گذرد، ديده نمي شود. در حاليست که مي دانيم اين چيزهاي غيرقابل مشاهده، همه شان وجود دارند. به همين ترتيب فرشتگان نيز موجوداتي هستند که رؤيت آنها براي ما امکان ناپذير است.

از اینکه فرشته ها جسم بسيار لطيفي دارند و از نور آفريده شده اند ما نمی توانیم آنها را ببینیم. اما به وجود آنها ايمان داريم چرا که خداي تعالي در قرآن کريم از وجود فرشتگان خبر داده است و پيامبر گرامي نيز، هم فرشته ها را ديده است و هم وجودشان را به اطلاع ما رسانده است. مي دانيم که هر آنچه که خداي بزرگ و رسولش مي دانند، حقيقت راستين است. بدين سبب، ما به وجود فرشتگان ايمان يقيني داريم.

نام بعضی از فرشتگان و وظايف شان

فرشتگان: آنان در زمين، در آسمان ها، در محيط اطراف ما و در همه جا حضور دارند. تعدادشان را تنها خداوند مي داند و اوست که به هرکدام از آنها وظيفه اي سپرده است.

بعضي شان همواره خدا را عبادت مي کنند، بعضي نيز با نظم و ترتيب کائنات مشغول هستند. آنان کارهايي انجام می دهند که از توان انسان ها خارج مي باشد. فرشته هايي هم هستند که نيکي را در انسان ها تلقين مي کنند، از بدي محافظتشان مي کنند و در زمان هاي سختي و دشواري، به ياري مؤمنان مي آيند. خداوند تبارک و تعالي، با به وجود آوردن فرشتگان، قدرت و قوت خود را برای ما نشان داده است.

ملائک بزرگ و وظايف آنان

۱) جبرائيل: بزرگترينِ فرشتگان است. وظیفه اش اینست تا بین خداوند و پیامبران پیام آوری کند و کتاب ها ی آسمانی را برای پیامبران برساند. کتاب مقدس ما قرآن کريم، به وسيله ی جبرائيل از سوي خداوند به پيامبر اسلام ابلاغ شده است.

۲) ميکائيل: به اداره حوادث و اتفاقات طبيعت مي پردازد. (مانند بارش باران، وزش باد، به ثمر رسيدن مزارع و الخ...)

۳) اسرافيل: وقوع قيامت و زنده شدن دوباره مردگان، در حوزه مأموريت او مي باشد.

۴) عزرائيل: وظيفه اش گرفتن جان کساني است که عمرشان به پايان رسيده است.

به غير از اين چهار فرشته ی بزرگ، فرشته های دیگر هم است که وظیفه ی متفاوتی دارند. نام و وظیفه ی برخی از آنها این است:

کرام الکاتبين: اينان دو فرشته هستند که يکي به جانب راست و ديگري به جانب چپ انسان قرار دارد. فرشته ی در طرف راست، خوبي هاي انسان فرشته ی چپ بدي هاي انسان را مي نويسد. بدين صورت “کارنامه ی عمل” انسان ها که در آن، خوبي ها و بدي هاي آنان ذکر شده است، به وجود مي آيد.

نکير و منکر: اين دو، فرشته هايي هستند که وظيفه شان سؤال کردن از انسان در حيات قبر مي باشد.

رضوان: رئيس فرشتگان بهشت است.

مالک: رئيس فرشتگاني است که در جهنم انجام وظيفه مي کنند.

فوايد ايمان به فرشتگان

فرشته ها وجود دارند که در همه جا با ما هستند و از ما جدا نمي شوند. اينان که “کرام الکاتبين” خوانده مي شوند، کارشان ثبت کردن نيکي ها و بدي هاي ماست. پس انسان حتي در اوقات خلوت خود، تنها نيست و فرشتگاني هستند که هميشه او را تحت نظر گرفته و کارهايش را ثبت مي کنند.

مسلماني که به فرشتگان ايمان دارد، در جاهاي خلوت و تنهايي نمي گويد که “کسي مرا نمي بيند و هرچه دلم می خواهد بکنم.” و بدين ترتيب، او مرتکب خطا نمي شود. چون در هر جايي که باشد مي داند که فرشته ها بر او نظارت دارند و کارهاي خوب و بد وي را مي نويسد. به دنبال اين است که اعتقاد به آنها، ما را از مرتکب شدن به بدي ها باز مي دارد.

علاوه بر اين، فرشته هايي هم هستند که ما را از بدي ها محافظت می کنند و به سوي نيکي ها راهنماييمان مي کنند. در دنيا نماد خوبي و زيبايي ها فرشته و نماد بدي و زشتي ها شيطان مي باشد. فرشته، انسان را دعوت به خوبي و شيطان هم دعوت به بدي مي کند.

مثلا؛ وقتی که با انسانی گرسنه و بی نوا رو به رو می شویم، احساس دلسوزي به او در درونمان ايجاد مي شود و گويي صدايي به ما مي گويد: “به آن فقير کمک کن”. اين همین صداي فرشته است. در اين حين صدايي هم نجواگونه به ما مي گويد: “اگر او را ياري کني پولت کم مي شود، ياري اش نکن” و اينگونه تلاش دارد که ما را از ياري کردن به آن فقير منصرف سازد. اين نجوا، نجواي شيطان است.

در اين موقعيت، ما بايد تابع آن صدايي باشيم که ما را به ياري به فقير فرا مي خواند. زيرا، اين صدا، صداي دوستي است که نيکي را دوست دارد و ما را بدان ترغيب مي کند. اطاعت از آن، ما را به کارهاي خوب وا مي دارد و باعث کسب ثواب مي شود. از گوش کردن به صداي شيطان نيز بايد پرهيز کنيم. چون آن ما را از خوبي کردن باز مي دارد و براي گناه کردن، فريبمان مي دهد.

همچنان که مي بينيم، ايمان به فرشتگان ما را از بدي ها دور می کند و اخلاق ما را زيباتر مي کند.

پيامبر اکرم (ص) مي فرمايد:

“هم شيطان و هم فرشته، بعضي چيزها را وارد قلب انسان مي کنند. کار شيطان دعوت به بدي ها و دور کردن از حق است. کار فرشته، دعوت به حق و نيکي ها و دور کردن از بدي هاست.

هرکس که در درونش صداي دعوت به خوبي بشنود، بداند که آن، صداي فرشته است. فورا از آن صدا اطاعت کنید و خداوند را شکر بگويد.

هرکسي هم که در درونش صداي دعوت به بدي بشنود، بداند که آن، صداي شيطان است. باید از آن دوري کند و به خدا پناه ببرد.”[5]

سؤالات:

۱- فرشته ها، چگونه موجوداتي هستند؟

۲- چرا نمي توانيم فرشتگان را ببينيم؟

۳- نام فرشتگان مهم و وظايفشان چیست؟

۴- فوايد ايمان به فرشتگان را شرح دهيد.

[5]. ترمذی، تفسیر، ٣ (شماره ی حدیث: ٢٩٨٨)

فصل پنجم

ايمان به کتب های آسمانی

موضوعات:

•ماهيت وحي و انواع آن

•کتاب و صحفه ها ی الهي

•نوزل قرآن کريم

•مکتوب شدن قرآن کريم و جمع آوری آن در یک غلاف

•ويژگي هاي قرآن کريم

•وظايف ما در مقابل قرآن کريم

•سخنان گهربار پيامبر اکرم در مورد فضايل تلاوت قرآن

ماهيت وحي

معنا ی وحي در لغت: وحي،رساندن چیزی به گونه ی مخفی و سریع است.

معناي وحي در اصطلاح ديني: معلومات و آگاهي قطعي و يقيني است که از طرف خداوند، مستقيما و يا به واسطه ی پیام آوری به پيامبران اعلام می شود.

چيزهايي را که خداوند اراده مي کند تا به اطلاع بندگان برگزيده خود برساند، از راه هاي ويژه اي صورت مي گيرد. خداوند از راه هاي گوناگونِ وحي، مقصودش را به پيامبران رسانيده است.

انواع وحي

۱- روياي صادقانه: خداوند، آنچه را که اراده کرده از طريق خواب به پيامبرانش اعلام کرده است. اولين وحي به پيامبر ما نيز اينگونه بوده است و آنچه را که در خواب ديده بود، بدون کم و کاستي آن را در واقعيت نيز تجربه کرده بود.

۲- وحي از طريق الهام: قرار دادن خواسته هاي خداوندي بي واسطه در قلب پيامبران است.

۳- سخن گفتن از پشت پرده: بدون واسطه اي و بدون اینکه گوینده دیده شود، شنیدن سخن خداوند از پشت پرده است.

۴- وحي از طريق يک فرستاده (فرشته): خداي بزرگ، سخنش را به وسيله فرشته اي به پيامبرانش رسانیده است.

فرشته اي که حرف خدا را به پيامبران مي رساند، گاهی به صورت خویش، گاهی هم به صورت انسان ظاهر مي شد و کساني که در آنجا بوده اند او را می دیده و صدايش را مي شنیده اند. برخي اوقات نيز، فرشته بدون آنکه خود را نشان دهد، وحي را به پيامبران اعلام مي کرد.

قرآن کريم، به اين شکل و با نوع چهارم وحي، به پيامبر گرامي وحي شده است. فرشته اي هم که محتواي قرآن را از خدا گرفته و به پيامبر انتقال مي داد، بزرگترين ملائک، يعني جبرائيل بود.

کتاب ها و صحیفه ها ی الهي

سومين از شرایط ششگانه ايمان، ايمان به کتب الهي است. خداوند بلند مرتبه، کتاب هايي را به وسيله ی پيامبران به بندگانش عرضه داشته است. در اين کتاب ها، دستورات ايجابي و سلبي خدا اعلام شده، آن چيزهايي که بندگان بايد انجام دهند، آموخته شده و راه هاي سعادت دنيوي و اخروي روشن گرديده است.

ما مسلمانان، به تمامي کتاب هايي که براي پيامبران فرستاده شده است، اعتقاد داريم. ليکن، اين را نيز مي دانيم که به غير از قرآن کريم، ديگر کتب الهي بعدها دچار تحريف شده اند. به همين دليل اعتقاد ما نه به شکل تحريف شده ی آن کتاب ها بلکه به شکل اوليه و اصيل آن ها مي باشد. قرآن کريم، همان گونه ی که به پيامبر اکرم نازل شده است، با دقت مورد مراقبت قرار گرفته و هيچ گونه تغيير و تبدیلی در آن صورت نگرفته است.

همچنين، بعضي از کتاب هايي که از طرف خداوند بر پيامبران نازل شده است، کتاب هاي کوچکي هستند که تنها شامل چند صفحه مي شوند. به اين ها “صحُف” يعني صحیفه ها گفته مي شود.

به بقیه ی آنها “چهار کتابِ بزرگ” مي گويند.

صحیفه ها، بر اين پيامبران نازل شده است:

۱) ۱۰ صحیفه، بر آدم (ع)

۲) ۵۰ صحیفه، بر شيث (ع)

۳) ۳۰ صحیفه، بر ادريس (ع)

۴) ۱۰ صحیفه، بر ابراهيم (ع)

مجموع اين صفحه ها، ۱۰۰ صفحه مي شود.

چهار کتاب بزرگ هم، اينها هستند:

۱) تورات، بر موسي (ع)،

۲) زبور، بر داوود (ع)،

۳) انجيل، بر عيسي (ع)،

۴) قرآن کريم، بر پيامبر ما حضرت محمد (ص) نازل شده است.

نوزل قرآن کريم

پيامبر ما، حضرت محمد (ص) قبل از آنکه به مقام پيامبري برسد، براي مدتي به غاري کوه حرا در نزديکي مکه مي رفت و در آنجا مشغول انديشيدن بزرگی خداوند مي شد.

در ماه رمضان سال ۶۱۰ ميلادي و در يک شب دوشنبه، باز به همین غار رفته و با تمام وجود خويش مشغول ياد خدا شده بود. در اين موقع است که ارشد فرشتگان جبرائيل (ع) به امر خداوند بر پيامبر فرود آمده و به او سه مرتبه گفته بود: “بخوان”. هنگامي که رسول خدا پاسخ داده بود، “چه بخوانم”، جبرائيل (ع) پنج آيه از قرآن کريم را وحي کرده بود. بدين گونه اولين وحي انجام گرفت و قرآن کريم شروع به نازل شدن کرد.

هنگامي که اولين وحي نازل شد، پيامبر اکرم چهل ساله بود. اين پنج آيه که نخستين بار فرستاده شده و در ابتداي سوره ی علق در قرآن کريم قرار گرفته است، معني اش به اين صورت است:

۱- “بخوان به نام پروردگارت كه آفريد”

۲- “انسان را از علق (خون منعقد) آفريد”

۳- “بخوان و پروردگار تو كريمترين [كريمان] است”

۴- “همان كس كه به وسيله ی قلم آموخت”

۵- “آنچه را كه انسان نمى‏دانست [به تدريج به او] آموخت”

با آغاز نزول قرآن، به حضرت محمد (ص) اعلام شد که او آخرينِ پيامبران است. قرآن کريم، گاهي آيت به آيت و گاهي به صورت سوره به تدريج بر پيامبر نازل شد و در طول ۲۳ سال تکميل گرديد. آيت ها بيشتر اوقات، به دنبال يک سؤال و يا يک اتفاق، نازل مي شد. سؤالات و حوادثي که سبب آمدن آيت ها مي شد “سبب النزول” نام داشتند.

آخرين آيت قرآن کريم که نازل شده است، آيت ۲۸۱ سوره بقره مي باشد و معنايش اين است:

“و از روزى بپرهیزید که در آن روز، شما را به سوى خدا باز مى گردانند؛ سپس به هر کس (پاداش) آنچه را انجام داده، باز پس داده مى شود؛ و به آنها ستم نخواهد شد.”

مکتوب شدن قرآن کريم و جمع آوری آن در یک غلافت

به هنگام نازل شدن آيات، پيامبر (ص) کاتبان وحي را فرا مي خواند و به آنان مي گفت که آن آيات در کدام سوره و کجاي آن ها نوشته شوند. آنان نيز به همان صورت، مي نوشتند. اصحاب کرام نيز آيه هاي مذبور را مي خواندند و بسیاری از آنها حفظ مي کردند. بدين ترتيب، قرآن کريم، هم به صورت نوشته و هم به صورت حفظ ذهني، در زمان حيات پيامبر مورد محافظت قرار گرفته بود.

به اين علت که نزول آيات در زمان زندگي رسول خدا همواره ادامه داشت، صفحات نوشته شده و در یک غلاف جمع نشده بود. قرآن با تمام شدن وحي، تکميل گرديد.

پس از وفات پيامبر اکرم (ص)، حضرت ابوبکر که خليفه شده بود، شورايي را از صحابه ی نزديک پيامبر تشکيل داد. اين شورا، قسمت ها و صفحات جداگانه ی قرآن را جمع آوري کرده و با قياس با آيات خطي حافظان قرآن، آن را به صورت مصحَف درآوردند.

به شکلی از کتاب فعلی قرآن که از جمع آوري يک جاي صفحات قرآن به وجود آمده است، “مصحَف” گفته مي شود.

هنگامي که کار مصحف کردن انجام مي شد، ترتيب سوره ها به گونه اي صورت مي گرفت که پيامبر امر فرموده بود. قرآن مصحف و تکميلي پس از پايان کارهاي آن، در نزد خليفه، حضرت ابوبکر، نگهداري شد.

بعدها و با گسترش دين اسلام، به دستور خليفه ی سوم، حضرت عثمان، قرآن هاي متعددي از روي قرآن اوليه به وجود آمد و به سرزمين هاي مختلف اسلامي فرستاده شد.

اينگونه بود که قرآن به همان صورتي که به پيامبر وحي شده بود، محافظت شده و بدون تغييري به دست ما رسيده است. و تا قیامت به همین منوال ادامه خواهد یافت. قرآن امروزي، قرآني است که در زمان پيامبر اکرم نوشته و حفظ شده بود، در زمان حضرت ابوبکر به حالت مصحف درآمده بود و در زمان حضرت عثمان، انتشار يافته بود.

ويژگي هاي قرآن کريم

قرآن کريم که از طرف خداوند به بزرگترين و آخرينِ پيامبران نازل شده است، کتاب مقدس اسلام مي باشد.

قرآن کريم داراي خصوصيت ها ی بسياری است که آن را از ديگر کتاب ها ی الهي متفاوت و بالاتر قرار داده است.

مهم ترين خصوصيت ها عبارتند از:

الف) قرآن کريم به همان شکلي که به پيامبر نازل شده بود، بدون گونه تغييري به ما رسيده است. تا زمان قيامت هم بدون تغييري موجوديتش ادامه خواهد داشت.

بعضی از کتاب هاي مقدس یا به کلی از بين رفته و یا با تغيير و تحولات زياد، مورد تحريف قرار گرفته و به مانند حالت اوليه ی خود محافظت نشده اند.

خداوند، نگهداري تام و تمام قرآن کريم را، به وسيله ی اين آيت مورد تضمين خود قرار داده است:

“بى‏ترديد ما اين قرآن را نازل كرده‏ايم و قطعا نگهبان آن خواهيم بود.”[6]

به راستي که خداوند، کتاب مقدس ما، قرآن، را تا به امروز حفظ کرد و تا قيامت نيز محافظش خواهد بود.

ب) قرآن کريم نه به صورت يکجا، بلکه به بنا به شرايط زمان و حادثه ها، تکه تکه و در قالب ايات و سوره ها نازل شده است. اين مورد، باعث حفظ و فهم آسان آن بوده است.

ج) قرآن کريم آخرين کتاب الهي است. بعد از آن کتاب ديگري نخواهد آمد. احکام قرآن تا روز قيامت اعتبار خواهند داشت و تغييري نخواهند کرد. اين در حالي است که کتب قبلي براي زمان هاي خاصي فرستاده شده بود.

د) قرآن کريم، کتابي است که براي تمام بشر فرستاده شده است و پر از حکمت ها و حقيقت هايي است که نيازهاي هر عصر و دوره اي را برآورده مي کند. حال اينکه، کتاب ها ی ديگر، تنها براي ملل خاصي نازل شده بود.

ه) قرآن کريم، بزرگترين معجزه ی دایمی پيامبر گرامي اسلام مي باشد. قرآن، با کلمات، معاني و حقايق متعالي که دارد، معجزه اي بي همتاست.

وظايف ما در مقابل قرآن کريم

۱) هر مسلماني بايد بداند که قرآن کريم سخنِ خداوند است آن را با توجه به قواعد تجويد، بدون خطا بخواند.

۲) قبل از تلاوت قرآن، بايد وضو گرفته شود و خواندن آن با “اعوذ بالله من الشيطان الرجيم” و “بسم الله الرحمن الرحيم”، شروع شود. اگر امکان داشته باشد بايست موقع خواندن قرآن، رويمان را به طرف قبله برگردانيم، خیلی مؤدب و با احترام باشيم و تلاش کنيم که معناي آن را ياد بگيريم.

۳) قرآن بايد در جاهاي پاک و تميز خوانده شود؛ و در جاهاي کثيف و فرد ها ی که مشغول کارهاي ديگري هستند و يا گوش نمي کنند، نبايد تلاوت گردد.

۴) هنگامي که کسي قرآن مي خواند بايد با احترام به او گوش فرا دهيم.

۵)قرآن کريم، بايد در جاهاي پاک و مرتفع قرار داده شود و از گذاشتن آن در جا هاي زيردستي، پرهيز گردد.

۶) یک مسلمان بايد اوامر معروفي قرآن را انجام داده و از عمل کردن به اوامر نهي قرآن، اجتناب کند و نيز مطابق اصول آن حرکت نمايد

برای مطالعه:

سخنان گهربار پيامبر در مورد فضيلت خواندن قرآن:

“بهترین شما، همانا کسي است که قرآن را ياد مي گيرد و ياد مي دهد.”

٭٭٭

“هرکسي که حتي يک حرف از کتاب خدا، قرآن، بخواند، براي او ثوابي در نظر گرفته مي شود. هر ثواب نيز، پاسخي ده برابر خواهد داشت.”

٭٭٭

“هرکسي که از کتاب خدا، قرآن، يک آيت را گوش کند، ثواب زيادي خواهد داشت. هرکسي هم که از کتاب خدا آيتي بخواند، در روز قيامت، آن آيت برايش نور خواهد شد.”

٭٭٭

“قرآن بخوانيد، چون که در روز قيامت براي خوانندگانش شفاعت مي طلبد.”

٭٭٭

“هر که قرآن بخواند و به آن عمل کند، در روز قيامت آنچنان تاجي بر سر پدر و مادر او قرار مي دهند که نور آن از روشنايي آفتاب دنيا، زيادتر خواهد بود. حالا شما حساب کنيد که خود او چقدر ثواب مي برد.”

٭٭٭

همچنين رسول خداوند به ابوذر مي فرمايد:

“هنگام صبح وقتی که از خانه خارج مي شوي و يک آيت از قرآن را ياد بگيري، از صدها رکعت نماز نافله بهتر است.”

٭٭٭

“هر کسي که قرآن را بخواند و آن را حفظ نمايد و حلال آن را حلال و حرامش را حرام بداند، خدا او را وارد بهشت مي کند و از قوم و خويشنش ده نفر را که وارد جهنم شده اند، شفاعتگرشان مي گرداند.”[7]

سؤالات:

۱) منظور از وحي چيست؟

۲) انواع وحي را نام ببرید و توضيح دهيد.

۳) نوع وحی را که برای پیامبر اکرم آمده توضیح دهید.

۴) قرآن کريم با کداميک از راه هاي وحي به پيامبر گراميمان نازل شده است؟

۵) کتاب و صحیفه ها ی الهي به کدام پيامبران داده شده است؟

۶) قرآن کريم چگونه نازل شده است؟ اولين آيت ها کدام هستند؟

۷) نحوه ی مکتوب شدن قرآن کريم را بيان کنيد.

۸) مصحف، به چه چيزي مي گويند؟

۹) ويژگي هاي قرآن کريم چيست؟

۱۰) وظايف ما در مقابل قرآن کريم چيست؟

۱۱) در مورد فضيلت خواندن قرآن، پنج حديث، حفظ کنيد.

[6]. سوره ی الحجر، ٩

[7]. الترغیب والترهیب ج،٢. ص.٣٤٢ و...

فصل شسشم

ايمان به پيامبران

موضوعات:

•پیامبری و نياز به پيامبران

•وظايف پيامبران و صفات ایشان

•پيامبراني که نامشان در قرآن کريم ذکر شده است

•اصول مشترک در رسالت پيامبران

•معجزه و کرامت چیست؟

•معجزات پیامبر اکرم (ص)

•ويژگي هاي پيامبر گرامی

•خاتم پیامبران بودن حضرت محمد (ص)

•درباره ی پيامبر گرامي چه چيزهايي گفته اند (برای مطالعه)

پیامبری و نياز به پيامبران

ایمان به پیامبران چهارمين رکن از ارکان ششگانه ی ايمان است. پیامبری بین خداوند و انسان ها یک وظیفه ی پیام آوری است. خداوند بهترين بنده ی خود را که شايسته ي اين ماموريت است انتخاب مي کند. پيامبران به عنوان راهنماي انسان ها فرستاده شده اند و انسان ها نيز به چنين راهنماهايي نياز دارند.

براي اينکه: هر چه انسان ها می توانند با عقل خود هستي خداوند را درک کنند باز هم قادر به درک صفات والاي او نيستند. چگونگي عبادت خداوند، زندگي اخرت و در آنجا به چه کساني حساب پس خواهد داد، چه کساني مجازات خواهند شد و چگونه به خوشبختي دنيا و آخرت نائل آيد را، نمي توانند درک کنند.

لذا، براي بيان اين واقعيت ها به انسان، و براي نشان دادن راه هاي خوشبختي در دنيا و آخرت خداوند تعالي پيامبران خود را فرستاده است.

وظايف پيامبران

پيامبران به گونه ی درست و بهترین خداوند را به انسان ها معرفی کردند و اصول اعتقادي و اشکال عبادت را هم تعليم دادند. احکام ديني و اصول اخلاقي را توضیح دادند. خودشان نيز با انجام گفته هايشان الگويي براي انسان ها بودند.

پيامبران، در سخت ترين شرايط ماموريت خود را انجام دادند، در مقابل کساني که به آنها ايمان نمي آوردند، پيامبران براي اثبات نبوت خويش، اتفاقات خارق العاده اي که هيچ کس قادر به انجام آن نيست را رقم زدند. معجزه هايي را به نمايش گذاشتند. براي کساني که دستورات خداوند را اجرا مي کردند مژده ی بهشت، براي کساني که دستور ها ی خداوند را اجرا نمي کنند، از عذاب جهنم خبر داده اند.

پيامبران، برگزيده هايي از طرف خداوند هستند که داراي هر گونه زيبايي هاي اخلاقي بودند و از اين نظر براي انسان ها الگو هستند.

صفات ی پيامبران:

۱ - صدق: به معناي درستي و راستی است. پيامبران انسان هاي درست هستند. هرگز دروغ نمي گويند. وعده هايي که دادند عملي شد، و وعده هايي که براي آينده داده اند، مطلقا به وقوع خواهد پيوست.

۲ - امانت: به معناي قابل اعتماد بودن است. پيامبران آن کساني هستند که از هر لحاظ قابل اعتماد هستند، به هيچ وجه به امانت خيانت نمي کنند.

۳ - فطانت: به معناي زیرکی و هوشياری است. پيامبران دانا و زیرک و داراي هوش بالايي هستند.

۴ - عصمت: به معناي معصوميت از گناه است. پيامبران نه آشکار نه پنهان گناه نمي کنند.

۵ - تبليغ: به معناي آگاه کردن است. پيامبران دين خداوند را بدون تغييري در بين انسان ها تبلیغ مي کردند.

پيامبراني که نام شان در قرآن کريم ذکر شده است

اولين پيامبر حضرت آدم (ص) و آخرين پيامبر پيامبر گرامي حضرت محمد (ص) است. در بين اين دو پیامبر پيامبران زيادي آمده اند. تنها اسم بيست و پنج پیامبر در قرآن کرديم ذکر شده است. اما باید دانست که تعداد پيامبران بسيار است. ما مسلمانان، به همه پیامبرانی که نامشان در قرآن ذکر شده یا نشده، بدون هیچ تفاوتی ایمان داریم.

پيامبراني که اسم آنها در قرآن کريم آمده است عبارتند از:

۱ - آدم، ۲ - ادريس، ۳ - نوح، ۴ - هود، ۵ - صالح، ۶ - لوط، ۷ - ابراهيم، ۸ - اسماعيل، ۹ - اسحاق، ۱۰ - يعقوب، ۱۱ - يوسف، ۱۲، شعيب، ۱۳ - هارون، ۱۴ - موسي، ۱۵ - داوود، ۱۶ -، سليمان، ۱۷ - ايوب، ۱۸ - ذولکفل، ۱۹، يونس، ۲۰ - الياس، ۲۱ - اليسع، ۲۲ - زکريا، ۲۳ - يحيي، ۲۴ - عيسي، ۲۵ - محمد (ص).

اصول مشترک در رسالت پيامبران

دینی کهبرای پیامبران از جانب خداوند فرستاده شده است دین حق است. در دين هاي حق بعضي از اصول ثابت وجود دارد. عبارتند از:

اصول ايمان

عبادت ها

اصول اخلاقي

با تغيير زمان، به خاطر نياز ها و شرايط انسان ها بعضي از احکام ديني و اشکال عبادت تغيير يافته است، و با آمدن پيامبر گرامی حضرت محمد (ص) آخرين و کامل ترين شکل خود را يافته است.

معجزه و کرامت چيست؟

معجزه: به کارهاي خارق العاده ی پيامبران که به ياري خداوند براي اثبات رسالت خود انجام مي دادند معجزه گفته مي شود. معجزه ها, يک سند پيامبري است. و در جهت ادعاي پيامبري به وقوع مي پيوندد. ديگر انسان ها توانايي انجام اينگونه کارهاي خارق العاده را ندارند و نمي توانند معجزه کنند چون توانايي آن را ندارند.

معجزه مخصوص پيامبران است. و به اجازه و قدرت خداوند به وقوع مي پيوندد.

همه پيامبران, براي اثبات نبوت خويش از طرف خداوند به عنوان يک سند الهي معجزه کرده اند. و کساني که ايمان نياوردند در مقابل آنها عاجز مانده و ناتوان شدند.

کرامت: کارهاي خارق العاده اي که به ياري خداوند از طرف بندگان با تقوا اتفاق مي افتد. اينگونه اتفاقات خارق العاده, براي بندگان با تقواي خداوند کرامت و براي پيامبران معجزه است.

معجزه ها ی پيامبر اکرم

پيامبر گرامي حضرت محمد (ص)، با هدف اثبات نبوت خويش از طرف خداوند، معجزه ها ی گوناگوني ارائه کرده است.

بعضي از معجزات عبارتند از:

الف) روزي وقت اقامه ی نماز عصر فرا رسيده بود، و پيامبر گرامي آبي براي وضوع پيدا نکرده بود، ظرفي را که در داخلش مقداري خیلی اندک آب وجود داشت براي پيامبر گرامي آوردند. پيامبر(ص) دستش را در آب آن ظرف فرو برد و ناگهان از بين انگشتان پيامبر آب شروع به فوران کرد. فوران آب تا وضو گرفتن حدود سي صد نفر از نمازگزاران که در آنجا حضور داشتند ادامه داشت.

ب) پيامبر گرامي (ص)، در مسجد مدينه بالاي تنه ی درخت خرما مي رفت و براي مردم سخنراني مي کرد. وقتی تعداد مسلمانان زیاد شد به دستور پيامبر اکرم يک منبر سه پله اي برای سخنراني ساختند. پيامبر موقعي که خطبه هاي نماز جمعه را که در اين منبر ايراد مي فرمود، و در حالي که تنه ی درخت خرما که در قسمت ديگر مسجد قرار داشت، به خاطر دور افتادن از پيامبر گرامي، همانند شتري که از بچه اش دور افتاده شروع به شيهه کشيدن کرد. وقتي که پيامبر گرامي شاهد اين ماجرا شد، تنه ی درخت خرما را بغل کرده و نوازش داد و پس از آن شيهه ی تنه ی درخت خرما از بين رفت.

ت) پيامبر گرامي، يک و نيم سال قبل از هجرت، شبي به وسيله ي به نام بوراک، از مسجد الحرام در مکه به مسجد الاقصي در قدس آورده شده، از آنجا نيز به همراه جبرائيل (ص) به آسمان ها رفته است. به عنوان فرستاده ی خداوند، مشابه اين سفر پيامبر گرامي ما، در جهان ديده نشده است و اين سفر در زماني کوتاه به واقعيت رسيده است. اين واقعه که نشانه ی قدرت بي پايان خداوند است از آن به عنوان معجزه “اسراء و معراج” ياد مي شود.

ث) بزرگ ترين و جاودانه ترين معجزه ي پيامبر گرامي ما قرآن کريم است. قران کرديم معجزه اي بي همتاست که روح ها را نواش مي دهد، با خواندن آن دل ها آرامش مي يابند، داراي ژرفايي و حکمت آمورزي بي شماري است، اصول جاودانه براي خوشبختي انسان را به همراه خود به ارمغان آورده است و حقايق علمي آن متعلق به همه ي زمان ها است.

ويژگي هاي پيامبر گرامي

خداوند بزرگ چنين مي فرمايد: “(اي محمد !) و ما تو را جز [به سمت] بشارتگر و هشداردهنده براى تمام مردم نفرستاديم” [8]

“(ای محمد !) بگو: اى مردم من فرستاده ی خداى يكتا به همه شمايم ا.[9]

ما مسلمانان، بدون کوچک ترين تمايزي به همه پيامبران ايمان داريم. اما به يقين پيامبر گرامي ما حضرت محمد (ص) در بين پيامبران ويژگي ها و جايگاه والاتر دارد.

اين ويژگي ها به قرار زير مي باشد:

پيامبر گرامي (ص) محبوب ترين بنده ی خداوند و شاهکار و با فضيلت ترين مخلوقات است.

آخرين پيامبر خداوند است و بعد از آن پيامبري نخواهد آمد.

پيامبر کل بشر است. اما پيامبران قبل از آن براي مردمان خاصي فرستاده شده بودند.

دوره رسالتش تا روز قيامت همه زمان ها را در بر مي گيرد. اما وظيفه ی رسالت بقيه ی پيامبران در زمان هاي مشخص بود.

ابلاغ پيامبر گرامي يعني دين اسلام، تا روز قيامت ادامه خواهد داد.

خاتم الانبياء شدن حضرت محمد (ص)

خداوند تبارک و تعالي اينگونه مي فرمايد:

“محمد(ص) فرستاده ی خداست و خاتم پيامبران است” [10]

پيامبر گرامي ما حضرت محمد (ص) بزرگترين و آخرين پيامبران خداوند است. ابلاغ آن يعني دين اسلام، آخرين دين الهي مي باشد. و قرآن کريم که از طرف خداوند بر وي نازل شده آخرين کتاب خداوند است که کل بشريت را مورد خطاب قرار داده است.

با آمدن حضرت محمد(ص)دروازه ی پیامبری بسته شده است. او پيامبر تمام انسان هاي روي زمين است و اين واقعيت در قرآن کريم به صراحت بيان شده است.

پيامبران قبل از او براي جوامع مشخص فرستاده شده بودند. و همانند فانوس هايي بودند که داخل يک خانه را روشن مي کردند. اما پيامبر گرامي ما که براي همه انسان ها فرستاده شده، همانند خورشيدي است که کل دنيا را روشن کرده است. و اين چنين است که بعد از طلوع خورشيد ديگر نيازي به فانوس ها نيست.

برای مطالعه:

در مورد پيامبر گرامي ما چه چيزي گفته اند.

“بزرگ ترين شخصيت تاريخ بشري حضرت محمد (ص) است.”

دانشمند آمريکايي، مايکل اچ. هارت پژوهشي تاريخي با عنوان “۱۰۰ نفر از تاثير گذارترين شخصيت هاي تاريخ انساني” انجام داده است. او در اين پژوهش در بين ۱۰۰ نفر از موثرترين شخصيت هاي در تاريخ و در امروزه، حضرت محمد (ص) را بزرگ ترين شخصيت در بين ۱۰۰ نفر آنها بيان داشته است. اين کتاب دانشمند آمريکايي، در اکتبر ۱۹۷۸ به چاپ رسيد و توجه خيلي ها را به خود جلب کرد. نويسنده ی اين کتاب پرفسور دکتر مايکل اچ. هارت، در اثر خود براي اثبات “شخصيت بزرگ حضرت محمد (ص)” را اينگونه بيان مي کند:

“انتخاب حضرت محمد در راس موثرترين شخصيت هاي تاريخي مي تواند مورد تعجب و پرسش بعضي از خوانندگان شود. اما تنها شخصيت تاريخي که چه از منظر ديني و چه از منظر دنيوي عملکرد فوق العاده اي داشته است، کسي جز حضرت محمد نيست.”

(روزنامه دينانت، ۱۵ ژانويه ۱۹۷۹، شماره: ۲۰۵)

٭٭٭

سياستمدار آلماني، پرنس بيسمارک، احترام زيادي به پيامبر عزيزمان قائل شده است و اينگونه بيان مي دارد:

“اي محمد من به خاطر اينکه نتوانستم با تو معاصر شوم خيلي ناراحت هستم!... انسانيت، برگزيده اي همچون تو و قدرت منحصر به فرد تو را، تنها يک بار به خود ديده است و بعد از اين نيز نخواهد ديد. من به حضور با ابهت تو با تمام عماق وجودم احترام قائلم.”

٭٭٭

فيلسوف فرانسوي، الکسي لوانزون اينگونه مي گويد:

“قرآن کريم که براي هدايت انسان ها بر حضرت محمد نازل شده است، سرشار از حکمت و کتابي درخشان است. هيچ شکي در واقعي بودن نبوت حضرت محمد وجود ندارد.”

٭٭٭

تولوستوي معروف نيز اين چنين اظهار داشته است:

پيامبر اسلام، حضرت محمد (ص)، يک اصلاح کننده ی بزرگ است. بزرگ ترين خدمت را به انسانيت کرده است. در بيان شرافت او کافيست که يک ملت را به نور الهي باز گرداند. آنها را از کشت و کشتار نجات داد، و به صلح دعوت کرد. راه پيشترفت را براي آنها نشان داد. اين چنين ذات بزرگي هميشه شايسته ی احترام است.

سوالات:

۱) پيامبر به چه کسي گفته مي شود، دليل نياز به پيامبران چيست ؟

۲) وظايف پيامبران چيست ؟

۳) صفات لازم براي پيامبران را نام ببريد ؟

۴) نام ها ی کدام پیامبران در قرآن ذکر شده؟ اولين و آخرين پيامبران چه کساني هستند ؟

۵) اصول مشترک رسالت پيامبران چيست ؟

۶) معجزه و کرامت یعنی چه ؟

۷) سه مورد از معجزات پيامبر گرامي اسلام را بيان کنيد ؟

۸) قرآن کريم معجزه ی چگونه ای است ؟

۹) ويژگي هاي پيامبر گرامي اسلام را بيان کنيد ؟

۱۰) خاتم النبياء بودن پيامبر اسلام را شرح دهيد ؟

[8]. سوره ی سباء، ٢٨

[9]. سوره ی عرفات، ١٥٨

[10]. سوره ی احزاب، ٤٠

فصل هفتم

ايمان به روز آخرت

موضوعات:

•ايمان به روز آخرت چیست؟

•فوايد ايمان به روز آخرت

•مرگ، قبر و قيامت

•پاداش و مجازات، بهشت و دوزخ

منظور از ايمان به روز آخرت به چه معني است؟

پنجمين رکن از ارکان ايمان، “ايمان به روز آخرت” مي باشد. دنيايي که انسان ها و ديگر موجودات زنده در آن زندگي مي کنند، روزي به آخر خواهد رسيد. با فرا رسيدن زماني که توسط خداوند مشخص شده، فرشته ي مامور يعني اسرافيل، به شيپوري که به آن “صور” گفته مي شود، فوت خواهد کرد، و با صداي مهيبي که از آن شيپور بيرون خواهد آمد همه جانداران خواهند مرد (به جز آنهايي که خداوند بخواهد)، نظم زمين و آسمان ها به هم خواهد خورد و جهان شکل جديدي پيدا خواهد کرد.

اين اتقاق که به آن قيامت گفته مي شود، بعد از مدتي و به امر خداوند براي بار دوم اسرافيل به “صور” خواهد دميد و همه انسان ها زنده خواهند شد و همه به محل اجتماعي که “محشر” گفته مي شود، فرا خوانده خواهند شد. اينجا همگان در حضور خداوند در رابطه با اعمالي که در دنيا انجام داده اند مورد پرسش قرار خواهند گرفت. خوبي ها و بدي هايي که توسط فرشتگان “کرام الکاتبين” در “دفتر اعمال” نوشته شده به دست انسان داده خواهد شد و همگان در دفتر اعمال خود تمام کارهايي را که در دنيا انجام داده اند خواهند ديد.

تمامي گناهان پنهان و آشکاري را که در دنيا انجام شده، رونمايي خواهد شد، خوبي ها و بدي ها به وسيله ي ترازوي بسيار دقيق سنجيده خواهد شد و انسان نتيجه ی اعمال خود در اين دنيا را خواهد ديد.

انسان، هر چيزي که در اين دنيا کاشته است، در آخرت همان را درو خواهد کرد، عدالت الهي در آنجا جاري است و هيچ کس مورد ستم قرار نخواهد گرفت.

پيامبر عزيزمان اينگونه خبر مي دهد:

- در روز قيامت، تا زماني که اين چهار چيز مورد سوال قرار نگيرد، انسان نمي تواند از حضور خداوند مرخص شود:

- از عمرش که در کجا و چگونه گذرانده

- از جسمش که در کجا پير کرده

- از چگونگي کسب و خرج اموال

- از اعمال آگاهانه [11]

زماني که از زنده شدن دوباره شروع می شود و تا ابد هم ادامه خواهد داشت، “روز آخرت” نامیده شده است. بنابراين، براي همه انسان ها اعتقاد به زنده شدن دوباره بعد از مرگ و زندگي ابدي يکي از اصول اساسي ايمان محسوب مي شود.

فوايد ايمان به آخرت

الف) ايمان به آخرت براي انسان احساس حساب و کتاب به ارمغان مي آورد. انساني که احساس حساب و کتاب دارد مراقب رفتار هاي خويش است.

ايمان به آخرت به معناي آن است که: بعد از مرگ زنده خواهيم شد و در مقابل اعمالي که در اين دنيا انجام داده ايم در حضور خداوند حساب پس خواهيم داد، در مقابل کارهاي نيکي که انجام داده شده پاداش، و در مقابل اعمال بد مجازات خواهيم ديد. اين باور انسان را از انجام کارهاي بد بر حذر مي دارد، و با هدايت کردن انسان به خوبي ها و درستي ها، او را صاحب اخلاق و فضيلت مي کند. در جوامع که از همچين انسان ها متشکل شده هيچ کس به ديگري ضرری نمي رساند، و به يکديگر احترام قائل مي شوند، تا مي توانند کارهاي نيک انجام مي دهند. اين رفتارها در بين انسان ها متقابل بوده و نسبت به همديگر احساس عشق و اعتماد را قوت مي بخشند. ايمان به آخرت نقش مهمي در مزين بودن افراد به اخلاق نيک، و در نتيجه ايجاد آرامش و اعتماد را در جامعه بازي مي کند.

ب) در اين دنياي فانی، کسي که به آخرت اعتقاد دارد خود را براي زندگي ابدي و بزرگ آماده مي کند. کسي که به مسافرت طولاني خواهد رفت، به اندازه ی کافي با خود توشه مي برد، و آماده مي شود. بدون اين توشه، و آمادگي کافی به مسافرت نمي رود.

در حالي که سفر به آخرت بعد از مرگ، نسبت به سفرهاي دنيوي بسيار طولاني و مهم است. به همين خاطر بايد براي آخرت توشه و آمادگي کافي داشته باشد.

کسي که به روز آخرت اعتقاد دارد، دستورها ی خداوند را به جاي مي آورد، و با پرهيز از چيزهايي که منع شده، آماده ي آخرت مي شود.کساني که آمادگي براي سفر آخرت دارند، به زندگي والاتري پاي خواهند گذاشت. خداوند متعال در اين مورد با بيان “توشه جمع کنيد” از ما مي خواهد که آماده شويم.

کساني که براي آخرت آمادگي ندارند، موقع مرگ واقعيت ها را خواهند ديد و براي انجام دستورات خداوند درخواست بازگشت به زندگي دنيوي خواهند کرد. به هر حال به خاطر اينکه کار از کار گذشته است اين در خواست آنها مورد قبول قرار نخواهد گرفت. اين وضعيت در قرآن کريم اينگونه خبر داده مي شود:

“زماني که مرگ يکي از آنها فرا مي رسد: مي گويند پروردگار من! مرا باز گردان شايد عمل صالحى راکه ترك کرده ام به جا آورم، کارهاي نيکي انجام دهم[12].”

ج) اعتقاد به آخرت موجب تسلي خاطر انسان شده و به او آرامش مي دهد.

آنطور که:

چطور در این دنیا بسیاری از انسان های خوب، قبل از این که پاداش اعمال خود را ببینند؛ کسانی که مورد ستم قرار بگیرند قبل از اینکه حق خود را بگیرند؛ و چطور ظالمان نیز قبل از اینکه جزای خود را ببینند می میرند. روز جدايي ظالم از مظلوم، خوب از بد و روزي که هر کسي در مقابل هر عملي که انجام داده پاداش و جزاي اعمال خود را خواهد ديد، روز آخرت است.

در روز آخرت عدالت الهي جاري است؛ کساني که کارهاي خوب انجام داده اند، پاداش اعمال خود را خواهند گرفت؛ کساني که ظلم کرده اند، بدون هيچ کم و کاستي نتيجه ی اعمال خود را خواهند ديد؛ ظالمان به مجازاتي که شايسته ي آن هستند نائل خواهند آمد. به هر حال اين اعتقاد به انسان آرامش مي دهد، و موجب تسلي خاطر او مي شود.

مرگ

زندگي انسان در اين دنيا، زمان مشخصي دارد. به محض اتمام اين زمان، انسان مي ميرد. هستي انسان متشکل از روح و جسم است. روح به بدن انسان زندگي و حرکت مي دهد. زماني که خداوند مقدر ساخته است روح از بدن جدا مي شود. به جدا شدن روح از بدن “مرگ” گفته مي شود. مرگ براي هر انسانی حتمي است. و راه نجاتي از مرگ وجود ندارد.

اين واقعيت در قرآن کريم اينگونه آشکار مي شود:

“هر جانداری چشنده ی[طعم] مرگ است.“[13]

“هر كجا باشيد شما را مرگ درمى‏ يابد هر چند در برج هاى استوار باشيد.”[14]

مرگ، نابودي نيست. سفر از دنياي گذار، به حيات ابدي آخرت است. مرگ براي کساني که وظايف الهي خود را انجام داده اند، دري است که به سوي دنياي بسيار والاتري باز مي شود.

قبر

زمان بين حد فاصل بعد از مرگ انسان تا زنده شدن دوباره درقيامت “عالم برزخ” نام دارد؛ به جايي که در اين مدت قرار خواهد گرفت “قبر” گفته مي شود. با مرگ انسان جسمش پوسيده و با خاک يکي مي شود. فقط روحي که از بدن جدا مي شود جاودان است. به محض جاي گرفتن انسان در قبر توسط فرشتگان نکير و منکر مورد پرسش قرار مي گيرد. کساني که به سوالات جواب هاي درستي مي دهند قبر براي آنها محلي براي استراحت است؛ و کساني که جواب درست نمي دهند نيز مکاني براي عذاب است.

پيامبر گرامي (ص ) ما شرايط قبر را اينگونه تشريح مي کند:

“قبر يا باغي از باغ هاي بهشت است، يا گودي از گودال هاي دوزخ.“[15]

قبر، براي کساني که به دستورات الهي عمل کرده اند، و کارهاي نيک انجام داده اند، استراحتگاهي همانند باغ بهشتي است. و براي کساني که از وظايف خود را انجام نداده اند محلي عذابي همانند گودال جهنم است.

قيامت

همانطور که قبلا گفتيم، با فرا رسيدن زماني که خداوند مقدر ساخته است، يکي از فرشته هاي بزرگ يعني اسرافيل، به “صور” خواهد دميد و صداي مهيبي ايجاد خواهد شد. همه جانداران متاثر از اين صداي مهيب خواهند مرد، تغييرات مهمي در جهان اتفاق خواهد افتاد.

اينطور که:

آسمان ها شکافته خواهد شد، خورشيدي که دنياي ما را روشن مي کند، خاموش خواهد شد و نورش از بين خواهد رفت، ماهي که با طلوعش آسمان را مزين مي کند، و شب هاي ما را روشن مي کند تاريک و با خورشيد يکي خواهد شد.

ستارگاني که در آسمان مي درخشند، خاموش و همانند دانه هاي تگرگ ريخته خواهد شد، روي زمين را زلزله اي مهيب فرا خواهد گرفت، درياها خواهند جوشيد، کوه ها از جاي خود کنده و همانند پنبه پرت خواهند شد، به طور خلاصه: نظم امروزي جهان به هم خواهد خورد و زمين و آسمان ها شکل ديگري خواهند گرفت.

به اين اتفاق عظيم “قيامت” گفته مي شود. زمان وقوع قيامت را فقط خداوند مي داند.

پاداش، عذاب، جهنم و بهشت

در قبال عمل نيکي که انجام مي گيرد “پاداش” ؛ در مقابل عمل بدي که صورت مي گيرد نيز “عذاب” تعلق مي گيرد.

انسان ها براي امتحان به اين دنيا فرستاده شده اند، وظايف که بايد انجام دهند براي آنها مشخص شده است. کساني که دستورات الهي را به جاي مي آورند، از چيزهايي که منع کرده پرهيز مي کنند و به انسان ها نيکي مي کنند، از امتحان سربلند بيرون خواهند آمد و در مقابل به آنها پاداشي بزرگ عطاء خواهد شد. هر کسي نتيجه ی اعمال خود در اين دنيا را، بدون هيچ کم و کاستي در آخرت خواهد ديد.

خداوند متعال اينگونه مي فرمايد:

“و ترازوهاى داد را در روز رستاخيز مى ‏نهيم پس هيچ كس [در] چيزى ستم نمى ‏بيند.” [16]

“ پس هر كه هموزن ذره‏ اى نيكى كند [نتيجه] آن را خواهد ديد و هر كه هموزن ذره‏ اى بدى كند [نتيجه] آن را خواهد ديد.” [17]

بهشت محل پاداش مومنان است. در بهشت جايي است که نعمت هايي در آن وجود دارد که در اين دنيا چشم ها هيچ وقت نديده اند، گوش ها هيچ وقت نشنيده اند، و هيچ کس قادر به تصور آن نيست. همچنين بهشت جايي است که، همه چيزهايي که انسان اراده مي کند، و مي خواهد به صورت هميشگي و بي مانند وجود دارد. آنجا همه چيز بر اساس اراده انسان است، هر چيزي را که آرزو کند در آن لحظه در آنجا حاضر مي شود.

در بهشت، بيماري، ترس و غم وجود ندارد. در آنجا انسان هميشه در سن جواني خواهد ماند، پير نخواهد شد. در بهشت زندگي جاودانه است. مرگ وجود ندارد.

کسي که وارد بهشت شد بيرون رانده نخواهد شد، هر چيزي که دل اش می خواهد در آنجا مي يابد. و در لذت و صفا به صورت جاودانه ادامه خواهد يافت.

قرآن کريم در اين ارتباط اينگونه مي فرمايد:

“و كسانى كه ايمان آورده و كارهاى شايسته كرده‏ اند آنان اهل بهشتند و در آن جاودان خواهند ماند.” [18]

“هر چه بخواهند در آنجا دارند و پيش ما فزونتر [هم] هست.” [19]

کساني که دستورات خداوند را انجام نمي دهند و از چيزهاي حرام پرهيز نمي کنند و به انسان ها بدي مي کنند در مقابل اين رفتارهايشان در جهنم مجازات خواهند شد.

جهنم جايي است که کساني که ايمان نياورده اند و يا اينکه با وجود اعتقاد مرتکب گناه شده اند، در آخرت با آتش مجازات خواهند شد.

کساني که ايمان دارند ولي فعاليت هايي متناسب با دستورات الهي انجام نداده اند، دستورات ديني را به جاي نياورده اند، بعد از مدت مشخصي در جهنم خواهند ماند و بعد از اينکه جزاي اعمال خود را خواهند ديد، سپس از جهنم خارج شده و وارد بهشت خواهند شد.

جايگاه کافران و منافقان در قرآن کريم اينگونه بيان مي شود:

“و[لى] كسانى كه كفر ورزيدند و نشانه‏ هاى ما را دروغ انگاشتند آنانند كه اهل آتشند و در آن ماندگار خواهند بود.”[20]

“آرى منافقان در فروترين درجات دوزخند و هرگز براى آنان ياورى نخواهى يافت.”[21]

سوالات:

۱ -روز آخرت چيست ؟

۲ - فوايد ايمان به آخرت را به طور خلاصه بيان کنيد؟

۳ - مرگ چيست ؟

۴ - عالم برزخ چگونه خواهد بود ؟

۵ - قيامت چيست ؟

۶ - کلمات پاداش و عذاب را تشريح کنيد ؟

۷ - بهشت و جهنم چيست ؟ و براي چه کساني مهيا شده است ؟

[11] . الترغیب و الترهیب ج. ٢، ص. ٥٢٣

[12]. سوره ی مومنون، ١٠٠

[13]. سوره ی آل عمران، ١٨٥

[14]. سوره ی نساء، ٧٨

[15]. کشف الخفاء، ج. ٢، ص.٩٠.

[16]. سوره ی انبیاء، ٤٧

[17]. سوره ی زلزال، ٧ - ٨

[18]. سوره ی بقره، ٨٢

[19]. سوره ی ق، ٣٥

[20]. سوره ی بقره، ٣٩

[21]. سوره ی نساء، ١٤٥

فصل هشتم

ايمان به قضا و قدر

موضوعات:

•مفهوم ایمان به قضا و قدر چیست ؟

•پاسخگو بودن انسان

•فوايد اعتقاد به قضا و قدر

•رزق و اجل

•توکل و تلاش

•اهميت کار در اسلام

•درخت بکاریم (برای مطالعه)

مفهوم ایمان به قضا و قدر چیست ؟

ششمين رکن از ارکان ايمان، اعتقاد به قضا و قدر، و اينکه نيکي ها و بدي ها دست خداوند است.

به عنوان يک اصطلاح ديني مفاهيم قضا و قدر عبارتند از:

قدر: يعني در جهان، زمان و مکان وقوع حوادث، ويژگي ها و نحوه وقوع آنها را خداوند از ازل مي داند و آنها را مقدر ساخته است.

قضا: به چيزهايي که خداوند از ازل آن ها را مقدر ساخته است و به محض فرا رسيدن زمان آن اتفاقي متناسب با آن مي افتد قضا گفته مي شود.

اگر قدر را به طرح تشبيه کنيم، قضا نيز ساختن آن چيز متناسب با طرح است. هر اتقاقي که در جهان به وقوع مي پيوندد، با آگاهي، خواست و با خلقِ خداوند است. غير از او خالقي وجود ندارد.

اعتقاد به قضا و قدر، یعنی اعتقاد به هر چيزي که از طرف خداوند چه خير باشد چه شر چه خوب باشد چه بد، مقدر شده، مشخص شده و به محض فرا رسيدن زمان آن از طرف خداوند ايجاد مي شود.

مسئوليت انسان

اعمال انسان شامل دو بخش است:

بخش اول، اعمالي که به طور ناخواسته و با اراده ی خداوند انجام مي گيرد. مانند لرزش دست ها به دليل بيماري، تپش قلب يا بلندي يا کوتاهي قد او. اين نوع از اعمال مستقيم با خواست و اراده ي خداوند به وقوع مي پيوندد و انسان مسؤول اين نوع از اعمال خود نيست.

نوع دوم از اعمال انسان، بر اساس خواست انسان و با اراده ي خداوند است. نشست و برخواست انسان، راه رفتن او، کارهايي که با دست ها و ديگر اعضاي بدن خود انجام مي دهد، به خاطر خواست خود انسان و به وقوع پيوستن آن با اراده خداوند، انسان مسؤول اين نوع از اعمال است.

هر چيزي را خداوند مقدرساخته و آن را خلق مي کند. اما، در انجام دادن و يا ندادن هر عملي، خداوند به انسان اراده يعني آزادي انتخاب داده است. اگر انسان با اين اراده اعمال خوب را انتخاب مي کند، و تلاش خود را در جهت انجام آن به کار گيرد، خداوند نيکي را خلق مي کند. اما اگر انسان انجام عمل بد را انتخاب کند، و تلاش خود را در جهت انجام آن به کار گيرد، خداوند بدي را خلق مي کند.

با مشاهده اينکه انسان چه چيزي را مي خواهد انجام دهد، خداوند آن را ايجاد مي کند. مفهوم جمله ي “خير و شر از خداوند است. يعني خوبي ها و بدي ها به اراده خداوند است.” نيز همين است.

دليل مسؤول بودن انسان به اعمالي که انجام مي دهد اين است که انسان دارای آزادي انتخاب و تلاش در جهت انجام خواست خود است. به اين خاطر است که انسان در قبال اعمالي که با اراده ی خود انجام مي دهد مسؤول است. اگر کار نيک انجام دهد پاداش، اگر عمل بدي انجام داده باشد مجازات خواهد شد.

فوايد اعتقاد به قضا و قدر

انساني که به قدر اعتقاد دارد، مي داند که در جهان وقوع هر چيزي تقدير و خلق خداست، و از طرف خداوند نيز به او يک انتخاب آزاد و قدرت انجام کار داده شده است. کسي که اين اعتقاد را داشته باشد، در زندگي براي موفق شدن تمام تلاش خود را به کار مي گيرد، و از هيچ چيز نخواهد ترسيد. براي اينکه اگر انسان، تلاش و اراده ی خود را براي انجام کاري به کار گيرد اعتقاد دارد که خداوند انجام دهنده ی آن کار است و او موفق خواهد شد.

وقتي که انسان مي داند در مقابل اعمال انتخابي خود مسئول است، اين آزادي انتخاب را در جهت اعمال نيک به کار مي گيرد. و از اعمالي که مجازات در پي دارند، پرهيز مي کند. بدين شکل اعتقاد به تقدير موجب افزايش تلاش انسان شده و براي آن فرد احساس مسؤولیت به ارمغان مي آورد.

کسي که به قدر اعتقاد دارد، اگر در فعاليت هاي خود موفق نشود و يا با سختي ها مواجه شود، نا اميد نمي شود، روحيه اش را از دست نمي دهد. چرا که مي داند در هر کار خداوند يک هدف و حکمتي نهفته است، و انسان مخلوقي است با قدرت محدود، و در مقابل اعمالي که توانايي انجام آن را ندارد پاسخ گو نيست و در مقابل تقدير خداوند سر تعظيم فرود مي آورد، و به او پناه مي برد. اين چنين است که اين اعتقاد به انسان احساس راحتي و آرامش مي دهد.

اعتقاد به قدر براي ما مي آموزد که در جهان هر چيزي در درون يک برنامه و در جهت يک هدف به وجود آمده، و هر چيزي يک علت دارد.

با اين اعتقاد انسان در زندگي دلايل و راه هاي رسيدن به موفقيت را مورد بررسي قرار می دهد و وظايفي که بر عهده دارد را انجام مي دهد.

رزق

به چيزهايي که جانداران مي خورند و مي نوشند و از آن بهرمند مي شوند، رزق گفته مي شود. رزقِ همه جانداران را خداوند مي دهد. خداوند متعال اينگونه مي فرمايد:

“و هيچ جنبنده‏ اى در زمين نيست مگر [اينكه] روزيش بر عهده خداست.”[22]

خداوند رزق هر کسي را مقدر و مشخص کرده است. با اين حال تلاش براي کسب و يافتن روزي بر عهده انسان است. وظيفه انسان کسب روزي حلال متناسب با دستورات خداوند است. انسان رزق خود را هر طوري که بخواهد خداوند آن را عطاء مي کند. براي کسب رزق اگر اراده ی خود را در جهت اعمال بد به کار گيرد، و مال حرام بخورد مجازات مي شود.

اجل

خداوندي که انسان را از نيستي هستي و زندگاني بخشید، مدت زمان زندگي انسان را نيز مقدر ساخته است. عمر، زمان محدود بين تولد و مرگ انسان است. اجل، زمان اتمام عمر، و به پايان رسيدن زندگي دنيوي است.

اينکه هر کسي چه مقدار زندگي خواهد کرد، چه زماني و در کجا و به چه شکلي خواهد مرد را خداوند مقدر ساخته است. دليل مرگ هر چيزي مي خواهد باشد، اجل يکي است، تغيير نمي کند. به محض فرا رسيدن زمان مشخصي که اجل گفته مي شود، انسان مي ميرد، خداوند متعال تغيير ناپذير بودن اجل را در قرآن کريم اينگونه مي فرمايد:

“و چون اجلشان فرا رسد ساعتى آن را پس و پيش نمى‏ توانند افكنند”[23]

وظيفه ی ما: حفظ سلامتي مان، از چيزهايي که زندگي ما را به خطر مي اندازند پرهيز کنيم، زمان محدود خود در اين دنيا را به پوچي نگذرانيم، براي اين دنيا مانند کسي که هيچ وقت نخواهد مرد و براي آخرت همانند کسي که فردا خواهد مرد تلاش کنيم.

به دليل اينکه انسان نمي داند عمراش چه زماني به پايان مي رسد، اجل اش کي فرا خواهد رسيد، بايد وظايف اش را به موقع انجام دهد، براي آينده نگذارد.

توکل و تلاش

توکل، براي هر کاري که مي خواهيم انجام دهيم، با تمام قدرت تلاش کنيم و بعد از اينکه هر کاري که در توانمان است انجام داديم، نتيجه ی کار را از خداوند به خدا واگذارد.

اين را با مثالي شرح مي دهيم:

کشاورزي که مي خواهد از مزرعه ی خود محصول خوب برداشت کند؛ ابتدا مزرعه را خوب شخم مي زند و تخم مي کارد، کود مي دهد، اگر نياز باشد آبياري هم مي کند. تدابير لازم براي جلوگيري زيان و ضرر به مزرعه را مي کند. و بقيه را بر عهده ی خدا واگذار مي کند، به او اعتماد مي کند. براي اينکه کشاورز، هر کاري که از دست اش بر مي آمد را انجام داده است. به هر حال براي رشد و توليد محصول به خداوند اعتماد خواهد کرد، و نتيجه را به خداوند وا مي گذارد. اين توکل واقعي است.

وگر نه بدون هيچ تلاشي، در کاري انتظار موفقيت داشتن و نتيجه را از خداوند خواستن، توکل نيست. و اين نوع تفکر، تفکري اشتباه است و شايسته ي هيچ مسلماني نيست.

پيامبر (ص) گرامي ما به شخصي که شترش را در بيرون گذاشته بود و به خدا توکل کرده بود، اينگونه مي فرمايد: “اول شتر را ببند، بعد توکل کن.”[24] از سخنان مبارک پيامبر گرامي ما اين چنين بر مي آيد که ابتدا مسلمان بايد هر کاري که از دستش بر مي آيد را انجام دهد و سپس به خداوند توکل کند.

همانطوري که نماز خواندن، روزه گرفتن يک وظيفه است، تلاش براي زندگي نيز وظيفه اي است که به اندازه ی نماز و روزه اهميت دارد.

خداوند متعال فرموده است:

“و چون نماز گزارده شد در [روى] زمين پراكنده گرديد و فضل خدا را جويا شويد.”[25]

پيامبر گرامي هم فرموده است:

تلاش براي کسب حلال را واجب دانسته است[26].

حضرت عمر اينگونه فرموده است: نبايد هيچ کس از شماها دست از تلاش براي رزق خود برداريد و بگويد خدايا ! به من رزق عطا کن، مي دانيد که از آسمان ها طلا و نقر نمي بارد.”[27]

مشاهده مي شود که تلاش، يک امر ديني براي ما مسلمانان است. براي موفقيت در کاري ابتدا هر کاري را که از دست مان بر مي آيد انجام خواهيم داد، و با تمام توان تلاش خواهيم کرد. سپس موفقيت را از خداوند مي خواهيم، و به او اعتماد مي کنيم.

اهميت کار در دين اسلام

هدف آخرين و کامل ترين دين يعني اسلام، خوشبختي انسان ها است. اين خوشبختي يک طرفه و نامتعادل نيست.

دين اسلام، راه هاي خوشبختي را هم در اين دنيا و هم در آخرت براي انسان نشان داده است. خوشبختي در اين دنيا و آخرت با تلاش به دست مي آيد. به همين خاطر مسلمان بايد براي هر دوي آنها تلاش کند. تلاش براي اين دنيا نيز امر ديني است.

خداوند متعادل در قرآن کريم با بيان ”و اينكه براى انسان جز حاصل تلاش او نيست.”[28] اهميت تلاش را روشن کرده است.

پيامبر گرامي ما نيز مي فرمايد: “بهترين غذايي که هر کس مي خورد غذايي است که در نتيجه ی تلاش او کسب شده است.

پيامبر خدا داوود (ص) نيز با نتيجه ی دست رنج خود روزگار مي گذراند.”[29]

دين ما اهميت زيادي به تلاش داده است، و تلاش براي کسب روزي حلال را به عبادت دانسته است.

روزي از کنار پيامبر گرامي ما شخصي توانا و نيرومند عبور مي کرد. يکي از اصحاب پيامبر گفت:

اي رسول الله ! کاش اين مرد در راه خدا تلاش مي کرد.

در مقابل آن پيامبر (ص) گرامي ما اينگونه فرمود:

- اگر اين مرد براي کسب روزي کودکان کوچک خود از خانه اش بيرون آمده باشد، در راه خدا قدم برداشته است. اگر براي رفع نيازهاي پدر و مادر پير خود بيرون آمده باشد، در راه خدا قدم برداشته است. اگر براي کسب روزي خود بيرون آمده باشد در راه خدا قدم برداشته است. اما اگر براي نشان دادن خودش بيرون آمده باشد، آنگاه در راه شيطان قدم برداشته است.”[30]

دو شرط از شروط اسلام، زکات و حج است، انجام آن براي مسلمانان ثروتمند عبادت واجب تلقي مي شود. ثروت با تلاش به دست مي آيد. انسان تلاشگر با خير و برکت است. چرا که انسان با تلاش هم به خودش، هم به خانواده اش، هم به جامعه اش مفيد است.

پيامبر گرامي با بيان: ”انسان هاي با خير، انسان هايي هستند که براي بقيه مفيد هستند.”[31] اين واقعيت را آشکار ساخته است.

مسلمان براي اين دنيا بايد طوري تلاش کند که انگار هيچ وقت نخواهد مرد، و براي آخرت آنگونه آماده باشد که انگار فردا خواهد مرد.

پيامبر ما پيوسته ی تلاش را توصيه کرده است و با بيان: “هر کسى که دو روزش مساوى باشد - و روز بعد بهتر از روز قبل نباشد - مغبون است.”[32] هر روز پيشرفت مسلمانان را خواسته است.

يکي از مسلمانان مدينه بر پيامبر گرامي وارد شد، و از پيامبر خواست تا به او کمک کند. پيامبر از او پرسيد:

- در خانه ات چيزي وجود ندارد؟

او جواب داد:

- چيزي هست که يک طرف آن را به زيرمان مي اندازيم و طرف ديگر آن را به رويمان مي اندازيم و کاسه اي براي آب خوردن هست.

پيامبر فرمود:

- برو آنها را براي من بياور.

مرد رفت و آنها را آورد. پيامبر فرمود:

- چه کسي اينها را خواهد خريد.

يکي از مسلمانان گفت:

- اي رسول خدا، من آنها را به يک درهم مي خرم.

پيامبر پرسيد:

- کسي بيشتر از آن نمي خرد؟

يکي ديگر از مسلمانان گفت:

- من اينها را به دو درهم مي خرم.

پيامبر آنها را به آن فرد فروخت. سپس به آن مسلمان برگشت و فرمود:

- اين دو دينار، يک دينارش را براي خانه ات غذا بخر، و با يک دينار يک تبر بخر و برايم بياور.

پيامبر گرامي براي تبري که آن مرد خريده بود، با دستان خويش دسته اي درست کرد و فرمود:

- برو (از کوه) هيزم ببر و بفروش، پانزده روز تو را در اينجا ها نخواهم ديد[33].

مرد بعد از پانزده روز برگشت. ده درهم سود کرده بود، با آن غذا و لباس خريده بود. در مقابل آن پيامبر گرامي فرمود:

اين طور تلاش کردنت بهتر از گدايي کردنت است. چرا که گدايي کردن در روز قيامت لکه سياهي در صورتت مي شود.

پيامبر عزيزمان با اين بيان مبارکشان راه هاي خوشبختي در دنيا و آخرت را نشان داده است. مي فرماید که:

“بهترين شما کسي است که به خاطر دنيا، آخرت خود را ترک نکند، به خاطر آخرت دنياي خود را ترک نکند و براي هر دو آنها تلاش کرده باشد و سربار ديگران نشود.”[34]

با اين وجود مسلمان با تلاش کردن هم براي دنيا و هم براي آخرت هر روز پيشرفت خواهد کرد. و دستور دين ما نيز همين است.

برای مطالعه:

درخت بکاريم!

پيامبر عزيزمان مي فرمايند که:

“اگر قيامت بر پا شد و در دست يكى از شما نهال خرمايي بود، اگر كمى پيش از قيامت توانست آن را بكارد، حتما اين كار را انجام دهد.”[35]

“هر مسلماني اگر درختي بکارد، زراعتي کند، که از آن پرنده اي، انساني و يا حيواني بخورند، چنين کاري براي او صدقه محسوب مي شود.”[36]

“اگر کسي درختي بکارد، به تعداد ميوه هاي آن درخت براي دفتر اعمال او ثواب نوشته مي شود.”[37]

هارون الرشيد خليفه ی عباسي، با ديدن پير مردي که نهال درخت ميوه اي را مي کارد، گفت:

- پدر عزيزم ! تو خيلي پير هستي، ميوه هاي نهالي را که مي کاري را نخواهي ديد، چرا به خود زحمت مي دهي”

پير مرد اينگونه جواب داد:

- نسل هاي قبل از ما درخت کاشتند، ميوه هايش را ما خورديم، و الان نيز ما بايد درخت بکاريم تا ميوه هايش را نسل هاي بعد از ما بخورند.”

هارون از اين جواب بسيار خوشش آمد و به پير مرد يک مشت طلا داد. پير مرد گفت:

- پسرم ديدي ؟! الان ميوه ي درختي را که کاشتم را خودم نيز ديدم!.

از اين حرف هارون الرشيد بازم هم خوشش آمد.

درخت و جنگل منبع ثروتي براي يک کشور محسوب مي شود. با هر نفسي که مي کشيم، هر آبي که مي خوريم، کتابي که مي خوانيم حتی قلمي که با آن مي نويسیم همه جا وجود درخت را حس مي کنيم. جنگل ها مانند يک کارخانه، اکسيژن مورد نياز براي جانوران توليد مي کنند، حيوانات و پرندگان گوناگون را در سينه ی خود نگه مي دارد. جنگل، از فرسايش جلوگيري مي کند.

به همين خاطر هيچ شکي نيست که پرورش يک درخت همانند پرورش يک اولاد نيک است. به همان اندازه اي که کاشتن و پرورش درخت مفيد است، بريدن درخت و تخريب جنگل ها نيز گناه محسوب مي شود.

پيامبر گرامي ما اينطور مي فرمايند که: “هر کس درخت سبزي را ببرد، خداوند متعال در روز قيامت آن شخص را به صورت وارونه جهنم خواهد انداخت.”[38]

اين حديث شريف، براي مسلمانان يک هشدار جدي است.

انسان، بدون نياز واجب، چطور مي تواند درختي را قطع کند؟ و چطور مي تواند موجب آتش سوزي و خاکستر شدن جنگل ها و به دنبال آن سوختن بسياري از موجوداتي که در درون جنگل زندگي مي کنند شود؟

کساني که درختان و جنگل ها را بي رحمانه تخريب مي کنند، در روز قيامت حساب اين عمل بد را خواهند داد و مجازاتي به تناسب آن خواهند ديد. اساس فرمايش ها ی پيامبر گرامي مان، کاشت و پرورش درخت، رسيدگي کردن به درخت همانطوري که به يک کودک مي رسند و نگهداري جنگل ها همانطور که از چشمانمان نگهداري مي کنيم، است. کاشتن درخت همانند عبادت و کاري بسيار مفيد و در عين حال يک وظيفه ي ميهن دوستي است. نگاه کنيد که چه زيبا يکي از هموطنانمان که عاشق درخت است، احساس درخت را به زبان آورده است.

همانند دست هايي انساني که دعا مي کند، شاخه هايش را براي دعا به آسمان باز کرده است:

منم که در شب هاي سرد زمستاني خانه ات را گرم مي کنم و در روزهاي گرم تابستان تو را از گرمايش خورشيد حفظ مي کنم.

سقف خانه ات، درِ خانه ات، تخته هاي ميزت منم.

قلم تو منم، کاغذ تو منم، از گهواره تا گور دوست وفادارت منم.

در هنگام تولدت شريک در شادي هاي تویم، در زندگي ات در خدمت تویم، در مرگت شريک در غم و غصه هاي تویم.

من را از شعله هاي آتش، از تبر هاي برنده، از دندان هاي بز نجات بده.

چرا که من زيبايي سرزمينت هستم، جشن و سرور خاک هايت هستم، تزيين وطنت، پوشش کوه هايت هستم.

من را دوست داشته باش تا، در شاخه هايم پرندگان، در سرم نسيم آهنگ بسرايد، و در سايه ام مسافران استراحت کنند.

من را نابود نکن، چرا که دره ها پر از سيل و کوه ها کچل خواهند شد، چشمه ها خشک، خاک ها بي ثمر، و هيزم ات سرگين خواهد شد.

نصيحت هايم را گوش کن و تبر را به سنگ بزن نه به درخت.

من را نابود نکن، قصد جان جانداران را نکن.

بهترين آرزويت دوست داشتن درخت باشد.

یک درخت تری که با اين احساس ها، و با فرياد ها و التماس ها می گوید که به من رحم کنيد ؛ چطور مي توانيم دست درازي و قصد آن را کنيم؟

سوالات:

۱ - قضا و قدر چيست، تعريف کنيد؟

۲ - کار هاي انسان به چند دسته تقسيم مي شود ؟

۳ - چرا انسان از اعمال خود مسئول است؟

۴ - فوايد اعتقاد به قضا و قدر را تشريح کنيد؟

۵ - رزق و اجل چيست، توضيح دهيد؟

۶ - مفاهيم توکل و تلاش را توضيح دهيد؟

۷ - اهميت تلاش را در اسلام تفهيم کنيد؟

[22]. سوره ی هود، ٦

[23]. سوره ی نحل، ٦١

[24]. کشف الخفاء، ج.١، ص. ١٤٤

[25]. سوره ی جمعه، ١٠

[26]. کشف الخفاء، ج.٣، ص.٤٦

[27]. شرح عین العلم، ج.١، ص.١٨٢

[28]. سوره ی نجم، ٣٩

[29]. ریاض الصالحین، ج.١، ص.٥٦٩.

[30]. الترغیب و الترهیب ج. ٢، ص. ٥٢٤.

[31]. ٢٥٠ حدیث، ص. ١٢١.

[32]. کشف الخفاء، ج.٢، ص. ٢٣٣.

[33]. الترغیب و الترهیب، ج. ٢، ص ٥٢٣.

[34]. مختار الاحاديث

[35]. ٢٥٠ حدیث، ص. ٢٧

[36]. شرح و ترجمه تجرید الصریح، ج.٧، ص. ١٢١

[37]. شرح و ترجمه تجرید الصریح، ج.٧، ص. ١٢٢

[38]. فیض القادر، ج.٦، ص.٢٠٦.

بخش دوم

عبادت

فصل اول

عبادت

موضوعات:

•عبادت چيست، براي چه عبادت مي کنيم؟

•انواع عبادت ها

•فوايد و درجات عبادت ها

عبادت چيست؟

عبادت، نشان دادن تعظيم و احترام به خداوند و به جاي آوردن شکر در مقابل نعمت هاي بي شمار خداوند است.

براي چه عبادت مي کنيم؟

خداوند است که ما را از نيستي خلق کرده و زندگاني داده است. خداوند متعال؛ ما را به ارگان هاي کاملي همانند جسم مان، چشم هايي که با آن مي بينم، گوش هايي که با آن مي شنويم و زباني که با آن حرف مي زنيم، مجهز کرده است. جداگانه از ساير جانوران به ما عقل داده و به ما در بين موجودات برتري داد، علاوه بر اينها، براي زندگي کردن از هوايي که تنفس مي کنيم تا آبي که مي نوشيم نعمت هاي بي شماري عطا کرد.

جداي از آنها ما را تنها نگذاشت، با فرستادن پيامبران و کتاب هاي آسماني، راه هاي خوشبختي در دنيا و آخرت را نشان داد. در مقابل اين همه خوبي ها خداوند از ما مي خواهد که او را بشناسيم و به او عبادت کنيم.

اينطور فکر کنيم: در مقابل بزرگان ما که بسياري از او خوبي ديده ايم، احترام قائل مي شويم و از او تشکر مي کنيم. اگر دستوري به ما دهد، با تمام وجود انجام مي دهيم، مگر نه؟

اگر آنطور است، پس تشکر کردن و با تمام وجود انجام دادن عبادت هايي که امر کرده، در مقابل خداوند بزرگي که ما را از نيستي آفريده و نعمت هاي بي شماري به ما داده لازم نيست؟ البته که لازم است.

هدف آفرينش ما، شناخت خداوند و عبادت کردن اوست. زماني که وظايف عبادي خود را انجام مي دهيم، هم شکر نعمت هاي بي شمار خداوند را به جاي مي آوريم، و هم محبت او را به دست مي آوريم. اگر ما در مقابل خداوند، وظايف عبادي او را به جاي آوريم و محبت او را به دست آوريم، خداوند در جهان آخر نعمت هاي فراواني نسبت به اين جهان خواهد داد و به ما بهشت و خوشبختي جاويدان عطا خواهد کرد.

انواع عبادت ها

عبادت سه نوع است:

۱ - عبادتي که با بدن انجام مي گيرد: مانند نماز خواندن، روزه گرفتن.

هر مسلمانی باید خودش عبادت هاي بدني انجام دهد و نمي تواند ديگران را مامور انجام اين وظيفه ی خود کند. کسي نمي تواند به جاي ديگري نماز بخواند، يا روزه بگيرد.

۲ - عبادت هايي که به وسيله ی اموال صورت مي گيرد: مثل زکات دادن، قرباني کردن.

مي توان در عبادت هايي که با اموال صورت مي گيرد، ديگري را مامور انجام آن کرد.

۳ - عبادت هايي که هم با اموال و هم با بدن انجام مي گيرد: وظيفه ي حج از اين نوع عبادت است.

کساني که پول کافي براي حج دارند، و در حدي که نمي توانند به خاطر بيماري، شکستگي و پيري به حج بروند، مي توانند ديگري را به عنوان وکيل خود به حج بفرستند.

درجات عبادت ها

عبادت با سه نگرش انجام مي گيرد:

۱) تنها خداوند شایسته ی عبادت کردن و احترام گزاردن است.

اين نوع بالاترين درجه عبادت است چرا که بدون هيچ چشم داشتي، فقط به خاطر به جاي آوردن امر الهي انجام مي گيرد.

۲) با آرزوي ورود به بهشت و يا به خاطر ترس از جهنم عبادت کردن.

کساني که با اين نگرش عبادت مي کنند، دستورات الهي را به جاي مي آورند. اما انسان؛ عبادت را نبايد به خاطر منفعت خود بلکه به خاطر خداوند بايد انجام دهد.

۳) به خاطر منافع خود در اين دنيا و با ريا عبادت کردن.

پايين ترين درجه ی عبادت است. تعبير اصطلاح عبادت به آن درست نيست. چرا که عبادتي که به خاطر خداوند انجام نگيرد هيچ ارزشي ندارد.

فوايد عبادات

همانطور که جسم مان به غذا نياز دارد، روح ما هم به غذا نیاز دارد. غذاي روح ايمان و عبادت است. عبادت، روح ما را قوي می کند و ما را از بدي ها بر حذر مي کند، اخلاق ما را به کمال مي رساند، و بالاترين داشته ما يعني ايمان را تقويت مي کند.

در زندگي مواقعي پيش مي آيد که انسان با سختي هاي مختلفي رو برو می شود و افسرده مي شود. در چنين شرايطي انسان با عبادت از افسردگي رهايي پيدا مي کند. چرا که انسان در سايه ی همين عبادت به خداوند نزديک مي شود. به رحمانيت خداوند پناه مي برد و به آرامش مي رسد. علاوه بر روح، عبادت ها برای بدن ما هم فوايدي دارد.

انساني که نماز مي خواند بايد وضو بگيرد. با وضو در روز چند بار خود را تميز مي کند. و فوايد تميزي بر سلامتي را همگان مي دانيم.

انجام حرکات مشخص هنگام خواندن نماز، استراحت بعضي از ارگان هاي دستگاه گوارش موقع روزه بودن، براي سلامتي جسم فوايد بسياري دارد. از جهت کمک هاي اجتماعي، زکات براي جامعه فوايد بسياري دارد.

سوالات:

۱) عبادت چیست ؟

۲) چرا عبادت مي کنيم ؟

۳) انواع عبادت ها چيست ؟

۴) درجات عبادت ها را تفهيم کنيد ؟

۵) فوايد عبادت را توضيح دهيد ؟

فصل دوم

اسلام

موضوعات:

•اسلام چيست؟

•شروط اسلام

•مکالف و احکام مرتبط با مکلف

اسلام چيست؟

اسلام: پذيرش چيزهايي است که پيامبر ما حضرت محمد (ص) از طرف خداوند مبلغ آنهاست، اطاعت از خداوند و پيامبر، و بروز اين پذيرش در فرد. به طور خلاصه: اسلام يعني زندگي بر اساس اعتقاد.

شروط اسلام

اسلام بر پنج پایه استوار شده است:

۱) گفتن کلمه شهات

کلمه شهادت، گفتن “اشهد أن لا اله الا الله واشهد أن محمدا عبده ورسوله” است. مفهموم آن: “گواهي ميدهم، خدايي جز خداي يگانه (الله) نيست و گواهي ميدهم، همانا محمد (ص) بنده و پيامبرخداست” است.

۲) نماز خواندن:

روزي پنج نوبت نماز خواندن است.

۳) روزه گرفتن:

هر سال در ماه رمضان روزه گرفتن است.

۴) زکات دادن:

بر اساس دین ما هر سال پرداختنِ ثروتمندان مقدار معيني از پول و مال به فقرا است.

۵) رفتن به حج

رفتن توانمندان به حج بر اساس دين يک بار در طول عمر است.

مکلف کیست؟

به انسان هاي عاقلي که به سن بلوغ مي رسند، مکلف گفته مي شود.

مکلف بايد دستورات دين را اجرا کند و از حرام و گناهان خود را بر حذر دارد. براي مکلف شدن وجود دو شرط در انسان ضروري است:

۱ - عاقل بودن

۲ - به سن بلوغ رسيدن

دیوانگان و بچه هایی که به سن بلوغ نرسیده اند، مکلف محسوب نمی شوند. سن بلوغ، بر اساس جسم کودکان و شرايط اقليمي متفاوت است. سن بلوغ در بين کودکان پسر بين دوازده و پانزده، در بين کودکان دختر بين نه و پانزده سال است. کودکان پسر و يا دختر به محض اتمام پانزده سالگي اگر چه در آنها علائم بلوغ مشاهده نشود مکلف محسوب مي شوند و مکلف به انجام دستورات الهي و پرهيز از منکرات هستند.

احکام مرتبط با مکلف

هشت حکم مرتبط با مکلف وجود دارد. به آنها “افعال مکلفین” مي گويند.

۱) احکام فرض:کساني که احکام فرض را انجام مي دهند در مقابل آن ثواب به دست مي آورند. و اگر بدون عذر انجام ندهند عذاب الهي شامل حال آنها مي شود. کسي که فرض ها را انکار کند از دين خارج مي شود.

فرض دو نوع است:

آ) فرض عيني: به فرضي است که همه مکلفين بايد انجام دهند. مانند نمازها ی پنچگانه.

ب) فرض کفایی آن است که با عمل عده ای از عهده ی دیگران ساقط است.مانند نماز ميت. خواندن نماز ميت فرض است اما با خواندن نماز ميت توسط بعضي از مسلمانان، فرض خواندن نماز ميت براي آن ميت از دوش بقيه ی مسلمانان ساقط مي شود.

۲) واجب:

واجب به اندازه ی فرض حتمي نيست اما به دليل متقن به انجام آن امر شده است. خواندن نماز عيد، دادن صدقه ی عيد فطر و قرباني کردن.

حکم واجب:کساني که واجبات را انجام مي دهند ثواب به دست مي آورند. و کساني که بدون عذر از انجام آن سر باز مي دارند، مورد عذاب قرار خواهند گرفت.

۳)سنت:به غير از فرض و واجب اعمالي را که پيامبر گرامي ما به قصد عبادت انجام داده است، سنت گفته مي شود.

سنت به دو بخش تقسيم مي شود:

آ)سنت موکّد: اعمالي را که پيامبر گرامي ما همیشه انجام مي داد، و در موارد خیلی کم آن را انجام نمي داد، سنت موکّد گفته مي شود. مانند سنت هاي نماز هاي صبح، ظهر و مغرب.

ب)سنت غير موکّد: به سنت هايي که پيامبر گرامي ما گاهی انجام مي داد، سنت غير موکّد گفته مي شود. مانند سنت هاي نماز عصر و نماز عشاء.

حکم سنت: کساني که سنت ها را انجام مي دهند ثواب به دست مي آورند. و به شفاعت پيامبر گرامي ما نائل مي شوند. و کساني که آگاهانه سنت را ترک مي کنند، مورد نکوهش قرار مي گيرند.

۴) مستحب:

به اعمال پيامبر گرامي ما که گاهي آنها را انجام مي داد و گاهي انجام نمي داد، مستحب گفته مي شود. مانند نماز نافله ی صبح

حکم مستحب: کساني که اعمال مستحب را انجام مي دهند، ثواب به دست مي آورند و کساني که انجام نمي دهند نکوهش نمي شوند.

۵) مباح: به اعمالي که مکلف در انجام دادن يا ندادن آن آزاد است، مباح گفته مي شود. مانند نشستن، راه رفتن، و خوابيدن.

حکم مباح:کسي که کار مباح انجام مي دهد ثواب به دست نمي آورد و کسي که انجام نمي دهد گناه نکرده است.

۶) حرام: به عملي که بر اساس دين ما انجام آن به طور قطع ممنوع شده، حرام گفته مي شود. مانند کشتن کسي به ناحق، دزدي کردن، مشروب خوردن، قمار بازي کردن، خوردن گوشت خوک، در مقابل پدر و مادر ايستادن.

حکم حرام: کسي که کار حرامي انجام دهد، عذاب و جزاي او قطعي است. کساني که از ترس خداوند از حرام پرهيز مي کنند، ثواب به دست مي آورند. کساني که حرام را انکار مي کنند، از دين خارج مي شوند.

۷) مکروه: بر اساس دين ما، مکره به عملي گفته مي شود که ترک آن مطلوب است اما به ترک آن به اندازه ی حرام تاکيد نشده است.

مکروه دو بخش است:

آ) کراهت تحريمي = مکروه هايي که نزديک حرام است: مانند به جاي نياوردن واجبات.

حکم آن: کساني که از اين نوع مکروهات پرهيز مي کنند ثواب به دست مي آورند. و کساني که آن را انجام مي دهند مرتک گناه مي شوند.

ب) کراهت تنزيهي = مکروه هايي که نزديک به حلال هستند: مانند انجام ندادن اعمال سنت و مستحبي.

حکم آن: کساني که از اين نوع مکروهات پرهيز مي کنند، ثواب به دست مي آورند، و براي کساني که اين مکروهات را انجام مي دهند عذاب تعلق نمي گيرد.

۸) مفسد: مفسد به اعمالي گفته مي شود که با شروع آن عبادت باطل مي شود. مثل: هنگام خواندن نماز صحبت کردن، خوردن و آشاميدن آگاهانه در هنگام روزه بودن. صحبت کردن نماز را و خوردن و آشاميدن روزه را باطل مي کند.

حکم آن: بدون عذر و آگاهانه باطل کردن عبادت، عذاب الهي در پي دارد.

سوالات:

اسلام چیست ؟

اسلام چند تا شرط دارد اسلام یعنی اسلام بر پنج پایه استوار شده است و آنها کدامست؟

مکلف کیست ؟

سن بلوغ چيست ؟

احکام مرتبط با مکلف را تفهيم کنيد ؟

فصل سوم

پاکيزگي

موضوعات:

•پاکيزگي و اهميت آن در اسلام

•آب ها از منظر پاکيزگي

•فضيلت وضو

•واجبات، سنت ها وآداب وضو

•وضو چگونه گرفته مي شود

•مکروهات وضو، چيزهايي که وضو را باطل مي کند

•کارهايي که بدون وضو نمي توان انجام داد

•مسح کشيدن بر روي بند زخم

•مسح کشيدن از روي بند

•شرايطي که وضو را واجب مي کند و کارهايي که موقع جنب نبايد انجام داد

•فرضيات، سنت ها و نحوه ی انجام غسل

•شرايط کساني که عذر شرعي دارند

•حالات مخصوص زنان

•فرضيات، سنت ها و نحوه ی انجام تيمم

•پاکيزگي محيط (برای مطالعه)

پاکيزگي و اهميت آن در اسلام

دين اسلام بر اساس پاکيزگي بنا شده است. مسلمان يعني انساني پاکيزه است. پاکيزه ها را هم خداوند و هم انسان ها دوست دارند. خداوند متعال در قرآن کريم اينگونه مي فرمايد:

“بدون شک خداوند، توبه کاران و پاكيزگان را دوست دارد.”[39]

براي اينکه جزو کساني باشيم که خداوند دوست ما داشته باشد، بايد به پاکيزگي توجه کنيم. پيامبر گرامي ما مي فرمايد: “پاکيزگي نصف ايمان است.”[40]که اهميت پاکيزگي در دين ما را نشان مي دهد.

هنگامي که مسلمان نماز مي خواند، در پيشگاه خداوند حضور پيدا مي کند. براي حضور در پيشگاه خداوند، پاکيزگي بدن، لباس و جايي که در آن نماز خوانده مي شود لازم است. دين ما به پاکيزگي دروني نيز اهميت زيادي داده است. قلب و روح يک مسلمان همانند ظاهر بيروني آن بايد تميز باشد.

آب ها از منظر پاکيزگي

به طور کلی آب ها به دو بخش تقسيم مي شوند:

آب هاي مطلق:

آب مطلق شامل آب هاي باران، آب برف، درياچه، رودخانه، دريا، چشمه و آب چاه است. به محض گفتن آب اين ها به ذهن خطور مي کند. به اين آب ها چيزي مخلوط نشده است.

آب هاي مضاف:

آب هاي مضاف، شامل گلاب، آب انگور، و آب هايي که با مواد ديگر مخلوط شده است. وضو با اين آب ها صحيح نيست و نمي توان با آن ها غسل کرد.

از منظر پاکيزگي “آب هاي مطلق” به پنج نوع تقسيم مي شوند:

آب هايي که هم پاک و هم پاک کننده هستند و استفاده از آنها نيز مکروه نيست:

رنگ، طعم و بوي اين آب ها تغيير نيافته، ماهيتش عوض نشده و استفاده نشده اند. با اين آب ها مي توان، هر نوع پاکيزگي انجام داد، مي توان وضوع گرفت، غسل کرد، و براي خوردن و آشاميدن استفاده کرد.

آب هايي که هم پاک و هم پاک کننده هستند و استفاده از آنها مکروه است:

پس مانده ي آب هايي که از حيوانات خانگي مانند مرغ و گربه و يا حيوانات درنده ماننده شاهين و باز باقي مانده است. با وجود آب هاي پاکيزه ديگر، استفاده اين آب ها براي وضوع و غسل و خوردن و آشاميدن مکروه است. اما اگر آب هاي پاکيزه ي ديگر نباشد استفاده از اين آب ها مکروه نيست.

آب هايي که خودشان پاکيزه هستند، اما چيز هاي ديگر را پاک نمي کنند:

آب هايي هستند که در وضوع و غسل استفاده شده اند. استفاده مجدد اين آب ها، براي وضو و غسل صحيح نمي باشد.

آب هايي که پاکيزه نيستند:

آب هاي راکدي هستند که به داخل آن ها نجاست افتاده است. پس مانده آب هايي که سگ و خوک و و ديگر حيوانات وحشي خورده اند نيز پاک نيستند و در هيچ نوع پاکيزگي نيز استفاده نمي شوند.

آب هاي مشکوک:

اين آب ها، پس مانده آب هاي الاغ و قاطر اهلي هست. در اين نوع آب ها نجس را مي توان شست. اگر آب پاکيزه ي ديگري باشد، نمي توان با آن وضو گرفت و غسل کرد. اما اگر آب پاکيزه ي ديگري وجود نداشته باشد، با آن وضو و غسل گرفته و بعد از آن نيز تيمم انجام مي شود. چرا که در پاکيزه بودن يا نبودن اين آب ها شک است.

فضيلت وضو

وضو، شستن اعضاي معيني از بدن بر اساس اصول متناسب و پاک شدن با مسح است. پيامبر گرامي ما در ارتباط با فضيلت ها و فوايد معنوي وضو اينگونه فرموده است:

“موقعي که مسلماني وضو مي گيرد، با شستن دست هايش، گناهاني که با دست هايش انجام داده بخشيده مي شود، با شستن صورت اش گناهاني که با چشمانش مرتکب شده، با مسح کشيدن سرش گناهاني که با شنيدن گوش هايش مرتکب شده، با شستن پاهايش گناهاني که با راه رفتن پاهايش مرتکب شده بخشيده مي شود.”[41]

“هر کس از شماها که به طور کامل وضو بگيرد، و سپس بگويد:“أَشـْهـَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحـْدَهُ لَا شـَرِيـكَ لَهُ وَ أَشـْهـَدُ أَنَّ مـُحـَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ” هشت در از درهاي بهشت به روي او باز مي شود، از هر کدام که مي خواهد از آن وارد مي شود.”[42]

وضو از نظر سلامتي براي ما فوايد بسيار زيادي دارد. مسلماني که وضو مي گيرد، هميشه با محيط خود در تماس است و آن قسمت از اعضاي بدنش که کثيف مي شود، به طور مکرر شسته و تميز مي کند و بدين شکل خود را از بسياري بيماري هايي که از نجاست به وجود مي آيد، محفوظ مي دارد.

فرض هاي وضو

فرضيات وضو چهار تا است:

شستن صورت يک بار،

شستن دست به همراه آرنج ها يک بار

مسح کردن يک چهارم جلوی سر

شستن پاها به همراه قوزک پا يک بار

اگر يکي از اين واجبات به جاي نياورده شود، وضو صحيح نمي باشد.

سنت هاي وضو

نيت براي وضو،

شروع وضو با اعوذ-بسم الله،

اولا شستن دست ها تا مچ،

مسواک زدن و يا شستن دهان با انگشتان،

در شستن اعضاي وضو نبايد فاصله بيفتد يعني قبل از اينکه اعضاي قبلي خشک شود اعضاي بعدي شسته شود،

اعضايي شوينده را خوب مالیدن،

سه دفعه دهان را با آب پر کردن و هر دفعه خالي کردن،

زماني که کسی روزه نيست آبي را که به دهانش پر مي کند، خوب در دهانش تکان دهد،

سه بار به بيني آب زدن و هر دفعه با دست چپ بيني را تميز کردن، (کسی که روزه نيست آب را باید به خوبي به بيني بزند.)

هنگام شستن اعضاي وضو و کشيدن مس، مواردي را که در بالا گفته شد را با رعایت نظم انجام دهد.

هر اعضايي که بايد شسته شود را سه بار بشويد.

براي وضو هنگام شستن از سمت راست شروع کردن،

هنگام شستن دست ها و پاها در وضو از انگشتان شروع کردن،

کسي که ريش بلندي دارد، ريش هايش را با انگشتانش جدا کند،

چرخاندن انگشتري که در انگشت است،

مسح کردن گوش ها،

مسح کردن گردن،

مسح کردن تمام سر،

باز کردن لاي انگشت ها،

آداب وضو

گرفتن و آماده شدن، قبل از رسیدن وقت نماز،

هنگام وضو گرفتن به سمت قبله ايستادن،

در جاي بلند نشستن،

در وضو از ديگري کمک نخواستن،

صحبت نکردن موقع وضو گرفتن وقتي که مجبور نيست،

اصراف نکردن در آب هنگام وضو گرفتن، وضو نگرفتن با مقداري بسيار کم آب آنقدر که از سر انگشتان آب چيکه نکند،

بعد از وضو به سمت قبله ايستادن و کلمه ی شهادت را گفتن،

وضو چگونه گرفته مي شود

نخستین دست ها را تا بالاي آرنج ها بالا زده مي شود. اگر امکان دارد به سمت قبله بايستد، بگويد “نيت مي کنم تا براي رضاي خدا وضو بگيرم” و بخواند: “أَعُوذُ باللَّهِ مِنَ الشَّيْطانِ الرَّجِيـمِ، بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَـنِ الرَّحِيـمِ”.

سپس به ترتيب:

دست ها تا مچ سه بار شسته شود، اگر انگشتري در انگشتان وجود دارد، آن را بچرخاند، تا از شسته شدن زير انگشتر اطمينان حاصل شود.

بعد از آن با مشت دست راست سه بار به طور جداگانه به دهانش آب برساند و هر دفعه بخوبي آن را در دهان تکان دهد. سپس باز هم با مشت دست راست سه بار به طور جداگانه به بيني آب بزند و هر دفعه نيز با دست چپ بيني را تميز کند.

بعد همه صورت سه بار شسته شود. سپس اولا دست راست همراه با آرنج سه بار و بعد از آن دست چپ همراه با آرنج شسته شود.

بعد از آن دست ها با آب جديد خيس شود، و با قرار دادن دست راست بر روي سر مسح کشيده مي شود. سپس دست ها خيس شود و با “انگشت شهادت” دست راست درون گوش راست و با انگشت شست نيز بيرون گوش را ؛ و همچنين با “انگشت شهادت” دست چپ درون گوش چپ و با انگشت شست نيز بيرون را مسح کند. با سه انگشت ديگر دست ها نيز پشت گردن خود را مسح کند.

بعد از اینها اولا پاي راست و سپس پاي چپ را به همراه قوزک پا سه بار بشويد. هنگام شستن پاها: شستن انگشتان پاي راست به ترتيب از انگشت کوچک به بزرگ و بعد از آن نيز شستن انگشتان پاي چپ به ترتيب از انگشت بزرگ به کوچک بهتر است. هنگام شستن پاها به تميز کردن لاي انگشتان پا دقت شود.

بعد از اتمام وضو به سمت قبله ايستاده و کلمه شهادت خوانده مي شود. وضويي که در آن فرضيات و سنت ها و آداب بدون کم و کاستي به جاي آورده مي شود اين چنين است. دعاهاي حين وضو وجود دارد.[43] خواندن اين دعاها بسيار زيباست. اما اگر خوانده نشود هم وضو صحيح است.[44]

مکروهات وضو

مکروهات وضو عبارتند از:

استفاده از آب بيشتر از حد لازم،

استفاده از آب کمتر از حد معمول وقتي که لزومي براي آن نيست،

محکم زدن آب به اعضاي وضو و صورت،

صحبت کردن هنگام وضو وقتي که لزومي براي آن نيست،

وضو گرفتن در جاي کثيف،

کسي که وضو مي گيرد بايد از اينها اجتناب کند.

چيزهايي که وضو را باطل مي کنند

کسي که وضو دارد اگر يکي از شرايط زير براي او به وجود آيد، وضويش باطل مي شود:

خارج شدن خون و چرک و آب از هر کجاي بدن،

قي کردن با دهان پر،

هنگام تف کردن، نصف و بيشتر تف اش خون باشد،

مستراح کردن هر چند که خيلي کم باشد، خارج شدن باد شکم از مخرج

غش کردن و يا مست شدن،

خنديدن در نماز (خنديدن در خارج از نماز وضو را باطل نمي کند)،

خوابيدن

کارهايي که بدون وضو نمي توان انجام داد

الف) نماز خوانده نمي شود،

ج) نمي توان قرآن کريم را لمس کرد،

د) نمي توان سجده تلاوت انجام داد،

ه) نمي توان کعبه را طواف کرد. (براي طواف کعبه داشتن وضو واجب است)

مسح کشيدن از روی جورابی که از جنس چرم و پوست حيوانات می باشد

کسي که بعد از گرفتن وضو بند زخم را بپوشاند و اگر دوباره بخواهد وضو بگيرد، نيازي به در آوردن بند زخم هايش نيست، و مسح کشيدن از روي بند زخم کفايت مي کند. اين يکي از راحتي هايي است که دين ما به مسلمانان داده است.

کساني که مسافر نيستند، به مدت ۲۴ ساعت هر وقت که مي خواهند وضو بگيرند مي توانند روي بند زخم مسح بکشند. با اتمام ۲۴ ساعت اگر وضو بگيرد بايد پاهايش را بشويد. کساني که مسافر شرعي هستند اين مدت مسح کشيدن روي بند زخم سه شبانه روز يعني ۷۲ ساعت است.

نحوه ی مسح کشيدن از روی جورابی که از جنس چرم و پوست حيوانات می باشد:

طبق آنچه که در بالا گفته شد، وضو گرفته مي شود و وقتي که نوبت به پاها رسيد؛ اولا دست راست را خيس کرده، با سه انگشت (انگشت ها به شکل باز باشد) از نوک پاي راست شروع کرده تا به سمت موچ پا تا رد کردن قوزک پا يکبار مسح کشيده شود. سپس دست چپ را خيس کرده و به همين شکل پاي چپ را مسح کشيده شود. زير بند زخم ها مسح کشيده نمي شود.

شرايطي که مسح کشيدن را جايز مي کند:

کشيدن مسح روي جورابی که از جنس پوست حيوانات می باشد با وجود شرايط زير جايز است:

۱- پاها شسته شده و وضو گرفته شده و بعد جورابی که از جنس پوست حيوانات می باشد پوشيده شده باشد،

۲- جورابی که از جنس پوست حيوانات می باشد بايد قوزک پا را بپوشانند، بر روی جورابی که از جنس پوست حيوانات می باشد اگر کوتاه تر از قوزک پا هستند، نمي توان مسح کشيد،

۳- جورابی که از جنس پوست حيوانات می باشد بايد دوام راه رفتن دوازده هزار گام يا بيشتر از آن را داشته باشند.

۴-جهت مسح کشيدن بر روی جورابی که از جنس پوست حيوانات می باشد اين جوراب نبايد از انگشت کوچک پا تا سه انگشت ديگر، پاره، سوراخ باشد،

۵- جورابی که از جنس پوست حيوانات می باشد بايد به اندازه ای ضخیم باشد که بتواند بدون بند در پا دوام آورد.

۶-جورابی که از جنس پوست حيوانات می باشد نبايد آب بيرون را جذب و به پا انتقال دهد،

۷-کسي که جوراب از جنس پوست حيوانات مي پوشد، بايد از طرف جلو پا حداقل به اندازه ی سه برابر انگشت کوچک دست را بپوشاند.

اگر قسمت جلويي پاهايش را از دست داده باشد و به اندازه ی سه انگشت جا نباشد، نمي تواند مسح کند، و بايد پاهايش را بشويد. اگر يک پايش بدين شکل ناقص باشد و يک پايش سالم بايد هر دو پايش را بشويد. و کشيدن مسح به پاي سالم اش جايز نيست.

چيزهايي که مسح را باطل مي کنند:

۱-همه چيزهايي که وضو را باطل مي کند. به همين خاطر بايد از نو وضو گرفته شود و روي جورابی که از جنس پوست حيوانات مسح کشيده شود.

۲-بيرون آمدن يا در آوردن جورابی که از جنس پوست حيوانات می باشد.

در اين شرايط اگر کسي وضو داشته باشد فقط پاهايش را مي شويد، حتي اگر يکي از جوراب هایی که از جنس پوست حيوانات می باشد در بيايد بايد هر دو پا را بشويد. اگر وضو نداشته باشد هم بايد وضو بگيرد و بعد پاها را شست و شو دهد.

۳-به اتمام رسيدن مدت زمان مسح

وقتي که مدت زمان پوشيدن جورابی که از جنس پوست حيوانات می باشد به اتمام رسيد، اگر وضو داشته باشد، در آوردن آن چرم ها و شستن پاها کفايت مي کند. با اتمام مدت زمان پوشيدن اگر وضو باطل شده باشد، بايد دوباره وضو گرفته و پاهايش را شست و شو دهد.

مسح کشيدن روي زخم بند

اگر به هر قسمت از اعضاي بدن به خاطر شکستگي و يا زخم باندي بسته شده باشد، هنگام وضو و غسل باند را باز کرده و زير آن شست و شو شود. اگر باز کردن باند و شست و شوي زير آن ضرر داشته باشد، ضرورتي براي باز کردن و شست و شوي زير باند وجود ندارد. در اين شرايط دست را خيس کرده و يک بار روي باند مسح کشيده مي شود.

اگر روي زخم دارو گذاشته شود و روي آن باند وجود نداشته باشد، اگر شست و شوي آن ضرر نداشته باشد، با جاري ساختن آب روي آن شست و شو داده مي شود، اگر آب ضرر داشته باشد، نبايد شست، فقط مسح کافي است. اگر مسح کردن هم ضرر داشته باشد، آن را هم بايد ترک کرد.

غسل

به شست و شوي تمام بدن بدون اينکه کوچک ترين خشکي بماند، غسل گفته مي شود.

مواقعي که غسل واجب مي شود:

۱) حالت جماع:

آ) مقاربت جنسي زن يا مرد در سن بلوغ

ب) بيرون آمدن مايع از اعضاي مشخص مرد يا زن چه در خواب باشد يا در بيداري.

۲) با اتمام عادت ماهيانه زن ها در هر ماه.

۳) با اتمام دوره نفاس در زن هايي که زايمان کرده اند.

غسل براي زناني که در اين شرايط هستند، واجب است. آنها تا زماني که غسل نکرده اند:

آ) نمي توانند نماز بخوانند.

ب) نمي توانند قرآن بخوانند.

ج) نمي توانند قرآن را لمس کنند.

د) کعبه را نمي توانند طواف کنند.

ه) اگر مجبور نباشند نمي توانند وارد مسجد شوند.

علاوه بر اين زنان در دوره هاي عادات ماهيانه و دوره هاي نفاس نمي توانند روزه بگيرند.

اگر شرايطي که غسل را واجب مي کند پيش نيايد، براي نماز جمعه و عيد غسل کردن (استحمام) يک سنت است.

فروضات غسل

غسل سه فرض دارد:

۱) پر کردن آب در دهان و تکان دادن آن

۲) آب زدن به بيني و شست و شوي آن

۳) شست و شوي تمام بدن (به اندازه ی سر سوزن هم نبايد جاي خشک بماند).

سنت هاي غسل

سنت هاي غسل عبارتند از:

شروع کردن غسل با بسم الله،

نيت کردن براي انجام غسل،

اگر در هر جايي از بدن نجاستي وجود دارد آن را قبل از غسل شست و شو و تميز کردن

شست و شوي عورتين،

وضو گرفتن قبل از شروع غسل،

بعد از وضو، ابتدا سه دفعه آب به سر ريخته شود، سپس سه دفعه به شانه ی راست، و سه دفعه به شانه ی چپ برسانند، و با ريختن آب در مرحله ی بدن را شست و شو داده و آب را به همه جا برساند،

ماليدن بدن به همراه ريختن آب،

اگر در جاي پاهايش آب جمع مي شود، هنگام وضو گرفتن شست و شوي پاها را براي بعد بگذارد.

نحوه ی انجام غسل

کسي که مي خواهد غسل انجام دهد، اولا بسم الله مي گويد و براي غسل نيت مي کند. دست هايش را تا مچ مي شويد و عورتين خود را تميز مي کند.

سپس با دست راست سه بار دهان خود را با آب پر مي کند، و هر بار آب را تا گلويش در دهان تکان مي دهد. اگر روزه باشد بايد مراقب رسيدن آب به گلويش باشد، سپس با دست راست سه بار به بيني اش آب مي کشد و هر بار نيز با دست چپ بيني خود را تميز مي کند.

بعد از آن همانطوري که در بالا بيان کرديم وضو مي گيرد. با اتمام وضو، ابتدا سه بار به سر، بعد از آن سه بار به شانه ی راست، سه بار به شانه ی چپ آب ريخته و مي شويد. هر بار با ريختن آب تا جايي که دست هايش مي رسد، اعضايش را مي مالد. با باقي نگذاشتن خشکي حتي به اندازه ی سر سوزن، تمام اعضاي بدن اش را سه بار به خوبي شست و شو مي دهد.

موقع استحمام:

به خيس کردن حفره ي ناف، پستي و بلندي هاي داخل گوش، سوراخ هاي گوشواره در گوش، لاي دندان ها، موي سيبيل، موي سر، ته ريش بايد دقت بيشتري بکند. در غسل دعا خوانده نمي شود، اگر پوشش لازم را نداشته باشد نمي تواند به سمت قبله بيايستد، و اگر ضروري نباشد صحبت نکند. غسلي که با توجه به واجبات و سنت ها انجام مي شود، اينگونه مي باشد.

کسي که غسل بر او واجب است، بعد از اينکه در دهانش آب را تکان داد و به بيني اش آب زده و تميز کرده باشد، مي تواند به داخل آب جاري یا دريا و يا يک حوض بزرگ رفته و تمام بدنش را خيس کند و بدين طريق غسل انجام دهد.

شرايط کساني که عذر شرعي دارند

مواردي که وضو را باطل مي کنند اگر در موقع نماز به طور پيوسته ادامه داشته باشد “عذر” گفته مي شود ؛ کسي که در اين شرايط قرار دارد نيز “صاحب عذر” ناميده مي شود.

کسي که به خاطر بيماري از دماغ اش خون جاري شود و يا از هر کجاي اعضاي بدنش خون يا مايع ديگري (قطره قطره ادرار کردن، جاري شدن چرک) جريان پيدا کند، اگر در وقت نماز قطع شود، وضو گرفته و نماز اش را مي خواند.

اگر اين جريان خون ريزي، چرک، ادرار ولخ. در وقت نماز ادامه داشته باشد، و به اندازه اي که وضو بگيرد و نماز بخواند قطع نشود، او “صاحب عذر” محسوب مي شود.

کسي که در اين شرايط قرار دارد، بعد از وارد شدن وقت نماز، با جاري شدن خون، چرک، ادرار و... وضو مي گيرد و نماز اش را مي خواند. علاوه بر اين خون ريزي، اگر چيزي که وضو را باطل مي کند در او ظاهر نشود، در وقت نماز با اين وضو به اندازه ي که مي خواهد مي تواند نماز بخواند. (مانند نمازهاي قضا و نافله.)

وضوی صاحب عذر، با از بين رفتن وقت نماز باطل مي شود، اگر شرايط عذر ادامه داشته باشد، با آمدن وقت هر نماز، بايد دوباره وضو بگيرد.

اين مزيتي براي صاحبان عذر از طرف دين ما مي باشد.

حالات مخصوص زنان

حالات مخصوص زنان سه تا مي باشد:

۱) حالت عادت ماهيانه:

با ورود زنان به سن بلوغ، در آنها يک وضعيت خاص به وجود مي آيد. به آن “حالت عادت ماهيانه” گفته مي شود. حالت عادت ماهيانه، هر ماه و در روز هاي مشخص اتفاق مي افتد، و عمدتا تا پنجاه و پنج سالگي ادامه مي يابد. در بعضي از زنان قبل و بعد از اين زمان ها هم مي تواند اتفاق بيافتد.

عادت ماهيانه از زني به زن ديگر فرق مي کند، کمترين آن سه روز و بيشترين آن ده روز مي باشد. در آن روزها جريان يافتن خون شرط نيست. اگر جريان گاه گاهی قطع هم شود، باز هم حالت عادت ماهيانه محسوب مي شود. در روزهايي که عادت ماهيانه ادامه دارد، انجام بعضي از امور حرام مي باشد به همين دليل زن بايد روزهاي عادت اش را خوب دانسته و مراقب باشد.

زنان در روزهايي که عادت ماهيانه ی آنها ادامه دارد:

نمي توانند نماز بخوانند،

نمي توانند روزه بگيرند،

نمي توانند قرآن بخوانند،

نمي توانند کعبه را طواف کنند،

نمي توانند وارد مسجد شوند،

نمي توانند با همسرشان مراقب جنسي داشته باشند

با اتمام حالت عادت ماهيانه غسل کردن (استحمام) فرض است. زنان قضاي نمازهايي که در روزهاي عادت ماهيانه نخوانده اند، را به جاي نمي آورند. آنها را خداوند متعال بخشيده است. اما روزه هايي که در ماه رمضان نگرفته اند، قضاي آنها را به جاي مي آورند يعني بعدا روزه مي گيرند.

۲) دوره نفاس:

به وضعيت خاصي که در زنان زايمان کرده به وجود مي آيد “دوره نفاس” مي گويند.

دوره نفاس، از موقع زايمان تا نهايتا چهل روز ادامه پيدا مي کند و محدوديتي براي کمترين آن وجود ندارد. قبل از چهل روز هم مي تواند به پايان برسد. با اتمام آن زن غسل کرده و عبادت هاي خود را به جاي مي آورد. و منتظر اتمام چهل روز نمي نشيند. اگر در دوره نفاس، جريان به طور موقت قطع شده و سپس ادامه پيدا کند، روزهايي که جريان قطع شده نيز دوره ی نفاس محسوب مي شود.

انجام اعمالي که در دوره ی عادت ماهيانه حرام است، در دوره ی نفاس نيز حرام مي باشد.

غسل کردن بعد از اتمام دوره ی نفاس فرض است. نمازهايي که در دوره ی نفاس خوانده نشده، قضا ندارد، اما قضاي روزه هايي که در اين دوره گرفته نشده، بايد به جاي آورده شود.

۳) استحاضه:

اگر حالت عادت ماهيانه کمتر از سه روز تمام شود، حالت عادت ماهيانه نيست، براي زن يک عذر محسوب مي شود. اگر حالت عادت ماهيانه بيشتر از ده روز ادامه داشته باشد، به علاوه دوره ی نفاس بيشتر از چهل روز ادامه داشته باشد، خوني که موقع بارداری جريان پيدا مي کند نيز اينگونه محسوب مي شود. به اين حالت ها “استحاضه” گفته مي شود.

زنان در اين وضعيت نمازشان را مي خوانند و روزه شان را مي گيرند. چرا که اينها حالات عادت ماهيانه يا نفاس نيستند، بلکه عذري شبيه خونريزي بيني محسوب مي شوند.

تيمم

تيمم به مسحي گفته مي شود که همراه با نيت دست ها را به خاک و يا چيزي که از جنس خاک است بزنند و سپس به صورت و دست هايش بکشند. زماني که براي وضو و غسل آبي پيدا نشود، به جاي آنها تيمم انجام مي گيرد.

فرض هاي تيمم

تيمم دو تا واجب دارد:

نيت کردن،

دست ها را دو بار به خاک و يا چيزي که از جنس خاک است زدن و در بار اول صورت را و در بار دوم دست ها را مسح کردن.

سنت هاي تيمم

اولا خواندن بسم الله،

رعايت ترتيب،

بدون فاصله و پشت سر هم انجام دادن،

حرکت دادن دست به سمت جلو هنگامي که دست به خاک ماليده مي شود،

سپس به سمت عقب کشيده شود،

انگشت ها را به صورت باز گذاشتن

هنگامي که دست ها از زمين برداشته مي شود اگر گرد و خاک باشد، دست ها را به هم زده تا گرد و خاک ريخته شود.

نحوه انجام تيمم

دست ها تا بالاي آرنج ها بالا زده مي شود. نيت تيمم بر اساس دليلي که به خاطر آن تيمم گرفته مي شود، انجام گيرد، يک بار دست ها را به شکلي که انگشت ها باز است، به خاک پاکيزه و يا هر چيزي که از جنس خاک است زده مي شود. اگر دست ها زياد گرد و خاک شده بايد به آرامي دست ها به هم زده شود تا گرد و خاک ريخته شود.

سپس يکبار با داخل دست ها، به تمام صورت مسح کشيده مي شود.

دست ها دوباره به خاک زده مي شود، با داخل دست چپ، دست راست را همراه با آرنج؛ و با داخل دست راست، دست چپ را همراه با آرنج مسح کند.

چيزهايي که تيمم را باطل مي کند

همه چيزهايي که وضو را باطل مي کند، تيمم را نيز باطل مي کند،

اگر براي وضو و غسل آب يافت شود و امکان استفاده از اين آب فراهم شود، تيمم باطل مي شود،

کسي که به خاطر زخم يا عذر شرعي امکان رساندن آب به بدن اش را ندارد، و تيمم کند به محض از بين رفتن اين عذر شرعي تيمم او باطل مي شود.

تيمم در چه شرايطي انجام مي شود

در شرايطي که آب پاکيزه ي کافي براي وضو گرفتن و غسل کردن يافت نشود،

در وضعيتي که آب يافت شود، شرايط استفاده از آب امکان نداشته باشد،

در شرايطي که کل و یا بخش بیشتری از بدن زخمي باشد، استفاده از آب ضرر داشته باشد.

تيمم يکي از الطاف الهي براي پيامبر عزيزمان و همچنين براي ما مسلمانان است تا بتوانيم عبادات خود را انجام دهيم.

برای مطالعه:

پاکيزگي محيط

پاکيزگي فقط در تميزي بدن، لباس و درون خانه ها خلاصه نمي شود. در دين ما دامنه ی پاکيزگي بسيار گسترده است. به همين خاطر بايد در قبال پاکيزگي محيط تاکيد ويژه اي داشته باشيم. چرا که موضوع پاکيزگي محيط زيست نه تنها با ما بلکه با ديگران نيز در ارتباط است. آلوده کردن محيط موجب ناراحتي و ضرر ديگر انسان ها مي شود. در حالي که مسلمان انساني است که موجب ضرر ديگران نشده و هيچ موجود زنده اي اذيت نمي کند.

پيامبر گرامي ما با بيان “حياط هايتان را تميز کنيد”[45] ضرورت پاکيزگي محيط خانه را هم آشکار کرده است.

کثيف کردن محيط پاکيزه کار بسيار بدي است و رفتاري زشت و متناسب با شان يک مسلمان نيست.

پيامبر گرامي ما مي فرمايد “جزو کساني نباشيد که مورد لعنت قرار مي گيرند”

در مقابل اصحاب پرسيدند:

اينها چه کساني هستند يا رسول الله ؟

پيامبر فرمود: “کساني هستند که محل رفت و آمد و استراحتگاه ديگران را کثيف مي کنند.”[46]

کثيف کردن راه هاي عبور و مرور، محل هاي نشست و برخواست و استراحتگاه انسان ها و موجب ناراحتي ديگران شدن، با اخلاق اسلامي متناقض است. رفتارهاي مسلمان موجب ناراحتي ديگران نمي شود، و نبايد بشود. بايد مراقب پاکيزگي محل هاي عبور و مرور خود باشد، به تميز نگهداشتن اماکن عمومي، پارک، باغات و اماکن گردشگري توجه داشته باشد.

پيامبر با مشاهده آب دهاني که در ديوار مسجد بود، تکه سنگي به دست گرفت و آب دهان را از ميان برداشت، از طرف ديگر منع کردن مسلمانان از ادرار به آب هاي ساکن توسط او، بيانگر اهميت او به پاکيزگي محيط است.

پيامبرمان اجازه ي انداختن آب دهان به زمين را نداده است، پس چطور يک مسلمان مي تواند محيط را کثيف و موجب ناراحتي ديگر انسان ها شود. چطور مي شودکه رفتارهايي سر مي زند که موجب ضرر ديگران مي شود.

پيامبر گرامي ما مي فرمايد: “کسي که پياز و سير خورده است، از ما و از مسجد ما دور بماند.”[47] در اصل پياز و سيز غذا هاي حلالي هستند. اما کساني که اينها را مي خورند بوي دهانشان ديگران را اذيت مي کند. به همين دليل موقع رفتن به مسجد نبايد پياز و سير خورد، اگر هم خورده باشيم تا زماني که بوي آن ها از دهانمان برود، با نزديک شدن به ديگران موجب اذيت آنها نشويم.

خداوند متعال در قرآن کريم بيان مي دارد کساني را که پاکيزگي را رعايت مي کنند دوست دارد. اگر اينطور است پاکيزه باشيم، محيط خود را تميز نگهداريم تا از بندگاني باشيم که خداوند دوستشان دارد. پاکيزه ها را انسان ها هم دوست دارند. با کثيف کردن

محيط مورد تنفر ديگران قرار نگيريم بلکه تلاش کنيم با رعايت پاکيزگي محبت آنها را به دست بياوريم.

سوالات:

۱) اهميتي را که دين اسلام به پاکيزگي داده تفهيم کنيد.

۲) از منظر پاکيزگي آب ها به چند دسته تقسيم مي شوند؟

۳) فضيلت وضو را بيان کنيد؟

۴) واجبات، سنت ها و آداب وضو را بيان کنيد؟

۵) وضو چگونه گرفته مي شود؟

۶) مکروهات و مبطلات وضو چه چيزهايي هستند؟

۷) کسي که وضو نداشته باشد، چه کارهايي نمي تواند انجام دهد؟

۸) چگونه بر روي جورابی که از جنس چرم و پوست حيوانات می باشد مسح کشيده مي شود؟

۹) در چه شرايطي بر روي بند زخم مسح کشيده مي شود؟

۱۰) غسل چيست شرايطي که موجب غسل مي شود کدام ها هستند؟

۱۱) هنگام جنب چه چيزهايي را نمي توان انجام داد؟

۱۲) واجبات و سنت هاي شروع غسل چه چيزهايي هستند؟

۱۳) غسل چگونه گرفته مي شود؟

۱۴) صاحبان عذر چگونه عمل مي کنند؟

۱۵) حالات مخصوص زنان کدام ها هستند؟

۱۶) تيمم چيست، واجبات و سنت هاي تيمم کدام ها هستند؟

۱۷) تيمم چگونه گرفته مي شود؟

۱۸) در چه شرايطي تيمم گرفته مي شود؟

[39]. سوره بقره، ٢٢٢

[40]. مشارق الأنوار، ج.٢، ص.١٠٧.

[41]. الترغیب و الترهیب ج.١، ص.١٥٥.

[42]. همان، ج.١، ص.١٧١.

[43]. دعاهای وضو در انتهای کتاب می باشد.

[44]. تصاویر نحوه وضو گرفتن در انتهای کتاب جای گرفته است، به آنجا نگاه کنید.

[45]. ترمذی، ادب

[46]. ریاض الصالحین، ج.٣، ص.٢٨٢.

[47]. بخاری، باب البدیل - اذان

فصل چهارم

نماز (يکم)

موضوعات:

•اهميت نماز و نماز بر چه کساني واجب است

•اوقات نماز و اوقاتي که نماز خواندن جايز نيست

•انواع نماز

•فرضيات و واجبات و سنت هاي نماز

•مبطلات نماز و مکروهات نماز

•اقامه ی نماز در پنج نوبت

•اقامه ی نماز صبح

•اقامه ی نماز ظهر

•اقامه ی نماز عصر

•اقامه ی نماز مغرب

•اقامه ی نماز عشا

•اقامه ی نماز وتر

•پس از اتمام نماز چه چيزهايي خوانده مي شود؟

اهميت نماز

دومين شرط از شروط پنج گانه اسلام نماز است. اولين وظيفه مسلمانان، اعتقاد به هستي و يگانگي خداوند، و نبوت حضرت محمد (ص) است. بعد از ايمان مهمترينِ فرايض نماز است. نماز هاي پنج گانه، یک و نيم سال قبل از هجرت در شب معراج فرض شده است.

نماز عبادتي است که روح را پالايش و قلب را روشن و انسان را به محضر خداوند نزديک مي کند.

پيامبر عزيزمان با فرمايش: “نماز ستون دين است.”[48] اهميت والاي نماز را به عنوان يک عبادت ديني مشخص کرده است. نماز نوري است که براي ما پالايش و روح و جسم را به ارمغان مي آورد. در سايه آن مسلمان از غبار گناه تميز شده و بنده ي پاکيزه اي مي شود که شايسته ی حضور در بهشت است.

پيامبر (ص) گرامي مان در اين زمينه اينطور مي فرمايند:“اگر در مقابل درب خانه ی يکي از شماها نهر آبي جاري باشد، و چنانکه کسي هر روز خود را پنج بار در آن بشويد، آيا چروکي در او باقي مي ماند؟ “

آنهايي که گوش مي کردند جواب داند: “هيچ چرکي باقي نمي ماند اي رسول خدا !”

پيامبر گرامي مان فرمود:

“نمازهاي پنج گانه نيز شبيه آن هستند، خداوند با نماز گناهان را پاک مي کند.”[49]

نماز، با ايجاد ترس در دل ها، انسان را از اعمال گناه باز مي دارد. اين واقعيت در قرآن کريم اينگونه بيان مي شود:

“آنچه از كتاب به سوى تو وحى شده است بخوان و نماز را برپا دار كه نماز از كار زشت و ناپسند باز مى دارد.”[50]

کسي که نماز را به طور صحيح مي خواند، از اعمال گناه نجات مي يابد، ايمانش را تقويت مي کند. رضايت خداوند را به دست مي آورد. راه روشن بهشت برايش باز مي شود. مسلمان همراه با خواندن نماز، هنگامي که بچه هايش مکلف شدند، بايد به آنها نماز را تعليم دهد. پيامبر عزيزمان اينگونه مي فرايند: “وقتي که کودکانتان به هفت سالگي رسيدند، نماز خواندن را به آنها امر کنيد.”[51]

اگر پدر و مادر به کودکانشان که به هفت سالگي مي رسند، نماز خواندن را تعليم دهند، وقتي که کودکان به سن بلوغ رسيدند، به خوبي با نماز خو مي گيرند.

نماز براي چه کساني فرض است

براي اينکه نماز به کسي فرض شود وجود سه شرط لازم است:

مسلمان بودن

به سن بلوغ رسيدن

عاقل بودن

اوقات نماز

هر روز پنج وقت نماز دارد. اين اوقات، نماز هاي صبح، ظهر، عصر، مغرب، عشاء است. هر يک از اين نماز ها زمان هاي مشخصي دارند. بايد هر نماز در وقت خودش خوانده شود. خواندن نماز قبل از وقت خودش جايز نيست و اگر بدون عذر نماز بعد از وقت خودش خوانده شود گناهي بزرگ محسوب مي شود. قرآن کريم اينگونه بيان داشته است:

“بدون شک نماز، بر مؤمنان در اوقات معين مقرّر شده است.”[52]

وقت نماز صبح: از اول سپيده صبح تا طلوع خورشيد است.

وقت نماز ظهر: از موقعي که خورشيد عمود بر سر ما بايستد و سايه شروع به حرکت به سمت مشرق کند-به استثناي سايه اي که تابش خورشيد در اوج قرار دارد- شروع مي شود تا زماني که سايه ی هر چيزي دو برابر آن چيز شود ادامه دارد.

وقت نماز عصر: از موقع اتمام وقت نماز ظهر تا غروب خورشيد ادامه دارد.

وقت نماز مغرب: بعد از غروب خورشيد شروع شده و تا ناپديد شدن سرخي و يا سفيدي مغرب ادامه دارد.

وقت نماز عشاء: بعد از اتمام وقت نماز مغرب شروع شده و با ورود وقت نماز صبح پايان مي يابد.

وقت نماز وتر: وقت نماز وتر نيز مانند وقت نماز عشاء مي باشد. اما نماز وتر بعد از نماز عشاء خوانده مي شود.

وقت نماز جمعه: همانند وقت نماز ظهر مي باشد.

وقت نماز تراويح: همانند وقت نماز عشاء مي باشد.

وقت نماز عيد: در روز هاي عيد، صبح حدودا ۵۰ دقيقه بعد از طلوع خورشيد شروع شده و تا وقتي که خورشيد به اوج خود برسد ادامه دارد.

اوقاتي که براي نماز خواندن جايز نيستند

در بعضي از زمان هاي روز هيچ نمازي خوانده نمی شود. اوقاتي که براي نماز خواندن جايز نيستند سه مورد است:

موقع طلوع خورشيد.

وقتي که خورشيد در نقطه ی اوج خود قرار دارد، و به سمت مغرب نچرخيده است.

موقع غروب خورشيد.

فقط اگر در روزي که نماز عصر خوانده نشده است مي توان در موقع غروب خورشيد نماز عصر خواند.

انواع نماز

در ابتدا نمازها سه نوع هستند:

نمازهاي فرض،

نمازهاي واجب،

نمازهاي نافله.

آ - نمازهاي فرض:

نمازهاي پنجگانه و نماز جمعه و نماز ميت را تشکيل مي دهند.

نمازهاي پنجگانه:

۱) نماز صبح: چهار رکعت است.

دو آن رکعت سنت،

دو رکعت آن فرض.

۲) نماز ظهر: ده رکعت است.

۴ رکعت آن سنت اول

۴ رکعت آن فرض

۲ رکعت آن سنت آخر

۳) نماز عصر: ۸ رکعت است.

۴ رکعت آن سنت

۴ رکعت آن فرض است.

۴) نماز مغرب: ۵ رکعت است.

۳ رکعت آن فرض

۲ رکعت آن سنت است.

۵) نماز عشاء: ۱۰ رکعت است.

۴ رکعت آن سنت اول،

۴ رکعت آن فرض،

۲ رکعت آن سنت آخر است.

نمازهاي فرض غير از نمازهاي پنجگانه عبارتند از:

۱) نماز جمعه: ۱۰ رکعت است.

۴ رکعت آن سنت اول،

۲ رکعت آن فرض،

۴ رکعت آن سنت آخر مي باشد.

۲ ) نماز ميت: فرض کفايي است.

ب) نمازهاي واجب:

۱) نماز وتر: ۳ رکعت است.

۲) نماز عيد فطر: ۲ رکعت است.

۳) نماز عيد قربان: ۲ رکعت است.

ج) نمازهاي نافله:

به نمازهايي غير از نمازهاي فرض و واجب “نماز نافله” گفته مي شود.

نمازهاي نافله به دو دسته تقسيم مي شوند:

۱) نمازهايي که خواندن آنها وابسته به نمازهاي فرض است:

اين نمازها در شب هاي ماه رمضان، همراه با سنت هايي که قبل و پس از نمازهاي فرض ادا مي شوند و خوانده شده و نماز تراويحي است که سنت موکد محسوب مي شود.

۲) نمازهايي که خواندن آنها وابسته به نمازهاي فرض نيست:

به آنها نمازهاي مستحب و يا مندوب نيز گفته مي شود. اين نمازها در زمان هاي خاصي با هدف به دست آوردن ثواب الهي خوانده مي شوند.

بعضي از آنها به قرار زير است:

أ) نماز اواسط صبح: نمازي است که بعد طلوع، و گذشتن زمان مکروه حين طلوع خورشيد، حداقل دو و حداکثر دوازده رکعت خوانده مي شود.

ب) نماز تهجد: نمازي است که بعد از گذشتن نصف شب، حداقل دو و حداکثر هشت رکعت خوانده مي شود.

ج) نماز تحيه المسجد: موقع زيارت مسجد (به غير از زمان هاي مکروه خواندن نماز) دو رکعت خوانده مي شود.

فرض هاي نماز

فرضيات نماز ۱۲ تا مي باشد. شش تا از اين دوازده فرض خارج از نماز است و به آنها “شرط هاي نماز” گفته مي شود. شش فرض دیگر مورد در درون نماز هستند. که به آنها “ارکان نماز” گفته مي شود.

براي خواندن نماز صحيح به جاي آوردن بدون کم و کاست اين دوازده فرض لازم است.

شرط هاي نماز:

۱) طهارت از حدث: حدث به غبار روحي گفته مي شود. تميز کردن اين غبار با وضو و در زمان هاي لازم با غسل انجام مي شود.

۲) طهارت از نجاست: کسي که مي خواهد نماز بخواند، اگر نجاستي در بدن، لباس و مکاني که در آن مي خواهد نماز بخواند وجود داشته باشد، بايد آنها را پاک کند.

۳) پوشش عورت: پوشش جاهاي ضروري کسي که مي خواهد نماز بخواند.

در مردها: از ناف تا کشک زانو (کشک زانو هم پوشيده شود).

در زن ها: پوشش همه جاي بدن در زن ها، به غير از صورت، دست و پاها.

۴) استقبال القبلة: به سمت قبله خواندن نماز است.قبله، در روي زمين اولين بناي مقدس که براي عبادت خداوند ساخته شد کعبه در شهر مکه مي باشد. کعبه از طرف حضرت ابراهيم و حضرت اسماعيل بنا نهاده شده است.

۵) وقت: خواندن نمازها در وقت معين خود مي باشد. خواندن نماز قبل از رسيدن وقت اش جايز نيست.

۶) نيت: دانستن اينکه کدام نماز را مي خواند و آن را در دل خود ياد آوري مي کند. گفتن نيت با زبان سنت است.

ارکان نماز:

۱) تکبير براي شروع نماز: تکبيري است که براي شروع نماز گفته مي شود.

۲) قيام: ايستادن در نماز را قيام مي گويند.

۳) قرائت: به ايستاده خواندن مقداري از قرآن در نماز قرائت گفته مي شود.

۴) رکوع: خم شدن در نماز به مقداري که دست ها به زانو برسد گفته مي شود.

۵) سجود: به زمين گذاشتن پيشاني بعد از رکوع، به همراه پاها، زانوها و دست ها گفته مي شود.

۶) آخرين قاعده: نشستن در انتهاي نماز به اندازه ی خواندن “تحيات” است.

واجبات نماز

شروع کردن نماز با “الله اکبر”.

۲) خواندن سوره ی فاتحه در دو رکعت اول نمازهاي فرض، در تمام رکعت هاي نمازهاي نافله.

۳) خواندن سوره و يا آيه در دو رکعت اول نمازهاي فرض و تمام رکعت هاي نمازهاي نافله و وتر.

۴) خواندن سوره ی فاتحه قبل از سوره.

۵) گذاشتن بيني به همراه پيشاني در سجده.

۶) نشستن در رکعت دوم نمازهاي سه و چهار رکعتي (به اين قاعده اولی= نشستن اول مي گويند.)

۷) خواندن التحيات در نشستن هاي اول و آخر.

۸) بلند خواندن فاتحه و سوره توسط امام جماعت، در تمام رکعت هاي نمازهاي صبح، جمعه، عيد، تراويح و وتر دو رکعت اول نمازهاي مغرب و عشاء، و آرام خواندن نمازهاي ظهر و عصر هنگامي که به جماعت خوانده مي شود.

۹) ساکت ماندن و نخواندن فاتحه و سوره توسط کساني که به امام اقتدا مي کنند.

۱۰) تکبير قنوت گفتن و خواندن دعاهاي قنوت در نماز وتر.

۱۱) گفتن تکبيرهاي اضافي در نمازهاي عيد.

۱۲) تعديل ارکان، يعني موقع ايستادن و رکوع درست و مستقيم ايستادن است(زنان کمي متمايل مي ايستند). بعد از رکوع کامل ايستادن، نشستن کامل بين سجده ها.

۱۳) سلام دادن به چپ و راست در انتهاي نماز

۱۴) سجده سهو کردن موقعي که در نماز خطايي باشد.

(اگر يکي از فرايض و واجبات نماز با تاخير انجام گيرد و يا يکي از واجب هاي نماز سهوا ترک شود، سجده سهو واجب مي شود. اگر واجبات نماز را دانسته انجام ندهد، نماز بايد از نو خوانده شود.)

سنت هاي نماز

۱) بالا بردن دست ها در تکبيره الاحرام هر نماز، در تکبير قنوت نماز وتر و در تکبيرهاي اضافي نمازهاي عيد. (مردها به شکلي که انگشت شست دست ها به گوش برسد؛ زن ها سر انگشتانشان تا سطح شانه هايشان دست ها را بالا مي برند.)

۲) خواندن اذان و اقامه براي نمازهاي پنجگانه و نماز جمعه.(براي زنان اذان و اقامه سنت نيست.)

گوش دادن اذان مستحب است. کسي که اذان را مي شوند جمله هاي موذن را مثل او تکرار مي کند. به هر حال؛ هنگامي که “حي علي الصلاه” و “حی علی الفلاح” خوانده مي شود: “لاحول و لا قوه الا بالله العلي العظيم” مي گويد.

بعد از اتمام نماز به پيامبر گرامي ما سلام و صلوات فرستاده مي شود و سپس اين دعا خوانده مي شود:

اَللّٰهُمَّ رَبَّ هٰذِهِ الدَّعْوَةِ التَّٓامَّةِ وَالصَّلَاةِ الْقَٓائِمَةِ اٰتِ مُحَمَّدًا اَلْوَسٖيلَةَ وَالْفَضٖيلَةَ وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًا اَلَّذٖي وَعَدْتَهُ

مفهوم آن: “اي خداي اين دعوت (اذان) و نمازي که بعد از آن خوانده خواهد شد به محمّد شفاعت و فضل جاوداني ببخش و او را به جايگاه ستودهاي که به وي وعده دادي برسان”.

پيامبر گرامي ما فرموده اند: “هر کسي بعد اذان اين دعا را بخواند، آن کس در روز قيامت به شفاعت من نائل مي آيد.”[53]

اذان

اللّٰهُ اكبرُ - اللّٰهُ اكبرُ

اللّٰهُ اكبرُ -اللّٰهُ اكبرُ

اَشْهَدُ اَنْ لاالهَ الاّاللّٰه - اَشْهَدُ اَنْ لاالهَ الاّاللّٰه

اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رسُولُ اللّٰهِ - اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رسُولُ اللّٰهِ

حَىَّ عَلَى الصَّلوةِ - حَىَّ عَلَى الصَّلوةِ

حَىَّ عَلَى الفلاح - حَىَّ عَلَى الفلاح

الصلاة خير من النوم[54]

الصلاة خير من النوم

اللّٰهُ اكبرُ - اللّٰهُ اكبرُ

لاَالهَ الاّاللّٰه

اقامه

اللّٰهُ اكبرُ - اللّٰهُ اكبرُ

اللّٰهُ اكبرُ -اللّٰهُ اكبرُ

اَشْهَدُ اَنْ لاالهَ الاّاللّٰه - اَشْهَدُ اَنْ لاالهَ الاّاللّٰه

اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رسُولُ اللّٰهِ - اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رسُولُ اللّٰهِ

حَىَّ عَلَى الصَّلوةِ - حَىَّ عَلَى الصَّلوةِ

حَىَّ عَلَى الفلاح - حَىَّ عَلَى الفلاح

قَد قامَت الصَلاة

قَد قامَت الصَلاة

اللّٰهُ اكبرُ - اللّٰهُ اكبرُ

لاَالهَ الاّاللّٰه

۳) خواندن سبحانک.

۴) خواندن اعوذ-بسم الله بعد از سبحان الله در رکعت اول. در ديگر رکعت ها خواندن بسم الله قبل از فاتحه.

۵) خواندن سبحانک، اعوذ و بسم الله با صداي آرام.

۶) آمين گفتن هم امام و هم جماعت بعد از اتمام خواندن فاتحه.

۷) بغير از تکبير الاحرام، تمام تکبيرهاي داخل نماز.

۸) گفتن “سمع الله لمن حمده”، بعد از آن نيز “ربنا لک الحمد” هنگام برخواستن از رکوع.

۹) گفتن “سبحان ربى العظيم” سه بار در رکوع و “سبحان ربى الاعلي”در هر کدام از سجده ها سه بار.

۱۰) باز بودن بين پاها به اندازه ی چهار انگشت در هنگام قيام.

۱۱) گرفتن زانوها با دست ها در رکوع و باز بودن انگشت ها هنگامي که زانو را مي گيرد. (زن ها انگشتانشان را باز نمي کنند و زانوهايشان را نمي گيرند فقط دست ها را روي زانو مي گذارند.)

۱۲) صاف کردن زانوها و آرنج ها در رکوع و صاف کردن بدن بدون خم کردن آنها(به شکل ۹۰ درجه). (زن ها زانوها را خم مي کنند و پشت شان را متمايل به بالا نگه مي دارند.)

۱۳) موقع سجده رفتن، ابتدا زانوها، بعد از آن دست ها و سپس صورت را گذاشتن؛ و هنگام برخواستن از سجده، ابتدا صورت، بعد دست ها، و سپس دست ها را روي زانوها گذاشتن و زانوها را از زمين جدا کردن.

۱۴) موقع نشستن دست ها را روي ران ها گذاشتن.

۱۵) هنگام نشستن، پاي چپ را در زمين لم دادن و روي آن نشستن و چسباندن پاي راست به زمين و انگشتان را به سمت قبله گرفتن. (زن ها پاي راست را به سمت راست لم مي دهند و روي ران مي نشينند.)

۱۶) دعا کردن با اللَّهُمَّ صَلِ و ّاللَّهُمَّ بَارِکْ بعد از “التحيات” در نشستن آخر.

۱۷) گرداندن سر ابتدا به سمت راست و بعد به سمت چپ هنگام سلام دادن.

۱۸) گفتن السلام عليکم و رحمه الله در سلام.

مبطلات نماز

حرف زدن در نماز.

خوردن يا آشاميدن.

خنديدن به اندازه اي که خودش بشنود (اگر به اندازه اي که اطرافيانش بشنوند بخندد وضويش هم باطل مي شود.)

سلام دادن به کسي يا جواب سلام کسي را دادن.

روي گرداندن از قبله.

گريه کردن و “آه” کردن به خاطر امور دنيوي و يا به خاطر درد. (گريه به خاطر ترس از خداوند نماز را باطل نمي کند)

تلاش کردن براي سرفه، با وجود عدم سرفه. (سرفه ي ناخواسته و طبيعي نماز را باطل نمي کند.)

تلاش براي انجام کاري در نماز.

فوت کردن چيزي.

اشتباه خواندن قرآن به شکلي که معني آن تغيير کند.

خواندن سوره از روي نسخه.

باطل شدن وضو در نماز.

کسي که تيمم کرده، در حين نماز آبي مشاهده کند و مدت مسح او در نماز تمام شود.

طلوع خورشيد هنگام خواندن نماز صبح

در يک صف نماز جماعت خواندن مردها و زن ها موقعي که بين آنها هيچ پرده اي نباشد.

باز شدن جاهايي که بايد در نماز پوشيده باشد، و ادامه داشتن آن به مقداري که يک رکوع انجام شود.

مکروهات نماز

۱) بازي کردن با بدن و يا لباس، انگشت ها را به هم زدن، پيچاندن انگشتان به هم، گذاشتن دست ها به پهلو در نماز.

۲) خميازه کشيدن و خود را کش دادن.

۳) بستن چشم ها، نگاه کردن به بالا و چپ و راست. (اگر موقع نگاه کردن صورت اش را از قبله برگرداند، نماز باطل مي شود.)

۴) ايستادن در نماز به شکلي که آستین ها را بالا زده باشد. (اگر زن ها آستین هايشان را بالا بزنند، نمازشان باطل مي شود.)

۵) بدون عذر نشستن در نماز، دلا شدن، نشستن به شکلي که زانوها دوخته شود.

۶) نماز خواندن به سمت انسان، و يا آتش شعله ور (به سمت چراغ نفتي، شمع و لامپ مکروه نمي باشد)

۷) پاک کردن عرق و گرد و خاک هاي صورت، خاراندن، درست کردن سنگ هايي که به آن سجده مي شود (اگر به خاطر اذيت اينها را انجام دهد مکروه نيست.)

۸) ترک کردن تسبيحات در رکوع و يا کمتر از سه بار خواندن.

۹) وجود عکس يک جاندار در مقابل، بالا، راست و يا چپ کسي که نماز مي خواند و يا سجده کردن در روي چيزي که روي آن عکس يک جاندار وجود دارد، (غير جانداراني مثل منظره و درخت مانعي ندارد.)

۱۰) تکيه دادن به چيزي در نماز

۱۱) در سجده فقط پيشاني را در زمين گذاشتن بدون اينکه بيني را بگذارند.

۱۲) به هنگام سجده رفتن دست ها را قبل از زانوها روي زمين گذاشتن، و هنگام برخواستن از سجده برداشتن دست ها را قبل از زانوها از زمين، (اگر به خاطر بيماري اينگونه عمل کند مکروه نيست)

۱۳) نماز خواندن در سر راه، در جاي کثيف، در روي قبر، در جايي که نزديک کثيفي است، در جايي که صاحب آن راضي نيست.

۱۴) خواندن سوره و يا آيه ی طولاني در رکعت دوم، نسبت به رکعت اول.

۱۵) خواندن تکراري سوره در هر دو رکعت در صورتي که به غير از آن سوره ي ديگري را حفظ است.

۱۶) در رکعت دوم سوره و آيه اي قبل از سوره و آيه اي را که در رکعت اول خوانده است بخواند.

بعد از فاتحه سوره و آيه اي که خوانده مي شود از بالا به پايين خوانده مي شود.به عنوان مثال؛ بعد از فاتحه در رکعت اول “أَلَمْ تَرَ” و در رکعت دوم “لِاِيلف” خوانده شود صحيح است. اما اگر در رکعت اول “لِاِيلف” و در رکعت دوم “أَلَمْ تَرَ” را بخواند، اين بر عکس از آخر به اول خوانده شده و مکروه مي باشد.

۱۷) در رکعت اول سوره اي بخواند و در رکعت دوم با جا گذاشتن سوره هايي، سوره ي ديگري خواند.

بدين شکل که: اگر در رکعت اول “أَلَمْ تَرَ” را بخواند، بايد در رکعت دوم “لِاِيلف” بخواند اما اگر با رد کردن “لِاِيلف”، “أَرَأَيْتَ الَّذِي” را بخواند مکروه است. اما بين دو و يا بيشتر از دو سوره مکروه نيست.

۱۸) هنگام خواندن نماز، به شانه انداختن پالتو و يا ژاکت بدون اينکه بپوشند.

۱۹) بستن چشم ها در نماز

۲۰) ايستادن در صف هاي بعدي در نماز، هنگامي که در صف قبلي جاي خالي باشد.

نحوه ی خواندن نماز هاي پنجگانه

براي خواندن نمازي متناسب با احکام ديني، به جاي آوردن فرضيات، واجبات و سنت ها و دوري کردن از مبطلات و مکروه هات نماز ضروري است.

نماز صبح

چها رکعت است که دو رکعت آن سنت و دو رکعت آن فرض است. اول رکعت هاي سنت و سپس رکعت هاي فرض خوانده مي شود.

نحوه خواندن سنت نماز صبح:

رکعت اول:

سر پا و به سمت قبله به شکلي که بين پاها چهار انگشت فاصله باشد و انگشت هاي پاها به سمت قبله باشد.

نيت:

با گفتن “نيت مي کنم براي رضاي خدا، سنت نماز صبح امروز را به جاي بياورم” نيت مي کنند.

تکبيرة الاحرام نماز:

با گفتن “الله اکبر” تکبير الاحرام را انجام مي شود.

(مردها هنگام تکبير گفتن؛ در حالي که انگشت ها به شکل طبيعي باز است داخل دست به سمت قبله باشد و دست ها به شکلي که انگشت هاي شست به نرمي گوش برسند بالا مي برند.)

(زن ها هنگام تکبير گفتن؛ در حالي که انگشت ها به شکل طبيعي باز است داخل دست به سمت قبله باشد و دست ها به شکلي که سر انگشتان تا سطح شانه ها برسد بالا مي برند.)

قيام:

بعد از تکبير دست ها بسته مي شوند. هنگام سر پا ايستادن فقط زمين را نگاه مي کنند.

(در مرد ها؛ دست ها به صورت بسته و در زير ناف بدين شکل که دست ها بسته و مشت دست راست بر روي دست چپ قرار گرفته به طوري که انگشت شست و انگشت کوچک دست راست مچ دست چپ را در بر بگيرد.)

(در زن ها؛ دست راست روي دست چپ قرار گرفته و روي سينه قرار مي گيرد. مانند مردها انگشت هاي دست راست مچ دست چپ را در بر مي گيرد.)

قرائت:

به ترتيب سر پا؛ آ) سبحانک، ب) اعوذ بالله، ج) سوره فاتحه، د) يک سوره از قرآن را مي خوانند.[55]

رکوع:

با گفتن “الله اکبر” به رکوع مي روند و در اين قسمت سه بار “سبحان ربي العظيم” گفته مي شود. هنگام رکوع به روي پاها نگاه مي کنند.

(مردها؛ در رکوع انگشت هاي خود را باز نگه مي دارند و با دست هايشان زانوها را مي گيرند به شکلي که پشت آنها صاف باشد. زانوها و آرنج ها را صاف نگه مي دارند. )

(زن ها،در رکوع پشت شان را کمي مايل مي گيرند و کمتر از مردها خم مي شوند. دست هايشان را (انگشت ها را باز نکرده) روي زانو مي گذارند و زانوهايشان را کمي خميده مي کنند.)

برخواستن از رکوع:

با گفتن “سمع الله لمن حمده” از رکوع بر مي خيزند و سر پا “ربنا لك الحمد” مي گويند.

سجده:

با گفتن “الله اکبر” به سجده مي روند. هنگام سجده رفتن، ابتدا زانوها و بعد دست ها و سپس پيشاني و بيني روي زمين گذاشته مي شود. در سجده سر همسطح و بين دست ها قرار مي گيرد. موقع سجده نبايد پاها را از زمين جدا کرد. در سجده نگاه ها به طرف بيني متمرکز می شود. در اينجا سه بار “سبحان ربي الاعلي” گفته مي شود.

(مرد ها؛ در سجده آرنج هايشان را با فاصله از خودشان و دست هايشان را جدا از زمين نگه مي دارند(منظور از دست در جمله از آرنج تا مچ مي باشد). پاها بر روي انگشت ها صاف مي ايستند و سر انگشتان نيز به شکلي که به سمت قبله مي خواهد حرکت کند، روي زمين گذاشته مي شود.)

(زن ها؛ در سجده به شکلي که دست ها در پهلو جمع شده قرار مي گيرند. پاها بر روي انگشتان به صورت صاف روي زمين قرار مي گيرند و سر انگشتان نيز به شکلي که به سمت قبله مي خواهد حرکت کند، روي زمين گذاشته مي شود.)

نشستن در بين دو سجده:

با گفتن “الله اکبر” سرش را از سجده بر داشته و روي زانو ها مي نشيند. هنگام نشستن، انگشت ها هم سطح با زانوها و دست ها روي ران ها قرار مي گيرد. نماز گزار در اين حال به آغوش خود نگاه مي کند. در اين قسمت به مدت کوتاهي به اندازه ي گفتن “سبحان الله” مي نشيند.

(مردها؛ با لم دادن پاي چپ روي آن مي نشينند، انگشتان پاي راست به سمت قبله صاف مي ايستند.)

(زن ها؛ پاهايشان را به شکل خوابيد به سمت راست خود لم مي دهند و بدين شکل مي نشينند.)

با گفتن “الله اکبر” براي بار دوم به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” از سجده بر مي خيزند(در رکعت دوم) و دست ها بسته مي شوند.

هنگام برخواستن از سجده؛ ابتدا سر، بعد دست ها، سپس دست ها روي زانوها قرار گرفته و زانوها از زمين جدا مي شوند.

به همه کارهايي که از تکبيره الاحرام نماز تا اينجا انجام شد، يک رکعت گفته مي شود.

رکعت دوم:

سر پا و به ترتيب؛ آ) بسم الله، ب) سوره فاتحه، ج) يک سوره از قرآن خوانده مي شود.

همانند رکعت اول با گفتن “الله اکبر” به رکوع مي روند و سه بار “سبحان ربي العظيم” گفته مي شود.

با گفتن “سمع الله لمن حمده” سر پا مي ايستند و “ربنا لبيک الحمد” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” به سجده مي روند. در اينجا سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” از سجده بر مي خيزند و روي زانوها مي نشينند. در اينجا نيز به اندازه ي گفتن “سبحان الله”يک نشست کوتاه مي کنند.

سپس با گفتن “الله اکبر” براي بار دوم به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

آخرين قاعده: (نشستن در آخر نماز):

با گفتن “الله اکبر” از سجده در این حالت نشستنن، با خواندن دعاهای النحیات، اللهم صلی اللهم بارک و ربنا آتنا اول به راست بعد به چپ سلام داده می شود. این عمل سجده سهو نام دارد. هنگام نشستن، انگشت ها هم سطح با زانوها و دست ها روي ران ها قرار مي گيرد. و نمازگزار به آغوش خود نگاه مي کند.

(مردها؛پاي چپ خود را روي زمين لم مي دهند و روي آن مي نشينند، و انگشتان پاي راست نيز به سمت قبله صاف مي ايستند.)

(زن ها؛ پاهايشان را به حالت لم داده به سمت راست خود در مي آورند و بدين شکل مي نشينند.)

هنگام نشستن به ترتيب دعاهاي؛ آ) التحيات، ب) اللهم صلي، ج) اللهم بارک، د) ربنا آتنا... خوانده مي شود.

سلام دادن به سمت راست:

ابتدا سرش را به سمت راست چرخانده و “السلام عليكم ورحمة الله” گفته مي شود. هنگام سلام دادن به شانه ها نگاه مي کنند.

سلام دادن به سمت چپ:

سپس سرش را به سمت چپ بچرخاند و “السلام عليكم ورحمة الله” بگويد. بدين شکل دو رکعت نماز به اتمام مي رسد.

نحوه ی خواندن فرضيات نماز صبح:

نحوه خواندن فرض نماز صبح مثل خواندن دو رکعت سنت نماز صبح مي باشد. اما تفاوتش از سنت؛ نيت به فرض کردن و خواندن اقامه توسط مردها مي باشد.

براي نماز فرض صبح اينگونه نيت مي کنند:

“نيت کردم براي رضاي خدا، فرض نماز صبح امروز را بجاي بياورم”[56]

نماز ظهر:

نماز ظهر عبارت است از چهار رکعت سنت اول، چهار رکعت فرض و دو رکعت سنت آخر که در مجموع ده رکعت مي باشد.

نحوه خواندن سنت نماز ظهر:

در رکعت اول:

نيت سنت نماز ظهر به شکل “نيت کردم براي رضاي خدا، سنت نماز ظهر امروز را به جا بياورم” گفته مي شود.

با گفتن “الله اکبر” تکبيره الاحرام نماز گفته شده و دست ها بسته مي شوند.

به شکل ايستاده و به ترتيب؛ سبحانک، اعوذ-بسم الله، فاتحه و يک سوره خوانده مي شود.

با گفتن “الله اکبر” به رکوع رفته و در آنجا سه بار “سبحان ربي العظم” گفته مي شود.

با گفتن “سمع الله لمن حمده” از رکوع برخواسته و ایستاده “ربنا لک الحمد” گفته مي شود.

با گفتن “الله اکبر” به سجده رفته و سه بار “سبحان ربي الاعلي” گفته مي شود.

با گفتن “الله اکبر” از سجده برخواسته و مي نشينند.

باز با گفتن “الله اکبر” براي بار دوم به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” سر پا ايستاده (رکعت دوم) و دست ها بسته مي شوند.

در رکعت دوم:

به شکل ايستاده و به ترتيب: فاتحه و يک سوره با بسم الله خوانده مي شود.

با گفتن “الله اکبر” به رکوع مي روند و سه بار “سبحان ربي العظيم” مي گويند.

با گفتن “سمع الله لمن حمده” برخواسته و سر پا “ربنا لک الحمد” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” به سجده مي روند و سه بار “ سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” از سجده برخواسته و مي نشينند.

با گفتن “الله اکبر” براي بار دوم به سجده مي روند و سه بار “بحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” مي نشينند و “التحيات” مي خوانند. (به اين نشستن اول مي گويند)

با گفتن “الله اکبر” سر پا مي ايستند (رکعت سوم) و دست ها بسته مي شوند.

در رکعت سوم:

به ترتيب: بسم الله، فاتحه و يک سوره مي خوانند.

با گفتن “الله اکبر” به رکوع مي روند و سه بار “سبحان ربي العظيم” مي گويند.

با گفتن “سمع الله لمن حمده” از رکوع برخواسته و سر پا “ربنا لک الحمد” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” به سجده مي روند و در اينجا سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” از سجده برخواسته و مي نشينند.

با گفتن “الله اکبر” براي بار دوم به سجده مي روند و سه با “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” سر پا مي ايستند (رکعت چهارم) و دست ها بسته مي شوند.

رکعت چهارم:

سر پا و به ترتيب: بسم الله، فاتحه و يک سوره خوانده مي شود.

با گفتن “الله اکبر” به رکوع مي روند و سه بار “سبحان ربي العظيم” مي گويند.

با گفتن “سمع الله لمن حمده” از رکوع برخواسته و سر پا “ربنا لک الحمد” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” از سجده بر خواسته و مي نشينند.

باز هم با گفتن “الله اکبر” براي بار دوم به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” گفته مي شود.

با گفتن “الله اکبر” مي نشينند.

هنگام نشستن به ترتيب: دعا هاي التحيات، اللهم صلي، اللهم بارک و ربنا آتنا خوانده مي شود.

ابتدا سرش را به سمت راست چرخانده “السلام عليکم و رحمت الله” مي گويند و سپس سرش را به سمت چپ چرخانده و “السلام عليکم و رحمت الله” مي گويند.

نحوه ی خواندن فرض نماز ظهر:

در رکعت اول:

اقامه گفته مي شود. (مخصوص مرد ها)

نيت فرض نماز ظهر به شکل “نيت کردم براي رضاي خدا، فرض نماز ظهر امروز را به جا بياورم” گفته مي شود.

با “الله اکبر” تکبيره الاحرام گفته و دست ها بسته مي شود.

به ترتيب: سبحانک، اعوذ-بسم الله، فاتحه و يک سوره خوانده شود.

با گفتن “الله اکبر” به رکوع مي روند و سه بار “سبحان ربي العظيم” مي گويند.

با گفتن “سمع الله لمن حمده” بر خواسته و ایستاده “ربنا لک الحمد” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” از سجده بر خواسته و مي نشينند.

باز هم با گفتن “الله اکبر” براي بار دوم به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” سر پا ايستاده و دست ها بسته مي شوند.

در رکعت دوم:

به صورت ايستاده و به ترتيب: بسم الله، فاتحه و يک سوره بخوانند.

با گفتن “الله اکبر” به رکوع مي روند و سه بار “سبحان ربي العظيم” مي گويند.

با گفتن “سمع الله لمن حمده” از رکوع برخواسته و ایستاده “ربنا لک الحمد” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” از سجده بر خواسته و مي نشينند.

باز با گفتن “الله اکبر” بار دوم به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” مي نشينند.

هنگام نشستن “التحيات” را مي خوانند.

با گفتن “الله اکبر” به پا مي خيزند (رکعت سوم) و دست ها بسته مي شود.

رکعت سوم:

ایستاده: بسم الله و فاتحه خوانده مي شود.

با گفتن “الله اکبر” به رکوع رفته و سه بار “سبحان ربي العظيم” مي گويند.

با گفتن “سمع الله لمن حمده” از رکوع برخواسته و ایستاده “ربنا لک الحمد” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” به سجده مي روند و در اينجا سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” برخواسته و مي نشينند.

دو باره با گفتن “الله اکبر” بار دوم به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” به پا بر مي خيزند (رکعت چهارم) و دست ها بسته مي شوند.

رکعت چهارم:

ایستاده: فاتحه با بسم الله مي خوانند.

با گفتن “الله اکبر” به رکوع مي روند و سه بار “سبحان ربي العظيم” مي گويند.

با گفتن “سمع الله لمن حمده” برخواسته و ایستاده “ربنا لک الحمد” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” از سجده بر خواسته و مي نشينند.

دو باره با گفتن “الله اکبر” براي بار دوم به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” برخواسته و مي نشينند.

در اين نشستن به ترتيب: دعاهاي التحيات، اللهم صل، اللهم بارک، و ربنا آتنا،... خوانده مي شود.

اولا سر را به سمت راست چرخانده و “السلام عليکم و رحمت الله” مي گويند و سپس سر را به سمت چپ چرخانده و “السلام عليکم و رحمت الله” مي گويند.

بدين طريق فرض نماز ظهر به اتمام مي رسد.

بعد از اين: “اللهم انت سلام ومنك سلام. تبارکت يا ذوالجلال و الکرام” مي گويند و دو رکعت سنت آخر خوانده مي شود.

نحوه خواندن سنت آخر نماز ظهر:

نیت به شکل “نيت کردم براي رضاي خدا، سنت آخر نماز ظهر امروز را به جا بياورم” گفته مي شود.

بعد از نيت، مثل نماز سنت نماز صبح، دو رکعت خوانده مي شود.

نماز عصر:

نماز عصر هشت رکعت است که شامل چهار رکعت سنت، چهار رکعت فرض مي باشد.

نحوه ی خواندن سنت نماز عصر:

رکعت اول:

نيت به شکل “نيت کردم براي رضاي خدا، سنت نماز عصر امروز را به جا بياورم” گفته مي شود.

با “الله اکبر” تکبيره الاحرام گفته و دست ها بسته مي شود.

ایستاده و به ترتيب ؛ سبحانک، اعوذ-بسم الله، فاتحه و يک سوره مي خوانند.

با گفتن “الله اکبر” به رکوع رفته و سه بار “سبحان ربي العظيم” مي گويند.

با گفتن “سمع الله لمن حمده” از رکوع برخواسته و ایستاده “ربنا لک الحمد” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” به سجده مي روند و در سجده سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” از سجده بر خواسته و مي نشينند.

با گفتن “الله اکبر” براي بار دوم به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” بر خواسته و سر پا ايستاده (رکعت دوم) و دست ها بسته مي شوند.

رکعت دوم:

ایستاده و به ترتيب: بسم الله، فاتحه و يک سوره مي خوانند.

با گفتن “الله اکبر” به رکوع مي روند و سه بار “سبحان ربي العظيم” مي گويند.

با گفتن “سمع الله لمن حمده” از رکوع برخواسته و ایستاده “ربنا لک الحمد” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” به سجده مي روند و در اينجا سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” از سجده بر مي خيزند و مي نشينند.

دوباره با گفتن “الله اکبر” براي بار دوم به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” از سجده برخواسته و مي نشينند.

در موقع نشستن به ترتيب: التحيات، اللهم صل، اللهم بارک خوانده مي شود.

با گفتن “الله اکبر” به پا بر می خیزند (رکعت سوم) و دست ها بسته مي شود.

در رکعت سوم:

ایستاده و به ترتيب: سبحانک، اعوذ-بسم الله، فاتحه و يک سوره از قرآن خوانده مي شود.

با گفتن “الله اکبر” به رکوع مي روند و سه بار “سبحان ربي العظيم” مي گويند.

با گفتن “سمع الله لمن حمده” از رکوع بر مي خيزند و ایستاده “ربنا لک الحمد” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” به سجده مي روند و در سجده سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” از سجده برخواسته و مي نشينند.

با گفتن “الله اکبر” براي بار دوم به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” سر پا مي ايستند (رکعت چهارم) و دست ها بسته مي شوند.

در رکعت چهارم:

ایستاده: بسم الله، فاتحه و يک سوره خوانده مي شود.

با گفتن “الله اکبر” به رکوع مي روند و سه بار “سبحان ربي العظيم” مي گويند.

با گفتن “سمع الله لمن حمده” از رکوع بر خواسته و ایستاده “ربنا لک الحمد” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” به سجده مي روند و در اينجا سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” از سجده بر مي خيزند و مي نشينند.

با گفتن “الله اکبر” دوباره به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” از سجده بر خواسته و مي نشينند.

هنگام نشستن به ترتيب ؛ دعاهاي التحيات، اللهم صل، اللهم بارک و ربنا آتنا... خوانده مي شود.

اولا سر را به سمت راست چرخانده “السلام عليکم و رحمت الله” مي گويند. سپس سر را به سمت چپ چرخانده و “السلام عليکم و رحمت الله” مي گويند.

تفاوت بين چهار رکعت سنت اول نماز ظهر با چهار رکعت سنت نماز عصر:

سنت اول ظهر “سنت موکد” است. در نشستن رکعت دوم آن فقط التحيات خوانده مي شود و در رکعت سوم هنگام بر خواستن بسم الله با فاتحه و يک سوره خوانده مي شود.

سنت نماز عصر “سنت غير موکد” است. در نشستن رکعت دوم آن التحيات، اللهم صل، و اللهم بارک خوانده مي شود، در رکعت سوم هنگام بر خواستن اولا سبحانک و سپس اعوذ-بسم الله با فاتحه و سوره خوانده مي شود.

نحوه ی خواندن فرض نماز عصر:

اقامه گفته مي شود. (براي مرد ها)

نيت به شکل “نيت کردم براي رضاي خدا، فرض نماز عصر امروز را به جا بياورم” گفته مي شود.

فرض نماز عصر مانند چهارکعت فرض نماز ظهر خوانده مي شود. تفاوت بین هر دو فقط متفاوت بودن نيت است.

نماز مغرب

نماز مغرب پنج رکعت است که سه رکعت آن فرض و دو رکعت آن سنت مي باشد. ابتدا فرض خوانده مي شود.

نحوه ی خواندن فرض نماز مغرب:

در رکعت اول:

گفتن اقامه. (براي مردها)

نيت به شکل “نيت کردم براي رضاي خدا، فرض نماز مغرب امروز را به جا بياورم” گفته مي شود.

با “الله اکبر” تکبيره الاحرام گفته مي شود و دست ها بسته مي شوند.

ایستاده و به ترتيب: سبحانک، اعوذ-بسم الله، فاتحه و يک سوره خوانده مي شود.

با گفن “الله اکبر” به رکوع مي روند و سه بار “سبحان ربي العظيم” مي گويند.

با گفتن “سمع الله لمن حمده” از رکوع بر مي خيزند و ایستاده “ربنا لک الحمد” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” به سجده مي روند و در اينجا سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” از سجده بر مي خيزند و مي نشينند.

باز با گفتن “الله اکبر” دوباره به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” از سجده بر می خیزند و سر پا (رکعت دوم) مي ايستند و دست ها بسته مي شوند.

در رکعت دوم:

سر پا: بسم الله، فاتحه و يک سوره خوانده مي شود.

با گفتن “الله اکبر” به رکوع مي روند و در اينجا سه بار “سبحان ربي العظيم” مي گويند.

با گفتن “سمع الله لمن حمده” بر مي خيزند و ایستاده “ربنا لک الحمد” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” از سجده بر خواسته و مي نشينند.

باز با گفتن “الله اکبر” براي بار دوم به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” از سجده بر مي خيزند و مي نشينند.

در موقع نشستن، “التحيات” خوانده مي شود.

با گفتن “الله اکبر” به پا (برای رکعت سوم) مي خيزند و دست ها بسته مي شوند.

در رکعت سوم “

ایستاده: بسم الله با فاتحه خوانده مي شود.

با گفتن “الله اکبر” به رکوع می روند و سه بار “سبحان ربي العظيم” مي گويند.

با گفتن “سمع الله لمن حمده” بر مي خيزند و ایستاده “ربنا لک الحمد” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” از سجده بر مي خيزند و مي نشينند.

باز هم با گفتن “الله اکبر” براي بار دوم به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

با گفتن “الله اکبر” بر مي خيزند و مي نشينند.

در اين نشستن: دعاهاي التحيات، اللهم صل، اللهم بارک و ربنا آتنا... خوانده مي شود.

اولا سر را به سمت راست چرخاننده و “السلام عليکم و رحمت الله” مي گويند و سپس سر را به سمت چپ مي چرخانند و “السلام عليکم ورحمت الله” مي گويند.

نحوه ی خواندن سنت نماز مغرب:

نيت آن به شکل “نيت کردم براي رضاي خدا، سنت نماز مغرب امروز را به جا بياورم” گفته مي شود. سنت نماز مغرب نيز مانند دو رکعت نماز سنت صبح خوانده مي شود.

نماز عشاء

نماز عشاء ده رکعت است که شامل چهار رکعت سنت اول، چهار رکعت فرض و دو رکعت سنت آخر مي باشد.

نحوه ی خواندن سنت اول نماز عشاء:

نيت به شکل “نيت کردم براي رضاي خدا، سنت نماز عشاء امشب را به جا بياورم” گفته مي شود.

بعد از نيت مانند سنت نماز عصر خوانده مي شود. هر دوي آنها سنت غير موکد هستند. تفاوت آنها فقط در نيت مي باشد.

نحوه ی خواندن فرض نماز عشاء:

۱) اقامه گفته مي شود. (براي مردها)

۲) نيت به شکل “نيت کردم براي رضاي خدا، فرض نماز عشاء امشب را به جا بياورم” گفته مي شود.

بعد از نيت دقيقا مثل فرض نماز ظهر خوانده مي شود.

نحوه ی خواندن سنت آخر نماز عشاء:

نيت به شکل “نيت کردم براي رضاي خدا، سنت آخر نماز عشاء امشب را به جا بياورم” گفته مي شود.

بعد از نيت مثل سنت نماز صبح خوانده مي شود.

نحوه ی خواندن نماز وتر

در نماز سه رکعتي وتر که بعد از نماز عشاء خوانده مي شود، یک تفاوتی نسبت به ساير نمازها وجود دارد و آن، بعد از خواندن فاتحه و سوره در رکعت سوم، بلافاصله به رکوع نمي روند. با گفتن “الله اکبر” دست ها بالا مي رود و دوباره بسته مي شود و دعاهاي قنوت خوانده مي شود. بعد از آن به رکوع مي روند.

بعد از اين توضيحات، نحوه ی خواندن نماز وتر را ببينيم:

در رکعت اول:

۱) نيت به شکل “نيت کردم براي رضاي خدا، نماز وتر امشب را به جا بياورم” گفته مي شود.

۲) با “الله اکبر” تکبيره الاحرام گفته مي شود و دست ها بسته مي شوند.

۳) ایستاده به ترتيب: سبحانک، اعوذ-بسم الله، فاتحه و يک سوره خوانده مي شود.

۴) با گفتن “الله اکبر” به رکوع مي روند و سه بار “سبحان ربي العظيم” مي گويند.

۵) با گفتن “سمع الله لمن حمده” به پا مي خيزند و ایستاده “ربنا لک الحمد” مي گويند.

۶) با گفتن “الله اکبر” به سجده مي روند، و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

۷) با گفتن “الله اکبر” از سجده بر خیزند و مي نشينند.

۸) باز با گفتن “الله اکبر” دوباره به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” گفته مي گويند.

۹) با گفتن “الله اکبر” از سجده بر مي خيزند (در رکعت دوم) و دست ها بسته مي شوند.

در رکعت دوم:

۱) ایستاده به ترتيب: بسم الله، فاتحه و يک سوره خوانده مي شود.

۲) با گفتن “الله اکبر” به رکوع مي روند و سه بار “سبحان ربي العظيم” مي گويند.

۳) با گفتن “سمع الله لمن حمده” از رکوع بر مي خيزند و ایستاده “ربنا لک الحمد” مي گويند.

۴) با گفتن “الله اکبر” به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

۵) با گفتن “الله اکبر” از سجده بر مي خيزند و مي نشينند.

۶) باز با گفتن “الله اکبر” دوباره به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” را مي گويند.

۷) با گفتن “الله اکبر” مي نشينند.

۸) در اين نشستن، “التحيات” خوانده مي شود.

۹) با گفتن “الله اکبر” به پا مي خيزند (در رکعت سوم) و دست ها بسته مي شوند.

در رکعت سوم:

۱) ایستاده: بسم الله، فاتحه و يک سوره خوانده مي شود.

۲) با گفتن “الله اکبر” دست ها را بالا مي برند و دوباره مي بندند.

۳) دعاهاي قنوت خوانده مي شوند. (کسي که دعاهاي قنوت را بلد نيست، به جاي آنها: “رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ” را مي خواند.

۴) با گفتن “الله اکبر” به رکوع مي روند و سه بار “سبحان ربي العظيم” مي گويند.

۵) با گفتن “سمع الله لمن حمده” از رکوع بر مي خيزند و ایستاده “ربنا لک الحمد” مي گويند.

۶) با گفتن “الله اکبر” به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

۷) با گفتن “الله اکبر” از سجده بر مي خيزند و مي نشينند.

۸) باز با گفتن “الله اکبر” براي بار دوم به سجده مي روند و سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

۹) با گفتن “الله اکبر” از سجده بر مي خيزند و مي نشينند.

۱۰) در اين نشستن به ترتيب: دعاهاي التحيات، اللهم صل، اللهم بارک، و ربنا آتنا... خوانده مي شود.

۱۱) اولا سر را به سمت راست مي چرخانند و “السلام عليکم و رحمت الله” را مي گويند و سپس “سر را به سمت چپ مي چرخانند و “السلام عليکم و رحمت الله” را مي گويند.

بعد از اتمام نماز چه چيزهايي خوانده مي شود؟

بعد از سلام در نماز هاي فرض:

اَللّٰهُمَّ اَنْتَ السَّلَامُ وَمِنْكَ السَّلَامُ تَبَارَكْتَ يَا ذَا الْجَلَالِ وَالْاِكْرَامِ

گفته مي شود.

اگر بعد از نماز فرض نماز سنت وجود نداشته باشد، (مانند نمازهاي صبح و عصر):

با گفتن

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ

به پيامبر گرامي مان سلام و درود فرستاده مي شود. اگر بعد از نماز فرض، نماز سنت وجود داشته باشد، (مانند نمازهاي ظهر، مغرب، و عشاء) سلام و درود بعد از خواندن سنت فرستاده مي شود.

بعد از سلام و درود:

سُبْحَانَ اللّٰهِ وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ وَلَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاللّٰهُ اَكْبَرُ
وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ الْعَلِـيِّ الْعَظٖيمِ

گفته مي شود.

بعد از آن: آيت الکرسي با اعوذ-بسم الله خوانده مي شود.

اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَۚ اَلْحَيُّ الْقَيُّومُۚ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلَا نَوْمٌۜ لَهُ مَا فِي السَّمٰوَاتِ وَمَا فِي الْاَرْضِۜ مَنْ ذَا الَّذٖي يَشْفَعُ عِنْدَهُٓ اِلَّا بِاِذْنِهٖۜ يَعْلَمُ مَا بَيْنَ اَيْدٖيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْۚ وَلَا يُحٖيطُونَ بِشَيْءٍ مِنْ عِلْمِهٖٓ اِلَّا بِمَا شَٓاءَۚ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَۚ وَلَا يَؤُ۫دُهُ حِفْظُهُمَاۚ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْعَظٖيمُ

معني آن:

خداست كه معبودى جز او نيست زنده و برپادارنده است نه خوابى سبك او را فرو مى‏ گيرد و نه خوابى گران آنچه در آسمان ها و آنچه در زمين است از آن اوست كيست آن كس كه جز به اذن او در پيشگاهش شفاعت كند آنچه در پيش روى آنان و آنچه در پشت‏ سرشان است مى‏ داند و به چيزى از علم او جز به آنچه بخواهد احاطه نمى‏ يابند كرسى او آسمان ها و زمين را در بر گرفته و نگهدارى آنها بر او دشوار نيست و اوست والاى بزرگ

سپس به ترتيب:

۳۳ مرتبه سُبْحَانَ اللّٰهِ

۳۳ مرتبه اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ

۳۳ مرتبه اَللّٰهُ اَكْبَرُ

گفته شود.

به دنبال اينها:

لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَرٖيكَ لَهُ،
لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَيْءٍ قَدٖيرٌ

گفته مي شود و دست ها هم سطح سینه قرار مي گيرند و دعا مي کنند.

و دعايي که مفهوم آن را در اينجا آورده ايم پيامبرمان نصیحت کرده است:

سپاس خداي عالميان را باد. بر حضرت محمد (ص) و پيروان و اصحاب او سلام و صلوات باد.

خداي من! از مشکلات غير قابل تحمل، از سختي کارهاي دنيا و آخرت، از مقدرات

غم انگيز، و از تقديرهايي که موجب شادي دشمنان مي شوند به تو پناه مي بريم.

خداي من! ما را بيامرز و از محببت را از ما دریغ نفرما، از ما راضي باش، عبادات ما را قبول کن، ما را در بهشت قرار بده، از آتش جهنم نجات بده، همه کارهاي دنيا و آخرت ما را درست کن. در به ياد تو بودن، شکر تو را به جاي آوردن و در انجام عبادتي خوب يار و ياور ما باش اي خداي من!

خداي من! عاقبت همه ي کارهايمان را به خير برسان، ما را از غم هاي دنيا و عذاب آخرت نجات بده.

خداي من! چيزهايي که شامل رحمت و بخشش تو و همچنين دوري از گناهان، انجام تمام نيکي ها و در نهايت ورود به بهشت و نجات از جهنم را از تو مي خواهيم.

خداي من! هيچ کدام از گناهان ما را وا مگذار، همه را ببخش، هيچ کدام از غم هاي ما را وا مگذار، ما را شاد کن، به ما قدرتي عطا کن تا بتوانيم همه ي بدهي هاي خود را به جاي بياوريم، همه نيازهايمان به تو در دنيا و آخرت را بر طرف کن. اي بخشنده ي بخشاينده ها!...

خداي من! در دنيا و آخرت به ما نيکي و زيبايي عطا کن و ما را با رحمتت ببخش، و از عذاب جهنم دور نگهدار. اي بخشنده ي بخشاينده ها!

اي پروردگارمان! من و مادرم و پدرم و همه مومنان را در روز حساب با رحمتت ببخش. اي بخشنده ی بخشاينده ها!

“سلام بر همه پيامبران، سپاس مخصوص خداي عالميان است.”

دعاي:

سُبْحَانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَۚ وَسَلَامٌ عَلَى الْمُرْسَلٖينَۚ
وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ

به اتمام مي رسد و دست ها را به صورت مي کشند.

سوالات:

۱) اهميت نماز را توضيح دهيد؟

۲) نماز براي چه کساني فرض است؟

۳) اوقات نماز و اوقاتي که نماز خوانده نمي شود را بشماريد؟

۴) نماز چند نوع است؟

۵) فرضيات نماز چند تا است؟ فرضيات خارج از نماز را توضيح دهيد.

۶) فرضيات داخل نماز را توضيح دهيد.

۷) واجبات و سنت هاي نماز چه چيزهايي هستند؟

۸) مبطلات نماز چه چيزهايي هستند؟

۹) مکروهات نماز چه چيزهايي هستند؟

۱۰) چه تفاوتی بین نماز خواندن سنت موکد و سنت غیر موکد وجود دارد؟

۱۱) در نماز وتر چه چيزي متفاوت از ديگر نمازها خوانده مي شود؟

۱۲) بعد از خواندن نماز چه چيزهايي خوانده مي شود؟

[48]. کشف الخفاء، ج.٢، ص.٣١

[49]. بخاری، ج.٢، ص.٤٧٥.

[50]. سوره عنکبوت، ٤٥.

[51]. کشف الخفاء، ج.٢، ص.٢٠٣

[52]. سوره نساء، ١٠٣

[53]. ریاض الصالحین، ج.٢، ص.٣٧١.

[54]. این قسمت فقط در اذان صبح خوانده می شود.

[55]. سوره ها و دعاهایی که در نماز خوانده می شوند در انتهای کتاب قرار دارند.

[56]. نحوه خواندن نماز صبح به شکل تصویری در انتهای کتاب آمده است.

فصل پنجم

نماز (دوم)

موضوعات:

•سجده ی سهو

•فضيلت نمازي که به جماعت خوانده مي شود

•آداب مسجد و جماعت، نحوه ی خواندن نماز جماعت

•روز جمعه و نماز جمعه، نحوه ی خواندن نماز جمعه

•نمازهاي اعياد

•تکبيرات تشريک

•نماز تراويح

•نماز خواندن به صورت نشسته و با اشاره

•نماز مسافر

•قضاي نمازهاي خوانده نشده

•سجده ی تلاوت

•نماز ميت

سجده ی سهو

شرايطي که سجده ی سهو را واجب مي کند:

در داخل نماز:

آ) به تاخير انداختن يکي از فرض هاي نماز به خاطر فراموشي.

ب) به تاخير انداختن يا ادا نکردن يکي از واجبات نماز به خاطر فراموشي.

براي رفع اين نقصان، انجام سجده سهو در انتهاي نماز واجب مي شود. به جاي نياوردن يکي از فرضيات نماز به خاطر فراموشي يا آگاهانه، نماز را باطل مي کند و به همين خاطر نماز با سجده سهو به اتمام نمي رسد، بلکه بايد نماز را از نو خواند. اگر يکي از واجبات نماز به صورت آگاهانه ترک کند سجده سهو انجام نمي شود، لازم است نماز از نو خوانده شود.

سجده سهو چه موقعي و چگونه انجام مي شود؟

به تاخير انداختن يکي از فرض ها و واجبات نماز به خاطر فراموشي، يا ترک يکي از واجبات نماز به خاطر فراموشي، در نشستن آخر نماز فقط التحيات خوانده مي شود و بعد از سلام دادن به سمت راست:

با گفتن “الله اکبر” به سجده مي روند. در اينجا سه بار “سبحان ربي الاعلي” گفته مي شود. سپس با گفتن “الله اکبر” به از سجده برخواسته و مي نشينند، باز دوباره با گفتن “الله اکبر” براي بار دوم به سجده مي روند سه بار “سبحان ربي الاعلي” گفته مي شود و با گفتن “الله اکبر” برخواسته و مي نشينند. در این حالت نشستن، با خواندن دعاهای النحیات، اللهم صلی و اللهم بارک و ربنا آتنا اولا به راست بعد به چپ سلام داده می شود. این عمل سجده سهو نام دارد.

فضيلت هاي نمازي که به جماعت خوانده مي شود

دين ما به جماعت خواندن نماز اهميت زيادي داده است. مسلماناني که به جماعت نماز مي خوانند از نزديک باهم آشنا مي شوند. کساني که نمي دانند از کساني که مي دانند استفاده مي کنند، عادت هاي خوبي به دست مي آورند، و به مرور زمان از عادت هاي بد دست بر مي دارند.

با حضور مداوم در نماز جماعت، در بين مسلمانان دوستي متقابل به وجود مي آيد، برادري و احساس همبستگي تقويت مي شود. مومناني که همچون فرشتگان در حضور خداوند صف مي بندند، از مؤمناني که به تنهايي نماز مي خوانند ثواب بيشتري به دست مي آورند.

در مورد اين موضوع پيامبر گرامي مان اينگونه مژده مي دهد:

“ثواب نمازي که به جماعت خوانده مي شود، از نمازي که به فرادا خوانده مي شود بيست و هفت برابر بيشتر است.”

“کسي که نماز عشاء را به جماعت مي خواند، مانند اين است که تا نصف شب نماز مي خواند. کسي که نماز صبح را به جماعت مي خواند مانند کسي است که تمام شب نماز خوانده است”

“کسی که در خانه اش خود را به خوبی تمیز می کند و براي به جاي آوردن يکي از فرضيات الهي به يکي از مساجد برود، يکي از قدم هايي که بر مي دارد گناهانش را پاک مي کند، و ديگري نيز مقامش را بالا مي برد.”[57]

نمازهاي فرض به فرادا نيز خوانده مي شود. اما به جماعت خواندن آن سنت موکد است. ثواب خواندن آن در مسجد زياد است و نقش مهمي در تضمين وحدت جامعه دارد.

نمازهاي نافله و نمازهاي سنت به جماعت خوانده نمي شوند. اما نماز تراويح با اينکه سنت است، هم فرادا و هم به جماعت خوانده مي شود. نماز واجب وتر فقط در ماه رمضان به جماعت خوانده مي شود. نمازهاي جمعه و عيد به جماعت خوانده مي شود و فرادا خوانده نمي شوند.

آداب مسجد و جماعت

مساجد، مکان هاي مسلمانان براي عبادت خداوند هستند. با شرافت ترين جاهاي روي زمين يعني مساجد “خانه ی خدا” ناميده مي شوند. کسي که براي عبادت به مسجد مي رود مانند زائر و مسافر خداوند مي باشد. همانطور که صاحب خانه براي مسافراني که به خانه اش مي آيد احترام مي کند، خداوند متعال نيز پاداش بزرگی به مؤمنانی که به مسجد می روند، عطا خواهد کرد.

پيامبر گرامي مان در مورد اين موضوع این گونه فرموده است: “کسي که در خانه اش وضو گرفته و به مسجد برود مسافر خداوند است. مسافر مورد احترام و بزرگداشت خداوند قرار خواهد گرفت.”[58]

احترام به مساجد وظيفه ي هر مسلماني است. اين وظايف به طور خلاصه عبارتند از:

۱) بايد وضو گرفته، پاکيزه و با قيافه مرتب به مساجد وارد شد.

۲) بايد هنگام ورود به مسجد اولا پاي راست را گذاشت و هنگام ورود براي پيامبرمان صلوات شريفه خوانده شود.

۳) بايد هنگام خارج شدن از مسجد اولا پاي چپ خود را به بيرون بگذارد.

۴) هنگامي که پاها و جوراب هايش کثيف است نبايد روي فرش ها و گليم هاي مسجد بگذارد.

۵) اگر عذري نداشته باشد نبايد موقع نشستن در مسجد پاهايش را دراز کند، از رفتارهاي نامحترمانه اي مانند داد و بيداد کردن، سر و صدا کردن، و صحبت کردن در مورد امور دنيوي بپرهيزد.

۶) با خوردن پياز و سير موقع رفتن به مسجد با بوي دهان جماعت را ناراحت نکند، از آرق زدن و رفتارهايي که موجب چندش اطرافيان مي شود بپرهيزد.

اگر در مسجد قرآن خوانده مي شود و يا نصيحتي مي شود، با دقت و احترام گوش کند، کساني که دير به مسجد مي آيند در جاهاي خالي بنشينند، براي رفتن به صف هاي جلو، نبايد جماعت را ناراحت کرد.

مسجد را بشناسيم:

مساجد بخش جدايي ناپذير جامعه اسلامي، نماد کشور اسلامي است.

ملت ترکيه در طول تاريخ اهميت فراواني به احداث مسجد داده است، امروزه معماران چيره دست و سطح بالايي تعليم داده و شاهکارهاي بي نظيري از مساجده به وجود آورده اند.

مسجد: به محل عبادت جمعي مسلمانان مسجد گفته مي شود.

نمازخانه: به محلي که در آن نماز مي خوانند نماز خانه گفته مي شود. در کشورمان ترکیه به مسجد هاي کوچک نمازخانه مي گويند.

در مساجد کوچک عموما نمازهاي يوميه ادا مي شود، و نمازهاي جمعه، عيد در آنها خوانده نمي شود.

قسمت هاي مسجد:

محراب: قسمت برجسته اي که به سمت قبله و طوري که امام موقع خواندن نماز به سمت آن مي ايستند.

منبر: پله هاي بزرگي که امام خطبه هاي نماز جمعه و عيد را بالاي آن مي خواند.

کرسي: نشيمنگاه هاي بلند براي ايراد پند و نصيحت مي باشد.

مناره: بناهاي بلندي که به شکل برج جهت خواندن اذان در مجاورت مساجد ساخته مي شود.

شرافه: جايي در مناره ها به شکل دورادور و برجسته جهت خواندن اذان است. به وسيله ی پله هاي موجود در داخل مناره هاي به شرافه سعود مي کنند. به طور عمومي در مناره ها يک شرافه وجود دارد. اما مناره هايي که بيشتر از يک شرفه داشته باشد نيز وجود دارد.

عالم: کلاهکي هلالي که بر سر مناره جاي مي گيرد.

نحوه ی خواندن نماز جماعت

شرايط کساني که در رکعت اول به امام اقتدا مي کنند:

کسي که پشت سر امام نماز مي خواند، هم به نمازي که مي خواهد بخواند و هم براي اقتدا به امام نيت مي کند. به عنوان مثال خواندن فرض نماز ظهر را ببينيم:

۱) نيت به شکل “نيت کردم براي رضاي خدا، فرض نماز ظهر را با اقتدا به امام به جا بياورم” گفته مي شود.

در همه نمازهايي که به جماعت خوانده مي شود، جمله “به امام اقتدا کردم” به نيت اضافه مي شود.

۲) با گفتن تکبير امام، جماعت نيز به دنبال آن تکبير مي گويند و دست ها بسته و به آرامي “سبحانک” را خوانده و ساکت مي شوند. به غير از اين جماعت در هيچ کدام از رکعت ها، هنگام ايستادن در سرپا هيچ چيزي نمي خواند. فقط به محض اينکه امام فاتحه را تمام کرد، آرام آمين مي گويند.

۳) هنگام رکوع جماعت در اينجا سه بار “سبحان ربي العظيم” مي گويد. امام با گفتن “سمع الله لمن حمده” سر پا مي ايستد و جماعت ایستاده “ربنا لک الحمد” مي گويند.

در سجده ها نيز سه بار “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

۴) در نشستن ها جماعت به همراه امام دعاهاي “التحيات، اللم صل، اللهم بارک، ربنا آتنا و ربنا اغفرلي” مي خوانند و باز به همراه امام سلام داده مي شود.

کسي که پشت سر امام به جماعت نماز مي خواند، هنگام گفتن تکبير، هنگام رکوع رفتن، هنگام برخواستن از رکوع، هنگام به سجده رفتن، هنگام برخواستن از سجده و هنگام سلام دادن، امام را تعقيب خواهد کرد، و از او پيش نخواهد افتاد.

در رکوع رکعت اول يعني تا زماني که امام از از رکوع بر نخواسته است، کسي که نيت کرده و تکبير بگويد و در رکوع به امام اقتدا کند رکعت اول براي آن کس کامل به حساب مي آيد.

شرايط کساني که در رکعت دوم به امام اقتدا مي کنند:

کسي که تا رکوع رکعت اول نتواند برسد، در هر جايي که برسد نيت کرده و تکبير گفته و به امام اقتدا مي کند و همراه با امام نماز را ادامه مي دهد. در نشستن آخر “التحيات” را خوانده و منتظر سلام امام مي ماند. به محض اينکه امام به سمت راست سلام دهد، خودش براي خواندن رکعتي که نرسيده تا با امام بخواند، بدون اينکه سلام بدهد “الله اکبر” گفته و سر پا مي ايستد، سبحانک، اعوذ-بسم الله، فاتحه و يک سوره مي خواند. سپس با انجام رکوع و سجود مي نشيند. دعاهاي “التحيات، اللهم صل، اللهم بارک همراه با ربنا آتنا...” مي خواند. اولا به سمت راست، و سپس به سمت چپ سلام می دهد و نماز را تمام مي کند.

شرايط کساني که در رکعت سوم به امام اقتدا مي کنند:

در نمازهاي چهار رکعتي کسي که در رکعت سوم به امام اقتدا کند، در نشستن آخر “التحيات” را خوانده و منتظر سلام دادن امام مي ماند. به محض اينکه امام به سمت راست سلام داد، بدون اينکه سلام دهد “الله اکبر” گفته و سر پا مي ايستد، و دو رکعتي را که نرسيده تا با امام بخواند را اينگونه به اتمام مي رساند:

“سبحانک”، “اعوذ-بسم الله” با فاتحه و يک سوره ی خوانده و بعد از رفتن به رکوع و سجود با گفتن“الله اکبر” سر پا مي ايستد. بسم الله و فاتحه و سوره را خوانده و دوباره به رکوع و سجود و سپس مي نشيند. دعاي “التحيات، اللهم صل، اللهم بارک، و ربنا آتنا...” خوانده و با سلام دادن به سمت راست و چپ نماز خود را به اتمام مي رساند.

در نمازهاي سه رکعتي مغرب و وتر، کسي که در رکعت سوم به امام اقتدا کرده باشد به همراه امام آن رکعت را مي خواند. با خواندن “التحيات” منتظر سلام امام مي ماند. به محض اينکه امام به سمت راست سلام داد، بدون اينکه سلام دهد با گفتن“الله اکبر” سر پا مي ايستد. با خواندن “سبحانک اعوذ، بسم الله” همراه با فاتحه و سوره، به رکوع و سجود رفته و مي نشيند. در اينجا فقط “التحيات” را مي خواند و با گفتن “الله اکبر” سر پا مي ايستد. با خواندن “بسم الله” همراه با فاتحه و يک سوره، به رکوع و سجود مي رود و سپس مي نشيند. با خواندن دعاي “التحيات، اللهم صل، اللهم بارک و ربنا آتنا...” به راست و چپ سلام مي دهد و نماز را به اتمام مي رساند.

کسي که در رکعت چهارم نماز چهار رکعتي به امام اقتدا مي کند:

باز هم به همراه امام آن رکعت را با امام مي خواند و در نشستن آخر “التحيات” را خوانده و منتظر مي ماند. به محض اينکه امام به راست سلام داد، خودش بدون اينکه سلام بدهد “الله اکبر” گفته و سر پا مي ايستد. در اينجا سبحانک، اعوذ-بسم الله همراه با فاتحه و سوره مي خواند. سپس به رکوع و سجود رفته و مي نشيند و فقط التحيات را خوانده و سر پا مي ايستد. ایستاده بسم الله با فاتحه و يک سوره مي خواند و طبق اصول نماز به رکوع و سجود رفته و بدون نشستن به پا مي خيزد و مي ايستد. فقط بعد از خواندن فاتحه با بسم الله، به رکوع و سجود رفته و مي نشيند. دعاي “التحيات، اللهم صل، اللهم بارک و ربنا آتنا...” را خوانده و به راست و چپ سلام داده و نماز را به پايان مي رساند.

بعد از اتمام رکوع رکعت آخر، کسي که به امام اقتدا کرده، به محض سلام دادن امام به راست، با گفتن “الله اکبر” به پا مي خيزد؛ خودش تمام رکعت هاي نماز را از اول تا آخر خوانده و نماز را به پايان مي رساند.

روز جمعه و نماز جمعه

جمعه، يکي از روزهاي مقدس مسلمانان مي باشد. به همين سبب بايد مسلمانان، با شادي عيد به پيشواز اين روز رفته، و با استحمام و پاکيزگي و پوشيدن لباس هاي خوب به مسجد بروند. پيامبر گرامي مان اينگونه مي فرمايد:

“کسي که به خوبي وضو گرفته و سپس به نماز جمعه بيايد، اگر با سکوت خطبه را گوش دهد از اين جمعه تا جمعه ی ديگر به اضافه ی سه روز گناهانش بخشيده مي شوند.”[59]

نماز جمعه ده رکعت شامل، چهار رکعت سنت اول، دو رکعت فرض و چهار رکعت سنت آخر مي باشد. جمعه ها در وقت نماز ظهر به جاي مي آورند و به جاي نماز ظهر آن روز خوانده مي شود. فرض نماز جمعه به جماعت خوانده مي شود. به فرادا خوانده نمي شود.

نماز جمعه براي چه کساني فرض است

براي اينکه نماز جمعه براي کسي فرض باشد، علاوه بر اسلام آوردن، عاقل بودن، به سن بلوغ رسيدن، شش شرط ديگر لازم است.

شرط هايي که نماز جمعه را فرض مي کنند:

۱) مرد بودن (براي زن ها فرض نيست.)

۲) آزاد و مستقل بودن.

۳) ساکن بودن. (يعني مسافر نبودن)

۴) سالم بودن.

۵) کور نبودن.

۶) سالم بودن پاها

در کساني که اين شرط ها وجود نداشته باشد، نماز جمعه براي آنها فرض نمي باشد. اگر کسي که اين شرايط را داشته باشد، به مسجد رفته و نماز جمعه بخواند، به جاي نماز ظهر آن روز محسوب مي شود.

براي صحيح بودن نماز جمعه نيز شش شرط لازم است.

شرط هاي صحيح بودن نماز جمعه:

۱) خوانده شدن نماز جمعه در وقت نماز ظهر.

۲) خوانده شدن خطبه قبل از نماز.

۳) باز بودن درهاي مکان نماز جمعه براي همه

۴) به غير از امام، حداقل سه مرد در جماعت حضور داشته باشد.

۵) امام نماز جمعه، مامور دولت و يا کسي باشد که دولت به او اجازه داده باشد.

۶) جايي که در آن نماز جمعه خوانده مي شود شهر يا جايي باشد که حکم شهر را داشته باشد.

نحوه خواندن نماز جمعه

بعد از اذان ظهر در روز جمعه، اولا چهار رکعت سنت خوانده مي شود. نيت آن اينگونه است: “نيت کردم براي رضاي خدا، سنت اول نماز جمعه امروز را به جا بياورم”

خواندن سنت اول نماز جمعه، مثل چهار رکعت سنت نماز ظهر مي باشد. بعد از خواندن سنت، در داخل مسجد يک بار دیگر اذان خوانده مي شود و امام با رفتن به منبر خطبه مي خواند. با اتمام خطبه، اقامه خوانده مي شود و دو رکعت فرض نماز جمعه به جماعت خوانده مي شود. جماعت پشت امام اينگونه نيت مي کنند: “نيت کردم براي رضاي خدا، فرض نماز جمعه امروز را با اقتدا به امام به جا بياورم”

بعد از فرض، چهار رکعت سنت آخر نماز جمعه خوانده مي شود. خواندن آن مانند سنت اول نماز جمعه مي باشد. نيت آن اينگونه گفته مي شود: “نيت کردم براي رضاي خدا، سنت آخر نماز جمعه امروز را به جا بياورم”

نماز جمعه اينگونه به پايان مي رسد.

بعد از آن چهار رکعت نماز اختياري “ظهر آخر” با دو رکعت سنت وقت خوانده مي شود.

نماز ظهر آخر: نيت آن به شکل “نيت کردم براي رضاي خدا، نمازي را که به وقتش رسيده هنوز نخوانده ام به جا بياورم” گفته مي شود. نماز ظهر آخر، مانند چهار رکعت نماز فرض ظهر خوانده مي شود و همانند نمازهاي سنت در تمام چهار رکعت بعد از فاتحه سوره ای خوانده شود خوب است.

براي دو رکعت سنت وقت نيز اينگونه نيت مي کنند: “نيت کردم براي رضاي خدا، سنت وقت را به جا بياورم” اين نماز نيز همانند سنت نماز صبح خوانده مي شود.

نماز هاي اعياد

عيد به معني روز شادي است. نمازهاي اعياد که به جماعت خوانده مي شوند، نشانه ي اتحاد و برابري در بين مسلمانان مي باشد. عيدها روزهاي مهمي هستند که مسلمانان را به هم نزديک، قهرها را از ميان برداشته، و احساس برادري را تقويت مي کنند. هر يک از اعياد براي بندگان مؤمن خدا روز جشن مي باشد.

مسلمانان دو عيد ديني در سال دارند:

۱) عيد فطر.

۲) عيد قربان

براي کساني که نماز جمعه فرض است، خواندن نمازهاي اعياد واجب است. نماز عيد دو رکعت است. به جماعت خوانده مي شود. در نماز هاي اعياد اذان و اقامه وجود ندارد. خطبه ی عيد سنت است و بعد از نماز خوانده مي شود. اما خطبه ی نماز جمعه فرض است و قبل از نماز خوانده مي شود.

در نمازهاي عيد متفاوت از ديگر نمازها، شش تکبير که در رکعت اول آن سه، و در رکعت دوم نيز سه بار گفته مي شود. به اين ها “تکبيرهاي زايد” گفته مي شود.

نحوه ی خواندن نمازهاي عيد

نماز عيد فطر:

در رکعت اول:

۱) جماعت در پشت امام، در صف هاي کاملي جاي مي گيرند و با گفتن “نيت کردم براي رضاي خدا، نماز عيد فطر را با اقتدا به امام به جا بياورم” نيت مي کنند.

۲) به محض اينکه امام “الله اکبر” گفته و دست ها را بالا برد، در پشت آن، دست هاي جماعت نيز با گفتن “الله اکبر” در زير ناف بسته مي شوند.

۳) هم امام و هم جماعت به آرامي “سبحانک” را مي خوانند. بعد از آن سه بار تکبير گفته مي شود. تکبيرها اينگونه گفته مي شود:

تکبير اول: بعد از گفتن “الله اکبر” امام با صداي بلند و جماعت نيز به دنبال آن با صدای آرام (همانند تکبيره الاحرام) دست ها را بالا می برد و سپس به پايين مي اندازند. اينجا مدت کوتاهي مي ايستند.

در تکبير دوم: براي بار دوم با گفتن “الله اکبر” دست ها را بالا برده و دوباره به پايين مي اندازند و اينجا نيز مانند تکبير اول کمي مي ايستند.

تکبير سوم: سپس بازهم با گفتن “الله اکبر” دست ها را بالا برده و سپس پايين انداخته و بسته مي شوند.

۴) بعد از آن امام به آرامي “اعوذ-بسم الله”، و با صداي بلند فاتحه و يک سوره مي خواند. (جماعت چيزي نمي خواند، امام را گوش مي دهد.)

۵) با انجام رکوع و سجود، سر پا برای رکعت دوم مي ايستند و دست ها بسته مي شوند.

در رکعت دوم:

۶) امام به آرامي بسم الله، و با صداي بلند نيز حمد و يک سوره مي خواند. با اتمام سوره، امام با صداي بلند، جماعت نيز به آرامي (همانند رکعت اول) باز هم سه بار تکبير مي گويد، بعد از تکبير سوم، بدون اينکه دست ها بسته شوند، با تکبير چهارم به رکوع مي روند و سپس سجود کرده و مي نشينند.

۷) در نشستن، امام و جماعت با خواندن دعاي “التحيات، اللهم صل، اللهم بارک و ربنا آتنا...” اولا به راست و سپس به چپ سلام مي دهند و نماز به پايان مي رسد. بعد از نماز خطبه خوانده مي شود.

نماز عيد قربان:

۱) با گفتن “نيت کردم براي رضاي خدا، نماز عيد قربان را با اقتدا به امام به جا بياورم” نيت مي کنند.

۲) به محض گفتن “الله اکبر” در تکبيره الاحرام توسط امام، جماعت پشت سر او نيز “الله اکبر” گفته و بعد از اينکه دست ها را بالا بردند، زير ناف مي بندند.

بعد از نيت مانند نماز عيد فطر خوانده مي شود. با اتمام نماز خطبه خوانده مي شود.

تکبيرهاي تشريکي

يک روز قبل از عيد قربان، از نماز صبح در روز “عرفه” تا نماز عصر روز چهارم عيد، به دنبال بيست و سه وقت نمازهاي فرض بعد از سلام يک بار:

با گفتن “الله اكبر، الله اكبر، لا اله إلاّ الله و الله اكبر. الله اکبر و لله الحمد “، تکبير کردن واجب است. به اين “تکبير تشريکي” مي گويند.

اين تکبير: هم به جماعت و هم فرادا، هم براي مسافر، غير مسافر، مرد، زن واجب است.

نمازهايي که در روزهاي تشريک قضا شده اند، اگر در روزهاي تشريک قضاي آن ها خوانده شود، گفتن تکبير تشريکي واجب است. اگر بعد از اتمام روزهاي تشريک قضاي آنها خوانده شود، تکبير گفته نمي شود.

وظايف ما در عيد:

زود بيدار شدن از خواب در صبح روز عيد، استحمام، مسواک زدن، رفتن به مسجد با پوشيدن بهترين لباس ها و معطر شدن با عطرهاي خوشبو، بر خورد کردن با روي خندان با کساني که با آنها رو به رو مي شود، کمک به فقرا و خوشحال کردن آنها، تبريک عيد به برادران ديني، زيارت بزرگان، صدقه دادن براي امواتمان، زيارت قبر آنها و خواندن قرآن و دعا کردن، کنار گذاشتن نارضايتي ها، آشتي دادن قهرها، شاد کردن کودکان با کادو دادن، از وظايف مشخص ما در عيدها مي باشد.

نماز تراويح

نماز تراويح بيست رکعت است. براي مردها و زن ها سنت موکد مي باشد. در ماه رمضان خوانده مي شود. خواندن نماز تراويح براي کساني که به سبب بيماري و يا مسافرت روزه نگرفته اند، سنت است. خواندن نماز تراويح در مسجد سنت بوده و ثواب اش بيشتر است. مي توان به صورت فرادا و يا به صورت جماعت در خانه به جا آورد. اما خواندن آن در مسجد با فضيلت است. پيامبر ما اينگونه فرموده است:

“کسي که به فضيلت اش اعتقاد و به پاداش اش اميد داشته، و براي رضاي خداوند شب هاي ماه رمضان را با عبادت سپري کند (کسي که نماز تراويح بخواند)، گناهان گذشته ی او بخشيده مي شود.”[60]

نحوه ی خواندن نماز تراويح:

نماز تراويح بعد از نماز عشاء خوانده مي شود. خواندن آن قبل از عشاء جايز نيست. نماز وتر در ماه رمضان بعد از تراويح خوانده مي شود. قبل از تراويح نيز مي توان خواند.

در خواندن بيست رکعت نماز تراويح هم مي توان در انتهاي دو رکعت سلام داد، و هم مي توان در انتهاي چهار رکعت نيز سلام داد. در هر دو شرايط نماز ادامه پيدا کرده و بيست رکعت تمام مي شود.

به جماعت خواندن نماز تراويحي که در هر دو رکعت يکبار سلام مي دهند:

بعد از خواندن فرض و سنت آخر نماز عشاء، خواندن نماز تراويح شروع مي شود.

امام جماعت: با گفتن “نيت کردم براي رضاي خدا، نماز تراويح خوانده و براي کساني به من اقتدا کردن پيشن نماز شوم” نيت کرده، تکبير آغازين را گفته و دست هايش را مي بندد.

جماعتي که در پشت سر امام نماز مي خوانند با گفتن “نيت کردم براي رضاي خدا، نماز تراويح را با اقتدا به امام به جا بياورم” نيت مي کنند و بعد از تکبير امام با گفتن “الله اکبر” تکبير کرده و دست هايشان را مي بندند.

بعد از آن امام و جماعت به آرامي “سبحانک” مي خواند. با اتمام خواندن سبحانک، (جماعت موقع سر پا بودن چيزي نمي خواند) امام به آرامي اعوذ-بسم الله، و با صداي آشکار فاتحه و يک سوره مي خواند. به همراه جماعت به رکوع و سجده مي کنند و سپس رکعت دوم خوانده مي شود.

در اينجا باز هم امام به آرامي بسم الله و به طور آشکار فاتحه و يک سوره ای خوانده به همراه جماعت رکوع و سجده کرده و مي نشينند.

در اين نشستن امام و جماعت با خواندن دعاي “التحيات، اللهم صل، اللهم بارک با ربنا آتنا...” سلام مي دهند. بدين طريق دو رکعت خوانده مي شود.

با سر پا ايستادن به همان شکلي که گفتيم، دو رکعت براي خواندن ادامه پيدا مي کند. ده بار به شکل دو رکعت خوانده شده و بيست رکعت به پايان مي رسد. بعد از آن نماز سه رکعتي وتر به صورت جماعت خوانده مي شود.

به فرادا خواندن نماز تراويحي که در هر دو رکعت يکبار سلام مي دهند:

با گفتن “نيت کردم براي رضاي خدا، نماز تراويح را بخوانم” نيت مي کنند و مثل دو رکعت سنت نماز صبح خوانده مي شود.

تا به پايان رسيدن بيست رکعت، به خواندن دو رکعت دو رکعت ادامه داده مي شود، بعد از اتمام تراويح، نماز وتر خوانده مي شود.

به جماعت خواندن نماز تراويحي که در هر چهار رکعت يکبار سلام مي دهند:

امام و جماعت به همان شکلي که در بالا تعريف کرديم نيت کرده و تکبيره الاحرام را گفته و دست هايشان را مي بندند. بعد از اينکه امام و جماعت به آرامي سبحانک را خواندند (جماعت چيز ديگري نمي خواند) امام به آرامي اعوذ-بسم الله، و به آشکارا فاتحه و يک سوره خوانده، رکوع و سجود کرده براي رکعت دوم بر مي خيزد.

در اينجا امام به آرامي بسم الله، و آشکارا فاتحه و يک سوره خوانده و رکوع و سجود کرده و مي نشينند. در اين نشستن اول انتهاي رکعت دوم، امام و جماعت “التحيات، اللهم صل و اللهم بارک” خوانده و براي رکعت سوم بر مي خيزند.

در ابتداي رکعت سوم هم امام و هم جماعت به آرامي”سبحانک” را مي خوانند. سپس امام به آرامي “اعوذ-بسم الله”، و آشکارا فاتحه و يک سوره مي خواند. سپس رکوع و سجود را انجام داده و براي رکعت چهارم بر مي خيزند.

امام به آرامي “بسم الله”، و آشکارا فاتحه و يک سوره ای خوانده و دوباره ی رکوع و سجود را انجام داده و مي نشينند.

در اين نشستن نيز بعد از اينکه امام و جماعت “التحيات، اللهم صل، اللهم بارک، ربنا آتنا...” را خواندند، سلام مي دهند. بدين شکل اولين چهار رکعت نماز تراويح خوانده مي شود.

بعد از اين به پا مي خيزند و به همان شکلي که تعريف کرديم چهار رکعت ديگر ادامه مي دهند. با خواندن پنج بار نماز چهار رکعتي تراويح، نماز تراويح بيست رکعتي به پايان مي رسد.

بعد از آن باز هم نماز وتر به جماعت خوانده مي شود.

فرادا خواندن نماز تراويحي که در هر چهار رکعت يکبار سلام مي دهند:

با گفتن “نيت کردم براي رضاي خدا، نماز تراويح را بخوانم” نيت مي کنند و مثل سنت نماز عصر خوانده مي شود. تنها فرق آنها فقط در متفاوت بودن نيت آنهاست. بدين شکل با چهار رکعت چهار رکعت، بيست رکعت به اتمام مي رسد. به دنبال آن نماز وتر خوانده مي شود.

نشسته و با اشاره نماز خواندن

در دين اسلام دشواری وجود ندارد. عبادت ها به اندازه ی قدرت و توان انسان ها است. کسي که نماز را نمي تواند ايستاده بخواند، مي تواند نشسته بخواند.

در اين شرايط؛ وظايفي که در نماز بايد ايستاده انجام داد را در جايي که نشسته، به جا مي آورد. سپس با خم شدن رکوع مي کند، بعد از صاف شدن از رکوع، به سجده مي رود و با ادامه دادن بدين شکل، نماز را به اتمام مي رساند.

اگر قدرت اين را ندارد که سرش را به زمين بگذارد و سجده کند، با اشاره سر مي خواند. به آن نماز با ايماء گفته مي شود که براي اشاره به رکوع و سجود سرش را خم مي کند. کسي که در اين شرايط قرار دارد در رکوع سرش را کمي خم مي کند، در سجده نيز کمي بيشتر از سجده سرش را خم مي کند. اگر براي سجده سرش را بيشتر از رکوع خم نکند نماز اش درست نيست.

اگر بيمار در شرايطي است که نمي تواند بشيند، به شکلي که مي خواهد بخوابد و با اشاره سر نماز مي خواند. کساني که قدرت خواندن نماز با سر را ندارند، نماز را براي بعد مي گذارند.

نماز مسافر

به کساني که براي رفتن به جايي از شهر و يا روستاي خود به مقدار ۱۸ ساعت پياده روي متوسط (نزديک ۹۰ کيلو متر) خارج شود مسافر گفته مي شود.

کسي که از شهر و يا روستاي خود خارج مي شود، تا زماني که به مقصد خود برسد مسافر است اگر تصميم به ماندن در آنجا کمتر از ۱۵ روز را گرفته باشد، باز هم به همان شکل مسافر محسوب مي شود. اگر به جايي که مي رود نيت ۱۵ روز يا بيشتر کند، ديگر مسافر محسوب نمي شود.

دين ما، براي کساني که مسافر هستند، برخي تسهيلات ارائه کرده است:

مسافر چهار رکعت نماز فرض را دو رکعت مي خواند. دو رکعت نماز فرض صبح، سه رکعت نماز فرض مغرب و نماز وتر را کامل مي خواند. اگر در طي مسافر وقت مساعد باشد نماز هاي سنت بدون اينکه شکسته شوند خوانده مي شود.

اگر کسي که مسافر است، به امامي که مسافر نيست اقتدا کند، به همراه امام نماز فرض را چهار رکعت مي خواند. اگر کسي که مسافر است، امام غير مسافرها شود، امام در آخر رکعت دوم سلام مي دهد، جماعت غير مسافر به شکل فُرادا نماز را به پايان مي رسانند. نمازهاي قضا شده چهار رکعتي در مسافرت نيز بعد از اتمام مسافرت دو رکعت خوانده مي شود. مسافر سه شبانه روز مي تواند با وضو بر جورابی که از جنس پوست حيوانات و چرم می باشد مسح کند.

در ماه رمضان اگر مسافر می خواهد روزه اش را می نواند گبيرد و اگر نخواهد بعد از بازگشتن به وطن خود می تواند روزه اش را بکیرد. اگر در روزه گرفتن برایش مشکلي نباشد، بهتر است روزه بگيرد. مسافر مي تواند نمازهاي جمعه و اعياد را نخواند. اما اگر بخواند هم براي او نماز محسوب مي شود. اگر نماز جمعه را نخواند، نماز ظهر را مي خواند.

به هر حال اينها مساعدت هاي دين ما با توجه به مشکلات مسافرت مي باشد.

قضاي نمازهاي خوانده نشده

به خواندن نماز در وقت خودش “ادا” و به خواندن آن بعد از گذشتن وقتش “قضا” گفته مي شود. قضا کردن نماز به شکل آگاهانه و بدون عذر گناه کبيره مي باشد. نماز با خواندن قضاي آن به جاي آورده مي شود. اما به خاطر گذشتن وقت آن بايد از خداوند طلب آمرزش کرد.

قضاي نماز هاي پنجگانه و نماز وتر خوانده مي شود، بعد از گذشتن وقت قضاي نماز هاي سنت خوانده نمي شود. فقط کسي که نماز صبح را در وقت خودش نخوانده، نماز سنت را به همراه نماز فرض تا قبل از اذان ظهر به جا بياورد. براي خواندن نماز قضا زمان مشخصي وجود ندارد. هر موقع از شب و روز خوانده مي شود. فقط در سه وقت مکروه، يعني لحظه ی طلوع خورشيد، در لحظه ی نقطه ی اوج خورشيد و لحظه ی غروب خورشيد خوانده نمي شود.

موقع خواندن قضاي نمازهاي نخوانده شده، اگر نداند نماز کدام روز و کدام وقت است، اينگونه نيت مي کند: “نيت کردم براي رضاي خدا، قضاي نماز فرض اولين صبح را که قضا شده است، به جا بياورم” براي بقيه ی نماز ها نيز با گفتن، نماز قضا شده ای اولين ظهر، اولين عصر، اولين مغرب، اولين عشا، اولين نماز وتر، نيت مي کنند. و يا براي نيت، نماز قضا شده آخرين صبح، آخرين ظهر، آخرين عصر، آخرين مغرب، آخرين عشا و آخرين وتر نيز مي تواند بگويد.

سجده ی تلاوت

سجده ی تلاوت، احترام به خداوند مي باشد. در ۱۴ سوره از قرآن کريم آيه ی سجده وجود دارد. براي کساني که يکي از اين آيات را بخواند يا بشنوند، سجده واجب مي شود.

اگر آيه ی سجده در نماز خوانده شود، بايد سجده ی تلاوت در نماز انجام شود. بدين شکل که: اگر بعد از آيه ی سجده به خواندن قرآن ادامه دهد، به محض خواندن آيه ی سجده، سجده ی تلاوت انجام مي دهد و دوباره بر مي خيزد و به خواندن ادامه مي دهد.

اگر بعد از خواندن آيه ی سجده، به خواندن قرآن ادامه ندهد، يک، دو و حداکثر سه آيه ی ديگر مي خواند، به رکوع و سجده مي رود: همچنين سجده ی تلاوت لازم نيست.

اگر کسي که در نماز نيست، آيه ی سجده اي که در نماز خوانده مي شود را بشنود، سجده کردن لازم است. کسي که نماز مي خواند، اگر آيه ی سجده را از کسي که در نماز نيست بشنود، بايد سجده ی تلاوت را بعد از نماز به جا بياورد.

کسي که در نماز آيه ی سجده را مي خواند بايد در نماز سجده ی تلاوت را انجام دهد. نمي توان بعد از اتمام نماز انجام داد. اگر امام در نماز آيه ی سجده را بخواند، هم خودش و هم کساني که به او اقتدا کرده سجده مي کنند. سجده ی تلاوت براي کساني که به سن تکليف رسيدند و نماز مي خوانند واجب است. براي زن هايي که در دوره ي زايمان و يا در عادت ماهيانه هستند واجب نيست.

انجام سجده ی تلاوت در خارج از نماز

با داشتن وضو به سمت قبله مي ايستند. نيت سجده ی تلاوت کرده، بدون اينکه دست ها را بالا ببرند، با گفتن “الله اکبر” به سجده مي روند. بعد از اينکه در سجده سه بار “سبحان ربي الاعلي” گفته شد، با گفتن “الله اکبر” بر مي خيزند. و گفتن “غُفْرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ” هنگام برخواستن از سجده مستحب مي باشد. سجده يک بار انجام مي شود، بعد از سجده نيز سلام وجود ندارد.

چهارده سوره اي که در قرآن کريم آيه ی سجده دارند عبارتند:

۱) سوره ی اعراف (آيه. ۲۰۶) ۸) سوره ی نمل (آيه. ۲۵)

۲) سوره ی رعد (آيه. ۱۵) ۹) سوره ی سجده (آيه. ۱۵)

۳) سوره ی نحل (آيه. ۴۸) ۱۰) سوره ی ص (آيه. ۲۴)

۴) سوره ی اسراء (آيه. ۱۰۷) ۱۱) سوره ی فصلت (آيه. ۳۷)

۵) سوره ی مريم (آيه. ۵۸) ۱۲) سوره ی نجم (آيه. ۶۲)

۶) سوره ی حج (آيه. ۱۸) ۱۳) سوره ی انشقاق (آيه. ۲۱)

۷) سوره ی فرقان (آيه. ۶۰) ۱۴) سوره ی علق (آيه. ۱۹)

نماز ميت

نماز ميت فرض کفايي است. براي مرده خوانده مي شود. در خواست آمرزش گناه و قصورات برادر ديني يشان از خداوند، و انجام آخرين وظيفه ی ايشان مي باشد.

نماز ميت براي چه کساني خوانده مي شود:

شش شرط لازم است تا براي يک مرده نماز ميت خوانده شود. اين شرط ها عبارتند از:

۱) مسلمان بودن مرده

۲) تميز بودن مرده (يعني شسته شده و به يک کفن تميز پوشيده شده باشد)

۳) مرده در مقابل جماعت گذاشته شده باشد.

۴) پيدا بودن تمام مرده و يا بيشتر از نصف بدن او، يا اينکه نصف بدن او به همراه سرش.

۵) سر پا خواندن نماز جماعت (اگر عذر نداشته باشد).

۶) در روي زمين قرار داشتن جنازه در دوش و يا در روي حیوان نباشد.

به خاطر فرض کفايي بودن نماز ميت اگر بعضي از مسلمانان اين نماز را بخوانند، نيازي به خواندن بقيه مسلمانان وجود ندارد. در نماز ميت، جماعت شرط نيست. فقط يک مرد و يا يک زن اگر نماز ميت را بخواند، فرض به جا آورده شده است. مبطلات ديگر نمازها، نماز ميت را نيز باطل مي کند. به غير از سه وقت مکروه نماز خواندن، در بقيه زمان ها نماز ميت خوانده مي شود.

ارکان نماز ميت، چهار تکبير با قيام است. سلام دادن واجب است. در نماز ميت رکوع و سجده وجود ندارد.

سنت هاي نماز ميت:

۱) امام جماعت بايد هم سطح با سينه هاي مرده بايستد.

۲) خواندن “سبحانک”بعد از تکبيره الاحرام

۳) خواندن “اللهم صل و اللهم بارک” بعد از تکبير دوم

۴) خواندن دعا بعد از تکبير سوم.

نحوه ی خواندن نماز ميت

جنازه ی شسته و به کفن پوشيده شده را در “مصلا” يعني جايي که نماز خوانده خواهد شد روي زمين گذاشته مي شود. جنازه در جلو جماعت قرار مي گيرد. امام جماعت هم سطح با سينه هاي جنازه مي ايستد. جماعت ایستاده، پشت امام، و به سمت قبله صف ها را تشکيل مي دهند. قرار داشتن جماعت در سه صف مستحب است.

هنگام نيت، زن و يا مرد بودن مرده، پسر بچه و يا دختر بودن مرده مشخص مي شود.

امام جماعت با گفتن “نيت کردم براي رضاي خداوند، براي جنازه حاضر نماز بخوانم، (اگر مرده مرد باشد) براي اين مرد دعا کنم” نيت مي کند.

اگر مرده زن باشد: “براي اين زن دعا کنم”

اگر مرده پسر بچه باشد: “براي اين پسر بچه دعا کنم”

اگر مرده دختر بچه باشد: “براي اين دختر بچه دعا کنم.” گفته مي شود.

جماعت پشت امام: با گفتن “نيت کردم براي رضاي خداوند، براي جنازه حاضر نماز بخوانم، (اگر مرده مرد باشد) براي اين مرد دعا کنم، به امام اقتدا کردم” نيت مي کند.

اگر مرده زن باشد: “براي اين زن دعا کنم”

اگر مرده پسر بچه باشد: “براي اين پسر بچه دعا کنم”

اگر مرده دختر بچه باشد: “براي اين دختر بچه دعا کنم.” گفته مي شود.

اگر يکي از جماعت، زن يا مرد بودن جنازه را نداند اينگونه نيت مي کند: “نيت کردم براي رضاي خداوند، نماز ميت امام جماعت را براي جنازه حاضر بخوانم، براي مرده دعا کنم، به امام اقتدا کردم”

بعد از نيت امام با صداي بلند و جماعت پشت سر او با صداي آرام با گفتن “الله اکبر” تکبيره الاحرام را مي گويند و همانند ديگر نمازها دست ها را تا سطح گوش بالا برده و زير ناف مي بندند.

امام و جماعت به آرامي “سبحانک” را مي خوانند. در سبحانک جمله “و جَلَّ ثَناؤُكَ”را که در ديگر نمازها نمي گويند، نيز خوانده مي شود.

بعد از اتمام سبحانک، امام با صداي آشکار و جماعت با صداي آرام با گفتن “الله اکبر” تکبير دوم را انجام مي دهند. هم امام و هم جماعت به آرامي “اللهم صل و اللهم بارک” را مي خوانند.

سپس بدون اينکه دست ها بالا بروند، با گفتن “الله اکبر” تکبير سوم انجام مي شود و دعاي ميت خوانده مي شود. کساني که دعاي جنازه را بلد نيستند مي توانند به جاي آن دعاهاي قنوت را بخوانند. کساني که دعاهاي قنوت را هم بلد نيستند آيه ی “رَبَّنَا آَتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآَخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ” را مي خواند.

بعد از اين دست ها بدون اينکه بالا بروند، با گفتن “الله اکبر” تکبير چهارم انجام مي شود و بدون خواندن چيزي، ابتدا سرش را به سمت راست چرخانده و “السلام عليکم و رحمت الله” گفته مي شود. سپس سر را به سمت چپ چرخانده و “السلام عليکم و رحمت الله” گفته مي شود و بدين شکل نماز ميت به پايان مي رسد.

دعاهايي که بعد از تکبیر سوم در نماز ميت خوانده مي شوند:

براي هر جنازه اي اين دعا خوانده مي شود:

اَللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِحَيِّنَا وَمَيِّتِنَا وَشَاهِدِنَا وَغَٓائِبِنَا وَذَكَرِنَا وَاُنْثَانَا وَصَغٖيرِنَا وَكَبٖيرِنَا

اَللّٰهُمَّ مَنْ اَحْيَيْتَهُ مِنَّا فَاَحْيِهِ عَلَى الْإِسْلَامِ وَمَنْ تَوَفَّيْتَهُ مِنَّا فَتَوَفَّهُ عَلَى الْإٖيمَانِ

معني: خدايا زنده و مرده ما را، حاضر و غائب ما را،مرد و زن ما را،كوچك و بزرگ ما را بيامرز.

خدايا ! نسل هاي بعدي ما را در خدمت دين اسلام خلق کند!... و کساني از ما را که اجل شان خواهد رسيد بر اساس ايمان بميران.

بعد از اين دعا، بر اساس شرايط جنازه يکي از دعاهاي زير خوانده مي شود. بدين شکل که:

۱) اگر جنازه ی مرد باشد اين دعا خوانده مي شود:

وَخُصَّ هٰذَا الْمَيِّتَ بِالرَّوْحِ وَالرَّاحَةِ وَالرَّحْمَةِ وَالْمَغْفِرَةِ وَالرِّضْوَانِ
اَللّٰهُمَّ اِنْ كَانَ مُحْسِنًا فَزِدْ فٖٓى اِحْسَانِهِ وَاِنْ كَانَ مُسٖٓيئًا فَتَجَاوَزْ عَنْهُ وَلَقِّهِ الْاَمْنَ وَالْبُشْرٰى وَالْكَرَامَةَ وَالزُّلْفٰى بِرَحْمَتِكَ يَٓا اَرْحَمَ الرَّاحِمٖينَ

معني:خداي من! به اين مرده در يک هواي تازه، آرامش ابدي، رحمت بي پايان، مغفرت از گناهان، جايي در بهشت عطاء کن.

خداي من! اگر اين مرده کسي است که کار نيک انجام داده، الان تو هم پاداش اش را بيشتر بده، اگر اين مرده کار بده انجام داده باشد، از عذاب بر حذر دار! گناهانش را عف کن.

اين مرده را از وحشت برحذر دار، با لطف ات مژده بده، و او را به افتخار آخرت و مراتب بالا برسان.

اي بخشنده ي بخشاينده ها، خداي من.

۲) اگر جنازه زن باشد اين دعا خوانده مي شود:

وَخُصَّ هٰذِهِ الْمَيِّتَةَ بِالرَّوْحِ وَالرَّاحَةِ وَالْمَغْفِرَةِ وَالرِّضْوَانِ اَللّٰهُمَّ اِنْ كَانَتْ مُحْسِنًةً فَزِدْ فٖٓى اِحْسَانِهَا وَاِنْ كَانَتْ مُسٖٓيئَةً فَتَجَاوَزْ عَنْهَا وَلَقِّهَا الْاَمْنَ وَالْبُشْرٰى وَ الْكَرَامَةَ وَ الزُّلْفٰى بِرَحْمَتِكَ يَٓا اَرْحَمَ الرَّاحِمٖينَ

معني: خداي من! به اين مرده در يک هواي تازه، آرامش ابدي، رحمت بي پايان، مغفرت از گناهان، جايي در بهشت عطاء کن.

خداي من! اگر اين مرده کسي است که کار نيک انجام داده، الان تو هم پاداش اش را بيشتر بده، اگر اين مرده کار بده انجام داده باشد، از عذاب بر حذر دار! گناهانش را عف کن.

اين مرده را از وحشت برحذر دار، با لطف ات مژده بده، و او را به افتخار آخرت و مراتب بالا برسان.

اي مهربان ترين بخشاينده ها، خداي من.

۳) اگر جنازه پسر بچه باشد اين دعا خوانده مي شود:

اَللّٰهُمَّ اجْعَلْهُ لَنَا فَرَطًا وَاجْعَلْهُ لَنَا اَجْرًا وَذُخْرًا وَجْعَلْهُ لَنَا شَافِعًا وَمُشَفَّعًا

مفهوم:خداي من! اين بچه را براي ما پيشكشـــــي “هديه” قرار ده و او را براي ما اجر و ذخيره قرار ده “ذخيره ی آخرت” و او را براي ما سفارش كننده اي قرار ده كه سفارش قبول گردد.

۴) اگر جنازه ی دختر بچه باشد اين دعا خوانده مي شود:

اَللّٰهُمَّ اجْعَلْهَا لَنَا فَرَطًا وَاجْعَلْهَا لَنَا اَجْرًا وَذُخْرًا وَجْعَلْهَا لَنَا شَافِعَةً وَمُشَفَّعَةً

معني:خداي من! اين دختر را براي ما پيشكشي قرار ده و او را براي ما اجر و ذخيـــره قرار ده “ذخيره ی آخرت” و او را براي ما سفارش كننده اي قرار ده كه سفارش قبول گردد.

کساني که دعاهاي ميت را نمي دانند اين آیه را مي توانند به نيت دعا بخوانند:

رَبَّـنَٓا اٰتِنَا فِى الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِى الْاٰخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ

پروردگارا در اين دنيا به ما نيكى و در آخرت [نيز] نيكى عطا كن و ما را از عذاب آتش [دور] نگه دار.

سوالات:

۱) سجده ی سهو چیست و در چه شرايطي انجام مي شود؟

۲) فضيلت هاي خواندن نماز با جماعت را تفهيم کنيد.

۳) در مسجد به چه چيزهاي بايد توجه کنيم؟

۴) بخش هاي مسجد را بيان توضيح دهيد؟

۵) کسي که به امام اقتدا مي کند چگونه با جماعت نماز مي خواند؟

۶) نماز جمعه براي چه کساني فرض است؟

۷) نماز جمعه چند رکعت است؟

۸) نماز عيد براي چه کساني واجب است؟

۹) تفاوت نماز عيد با ديگر نمازها چيست؟

۱۰) تکبير تشريک را توضيح دهيد.

۱۱) وظايف ما در عيد چيست، توضيح دهيد.

۱۲) فضيلت هاي نماز تراويح را توضيح دهيد.

۱۳) نماز تراويح چگونه خوانده مي شود؟

۱۴) چگونه به شکل نشسته و ايماء نماز خوانده مي شود؟

۱۵) مسافر کیست و آنها نماز را چگونه مي خوانند؟

۱۶) “ادا” و “قضا” چیست و قضاي نماز هاي نخوانده شده چگونه به جاي آورده مي شود؟

۱۷) سجده ی تلاوت چيست، چگونه انجام مي شود؟

۱۸) نماز ميت چه کساني خوانده مي شود؟

۱۹) براي نماز ميت چگونه نيت مي کنند؟ نماز ميت چگونه خوانده مي شود؟

[57]. الترغیب و الترهیب ج. ١، ص. ٢٦٠.

[58]. الترغیب و الترهیب ج. ١، ص.٢١٤.

[59]. ریاض الصالحین، ج.٢، ص.٤٤٠

[60]. ریاض الصالحین، ج.٢، ص.٤٦٧

فصل ششم

روزه

موضوعات:

•اهميت روزه و فوايدش

•روزه ی ماه رمضان بر چه کساني فرض است

•فضيلت سحر و افطار، دعاي افطار

•چه وقت و چگونه براي روزه نيت مي کنند

•انواع روزه

•عذرهايي که تعويق روزه ماه رمضان را مباح مي کند و فديه

•حکم بدون عذر روزه نگرفتن در ماه رمضان

•چيزهايي که روزه را باطل کرده و باعث قضا و کفاره مي شود

•چيزهايي که روزه را باطل کرده و تنها باعث قضا مي شود

•چيزهايي که روزه را باطل نمي کند

•چيزهايي که براي روزه دار مکروه است

•چيزهايي که براي روزه دار مکروه نيست

اهميت روزه

سومین شرط از شروط پنچگانه ی اسلام، در ماه رمضان روزه گرفتن است:

روزه ی رمضان، در سال دوم هجرت فرض شده است.

روزه، با نيت کردن از موقع روشن شدن فلق تا هنگام غرو خورشيد است که در اين مدت خود داري کردن از خوردن آشاميدن و ارتباط جنسي زن و مرد است.

ماه رمضان در بعضي از سال ها ۲۹ روز و در بعضي از سال ها ۳۰ روز است. در زماني که ماه رمضان ۲۹ روز است نيز روزه کامل است. چرا که فرض، تمام ماه را روزه گرفتن است. بر اين اساس پيامبر گرامي ما نُه ماه رمضان روزه گرفته است. از اين ماه هاي رمضان چهار تايشان ۲۹ روز؛ پنج تايشان نيز ۳۰ روز بوده است.

ماه رمضان، براي مسلمانان ماه مقدس و مبارکي مي باشد. خورشيد اسلام در اين ماه طلوع کره است، کتاب روشنگر جهان و والاي ما قرآن کريم در اين ماه نازل شده است. شب قدر که از هزار ماه بالاتر و بهتر است در اين ماه قرار دارد. روزه اي که درون ما را از بدي ها، بيرون ما را از رفتارهاي زشت تميز مي کند در اين ماه گرفته مي شود.

خداوند متعال اينگونه مي فرمايد: “اى كسانى كه ايمان آورده‏ ايد روزه بر شما مقرر شده است همان گونه كه بر كسانى كه پيش از شما [بودند] مقرر شده بود باشد كه پرهيزگارى كنيد.”[61]

روزه عبادت مهمي است که ما را از بدي هاي دنيا پرهيز مي کند، در آخرت از آتش جهنم حفظ کرده وسيله اي براي بخشش گناه های ما مي شود.

پيامبر عزيزمان اين مژده را مي دهد: “هر کس ماه رمضان را از روي ايمان و براي حصول اجر و پاداش، روزه بگيرد، گناهان گذشته اش، آمرزيده ميشوند.”[62]

فوايد روزه

الف) روزه اخلاق ما را زيباتر مي کند:

روزه، پيوسته خداوند را به ما يادآوري مي کند، احساس مسئولیت را در ما تقويت مي کند. قلب ما را از افکار و احساسات بد تميز مي کند، از بدي کردن به ديگران منع مي کند. روزه به ما بهترين رفتارهاي اخلاقي را به ارمغان آورده و آسماني مي کند. روزه چشم ها را از نگاه به نامحرم، معده را از خوردن حرام، دست ها را از انجام کارهاي بد، پاها را از رفتن به جاهاي بد حفظ مي کند.

حکمت فرض شدن روزه، به جاي آوردن وظيفه ي بندگي در مقابل خداوند و پرهيز از بدي ها مي باشد.

ب) روزه احساس بخشش و کمک انسان را تقويت مي کند:

شخص ثروتمندي که در زندگي معناي گرسنگي را نمي داند، گرسنگي و مشکلات واقعي را آنچنان که فقرا مي کشند را نمي فهمد. فقط اين شخص اگر روزه بگيرد، مفهوم گرسنگي را مي فهمد و مشکلات فقرا را در دلش بهتر حس مي کند، احساس دلسوزي و بخشش او در مقابل فقرا زنده مي شود. در نتيجه ی آن نيز دست کمک را به فقرا دراز مي کند، براي از ميان برداشتن مشکلات تلاش مي کند.

ج) روزه ارزش نعمت ها را براي انسان مي فهماند:

انسان، ارزش نعمت هايي که در دست دارد بعد از دست دادن مي فهمد، اما به خاطر اينکه کار از کار گذشته ديگر آن فايده اي ندارد. ارزش نعمت در چشم انساني که با روزه گرفتن مدتي از اين نعمت ها دور مي ماند، بسيار خوب فهميده مي شود. اين درک به انسان، حفظ نعمت ها و شکر افزون خداوندي که اين نعمت ها را به او داده است را مي فهماند.

د) روزه گرفتن انسان را سالم مي کند:

در اين موضوع پيامبر گرامي ما اينگونه فرموده است: “روزه بگيرد، سلامتي مي يابيد.”[63]

اندام هاي گوارشي که در طي يازده ماه از سال را خسته شده اند، در اثر روزه گرفتن استراحت مى كند. بعد از رمضان به شکل نيرومندي وظيفه ي خود را انجام مي دهد. دانشمندان، فوايد روزه را براي جسم مان از جهت سلامتي اظهار داشته اند. دانشمند مشهور فرانسوي و برنده ی جايزه ی نوبل پزشکي دکتر الکسي کارل، در ارتباط با روزه اينگونه بيان مي دارد: “در طي روزه مواد مغذي ذخيره شده در جسم مصرف مي شود، سپس به جاي آنها مواد جديدي مي آيد، بدين شکل جسم تجديد و تازگي مي يابد. روزه از منظر سلامتي بسيار مفيد است.”[64]

ح) روزه به انسان صبور کردن رامی آموزد:

انساني که خود را به خوردن و آشاميدن به زمان مشخصي عادت داده است، با روزه گرفتن، به خوبي در مقابل سختي هايي که در زندگي براي او پيش خواهند آمد، گرسنگي ها و مشکلات مقاومت مي کند. اگر مجبور باشد در جنگ با دشمن سرکشي نمي کند، دراين موفقيت در مقابل چالش هاي پيش رو مي داند که چگونه ايستادگي کند.

روزه ی ماهی رمضان براي چه کساني فرض است

شروط فرض شدن روزه عبارتند:

۱) مسلمان بودن،

۲) عاقل بودن،

۳) به سن بلوغ رسيدن.

روزه گرفتن براي هر مسلمان زن و مردي که به سن بلوغ رسيده و عاقل باشد، فرض و دستور قطعي خداوند است. براي کودکاني که به سن بلوغ نرسيده اند، روزه فرض نيست. اما آرام آرام عادت دادن کودکاني که روزه براي آنها ضرر نداشته باشد، مناسب مي باشد.

زن ها، در دوره بعد از زايمان و عادت ماهيانه روزه نمي گيرند، نماز نمي خوانند. بعد از سپري کردن اين دوره ها روزه هايي را که نگرفته اند را قضا مي کنند، يعني براي هر روز، يک روز قضا مي کنند. اما نماز هايي را که نخوانده اند را قضا نمي کنند.

فضيلت سحري و افطار

سحري خوردن مستحب است. پيامبر گرامي مان فرموده اند: “در سحر غذا بخوريد، چرا که در غذاي سحري برکت وجود دارد.”[65]غذاي سحري، طاقت روز داري را به روزدار مي دهد. سحری يکي از زمان هايي است که دعاها قبول مي شوند. روزه داري که براي سحري بر مي خيزد، براي آرزوهايش دعا کند و از خداوند براي گناهانش طلب مغفرت کند.

کسي که عبادت روزه را به وقت افطار مي رساند و آن را اتمام مي کند، از آن احساس شادي و خوشبختي مي کند. براي به دست آوردن پاداش روزه اي که گرفته، در روز قيامت و در محضر خداوند بزرگترين شادي را به دست خواهد آورد.

پيامبر گرامي ما اينطور مي فرمايند: “براي روزه دار دو شادي وجود دارد: يکي زماني که افطار مي کند، ديگري نيز زمان ملاقات پروردگار.”[66] پيامبر گرامي ما مقبوليت خداوند از دعاهايي که در موقع افطار خوانده مي شود را بيان کرده است.

دعاي افطار:

خواندن اين دعا در وقت افطار مستحب است:

اللهم لک صمتُ و بک آمنتُ، و عليک توکّلتُ، و علي رزقک افطرتُ و... فاغفر لي ما قدمت وما أخرتُ”

معني: “خداي من، براي رضاي تو روزه گرفتم، به تو ايمان آوردم، به تو توکل کردم، با رزق تو روزه ام را باز کردم. براي روزه روز فرداي ماه رمضان نيت کردم. پس گناه ها ی گذشته و آينده ی من را ببخش!”

چه زماني و چگونه براي روزه نيت مي کنند

براي صحيح بودن روزه نيت شرط است، روزه بدون نيت مقبول نيست.

براي روزه ی رمضان، از اول شب تا صبح شرعي(تا ربع اول روز) مي توان نيت کرد. بدين شکل که:

به طور معمول بعد از خوردن سحري براي روزه نيت مي کنند. اما کساني که براي سحري بيدار نشده و بعد از اتمام زمان خوردن و آشاميدن و سپيده دم، اگر خورشيد طلوع کرده باشد، تا صبح شرعي(يک چهارم روز اول روز شرعي) نيت آن روز را مي تواند بکند. کافي است که بعد از سپيده دم يکي از مبطلات روزه را انجام ندهد.

کسي که نمي خواهد براي سحري بيدار شود، بعد از مغرب نيت روزه ي فردا را مي کند، نيازي به بيدار شدن در شب و نيت کردن نيست. کسي که براي سحري بيدار شده باشد و نيت را فراموش کند، اگر صبح به خاطر بياورد تا يک چهارم روز شرعي مي تواند نيت کند. کساني که اينگونه دير نيت مي کنند، هيچ قصوري در روزه آنها وجود ندارد. بعد از گذشتن يک چهارم روز شرعي نمي توان براي روزه نيت کرد. براي قضاي روزه اي که در ماه رمضان گرفته نشده، بايد در شب نيت کرد. روزه هاي کفّاره نيز بدين شکل مي باشند. نيت اين روزه ها را نمي توان بعد از سپيده دم انجام داد.

اساسا نيت در قلب گفته مي شود. يعني اينکه اگر کسي شب در قلبش تصميم بگيرد که فردا مي خواهد روزه بگيرد، نيت کرده است. کسي که با هدف روزه براي سحري بر مي خيزد، خودش نيت محسوب مي شود. براي روزه نيت در قلب کافي است. اما نيتي را که با قلب انجام مي شود را اگر به زبان بياورد بهتر است. به همين دليل، کسي که مي خواهد روزه بگيرد، هم بايد در دل خود، هم با زبان: “براي روزه فرداي ماه مبارک رمضان نيت کردم” بگويد.

انواع روزه ها

شش نوع روزه وجود دارد:

۱) روزه هاي فرض: روزه گرفتن در ماه رمضان، قضاي روزه هايي که در ماه رمضان گرفته نشده و روزه هاي کفّاره فرض مي باشند.

۲) روزه هاي واجب: روزه هاي نذري و قضاي روزه هاي باطل شده ي نافله واجب مي باشند.

۳) روزه هاي سنت: روزه هاي نهم و دهم ماه محرم، و يا روزه هاي دهم و يازدهم روزه گرفتن سنت مي باشد.

۴) روزه هاي مستحب: سيزدهم، چهاردهم و پانزدهم ماه هاي قمري با روزهاي دوشنبه و پنج شنبه ي هفته ها و بعد از رمضان شش روز در ماه شوال، روزه گرفتن مستحب مي باشد.

۵) روزه هاي مکروه: تنها در دهم ماه محرم و تنها در روز جمعه و تنها در روز شنبه روزه گرفتن مکروه است.

۶) روزه هاي حرام: نخستین روز عيد فطر و چهار روز از عيد قربان روزه گرفتن حرام مي باشد. چرا که روزهاي عيد براي بندگان خداوند روزهاي مهماني مي باشد. جلوگيري از ضيافت خداوند مناسب نيست.

عذرهايي که تعويق روزه ی ماه رمضان را مباح مي کند

روزه نگرفتن بدون عذر در ماه رمضان هم گناه است، و هم عذاب الهي را در پي دارد. اما کسي مي تواند در يکي از شرايط زير روزه را نگرفته و يا روزه اش را باطل کند.

بيماري: اگر بيماري از شدت يافتن بيماري و يا طولاني شدن آن هراس داشته باشد مي تواند روزه را نگيرد. بعد از بهبود بيماري روزه هاي نگرفته را قضا مي کند.

مسافرت: کسي که در ماه رمضان حداقل نود کيلومتر مسافرت کند مي تواند روزه اش را نگيرد. به محض اتمام مسافرت روزه هايي را که نگرفته قضا مي کند. اگر در روزه گرفتن او مشکلي نباشد، روزه گرفتن مسافر خيلي بهتر است.

تحت فشار بودن: کسي را که به خاطر باطل کردن روزه، مرگ و ضرر بدني تهديد مي کند مي تواند روزه را باطل کند. روزه ی باطل کرده را بعدا مي گيرد.

باردار بودن يا در دوره شيردهي: زني که باردار و يا شيرده مي باشد، اگر مي ترسد با روزه گرفتن به خودش و يا بچه اش ضرر برساند، مي تواند روزه را نگيرد. بعد از اتمام دوره ی بارداري و شيردهي، روزه هايي نگرفته را قضا مي کند.

گرسنگي و تشنگي شديد: شخص روزه دار، اگر به دليل گرسنگي و تشنگي از دست دادن عقل و يا ضرر بدني مي ترسد مي تواند روزه اش را باطل کند. سپس در يک زمان مناسب روزه هاي نگرفته را قضا کند.

پيري و افتادگي: کساني که جسم شان روز به روز به تحليل مي رود و کساني که براي روزه گرفتن خيلي پير شده اند مي توانند روزه نگيرند. اينان به خاطر اينکه بعدا نيز نمي توانند روزه را قضا کنند، به جاي روزه هاي نگرفته شده فديه مي دهند.

فديه

اشخاص افتاده اي که قدرت روزه گرفتن را ندارند با بيماراني که اميدي براي خوب شدن ندارند، براي هر روز ماه رمضان يک فديه مي دهند. اندازه فديه به مقدار فطريه مي باشد. اين فديه ها را در آغاز ماه رمضان و يا در داخل آن و يا آخر ماه رمضان مي توان داد.

اگر بخواهد مي تواند همه فديه ها را جمع کرده و به يک فقيري بدهد، يا مي تواند به فقراي مختلف هم بدهد. کساني که در اين شرايط قرار دارند، اگر قدرت فديه دادن نداشته باشند، از خداوند طلب آمرزش مي کنند. اشخاص پيري که قدرت روزه گرفتن ندارند و بيماراني که اميد بهبودي ندارند، اگر در آينده به شرايط روزه گرفتن برسند، بايد قضاي روزه ها را به جا بياورند. فديه هايي را که از قبل داده اند، محسوب نمي شوند، اين فديه ها بخشش نافله محسوب مي شوند.

حکم بدون عذر روزه نگرفتن در ماه رمضان

روزه گرفتن در ماه رمضان دستور قطعي خداوند است. مسلمانان بايد اين دستور را به جا بياورند. اگر مسلماني در ماه رمضان بدون عذر، نيت نکرده و بخورد و بياشامد، بايد به ازاي هر روزي که نگرفته، يک روز قضا کند، و کفّاره لازم نيست. به دليل اينکه کفّاره، براي کسي که روزه نگرفته نيست، بلکه جزاي کسي است که روزه گرفته شده را باطل کند.

کسي که بدون عذر در ماه رمضان روزه نگرفته باشد، گناه کرده و در مقابل خداوند پاسخ گو خواهد بود. به همين خاطر با توبه کردن از خداوند طلب آمرزش و روزه اش را بلافاصله بايد قضا کند.

چيزهايي که روزه را باطل می کند و باعث قضا و کفاره مي شود

در حالی که روزه دار بودن اش را مي داند:

خوردن، آشاميدن، (چه مواد غذايي، چه دارو)

مقاربت جنسي انجام دادن،

سيگار کشيدن.

قضا: به ازاي هر روزه باطل شده، يک روزه گرفتن است.

کفّاره: به جاي هر روزه باطل شده، دو ماه و يا شصت روز پشت سر هم روزه گرفتن است.

کسي که در ماه رمضان با نيت روزه را شروع کند، بدون عذر و آگاهانه بخورد، بياشامد و يا رابطه ی جنسي داشته باشد، روزه اش باطل مي شود. براي هر روزه اي که باطل شده، باید يک روزه قضا کند، و علاوه بر آن به خاطر بدون عذر و آگاهانه باطل کردن روزه نيز بايد کفّاره بدهد.

کسي که روزه ی خود را عمدا باطل کند، مجازاتش در اين دنيا، کفّاره مي باشد. يعني باید شصت روز پشت سر هم روزه بگيرد. اگر به هر دليلي در روزه هاي کفّاره فاصله بيافتد و يا کمتر از شصت روز بگيرد بايد از نو شروع کرده و شصت روز بدون فاصله روزه بگيرد. زن ها در دوره عادت ماهيانه، موقع گرفتن روزه هاي کفاره روزه نمي گيرند، به محض اتمام عادت ماهيانه، بدون فاصله، به روزه گرفتن ادامه مي دهند تا شصت روز تمام شود.

چيزهايي که روزه را باطل کرده و تنها باعث قضا مي شود

۱) قورت دادن چيزهايي که خوردن آنها عرف نيست و به عنوان دارو نيز استفاده نمي شوند، (خاک، کاغذ، پنبه)

۲) دارو زدن به بيني،

۳) چکاندن دارو به داخل گوش،

۴) در بين وضو هنگامي که به دهان و بيني اش آب مي زند، ناخواسته به حلق اش آب برود،

۵) قورت دادن آب دهاني که با رنگ نخي که در دهان گرفته بشود،

۶) به زور روزه اش باطل شده باشد،

۷) هنگامي که خواب است، از طرف يکي ديگر به گلويش آب بريزند،

۸) به مقدار دهان پر قي کردن، (با خواست خودش)

۹) در حالي که مغرب نشده، فکر کند که مغرب شده و افطار کند،

۱۰) در حالي که وقت سحري گذشته باشد، و فکر کند که هنوز به صبح مانده و بخورد.

چيزهايي که روزه را باطل نمي کنند

۱) روزه دار بودنش را فراموش کند و بخورد، بياشامد، (روزه داري که با فراموشي مي خورد و مياشامد، به محض به ياد آوردن روزه اش، بلافاصله دهانش را مي شويد و به روزه اش ادامه مي دهد، اگر بعد از به ياد آوردن روزه داري اش، چيزي از گلويش پايين برود، روزه اش باطل مي شود.)

۲) رفتن آب به گوش،

۳) اینگونه دارو به چشم،

۴) استحمامي که در شب لازم است را صبح انجام بدهد،

۵) ناخواسته قيء کردن،

۶) جنب شدن، (يعني در خواب شرايط جنب پيش آيد)

۷) خون دادن،

۸) به طور ناخواسته به حلق اش گردو خاک و دود برود،

۹) قورت دادن آب دهان.

چيزهايي که براي روزه دار مکروه مي باشند

۱) مزه کردن چيزي بدون اينکه قورت بدهد، (اگر شوهرِ یک زن، به خاطر نمک غذا، به زنش بي ملاحظگي و بي قراري کند، زن مي تواند بدون اينکه غذا را قورت بدهد به مزه اش نگاه کند)

۲) جمع کردن آب دهان و قورت دادن آن، (اگر آب دهانش را بيرون آورده و سپس قورت دهد، روزه اش باطل مي شود.)

۳) خون دادن به اندازه اي که خودش را ضيعف کند، کارهاي سخت انجام دادن.

چيزهايي که براي روزه دار مکروه نيستند

۱) بو کردن چيزهايي مثل مشک يا گل،

۲) مسواک زدن دندان ها،

۳) ريختن آب به دهان و تکان دادن آن،

۴) آب زدن به بيني،

۵) استحمام.

سوالات:

۱) روزه چيست؟

۲) فوايد روزه را توضيح دهيد؟

۳) روزه براي چه کساني فرض است؟

۴) دعاي افطار را حفظ کنيد.

۵) چه زماني و چگونه براي روزه نيت مي کنند؟

۶) روزه چند نوع است؟

۷) عذرهايي که تعويق روزه ی ماه رمضان را مباح مي کند کدام ها هستند؟

۸) فديه چيست، چه کساني بايد فديه بدهند؟

۹) قضا و کفّاره به چه معني مي باشد؟

۱۰) چيزهايي که روزه را باطل کرده و باعث قضا و کفاره مي شود، کدامند؟

۱۱) چيزهايي که روزه را باطل کرده و تنها باعث قضا مي شود، کدامند؟

۱۲) چيزهايي که روزه را باطل نمي کنند، کدامند؟

۱۳) چيزهايي که براي روزه دار مکروه و چيزهايي که براي روزه دار مکروه نيستند، کدام ها هستند؟

[61]. سوره بقره، ١٨٣

[62]. ریاض الصالحین، ج.٢، ص.٤٨٩

[63]. کشف الخفاء، ج.٢، ص.٣٣.

[64]. دایره المعارف زندگی، بخش روزه

[65]. ریاض الصالحین، ج.٢، ص.٤٩٥.

[66]. الترغیب و الترهیب ج. ٢، ص.٨١.

فصل هفتم

زکات

موضوعات:

•اهميت زکات و فوائد آن

•چه کساني زکات مي دهند

•نصاب

•زکات به چه کساني داده مي شود

•زکات به چه کساني داده نمي شود

•اموالي که زکاتشان واجب نيست

•اموالي که زکاتشان واجب است

•صدقه فطر (فطريه)

اهميت زکات و فوايد آن

چهارمين شرط از شروط پنجگانه ی اسلام، زکات دادن است. در سال دوم هجرت و قبل از روزه فرض شده است. عبادتي است که با مال انجام مي شود.

زکات، بر اساس مقايسه ديني، مسلمانان ثروتمند سال به سال يک چهلم از مال و پول خود را به مسلمانان فقر مي دهند. در قرآن کريم زکات به همراه نماز، در سي و هفت جا آمده است. تاکيد بيشتر به زکات تا اين اندازه، اهميت آن را در دين ما نشان مي دهد.

زکات، عبادتي است که قلب را از بيماري خسّت و مال را از حق فقير تميز کرده، در ثروتمندان احساس دلسوزي و بخشش را تقويت مي کند. در اثر زکات حسادت قلب فقرا از بين مي رود. در مقابل ثروتمنداني که به آنها کمک کرده اند، عشق و محبت به وجود مي آيد و در جامعه برابري و برادري قوت مي گيرد.

دين اسلام، بنيان هاي زيادي براي معالجه درد هاي جامعه، پاسخ به نيازهاي آن عرضه کرده است. زکات به عنوان يک امر الهي، يک نظام ياري دهنده اجتماعي مي باشد. زکات افزايش و برکت مال را تضمين مي کند. خداوند ثروتي را که زکات آن داده شده باشد، از نابودي و ضرر انسان هاي بد محافظ مي کند. پيامبر گرامي ما اينگونه مي فرمايد: “اموالتان را با زکات محافظت کنيد.”[67]

زکات مقايسه ای براي دست و دلباز بودن و يا دست و دلباز نبودن مسلمان است.کسي که زکاتش را مي دهد؛ در بندگي به خداوند دست و دلباز بودن خودش را نشان داده است، وظيفه اش را در مقابل خداوندي که اين ثروت را برايش داده به جاي آورده است. ثروتمندي که زکاتش را مي دهد، انساني دوست داشتني و مفيدي است که به فقرا کمک و آنها را خوشحال مي کند.

چه کساني زکات مي دهند

کساني که شرايط زير را داشته باشند با زکات دادن مکلف مي شوند:

۱) مسلمان بودن،

۲) عاقل بودن،

۳) به سن بلوغ رسيدن،

۴) آزاد بودن،

۵) از نظر ديني ثروتمند باشد (يعني به غير از نيازها و بدهي هاي اصلي خود به مقدار “نصاب” صاحب مال و يا پول باشد)

۶) مال و يا پولي که بايد به آن تعلق مي گيرد:

أ) به مقدار نصاب (به ارزش ۱۸/۸۰ گرم طلا) برسد

ب) به اندازه ی يک سال قمري کامل در دست صاحبش بماند

ج) در واقع و يا بر اساس حکم در شرايط انباشته شدن داشته باشد،

نصاب

نصاب، مقياس ثروتمندي مي باشد که دين آن را قرار داده است، به غير از بدهي ها و نيازهاي واقعي، کسي که بر اساس اين مقدار اندازه و يا بيشتر از آن مال و پول داشته باشد، از نظر ديني ثروتمند محسوب مي شود.

براي فطريه دادن و قرباني کردن نيز حداقل مال و پول به مقدار نصاب لازم است. اما در اين ها (فطريه و قرباني کردن) يک سال کامل در اختيار داشتن پول و مال و همچنين شرط انباشته شدن وجود ندارد.

زکات به چه کساني داده مي شود:

۱) فقرا: کساني که بر اساس مقياس هاي ديني ثروتمند محسوب نمي شوند، کساني که به مقدار نصاب مال ندارند.

۲) مسکين ها: کساني که هيچ چيزي ندارند.

۳) بدهکاران: کساني که علاوه بر بدهي، به مقدار نصاب مال نداشته باشند.

۴) مسافر: کساني که در وطن خودشان مال دارند، اما بدون پول در راه مانده، هيچ چيزي در دست شان ندارند.(به اينها مي توان به اندازه اي که به وطن خودشان برسند زکات داد.)

۵) کساني که در راه خداوند هستند: آنان هستند که براي جهاد و حج به راه افتاده اند، و در راه بي پول مانده اند و کساني که تمام وقت خودش را صرف علم کرده اند

هنگام زکات دادن اين ترتيب را در نظر داشته باشد:

ابتدا برادران، برادر زاده ها، عمو, دايي, عمه، خاله، سپس ديگر فاميل ها و همسايه ها، بعد از آنها نيز فقرايي که در ناحيه و در کشوری که زندگي مي کنند. زکات براي کساني که آن را در راه گناه خرج خواهند کرد و يا اسراف خواهند کرد نيست، بلکه بهتر است به فقرايي که براي نيازهاي واقعي شان خرج خواهند کرد، داده شود.

زکات به چه کساني داده نمي شود

به اينان زکات داده نمي شود:

۱) پدر، مادر، مادر بزرگ ها و پدر بزرگ ها،

۲) به پسر، نوه هاي پسري، دخترش، نوه هاي دختري و بچه هايي که از آن ها زاده مي شوند،

۳) ثروتمندان،

۴) غير مسلمان ها،

۵) زن و شوهر به همديگر.

اموالي که زکات تعلق نمي گيرد

چيزهايي مورد نياز خودش و کساني که مسئوليت نگهداري آنها را دارد نيازي به زکات ندارد. به اينها “حوايج اصليه” گفته مي شود. عنوان هايشان عبارتند از:

خانه هايي که در آن سکونت مي کنند، اسباب منزل، پوشاک هايشان، وسايط سواري، کتاب هايي که به خاطر تجارت نباشند، آلاتي که هنرمندان استفاده مي کنند، نيازهاي خوراک، مرواريدي غير طلا و نقره اي که فروشي نباشد، اشياهاي تزيناتي مانند الماس و زمرد.

اموالي که به آنها زکات تعلق مي گيرد و مقادير زکات

نصاب اموالي که به آنها زکات تعلق مي گيرد و مقادير زکاتي که از آنها بايد داد عبارتند از:

۱) طلا: حداقل ۸۰،۱۸ گرم و يا بيشتر از آن باشد، يک چهلم آن،

۲) نقره: حداقل ۵۶۱ گرم و يا بيشتر از آن باشد، يک چهلم آن،

۳) پول: حداقل به مقدار نصاب و يا بيشتر از آن، يک چهلم پول، (نصاب پول، يعني اساس دادن زکات در پول مقياس ثروتمندي: صاحب پولي معادل حداقل ۸۰،۱۸ گرم طلا بودن.)

۴) اموال تجاري: يک چهلم حداقل مقدار نصاب به ارزش پول و يا هر مال تجاري بيشتر از آن،

۵) گوسفند و بز: به ازاي هر چهل گوسفند يا بز، يک گوسفند يا بز،

۶) گاو و گاوميش: به ازاي هر سي گاو و گاوميش، يک گاوي که يکسالش تمام شده باشد،

۷) شتر: به ازاي هر پنج شتر يک گوسفند يا بز.

با افزايش تعداد حيوانات مقدار زکات تغيير مي کند. زکات توليداتي که از اراضی به دست مي آيند متفاوت است.

زکات حيواناتي که در بالا اشاره شد، همانطوري که از جنس خودشان داده مي شود، مي توان پولي به ارزش آنها نيز داد.

شرط صحيح بودن زکات نيّت است. مسلمان ثروتمند هنگامي که به فقير زکات مي دهد بايد در دل اش نيّت کند، گفتن نيّت در زبان شرط نيست.

صدقه ي فطر (فطريه)

دادن صدقه فطريه براي مسلماني که به غير از بدهي ها و نيازهاي اساسي، حداقل به مقدار نصاب و يا معادل آن پول داشته باشد، واجب است. به طور خلاصه به آن “فطريه” مي گويند. براي واجب شدن صدقه فطر، لازم نيست همانند زکات يکسال از تملک مال گذشته و شرط انباشته شدن داشته باشد

.فطریه صدقه اي است که در ماه رمضان به فقرا داده مي شود. بهتر است قبل از عيد داده شود. اما مي تواند در روز عيد و يا بعد از آن نيز داده شود. براي کساني که بر اساس مقايس هاي ديني ثروتمند محسوب مي شود، دادن فطريه ی خود و فطريه ی کودکانشان را که به سن بلوغ نرسيده اند واجب است.

فطريه از اين چهار جنس ماده ی خوراکي بر اساس مقادير زير واجب است:

جنس: مقدار:

۱) گندم ۱۴۶۰ گرم

۲) جو ۲۹۲۰ گرم

۳) کشمش ۲۹۲۰ گرم

۴) خرما ۲۹۲۰ گرم

هم خود اين مواد غذايي و هم پول معادل آنها را مي توان داد. هر شکل به نفع فقير باشد دادن آن مناسب است. يک فطريه فقط به يک فقير داده مي شود و بين دو فقير تقسيم نمي شود. به يک فقير بيشتر از يک فطريه مي توان داد. فطريه با نيّت داده مي شود. اما نيازي نيست که فطريه بودن آن به فقر گفته شود. نيّت در دل کافي است.

به فقرايي که زکات تعلق مي گيرد، فطريه نيز به آنها تعلق مي گيرد. کساني که به خاطر عذري در رمضان روزه نگرفته اند نيز، اگر به مقدار نصاب صاحب پول و مال هستند مسئول پرداختن فطريه ی خود مي باشند.

مسلمانان ثروتمند با فطريه دادن شادي عيد را به فقرا مي چشاند. بدين شکل هم وظيفه اش را ادا کرده، و هم ثواث الهي را به دست مي آورد. فطريه دادن، وسيله اي براي مقبوليت روزه، نجات از شدت مرگ و عذاب قبر مي شود.

سوالات:

۱) فوايد زکات را به طور خلاصه توضيح دهيد.

۲) زکات دادن براي چه کساني فرض است؟

۳) زکات به چه کساني داده مي شود؟

۴) به چه کساني نمي توان زکات داد؟

۵) به کدام اموال زکات تعلق نمي گيرد؟

۶) زکات به کدام اموال تعلق داشته و چه مقدار داده مي شود؟

۷) نصاب چیست؟

۸) صدقه ی فطر چيست؟

[67]. الترغیب و الترهیب ج. ١، ص.٥٢٠.

فصل هشتم

حجّ

موضوعات:

•اهميت حج و فوائد آن

•حج بر چه کساني و چه زماني فرض است

•انواع حج

•احرام، تلبيه، طواف، سعي و وقفه

•نحوه انجام حج

•عمره

اهميت حج و فوايد آن

پنجمين شرط از شروط اسلام حج است. حج زيارت کردن در زمان و مکان مشخص، به شکل خاص مي باشد.

در نهمين سال هجرت فرض شده است. حج عبادتي است که هم با مال و هم با بدن انجام مي گيرد. يک بار به حج رفتن براي مسلماناني که شروط مشخصي داشته باشند، فرض است. در فرض شدن حج مانند هر امر ديگر خداوند، بسياري فوايد و حکمت ها وجود دارد.

مسلماناني که با زبان ها، رنگ هاي مختلف از کشورهاي مختلف به سرزمين هاي مقدس در اطراف يک هدف گرد هم مي آيند و همه باهم برادري اسلامي را در جهت خداوند تقويت مي کنند. زمينه ی آشنا شدن مسلمانان با يکديگر، و يافتن چاره اي براي دردها و مشکلات همديگر را فراهم کند.

قيافه شبيه به هم هر مسلمان فقير - غني بعد از پوشيدن احرام، به انسان ها فکر برابري را القاء و روز قيامت را ياد آور مي شود. سفر حج دانش و تجربه ی انسان را افزايش مي دهد، عادت به استقامت در برابر سختي ها را به ارمغان مي آورد. با کاهش وابستگي به مال، حس بخشش و دلسوزي را در قبال فقرا و مسکين ها تقويت مي کند.

ديدن جاهاي مقدسي که پيامبر گرامي ما در آنجا زاده و بزرگ شده، و دين اسلام از آنجا به جهان گسترش يافته، به روح ها هيجاني معنوي داده و احساسات ديني را تقويت مي کند. انسان در جاهاي مقدس خودش را نزدیکتر به خدا حس مي کند، و به عبادت هايي که انجام مي دهد چندين برابر بيشتر ثواب داده مي شود. کساني که براي رضاي خداوند وظيفه ی حج خود را انجام و از بدي به انسان ها پرهيز مي کنند، (خارج از حق النّاس) بسياري از گناهانش بخشيده مي شود. در اين ارتباط پيامبر گرامي ما اينگونه فرموده است:

”هر کسي به خاطر خداوند حج کند و از حرف ها و رفتارهاي زشت پرهيز کند، مانند روز متولد شده از مادرانش از گناهان پاک مي شود.”[68]

حج براي چه کساني و چه زماني فرض است

حج براي کساني که شرايط زير را داشته باشند فرض است:

۱) عاقل بودن

۲) به سن بلوغ رسيدن،

۳) مسلمان بودن،

۴) آزاد بودن،

۵) فرض شدن حج را بداند. (اين شرط براي کساني است که در کشورهاي غير اسلامي، مسلماني را قبول کرده اند. براي مسلماناني که در کشورهاي اسلامي زندگي مي کنند، دانستن فرض بودن حج عذر محسوب نمي شود.)

۶) علاوه بر نيازهاي ضروري، بايد داراي توانايي مالي زندگي خود و افرادي را که مسئول نگهداري آنها است تا هنگام برگشتن از حج را داشته باشد.

۷) براي انجام زيارت حج با واسطه اي متناسب با شرايط خودش برود پول براي واسطه و مخارج راه داشته باشد.

۸) زماني برسد که بتواند وظيفه ی حج خود را انجام دهد.

علاوه بر شروطي که نام برديم، براي انجام شخصي وظايف حج، وجود اين شروط نيز لازم است. به اين ها شروط اداي حج گفته مي شود.

شروط اداي حج:

۱) از نظر جسماني سالم بودن، (کور، چلاق و بيماري که طاقت سفر حج نداشته باشد و پير بودن.)

۲) به خاطر حج رفتن او هيچ مشکلي پيش نيايد، (به زندان افتادن)

۳) وجود امنيت راه،

۴) وجود شوهر به همراه زن و يا محرمي که ازدواج با او جايز نباشد،[69]

۵) تمام شدن مدت عده ي زناني که شوهرشان مرده و يا طلاق گرفته اند،

کساني که داراي شرايطي فوق باشند، رفتن به حج در اولين فصل حج پيش روی او فرض است.

فرض هاي حج

فرضيات حج سه تا مي باشد که يکي شرط و دو تا نيز رکن مي باشند:

۱) پوشيدن احرام (شرط است)،

۲) وقفه در عرفات،

۳) طواف زيارت.

انواع حج

حج از نظر نحوه ی انجام سه نوع مي باشد:

حج اِفراد: به حجي که بدون عمره انجام شود گفته مي شود. داوطلب حج، هنگامي که احرام مي پوشد تنها براي حج نيت مي کند و وظايف حج را به جاي مي آورد. براي کساني که حج مفرده انجام مي دهند قرباني کردن واجب نيست.

حج تمتع: عمره و حج را به طور جداگانه با پوشيدن احرام انجام مي شود. داوطلب حج ابتدا براي عمره احرام مي پوشد و وظايف عمره را انجام مي دهد و از احرام فارغ مي شود. سپس دوباره مي پوشد و وظايف حج اش را به جاي مي آورد. قرباني کردن در حج تمتع واجب است.

حج قران: انجام دادن عمره و حج در يک احرام مي باشد. داوطلب حج، بعد از پوشيدن احرام هم براي عمره، و هم براي حج نيت مي کند. ابتدا عمره را انجام مي دهد با اين شرط که احرام را در نمي آورد، سپس نيز حج را انجام مي دهد. قرباني کردن در حج قران نيز واجب است.

کسي که مي خواهد به حج برود، هر کدام از اين سه نوع حج را که دوست داشته باشد آن را انجام مي دهد. بر اساس اصول آنها هر کدام را که انجام دهد وظيفه ي حج خود را به جاي آورده است.

احرام، تلبيه، طواف، سعي و وقفه

احرام: کسي که مي خواهد حج و يا عمره انجام دهد بعضي از افعال و رفتارهايي که در ديگر زمان ها حلال است، در يک زمان مشخصي براي او حرام مي شود. نيت کردن براي حج و يا عمره و با گفتن تلبيه احرام مي بندند.

تلبيه: با داشتن احرام و با صداي بلند: “لَبَّيْكَ، اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ، إِنَّ الْحَمْدَ وَ النِّعْمَةَ لَكَ وَ الْمُلْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ” گفته مي شود. زن ها با صداي آرام تلبيه را ادا مي کنند.

تعریف طواف اینگونه است، طواف: چرخيدن هفت دور به دور کعبه بر اساس اصولش است.

سعي: رفت و آمد در بين دو کوه صفا و مروه در کنار کعبه مي باشد. اين رفت و آمدها، هفت دفعه مي باشد که از صفا به مروه چهار بار، از مروه به صفا نيز سه بار مي باشد.

وقفه: در حج بين جاهاي عرفات و مزدلفه در زمان هاي مشخص ايستادن است. وقفه عرفات فرض، و وقفه مزدلفه واجب مي باشد.

نحوه ی انجام حج

کسي که مي خواهد به حج برود، براي انجام اين وظيفه ی مقدس طلب حلاليت مي کند. قبل از اينکه به راه بيفتد، اگر بدهي دارد، پرداخت مي کند، از کساني که حق دارند طلب حلاليت مي کند. براي بخشش گناهانش توبه کرده و از خداوند طلب آمرزش مي کند. اگر عبادات هاي قضا شده دارد، تا حد ممکن قضا مي کند. هنگام راه افتادن در خانه اش دو رکعت نماز مي خواند. از افراد خانواده، دوستان و نزديکانش طلب حلاليت و خداحافظي مي کند. از رفتارها و حرف هاي بد که در مسافرت و در حج که موجب آزرده خاطر شدن ديگران مي شود، پرهيز مي کند.

قبل از رفتن به محل بستن احرام يعني “ميقات”، ناخن ها گرفته مي شوند، تميزي هاي لازم براي بدن انجام مي شود و اگر امکان داشته باشد غسل مي کند، اگر امکان نداشته باشد، وضو مي گيرد. مرد ها همه لباس هاي خود را در مي آورند و دو تکه پارچه که “لنگ” و “ردا” نام دارد مي بندند. در دوره احرام، سر و پاهايشان باز مي ماند. زن ها موقع احرام لباس هايشان را در نمي آورند.

سپس در مرز “ميقات” با نيت “سنت احرام” دو رکعت نماز خوانده مي شود و با نيت کردن حج تلبيه گفته مي شود. بدين شکل احرام انجام مي شود. در مدت احرام، از چيزهايي که براي احرام کننده حرام است پرهيز مي کند.

هنگام ورود به مکه غسل و يا وضو انجام مي شود. با رفتن به حرم شريف به اطراف کعبه طواف قدم انجام مي شود و به دنبال آن دو رکعت نماز طواف خوانده مي شود و سپس بر اساس اصول دستورات بين صفا و مروه سعي انجام مي شود. داوطلب حج بعد از آن با احرام در مکه مي ماند. در طي مدتي که در اينجا مي ماند، اگر امکان دارد نمازها را به حرم شريفه بخواند و با يافتن هر فرصتي طواف نافله کردن هم خيلي ثواب دارد.

روز ترويه، يعني يک روز قبل از عرفه، به عرفات مي روند. در روز عرفه تا غروب خورشيد در عرفات مي مانند. با عبادت و دعا اوقات سپري مي شود. در اينجا نمازهاي ظهر و عصر به شکل جماعت و در وقت نماز ظهر باهم خوانده مي شوند. که به آن “جمع تقديم” گفته مي شود. بعد از ظهر وقفه انجام مي شود. بعد از غروب خورشيد قبل از اينکه نماز مغرب خوانده شود، براي “مزدلفه” حرکت مي کنند.

در مزدلفه نمازهاي مغرب و عشاء به شکل جماعت و در وقت نماز عشاء باهم خوانده مي شوند. به آن “جمع تاخير” گفته مي شود. داوطلبان حج که شب را در مزدلفه مي گذراند، سنگ هايي که براي شيطان خواهند انداخت را از اينجا جمع مي کنند.

صبح عيد، نماز صبح زود خوانده مي شود، و “وقفه مزدلفه” انجام مي شود. بعد از روشن شدن هوا به سمت منا حرکت مي کنند.

در اولين روز عيد در منا به ترتيب:

الف) هفت سنگ به جمره ی عقبه انداخته مي شود

ب) با تراشيدن موها از احرام بيرون مي آيند. (به خاطر اينکه کساني که حج اِفراد انجام مي دهند قرباني کردن واجب نيست، اينها بعد از سنگ انداختن به جمره ی عقبه و تراش کردن از احرام بيرون مي آيند. کساني که حج تمتع و يا قران انجام مي دهند بعد از انداختن سنگ به جمره ی عقبه و قرباني کردن، تراش مي کنند و از احرام بيرون مي آيند.)

ج) اگر وقت و امکان پيدا کند در همان روز به مکه رفته و طواف زيارت فرض را انجام مي دهد.

در روز دوم عيد به ترتيب: به جمره هاي کوچک، متوسط و عقبه هفت تا سنگ مي اندازند. کساني که در روز اول عيد طواف زيارت را نتوانسته اند انجام دهند، در روز دوم انجام مي دهند.

روز سوم عيد: دوباره به جمره هاي کوچک، متوسط و عقبه هفت تا سنگ مي اندازند. در همان روز با بازگشتن از منا به مدينه طواف ودا را انجام داده و ظيفه ي حج را به اتمام مي رساند.

اين دستوراتي که گفته شد مربوط به حج اِفراد بود. و در انجام برخي دستورات حج تمتع و قران برخي تفاوت هايي وجود داد.

حج تمتع: کسي که حج تمتع مي خواهد انجام دهد، در اسناي ميقات به خاطر عمره احرام مي بندد. به محض ورود به مکه بر اساس دستورات عمره را انجام داده و سپس تراش کرده و از احرام بيرون مي آيد. تا روز ترويه (يعني يک روز قبل از عرفه) در مکه بدون احرام منتظر مي ماند. روز ترويه در مکه به خاطر حج دوباره از نو احرام مي بندد و وظايف حج را همانطور که در بالا گفته شد انجام مي دهد.

اما تفاوت هاي آن با حج اِفراد:

۱) در روز اول عيد بعد از انداختن سنگ به جمره ی عقبه، قرباني مي کند، بعد از آن تراش مي کند و از احرام بيرون مي آيد.

۲) بعد از طواف زيارت سعي حج خود را انجام مي دهد.

حج قران: کسي که حج قران را مي خواهد انجام دهد در اسناي ميقات هم نيت حج و هم نيت عمره را باهم انجام مي دهد و براي هر دو تا نيز يک احرام مي بندد. به محض رسيدن به مکه ابتدا عمره را انجام مي دهد، بعد از اتمام عمره طواف قدم حج، بعد از آن نيز سعي حج خود را به جا مي آورد. فقط از احرام بيرون نمي آيد. با احرام منتظر مي ماند با رسيدن روز ترويه، به بالاي عرفات رفته و همانطوري که قبلا تعريف کرديم وظايف حج خود را به جا مي آورد. تفاوت حج قران با حج اِفراد نيز: در روز اول عيد بعد از سنگ انداختن به جمره ی عقبه، قرباني مي کند، بعد از آن تراش کرده و از احرام بيرون مي آيد.

عمره

عمره، عبادتي است که بدون يک زمان مشخص، بر اساس دستورات احرام بسته و سپس طواف کرده، سعي انجام داده و تراش مي کنند.

عمره سنت است. براي عمره زمان مشخصي وجود ندارد. به غير از پنج روز در سال، (عرفه و به دنبال آن روزهاي عيد قربان) هر زمان مي توان انجام داد.

نحوه ی انجام عمره:

کسي که مي خواهد عمره انجام دهد، در خارج از ميقات تميزي هاي لازم را انجام مي دهد، سپس براي عمره نيت کرده، و با گفتن تلبيه احرام، احرام مي بندد. به محض ورود به مکه بر اساس دستورات به اطراف کعبه طواف عمره مي کند. با اتمام طواف دو رکعت “نماز طواف” مي خواند. بعد از آن بين صفا و مروه سعي عمره را انجام مي دهد. با اتمام سعي، تراش شده و از احرام بيرون مي آيد. بدين شکل عمره به اتمام مي رسد.

سوالات:

حج چيست؟

۲) فوايد حج را به طور خلاصه توضيح دهيد.

۳) حج براي چه کساني فرض است؟

۴) چند نوع حج وجود دارد؟

۵) قرباني کردن در کدام نوع از حج واجب نيست؟

۶) احرام، تلبيه، سعي و وقفه چيست؟

۷) عمره چيست؟

[68]. ریاض الصالحین، ج.٢، ص. ٥٢١.

[69]. بر اساس مذهب شافعی؛ زنی که در کنارش شوهر و یا محرم نداشته باشد، اعتقاد بر این است که به همراه دو زن قابل اعتماد و یا بیشتر فرض حج را انجام دهد.

فصل نهم

قربان

موضوعات:

•اهميت قرباني کردن و چه کساني قرباني مي کنند

•چه زماني و چگونه قرباني مي کنند

•کارهايي که با گوشت و پوست قرباني انجام مي شود

•حيواناتي که براي قرباني جائز هستند و يا جائز نيستند

•حيواناتي که گوشتشان قابل خوردن است و حيواناتي که گوشتشان قابل خوردن نيست

•قرباني نذري

•انواع قسم و حکم آن

اهميت قرباني کردن

قربان، قرباني کردن حيوان قربان، با نيت عبادت و در زمان مشخص است.

قرباني کردن عبادتي است که با مال انجام مي شود و واجب مي باشد. در سال دوم هجرت امر شده است. قربان، نوعي فداکاري در راه خداوند، و به جاي آوردن شکر خداوند در مقابل نعمت هايي که ارزاني داشته است.

از گوشت حيواناتي که ثروتمندان قرباني کرده اند فقرا بهرمند مي شوند، و در بين مسلمانان احساس عشق و برادري را تقويت مي کند. مسکين ها نيز به همراه انسان هاي ثروتمند شاد مي شوند. شادي که قربان به همراه دارد، خوشبختي و آرامش جامعه را افزايش مي دهد.

پيامبر گرامي ما با بيان “کسي که ثروتمند (مال) شده و قرباني نکند به مسجد ما نزديک نشود”[70]، قرباني کردن را براي ثروتمندان يک وظيفه ی مهم دانسته است.

چه کساني قرباني مي کنند

کساني که شرايط زير را داشته باشند، قرباني کردن براي آنها واجب است:

۱) مسلمان بودن،

۲) عاقل بودن،

۳) به سن بلوغ رسيدن،

۴) آزاد بودن،

۵) مقيم بودن (يعني مسافر نبودن)

۶) به مقدار نصاب صاحب مال و يا پول بودن. (در نصاب قربان تملک يک سال پول و مال شرط نيست.)

چه زماني و چگونه قرباني مي کنند

وقت قرباني کردن، روزهاي اول، دوم و سوم عيد قربان مي باشد. از مغرب روز سوم به بعد قرباني نمي کنند.

هنگامي که حيوان را براي قرباني کردن مي برند بايد با حيوان خوب رفتار کنند، نبايد با هول دادن و فشار دادن ببرند. براي اينکه حيوان زجر نکشد، چاقو بايد تيز باشد. اگر صاحب قربان از دستش بر مي آيد بايد خودش قربان را سر ببرد. اگر از دستش بر نمي آيد مي تواند ديگري به جايش سر ببرد.

حيواني که قرباني خواهد شد را به طرف چپ اش و به سمت قبله مي خوابانند. کسي که سر حيوان را مي برد بايد با گفتن “بسم الله الله اکبر” از زير چانه ی حيوان، با بريدن بغض علف، بغض نفس و شاهرگ قربانی را به اتمام مي رساند. جدا کردن سر حيوان و پوست کندن آن قبل از جان دادن مکروه مي باشد. هنگام سر بريدن قربان اگر دانسته “بسم الله” گفته نشود، گوشت قربان قابل خوردن نيست.

کارهايي که با گوشت و پوست قرباني انجام مي شود

کسي که قرباني مي کند، همانطور که خودش از گوشت قربان مي خورد، مي تواند به ديگران هم بدهد.

گوشت قربان را به سه قسمت تقسيم مي کند: يک قسمت را در بين فقرايي که قرباني نکرده اند پخش کند، يک قسمت ديگر را بايد براي فاميل ها و دوستان بدهد، بقيه را براي خودش و افراد خانواده بردارد. پخش کردن تمام گوشت قربان نيز جايز است. گوشت و پوست قربان را نمي توان فروخت، با آن نمي توان دست مزد قصاب را داد. جاير است از پوست قربان سجاده و يا چيزي که در منزل استفاده مي شود بسازند و يا اينکه به يک فقير و يا براي خدمت به کار خيري داد.

حيواناتي که براي قرباني جائز هستند و يا جائز نيستند

از حيوانات فقط گوسفند، بز، گاو، گاوميش و شتر قرباني مي شوند. از اينها بايد گوسفند و بز يک سال، گاو و گاوميش دو سال، شتر نيز پنج سال را تمام کرده باشند. اما اگر گوسفند شش ماه را تمام کند، و ظاهرش به شکل يکساله باشد مي توان قرباني کرد. براي بز اين شرايط وجود ندارد، و بايد يک سال را تمام کند. گوسفند و بز براي يک نفر قرباني مي شوند. گاو، گاو ميش و شتر از يک تا هفت نفر به طور مشترک قرباني مي شوند. بدون شاخ بودن، يا شکستن قسمتي کوچکي از شاخ، ريختن تعدادي از دندان هايشان و چلاق بودنشان اين حيوانات مانعي براي قرباني شدن آنها نمي شود.

اگر يکي از نقصان هاي زير در حيوان وجود داشته باشد، نمي توان قرباني کرد:

۱) کور بودن يک يا دو چشم،

۲) شکسته شدن يک و يا دو شاخ از ته،

۳) گوش و يا دم حيوان از نصف و يا بيشتر از آن کنده شده باشد،

۴) به اندازه اي چلاق باشد که نتواند پايش را روي زمين بگذارد،

۵) به طور طبيعي گوش و دم نداشته باشد،

۶) اکثر دندان ها ريخته شده، نتواند شکم خود را سير کند،

۷) بيمار بودن،

۸) به مقداري ضعيف باشد که در داخل استخوان هايش نخاع نماند،

۹) سر پستان هايش کنده شده باشد،

۱۰) کور شدن يکي از پستان هاي گوسفند و بز، کور شدن دو تا از پستان هاي گاو و گاوميش،

علاوه بر آن حيواناتي مانند مرغ، خروس و ديگر حيوانات وحشي که گوشت شان خورده مي شوند، قرباني نمي شوند،

حيواناتي که گوشتشان قابل خوردن است

حيواناتي مانند گوسفند، بز، گاو، گاوميش، شتر، مرغ، غاز، اردک، زرافه، شتر مرغ، کبوتر، بلدرچين، طاوس، پرستو، جغد، خرگوش، درنا، گنجشک، سار (نوعي پرنده ی سياه رنگ با خال هاي سفيد) اگر متناسب با اصول سر بريده شوند، گوشت شان خورده مي شود. به علاوه گوشت هر نوع ماهي که در آب زندگي مي کنند نيز خورده مي شود.

حيواناتي که گوشتشان قابل خوردن نيست

گوشت حيواناتي که با دندان هاي آسياب گاز گرفته و شکار مي کنند، تکه تکه مي کنند و از خودشان دفاع مي کنند، خورده نمي شود: گرگ، خرس، شير، ببر، سنجاب، سمور، ميمون، خوک، کفتار، گربه، سگ، فيل، خزندگان، روباه و جانوران از نوع سمور يا راسو يا قاقم خورده نمي شوند.

گوشت اسب، قاطر، الاق نيز خورده نمي شود. گوشت پرندگاني که با پنجه هايشان شکار مي کنند، لاشه و نجاست مي خورند نيز خورده نمي شود: مانند عقاب، پرنده چايلاق(زغن، غليواج، غليواژ)، کرکس، لک لک، زاغ، شاهين کوچک، شاهين، خفاش، کلاغ.

حيواناتي که از بدو خلقت چندش آور بوده اند، مانند: موش، عقرب، مار، مارمولک، قورباغه، لاک پشت دريايي و زميني، خال، جوجه تيغي، حشره استخوان دار، کرم، همه مگس ها، حشرات، زنبور و پروانه ها خورده نمي شوند.

حيوانات دريايي که به شکل ماهي نيست مانند خرچنگ، صدف، خرچنگ دريايي نيز خورده نمي شوند

قرباني نذري

نذر، چيزي که کسي ملزم به انجام آن نيست، براي خودش واجب کردن است.

نذرها به دو دسته تقسيم مي شوند:

۱) نذر هايي که بدون وابستگي به چيزي انجام مي شوند:

اگر کسي، با گفتن “براي رضاي خداوند يک قرباني خواهم کرد” نذر کرده باشد، قرباني کردن براي او واجب مي شود و اين نذر را هر زماني که بخواهد به جا مي آورد.

۲) نذر هايي که به بودن يا نبودن چيزي وابسته هستند:

مثلا: بگويد “اگر بيمارم خوب شود براي رضاي خداوند يک قرباني سر خواهم برید”، بيمار کسي که نذر کرده خوب بشود، قرباني کردن براي او واجب مي شود. اگر قبل از به واقعيت پيوستن خواسته اش قرباني کند، قرباني اش صحيح نيست.

نذر ها از حيواناتي که قابل قرباني کردن هستند، انجام مي شود: حيواناتي مانند مرغ، خروس را نمي توان قرباني نذري کرد.

گوشت قرباني نذري را؛ کسي که نذر کرده، همسرش، پدرش، مادرش، پدر بزرگ هايش، مادر بزرگ هايش، بچه هايش، نوه هايش نمي توانند بخورند. همچنين کساني که به اندازه ی نصاب پول و مال داشته و از نظر ديني ثروتمند محسوب مي شوند نيز نمي توانند از گوشت قرباني نذري بخورند. بايد همه گوشت قرباني نذري را بين فقرا پخش کرد.

حکم قرباني کردن براي مرده:

کسي که مي خواهد به خاطر مرده قرباني کند، بايد آن را در روزهاي عيد قربان، قرباني کند. از گوشت چنين قرباني، کسي که قرباني کرده مي تواند بخورد، به ديگران نيز مي تواند بدهد.

اگر قرباني را شخص مرده اي وصيت کرده باشد، از گوشت اين قربان را شخصي که آن را قرباني مي کند نمي تواند بخورد، بايد همه ي آن را بين فقرا پخش کند.

انواع قسم و حکم آن

قسم، يعني ذکر کردن نام خداوند با هدف اثبات و تاثير بيشتر سخن.

قسم سه نوع است:

۱) قسم لغو: به اشتباه به دروغ قسم خوردن گفته مي شود. مثلا در حالي که پول دارد، به اشتباه فکر مي کند که پول ندارد “به خدا پول ندارم” بگويد. براي اين چنين قسمي کفاره دادن لازم نيست.

۲) قسم غموس: آگاهانه به دروغ قسم خوردن است. براي چيزي که نديده است بگويد “به خدا ديدم”، در حالي که بدهي اش را نداده بگويد” به خدا داده ام”، يعني در حالي که مي داند، به دروغ قسم مي خورد. بدين شکل به دروغ قسم خوردن گناه کبيره است. براي بخشش آن بايد توبه کرده و از خداوند طلب آمرزش کند.

اگر با اين نوع قسم به ديگران ناحقي کر ده باشد، بايد حق را به صاحب اش بدهد و طلب حلاليت کند. براي اينگونه قسم ها کفاره دادن واجب نيست. چرا که براي رهايي از اين گناه کفاره کفايت نمي کند.

۳) قسم منعقد: قسم خوردن براي انجام دادن يا انجام ندادن کاري در آينده مي باشد. قسم هايي مانند “به خدا فردا بدهي ام را مي دهم” “به خدا با فلاني حرف نخواهم زد”. اگر متناسب با قسم کاري را که گفته انجام دهد، کفاره لازم نيست. اما اگر متناسب با قسم، کاري را که گفته انجام ندهد قسمش را باطل کرده و به عنوان جزا بايد کفاره بدهد.

کفاره ي قسم:

کسي که در ارتباط با آينده براي انجام دادن يا انجام ندادن چيزي قسم بخورد و سپس قسمش را باطل کند به عنوان کفاره: ده فقير را ملبس مي کند و يا به ده فقير به مقدار فطريه پول مي دهد. کساني که توانايي انجام اين ها را ندارند سه روز، روزه کفاره مي گيرند.

سوالات:

۱) قرباني کردن براي چه کساني واجب است؟

۲) چه زماني قرباني مي کنند؟

۳) در ارتباط با گوشت و پوست قربان چه کارهايي بايد انجام داد؟

۴) حيواناتي که براي قرباني جائز هستند و يا جائز نيستند، کدام ها هستند؟

۵) قرباني نذري چيست، چه زماني قرباني مي کنند، گوشت و پوست قرباني نذري را چيکار مي کنند؟

۶) حيواناتي که گوشتشان قابل خوردن است و حيواناتي که گوشتشان قابل خوردن نيست کدام ها هستند؟

۷) قسم به چه چيزي گفته مي شود، چند نوع است؟

۸) کفاره قسم را توضيح دهيد؟

[70]. الترغیب و الترهیب ج. ٢، ص.١٥٥.

فصل دهم

روز و شب هاي مبارک

موضوعات:

•روز هاي جمعه و عيد

•روز ولادت پيامبر

•شب هاي رغائب و معراج

•شب هاي برات و قدر

روز جمعه

روز جمعه براي مسلمانان روز عيد مي باشد. نماز جمعه با جماعت خوانده مي شود. به همين خاطر مسلمانان با جمع شدن در يک جا، از نزديک امکان آشنايي و ديدار مي يابند. بدين شکل جمع شدن هفتگي مسلمان در يک جا، دوستي بين مسلمانان را افزايش داده، اتحاد و برابري را قوت مي بخشد.

جمعه روز با برکت و با فضيلتي است که اتفاقات مهمي در آن به وقوع پيوسته است. پيامبر گرامي ما اين چنين فرموده است:

“بهترين روزي که تا به حال خورشيد در آن طلوع کرده، روز جمعه است. در آن روز آدم (ع.ص) آفريده شد، ودر آن روز به بهشت وارد شد، ودر آن روز از آنجا اخراج گرديد.”[71]

“در روز جمعه ساعتي وجود دارد که در آن ساعت هر مؤمني، هر چيزي را از الله بخواهد به وي ارزاني ميدارد.”[72]

روزهاي عيد

دو عيد ديني در سال داريم:

۱) عيد فطر.

۲) عيد قربان.

عيد به معني روز شادي مي باشد. کسي که در ماه رمضان با روزه گرفتن امر الهي را به جاي مي آورد، کسي که در عيد قربان با قرباني کردن در راه خداوند فداکاري از خود نشان مي دهد، مسلماناني که نمازهاي اعياد را به شکل جماعت مي خوانند، شادي و خوشبختي انجام وظايف شان را ابراز مي کنند.

دست هاي ياري در ماه رمضان با زکات و فطريه، در عيد قربان نيز با گوشت هاي قرباني به سمت مسکين ها دراز مي شود. بدين شکل در بين ثروتمند و فقير يک عشق و احترام به معناي واقعي به وجود مي آيد.

در عيدها به ديدار پدر و مادر و بزرگان مي روند، قهرها آشتي مي کنند، هديه دادن هاي متقابل در بين قوم و خويش و فاميل ها دوستي ها را تقويت مي کند. اين شادي مشترک در جامعه، احساس هاي ملي و ديني را قوت مي بخشد. در سايه ی اين آرامشي که اعياد با خود به همراه دارد، خستگي و ناراحتي های مسلمانان از ميان برداشته مي شود.

در اعياد مؤمن ها به يکديگر عيد را تبريک مي گويند، با ارسال تبريک به کساني که در دور هستند، دل شان را به دست مي آورند. با زيارت کردن مزارها، براي مردگان دعا مي کنند. با قرآن خواندن و صدقه دادن روح شان را شاد مي کنند.

اعياد براي بندگان مؤمن خداوند روز جشن مي باشد. اين روز ها را بايد با رفتارهايي که موجب رضاي خداوند مي شود، مزين کرد.

ليلة مواليد

پيامبر ما حضرت محمد (ص) که آخرين و بزرگ ترين پيامبر، براي رهايي انسان فرستاده شده، در شب دوازدهم ماه قمري ربيعي الاول، سال ۵۷۱ متولد شده است. که به آن “ليلة مواليد” گفته مي شود.

در زمان تولد پيامبر، کل دنيا را جهالت، ظلم، بي اخلاقي گرفته بود، اعتقاد به خدا فراموش شده بود، انسانيت به شرايط تاريک و وحشتناک خود رسيده بود، و در دنيا جايي براي زندگي نبود.

با تولد پيامبر گرامي ما دنيا روشن گشت، دل ها با اعتقاد به خداوند يگانه نوراني شد. برابري، عدالت و برادري پديدار گشت. جوامعي که به او ايمان آوردند به آرامش واقعي رسيدند. شب ولادت او آغازي خوب و مبارک براي رهايي انسانيت است.

در اين شب با تبريک با شور و شوقي که از صدها سال بين مسلمانان وجود دارد، از پيامبر گرامي ما با احترام والايي ياد مي شود.کتاب موايد با نام اصلي اش يعني “وسيله النجات” نوشته دانشمند بزرگ ترکيه، کتابي است که تولد، برتري، معجزه هاي پيامبر گرامي را به شکل زيبايي بيان داشته است.

گوش دادن به مواليد هايي که در سالگرد تولد پيامبر خوانده مي شود، فرستادن سلام و صلوات به روح مبارک ايشان بدون شک بيانگر عشق و وابستگي والاي ملت بزرگ ما به آن حضرت مي باشد.

همراه با آن، شناختن زندگاني سرشار از فضيلت و اخلاق ايشان و الگو قرار دادن آن براي خودمان از وظايف اصلي ما است.

در حقیقت، عشق و رضایت پیامبر را بدین گونه به دست می آوریم.

شب رغائب

سه ماه رجب، شعبان و رمضان از نگاه معنوي از ديگر ماه ها والاتر و با برکت تر هستند. با آمدن ماه رجب پيامبر گرامي ما اينگونه دعا مي کرد:

“خداي من، رجب و شعبان را براي ما مبارک گردان و ما را به رمضان برسان”[73]

به شب اولين جمعه ماه رجب “شب رغائب” گفته مي شود. اين شب، شب مبارکي است که در آن بخشش و رحمت خداوند زياد بوده، و دعاها قبول مي شوند. پيامبر گرامي مان اينگونه فرموده است:

“پنج شب وجود دارد که، در آن دعاها رد نمي شوند (يعني اجابت مي شوند). اين شب ها:

شب اولين جمعه ماه رجب،

شب پانزدهم ماه شعبان،

شب هاي جمعه،

شب عيد فطر،

شب عيد قربان”[74]

شب معراج

بر اساس خواسته ی خداوند، پيامبر عزيز ما در يک شب از مسجد الحرام در مکه به مسجد القصي در قدس رفته است، از آنجا نيز به همراه جبرائيل همه آسمان ها را پشت سر گذاشته و به مقام “سدر المنتهي” رسيده بود. پيامبر (ص) گرامي ما از اينجا نيز بالاتر رفته و بدون واسطه با خداوند متعال ديدار کرده بود.

به اين مسافرت مقدس، از مکه تا قدس اسراء، و به قسمت از قدس به بعد را نيز معراج گفته مي شود. پيامبر گرامي ما نماز هاي پنجگانه را به عنوان هديه ی معراج آورده است.

واقعه ی معراج يکي از بزرگترين معجزات پيامبر ما است. يک و نيم سال قبل از هجرت در ۲۷ ماه رجب اتفاق افتاده است.

شب برات

به شب پانزدهم ماه شعبان “شب برات” گفته مي شود. برات به معني فارغ شدن از بدهي، گناه، مجازات؛ شب رهايي از گناهان است.

شبي است که مؤمن هايي که به سمت خداوند بر گشته و از خداوند طلب آمرزش مي کنند، بخشيده مي شوند و شبي که خداوند برات رهايي عطاء کرده است. پيامبر گرامي ما با در خواست از ما اينکه اين شب را زنده بدارييم و آرزوهايمان را تسليم خداوند کنيم، اينگونه فرموده است:

“زماني که شب پانزدهم ماه شعبان شد، آن شب را با عبادت بگذرانيد و آن روز را روزه بگيريد. چرا که خداوند متعال آن شب با متجلي ساختن دنيا تا هنگام طلوع خورشيد را” اينگونه مي فرمايد:

- کسي نيست که طلب آمرزش کند، ببخشم؟

- کسي نيست که رزق بخواهد، رزق بدهم؟

- کسي نيست که گرفتار درد و مصيبت باشد، شفا بدهم؟

- به علاوه کسي که هر نوع آرزويي داشته باشد، خواسته هايش را مي دهم.

اگر اينطور است، بايد با گوش دادن به مژده ی پروردگار ما، از اين فرصت شناخته شده بهرمند شويم.

شب قدر

شب ۲۷ ماه رمضان “شب قدر” است. کتاب مقدس دين ما که راه هاي خوشبختي در دنيا و آخرت را براي مسلمانان نشان مي دهد، در ماه رمضان و در شب قدر بر پيامبر گرامي ما نازل شده است، وظيفه ي پيامبري در اين شب به حضرت محمد (ص) داده شده، و خورشيد اسلام در اين شب طلوع کرده است. اين اتفاقات مهم براي شب قدر بزرگي و شرف داده و ارزش والايي براي آن به ارمغان آورده است.

والاتر بودن شب قدر از هزار شب در قرآن کريم به طور آشکار بيان شده است. پيامبر گرامي ما نيز در ارتباط با فضيلت اين شب اينطور فرموده است:

“هر کس از روي ايمان و براي رسيدن به ثواب الهي، شب قدر را به عبادت بگذراند، گناهان گذشته اش آمرزيده مي شود”[75]

براي ما مؤمنان شب قدر لطفي بزرگ از خداوند و نتيجه ی رحمت بي پايان اوست. بايد اين شب را به بهترين شکل و با نماز خواندن براي رضاي خداوند، قرآن خواندن و دعا کردن ارج نهيم[76].

روزي حضرت عايشه از پيامبر گرامي ما پرسيد:

-“اي رسول الله: اگر به شب قدر رسيدم چگونه دعا کنم؟”

پيامبر گرامي ما اينگونه فرمود:

-“بگو که: يا رب؛ تو خيلي بخشنده اي، بخشيدن را دوست داري، من را ببخش.”[77]

اين دعايي را که پيامبر گرامي ما ياد داده، ما نيز در شب قدر تکرار کنيم.

شب هاي مواليد را با؛ خواندن نماز براي رضاي خدا، خواندن قرآن، فرستادن صلوات و سلام به پيامبر گرامي مان، طلب آمرزش از خداوند براي بخشش گناهانمان، دعا کردن براي آرزوهاي دنيا و آخرت ما و با کمک به مسکين ها و شاد کردن آن ارج نهيم.

سوالات:

۱) فضيلت هاي روز جمعه را توضيح دهيد.

۲) چند عيد ديني در سال داريم؟ اهميت اعياد چيست؟

۳) شب مواليد را توضيح دهيد.

۴) شب رغائب را توضيح دهيد؟

۵) اهميت شب معراج را توضيح دهيد.

۶) شب برات چه زماني است؟ فضيلت آن را توضيح دهيد؟

۷) فضيلت هاي شب قدر را توضيح دهيد.

۸) در شب هاي مواليد چه کارهايي انجام مي دهند؟

[71]. ریاض الصالحین، ج.٢، ص.٤٣٩.

[72]. همان اثر. ج. ص.٤٤٤.

[73]. جامع الصغیر، ج.٥، ص. ١٣١.

[74]. همان اثر.، ج.٣، ص. ٤٥٤.

[75]. الترغیب و الترهیب ج. ٢، ص.١١٩.

[76]. ریاض الصالحین، ج.٢، ص.٤٦٤

[77]. ریاض الصالحین، ج.٢، ص.٤٦٧.

بخش سوم

اخلاق

فصل اول

اسلام و اخلاق

موضوعات:

•تعريف اخلاق

•اخلاق در اسلام

•نقش اعتقاد و عبادت در داشتن اخلاق خوب

•حضرت محمد (ص)، بهترين نماد اخلاق

•اهميت اخلاق در نزد افراد

•زندگي شغلي و اخلاق

•آيا اخلاق تغيير مي کند؟

•ارزش بالايي که دين اسلام به عقل و علم مي دهد

تعريف اخلاق

اخلاق، عادت هايي است که در روح انسان جاي گرفتهاند. اين عادت ها، بدون فکر کردن زيادي، افعال و رفتارهاي ما را به وجود مي آورند.

عادت هايي که در روح ما جاي گرفته اند دو نوع هستند:

۱) عادت هاي خوب،

۲) عادت هاي بد.

حرکات عضوهاي ما به روح ما وابسته است. اگر در روح ما عادت هاي خوب جاي گرفته باشند، عضوهاي ما فعل و رفتارهاي خوب انجام مي دهد. به آنها اخلاق خوب گفته مي شود. اگر در روح ما عادت هاي بدي جاي گرفته باشد، رفتارهاي ما بد مي شوند. به اينها نيز اخلاق بد گفته مي شود. براي اينکه رفتارهاي ما خوب شده و اخلاق ما زيبا شود بايد روح ما را از عادت هاي بد تميز کرده و به جاي آن عادت هاي خوب جايگزين کنيم.

بر اساس آن چيزي که به خاک کاشته ايم، محصول برداشت مي کنيم. همانطوري که از تخم گندم، گندم مي رويد، از تخم جو نيز، جو مي رويد. مي بينيم که هر تخمي که به خاک بکاريم، بر اساس اين تخم گياه آن تخم نيز مي رويد. به همين شکل اگر در اعماق روح ما تخم عادت هاي خوب را بکاريم، اين تخم ها در اعضاي ما به شکل اخلاق زيبا خود را نشان مي دهند. اگر در روح مان تخم هاي عادت هاي بد بکاريم، اين تخم ها نيز در اعضاي ما به شکل اخلاق بد نمود پيدا مي کنند.

اخلاق در اسلام

اخلاق در دين اسلام ارزش و اهميت والايي دارد. هدف اسلام، به کمال رساندن انسان با مالک کردن او به اخلاق زيبا است. اسلام يعني اخلاق زيبا. پيامبر گرامي (ص) اينگونه فرموده است:

“من مبعوث شدم تا مکارم اخلاق را تکميل کنم.”[78] ارزش يک مسلمان با مکارم اخلاقي او سنجيده مي شود. پيامبر گرامي ما با بيان:

“محبوب ترين شما نزد من و نزديک ترين جايگاه را به من در قيامت، خوش اخلاق ترين شما دارد”[79] اين واقعيت را به زبان آورده است.

از پيامبرگرامي ما پرسيدند:

“محبوب ترين بندگان نزد خداوند چه کساني است؟”

پيامبر گرامي ما فرمود:

“خوش اخلاق ترين آنها”[80]. همانطوري که عبادت ها دستورات دين ما است، به جاي آوردن وظايف اخلاقي نيز امر ديني ما است. يکي ديگر از اهداف عبادت ها در اسلام، حفظ کردن انسان از بدي ها و مزين کردن آنها به اخلاق است.

نقش اعتقاد و عبادت در داشتن اخلاق خوب

انساني که داراي يک اعتقاد واقعي باشد، به ناظر بودن خداوند بر تمام رفتارهايش و نوشته شدن آنها از طرف فرشتگان مامور باور دارد. مي داند که هر کار و رفتاري را که در دنيا انجام مي دهد، در روز قيامت از او سوال خواهد شد. به طور قطع باور دارد کساني که کارهاي نيک انجام مي دهند پاداش، و کساني که کارهاي بد انجام مي دهند جزاي آن را خواهند کشيد.

خداوند متعال در قرآن کريم اينگونه مي فرمايد:

“هر کس به قدر ذره اي کار نيک کرده باشد (پاداش ) آن را خواهد ديد.هر کس به قدر ذره اي کار بد کرده باشد (جزاي) آن را خواهد ديد.”[81]

اين اعتقاد، انسان را از انجام کارهاي بد منع کرده و به انجام نيکي ها سوق مي دهد. اگر جز کساني باشد که در قلب شان اين چنين احساس مسئوليت و اعتقاد نداشته باشند، تا زماني که به نفع شان نباشد، انتظار نيکي نبايد داشت، اينها اگر فرصتي بيابند هر نوع بدي را انجام مي دهند.

در حالي که مسلماني که در دلش ايمان راسخ دارد، به همه رفتار هايش دقت مي کند. به کسي بدي نمي کند. تا مي تواند براي انجام نيکي تلاش مي کند. عبادت ها هم ايمان قلبي ما را تقويت مي کنند، و هم خوش اخلاق بودن ما را تضمين مي کنند.

نماز هاي پنجگانه، پيوسته ی خداوند را به ما يادآوري مي کند، و از هر نوع رفتارهاي زشت ما را بر حذر مي دارد. روزه، احساس دلسوزي و بخشش را تقويت مي کند، دست ما را از حرام، زبان ما را از دروغ حفظ مي کند. زکات، ما را از خساست رهايي مي هد، و احساس نيکي و مفيد بودن در مقابل ديگران را قوت بخشيده و فرد مفيدي براي جامعه مي سازد.

ايماني که بدين شکل با عبادت ها پرورش مي يابد، به اعضاي ما ميوه هاي خوش اخلاقي را مي دهد و انسان ارزش واقعي خودش را به دست مي آورد. کساني که صاحب اخلاق خوش نيست نيز، مانند درختان بی ثمري هستند که شکوفه و برگ ندارند.

حضرت محمد (ص)، بهترين نمونه ی اخلاق

حضرت محمد (ص) با تربيت خداوند به کمال رسيده، و پيامبري داراي اخلاق والا است. ايشان اخلاقش را از قرآن گرفته، تمام نيکي ها را در خود جمع کرده بود. زماني که از حضرت عايشه، در مورد چگونگي اخلاق پيامبر گرامي ما سوال شد، اين جواب را داده است:

“اخلاق او قرآني بود”[82]

پيامبر گرامي ما وظايف اخلاقي را هم آموزش داده، و هم شخصا انجام داده است. او هيچ وقت از درستي و نيکي دور نشده، و با اخلاق خوش و رفتارهاي نيکش براي انسان ها الگو شده است. خداوند متعال در قرآن کريم با فرمودن “در پيامبر خدا (ص) قطعاً، الگويي خوب و شايسته براي شما وجود دارد.”[83]، از ما خواسته تا زندگي پيامبر را الگويي براي خود قرار دهيم. وظيفه ي ما ياد گرفتن زندگي سرشار از اخلاق و فضيلت پيامبر گرامي ما و الگو قرار دادن و زنده کردن رفتارهاي اخلاقي او مي باشد.

اهميت اخلاق در نزد افراد

همانطور که مي دانيم جامعه اي بزرگي که ملت مي ناميم از مجموع خانواده ها تشکيل مي شود. خانواده ها نيز از افراد تشکيل مي شوند. به همين خاطر خوشبختي و توانمند بودن يک ملت به بنيان هاي سالم خانواده وابسته است. وجود خانواده هاي سالم و آرامش در آنها، با انجام وظايف اخلاقي افراد خانواده امکان مي يابد.

به همين سبب، قبل از هر چيزي خوش اخلاق بودن افرادي که جامعه را تشکيل مي دهند اهميت زيادي پيدا مي کند. چرا که همانطور که از تخته های فرسوده کشتي خوبي ساخته نخواهد شد، از افرادي که صاحب اخلاق خوب نيست و احساس مسئوليت ندارند نيز جامعه اي سالم و قدرتمند ايجاد نخواهد شد.

زندگي شغلي و اخلاق

کار، دستور دين ما است. يک مسلمان براي اينکه ادامه زندگي دهد و محتاج دیگران نباشد مجبور به کار کردن است. زمينه ها و راه هاي کسب و کار انسان هاي متنوع است. نقاطي که در کسب و کار بايد به آنها توجه کنيم: کسب ما از راه هاي حلال به دست آوريم و به روزي ما نبايد حرام قاطي کنيم.

پيامبر گرامي ما آشکار کرده است که:

“از انسان در روز قيامت از اينکه مال و سرمايه اش را از کجا کسب کرده، و در کجا خرج کرده است سوال خواهد شد.” و در ارتباط با کساني که به کسب شان حرام قاطي مي کنند، اين هشدار را داده است:

کسي که مسلماني را فريب دهد، يا اينکه به او ضرر برساند، از ما نيست.”[84]

براي کساني که تلاش و کسب خود را صحيح انجام مي دهند اين مژده را داده است:

کساني که تجارت را درست انجام مي دهند در روز قيامت با پيامبران محشور خواهد شد.”[85] درستي يکي از قوانين مهم اخلاق در اسلام است. چيزهايي که شايسته ی يک مسلمان است، در زندگي شغلي از درستي دور نيفتتد، و از فريب دادن انسان ها، ايجاد بازار سياه، و از هر نوع قاچاق بر حذر باشد، و از راه هاي حلال و صحيح روزي کسب کند.

وظيفه ی يک توليد کننده، توليد جنس خوب و کالاهاي اصيل مي باشد. وظيفه ی کارگر و کارمند نيز انجام وظايف محوله بدون کم کاست است. اگر کسي که کار مي کند بگويد “کسي من را نمي بيند” و وظيفه اش را انجام ندهد، از درستي دور افتاده و در آمد نامشروعي به دست مي آورد که، اين رفتار در دين ما به طور قطع ممنوع است. دزديدن حق ديگري، سوء استفاده از انجام وظيفه مي باشد. کساني که اينگونه عمل مي کنند؛ باعث به هدر رفتن تلاش هايشان مي شوند. از اين هم کشور ضرر مي بيند و هم اعتماد انسان ها به يکديگر از بين مي رود. يک مسلمان پاکدل و خوش اخلاق از اين نوع رفتارها به دور است.

انساني که داراي اخلاق خوب است، کاراش را به درستي انجام مي دهد، کسي را فريب نمي دهد، حيله و تقلب نمي کند. وظيفه اي را که بر دوش گرفته، به طور کامل انجام مي دهد، هم براي خودش و هم براي اطرافيانش مفيد مي باشد.

آيا اخلاق قابل تغيير است؟

کودک پاک به دنيا مي آيد. اگر از طرف پدر و مادرش خوب تربيت بشود، به عادت هاي زيبا مزين شود، با اخلاق خوب بزرگ مي شود. اگر خوب تربيت نشود، و روحش را عادت هاي بد مانند لکه سياهي بپوشاند، نبايد از او اخلاق خوب و رفتارهاي زيبا انتظار داشت.

همانطور که، ناراحتي هاي ناشي از بيماري را با دارو معالجه مي کنيم، روح مان را نيز با تميز کردن عادت هاي زشت و جايگزين کردن عادت هاي خوب مي توان معالجه کرد.

پيامبر گرامي مان با بيان “اخلاقتان را زيبا کنيد”[86]، خوب شدن اخلاق بد را آشکار کرده است.

اگر کسي با بيماري که مريضي مصري دارد، نشست و برخواست کند، مي تواند دچار همان بيماري شود. کساني که با انسان هاي بد اخلاق دوستي مي کنند، از رفتارهاي آنها متاثر مي شوند و به مرور زمان عادت هاي خوب شان را فراموش کرده و بد اخلاق مي شوند. به همين دليل، براي صاحب شدن به اخلاق زيبا و دوام آن، ديدن تربيت اخلاقي خوب و در کنار آن مصاحبت با انسان هاي آگاه و خوش اخلاق، و پرهيز از نشست و برخواست کردن با افراد بد اخلاق ضروري است.

پيامبر عزيزمان:

دوستي کردن با اشخاص خوب، را به نشستن در يک مغازه اي که عطرهاي خوشبو مي فروشند، تشبيه کرده است. اگر صاحب مغازه به آن شخص حتی چيزي هم نبخشد، از بوهاي خوش آنجا بهره مند مي شود.

دوستي کردن با اشخاص بد را نيز، به نشستن در مغازه ی آهنگري تشبيه کرده است. کسي که در آنجا بشيد يا جرقه ی آتش مي پرد، و يا از بوي بد آن ناراحت مي شود.[87]

کساني که با همچون افراد خوبي دوستي کنند، اخلاق زيباي انسان هاي خوب بر او تاثير مي گذارد، او نيز خوش خلق و خو مي شود. کساني که با انسان هاي بد اخلاق دوستي کنند نيز، رفتارهاي بد آنها تاثير مي گذارد و به مرور زمان عادت هاي خوب آن شخص نيز فراموش شده، و بد اخلاق مي شود.

وظيفه ي ما، دقت کردن در انتخاب دوست، با اشخاص خوب و دانا دوست شدن، بهره مند شدن از صحبت هاي آنها، دوري کردن از انسان هاي بد است. اما، با هدف بر حذر داشتن ديگران از رفتارهاي بد بايد به آنها نزديک شويم و به خوب کردن اخلاق آنها کمک کنيم.

ارزش بالايي که دين اسلام به عقل و علم مي دهد

عقل، يکي از بزرگ ترين نعمت هايي است که خداوند به انسان داده است. انسان، خوب و بد را با عقل از همديگر جدا مي کند. عقل بزرگترين ويژگي انسان است که او را از ديگر موجودات متفاوت کرده است.

در دين ما براي ملکف شدن شرط عقل لازم است. اولين شرط در ايمان و عبادت ها عقل است. پاسخگو نبودن افراد غير عاقل به دستورات ديني، اهميت عقل در دين اسلام را نشان مي دهد. اما فهميدن ارزش واقعي عقل و مفيد بودن آن براي انسان، به استفاده مفيد عقل بستگي دارد. کساني که از عقل شان استفاده مفيدي نمي برند، در قرآن کريم به بدي ياد شده است. عقل يکي از مهم ترين وسيله هاي آگاهي است. دين اسلام به علم نيز همانند عقل ارزش والايي داده است. دائما خواندن و ياد گرفتن را امر کرده است. اولين آيه اش را با “بخوان” شروع کرده است، که به ما ارزش خواندن را به شکل آشکاري نشان مي دهد. در ارتباط با ارزشي که به علم و صاحبان علم داده شده، خداوند متعال اينگونه مي فرمايد:

“بگو که: آيا کساني که مي دانند و کساني که نمي دانند برابراند؟”[88]

پيامبر گرامي مان نيز يادگيري علم توسط مسلمانان را يک وظيفه ی مهم دانسته و اينگونه مي فرمايد:

“يادگيري علم براي هر مسلمان زن و مرد فرض است.”[89]

متناسب با اين دستور دينمان، پدرانمان به علم خيلي اهميت داده اند، و به دانشمندان احترام زيادي قائل بودند.

حاکم بزرگ ترک ياووز سلطان سليم، هنگام بازگشت از مصر با دانشمند مشهور ديني ابن کمال از جاي گل آلود رد مي شدند. گل پاي اسب ابن کمال بر لباس ياووز پريد و آن را کثيف کرد و باعث ناراحتي ابن کمال شد.

ياووز سلطان سليم با ديدن ناراحتي استادش:

با گفتن “ناراحت نباش استاد! گلي که از پاي اسب عالم مي پرد، براي ما تزيين مي باشد. اين خفتان (لباس) با اين گل نگهداشته شود و بر روي تابوتم انداخته شود” وصيت کرد، و احترام والاي او به عالمان را نشان داده است.

سوالات:

۱) اخلاق چيست، توضيح دهيد.

۲) اهميتي که در اسلام به اخلاق داده شده را تفهيم کنيد.

۳) نقش اعتقاد و عبادت در داشتن اخلاق خوب را تشريح کنيد.

۴) اخلاق پيامبر ما چطور بود؟

۵) اهميت اخلاق براي فرد را توضيح دهيد.

۶) تاثير اخلاق در زندگي شغلي را توضيح دهيد.

۷) آيا اخلاق تغيير پيدا مي کند، توضيح دهيد.

۸) ارزشي که در اسلام به عقل و علم داده شده را توضيح دهيد.

[78]. کشف الخفاء، ج.١، ص،٢١١.

[79]. ریاض الصالحین، ج.٢، ص.٥٤.

[80]. احادیث گلچین، ص.٣٢

[81]. سوره زلزال، ٧-٨

[82]. شرح الشفا علي القاري، ج.١.، ص.٢٢٢

[83]. سوره احزاب، ٢١

[84]. ٢٥٠ حدیث، ص.١٥٩

[85]. ٢٥٠ حدیث، ص.٦٢

[86]. آ. احمدی آکسک، درس های اخلاق، ص.١٩

[87]. جامع الصغیر.

[88]. سوره زمر، ٩

[89]. مشقات المصابیح، ج.١، ص.٢٣٣.

فصل دوم

وظايف اخلاقي ما

موضوعات:

•وظايف اخلاقي در اسلام

•وظايف ما در مقابل خدا و پيامبر و قرآن

•وظايف ما در مقابل خودمان

•وظايف ما در مقابل بدنمان

•وظايف ما در مقابل روح و روانمان

•قواعد اخلاقي خوردن و آشاميدن

•تربيت و ارتقاي زبان

•تربيت و بهبود ديگر اعضاي بدن

وظايف اخلاقي ما

مهم ترين وظايف اخلاقي در اسلام شامل چهار قسم است:

۱) وظايف ما در مقابل خدا، پيامبر و قرآن

۲) وظايف مادر مقابل خودمان

۳) وظايف ما در مقابل خانواده

۴) وظايف ما در مقابل همه بشر

1- وظايف ما در مقابل خدا و پيامبر و قرآن

الف- وظايف ما در مقابل خدا

خداوند است که ما را از نیستی آفريده و وجودمان را با ارگان هاي کامل تجهيز کرده و هر آنچه روي زمين است را براي استفاده ی ما خلق کرده است. اين ويژگي هاي عالي تنها مخصوص انسان بوده و به هيچ جاندار ديگري عطا نشده است. در مقابل اين خوبي ها، ما نيز وظايفي داريم که بايد انجام دهيم. اين وظايف عبارت اند از:

الف) ايمان به وجود و يگانگي خداوند

ب) به جا آوردن وظايف عبادي

ج) حرکت کردن مطابق اوامر او و پرهيز از چيزهايي که او ممنوع کرده است.

د) برتري دادن از همه چیز به عشق به خدا

ه) ذکر محترمانه نام او

و) شکرگذاري نعمات او

ب- وظايف ما در مقابل پيامبر

خداوند، وظيفه ی تبليغ دين اسلام در ميان انسان ها را بر عهده حضرت محمد (ص) قرار داد. پيامبر عزيز ما هم براي نجات بشريت، تلاش زيادي کرد و در اين راه سختي هاي فراواني را تجربه کرد. او با نور اسلام دنيا را روشنايي بخشيد و راه هاي سعادت انسان ها را به آن ها نشان داد.

بدين سبب؛

الف- ايمان به خاتم و اکبرالانبياء بودن او

ب- دوست داشتن زياد او و صلوات فرستادن هنگام ذکر نام او

ج- راه رفتن در طريقي که او نشان داده

د- اینگونه قرار دادن و زندگی کردن براساس اخلاق زیبای او.

وظايفي است که ما بايد در مقابل پيامبر گرامي اسلام به جا بياوريم.

ج- وظايف ما در مقابل قرآن

الف- ايمان به اينکه قرآن کريم آخرين کتابي است که از طرف خداوند و به واسطه ی پيامبر بر انسان ها نازل شده است،

ب- خواندن زيباي آن طبق اصول قرآن،

ج- تلاش براي فهم معناي آن،

د- داشتن رفتار محترمانه هنگام خواندن و شنيدن قرآن،

ه- عمل کردن به اوامر معروفي قرآن و اجتناب از اوامر نهي آن.

2- وظايف ما در مقابل خودمان

انسان موجودي است که از بدن و روح تشکيل شده است و به همين دليل،وظايف ما در مقابل خودمان، بر دوگونه است:

۱) وظايف ما در مقابل بدنمان

۲) وظايف ما در مقابل روح و روانمان

الف- وظايف ما در مقابل بدنمان

الف) تغذيه مناسب: با دقت در خوردن و آشاميدنمان، بايد تغذيه ی متعادلي داشته باشيم. زيرا داشتن بدني سالم و نيرومند، وابسته به آن است. قرآن کريم نيز مي فرمايد:

“اى مردم از آنچه در زمين است‏حلال و پاكيزه را بخوريد”[90]

رسول خدا با فرمودن اينکه: “مؤمن قوی از مؤمن ضعیف نزد الله تعالی بهتر و محبوبتر است.”[91] خواهان قوي بودن مسلمانان شده است.

ب) حفظ سلامتي: همچنان که بايد بدن خود را از بيماري ها حفظ کرده و براي آن تدابير لازم را بيانديشيم، با دچار شدن به مريضي، وظيفه ی ما است که به معالجه ی خود بپردازيم. پيامبر (ص) در اين مورد مي فرمايد:

“اي بندگان خدا! خود را درمان کنيد. زيرا خداوند برای هر بيماري، درمانی آفریده است.”[92]

دين اسلام، ما را از مصرف مشروبات الکلي و مواد مخدر که به بدنمان ضرر مي رسانند، منع کرده و به اجتناب از هرگونه رفتاري که سلامتي ما را به خطر مي اندازد، فرا مي خواند.

مهم ترين نعمتي که خداوند به انسان ها عطا فرموده است، سلامتي است. انسان بايد در طول زندگي خود اين نعمت را پاس بدارد. کسي که سلامتي اش کامل نباشد، نه مي تواند زندگي خوبي داشته باشد و نه مي تواند وظايف عبادي خود را به صورت دقيق انجام دهد. به همين خاطر نيز اجدادمان به درستي گفته اند که “اولِ هر کاري سلامتي است”.

موقعي که سلامتي مان سر جاي خود مي باشد، بايد قدر آن را دانسته و در مقابل بيماري ها آماده باشيم. چرا که بيشتر مواقع که نعمت ها در دست انسان مي باشد، ارزش آن را به درستي نمي داند. پيامبر گراميمان در اين مورد مي گويد:

“دو نوع نعمت است که بيشتر انسان ها فريب آن ها را مي خورند. (يعني ارزش آن ها را نمي دانند.) يکي سلامتي و ديگري اوقات فراغت است.”[93]

به منظور رسيدن به سعادت دنيوي و نيز سعادت اخروي، سلامتي ما ضروري است. بدين سبب دينمان اهميت زيادي به موضوع سلامتي قائل شده و اتخاذ تدابير لازم در برابر بيماري ها را خواسته است. در مواقع بيماري نيز امر به درمانمان داده است.

بايد تلاش کنيم که با تغذيه ی کافي، رعايت بهداشت و انجام حرکات مفيد، بدنمان را قوي نگه داريم و اين سخن پيامبر را که گفته است: “مؤمن قوی از مؤمن ضعیف نزد خدا بهتر و محبوبتر است.” از ياد نبريم.

بايد از مواردي مانند خستگي مفرط، بي خوابي، کمبود اکسيژن، مصرف مشروب، بودن در جاهايي که هوايش کثيف است، خوردن غذاهاي ميکروب دار و آشاميدن آب هاي ميکروب دار، پرهيز کرده و از مکان هايي که بيماري هاي واگيردار دارد، دوري کنيم. در مواقع ضروري هم بايد به توصيه هاي کارشناسان در مورد بيماري هاي احتمالي عمل کرده و به ويژه ی واکسيناسيون کودکان را در زمان هاي مشخص خود، انجام دهيم.

پيامبر (ص) با بيان اينکه: “همانگونه که از شير جنگل فرار مي کني، از بيمار جذامي فرار کن.”[94]، دوري کردن از بيماراني که به امراض مسري مبتلا شده اند را توصيه فرموده است.

حديث شريفه ی ديگري نيز می فرماید: “اگر اطلاع يافتيد که در جايي بيماري وبا وجود دارد، به آن جا نرويد.”[95]، آمادگي در برابر امراض واگيردار را خواستار شده است.

اين حديث نبوي، “خود را درمان کنيد. زيرا خداوند برای هر بيماري، درمان آن را آفریده است.” هم، به اين اشاره دارد که در صورت ابتلا به بيماري از هر امکاني براي معالجه استفاده کنيم و اين يک دستور ديني است.

پيامبر گرامي هم موقع بيماري، خود را مورد درمان قرار داده و براي بهبود بيماران با توجه به شرايط و امکانات آن زمان، استفاده از داروهاي خاصي را توصيه کرده است.

به دنبال اين اهميت درمان در دين اسلام بوده است که تعداد زيادي دانشمند طب در دنياي اسلام پرورش يافته اند و نوشته هاي طبي عالماني مانند ابن سينا و ابوبکر رازي براي صدها سال در اروپا تدريس و خوانده مي شده است.

درمان و بهبود يافتن با عقيده توکل نيز مغايرتي ندارد. برعکس، توکل حقيقي اين است که بيمار پس از انجام معالجات مختلف، در آخرين مرحله، از خداوند طلب شفا نمايد. در حاليکه اگر شخص بيمار بدون انجام اقداماتي در جهت بهبودي خود در همان گام اول بگويد که به خدا توکل کرده ام و کاري براي بهبودي خود نکند، عمل درستي نبوده و مطابق عقيده توکل در اسلام نمي باشد. اين همانقدر اشتباه است که بدون کاشتن دانه، انتظار به بار آمدن محصول در مزرعه را داشته باشيم.

با توجه به اينکه در دنيا هر چيزي علتي دارد، ابتدا به دنبال علت رفته، سپس منتظر نتيجه خواهيم ماند. پيدا کردن علاج بيماري و به کار بردن آن، همين علت جويي است و بهبود بيماري هم نتيجه ی آن است. کاشتن دانه در زمان مناسب در مزرعه، علت و برداشت محصول و استفاده از آن، نتيجه دانه مي باشد.

ج) دقت در بهداشت فردي

يکي ديگر از وظايفمان در مقابل بدن خود، پاکيزگي است. بدن، لباس و محيط اطراف يک مسلمان بايستي تميز باشد. پاکي و پاکيزگي نقش مهمي در حفظ سلامتي مان دارد. پيامبرمان با اين حديث: “پاکيزگي، نصف ايمان است.”[96]به اهميتي که دينمان به تميزي داده است، اشاره مي کند.

رسول خدا براي پاکي دندان ها هم اهميت زيادي قائل شده و در اين مورد توصيه اي به ما نموده است:

“شما را چه شده است که يا دندان هاي پوسيده و زرد شده بر من وارد مي شويد؟ از مسواک استفاده کنيد.”[97]

ب- وظايف ما در مقابل روح و روانمان:

شامل بر اين وظايف است:

الف) پاک کردن روحمان از عقايد بي ريشه و اشتباه.

ب) جايگزين کردن عقايد راست و حقيقي.

ج) تجهيز آن با آگاهي هاي مفيد و راستين.

د) جدا کردن افکار بد و اخلاق زشت از آن.

ه) تزيين آن با افکار خوب و اخلاق زيبا.

روح و روانمان را بايد از اين خوي هاي زشت، پاک کنيم:

دشمني کردن، خشم، حسادت به ديگران، دروغ گفتن، بد قول بودن، دورويي، بي حيايي، بي احترامي، بي تربيت بودن، بي مرحمت بودن، ترس، تنبل بودن، خسيس بودن، فخر فروشي، ظلم و پايمال کردن حق ديگران، خيانت در امانت، بي صبري، رفتار خشن و زننده و بي عاطفگي.

روح و روانمان را بايد با اين خوي هاي زيبا، زينت ببخشيم:

دوستي، مرحمت، راست گويي، بخشندگي، جسارت، تلاش و کوشش، صبر، حيا، احترام به بزرگترها، محبت به انسان ها، خوش قولي، رفتار خوب و مؤدبانه، باعاطفه بودن، عدالت ورزي، ادب و تربيت خوب، عفو، قناعت پيشگي، کظم غيظ، حاکم بودن بر زبان و دل رحمي نسبت به انسان ها و تمامي جانداران.

قواعد اخلاقي خوردن و آشاميدن

۱) حلال بودن خوردني ها و آشاميدني ها،

۲) شستن دست ها قبل و بعد از غذا،

۳) گفتن “بسم الله” در ابتداي غذا و “الحمدالله” در انتهاي آن،

۴) خوردن با دست راست و آن چيزي که در جلوي خودمان است،

۵) گرفتن لقمه به اندازه ی دهان و فرو دادنش بعد از جويدن کافي،

۶) حرف نزدن موقعي که لقمه در دهان است،

۷) عدم برداشتن لقمه ی ديگر، هنگامي که لقمه اي در دهان است،

۸) فوت نکردن غذا به منظور خنک کردن آن،

۹) ندادن نفس به داخل ليوان هنگام آب خوردن،

۱۰) پرهيز از سخن و رفتاري که باعث به هم خوردن حال ديگران شود،

۱۱) اسراف نکردن در خوردن، گذاشتن غذا به اندازه ی در بشقاب و تمام کردن همه آن،

۱۲) نرفتن از کنار سفره موقعي که همه غذايشان را تمام نکرده اند،

۱۳) خوردن غذا پس از شروع کردن آن توسط بزرگترها،

۱۴) پرهيز از خوردن غذا در کوچه و خيابان.

تربيت و ارتقاي زبان

يکي ديگر از وظايف ما در قبال خودمان، تربيت کردن زبانمان مي باشد. همانگونه که بايد به آنچه که به دهانمان فرو مي بريم دقت کنيم، بايستي مواظب آنچه که از دهانمان خارج مي شود نيز باشيم. دين اسلام، آداب سخن و اصول حرف زدن را به ما نشان داده است.

به طور خلاصه، نکاتي که موقع حرف زدن بايد رعايت کنيم، بدین گونه اند:

۱) فکر کردن به نتايج سخن قبل از ايراد آن،

۲) نگفتن سخناني که فايده اي براي دنيا و آخرت ندارند،

۳) نشکستن دل ديگران با سخنان بي مورد و نيز قطع نکردن حرف ديگران،

۴) حرف زدن مطابق مقام و شخصيت افراد،

۵) اجتناب از زياده روي در ستايش ديگران،

۶) پرهيز از صحبت کردن با صداي بلند در حضور بزرگترها،

۷) پر حرفی نکردن،

۸) ادا در نياوردن موقع حرف زدن، خود را داننده نشان ندادن، جستجو نکردن نقص در حرف هاي ديگران،

۹) عادت ندادن زبان به حرف هاي زشت و پرهيز از دروغ گفتن، قسم دروغ دادن، صحبت عليه ديگران، دو به هم زني و بد قولي،

۱۰) مسخره نکردن ديگران و ندادن لقب بد به اشخاص،

۱۱) نگفتن اسراري که نبايد گفته شود.

پيامبر (ص) در پاسخ به شخصي که پرسيده بود، راه رهايي کدام است؟ گفته بود: “از زبانت مراقبت کن.”[98]

وقتي هم که يکي از اصحاب از حضرت محمد (ص) سؤال کرده بود که: آن چيزي که در مورد خودم بايد بترسم چيست؟پيامبر با گذاشتن دستش روي دهان خود گفته بود: “اين است همانا”[99]

نبي اکرم در حديثي ديگر اينطور فرموده است: “آنکه به خدا و روز آخرت ايمان دارد، يا چيز مفيدي بگويد و يا ساکت شود.”[100]

همانگونه که ديده مي شود، مراقبت از زبان و دقت کردن در حرف هاي خود، يکي از قواعد مهم اخلاقي مي باشد.

تربيت و بهبود ديگر اعضاي بدن

به غير از زبان، درست کردن رفتارمان از طريق تربيت ديگر اعضاي بدن و استفاده از آنها طبق قواعد اخلاقي، از وظايف ديگري مي باشد که بايد در قبال خودمان به انجام رسانيم. اين وظايف به طور خلاصه شامل بر اينهاست:

۱) دور نگه داشتن دست و پا از حرام و کارهايي که باعث ضرر به ديگران مي شوند،

۲) بد نگاه نکردن به چيزي که مال خودمان نيست، تفتيش نکردن عيب و ايراد ديگران و پرهيز از سلب آسايش ديگران با نگاه کردن،

۳) گوش ندادن به دروغ، غيبت و آنچه که براي دنيا و آخرت، سودي ندارد،

۴) اجتناب از تجاوز به مال، جان و ناموس افراد.

برای مطالعه:

دين ما، اسراف را ممنوع کرده است

اسلام، که کار و مال اندوزي از راه حلال را امر فرموده، از طرف ديگر اسراف کردن مال و خرج بيهوده آن را منع کرده است. خداوند در قرآن کريم مي گويد:

“بخوريد و بياشاميد و[لى] زياده‏روى مكنيد كه او اسرافكاران را دوست نمى‏دارد.”[101]

اين آيه که به صورت خيلي آشکاري اسراف را حرام اعلام مي کند، حرف پاياني آن، “او اسرافكاران را دوست نمى‏دارد”، هشدار و انذاري بس مهم براي مسلمانان است. البته که هيچ مسلماني نمي خواهد جزء کساني باشد که خدا آنها را دوست ندارد.

دينمان، همچنين ما را به دوري از خسيسي دعوت کرده و همواره بر متعادل بودن و تعقيب راه وسط و معقول تاکيد کرده است.

در قرآن کريم، زندگي کساني که بندگان خوب خدا بوده و اين طريق را مي پيمايند، اينگونه توصيف شده است:

“و كسانى‏ اند كه چون انفاق كنند نه ولخرجى مى كنند و نه تنگ مى‏ گيرند و ميان اين دو [روش] حد وسط را برمى‏ گزينند”[102]

مشاهده مي شود که همان طوري که دينمان نحوه ی کسب مال را به ما آموخته، شيوه ی خرج کردنش را نيز به ما آموزش داده است. آنچه که بر عهده ی ما مي باشد اين است که به اوامر الهي و توصيه هاي پيامبر عمل کرده و زندگي مان را بدون افراط و تفریط بر اساس شيوه هاي درست و متعادل تنظيم کنيم.

کسي که اندوخته اش را پخش و پلا کرده و تعادلي بين درآمد و خرج خود برقرار نمي کند و بيش از اندازه هزينه مي کند، به سطحي از زندگي که آرزو مي کرده، نمي رسد و خانواده ی او نيز روي آرامش را نمي بيند. ما بايد دارايي و پولمان را به نسبت نيازهاي خود و براي نفع جامعه خرج کنيم.

اين وضعيت همانگونه که براي یک خانواده مطرح است، براي ملت نيز صدق مي کند. اسراف، جلوي توسعه ی ملت ها را مي گيرد، افراد و جامعه را فقير کرده و باعث هدر رفتن فعاليت ها مي شود.

به عنوان نمونه در کشور ترکیه، درجه ی اسراف نان که ماده ی غذايي اساسي محسوب مي شود و ريختن آن در ميان زباله ها، جاي تأمل دارد. در اصل، تنها نان نيست که در آشغال ريخته مي شود. عرق پيشاني کشاورز، کار و تلاش کساني که در توليد آن نقش داشته اند و نيز پولي که براي خريد آن صرف شده، همه اينها نصيب زباله داني ها مي شود.

با به دور انداختن نان، هم به توصيه پيامبر عمل نمي کنيم و هم احترام نان را نگه نمي داريم.

همچنين، ريختن بيش از حد غذا در بشقاب و خوردن نصفه و نيمه آن، روشن ماندن زيادي چراغ ها و نيز هدر رفتن آب شير و چشمه ها، اسراف محسوب مي شوند. هيچ فردي حق ندارد که با اين استفاده هاي بي سر و ته، باعث اسراف شود.

سپري کردن بيهوده زمان هم، اسراف است. تقليد کردن از زندگي اشخاص ثروتمند، به دور انداختن اشياي ارزان و خريد اشياي گرانبها و نيز هزينه کردن طبق مد روز، همه شان نوعي اسراف و زياده روي هستند. اينها، مخالف با شيوه زندگي صرفه جويانه هستند که دينمان توصيه کرده است و رفتارهايي هستند که تعادل اجتماعي را برهم زده و باعث فروپاشي اقتصاد مي شوند.

ملت هايي توسعه يافته که بدون توقف، کار و تلاش کرده و ثروتشان را در جاي خود خرج مي کنند و از اسراف کردن جلو گیری می کنند.

ما بايد، از امکانات، زمان، درآمد و منابع طبیعی خودمان، به شکل صرفه جويانه اي استفاده کرده و با ارزش دادن به نعمت هايي که در دست داريم، از اسراف و ريخت و پاش دوري گزينيم. اگر اينگونه عمل کنيم، به عنوان يک ملت مي توانيم به سطح کشورهاي پيشرفته برسيم.

رسول خدا با اين فرمايش که: “آنکه صرفه جويي کند، فقير نمی شود.”[103]، اصلي بسيار مهم را در نوع زندگي کردن به ما آموخته است. فراموش نکنيم که مضرات اسراف، تنها شامل اين دنيا نمي شود.

انسان هايي که قدر و ارزش عمر و ثروت خود را ندانسته اند، در روز قيامت مورد حسابرسي قرار خواهند گرفت.

پيامبر اعظم مي فرمايد: “انسان در روز قيامت، بدون پاسخ دادن به اين چهار سؤال، از محضر خداوند مرخص نمي شود:

۱. عمرش در کجا صرف شده است،

۲. بدنش در کجا فرسوده شده است،

۳. دارايي اش از کجا آمده و در کجا صرف شده است،

۴. با دانشش چه کار کرده است.”[104]

سؤالات::

۱) وظايف اخلاقي چند نوع است؟

۲) وظايف ما در مقابل خدا و پيامبر و قرآن چيست؟

۳) وظايف ما در مقابل خودمان به چند قسمت تقسیم می شود؟

۴) وظايف ما در برابر بدنمان چيست؟

۵) وظايف ما در مقابل روح و روانمان چيست؟

۶) اخلاق خوب و بد کدامند؟ نام ببريد.

۷) قواعد اخلاقي خوردن و آشاميدن را ذکر کنيد.

۸) قواعد اخلاقي که موقع حرف زدن بايد رعايت کنيم، کدامند؟

۹) ديگر اعضاي بدنمان را چگونه بايد پرورش دهيم؟

[90]. سوره بقره، ١٦٨

[91]. ١- مشارک الانوار، ج.٢، ص.١١٢

[92]. ٢- جامع الصغیر

[93]. ٣- جامع الصغیر، ماده “نون”

[94]. ٤- بخاری، طب

[95]. ٥- کشف الخفاء، ج.١، ص.١٠٤

[96]. مشارک الانوار، ج.٢، ص.١٠٧

[97]. بیهقی، مسواک: مسواکی است که از شاخه های درخت “اراک” که در عربستان سعودی می روید، به وجود می آید. مسواک های امروزی نوع جدید آن هستند و علت استفاده از آنها، تمیزی دندان هاست.

[98]. ریاض الصالحین، ج.٣، ص. ١٠٧

[99]. همان، ج.٣، ص.١٠٦

[100]. همان، ج.٣، ص.١٠٣

[101]. سوره اعراف، ٣١

[102]. سوره فرقان، ٦٧

[103]. کشف الخفا، ج.٢، ص.١٨٩

[104]. الترغیب والترهیب ج.١، ص.١٢٥

فصل سوم

وظايف ما در مقابل خانواده

موضوعات:

•اهميت خانواده در اسلام

•وظايف اعضاي خانواده نسبت به يکديگر

•وظايف زن و شوهر در قبال يکديگر

•وظايف پدر و مادر در مقابل فرزندان

•وظايف فرزندان در مقابل پدر و مادر

•جواني که به علت سرکشي در برابر مادرش، در لحظه مرگ با خطر از دست دادن ايمان، روبرو بوده است (برای مطالعه)

•وظايف خواهران و برادران در مقابل يکديگر

•وظايف ما در مقابل قوم و خويش

•وظايف ما در مقابل همسايه ها

•مسلمان، اينگونه در فکر همسايه اش است (برای مطالعه)

اهميت خانواده در اسلام

به کوچکترين جامعه ی انساني که از زن و شوهر، مادر و پدر و فرزندان تشکيل مي شود، خانواده مي گويند.

از مجموع خانواده ها، ملت به وجود مي آيد. براي يک ملت، خانواده اهميت زيادي دارد چرا که پايه ی ملت، خانواده مي باشد. اگر خانواده ها خوشبخت باشند و در آسايش زندگي کنند، ملت نيز قوي و نيرومند خواهد بود.

خانواده، مدرسه اي است که ارزش هاي ملي و سنت ها و آداب و رسوم يک ملت در آن آموخته مي شود. ما، ابتدا در اينجا ياد مي گيريم که مديون خدا و وطن و ملت باشيم. در خانواده، کوچکترها با ديدن رفتار بزرگترها، از آنها تقليد مي کنند و حرکات بزرگترها رفته رفته در روح و روانشان نشسته و به عادت تبديل مي شوند. بدين ترتيب، ساختار اخلاقي و شخصيت کودک، شکل مي گيرد.

کودک که رفتار انسان هاي اطراف را به مانند دوربين عکاسي ثبت مي کند، اين ضرورت را پيش مي آورد که اعضاي خانواده بايد طوري رفتار کنند که تاثير مثبتي بر شخصيت او داشته باشد. به همين علت، به جا آوردن مسئوليت ها و وظايف اعضاي خانواده نسبت به يکديگر، اهيمت زيادي را کسب مي کند. سعادت خانواده و آينده ی يک ملت، وابسته به اين هاست.

وظايف اعضاي خانواده نسبت به يکديگر

پايه و اساس خانواده، زن و شوهر است. خانواده اولا به وسيله ی آنان تشکيل مي شود.

پيامبر گرامي اسلام، مي فرمايد:

“متوجه باشيد که شما بر زنانتان و زنانتان بر شما حق دارند...”[105]

الف- وظايف زن و شوهر در قبال يکديگر:

۱) قبل از هر چيز بايد بين زن و شوهر عشقي دوطرفه وجود داشته باشد،

۲) شوهر بايد براي تامين خوراک و پوشاک و ديگر نيازهاي خانواده، تلاش کرده و درآمد حلال داشته باشد،

۳) شوهر بايد در انجام وظايف ديني و اخلاقي با خانواده همکاري کرده و نواقص اعضاي آن را در اين موارد رفع نمايد،

۴) مرد بايد رابطه اي مهربان و لطيف با همسرش داشته باشد و خشن و زننده رفتار نکند،

در اين مورد، رسول گراميمان مي گويد:

“کاملترين مؤمنان از نظر ايمان، زيباترين آنها از نظر اخلاقي هستند. بهترين شما کسي است که با زنش به خوبي رفتار نمايد.”[106]

۵) زن نيز، بايد با عشق و احترام با شوهر خود ارتباط داشته و در اداره ی خانه و تربيت فرزندان کمک حال همسرش باشد،

۶) زن، بايد صرفه جويي کرده و دارايي همسرش را اسراف نکند و مسئول خانه اش باشد.

۷) زن، بايد در زندگي زناشويي متعهد بوده و از ناموس خود مراقبت نمايد،

رسول گرامي اسلام بيان مي دارد:

“اگر زن، پنج نوبت نمازش را بخواند، روزه ی رمضان بگيرد، از ناموسش مراقبت کرده و مطيع همسرش باشد، در آخرت به او مي گويند: از هر دري که دلت مي خواهد وارد بهشت شو.”[107]

“هر زن تا زماني که همسرش از او راضي باشد، اگر بميرد وارد بهشت مي شود.”

ب- وظايف پدر و مادر در مقابل فرزندان:

فرزند که زينت و منبع شادي و نشاط کانون خانواده است، امانتي است که خداوند به پدر و مادر داده است. پدر و مادر در مورد تربيت فرزندان، هم در مقابل خداوند و هم در مقابل جامعه مسئوليت دارند. مهم ترين وظايف پدر و مادر در مقابل فرزندان، عبارتند از:

۱) فراهم کردن زمينه تغذيه و رشد سالم فرزندان و تامين سلامتي جسم و روح آنان،

۲) اجتناب از خوراندن لقمه حرام به فرزندان،

حضرت محمد (ص) مي فرمايد:

“آن پولي بيشترين ثواب را در نزد خداوند دارد که در راه اعضاي خانواده خرج گردد.”[108]

و نيز انذار کرده است که:

“اگر شخصي در مسئوليت خانوادگي خود ذره اي سهل انگاري کند، گناه کرده است.”[109]

۳) گذاشتن نام مناسب بر روي فرزند،

۴) تربيت درست فرزندان و ترسيم الگويي اخلاقي از خود در نزد آنان،

پيامبر با جمله ای مي فرمايد: “هيچ پدري بالاتر از تربيت خوب براي فرزندان، بخشندگي نکرده است.”[110] به اهميت تربيت فرزندان اشاره مي کند.

۵) آموختن نماز خواندن و ديگر وظايف ديني و اخلاقي،

۶) تامين آموزش رسمي براي فرزند و ايجاد زمينه براي اشتغال او،

حضرت علي، فرموده است: “فرزندانتان را نه براي امروز بلکه براي آينده پرورش دهيد. چون که آنان براي دوره اي غير از دوره ی شما آفريده شده اند.”

۷) ابراز محبت به فرزندان و ارتباط داشتن با آنان. زيرا، فرزندان، به اندازه ی خوردن و آشاميدن به محبت نيز احتياج دارند،

رسول خدا نيز کودکان را خیلی دوست داشت و به نيازهايشان مي رسيد.

۸) عدم تبعيض و داشتن رفتاري مساوي و با عدالت، موقع ابراز محبت يا دادن هديه به فرزندان،

۹) تأمين زمينه ی ازدواج آنان هنگامي که به سن ازدواج رسيده باشند.

ج- وظايف فرزندان در مقابل پدر و مادر:

۱) نيکي کردن در حق پدر و مادر،

۲) اگر مشکل معيشتي داشته باشند، کمک کردن براي رفع آن،

۳) پرهيز از اذيت کردن والدين با حرف و رفتار،حتی اُف هم نگفتن،

۴) ارتباط با آنها با خنده رويي و خوش صحبتي و اجتناب از نگاه خشمگينانه به آنان،

۵) دادن پاسخ سريع وقتي که ما را مي خوانند،

۶) اجراي دستورات پدر و مادر مادامي که مخالف دستورات خداوند نباشد،

۷) خرسند کردن آنان در هر کاري،

۸) بلند حرف نزدن در کنار آن ها،

۹) خدمت مشتاقانه به آنان زماني که محتاج به خدمت و مراقبت هستند،

۱۰) حرکت نکردن در جلوي والدين موقع راه رفتن،

۱۱) نرفتن به جايي بدون اجازه پدر و مادر،

۱۲) موقع فوت آنان، برایشان رحمت فرستادن، دعا کردن، خير کردن براي روح آنان، به جا آوردن وصيت والدين، خوبي کردن در حق دوستان و آشنايان آن ها، اجنتاب از کاري که موجب لعنت و بدگويي پشت سر آنان شود،

در مورد حقوق پدر و مادر، حضرت رسول (ص) مي فرمايند:

“بهترينِ کارها در نزد خداوند، همانا نماز سر وقت و نيکي کردن به پدر و مادر است.”[111]

“از کساني که خداوند در روز آخرت، به رويشان نگاه نمي کند، يکي هم آناني هستند که در مقابل والدين خود، عصيان گري کرده اند.”[112]

“خداوند، جزاي تمامي گناهان را به روز قيامت مي سپارد، ليکن، سرکشی به پدر و مادر، جزايش قبل از مرگ انسان، خواهد بود.”[113]

برای مطالعه:

جواني که به علت سرکشي در برابر مادرش، در لحظه مرگ با خطر از دست دادن ايمان، روبرو بوده است...

عبدالله بن ابي اوفا، مي گويد:

هنگامي که نزد پيامبر خدا بوديم، شخصي بر او وارد شده و گفت:

- يا رسول الله، جواني بر بستر مرگ افتاده است، وقتي به او مي گوييم “لا إله إلّا الله” بگويد، اصلا نمي تواند آن را ادا کند، پيامبر از او پرسيد:

- آيا آن جوان نماز مي خواند؟آن شخص گفت:

- آري، او نماز مي خواند. بعد از آن، پيامبر از جايش بلند شد و خواست به نزد آن جوان در حال مرگ برود، ما نيز او را همراهي کرديم. وقتي وارد شديم پيامبر به جوان گفت:

- بگو “لا إله إلّا الله”، جوان پاسخ داد:

- اين را نمي توانم بگويم. حضرت پيامبر:

- چرا نمي تواني؟ در اين موقع شخصي که آمده بود، گفت:

- مادرش را اذيت مي کرد. پيامبر پرسيد:

- آيا مادرش اینجاست؟ حاضران گفتند:

- آري، اينجاست. پيامبر امر فرمود:

- او را صدايش کنيد بيايد اينجا، آنان نيز، آن زن را صدايش کردند و او به نزد پيامبر آمد. رسول خدا از او سؤال کرد:

- آيا اين (بيمار) پسر تو مي باشد؟

- آري (پسرم مي باشد)، پيامبر، باز به آن زن برگشت و گفت:

- ببين، اگر در اينجا آتش بزرگي برپا دارند و بگويند: اگر پسرت را شفاعت کني، او را نمي سوزانيم اما اگر شفاعت نکني، او را به اين آتش خواهيم سپرد، چه مي کردي؟ آيا شفاعت مي کردي او را؟، زن جواب داد:

- آري، او را شفاعت مي دادم. محمد (ص) فرمود:

- در اين صورت (پسرت را که سرکشي مي کرده، براي نجات از آتش دوزخ، حلالش کن) براي راضي بودن از او، خدا و مرا شاهد قرار بده. زن نيز گفت:

- خدا یا، تو و پيغامبرت را شاهد مي گيرم که از پسرم راضي شدم، (او را حلالش کردم). به دنبال آن رسول گرامي به آن جوان بيمار امر فرمود:

- بگو لا اله الا الله وحده لا شريك له و اشهد ان محمدا عبده و رسوله. آن بيمار، بلافاصله کلمه شهادتش را خواند. سپس، پيامبر گفت:

- خداي را سپاس مي گويم که به واسطه ی من، اين (بيمار) از آتش جهنم، نجات يافت.[114]

ج- وظايف خواهران و برادران نسبت به يکديگر:

۱) در بين فرزندان، يگانگي و محبتي صميمي بايد وجود داشته باشد،

۲) آنان به مانند شيئي هستند که اجزاي آن را تشکيل مي دهند. هيچ چيزي نبايد آنها را از هم جدا کرده، اتحادشان را از بين ببرد،

۳) منافع مادي مانند ميراث و پول و دارايي، نبايستي بين خواهران و برادران فاصله انداخته و يکي بودنشان را در خطر بياندازد،

۴) فرزندان بزرگ، براي کوچکترها به مانند پدر و مادر هستند. کوچکترها بايد نسبت به بزرگترها احترام گذاشته و از برخورد کردن با آنها و رفتارهاي زننده بپرهيزند. بزرگترها هم بايد از کوچکترها مراقبت کرده و محبت و لطفشان را به آنها ابراز دارند.

۵) خواهران و برادران بايد به همديگر خوبي کرده و منافع يکديگر را منافع خودشان در نظر بگيرند.

د) وظايف ما در مقابل قوم و خويش:

به اين دليل که قوم و خويشان در معني گسترده اش، از اعضاي خانواده هايمان به شمار مي روند، ايجاب مي کند که وظايف اخلاقي مان را در مقابل آن ها به جا بياوريم.

اين وظايف شامل است بر:

۱) محبت کردن و احترام گذاشتن به اقوام،

۲) کمک کردن به آناني که نياز به کمک دارند،

۳) فراموش نکردن فاميل، ديدار از آنان و اگر مقدور باشد دادن هديه به آنان،

۴) تماس داشتن از طريق نامه يا تلفن با آنهايي که در غربت هستند و بدين وسيله تقويت روابط خانوادگي.

عمه، خاله، دايي و عمو به مانند پدر و مادر خودمان هستند و به همين علت، بايد به آن ها نيز مانند والدين خودمان محبت کرده و احترام بگذاريم.

پيامبر گرامي اسلام نيز، با ذکر حديثي که مي آيد، بر اهميت ارتباط با فاميل، تأکيد کرده است. “کسي که ارتباطش را با نزديکان خود قطع کند، وارد بهشت نمي شود.”[115]

همچنين، عبدالله بن ابي اوفا، از اصحاب پيامبر مي گويد:

ما در حضور حضرت رسول بوديم که فرمودند:

“آناني که با اقوام خود قطع رابطه کرده اند، امروز پيش ما ننشينند.” به دنبال اين، جواني که با عمه ی خود اختلاف پيدا کرده بود، بلند شد و به نزد عمه اش رفت و با او آشتي کرد. وقتي او دوباره به پيش ما برگشت، پيامبر فرمودند:

“در ميان مردمي که بعضي از آنها با قوم و خويشان خود فاصله گرفته اند، رحمت شامل حال آن مردم نمي شود.”[116]

ه) وظايف ما در مقابل همسايه ها:

بعد از قوم و خويشان، نزديکترين افراد به ما، همسايگان هستند. داشتن ارتباط خوب با همسايه ها که هر روز آنها را مي بينيم و خيلي از اوقات باهم هستيم، دستور ديني ما است.

خداوند تبارک و تعالي در قرآن کريم امر به نیکی در حق همسایه کرده است. و همچنین پیامبر می فرماید:

“او که به خداوند و روز آخرت ايمان دارد، در حق همسايه اش نيکي کند.”[117]

“او که به خداوند و روز آخرت ايمان دارد، همسايه اش را اذيت نکند.”[118]

محمد (ص) در حديثي ديگر اعلام کرده اند که آناني که همسايه خود را اذيت مي کنند، مؤمن واقعي نبوده و وارد بهشت نخواهند شد.

مهم ترين وظايف ما در قبال همسايگان، عبارتند از:

الف- احترام گذاشتن به حقوق همسايه ها و اذيت نکردنشان با حرف و عمل،

ب- خوشرويي و خوش صحبتي با آنان و شريک شدن در غم ها و شادي هايشان،

ج- تلاش براي رفع مشکلات و آلام همسايه ها، کمک کردن در موقع لزوم، قرض دادن و هديه کردن،

د- مختل نکردن آسايش آنها با سر و صداي بلند،

ه- عيادت از بيمارانشان، شرکت در تشييع جنازه و مراسم آناني که فوت شده اند و فرستادن رحمت به آنان.

به طور خلاصه: آنچه را که براي خودمان دوست داريم براي آنها نيز آرزو کنيم و آنچه که براي ما ناخوشايند است، در حق آنان انجام ندهيم.

حتي اگر همسايه مان، مسلمان نيز نباشد، وظيفه ی ما اين است که با آنها به خوبي رفتار کرده، اذيتشان نکنيم و مناسبات درستي با انها داشته باشيم.

اين دستور دينمان است و در طول تاريخ، مسلمانان با اطاعت از اين امر، با همسايگان غيرمسلمان خودشان به نيکي رفتار کرده اند.

عبدالله، فرزند حضرت عمر که روزي در خانه اش قرباني کرده بود، به خدمتکارش گفته بود که آن را در بين همسايگان پخش کند و اول از همه گوشت قرباني را به همسايگان غيرمسلمان بدهد. او دستور خود را سه مرتبه تکرار کرده بود.[119]

برای مطالعه:

مسلمان، اينگونه در فکر همسايه اش است!

روزي، سلطان محمد فاتح (از سلاطين بزرگ عثماني)، براي نظارت بر کيفيت و قيمت مواد غذايي، با تغيير دادن سر و روي خود (به منظور شناخته نشدن)، به بازار رفت. وارد دکاني شده و بعد از دادن سلام گفت:

-“نيم باتمان {باتمان: واحد وزن در ميان اقوام ترک، حدودا معادل هفت کيلو گرم} روغن، نيم باتمان غسل و نيم باتمان پنير بدهيد.” بقال هم بعد از وزن کردن نيم باتمان روغن و حساب کردن پولش، گفت:

-“سرورم، بقيه چيزهايي را هم که مي خواهيد، از همسايه روبرويي بگيريد. چون که مال او، هم بهتر است و هم اينکه او از صبح سفته نکرده است.” پادشاه هم که به آن مغازه رفته و نيم باتمان غسل هم از آنجا گرفته بود، بقال به او گفته بود:

-“خدا را شکر مي کنم که من حالا سفته ام را کردم و پول غذاي بچه هايم را دارم، اما همسايه ام هنوز سفته اي نکرده است.” به دنبال آن، پادشاه اظهار کرد:

- “اين ملت با اين اخلاق زيبايش دنيا را فتح مي کند. آنهايي که سعي در مخدوش کردن اين اخلاق پاک دارند، خدا لعنتشان کند.”[120]

سؤالات:

۱) اهميت خانواده را در دين اسلام، توضيح دهيد.

۲) وظايف زن و شوهر در برابر هم چيست؟

۳) وظايف والدين در برابر فرزندانشان کدام است؟

۴) وظايف فرزندان در مقابل پدر و مادرشان را را بيان کنيد.

۵) وظايف خواهر و برادران در قبال همدیگر کدام ها هستند؟

۶) وظايف ما در مقابل قوم و خويشان چيست؟

۷) وظايف ما در مقابل همسايه ها کدامند؟ بيان کنيد.

[105]. ریاض الصالحین، ج.١، ص.٣١٨

[106]. ریاض الصالحین، ج.١، ص.٣٢٠

[107]. دویست و پنجاه حدیث، ص.١٨٦

[108]. ریاض الصالحین، ج.١، ص.٣٢٩

[109]. ریاض الصالحین، ج.١، ص.٣٣١

[110]. جامع الصغیر

[111]. ریاض الصالحین، ج.١، ص.٣٤٧

[112]. الترغیب و الترهیب، ج.٣، ص.٣٢٧

[113]. احادیث برگزیده، ص.٥٨

[114]. احادیث برگزیده، ص١٦١

[115]. ریاض الصالحین، ج.١، ص.٣٧٠

[116]. احادیث برگزیده، ص.٢٠٨

[117]. ریاض الصالحین، ج.١، ص.٣٤٣

[118]. ریاض الصالحین، ج.١، ص.٣٤٢

[119]. علی القاری، شرح عین العلم، ج.١، ص.٢٩١

[120]. تحسین اونال، مبارزه برای فضیلت در عثمانی

فصل چهارم

وظايف ما در مقابل تمامي انسان ها

موضوعات:

•وظايف اخلاقي ما در مقابل انسان ها

•وظايف ما در مقابل حيوانات

•حادثه اي غم انگيز (برای مطالعه)

•ويژگي هاي مسلماني که بر اساس اخلاق اسلامي زندگي مي کند

•چيزهايي که انجام آن ها در دين اسلام ممنوع شده است

•مشروبات الکلي و مواد مخدر، خطري بزرگ که بشريت را تهديد مي کند (برای مطالعه)

وظايف اخلاقي ما در مقابل انسان ها

۱) نبايد به هيچ کسي، ضرر برسانيم:

تجاوز به جان و مال و حريم و آزادي و ناموس و شرف انسان ها را دينمان جايز نمي داند. موارد ذکر شده، حقوق هر انساني است که بايد مصون بماند. وظيفه ی مسلمان اين است که، به حقوق ديگري احترام گذاشته و از اعمال و رفتاري که به انسان ها آسيب مي رساند، پرهيز نمايد. يکي از شروطي که براي مسلمان واقعي شدن مطرح است، همين است. رسول اکرم (ص) فرموده است:

“مسلمان کسي است که، مسلمانان ديگر از حرف و رفتار او آسيب و گزندي نبينند.”[121]

۲) کمک به ديگران:

رفتار کردن همراه با خوشرويي و خوش زباني در مقابل افراد، ياري کردن به فقرا، رفع نيازهاي مستضعفين، مراقبت از يتيمان، دراز کردن دست ياري به سوي نيازمندان و هدايت آناني که راه خود را گم کرده اند، دستور دين اسلام و شرط داشتن اخلاق نيک است.

۳) احترام کردن به بزرگترها و محبت کردن به کوچکترها:

احترام گذاشتن به پدر و مادر، به خواهران و برادران بزرگتر، به معلم مان و به آن هايي که از نظر سني بزرگتر از ما هستند و همچنين مرحمت کردن و ياري دادن کوچکترها، يتيمان و ضعيفان قاعده ی اخلاقي مهمي مي باشد. حضرت محمد (ص) در اين باره مي فرمايد:

“آناني که به بزرگترها احترام نمي گذارند و به کوچکترها محبت نمي ورزند، از ما نيستند.”[122]

۴) سلام کردن:

مسلمانان وقتي به هم مي رسند، سلام مي کنند و به همديگر دست مي دهند. سلام کردن، سنت و جواب دادن سلام، فرض مي باشد. اولا کوچکترها به بزرگترها و آنهايي که در حال راه رفتن هستند، به نشسته ها، سلام مي دهند. سلام و عليک کردن، ارتباطات محبت آميز و دوستانه را در بين مسلمانان، تقويت مي کند.

۵) اجتناب از قهر کردن

اگر به هر دليلي بين مسلمانان قهر و اختلافي به وجود آمده باشد، بايد بلافاصله آشتي در بينشان برقرار شود.

از پيامبر گرامي مان نقل است که: “اگر يک مسلماني با برادر ديني خود، بيش از سه روز قهر بماند، حلال نيست”[123]. بدين گونه، او قهر ماندن را کار بدي دانسته و با اعلام اينکه قهر کردن به مدت طولاني، گناه بزرگي است، مي فرمايد:

“اگر مسلماني به مدت يک سال با برادر ديني خود، قهر بماند، به مانند ريختن خون او، گناه کرده است.”[124]

۶) آشتي دادن کسانی که قهر کرده اند:

هر کسي وظيفه دارد که اگر ببيند دو نفر از مسلمانان با همديگر قهر هستند، آشتي شان بدهد. در اين باره، در قرآن کريم، آمده است:

“در حقيقت مؤمنان با هم برادرند، پس ميان برادرانتان را سازش دهيد.”[125]

پيامبر اکرم هم با اعلام اينکه آشتي دادن قهر کرده ها، کار بسيار خوبي است، فرموده است: “بهترين صدقه ها، آشتي دادن کساني است که باهم قهر کرده اند.”[126]

۷) ديدار دوستان:

مسلمانان، هر وقت که فرصت داشته باشند، بايد به ديدار نزديکان و بزرگترها و دوستانشان بروند.

در اين ديدارها بايد به اين نکات دقت گردد:

الف) انتخاب زماني مناسب براي آن،

ب) زيارت دوستان، نبايد آنقدر زياد باشد که باعث دلزدگي شود،

ج) اگر امکانش باشد، اطلاع دادن قبلي به کسي که به ديدارش مي رويم،

د) لباس و پوشش مناسب و تميز موقع ديدار،

ه) عدم ورود به خانه و يا اتاق کسي بدون اجازه گرفتن.

۸) پذيرفتن مهمانان:

مهمان نوازي، از جمله اعمال خوبي است که دينمان، توصيه زيادي بدان کرده است. احترام به مهمانان، در ميان آداب و سنن ما نيز جايگاه مهمي دارد.

وظايف مهم ما در مقابل مهمانان:

الف) استقبال از مهمان ها با رويي خوش و زباني مهربان،

ب) پذيرايي با بهترين چيزها و اکرام کردن به آنان،

ج) سرزنش نکردن خدمتکارها و بچه ها پيش مهمانان، ترش رويي نکردن در مقابل آنها،

د) بدرقه مهمانان موقع رفتن آنان،

۹) پذيرفتن دعوت ديگران

اگر مورد خاصي پيش نيايد، يک مسلمان، بايد دعوت برادر ديني اش را قبول کرده و به مهماني اش برود. اين عمل، باعث افزايش محبت بين مسلمانان مي شود. در اين مورد حضرت رسول (ص) اظهار داشته است:

“اگر برادر ديني تان، يکي از شما را به جشن عروسي و يا مانند آن، دعوت کند، برويد.”[127]

خود پيامبر اکرم، بدون تبعيض قائل شدن بين ثروتمند و فقير، حتي دعوت يک برده را نيز قبول مي کرد.

۱۰) بوسيدن دست بزرگترها:

براي مسلمانان جايز است که براي نشان دادن احترام خود به عالمان و بزرگترها، دست آنان را ببوسند.

۱۱) اجتناب از تفتيش خطاهاي ديگران:

يک فرد مسلمان، زندگي خصوصي برادر ديني اش را جستجو نمي کند و خطاهاي او را پيش کسي نمي گويد. در پيش ديگران از برادر ديني خود، بدگويي نمي کند. همچنين، اگر خطاهايي را از او ببيند، بدون سرزنش کردن و ناراحت کردن او، به اصلاح قضيه مي پردازد.

۱۲) بخشيدن کساني که بدي کرده اند:

آدمي که اخلاق خوبي دارد، بدي هايي را که در حقش شده است، مورد بخشش قرار مي دهد. حتي به اين نيز اکتفا نکرده و در مقابل بدي ها، نيکي کردن را برمي گزيند. اين رفتار، رفتار زيبايي است که از مسلماناني سر مي زند که از نظر اخلاقي به بلوغ رسيده اند.

پيامبر، مي فرمايد: “سه اخلاق خوب است که اگر در يک فرد وجود داشته باشد، خداوند با رحمت خود او را وارد بهشت مي گرداند.”

وقتي که سؤال کردند، آنها کدامند، فرمود:

-“اگر کسي چيزي به تو ندهد، تو به او مي دهي،

- اگر کسي نزد تو نيايد، تو به پيشش مي روي،

- اگر کسي به تو ظلم کند، او را مي بخشي.”[128]

۱۳) عيادت از بيماران:

يک شخص مسلمان، بايستي از مسلمان ديگري که مريض شده، عيادت کند، براي بهبودي اش دعا نمايد و از حرف ها و اعمالي که باعث رنجش او شود، پرهيز کند.

۱۴) شرکت در تشييع جنازه ها:

شرکت در نماز ميت براي مسلماني که فوت کرده، همراهي کردن با ديگران براي گذاشتن او در قبر و دعا کردن و طلب مغفرت براي آن شخص فوت شده، از جمله وظايفي هستند که مسلمانان بايد در موقع مرگ برادران ديني خود اعمال دارند.

۱۵) طلب خير براي مسلمانان:

ضروري است که يک مسلمان، در مورد برادران ديني خود نگاه خوبي داشته و آنچه را که براي خود مي پسندد براي آنان نيز بپسندد و آنچه را که براي خود نمي پسندد براي آنان نيز نپسندد.

معيار مسلمان بالغي که اخلاق خوبي دارد، اين است.

وظايف ما در مقابل حيوانات

دينمان دستور داده است که رفتار مناسبي را با حيوانات داشته باشيم. اذيت نکردن حيوانات، مراقبت کردن از آنها و ابراز محبت به آنان، وظيفه اي اخلاقي است.

پيامبر در مورد يک زن که گربه اي را آزار و اذيت کرده بود، فرموده است:

- زني، گربه اي را حبس کرده بود و بدون اينکه آب و غذايي به آن بدهد، حتي نمي گذاشت که او برود و براي خودش غذا پيدا کند. آن حيوان مظلوم، بعد از مدتي در همانجا از شدت گرسنگي مرده بود. زن نيز به اين دليل مستوجب عذاب شده و به جهنم رفته بود.[129]

در مورد شخصي هم که سگي را مورد مهرباني خود قرار داده بود، مي فرمايد:

“يک روز، شخصي که راهي را مي پيموده و به شدت تشنه اش شده بود، سرانجام به چاهي رسيده و آب خورده بود. در آن هنگام سگي را در آن اطراف مي بيند که نزديک به تلف شدن است و از فرط تشنگي داشته خاک نم دار را ليس مي زده است. به دنبال آن، شخص با خودش گفته بود که اين سگ نيز به مانند من تشنه است و به چاه بازگشته بود. به اين دليل که ظرفي در آنجا نبوده، آب را با کفش خود پر کرده و با دهانش از چاه خارج شده به نزد سگ برده بود. با خوراندن آب به آن سگ، خدا از او راضي شده و گناهانش را بخشيده بود. اصحاب، بعد از اين حرف هاي رسول خدا به او مي گويند:

- يا رسول الله؛ آيا در مورد حيوانات هم براي ما ثواب قرار داده شده است؟

- در مورد همه جانداران، ثواب، مقرر شده است.”[130]

برای مطالعه:

حادثه اي غم انگيز...

حذيفه عدوي که در جنگ يرموک، بين مسلمانان و امپراتوري بيزانس، شرکت کرده بود، مي گويد:

موقعي که جنگ تمام شد، شروع به جستجو کردن پسرعمويم در ميدان جنگ کردم. او را در حالي پيدا کردم که به شدت زخمي شده بود و خواستم برايش آب بدهم. درست موقعي که آب را مي دادم، صداي ناله زخمي ديگري در آن نزديکي شنيده شد. پسرعمويم آب را نخورد و به من اشاره کرد که اولا آب را به آن زخمي ديگر ببرم. من هم آب را براي او بردم و ديدم که آن زخمي، هشام پسر عاص مي باشد. موقعي که خواستم آب را به او بدهم، صداي ناله ی ديگري در اطراف شنيده شد. هشام هم آب را نخورد و اشاره کرد که آب را به صاحب آن صدا برسانم. ديدم که آن زخمي، ديگر فوت شده است، بنابراين به نزد هشام برگشتم و او را هم مرده يافتم. گفتم، حداقل آب را به پسرعمويم برسانم و به طرف او دویدم که ديدم او نيز جانش را از دست داده است. بدين صورت، نتوانستم به هيچکدامشان، آب بدهم.

چه احساس والايي، چه رفتار اصيلي! در حاليکه آخرين نفس هايشان را مي کشيدند و از بي آبي مي سوختند، با اخلاق ديني راستين خود، بيشتر از خود، به فکر برادران ديني شان بودند.[131]

ويژگي هاي مسلماني که براساس اخلاق اسلامي زندگي مي کند

يک مسلمان خوب:

۱) بدون شک کردن در پايه هاي ايمان، به آن ها اعتقاد پيدا کرده و اين اعتقاد را به زبانش مي آورد.

۲) عباداتش را طبق دستورات خداوند و راهنمايي پيامبر، به انجام مي رساند.

۳) از چيزهايي مانند مشروب، قمار و دزدي و فريبکاري که دينمان ممنوع کرده است، دوري مي کند.

۴) دروغ نمي گويد، به دروغ شهادت نمي دهد، قسم دروغ نمي خورد و عليه کسي حرف نمي زند.

۵) نه با زبانش و نه با عملش، کسي را اذيت نمي کند.

۶) به قولش عمل کرده و خيانت در امانت نمي کند.

۷) تلاش مي کند کارهايي را که مسئوليتش را قبول کرده، به بهترين نحو انجام دهد.

۸) از رفتار و سخني که باعث اختلاف مردم شود، پرهيز کرده و قهر کرده ها را آشتي مي دهد.

۹) دورويي را جايز ندانسته و حرف و عملش يکي مي باشد.

۱۰) با انسان هاي خوب و اخلاق مدار، دوستي کرده و با آدم هاي بد، نشست و برخاست نمي کند.

۱۱) به پدر و مادرش احترام کرده و از حرف و عملي که باعث رنجش آنها شود، اجتناب مي کند.

۱۲) به کوچکترها محبت کرده و احترام بزرگترها را حفظ مي کند.

۱۳) باعث آزار و اذيت همسايه ها نشده و تا جايي که از دستش برمي آيد، در حقشان خوبي مي کند.

۱۴) موقعي که در حق کسي بدي کند، از او عذرخواهي کرده و حق او را ادا مي کند. از خدا نيز طلب بخشش مي کند.

۱۵) در مورد کساني که در حق او ظلم کرده اند، به فکر انتقام نيافتاده و آن ها را مي بخشد.

۱۶) از راه هاي حلال در زندگي دنيوي کار و تلاش کرده گويي که هرگز نخواهد مرد و با فکر اينکه ممکن است فردا بميرد، به آخرتش فکر مي کند.

۱۷) براي خوبي همه کس تلاش کرده و به خصوص حامي فقيران، فلاکت زده ها و يتيمان مي شود.

۱۸) در راه خدا و براي وطن و ملت، از هيچ گونه فداکاري دريغ نمي کند.

۱۹) کسي را مسخره نمي کند، تحقير نمي کند و با همه خوبي کرده و خوش قلبي مي کند.

۲۰) همه مسلمانان را برادر خود مي خواند.

۲۱) در برابر مشکلاتي که پيش مي آيد، نااميد نشده و صبر، پيشه مي کند.

چيزهايي که انجام آن ها در دين اسلام ممنوع شده است

آن چيزهايي که انجام آنها در دينمان جايز دانسته نشده اند، “حرام” خوانده مي شوند.

همچنانکه در دستورات خداوند براي ما حکمت و فوايد زيادي متصور است، در مورد منعيات ديني نيز، ضررهايي منظور است که براي دنيا و آخرتمان، خوب نيست. خداوند متعال به دليل رحمت خود، چيزهاي مضر را منع کرده و اجتناب از آنها را خواسته است. در اين ميان، کساني که حرام خدا را انجام مي دهند، از او اطاعت نکرده و احترامش را نگه نمي دارند، آناني که کارهاي حرام مي کنند، جزايشان را نيز خواهند ديد.

براي اينکه از مضرات حرام دور بمانيم و به جزاي آن محکوم نشويم، دانستن چيزهايي که دين، براي ما حرام اعلام کرده است، اهميت فراواني دارد.

چيزهايي که انجام آنها جايز نيست (حرام است):

۱) شريک قرار دادن براي خدا که مخالف عقيده يگانگي خداوند است.

۲) اطاعت نکردن از پدر و مادر و ايستادن در جلوي آنان.

۳) کشتن انسان به ناحق.

۴) تجاوز کردن به مال و ناموس ديگران، زنا کردن.

۵) مصرف کردن هرچيزي که به مستي بيانجامد مانند هرگونه مشروب الکلي و مواد مخدر مانند ترياک، ماري جوآنا و هروئين.

۶) قماربازي کردن و ربا خواري.

۷) دزدي، فريبکاري و دغل بازي در خريد و فروش.

۸) خوردن گوشت حيوانات مرده، گوشت خوک و گوشتي که حلال نيست.

۹) دروغ گفتن، قسم دروغ دادن، حرف زدن عليه ديگران، افترا زدن، شهادت دروغ دادن، استهزاء و مسخره کردن ديگران، دادن لقب بد به افراد، بدقولي کردن.

۱۰) حسد ورزيدن (حسادت کردن به خوبي هاي مردم)، کينه ورزيدن، قهر کردن.

۱۱) فرار کردن از خدمت سربازي و خيانت کردن به وطن.

۱۲) انداختن جدايي و فاصله بين انسان ها و ايجاد اختلاف بين آنها با دو به هم زني کردن.

۱۳) دورويي کردن، خود را بالاتر نشان دادن و خوار شمردن ديگران.

۱۴) حکم دادن در مورد چيزي که خوب فهميده نشده است.

۱۵) دوستي کردن با انسان هاي بد.

۱۶) سحر و جادو کردن و باور داشتن به گفته هاي ساحران و جادوگران.

۱۷) اسراف در خرج دارايي و پول يا خسيس بودن.

۱۸) تجاوز کردن به خانه ديگران و يا ورود بدون اجازه به خانه يا اتاق کسي.

۱۹) انجام عبادات و کارهاي نيک نه در راه خدا بلکه با هدف ريا.

۲۰) تفتيش در خطاها و عيب هاي ديگران.

۲۱) ياري دادن به ستمگري و زشتي.

۲۲) مراقبت نکردن از چيزهاي امانت گرفته شده و خيانت کردن.

برای مطالعه:

مشروبات الکلي و مواد مخدر، خطري بزرگ که بشريت را تهديد مي کند.دين اسلام براي سلامتي انسان، اهيت زيادي قائل شده و نوشيدن، مصرف و به هر طريقي دريافت چيزهايي را که براي سلامتي روحي و جسمي ما ضرر دارد، حرام اعلام کرده و با قاطعيت منعشان کرده است.

در اين بين، در کشور ما، افزايش مصرف مواد مخدر و بالا رفتن تعداد کساني که از اين زهر استفاده مي کنند، همه ما را بايد به صورت جدي به تأمل وادارد. همچنين، ميزان آسيب رساني مشروبات الکلي و کليه موادي که باعث مستي اشخاص مي شوند و در دينمان نيز حرام اعلام شده اند، در اين دو حديث پيامبر گرامي، به صورت آشکار، هشدار داده شده است: “از مشروبات الکلي که مادر تمامي زشتي هاست، پرهيز کنيد.”[132] و “از مشروبات الکلي پرهيز کنيد، زيرا آن، کليد تمام بدي هاست.”[133]

به راستي نيز، مشروبات الکلي و مواد مخدر، تاثير منفي بر مرکز اداره بدن که همانا مغز مي باشد، گذاشته و با متوقف کردن فعاليت عقلي و فکري، در حالي که خود انسان نيز نمي فهمد باعث انجام حرکات و اعمال بعضا خنده دار و بعضا تأسف آور ميگردد. به علاوه، با تخريب بدن، باعث امراض مختلف مي شود.

چه قدر غم انگيز است که انسان با دست خود و آگاهانه به جنگ جسم خود مي رود و به ويژه دستگاه فکري خود را که او را از ديگر جانداران بالاتر قرار داده است، از کار مي اندازد. مشروبات الکلي با اينکه افراد را به عنوان دوستان صميمي دور يک ميز مي نشاند، اما آنان را تا اسلحه کشيدن به روي همديگر پيش برده، برخي را راهي زندان و برخي را هم راهي گورستان مي کند. مگر نه اين است که علت بسياري از تصادفات همين مشروبات الکلي بوده و خيلي از انسان ها را به صورت غيرمنتظره به کام مرگ کشانده است؟

خداي بزرگ با اين فرموده: “پس از آنها دورى گزينيد، باشد كه رستگار شويد.”[134]، مشروبات و قمار را قدغن کرده و راه نجات را در دوري کردن از آنها دانسته است. پيامبر بزرگ اسلام نيز با ذکر اين احاديث، ترک کردن اين عادات بد را از طرف مسلمانان خواستار شده است: “هر نوشيدني که باعث مستي شود، حرام است.”[135] و “آنچه که باعث مستي زياد مي شود، حداقل آن کار هم حرام است.” [136]

در مورد مواد مخدر نيز که تعادل عقلي انسان را به هم زده، بدن را تخريب کرده و باعث مرگ حتمي مي شود، بايستي تأمل زيادي کرد. همه و علي الخصوص جوانان، بايد درباره ی اين مواد زهرآگين که دين اسلام، مصرف و خريد و فروش آن را ممنوع کرده، آگاهي داده شوند. براي اينکه جوانان در دام تاجران مواد مخدر و دوستان ناباب نيافتند، همه ی ما داراي مسؤليت هستيم.

کساني که با گفتن “با يکبار امتحان کردن، چيزي نمي شود”، مصرف مواد را شروع کرده اند، رها کردن آنها برايشان خيلي سخت شده است. چرا که اين، يعني امتحان کردن زهر است. زهر، تنها يکبار تجربه مي شود و بار دومي ندارد. چرا که همان تجربه ی اول، منتهي به مرگ مي شود. مواد مخدر نيز اينگونه است، به تجربه کردن نمي آيد. کسي که شروع به مصرف مواد مخدر مي کند، قدم در راهي خطرناک مي گذارد که ديگر، برگشتي ندارد. در پايان اين راه نيز مرگي حزن آلود، او را انتظار مي کشد.

پس؛

مراقب فرزندانمان باشيم و بدانيم که آنان با چه کساني دوستي مي کنند، با چه کساني نشست و برخاست دارند و به کجاها مي روند. اين است که نبايد طوري بشود که با دچار شدن فرزندانمان به اين فلاکت عظيم، تا پايان عمر، درد بچه ها دامنمان را بگيرد.

نبايد بگوييم که “نه، فرزند من اين کار را نمي کند”. ممکن است، او خيلي خوب و قابل اطمينان باشد، اما احتمال هم دارد که ما از دام هايي که سر راه او است، بي خبر باشيم. ما چه طور مي توانيم فرزندانمان را از تاثير مراکز شر و دام هاي پنهاني و خطرناک، دور نگه داريم؟ تنها راه، اين است که در اين مورد احساس مسئوليت کرده و تدبير لازم را داشته باشيم.

اين دام هاي بي رحم و گسترده شده سر راه جوانان ماست که مي خواهند با معتاد کردن آنان، ملت ما را از درون متلاشي کرده و از شکل گرفتن ترکيه قوي با نيروي پويا و جوان در آينده جلوگيري کنند و ما را از داشتن مغزهاي جواني که خواهان ارائه افکار جديد باشند و اختراع و توليد کنند، محروم نمايند. در مقابله با اين دام ها، ما بايد هر چه زودتر تدابير لازم را بيانديشيم.

ما مجبوريم که به عنوان يک ملت در برابر اين بازي دشمنانه که مي خواهد فرزندان ما را از لحاظ روحي و جسمي معلول گرداند، بيدار و آگاه باشيم و آمادگي هاي لازم را در مقابل اين اعمال خيانتکارانه که سر راه جوانان مملکت قرار دارند را کسب کنيم.

اگر تدابير لازم اتخاذ نشود و اقدامات فوري انجام نگيرد، ملت ما و به ويژه جوانان، به پرتگاهي خطرناک، سوق داده خواهند شد. ضروري است که اين آتش که هنوز در مرحله جرقه قرار دارد، بدون اينکه گسترده شده و نتوان جلويش را گرفت، همين الان، خاموش گردد.

مصرف مواد مخدر به معناي آن است که خودمان را آگاهانه از پرتگاه به پايين پرت کنيم و يا به سوي مرگ بشتابيم. مواد مخدر، دامي است که هرکس در آن گرفتار شود، رهايي اش بسيار مشکل و تقريبا غير ممکن مي گردد.

ما، به خويشتن داري جوانانمان که تضميني براي آينده هستند، باور داريم و مطمئن هستيم که آنان براي گرفتار نشدن در اين مخمصه ها، داراي ايمان و عقايد راستين هستند.

اما با اينکه تعدادشان خيلي کم مي باشد، وقتي جواناني را مي بينيم که گرفتار شده و به فلاکت اعتياد دچار شده اند، دلمان به درد مي آيد و عذاب سر تا پايمان را فرامي گيرد.

بدين سبب، با ذکر دوباره ضرورت هوشياري متحدانه در برابر اين مصيبت زمانه، مي گوييم:

بهترين تدبير در مقابله با آن، نزديک نشدن به اين مواد و بدين ترتيب گرفتار نشدن در پنجه ی اين حيوان خشن است. تنها چاره و راه رهايي از اين بلا، مصرف نکردن آن حتي براي يک بار است. اين را هرگز نبايد فراموش نماييم.

به تنها داراييمان که جوانانمان هستند خطاب مي کنيم:

جوانان عزيز...

به فکر خودتان باشيد.

به فکر آينده تان باشيد.

فرداهاي زيبايي پيش رويتان قرار دارد.

حيف است که بهار زندگانيتان را با دست خود خراب کنيد.

به خانواده تان فکر کنيد که براي شما از هيچ گونه فداکاري دريغ نمي کنند.

به کشور خود فکر کنيد که انتظار خدمات بزرگي را از شما دارد.

به زندگي دوم و بي پايان بعد از مرگ، فکر کنيد.

دنيا و آخرت را براي خودتان، تبديل به زندان نکنيد.

ملتمان را که انتظارات زيادي از شما دارند، مايوس ننماييد.

بياييد به تمام اين هشدارها گوش فرا دهيم و

با همديگر به اعتياد، به اين پيام آور مرگ، نه بگوييم.

سؤالات:

۱) وظايفي را که در قبال انسان ها داريم به صورت موردي نام ببريد.

۲) وظايف ما در مقابل مهمانان چيست؟

۳) موقع ديدار دوستان، به چه چيزهايي بايد دقت کنيم؟

۴) اهميت رفتار محبت آميز در مقابل حيوانات را توضيح دهيد.

۵) ويژگي هاي مسلماني که بر اساس اخلاق اسلامي زندگي مي کند، کدام ها هستند؟

۶) چيزهايي که در اسلام منع شده و حرام هستند را نام ببريد.

[121]. ریاض الصالحین، ج.٣، ص.١٤٨

[122]. احادیث برگزیده، ص.٢١٨

[123]. ریاض الصالحین، ج.١، ص.١٦٨

[124]. ریاض الصالحین، ج.٣، ص.١٧٠

[125]. سوره حجرات، ١٠

[126]. احادیث برگزیده، ص.٢٣٧

[127]. جامع الصغیر

[128]. احادیث برگزیده، ص.٢١١

[129]. ریاض الصالحین، ج.٣، ص.١٧٤

[130]. ریاض الصالحین، ج.١، ص.١٦١

[131]. الف. حمدی آکسکی، کتاب دینی برای سربازان، ص.٢٦٩

[132]. کشف الخفا، ج.١، ص.٣٨٢

[133]. جامع الصغیر

[134]. مائده، ٩٠

[135]. بخاری، اشربه

[136]. جامع الصغیر

بخش چهارم

سيره
(زندگي پيامبر)

فصل اول

تولد و کودکي حضرت محمد (ص)

موضوعات:

•اوضاع عربستان قبل از اسلام

•نسب حضرت محمد (ص)

•ولادت حضرت محمد (ص)

•دوران کودکي حضرت محمد (ص)

•مراقبت از کعبه از سوي خداوند (برای مطالعه)

اوضاع عربستان قبل از اسلام

اعراب در دوران قبل از اسلام در جهالتي تاريک زندگي مي کردند. تعداد باسوادان آنقدر کم بود که ديده نمي شدند. حقوق انسان ها رعايت نمي شد. اقويا، ضعفا را مورد اذيت و آزار قرار مي دادند. زنان که از بسياري از حقوقشان محروم بودند، به مانند کالا خريد و فروش مي شدند. زنده به گور کردن دختران، در بين آنان به عادت تبديل شده بود و کسي در برابر اين جنايت، قدر علم نمي کرد.

اعتقاد به خداي يگانه فراموش شده بود و انسان ها، بت هايي را که به دست خود ساخته بودند، پرستش مي کردند. در داخل کعبه، بيش از ۳۶۰ بت وجود داشت. در حاليکه آنجا از طرف حضرت ابراهيم و فرزند او حضرت اسماعيل، براي عبادت خدا ساخته شده بود. همچنين، در هر خانه اي نيز بتي وجود داشت و اعضاي خانواده به پرستش آن مشغول مي شدند. مشروب، قمار و هرگونه بي اخلاقي در جامعه موج مي زد و احساس انصاف و رحم، از قلوب انسان ها رخت بسته بود. اوضاع انسان هاي ديگري که در ديگر نقاط جهان زندگي مي کردند، بدتر از اين هم بود.

در اين شرايط بود که نياز به خاتم پيامبران به شدت احساس مي شد تا بيايد و انسان ها را از اين وضع هراس انگيز نجات دهد و راه هاي سعادت دنيوي و اخروي را به آنها بياموزد.

نسب حضرت محمد (ص)

پدر او عبدالله مي باشد. پدر عبدالله هم، عبدالمطلب است که از شاخه ی بني هاشم قبيله ی قريش بوده و از بزرگان مکه محسوب مي شده است. مادرش نيز، آمنه، از شاخه ی زهره قبيله ی قريش و دختر وهب مي باشد.

ريشه ی حضرت محمد، که هم از طرف پدري و هم از طرف مادري داراي خانواده اصيلي بوده اند، به حضرت ابراهيم مي رسد.

تولد حضرت محمد (ص)

پيامبر ما، حضرت محمد (ص)، در صبحگاه دوشنبه ۲۰ آوريل سال ۵۷۱ ميلادي، مصادف با ۱۲ ربيع الاول، در شهر مکه چشم به جهان گشود.

صبح تولد او دنيا پر از نور و روشنايي شد. پدرش که دو ماه قبل از ولادت محمد، درگذشته بود، نتوانست تنهای پسرش را ببيند.

وقتي که آمنه به اين ترتيب فرزندي با صورتي نوراني به دنيا آورد، عبدالمطلب، با دادن ضيافتي، نام محمد را بر روي نوه اش گذاشت. وقتي از او پرسيدند:

- اسم نوه ات را چه گذاشتي؟ گفت:

- اسم محمد را بر او گذاشتم. آنان گفتند:

- در بين اجداد تو اسمي اينگونه نبوده، هدفت از اين اسم چه بوده است؟ عبدالمطلب هم جواب داد:

- اميدوارم که خداي آسمان ها و خلق روي زمين او را ستايش خواهند کرد.

در موقع ولادت پيامبر گرامي اسلام، اتفاقات خارق العاده اي در جهان به وقوع پيوست. در شب تولد او، چهارده ستون از کاخ کسري، پادشاه ايراني، فرو ريخت، درياچه ی ساوه خشک شد و آتش آتشکده زرتشتي ها که هزار سال است که روشن بود، ناگ ها خاموش گرديد. اين وقايع، به از بين رفتن سلطنت هاي ايران و روم و به پايان رسيدن بت پرستي در آينده اشاره مي کرد. به راستي نيز اينگونه شد.

دوران کودکي حضرت محمد (ص)

اشراف مکه عادتي که داشتند اين بود که نوزادان را براي پرورششان به دايه هاي قبايل اطراف مکه مي سپردند. زيرا، هواي خشک و گرم مکه براي نوزادان، مناسب نمي بود.

آمنه، سه روز ثويبه خاتون، دو روز به محمد، شير دادند. بعد از آن، او را به حليمه از دايه هاي قبيله ی سعد سپردند. حليمه، محمد را بيشتر از فرزند خود دوست داشت و او را حتي از باد نسيم حفظ مي کرد. شيما، دختر کوچک حليمه نيز که خواهر شيري پيامبر بود، او را خيلي دوست داشت و هميشه با او بازي مي کرد. آن کودک يتيم، براي آن خانواده خيلي خوش يمن بود؛ تا جايي که يک بار شوهر حليمه به او گفته بود:

“حليمه، پاي اين بچه براي ما خيلي خوب بود. از زماني که او به خانه ما آمده، شير حيواناتمان و چربي شيرهايمان زياد شده است. خانه ی ما پربرکت شده و ما فراخي بال داريم. من نيز در او تفاوتي عجيب مي بينم.”

بعد از اينکه حضرت محمد پنج سال در پيش آنها ماند، به مکه و نزد خانواده ی خود برگشت.

آمنه، مادر پيامبر در شهر مدينه اقوامي داشت و نيز به دليل اينکه با فرزندش به زيارت قبر عبدالله بروند، همراه محمد، راهي مدينه شدند. آنها يک ماه در آنجا ماندند و قبر پدر محمد را هم زيارت کردند. پس از آن، آمنه به همراه محمد و خدمتکارش ام ايمن، براي برگشت، راه مکه را در پيش گرفتند. نزديک شب بود که به روستاي ابوا رسيدند و شب را در آنجا ماندند.

در اينجا بود که آمنه مريض شده و فرزند خردسالش را که در کنارش بوده را مي بوسيد و با حسرت در آغوشش مي گرفت. آمنه که حس مي کرد، مي ميرد و ديگر نمي تواند روي زيباي پسرش را ببيند، با نگاه به او گفت:

“هر چيز تازه اي کهنه شده و همه چيز نابود مي شود. اما من غمگين نيستم چرا که کودکي پاک به دنيا آوردم و پديده اي بزرگ و پر خير را براي دنيا به ارمغان مي گذارم.”

پس از اين سخنان، آمنه چشم از جهان فروبست. محمد (ص) که در آن هنگام شش ساله بود، با همراهي ام ايمن به مکه برگشتند.

عبدالمطلب، محمد را که اين بار، هم از پدر و هم از مادر يتيم بود، به نزد خود آورد. پيامبر، دو سال در پيش او زندگي کرد. موقعي که مرگ عبدالمطلب فرا مي رسيد، نوه اش را به پسر ديگرش، ابوطالب يعني عموي پيامبر سپرده و نگهداري خوب از او را به وي وصيت کرده بود. پيامبر که در آن زمان، به هشت سالگي رسيده بود از طرف ابوطالب و همسرش فاطمه، به خوبي پرورش مي يافت. آنان، او را به مانند فرزند خود، دوست مي داشتند.

برای مطالعه:

مراقبت از کعبه از سوي خداوند...

کعبه، نخستين عبادتگاهي است که در روي زمين براي پرستش خداوند، ساخته شده است. ساختمان آن به دستور خداوند و توسط حضرت ابراهيم و حضرت اسماعيل ايجاد شده است. کعبه که در شهر مکه عربستان واقع شده است، در طول تاريخ، تقدس خود را حفظ کرده و توجه انسان ها را به سوي خود جلب کرده است.

در دوران قبل از اسلام، کعبه از سوي اعرابي که بت پرستي مي کردند، با بت ها پر شده بود و از آن هدف اوليه اش به دور مانده بود. در سال ۶۳۰ ميلادي که لشکر پيامبر، مکه را فتح کرد، کعبه نيز از وجود بت ها پاک شد.

پيش از ظهور اسلام، مکه مرکز تجاري اعراب بود و هرساله خيلي ها براي زيارت کعبه به اين شهر مي آمدند.

ابرهه که والي حبشه در يمن بود، به دليل اينکه توجهات را از مکه به منطقه تحت اختيار خودش جلب کند، پرستشگاه بزرگي را در شهر صنعا ايجاد کرد. اما او نتوانست مردم را از زيارت کعبه منصرف گرداند. به دنبال آن، ابرهه تصميم گرفت تا کعبه را از بين ببرد و با لشکري که فيل ها را نيز با خود داشت، به نزديکي مکه آمد. اين در حالي بود که در جلوي سپاه ابرهه، فيل بزرگي ديده مي شد.

اهالي مکه قدرتي نداشتند که جلوي سپاه ابرهه را بگيرند و سربازان او، اموال و حيوانات مکيان را غارت کرده و به نزد ابرهه مي بردند. در بين آن چيزهايي که غارت شده بودند، تعداد صد شتر از شتران عبدالمطلب، پدربزرگ پيامبر نيز وجود داشتند. در اين بين، هيئتي از بزرگان مکه که عبدالمطلب نيز در ميانشان بود براي گفتگو با ابرهه به نزد او رفتند. ابرهه از آنها پرسيد براي چه آمده ايد، عبدالمطلب هم پاسخ داد، آمده ام که شتر هایم را ببرم. در اين هنگام ابرهه به او گفت:

“من فکر مي کردم که شما به من التماس خواهيد کرد که کعبه را خراب نکنم، حال آنکه مي بينم در فکر شتر های خود هستيد.”

عبدالمطلب نيز به او پاسخ داد:

“من صاحب آن شترها هستم و آنها را مي خواهم، کعبه هم صاحبي دارد و اوست که از آن محافظت مي کند.”

به دنبال آن، ابرهه شترها را به عبدالمطلب بازگرداند و براي تخريب کعبه، دستور داد تا سپاهش وارد عمل شود. اما آن فيل بزرگي که در جلو حرکت مي کرد با نزديک شدن به کعبه از حرکت ايستاد و حتي قدمي جلو نمي گذاشت و فقط مي توانست به عقب حرکت کند. با همه تلاشي که صورت گرفت، حرکت دادن آن فيل به سمت کعبه ممکن نمي شد.

درست در اين موقع بود که حادثه اي عجيب رخ داد. پرنده ها آسمان مکه را در بر گرفتند و سنگ هايي را که در دهان و چنگال هاي خود حمل مي کردند، به روي فيل ها و سربازان ابرهه ريختند. سنگ هايي که به بدن سربازان اصابت مي کرد باعث زخمي شدن آنها شده و در مدت کوتاهي منجر به پراکنده شدن و فرار کردن آنها شد. بدين ترتيب کعبه از تخريب شدن رهايي يافت و ابرهه در وضع اسف باري به يمن بازگشت و پس از مدتي در همانجا مرد. همانطور که عبدالمطلب نيز گفته بود، کعبه را صاحب آن يعني الله، نجات داد.

خداوند تبارک و تعالي، آناني را که مي خواستند کعبه بي دفاع را تخريب کرده و افکار باطل خود را جامه عمل بپوشانند، اينگونه مجازات کرد و اجازه دست درازي به کعبه را نداد. چرا که قرار بود در آينده اي نزديک، بنده ی عزيز او به دنيا آيد و درست، پنجاه روز بعد از اين حادثه که در سال ۵۷۱ ميلادي به وقوع پيوست، حضرت محمد (ص) ديده به جهان گشود.

سؤالات:

۱) اوضاع عربستان قبل از اسلام چگونه بود؟

۲) نام پدر و مادر حضرت محمد چيست؟

۳) حضرت محمد در کجا و چه زماني متولد شد؟ دايه ی او که بود؟

۴) در شب ولادت حضرت محمد، چه وقايعي در دنيا رخ داد و اين وقايع، نشانه ی چه چيزي بودند؟

۵) نام حضرت محمد را چه کسي و با چه هدفي گذاشت؟

۶) والدين حضرت محمد، چه زماني فوت کرده بودند؟

۷) بعد از فوت مادر حضرت محمد، او در نزد چه کساني بزرگ شد؟

فصل دوم

دوران جواني و ازدواج حضرت محمد (ص)

موضوعات:

•سفرهاي حضرت محمد (ص)

•حيات تجاري حضرت محمد (ص)

•ازدواج حضرت محمد (ص) با خديجه و فرزنداني که حاصل اين ازدواج بودند

•داوري حضرت محمد (ص) در جريان تعمير کعبه

سفرهاي حضرت محمد (ص)

عموي پيامبر، ابوطالب که با تجارت مشغول بود يکبار در سفري او را نيز به همراه خود برد. در قصبه اي به نام بصرا در نزديکي شام بود که آنها با عالمي مسيحي به نام بحيرا روبرو شدند.

بحيرا، نام و صفات خاتم پيامبران را که قبلا در تورات و انجيل خوانده بود، در اين کودک ديد. به همين خاطر نيز از ابوطالب خواست که به مکه برگردند، چرا که ممکن بود يهودي ها با ديدن محمد، آسيبي به او برسانند. ابوطالب نيز توصيه بحيرا را قبول کرده و با انصراف از رفتن به شام، خريد و فروشش را در همانجا تمام کرده و به مکه برگشتند.

پيامبر، موقعي که ۱۷ ساله بود، يکبار نيز به همراه عمويش زبير، سفري به يمن داشته بود.

حيات تجاري حضرت محمد (ص)

در ميان اشراف قريش، زن بيوه ثروتمندي به نام خديجه بود که با دادن سرمايه اش به ديگران، شريک تجاري براي خود فراهم مي کرد. به همين صورت بود که محمد (ص) را نيز با دادن سرمايه اي به وسيله يک کاروان تجاري، رهسپار سوريه کرد.

حضرت محمد (ص) در زندگي شغلي و تجاري اش نيز با درستکاري و امانت کاري که داشت، به موفقيت هاي زيادي رسيد. به اين علت نيز، هرگاه که مسئوليت يک کاروان تجاري را به عهده مي گرفت، با سودي بيش از آنچه که انتظار مي رفت، به مکه برمي گشت. خديجه نيز از اينکه شريک تجاري اش محمد (ص) بود، رضايت زيادي از او داشت.

ازدواج حضرت محمد (ص) با خديجه و فرزنداني که حاصل اين ازدواج بودند

پيامبر بعد از بازگشت از سفري که به شام کرده بود با خديجه، اين زن اصيل و ثروتمند قريش ازدواج کرد. پيامبر در آن زمان بيست و پنج سال و خديجه چهل سال داشت و با ازدواجشان، زندگي سعادتمندي را آغاز کردند.

پيامبر، هفت فرزند داشت که سه تاي آنان پسر و چهارتايشان نيز دختر بودند. شش تاي آنها از خديجه و يکي شان نيز از ماريه، ديگر همسر پيامبر بودند.نام های پسرشان، قاسم و عبدالله و ابراهيم بود و نام های دخترشان نيز زينب و رقيه و ام کلثوم و فاطمه، نام بود. قاسم و عبدالله در سنين پايين و قبل از بعثت پيامبر در مکه فوت شدند. ابراهيم نيز بعد از هجرت و در مدينه به دنيا آمد و در همانجا و در دوران کودکي درگذشت. همه دخترانش نيز بزرگ شده و ازدواج کردند و به غير از فاطمه، بقيه آنان قبل از پيامبر وفات کردند. نسل پيامبر با ازدواج حضرت فاطمه و حضرت علي، ادامه پيدا کرده است.

داوري حضرت محمد (ص) در جريان تعمير کعبه

پس از سيلي که به مکه آمده بود و باعث تخريب قسمت هايي از کعبه شده بود، اهالي شهر تصميم گرفتند که آن را بازسازي کنند. پس از اينکه ديوارها دوباره برپا شدند و نوبت به گذاشتن سنگ مقدس، حجرالاسود در جاي مخصوص خود رسيد، هر قبيله اي مي خواست که خود اين کار را انجام داده و اين شرف را نصيب قبيله شان گردانند. به دنبال رقابتي که براي اين موضوع پيش آمد، حتي کار به دعوا و پرخاش گری هم رسيد. در نهايت، قرار گذاشتند تا موضوع را در پيش محمد که به درستکاري و اعتماد مشهور بود، مطرح سازند و حکميت او را بپذيرند.

محمد (ص) نيز، حجرالاسود را روي يک پارچه ضخيم گذاشت و به سران قبايل گفت که هر کدام گوشه اي از آن را بگيرند و بلند کنند. پس از آنکه آنان اين کار را کردند، پيامبر با دستان مبارکش آن را از روي پارچه برداشته و سر جاي خود قرار داد. اين گونه داوري پيامبر مورد رضايت همه قرار گرفت و بدين صورت از بروز درگيري جلوگيري شد. موقعي که اين جريان اتفاق افتاده بود، رسول خدا سي و پنج سال داشت.

او قبل از پيامبري اش نيز داراي شخصيتي بسيار درست و قابل اعتماد بود. به خاطر همين ويژگي اش نيز در بين مردم لقب “محمد الامين” يعني “محمد امانت دار و مطمئن” را داشت. محمد امين مورد محبت و احترام همه بود و با زندگي پاک و نمونه اش، به مانند ستاره اي در جامعه مي درخشيد. خداوند او را به خوبي پرورش داد و با اخلاق و فضايل ارزشمند، تزيينش کرد. چرا که قرار بود براي نجات انسان ها، محمد را به پيامبري برساند.

سؤالات:

۱) حضرت محمد (ص) در دوران کودکي و جواني اش به چه مکان هایی سفر کرده بود؟

۲) حضرت محمد (ص) با چه کسي و چه زماني ازدواج کرد؟

۳) حضرت محمد (ص) چند فرزند داشته است؟

۴) داوري حضرت محمد (ص) را در جريان تعمير کعبه، بيان کنيد.

۵) چرا به حضرت محمد (ص)، “محمد امين” مي گفتند؟

فصل سوم

بعثت حضرت محمد (ص) و دعوت پنهاني

موضوعات:

•اولين وحي

•دوران فترت

•شروع دعوت به اسلام

•اولين مسلمانان

•نخستين مهاجرت به حبشه

•نظر نجاشي، پادشاه حبشه در مورد مسلمانان

اولين وحي (۶۱۰ ميلادي)

هنگامي که حضرت محمد (ص) وارد چهل سالگي شد، تغييراتي در او مشاهده گرديد. در آن زمان بود که آذوقه اي براي خود برداشته و به تنهايي به غاري در کوه حرا در نزديکي مکه مي رود و روزها را در آنجا سپري کرده و غرق در بزرگي خالق هستي مي شود. آنچه را که در خواب مي ديد، در موقع بيداري همان چيز به سرش مي آمد و خيلي از حقايقي را که ديگران نمي توانستند ببيند و يا بفهمند او درک مي کرد و تشخيص مي داد. اين وضع شش ماه به طول انجاميد. زيرا در اين مدت خداوند او را براي پيامبري آماده مي کرد.

در ماه رمضان سال ۶۱۰ ميلادي و در يک شب دوشنبه، باز به آن غار رفته و با تمام وجود خويش مشغول ياد خدا شده بود. در اين موقع بود که جبرائيل (ع) بر او فرود آمد و گفت:

- بخوان!

محمد (ص) جواب داد:

- من نمي توانم بخوانم،

جبرائيل براي بار دوم گفت: بخوان و باز جواب شنيد که من نمي توانم بخوانم.

هنگامي که جبرائيل براي سومين بار گفت بخوان، حضرت محمد، پرسيد: “چه بخوانم”. در اين موقع، جبرائيل (ع) آيه هاي زير را که در ابتداي سوره علق قرار گرفته اند، بر محمد، قرائت کرد:

“بخوان به نام پروردگارت كه آفريد

انسان را از علق (خون منعقد) آفريد

بخوان و پروردگار تو كريمترين [كريمان] است

همان كس كه به وسيله ی قلم آموخت

آنچه را كه انسان نمى‏دانست [بتدريج به او] آموخت”

به اين ترتيب، اولين وحي انجام پذيرفت و آيه هاي قرآن شروع به نزول شدند. بعد از اين اتفاق، فرشته محو شد و گويي که آن آيه ها بر قلب پيامبر حک شود، خودش نيز شروع به خواندن آنها کرد.

او تحت تأثير سنگيني نخستين وحي، بزرگي ماموريتش و احساس مسئوليتي که کرده بود، به خانه بازگشت. آنچه را که تجربه کرده بود، به حضرت خديجه بيان کرد. او نيز با آرامش دادن به پيامبر، گفت:

“مژده ها باد، تو بايد محکم و استوار باشي. به خداوندي که زندگي ام را در دستانش دارد، قسم مي خورم که تو پيامبر اين امت خواهي شد و خداوند هيچ گاه از تو فاصله نمي گيرد. زيرا تو، حقوق قوم و خويشانت را رعايت مي کني، سر حرفت مي ماني، در مقابل سختي ها مقاومت مي کني، مهمانان را پذيرايي مي کني و آناني را که به فلاکت افتاده اند، ياري شان مي نمايي. خداوند، بنده اي را که اينطور باشد، تنها نمي گذارد.”

دوران فترت

پس از اينکه اولين آيات سوره ی علق نازل شد، وحي براي مدتي متوقف گرديد و ديگر خبري از جبرائيل نشد. اين مدت براي اين بود که حضرت محمد (ص)، وحي را به درستي هضم کرده و خود را آماده نگه دارد. همچنانکه، پيامبر گرامي ما، تکرار آن واقعه را از صميم قلب خواستار شده و خود را براي همه چيز حاضر کرده بود.

به دنبال آن، جبرائيل دوباره بر وي ظاهر شده و نخستين آيات سوره ی مدثر را بر پيامبر وحي کرد. معاني اين آيات در ذيل مي آيد:

“اى كشيده رداى شب بر سر

برخيز و بترسان

و پروردگار خود را بزرگ دار

و لباس خويشتن را پاك كن

و از پليدى دور شو”

پس از آن، نزول وحي به صورت مداوم ادامه داشت و قرآن کريم، در طي ۲۳ سال، تکميل شده بود.

همان طور که در بالا نيز ذکر شد، به دوراني که پس از اولين وحي، نزول آن براي مدتي قطع شد، “دوران فترت وحي” گويند.

شروع دعوت به اسلام

حضرت محمد (ص) که با آمدن وحي، به پيامبري رسيده بود، بعثت خويش را اولين بار به کساني گفته بود که به آنان اطمينان داشت و آنان را به اسلام دعوت کرده بود. نخستين مسلمانان، عبادت هايشان را به صورت مخفيانه انجام مي دادند. اين وضعيت، سه سال به طول انجاميد و در طي آن تعداد اسلام آورندگان، به بيش از سي نفر رسيد.

اولين مسلمانان

اولا حضرت خديجه، همسر صادق پيامبر، بعد از او و از کودکان، حضرت علي، برده اي که آزاد شده بود يعني زيد بن حارثه و از بزرگترها نيز حضرت ابوبکر، اولين کساني بودند با ايمان به پيامبر، مسلمان شدند.

نخستين مهاجرت به حبشه

هر روز بر شدت آزار و اذيت مشرکان بر مسلمانان افزوده مي شد. آنان نمي توانستند به صورت آزادانه عبادت کنند و يا آشکارا قرآن بخوانند. بدين سبب، پيامبر به مسلمانان اجازه داد تا آنان به جايي امنتر يعني حبشه کوچ کنند.

اولين کاروان آنان که شامل يازده مرد و چهار زن بود، در سال پنجم بعثت به صورت پنهاني از مکه خارج شده و از راه درياي سرخ به حبشه رفتند. در بين آنان حضرت عثمان و همسرش و نيز دختر پيامبر، رقيه حضور داشتند. مسلمانان که در آنجا با استقبال خوبي مواجه شده بودند، بالاخره توانستند زندگي راحت و امني را داشته باشند.

دومين گروه از مسلمانان نيز که بالغ بر هشتاد نفر مي شدند، با شنيدن اين مسئله و استقبال خوبي که در حبشه از اولين مهاجران شده بود، بعد از گذشت يک سال، به آنجا هجرت کردند. مهمترين شخص اين گروه، جعفر طيار، برادر حضرت علي بود.

رفتار نجاشي، پادشاه حبشه در مورد مسلمانان

کفار مکه با شنيدن راحتي و آسايش مسلمانان در حبشه، نگران شدند. براي برگرداندن آنان، دو نفر را با هداياي بسیار، به نزد نجاشي، پادشاه حبشه فرستادند. اين دو نفر از پادشاه خواستند که مسلمانان را تسليم آنان کند. نجاشي که مسيحي بود، مسلمانان پناهنده را فراخواند و از آنها در مورد اسلام سؤال کرد. پس از اينکه وي صحبت هاي هر دو طرف را شنيد، حق را به مسلمانان داد و بدين گونه آن دو نفر دست خالي به مکه برگشتند.

پس از آن، نجاشي بهتر از قبل به حمايت از مسلمانان مي پرداخت و مسلمين نيز روابط خوبي را با اهالي حبشه داشتند.

سؤالات:

۱) اولين وحي به حضرت محمد، در چند سالگي او، چه زماني و در کجا نازل شد؟

۲) منظور از دوران فترت چيست؟

۳) اولين دعوت به اسلام چگونه شروع شد؟

۴) اولين مسلمانان چه کساني هستند؟

۵) مسلمانان به چه دليلي، به حبشه مهاجرت کردند؟

۶) مسلمانان در حبشه چگونه مورد استقبال قرار گرفتند؟

فصل چهارم

آشکار شدن دعوت

موضوعات:

•دعوت به اسلام به صورت آشکار

•ظلم هاي مشرکين در برابر مسلمانان

•کساني که بيشترين ظلم ها را در حق پيامبر کردند

•دلايل دشمني قريش نسبت به اسلام

•درخواست مشرکين از ابوطالب و جواب پيامبر

•مسلمان شدن حضرت حمزه و حضرت عمر

دعوت به اسلام به صورت آشکار

پس از اينکه دعوت پيامبر به اسلام در طول سه سال به صورت پنهاني انجام مي گرفت، با نازل شدن اين آيات، دوران دعوت آشکار، آغاز شد:

“و خويشان نزديكت را هشدار ده، و براى آن مؤمنانى كه تو را پيروى كرده‏اند بال خود را فرو گستر. و اگر تو را نافرمانى كردند بگو من از آنچه مى‏كنيد بيزارم”[137]

“پس آنچه را بدان مامورى، آشكار كن و از مشركان روى برتاب”[138]

بنابراين، پيامبر گرامي اسلام، ابتدا خويشان نزديک خود را جمع کرده و در خانه اش مهماني ترتيب داد. با تبليغ دستوراتي که از خداوند دريافت داشته بود، آنان را به دين اسلام دعوت کرد. ابولهب، عموي پيامبر با او مخالفت کرده و اقدام به برهم زدن مهماني کرد.

پس از گذشت مدتي، پيامبر به منظور گسترش دعوت، به بالاي کوه صفا رفته و از آنجا تمام مردم مکه را مورد خطاب قرار داد. آناني که صداي او را شنيدند در اطراف کوه جمع شدند.

پيامبر نيز به آنها گفت:

- اگر به شما بگويم که پشت اين کوه لشکر دشمنان جمع شده است، آيا حرف مرا قبول مي کنيد؟

همه آنها باهم گفتند:

- آري، باور مي کنيم. چرا که تاکنون دروغي از تو نشنيده ايم.

پيامبر نيز اظهار کرد:

- “اگر اين طور است، بدانيد که خداوند مرا به پيامبري برگزيده است. او سخن خويش را به واسطه ی فرشته، به من رسانيد و به من امر فرمود که انسان ها را به دين حقيقت، اسلام، دعوت نمايم. خدا يکتاست و غير از او معبودي نيست. من نيز رسول او هستم و براي شما و تمامي انسان ها فرستاده شده ام.”

ابولهب نيز که در آنجا حضور داشت، پيامبر را مورد خطاب قرار داده و الفاظ زشتي را در مورد او به کار برد و به دنبال آن، کساني که جمع شده بودند، پراکنده گشتند. بدين ترتيب از اين تجمع هم سودي حاصل نشد.

ظلم هاي مشرکين در برابر مسلمانان

کفار به منظور منصرف کردن مسلمانان از دين و خاموش کردن نور اسلام، اسلام آورندگان را اذيت مي کردند و ظلم ها و شکنجه هاي متفاوتي را در حق آنان روا مي داشتند.

اميه بن خلف از بزرگترين دشمنان اسلام، پس از اينکه بلال حبشي را روي ريگ هاي داغ صحرا مجبور به دراز شدن کرده و سينه اش را با سنگ هاي داغ پر کرده بود، به او گفته بود که:

- اگر از اسلام برنگردي تو را اينگونه خواهم کشت.

او که از اين کارهاي خود نتيجه اي نگرفته بود، طنابی را به گردن بلال آويخته و او را دور تا دور مکه گردانده بود. حضرت بلال با اينکه زير اين شکنجه هاي وحشيانه قرار داشت، فرياد مي کشيد “خداوند يکتا است، خداوند يکتا است.” سرانجام، حضرت ابوبکر، با خريدن بلال، او را آزاد کرد و از دست اميه ظالم نجات داد.

همچنين، از مسلمانان نخستين، عمار بن ياسر، روي ريگ هاي داغ خوابانده شده و تا مرز بي هوشي کتک خورده بود. مادر او، سميه نيز با ضربات نيزه ابوجهل با بدني خونين کشته شده و پدرش نيز همين طور با شکنجه مشرکان درگذشته بود. ياسر و همسرش سميه، اولين شهيدان اسلام بودند.

به علاوه، خباب ابن ارت را روي ذغال هاي آتشين خوابانده و ابو فقيهه را نيز با زنجيري که به پايش بسته بودند، روي ريگ هاي سوزان صحرا مي کشيدند. اين همه شکنجه هاي سهمگين، به خاطر عقايد آنان بود. به غير از اينان، خيلي از مسلمانان تحت اذيت و آزار مشرکان قرار داشتند. به رغم همه اينها، آناني که صاحب ايمان راستين بودند سر عقيده خود ماندند و از اسلام روي برنگرداندند.

در اين بين، يکي از خدمات بزرگ حضرت ابوبکر به اسلام، اين بود که برده ها و کنيزاني را که به خاطر اسلام آوردن، زير ستم بودند، آنها را از اربابانشان مي خريد و آزادشان مي کرد.

کساني که بيشترين ظلم ها را در حق پيامبر کردند

مشرکان، هيچ گاه از اذيت کردن پيامبر و يا ديگر مسلمانان، دست برنمي داشتند.

آناني که بيشترين ظلم ها را در حق پيامبر کردند، اينها بودند:

۱- ابولهب: با اينکه عموي پيامبر بود اما بزرگترين دشمن اسلام به شمار مي رفت. او از همان ابتدا مخالفت خود با پيامبر را اعلام کرده بود. زن ابولهب نيز به راههایی که پیامبر از آنجا می گذشت خار می گذاشت. سوره تبت، در مورد اين دو نفر نازل شده است. موقعي که مسلمانان در جنگ بدر پيروز شدند، ابولهب از شدت عصبانيت، مرده بود.

پسر او، اتيبه هم روزي به پيامبر حمله کرده و با گرفتن يقه ی رسول خدا پيراهنش را پاره کرده بود. محمد (ص) از اين حرکت او به شدت ناراحت شده و دعا کرده بود: “يا رب، يک از حيوانات وحشي ات را بر اتيبه، مسلط گردان.” خداوند نيز دعاي پيامبرش را قبول کرد و هنگامي که اتيبه راهي شام بود، شيري وحشي جلوي او را گرفته و بدنش را دريده بود. او به اين صورت، جزاي جسارتش در مقابل پيامبر را ديد.

۲- ابوجهل: او نيز از کساني بود که همواره دشمن پيامبر بوده و مسلمانان را اذيت مي کرد. ابوجهل که مادر عمار بن ياسر را به خاطر عقيده اش شهيد کرده بود، در جنگ بدر کشته شد و به سزاي اعمالش رسيد.

۳- عاص بن وائل: او که از بي رحمترين افراد در مقابل پيامبر بود، موقعي که قاسم فرزند پيامبر فوت کرده بود، رسول خدا را مورد استهزاء قرار داده و گفته بود که ديگر، نسل محمد قطع شد. اين حرف او باعث ناراحتي عميق حضرت رسول شده بود.

آيه ی “دشمنت‏، خود بى‏تبار خواهد بود.”، در اين باره نازل شده است. عاص بن وائل، هنگامي که از گذرگاه کوهي در اطراف مکه مي گذشت، حيواني که بر آن سوار شده بود، او را زمين زده و پايش را گاز گرفته بود. او به دنبال اين جراحت، مدتي بعد، مرد.

۴- وليد بن مغيره

۵- اميه بن خلف

۶- عتبه بن ربيع، نيز از کساني هستند که سردمدار دشمنان پيامبر بودند.

علل و انگیزه های دشمني قريش نسبت به اسلام

۱- دين اسلام اختلافات طبقاتي را از بين مي برد و انسان ها را به مانند دندانه هاي يک شانه، برابر دانسته و اعلام مي کرد که برده و ارباب در نزد خداوند، جايگاه يکساني دارند. سران قريش، اين موضوع را قبول نداشتند و به خاطر ترس از دست دادن مقام و موقعيتشان، با دين اسلام دشمني مي کردند.

۲- مرکز تجارت اعراب، شهر مکه بود و کعبه نيز که در مکه قرار داشت، داخلش ۳۶۰ بت موجود بود. اعراب قريش، گمان مي کردند که آنچه که ديگران را به مکه مي کشاند، وجود آن بت ها است و اگر اسلام، قدرت پيدا کند و بت ها از آنجا برداشته شوند، ديگر کسي به مکه نمي آيد و امرار معاش آنان نيز با مشکل مواجه مي شود.

۳- پرستش بت ها در عربستان از صدها سال قبل تر، ريشه دوانده بود. ملل ابتدايي که نمي توانستند خوبي ها و بدي ها را از يکديگر تشخيص دهند، از آنچه که از پدرانشان ميراث بود، به همين راحتي دست برنمي داشتند و با نوآوري ها دشمني مي کردند. در حالي که اسلام، بت پرستي را که عادت عرب ها شده بود، از ميان برمي داشت و عبادت خداي يگانه را تبليغ مي کرد.

۴- در آن دوره، لياقت، فضيلت و توانایی، نقشي در رياست اشخاص بر اعراب نداشت. تنها دو شرط براي اين کار لازم بود. يکي ثروت و ديگري داشتن اولاد زياد.

اين دو ويژگي در پيامبر ديده نمي شد و آنان مي گفتند که ما نمي توانيم او را به عنوان رهبر خود قبول کنيم. همچنين، در درون قريش، رقابت کهنه اي بين آل هاشم و اموي ها براي رياست قبيله وجود داشت. حضرت محمد (ص) نيز که از نوادگان هاشم بود، دشمنانش هم اکثرا از اموي ها بودند.

درخواست مشرکين از ابوطالب

عموي پيامبر، ابوطالب او را بسيار دوست مي داشت و در گسترش اسلام همواره پيامبر را ياري و حمايت مي کرد. به اين علت، سران مشرکين نزد ابوطالب برای درخواست آمده و با تهديد کردنش، به او گفتند: “يا برادر زاده ات را از تبليغ اسلام منع کن و يا دست از حمايت از او بردار.”

وقتي که ابوطالب، جريان را با حضرت محمد (ص) در ميان گذاشت، پيامبر بدو گفت: “من از طرف خداوند مأموريت دارم که دين حق و حقيقت را تبليغ کنم. من رسول خدا هستم و کاري را سرخود انجام نمي دهم. اي عموي

گراميم، اگر خورشيد را دست راستم و ماه را در دست چپم بگذارند، من اين وظيفه ام را ترک نمي گويم.”

ابوطالب نيز با شنيدن اين سخنان، جواب داد: “اي فرزندم، تو وظيفه ات را انجام بده و بدان تا زماني که من زنده هستم، آنها نمي توانند آسيبي به تو برسانند.” و بدين گونه به رسول خدا قول داد که به محافظت از او ادامه دهد.

مسلمان شدن حضرت حمزه

به رغم تمامي سختي ها، پيامبر (ص) به انجام وظيفه اش ادامه مي داد و تعداد مسلمانان نيز روز به روز افزايش مي يافت.

سال ششم پيامبري حضرت محمد، روزي که او روي تپه ی صفا نشسته بود، ابوجهل، او را با فحش مورد خطاب قرار داد. محمد (ص) نيز در برابر اين رفتار بي ادبانه ابوجهل ساکت ماند. زني که اين صحنه ی تاسف بار را ديده بود، آن را به اطلاع حمزه رساند. حمزه با اينکه هنوز مسلمان نشده بود اما نسبت به اين حرکتي که در مورد برادرزاده اش شده بود، بسيار عصباني گشت. او بلافاصله به جمعي که کفار قريش در آنجا بودند، رفت و به ابوجهل اظهار کرد:

آيا اين تو هستي که برادرزاده ی من را فحش داده اي و باعث اذيتش شده اي؟ و بعد از آن با کمانش بر سر ابوجهل زد.

پس از اين واقعه، حضرت حمزه با قبول اسلام در کنار پيامبر قرار گرفت.

مسلمان شدن حضرت عمر

مسلمان شدن حضرت حمزه و قويتر شدن مداوم مسلمين، باعث نگراني کفار قريش شد. آنان براي پيدا کردن چاره اي در برابر اين وضع، در مکاني به نام “دارالندوه” جمع شدند. آنان پس از بحث و گفتگو، نظر ابوجهل را مبني بر به قتل رساندن حضرت محمد، قبول کردند. آنان جسورترين فرد را در بينشان يعني عمر را براي انجام اين کار انتخاب کردند. او که در آن زمان ۳۳ سال داشت شمشيرش را برداشت و براي کشتن پيامبر، راهي شد.

مسلمانان در خانه ی يکي از اصحب جمع شده بودند و پيامبر نيز در آنجا بود. عمر هم که در راه بود، با نُعيم روبرو شد. نُعيم از او پرسيد: “کجا مي روي يا عمر؟”، عمر هم جواب داد:

- مي روم که وجود محمد را از ميان بردارم که او مردم را به جان هم انداخته است. وقتي که نُعيم بدو گفت:

- کار سختي را در پيش داري، عمر پرخاش کرد که:

- آيا تو هم طرفدار محمد هستي؟ خارج شد. نُعيم نيز پاسخ داد:

- به فکر من نباش اي عمر. به خانواده ی خودت نگاه کن که شوهر خواهرت، سعيد و خواهرت فاطمه، مسلمان شده اند. وقتي نعيم اين حرف را زد عمر گفت:

- پس اولا کار آن ها را تمام کنم. و بدين صورت مسير خود را تغيير داد و به سمت خانه ی خواهرش رفت و درش را زد. در آن هنگام، خواهر و شوهر خواهرش، مشغول خواندن آيات سوره ی “طه” بودند که تازه نازل شده بود. وقتي که ديدند عمر با شمشير آمده است، ترسيدند و صفحات قرآن را پنهان کردند.

عمر که داخل خانه شده بود پرسيد که چه مي خوانديد، آنان هم پاسخ دادند که چيزي نيست. عمر خشمگين تر شد و با گفتن “مثل اينکه شنيده هايم حقيقت دارد.”، يقه ی شوهر خواهرش را گرفت، به زمین کوبید و به کتک زدنش پرداخت. خواهرش نيز که مي خواست مداخله کند، با سيلي عمر مواجه شد و خون از دهان و بيني اين زن مظلوم جاري شد. فاطمه، با شجاعتي که ايمان به او داده بود، خطاب به برادرش گفت:

- بترس از خدا. نگاه کن که بر سر يک زن چه آورده اي. من و همسرم مسلمان شديم. اگر سرمان را هم ببري از راهي که در پيش گرفته ايم، برنمي گرديم. عمر نيز جواب داد:

- آنچه که مي خوانديد را بياوريد. خواهرش نيز آن را به او داد. عمر که شروع به خواندن آن صفحه ها کرده بود، رفته رفته قلبش آرام تر مي شد. آهنگ بي مانند قرآن، بلندي معاني اش و زيبايي و شيريني خواندن آن، قلب عمر را فتح کرد. او که ديگر دلش به اسلام باز شده بود، به دنبال آن به نزد پيامبر رفت و در مقابلش زانو زده و با به زبان آوردن کلمه ی شهادت، مسلمان شد. آناني هم که در جمع حضور داشتند خيلي خوشحال شدند و با همديگر کلمه شهادت خواندند.

با ورود عمر به دين اسلام، مسلمانان قويتر نيز شدند. او در آن جمع پرسيد:

- ياران ما چند نفرند؟ پاسخ گفتند که:

- به همراه تو، چهل نفر مي شويم.

به درخواست عمر، در حالي که پيامبر در جلو قرار داشت، مسلمانان به طرف کعبه رفتند و در آنجا به صورت آشکار و به جماعت، نماز خواندند. از طرف ديگر، مشرکين با ديدن عمر که مسلمان شده بود و قرار بود پيامبر را به قتل برساند، شگفت زده شدند.

عمر که براي کشتن رسول خدا حرکت کرده بود، آيات قرآني که در خانه خواهرش خوانده بود، قلب سنگي و نامهربان او را نرم کرده و دل تاريکش را نوراني کرده بود و احساس دشمني اش به رسول اکرم، جاي خود را به دوستي با او داده بود.

سؤالات:

۱) حضرت محمد، چرا و چگونه مردم را آشکارا دعوت به اسلام نمود؟

۲) اذيت و آزار مشرکين در برابر مسلمانان و اقدامات متقابل مسلمين در برابر آنان را بيان کنيد.

۳) آناني که بيشترين ظلم را در حق پيامبر کردند، چه کساني بودند؟

۴) دلايل دشمني قريش در مواجهه با حضرت محمد چه بود؟

۵) ابوطالب کيست؟ چگونه از حضرت محمد، محافظت کرده بود؟

۶) حضرت حمزه و حضرت عمر، چگونه مسلمان شدند؟

[137]. سوره شعرا، ٢١٦-٢١٤

[138]. سوره حجر، ٩٤

فصل پنجم

سال هاي تحریم و حزن

موضوعات:

•تحريم مسلمانان توسط مشرکين

•وفات ابوطالب و حضرت خديجه

•سفر طائف

•بيعت هاي عقبه

•معجزه ی معراج

•نماز، هديه ی معراج

تحريم مسلمانان توسط مشرکين

مسلمان شدن حضرت حمزه و حضرت عمر و گسترش روزافزون اسلام، مشرکان را تا حد زيادي ترسانده بود. به دنبال اين احوالات، آنان تصميم گرفتند که مسلمانان را اينگونه تحت فشار قرار دهند:

“از اين به بعد، همه با مسلمانان و کساني که از آنان حمايت مي کنند و با قوم و خويشان محمد از طايفه بني هاشم، قطع ارتباط مي کنند و هيچ کسي حق ندارد با آنان ديدار کند و يا خريد و فروش داشته باشد و يا با آنان و فاميلشان ازدواج کند.”

يکي از کفار به نام منصور بن عکرمه، اين بيانيه را نوشت و آن را بر ديوار کعبه زدند.

اين تصميم تحریم به مدت سه سال ادامه داشت و در اين مدت، مسلمانان سختي هاي زيادي را متحمل شدند. مشرکان، محله اي را که مسلمانان همگي در آنجا پناه گرفته بودند، محاصره کرده و از ورود غذا به آن جلوگيري مي کردند. در مقابل، مسلمين هم در راه اسلام، هر گونه گرسنگي و تشنگي را تحمل مي کردند. آنان مجبور بودند که با برگ درختان تغذيه کنند و گريه هاي کودکان گرسنه، قلب آنان را به درد مي آورد.

مشرکان با اين اعمال غير انساني نيز نتوانستند نتيجه اي به دست آورند و جلوي گسترش نور اسلام را بگيرند. در اين ميان، حشره اي نيز آن متني را که بر ديوار کعبه آويزان بود را خورده بود و به غير از کلمه “الله” اثري از آن متن نمانده بود. به علاوه، آن دستي که منصور بين عکرمه با آن متن تحريم را نوشته بود، خشک شده و معلول گشته بود. در آن زمان به جاي “بسم الله”، “بسم اللهم” استفاده مي شد.

سرانجام چند نفر از مشرکين، انصاف کرده و به اين تصميم ظالمانه، پايان بخشيدند و به اين صورت، فشار بر مسلمانان برداشته شد و آنان از مشکلاتي بس عظيم، نجات يافتند. اين فشار و تحريم بر مسلمانان، بين سال هاي هفتم تا دهم بعثت و به مدت سه سال به طول انجاميد.

وفات ابوطالب و حضرت خديجه

با برداشته شدن فشارها و تحريم ها، پيامبر و مسلمانان، توانستند کمی نفسي راحت بکشند. ليکن با گذشت اندک زماني، ابوطالب، عموي پيامبر و تنها چند روز پس از آن، حضرت خديجه، همسر پيامبر، دار فاني را وداع گفتند.

ابوطالب، حضرت رسول اکرم (ص) را به مانند فرزند خود دوست مي داشت و از او مراقبت مي کرد. حضرت خديجه نيز به عنوان نخستين مسلمان، همسري باوفا و مهربان بود که پيامبر را در سخت ترين لحظات، تنها نمي گذاشت و او را ياري مي کرد. پيامبر با از دست دادن اين دو انسان بزرگوار، ناراحتي عميقي را احساس کرد. بدين سبب، اين سال، “عام الحزن” يعني سال غم و اندوه، نامگذاري شد.

بعد از درگذشت ابوطالب و حضرت خديجه، کفار نيز بر فشارهاي خود بر پيامبر افزودند. روزي، پيامبر موقعي که از کوچه عبور مي کرد، يک فرد ناداني بر سر او خاک ريخته بود و رسول خدا با آن حال به خانه اش رفته بود. دخترش، حضرت فاطمه که اين صحنه را ديده بود دلش به درد آمده و در حالي که سر و روي پدرش را تميز مي کرده، به گريه افتاده بود. پيامبر که گريه کردن دخترش را مي ديد، به او گفته بود: “گريه نکن فرزندم. خداوند بزرگ پدرت را محافظت خواهد کرد.” و بدين گونه اطمينانش را به خداي تعالي، يک بار ديگر به زبان آورده بود.

سفر طائف

پس از درگذشت ابوطالب و حضرت خديجه که فشار کفار نيز بر پيامبر افزايش يافته بود، پيامبر به منظور دعوت مردم طائف به دين اسلام و به همراهي يکي از نخستين مسلمانان، يعني زيد بن حارثه، عازم آنجا شده بود. اهالي طائف همچنان که دعوت پيامبر را قبول نکردند، ترک کردن طائف را نيز از او خواستند. حتي به اين نيز اکتفا نکرده و به سمت پيامبر، سنگ پرتاب مي کردند. رسول خدا با ضرب آن سنگ ها پاهايش زخمي شده بود و توانايي راه رفتن را نداشت. زيد نيز تلاش مي کرد که با سپر کردن خود بر بدن پيامبر، او را از پرتاب سنگ ها در امان نگه دارد.

رسول خدا که براي کمي استراحت کردن در باغي کنار راه نشسته بود، با احساس غمي عميق، مجبور به بازگشت به مکه شد. پيامبر بزرگترين سختي زندگي اش را در اين سفر، تجربه کرده بود. اما، هيچ

گاه در پي اين اتفاقات نااميد نشد. شکست را قبول نکرد و به وظيفه ی خود ادامه داد.

بيعت هاي عقبه

پيامبر گرامي اسلام، مردم مکه را سال ها به اسلام دعوت کرده بود اما به خاطر برخورد لجوجانه مکيان، با مشکلات زيادي مواجه شده بود. با اين همه، اين رفتار آنان، پيامبر را از مأموريت خويش، منصرف نمي کرد و خواست خدا اين بود که نور اسلام، ضمير انسان ها را روشن گرداند. به همين علت، خداي تبارک و تعالي، افق جديدي را پيش روي پيامبرش باز کرد و براي تبليغ اسلام، محيط مناسبي را فراهم آورد. اين محيط، همانا، شهر مدينه بود.

در سال يازدهم بعثت و روزهاي حج بود که حضرت رسول، به خارج از مکه رفته و در آنجا با شش نفر از اهالي مدينه که به مکه مي آمدند، ديدار کرد. پيامبر به آنان گفت که رسول خداست و برايشان قرآن خواند و با توضيح دادن دستورات خداوندي، آنان را به مسلمان شدن دعوت کرد.

با توجه به اينکه اهالي مدينه انسان هاي عاقلي بودند، آنان نيز، حرف هاي پيامبر را منطقي يافتند و به اسلام گرويدند و موقع بازگشت به مدينه، تلاش کردند که اسلام را در آنجا تبليغ کنند.

نخستين بيعت عقبه: (سال دوازدهم بعثت)

سال بعد از اولين ديدار پيامبر با اهالي مدينه، گروهي دوازده نفره از مدينه که به زيارت کعبه آمده بودند، در نزديکي مکه و در مکاني با نام عقبه، با رسول خدا ديدار کردند. رئيس آنان اسعد بن زراره بود و در ميانشان پنج نفر بودند که يک سال قبل ايمان آورده بودند. آنان در مورد “شريک قرار ندادن براي خدا، دزدي نکردن، زنا ننمودن، پرهيز از دروغ و بهتان و نايستادن جلوي پيامبر” با رسول گرامي اسلام، بيعت کرده و قول اطمينان دادند. اين بيعت، نخستين بيعت عقبه نام دارد.

کساني که از مدينه آمده بودند، از پيامبر کسي را خواستند که دين اسلام را به آنها بياموزد. حضرت محمد نيز، مصعب را مامور اين کار قرار داده و او را به مدينه فرستاد. مصعب هم در گسترش و تبليغ اسلام در مدينه، خدمات زيادي را از خود نشان داد.

دومين بيعت عقبه: (سال سيزدهم بعثت)

در اين سال، هيئتي ۷۵ نفره از مردم مدينه عازم مکه شدند که دو نفر از آنان، زن بودند. آنان بعد از اينکه در عقبه با پيامبر ديدار کردند، دومين بيعت عقبه، به وقوع پيوست. آنان، به پيامبر قول دادند که همانگونه که از زنان و دختران خود مراقبت مي کنند، پيامبر را نيز محافظت خواهند کرد و با دست دادن به رسول خدا، با او بيعت نمودند.

بعد از آن، پيامبر از آنان خواست که دوازده نفر را از بين خود به عنوان نماينده برگزينند و آنان نيز دستور پيامبر را به جا آورده و نمايندگانشان را انتخاب کردند و همه باهم درباره ی “اطاعت از رسول خدا در سختي ها و فراخي ها و در همه حال راستگو بودن و در راه خدا از چيزي نترسيدن” به پيامبر قسم دادند.

بيعت هاي عقبه، نقطه عطف مهمي در گسترش دين اسلام بود.

معجزه ی معراج

معراج در لغت به معناي بالا رفتن در بلندي و در سوره ی اسراء، به مفهوم راه پيمودن شبانه است. پيامبر گرامي اسلام، يک سال و نيم قبل از هجرت و در شب ۲۷ رجب، از مسجدالحرام در مکه به مسجدالاقصي در بيت المقدس، برده شده و از آنجا به آسمان ها رفته و در عالم ملکوت، سير کرده بود.

مشرکان، به معراج که نشانه ااي از قدرت بي پايان خداوند و از بزرگترين معجزات پيامبر به شمار مي رفت، ايمان نداشتند. زيرا آنان از درک بزرگي خداوند تعالي و گستردگي قدرت او، عاجز بودند. مشرکان به دليل اينکه صاحب فکري محدود و عقيده ااي باطل بودند، در سطحي نبودند که جريان معراج را هضم کنند.

اما، مؤمنان بدون هيچ ترديدي، معراج را قبول کرده و به آن ايمان آوردند. وقتي که واقعه ی معراج را به حضرت ابوبکر، گفتند، او بيان داشت که: “اگر اين را محمد مي گويد، پس درست است.” و با اين حرفش معراج را تاييد کرد. بعد از آن لقب “صديق” يعني تاييد و تصديق کننده بر ابوبکر، اطلاق شد.

نماز، هديه ی معراج

همانگونه که هر کسي با پايان مسافرتش، با هدايايي برمي گردد، پيامبر نيز پس از سفر مقدس معراج، با مژده ها و هداياي مهمي به نزد مردم آمد.

در شب معراج، حضرت محمد (ص) که مقامش ارتقاء يافته بود، بدون وجود داشتن واسطه، در محضر الهي حاضر شده بود. در اين شب، سه چيز به او هديه داده شده بود:

۱- دو آيه ی پاياني سوره ی بقره، (آمنوالرسول)

۲- مژده ی بهشت به کساني که براي خداوند شريکي متصور نبودند،

۳- پنج نوبت نماز به عنوان هديه ی معراج.

نماز که از شروط اسلام و ستون دين بود، در شب معراج، فرض شد.

سؤالات:

۱) تصميم مشرکان بر تحريم و فشار مسلمان ها چگونه انجام گرفت؟ اين تحريم، چند سال طول کشيد؟

۲) ابوطالب و حضرت خديجه، چه زماني فوت کردند؟ سال مرگ آنان چه نام داشت؟

۳) سفر طائف پيامبر را شرح دهيد.

۴) بيعت هاي اول و دوم عقبه را بيان کنيد.

۵) پيامبر چه زماني به معراج رفته بود؟

۶) هداياي معراج کدامند؟

فصل ششم

هجرت و نخستين سال ها در مدينه

موضوعات:

•هجرت پيامبر از مکه به مدينه

•استقبال از پيامبر در مدينه

•بناي مسجد نبوي

•برادري ميان انصار و مهاجرين

•مکتب پيامبر و اصحاب صفه

هجرت پيامبر از مکه به مدينه (۶۲۲ميلادي)

در تاريخ اسلام، به کوچ حضرت محمد (ص) از مکه به مدينه، “هجرت” گفته مي شود.

به دنبال ادامه فشار و ظلم مشرک ها، پيامبر اکرم، موافقت نمود که مسلمانان از مکه به مدينه، هجرت نمايند و مسلمانان گروه گروه شروع به مهاجرت به مدينه کردند. آنان در راه دينشان، وطنشان را که در آن بزرگ شده بودند به همراه مال و داراييشان، ترک کردند و به سوي نور اميد در مدينه شتافتند.

در مکه، به غير از پيامبر، حضرت ابوبکر و حضرت علي و نيز چند نفر از مؤمنان، مسلمان ديگري نمانده بود. رسول خدا به رغم تمامي سختي ها، وظايف خود را انجام داده بود و سيزده سال از پيامبري او در مکه رو به اتمام بود.

در اين بين، کفار از مسلمان شدن اهالي مدينه و نيز مهاجرت مسلمانان مکه بدانجا و با احتمال ايجاد جمعيتي نيرومند از مسلمانان در مدينه، ترسيدند. آنان، با نيت از بين بردن ريشه اي اسلام، مخفيانه در مکاني به نام “دارالندوه”، جمع شدند و با پيشنهاد ابوجهل، تصميم به قتل پيامبر گرفتند. براي انجام اين مأموريت نيز، از هر قبيله اي، يک جوان جنگجو را انتخاب کردند. اينان که با شمشيرهاي خود، خانه ی رسول خدا را محاصره کرده بودند، منتظر بيرون آمدن او بودند.

در آن سو، اين تصميم پنهاني مشرکان، از طرف خداوند و به واسطه ی جبرائيل به پيامبر اطلاع داده شد و محمد (ص) اجازه يافت که به مدينه مهاجرت نمايد. پيامبر، با خواباندن حضرت علي در تختخواب خود، به صورت پنهاني از خانه ی خودش خارج شده و به خانه ی حضرت ابوبکر رفت. خداوند، پيغامبرش را محافظت نمود و مشرکان مسلح نتوانستند او را ببينند.

بعد از انجام آمادگي هاي لازم براي سفر، پيامبر به همراه حضرت ابوبکر، شبانه از مکه خارج شده و در غاري در کوه ثور در فاصله ی يک و نيم ساعتي از شهر قرار داشت، پنهان شدند. با برآمدن آفتاب، مشرکان فهميدند که محمد (ص) از خانه خارج شده است و بنابراين شروع به جستجوي او کردند. آنان، به همه وعده دادند که هرکسي که محمد را بيابد، صد شتر جايزه خواهد گرفت.

آناني که به جستجوي پيامبر مي پرداختند، با تعقيب رد پاها، تا جلوي غار، آمدند. ليکن، متوجه شدند که يک عنکبوت، تاري را بر در غار تنيده است. وقتي که خواستند داخل غار شده و به جستجو بپردازند، يکي از آنان گفت: “اگر انساني به داخل غار رفته بود، در اينجا تار عنکبوت و لانه ی کبوتر، وجود نداشت.” به دنبال اين حرف او، بقيه نيز موافقت کرده و برگشتند.

وقتي که مشرکان به جلوي غار رسيده بودند، حضرت ابوبکر با نگراني گفته بود:

- يا رسول الله، آنان ما را خواهند ديد.

پيامبر هم جواب داده بود:

- ناراحت نباش، خدا به همراه ماست.

تنيده شدن تار عنکبوت بر در غار و لانه ساختن و تخم گذاشتن کبوتر بر درختي که در آنجا روييده بود، هر يک، معجزه اي بودند. خداوند تبارک و تعالي، با اين معجزات خود، پيامبرش را حفظ کرده و نيرويي نهان، دشمنان را که به جلوي غار رسيده بودند، برگردانده بود.

حضرت رسول و حضرت ابوبکر، پس از اينکه سه روز در غار ماندند، بالاخره از آن بيرون آمده و راهي مدينه شدند. پهلواني به نام ثوراقه، که آنان را تعقيب مي کرد توانست ردشان را به دست آورد. با تمام قوايش و با اسب به طرف پيامبر و ابوبکر رفته و به نزديکيشان رسيده بود که درست در اين هنگام پاهاي اسبش لرزيد و افتاد و خودش نيز به زمين خورد. او باز با جمع کردن خود و اسبش، دوباره به جلو راند. اما اين بار پاهاي اسبش تا زانو در شن ها فرو رفت. او در همانجا ماند، چرا که نيرويي پنهان مانع اسبش مي شد. ثوراقه با ديدن اين وضع ترسيده و پشيمان شد. به همين دليل از پيامبر معذرت خواهي کرده و برگشت. به آناني نيز که عقب تر از او مي آمدند، مانعشان شد و با گفتن: “من همه جا ها را گشتم اما کسي نبود.” آنها را برگشت داده بود او بعدها مسلمان شده بود.

پيامبر گرامي اسلام، بعد از گذشت يک هفته از سفر تاريخي خود، در روز دوشنبه، به روستاي قبا در نزديکي مدينه رسيد و در آنجا با استقبال بسيار خوبي مواجه شد.

او به مدت ده روز در آنجا ماند و دستور به ساخت مسجد قبا داد.رسول اکرم (ص)، موقع ساخت آن مسجد با دستان مبارکش، سنگ ها را حمل مي کرد و به مانند کارگر، به بناي مسجد ياري مي رساند. اولين مسجدي که در تاريخ اسلام ساخته شده است، مسجد قبا مي باشد. حضرت علي نيز، که سه روز پس از پيامبر، از مکه خارج شده بود، در اينجا به حضرت محمد (ص) پيوست.

استقبال از پيامبر در مدينه

بالاخره رسول خدا در يک روز جمعه، به همراه تعدادي ديگر از مسلمانان، از قبا به سوي مدينه حرکت کرد. وقتي آنان به سرزمين بني سالم رسيدند، ظهر شده بود و پيامبر در اين موقع، فرض شدن نماز جمعه را به اطلاع مسلمانان رساند. در آنجا، اولين نماز جمعه خوانده شد و سپس به راهشان به سوي مدينه ادامه دادند.

اهالي مدينه موقع رسيدن پيامبر به آنجا جشن و سرور کرده و در دو طرف راه از او استقبال مي کردند. موقع عبور محمد (ص) از آنجا، مردم همگي مي گفتند: “بفرماييد يا رسول الله” و کودکان نيز با شادي فرياد مي زدند: “فرستاده ی خداوند آمد.”

پيامبر اکرم که در مدينه با استقبال خوبي مواجه شده بود، در خانه ی خالد بن زيد معروف به ابو ايوب انصاري اقامت گزيد و به مدت هفت ماه مهمان او بود.

بناي مسجد نبوي

در آن موقع، در نزديک خانه ی ابو ايوب انصاري، زميني خالي وجود داشت. پيامبر با خريدن آن زمين، اقدام به ساخت يک مسجد و نيز اتاق هايي براي اتراق خودش در اطراف آن کرد. پس از مدتي هم از خانه ی ابو ايوب به آنجا نقل مکان کرد.

مسجد نبوي که امروز در مدينه از طرف مسلمانان زيارت مي شود، همان مسجد است. در هنگام ساخت اين مسجد نيز، پيامبرمان خودش خشت حمل کرده و مستقيما در بناي آن شرکت کرده بود.

برادري ميان انصار و مهاجرين

به مسلماناني که از مکه به مدينه مهاجرت کرده بودند، “مهاجر”، و به اهالي بومي مدينه به اين علت که ياريگر مهاجران بودند، “انصار” گفته مي شود.

مردم مدينه هر نوع کمکی را به مهاجرانی که مال و ملک خود را در مکه ترک گفته بودند، اعمال نمودند. آنان را در آغوش خود گرفتند و با اسکان دادنشان در خانه هاي خود، نانشان را باهم قسمت نمودند.

در تاريخ جهان، نمي توان نمونه اي يافت که اينچنين مردمي همديگر را دوست داشته باشند و با جان و دل با يکديگر همکاري کنند. اين قضيه براي تمامي دنيا، يک الگو مي باشد و زيباترين اثر برادري در اسلام است.

در اين ميان، پيامبر، هريک از مهاجران را با يک نفر از انصار، برادر خواند که اين برادري محکمتر از برادري خوني بود.

انصار و مهاجرانی که در تاريخ اسلام، همواره با احترام از آنان ياد شده است، خدمات شايان توجهي را در راه دين اسلام، عرضه کردند.

مکتب پيامبر و اصحاب صفه

به جايي که در کنار مسجد نبوي و به صورت سرپوشيده ساخته شد، “صفه” و به آناني که در آنجا اسکان يافتند، “اصحاب صفه”، گويند.

در اينجا، فقرا و بي کساني مي ماندند که خانه اي براي سکونتشان يافت نمي شد. اين افراد موقعي که کار پيدا مي کردند، مي توانستند از عهده امرار معاش، برآيند. زماني هم که نمي توانستند کاري براي خود پيدا کنند، از طرف پيامبر و اصحاب ثروتمند او، نيازهايشان برطرف مي شد. جوانان اينان نيز که با يکديگر ازدواج مي کردند، به خانه ی ديگري رفته و در آنجا زندگي مي کردند.

اصحاب صفه، همواره در نزد پيامبر بودند و از علم و دانش او بهره مي بردند. بدين گونه روزشان را با عبادت و آموختن علم، سپري مي کردند. اولين مؤسسه ی آموزش و تدريس در تاريخ اسلام، همانا مکتب صفه است که معلم اصحاب آن نيز، پيامبر اکرم (ص) بود. ابو هريره، کسي که بيشترين احاديث رسول خدا را روايت کرده است، در همين مکتب پرورش يافته بود.

در ميان کساني که محصول صفه بودند، عالمان بزرگي بودند که مي توانستند دين اسلام، قرآن کريم و احاديث شريفه را به خوبي تجزيه و تحليل کنند. کساني که مأمور تبليغ اسلام در ديگر نواحي مي شدند، عمدتا از بين اينان بودند.

بدين سبب، اين مکان که صفه نام داشت، اولين مکتبي است که در تاريخ اسلام تاسيس شده بود و پرورش يافتگان اين مکتب، اقدامات مهمي را در زمينه ی گسترش و آموزش دين اسلام، انجام داده بودند.

سؤالات:

۱) منظور از هجرت چيست؟

۲) دلايل هجرت پيامبر و مسلمانان چيست؟

۳) واقعه ی هجرت و معجزاتي که در آن به وقوع پيوست را بيان کنيد.

۴) اولين مسجدي که در تاريخ اسلام بنا شد، کدام است؟

۵) پيامبر در مدينه چگونه مورد استقبال قرار گرفت و در خانه ی چه کسي اقامت گزيد؟

۶) مسجد نبوي چيست و در کجا ساخته شده است؟

۷) انصار و مهاجر به چه کساني گفته مي شود؟

۸) اصحاب صفه چه کساني هستند و چه خدماتي را در راه اسلام انجام داده اند؟

فصل هفتم

جنگ هاي پيامبر (يکم)

موضوعات:

•دلايل جنگ بدر

•جنگ بدر و نتايج آن

•دلايل جنگ اُحد

•جنگ اُحد و نتايج آن

•دلايل جنگ خندق

•جنگ خندق و نتايج آن

•پيمان حديبيه

•نتايج پيمان حديبيه

•ارسال نامه هاي دعوت به اسلام به سران ممالک همسايه

•فتح خيبر

•زيارت کعبه (عمره قضا)

دلايل جنگ بدر

بعد از اينکه رسول خدا و مهاجران در مدينه سکونت کردند، کفار مکه، باز به دشمني هاي خود ادامه مي دادند. آنان تا نزديکي هاي مدينه آمده و شترهاي مسلمان را که در آنجا مي چريدند، با خود مي بردند. مشرکان همچنين با ارسال شخصي به نزد عبدالله بن ابي، قتل محمد و يا اخراج او را از مدينه، خواستار شدند. آنان تهديد کردند که اگر او اين کار را نکند به مدينه حمله خواهند کرد. از طرف ديگر به منظور تامين منابع جنگ با مسلمانان، يک کاروان تجاري بزرگ را عازم شام کردند.

ضروري بود که مسلمانان در برابر اين خطرات، هوشيار بوده و تدابير لازم را اتخاذ کنند. به همين منظور، رسول اکرم به همراه ۳۰۵ نفر از جنگجويان مسلمان، براي جلوگيري از حرکت کاروان مشرک ها، در ماه رمضان سال دوم هجرت، به راه افتادند. مشرکان مکه که از اين جريان اطلاع پيدا کرده بودند با فراهم کردن سپاهي هزار نفره، به سمت مدينه حمله بردند. آنان تا مکاني به نام بدر رسيدند و آب آن را به کنترل خود درآوردند.

مسلمانان نيز نه به منظور جنگ با مشرکان بلکه به دليل ممانعت از کاروان آنان، از مدينه خارج شده بودند.

آنان اطلاع پيدا کردند که سپاهي بزرگ از دشمنان از مکه به حرکت درآمده اند. به دنبال اين، پيامبر پس از مشورت با اصحاب، به اين نتيجه رسيدند که بايد در مقابل دشمن بايستند.

لشکر اسلام که به بدر رسيده بود مجبور شد در يک زمين شني در آنجا توقف کند. آب هم در آنجا نبود، چرا که مشرکان قبل از آنان آب را قطع کرده بودند. اما خداوند آنان را ياري نمود و باران زيادي در آن شب باريد و بنابراين مسلمانان از کمبود آب، نجات يافتند.

پيامبر بزرگ اسلام، همواره سعي مي کرد که دينش را از راه ارشاد و سخنان زيبا تبليغ کند و هيچ کسي را مجبور به آن نکرده بود. اما خداوند به او اجازه داده بود که در برابر حملات کفار، جنگيدن را انتخاب کند.

جنگ بدر و نتايج آن (۲ هجري/ ۶۲۴ ميلادي)

در اين جنگ، مشرکان از نظر سلاح و تعداد جنگجويان در وضعيت بسيار بهتري قرار داشتند. به همين علت از پيروزي خودشان اطمينان داشتند و قدرت معنوي مسلمانان را به حساب نمي آوردند. قرار بود که در اينجا حق و باطل و ايمان و کفر با يکديگر بجنگند. آينده ی اسلام نيز به نتيجه ی اين جنگ وابسته بود.

در صبح روز بعد، دو سپاه رو در روي يکديگر قرار گرفتند و جنگ، شروع شد. در آن موقع بود که پيامبر، دستانش را به آسمان گرفت و دعا کرد:

“يا ربي، آن کمکي که به من وعده داده بودي، امروز عطا کن.” سپس با افتادن به سجده به خداي تبارک و تعالي التماس کرد: “يا ربي، اگر امروز اين تعداد اندک از مسلمانان، جان خود را از دست دهند، ديگر کسي روي زمين باقي نخواهد ماند که تو را عبادت کند.”

خداي تبارک و تعالي، دعاي پيغامبرش را قبول کرد.

مسلمانان با نيرويي که از ايمان خود گرفته بودند، قهرمانانه جنگيدند و با ياري خداوند، لشکر دشمن را که چندين برابر، موقعيت بهتري داشتند، با شکست مواجه نمودند. دشمنان با به جا گذاشتن ۷۰ کشته و ۷۰ اسير در ميدان جنگ، پا به فرار گذاشتند. يکي از بزرگترين دشمنان اسلام يعني ابوجهل نيز در بين کشته شدگان بود. بدين ترتيب، عليرغم اينکه ۱۴ نفر شهيد شدند، اين جنگ با پيروزي قاطع مسلمانان به پايان رسيد.

وقتي که سپاه اسلام با شادي پيروزي به مدينه برگشت، پيامبر دستور داد که رفتار خوبي با اسيران در پيش گرفته شود. تعدادي از اسيران در قبال دريافت فديه (مقدار مشخصي پول) آزاد شدند.

اسيراني که توانايي پرداخت اين پول را نداشتند، آناني که خواندن و نوشتن مي دانستند، بايد به ده نفر از مسلمنان، آن را مي آموختند. اين عمل پيامبر، نشان از اهميتي است که دين اسلام به خواندن و نوشتن و کسب دانش مي داد.

دلايل جنگ اُحد

شکستي که مشرکان در جنگ بدر متحمل شدند، باعث اندوهي گسترده در مکه شده و آنان به دليل اين شکست، ماتم گرفته بودند.

حتي اين ماتم به حدي بود که ابولهب از دشمنان معروف پيامبر، تحت تاثر شدت ناراحتي، جان خود را از دست داد.

در اين اوضاع و احوال، مشرکان براي گرفتن انتقام شکست بدر، سپاهي بزرگ متشکل از سه هزار نفر را فراهم آوردند. تعداد زيادي زن نيز که در جنگ بدر نزديکان خود را از دست داده بودند، به اين سپاه ملحق شدند. اين لشکر کفار، به فرماندهي ابوسفيان، بي درنگ از مکه خارج شده و در کوه اُحد، در نزديکي مدينه اردو زدند.

عباس، عموي پيامبر که هنوز مسلمان نشده بود و در آن موقع در مکه سکونت داشت، حرکت مشرکان به سمت مدينه را از طريق نامه اي مخفيانه به پيامبر (ص) اطلاع داد. (عباس که محمد را خيلي دوست داشت، بعدها مسلمان شده بود.)

جنگ اُحد و نتايج آن (۳هجري/ ۶۲۵ ميلادي)

همچنانکه در آن نامه ذکر شده بود، دشمن به واقع تا کوه اُحد نزديک آمده و در آنجا قرارگاهش را تشکيل داده بود. به دنبال اين، پيامبر وضعيت را با اصحاب در ميان گذاشت و در نتيجه، مسلمانان با هزار نفر به سوي اُحد، حرکت کردند. ليکن در راه سيصد نفر منافق از سپاه اسلام جدا شدند و به اين ترتيب تعداد مسلمانان به هفتصد نفر کاهش يافت.

سپاه مسلمنان با نزديک شدن به دشمنان، پشت خود را به کوه اُحد داده و بدين گونه آرايش نظامي گرفت. در سمت چپ اردوي اسلام، دره اي وجود داشت که پيامبر براي جلوگيري از حمله احتمالي کفار از آن طريق، حدود پنجاه نفر تيرانداز در آنجا مستقر کرد و به آنان دستور داد: “خواه دشمن پيروز شود و خواه شکست بخورد، تا زماني که من دستور نداده ام از اينجا حرکت نمي کنيد. هنگامي هم که سواره ی نظام دشمن برسد آنگاه، به رويشان تير اندازيد.”

در نتيجه جنگ قهرمانانه مسلمانان لشکر دشمن در آستانه شکستي سخت قرار گرفت. زناني هم که در بينشان بودند به سمت کوه ها فرار کردند. ليکن جنگ هنوز تمام نشده بود و لازم بود که دشمن تحت تعقيب قرار گيرد تا مسلمانان مطمئن از پيروزي شوند.

با اين حال، مسلمانان که گمان مي کردند، جنگ تمام شده و آنان پيروز ميدان هستند، شروع به جمع آوري غنائمي کردند که از کفار به جا مانده بود.

آن پنجاه نفر تيرانداز هم به جز معدودي از آنها با ديدن جمع آوري غنائم و بدون توجه به سخنان فرماندهشان، از جاي خود حرکت کرده و مواضعشان را ترک گفتند. در حالي که پيامبر به آنها هشدار داده بود که بدون دستور او حق ندارند از آنجا تکان بخورند.

ترک موضع توسط آن تيراندازان، به نفع مشرکان تمام شد. آنان بلافاصله تجديد قوا کرده و از همان دره به مسلمانان حمله بردند. در مقابل اين حمله، مسلمانان در وضعيت بسيار بدي قرار گرفتند و در نتيجه غفلت خود، پيروزي از دستشان رفت و قهرمانان بسياري به مانند حضرت حمزه عموي پيامبر در نتيجه ی اين هجوم مشرکان به شهادت رسيدند. در اين بين، دندان مبارک پيامبر شکست و نيز صورتش جراحت برداشت. حتي در بحبوحه ی جنگ، هنگامي که محمد (ص) خون روي صورتش را پاک مي کرد، دعا مي کرد: “اي خداي من، مردم مرا ببخش... آنان نمي دانند که چه کار مي کنند.”

اين است آن عشق و محبتي که رسول الله در قلبش، نسبت به مردم داشت!

مسلمانان در جنگ اُحد ۷۰ شهيد دادند. اين در حالي است که کشته هاي سپاه کفر، ۲۲ نفر بود. در طي جنگ، زنان مسلمان نيز فداکاري هاي زيادي از خود نشان داده و با دادن آب به سربازان و درمان جراحاتشان، خدمات بزرگي کرده بودند.

پيامبر، سال ها بعد که از کنار کوه اُحد مي گذشت، با يادآوري آن روز تلخ، به همراهانش گفته بود: “اي مسلمانان، از اين پس شما ديگر امکان پرستش بت ها را نداريد. از اين امر ذره اي نگران نيستم. آنچه که مرا نگران مي کند پرستش دنيا از سوي شماست.”

با اينکه مشرکان در اين جنگ، غالب شدند اما بدون دستيابي به نتيجه ی دلخواهشان، احد را ترک گفتند. مسلمانان نيز که خود را دوباره جمع کرده بودند، آنان را تا مسيري تعقيب کردند اما دشمن ديگر نمي خواست بجنگد. آنان به سمت مکه رفتند و مسلمانان نيز به مدينه برگشتند.

درس هايي که بايد از جنگ احد گرفت

چرا در حاليکه مسلمانان در شروع جنگ پيروزي نصيبشان شده بود، اما در پايان آن شکست خوردند؟

در اينجا درس هاي مهمي وجود دارد که مسلمانان بايد از آن عبرت بگيرند؛

نشنيدن حرف هاي بزرگترها، اطاعت نکردن دستورات فرماندهان، ترک کردن پست جنگي بسيار مهم و رفتن در پي منافع شخصي، باعث شکست يک لشکر شده و ضررهاي آن تنها شامل خاطيان اين کار نمي شود بلکه به تمامي مردم آسيب مي رساند.

در جنگ اُحد نيز اينطور شده بود. عدم اطاعت از دستور پيامبر توسط تيراندازاني که در نزديک دره مستقر شده بوده بودند و ترک کردن مواضعشان و رفتن به دنبال غنائم، باعث مغلوب شدن سپاه اسلام شده و براي مسلمانان نيز اسباب فلاکت را به همراه آورد.

اين رويداد تاريخي، هشداري است براي مسلمانان.

دلايل جنگ خندق

پيامبر اکرم پس از اينکه به مدينه مهاجرت کرده بود، با يهوديان آنجا توافق کرده بود. اما يهوديان بني نضير که در نزديکي قبا زندگي مي کردند، پس از جنگ اُحد، شروع به آزار و اذيت مسلمانان کردند و توافقي را که با مسلمانان کرده بودند، زير پا گذاشته و آن را نقض کردند. به اين نيز اکتفا نکرده، حتي طرح قتل پيامبر را نيز آماده کردند. به همين دليل، مسلمانان، يهوديان آنجا را اخراج و تبعيدشان کردند.

رهبران يهوديان با بهانه ی قرار دادن اين قضيه، به مکه رفته و با مشرکان توافقاتي را انجام دادند. پس از گذشت دوسال از جنگ اُحد، مشرکان به فرماندهي ابوسفيان و با لشکري ده هزار نفري، به سمت مدينه حمله بردند. پيامبر نيز که همواره با اطلاع از تحرک دشمنان، براي چاره جويي با نزديکانش به مشورت مي پرداخت، اين بار براي حفاظت از مدينه، تاکتيک ديگري را به کار بردند.

جنگ خندق و نتايج آن (۵ هجري/ ۶۲۶ ميلادي)

با کسب اطلاع از حمله دشمنان، پيامبر براي بررسي اوضاع شورايي را مرکب از اصحاب خود تشکيل داد. تصميم شورا بر اين شد که براي دفاع از شهر و ممانعت از ورود سپاه مشرکان به داخل شهر، دور تا دور مدينه را خندق بکنند. در پي تلاش مسلمانان و به ويژه خود محمد (ص)، کار حفر خندق در شش روز به پايان رسيد.

سپاه کفار با نزديک شدن به مدينه و ديدن خندق، شگفت زده شدند. در پي راه عبوري بودند اما نتوانستند آن راه را بيابند. از طرف ديگر، مسلمانان با نگهباني هاي شبانه خود جلوي هجوم دشمن را گرفتند. پيامبر، خود نيز در نگهباني هاي شبانه شرکت مي جست.

با ادامه محاصره ی شهر توسط کفار، قحطي و گرسنگي نيز در مدينه شروع شد. اينها باعث شد که مسلمانان دچار مشکلات زيادي شوند و به علت قرار گرفتن در فصل زمستان، از شدت سرما و گرسنگي، قواي بدني شان به تحليل مي رفت.

از آغاز محاصره، بيست و هفت روز گذشته بود که پيامبر در روز آخر محاصره ی اينگونه به خداوند التماس کرد:

“پروردگار من، اي خدايي که قرآن را فرستاده اي... اي کسي که خيلي زود به حساب دشمنان مي رسي، اين جمعيت دشمن را نابود کن... آنان را به شکست برسان... اراده هايشان را درهم شکن اي خداوندم...”

هنگامي که دعاي پيامبر به اتمام رسيد، علائم خوشحالي در صورتش پديدار شد. زيرا دعايش پذيرفته شده بود.

او به مسلمانان مژده مي داد که خداوند آنان را ياري خواهد کرد.

در هنگام عصر بود که بادي شديد به سمت سپاه دشمن، شروع به وزیدن کرد. اين باد که در مدت کمي تبديل به گردبادي بزرگ شد، گرد و خاک را به سر و روي آنان مي ريخت و خیمه هايشان را از زمين کنده و مي برد. ظروف غذايشان برانداز و آتش هايشان خاموش مي شد. به مانند اين بود که نيروي طبيعت با دشمنان مي جنگد. اين وضعيت باعث ترس شديد کفار شد و نتوانستند بيش از آن مقاومت کنند. لشکر ده هزار نفري شان شکست خورد و با وحشتي که سراپايشان را فرا گرفته بود با به جا گذاشتن اموال و مواد غذايي بسيار، پا به فرار گذاشتند.

با برآمدن آفتاب، ديگر خبري از باد و دشمنان در مدینه و اطرافش نبود. مسلمانان، خداوند را به خاطر نجات دادن آنان، شکرگذاري کردند. مشرکان مکه که طي جنگ هاي بدر، اُحد و خندق، نتوانستند کاري از پيش ببرند، فهميدند که ديگر توانايي خاموش کردن نور اسلام را ندارند و بعد از آن هيچگاه به مسلمانان حمله نبردند.

پيمان حديبيه (۶ هجري/ ۶۲۸ ميلادي)

مسلماناني که از مکه به مدينه مهاجرت کرده بودند، دلشان مي خواست که روزي به شهر و ديار خود برگردند. آنان مي خواستند که مکان مقدس کعبه را زيارت کنند. پيامبر در سال ششم هجري، به منظور زيارت کعبه، با هزار و چهارصد نفر از مسلمانان، راهي مکه شد. سران مکه با کسب اطلاع از اين جريان، تصميم گرفتند تا مانع ورود مسلمين به شهر شوند.

به دنبال اين تصميم مشرکان، مسلمانان در محلي به نام حديبيه، توقف کردند. رسول الله، حضرت عثمان را به عنوان نماينده ی مسلمنان به مکه فرستاد تا درخواست زيارت کعبه را به اطلاع سران شهر برساند. آنان، اجازه ی زيارت کعبه را به مسلمانان ندادند و از آنان خواستند تا يک سال بعد، به مکه بيايند. پس از ديدارهاي طولاني که بين مسلمنان و کفار انجام گرفت، بينشان پيماني منعقد شد.

شروط اين پيمان عبارت بودند از:

۱- مسلمانان، امسال بدون زيارت کعبه، بايد به مدينه برگردند.

۲- سال آينده مي توانند به مکه بيايند، اما نبايد بيش از سه روز در آنجا بمانند.

۳- مسلمانان موقع آمدن به مکه، نبايد مسلح باشند.

۴- مسلمانان حق ندارند مسلمانی را از مکه با خود به مدينه ببرند، اما اگر کسي از اهالي مدينه خواهان ماندن در مکه باشد، او اين اجازه را خواهد يافت.

۵- اگر کسي از مسلمانان يا کفار مکه به مدينه برود، بايد برگردانده شود، اما اگر يکي از مسلمانان به نزد قريش بيايد، او تسليم مسلمانان نخواهد شد.

۶- قبايل عرب می توانند با طرف دلخواه خود متحد شوند.

پس از انعقاد اين پيمان، پيامبر و همراهانش بدون زيارت کعبه، برگشته و رهسپار مدينه شدند.

نتايج پيمان حديبيه

شروط اين پيمان، در اولين نگاه، به ضرر مسلمانان به نظر مي آمد. ولي به رغم اين مسئله، پيامبر آن را قبول کرد. چرا که مي دانست، اين پيمان در آينده، براي مسلمانان خيلي مفيد خواهد بود. حقيقتا نيز اينطور شد و در راه بازگشت مسلمنان به مدينه، “سوره ی فتح” بر حضرت رسول، نازل گرديد. در اين سوره، خداوند تبارک و تعالي خبر از فتح و پيروزي بزرگ براي مسلمانان داده بود. از طرف ديگر، کفار مکه با امضاي اين معاهده، موجوديت مسلمنان را برای اولین بار به رسميت شناختند.

خيلي طول نکشيده بود که برخي از مردمان مکه، مسلمان شده و به مدينه آمدند. ليکن به دليل شرط پيمان حديبيه، مشرکان خواستار بازگرداندن آنان شدند. پس از آن، کساني از اهالي مکه که مسلمان شده و از آنجا فرار مي کردند، به اين علت هم که نمي توانستند به مدينه بروند، ناچار در مکاني بين مکه و مدينه جمع شده و اقامت کردند. اين مکان جايي مهم بود که سر راه کاروان هاي تجاري مکيان قرار داشت.

با گذشت زمان، مسلمانان جمعيتي نيرومند را در اينجا به وجود آوردند. در مقابل اين وضعيت، مشرکان در انديشه به خطر افتادن راه هاي تجاري، نگران شده بودند. به همين دليل با فرستادن نماينده ای به نزد پيامبر، قبول کردند که مسلمانان مکه مي توانند وارد مدينه شوند و خواستار لغو اين ماده پيمان حديبيه شدند. رسول الله نيز، اين خواسته ی آنان را قبول کرد و بدين ترتيب ماده اي ازپيمان که اولا تصور مي شد به ضرر مسلمين است، در نهايت با خواسته ی خود کفار، تغيير يافت و اعتبارش را از دست داد.

با انعقاد پيمان حديبيه، تنش بين مسلمانان و کفار، کاهش پيدا کرد و خطري که از جانب مشرکان احساس مي شد، از بين رفت. مسلمانان نيز احساس آرامش کردند و صداي اسلام در اطراف رساتر گرديد. همچنين، افراد مهمي از مکه به مدينه آمده و مسلمان شدند. سرانجام اينکه، با امضاي اين معاهده، تعداد مسلمانان افزايش يافته و بر نيرويشان افزوده گرديد و زمينه ی تبليغ اسلام در خيلي از جاها فراهم شد.

ارسال نامه هاي دعوت به اسلام به سران ممالک همسايه

حضرت محمد (ص) رسولي بود که براي تمامي انسان ها فرستاده شده بود. او بعد از پيمان حديبيه، شروع به انجام ماموريتش در مورد تبليغ اسلام به دنيا کرد. وي نمايندگاني را همراه با نامه هاي دعوت به اسلام، به نزد پادشاهان امپراتوري بيزانس، ايران، مصر، حبشه، عمان و بحرين فرستاد. حضرت محمد (ص) با مهري که از جنس نقره ساخته شده بود، عبارت “محمد رسول الله” بر رويش حک شده بود و نامه ها را با آن مهر می کرد.

پادشاه حبشه با دريافت نامه دعوت به اسلام، بلافاصله مسلمان گرديد. امپراتور بيزانس و حاکم مصر نيز با نماينده ی پيامبر به خوبي رفتار کردند اما مسلماني را قبول نکردند. ليکن پادشاه ايران، با خواندن نامه ی پيامبر، رفتار بسيار بدي از خود نشان داد و نامه را پاره کرد. اين پادشاه اندک زماني نگذشت که از طرف پسر خودش کشته شد و به اين صورت به سزاي عملش رسيد.

فتح خيبر (۶ هجري/ ۶۲۸ ميلادي)

خيبر، جايي بود که سر راه شام قرار داشت و يهوديان در آنجا اقامت داشتند. خيبر داراي هفت قلعه بود و نيز بخشي از يهودياني که از مدينه اخراج گرديده بودند، در خيبر سکونت داشتند. يهوديان خيبر براي حمله به مدينه، طرحي را نيز آماده کرده بودند. از طرف ديگر قضيه، رسول خدا با فرستادن نماينده اي نزد آنان، پيشنهاد امضاي معاهده اي را به آنان داد که مورد قبولشان واقع نشد. برعکس، يهوديان خيبر براي حمله به مسلمانان با اعراب قطفان به موافقت رسيدند. قبل از هجوم آنها، مسلمانان ابتکار عمل را به دست آورده و با سپاهي هزار و ششصد نفري به حرکت درآمدند. مسلمنان در طي سه روز به خيبر رسيدند و يهوديان نيز با ديدن آنان در قلعه هايشان پناه گرفتند.

پيامبر در اين موقع، اينگونه دست به دعا برداشت؛

“يا رب، ما از تو خوبي اين ملک، اهالي اين ملک و هرچيزي که در آن قرار دارد، را مي خواهيم. از شر اهالي آن و هرچيزي که در آن است، به تو پناه مي بريم.”

رسول الله، اولا به آنان پيشنهاد انعقاد پيمان داد، اما يهودي ها پيشنهاد را رد کرده و بدين صورت، جنگ آغاز شد. در نتيجه درگيري هاي شديدي که طي ده روز به طول انجاميد، تمامي قلعه ها يکي پس از ديگري به تصرف مسلمنان درآمد. حضرت علي نيز در اين جنگ، قهرماني هاي بزرگي از خود نشان داد، وي زماني که سپر از دستش افتاده بود، يکي از درب هاي آنجا را از جا کنده و به عنوان سپر استفاده کرده بود و به اين صورت به جنگيدن ادامه داده بود. در نتيجه ی اين جنگ، ده نفر از مسلمنان شهيد و ۹۳ نفر نيز از يهوديان کشته شدند.

برخي از زنان مسلمان نيز با پولي که از بافندگي به دست آورده بودند به ياري سربازان اسلام رفته و با دادن دارو به مجروحان و پخش کردن آب بين آنان، در جنگ شرکت کرده بودند.

يهوديان که ديگر چاره اي نداشتند با دادن پيشنهاد صلح و انعقاد قرارداد با مسلمانان، از آنان خواستند تا در مزارعشان به کشاورزي ادامه دهند و نصف محصولشان را نيز به مسلمانان دهند. رسول خدا با درخواستشان موافقت نمود و رفتار خوبي را با آنان در پيش گرفت. به رغم همه ی اينها، آنان با ترتيب دادن يک مهماني خواستند تا پيامبر خدا را با دادن زهر به قتل برسانند. اما از طرف خداوند وجود زهر در غذا به اطلاع پيامبر رسيد و او با انصراف از خوردن غذا توطئه ی يهوديان را نقش بر آب کرد.

زيارت کعبه (عمره قضا) (۷ هجري/ ۶۲۹ ميلادي)

طبق مفاد پيمان حديبيه که سال قبل به امضا رسيده بود، قرار بود امسال، مسلمانان به زيارت کعبه بروند. پيامبر، با همراهي دو هزار نفر از مسلمنان، از مدينه خارج شده و به مکه آمدند. آنان با ديدن کعبه، همگي باهم فريادهاي تکبير سر دادند و با انجام عباداتشان، احرام کردند. روز بعد از آن، پيامبر داخل کعبه شد و با رسيدن ظهر، بلال حبشي با صداي رسا و زيبايش، اذان ظهر را خواند. به دنبال آن، دو هزار مسلمان، نماز ظهر را به جماعت خواندند.

مسلمنان به مدت سه روز در مکه ماندند و سپس به مدينه بازگشتند. در طي زيارت مسلمانان، اهالي مکه به دقت آنان را زير نظر گرفته بودند. پاکي و اخلاق خوب مسلمانان، تاثيرات مثبتي را بر روي آنان گذاشت و احساسات عاطفي آنان نسبت به اسلام در درونشان پديدار شد. خالد بن وليد و عمرو عاص از سران قريش نيز، به مدينه رفته و مسلمان شدند.

سؤالات:

۱) جنگ بدر چه زماني و بين چه کساني به وقوع پيوست؟

۲) دلايل جنگ بدر کدام ها هستند؟ نتيجه ی آن چه شده بود؟

۳) جنگ اُحد چه زماني و در کجا رخ داده بود؟

۴) دلايل جنگ اُحد چه بود؟ نتيجه ی جنگ چه شد؟

۵) درسي که مسلمانان بايد از اين جنگ بگيرند، چيست؟

۶) جنگ خندق چه زماني اتفاق افتاد؟ دلايلش چه بود و چه نتايجي داشت؟

۷) پيمان حديبيه چه زماني و بين چه کساني منعقد شده بود و چه نتايجي را در بر داشت؟

۸) رسول خدا به کداميک از سران ممالک، نامه هاي دعوت به اسلام، فرستاده بود؟

۹) خيبر، چه زماني و چگونه فتح گرديد؟

۱۰) زيارت کعبه چه زماني انجام شد؟

فصل هشتم

جنگ هاي پيامبر (دوم)

موضوعات:

•فتح مکه

•جنگ حنين

•جنگ اوطاس و محاصره ی طائف

•جنگ تبوک

•تخريب مسجد ضرار (برای مطالعه)

•ويژگي جنگ هاي پيامبر

•حضرت ابوبکر و امير حج

•حجة الوداع

•خطبة حجة الوداع

•بخش هايي از خطبة حجة الوداع تاريخي پيامبر (برای مطالعه)

•بيماري و وفات پيامبر

•حوادث بعد از وفات پيامبر

•فرزندان پيامبر

•عشره ی مبشره

•اصحاب پيامبر

•اخلاق حضرت محمد (ص)، نوري براي بشريت

فتح مکه (۸ هجري/ ۶۳۰ ميلادي)

هنگامي که کفار مکه، پيمان حديبيه را به صورت يک طرفه لغو کردند، پيامبر به آنان هشدار داد که به مفاد پيمان، پايبند باشند. ولي مشرکان بر نقض آن اصرار داشتند. وقتي که از گفتگوهاي صورت گرفته نيز نتيجه اي حاصل نشد، نبي اکرم (ص) تصميم به فتح مکه گرفت و با فراهم کردن لشکري ۱۰ هزار نفري، در سال هشتم هجرت و در ماه رمضان آن سال، به سوي مکه حمله برد.

در اين بين که مشرکان مکه توان مقاومتي را در برابر مسلمانان نداشتند، سپاه اسلام توانست از چهار طرف وارد شهر شود. پيامبر مي خواست که فتح مکه بدون خونريزي انجام گيرد و بنابراين از سربازان خواسته بود که:

“به هيچ وجهي خونريزي نکنيد و وارد درگیری های مبارزه شمشیرها.”

همانگونه هم شد و مکه بدون ريخته شدن خوني فتح گرديد. رسول خدا نيز، وارد حرم شريف شده و کعبه را از وجود بت ها تميز کرد و نيز در ميان مردمي که در آنجا جمع شده بودند، خطبه ی مهمي را ايراد نمود. او در اين خطبه:

پس از ذکر يگانگي خداوند، برابري انسان ها و لزوم اجتناب از اختلافات خوني گذشته، آيه اي را در اين معنا، قرائت کرد:

“اى مردم ما شما را از مرد و زنى آفريديم و شما را ملت ملت و قبيله قبيله گردانيديم تا با يكديگر شناسايى متقابل حاصل كنيد در حقيقت ارجمندترين شما نزد خدا پرهيزگارترين شماست بى‏ترديد خداوند داناى آگاه است.”[139]

اهل مکه که اين سخنان را مي شنيدند، به موقعش، اقدام به قتل پيامبر کرده بودند، نخستين مسلمانان را مورد آزار و اذيت قرار داده بودند و براي خاموش کردن نور اسلام، از هر چيزي که از دستشان بر مي آمد فروگذار نمي کردند. الان نيز با شرمندگي منتظر تصميماتي بودند که بايد در حق آنان گرفته مي شد.

رسول الله رو به آنان پرسيد:

- اي جماعت قريش، گمانتان در مورد اينکه با شما چه مي کنم، چيست؟، جواب دادند:

- تو برادر اصيل و شرافتمند مايي.

محمد (ص) در اينجا نيز بزرگواري اش را نشان داد و با عفو آنان فرمود:

- “امروز سرزنش نمي کنم شما را، همه تان آزاد هستيد.”

پيامبر که مکه را فتح کرده بود، با مرحمت زياد و بخشندگي واسعش، قلوب انسان ها را نيز فتح کرد و درس اخلاق و فضيلت را به همه داد. روز فتح مکه، بلال حبش به بالاي کعبه رفت و اذان ظهر را در آنجا خواند. بعد از خواندن نماز، پيامبر به بالاي کوه صفا رفت و افرادی که تازه مسلمان شده بود. از آنان، ابتدا مردان و سپس زنان با نبي اکرم (ص) بيعت نمودند. (بيعت نمودند که از دستورات پيامبر اطاعت کنند)

جنگ حنين (۸ هجري/ ۶۳۰ ميلادي)

با فتح مکه، کعبه از وجود بت ها پاک شد و خيلي از مشرکان، ايمان آوردند. همچنين، نور اسلام به سرعت در همه جا در حال گسترش بود.

اما در نزديکي مکه، قبيله پرجمعيتي به نام هوازن وجود داشت که هنوز بت ها را مي پرستيدند. آنان که فهميده بودند با نابودي بت هاي مکه، روزي نوبت بت هاي آنان نيز مي رسد، تصميم گرفتند که به جنگ مسلمانان بروند. قبيله ی هوازن، در جايي به نام حنين که بين مکه و طائف قرار داشت، سپاهي بيست هزار نفري را فراهم آورد.

پيامبر که هنوز در مکه حضور داشت، با اطلاع از اين تحرکات قبيله ی مذکور، با تدارک دوازده هزار نفر جنگجو به طرف حنين به حرکت افتاد.

در حاليکه دشمن در دره اي تنگ، کمين کرده بود، مسلمنان، با اطمينان به تعداد زياد خود، تدابير لازم را نيانديشيدند. نزديک صبح، موقعي که سپاه مسلمنان از کنار دره عبور مي کرد، دشمن که در کمين بود و انتظارشان را مي کشيد، حمله شديدي را آغاز کردند. لشکر اسلام در نتيجه ی اين حمله ناگهاني، از هم پاشيد و متفرق شد، ليکن اين ضربه براي آينده ی اسلام خيلي خطرناک بود.

تنها قهرماني که در مقابل اين هجوم، صحنه ی جنگ را ترک نکرد و مقاومت زيادي را از خود نشان داد، حضرت محمد (ص) بود.

وي جنگجويان اسلام را که غافلگير شده و در حال ترک ميدان بودند، فراخواند و آنان نيز دوباره شروع به جنگيدن کردند. اين بار لشکر دشمن بود که در مقابل اين هجوم مسلمانان متحير گشته و ميدان نبرد را ترک کردند. مسلمانان که در ابتداي جنگ، شکستي کوچک را تجربه نمودند، در ادامه پيروزي را نصيب خودشان گردانيدند و به خاطر اين امر خوشحال نيز بودند. به همراه تعداد زيادي اسير، غنائم بسياري از جمله، هزاران شتر و گوسفند و نيز مقدار زيادي نقره به دست مسلمنان افتاد.

پيروزي در اين جنگ، تنها در سايه ی شجاعت، عظم و استواري پيامبر اکرم (ص) به دست آمده بود.

جنگ اوطاس و محاصره طائف (۸ هجري/ ۶۳۰ ميلادي)

سپاه اسلام، نيروهاي دشمن را که از حنين فرار کرده بودند، تا جايي به اسم اوطاس، تعقيب کردند. دشمن که مي خواست در آنجا دوباره تجديد قوا کرده و شروع به حمله نمايد، با ضربه اي ديگر از طرف مسلمانان روبرو شد و نابود گشت. دشمن بعد از اين ضربه، ديگر تواني برايش نمانده بود. چهار نفر از مسلمنان در اين جنگ، شهيد شدند اما در طرف مقابل، هفتاد نفر از دشمنان به هلاکت رسيدند.

محاصره ی طائف

مالک بن عوف که رهبر دشمنان در جنگ حنين بود، با فرار از صحنه ی جنگ به قلعه ی طائف پناه برده بود. به همين خاطر نيز لشکر اسلام، دست به محاصره ی قلعه ی طائف زد. طائفيان، خودشان نيز به داخل قلعه پناه برده بودند و با اينکه محاصره، يک ماه طول کشيده بود اما به دليل محکم بودن قلعه، هنوز تصرف نشده بود. مسلمانان نيز با لغو محاصره به مکه بازگشتند. مردم طائف نيز بعدها با ترک پرستش بت ها، مسلمان شدند.

پس از محاصره ی طائف، رسول خدا، معاذ بن جبل را مامور کرد که قرآن کريم را به اهالي مکه بياموزد و خود نيز با اصحابش به طرف مدينه حرکت کردند.

جنگ تبوک (۹ هجري/ ۶۳۰ ميلادي)

(تبوک، جايي بود که بين مدينه و شام قرار داشت). پس از فتح مکه، دين اسلام به سرعت در حال گسترش بود.

در اين ميان، امپراتوري بيزانس براي جلوگيري از گسترش اسلام، دست به آمادگي هاي جنگي زد. اعراب مسيحي نيز در کنار آنان قرار گرفته و متحد شدند.

مسلمانان که از اين امر اطلاع يافته بودند، شروع به جمع کردن داوطلبان براي جنگ شدند. در اين اثنا، حضرت ابوبکر و حضرت عثمان کمک هاي فراواني را در مورد تجهيز لشکر اسلام انجام دادند. زنان نيز با فروش اشياي زينتي خود، به تشريک مساعي پرداختند. پيغامبر گرامي اسلام، با آماده کردن لشکري سي هزار نفري، از مدينه به حرکت درآمد. آنان با پيمودن صدها کيلومتر در صحرا و در گرماي تابستان، به تبوک رسيدند. اما نيروهاي دشمن، از جنگيدن منصرف شده و به قلاع خود بازگشتند. مسلمانان نيز با مشاهده ی اين وضعيت، تغيير مسير داده و به مدينه برگشتند. بدين ترتيب، ترس و وحشت بر دشمن غالب شد و نتيجه اي که از اين حمله انتظار مي رفت، حاصل گرديد.

برای مطالعه:

تخريب مسجد ضرار...

منافقان به منظور انشقاق در جماعت مسجد قبا، ايجاد اختلاف در بين مسلمنان و فراهم کردن زمينه براي يکي از دشمنان اسلام به نام ابوعمر، در نزديکي مدينه، مسجدي را بنا کردند.

ابوعمر، مرشد آنان، کسي بود که در جنگ هاي احد و حنين رو در روي پيامبر قرار گرفته بود اما با عدم حصول نتيجه اي، به شام فرار کرده بود. او از آنجا پيامي به اين صورت به منافقان فرستاده بود: “تا آنجا که مي توانيد مسلح شويد، خود را آماده نگه داريد و معبدي براي من درست کنيد، من قصد سفر به بيزانس را دارم، از آنجا با سپاهي بزرگ خواهم آمد و محمد و اصحابش را از مدينه اخراج خواهم کرد.”

آري، با تشويق و توصيه ی اين شخص بود که منافقان اقدام به ساخت مسجد ضرار کردند. منافقان مي خواستند با بهانه قرار دادن موضوعاتي مانند پيري و بيماري، به مسجدي که پيامبر ساخته بود نيايند و تنها در اينجا جمع شوند. اين مکان که از بيرون، مسجد مي نمود، در حقيقت لانه ی فسادي بود که براي ايجاد اختلاف بين صفوف مسلمان ساخته شده بود.

از سوي ديگر، منافقان با دعوت از پيامبر خواهان افتتاح مسجد از سوي رسول الله بودند. اما خداوند با فرستادن جبرائيل، به او اطلاع داد که اين مسجد با نيتي بد و براي اختلاف افکني ايجاد شده است. به همين دليل نيز، پيامبر موقع بازگشت از تبوک، دستور داد که اينجا را با خاک يکسان کنند. بدين گونه، منافقان نتوانستند به اهداف شوم خود جامه عمل بپوشانند و رهبرشان، ابوعمر نيز به حالت پريشاني در شام، جان خود را از دست داد.

ويژگي جنگ هاي پيامبر

پيامبر بزرگوار اسلام، همواره انسان ها را با سخناني زيبا به اسلام دعوت کرده و از اعمال سخت گيرانه و آزار دهنده اجتناب مي نمود. برخلاف اين موضوع، مشرکان، هميشه از اعمال زشت در حق پيامبر و يارانش فروگذاري نمي کردند. خيلي از مسلمانان به خاطر عقايد ديني شان، از سوي آنها متحمل اذيت هاي فراواني مي شدند و بعضي ها نيز به صورت ناجوانمردانه کشته مي شدند.

در مقابل، مسلمانان، به مدت سيزده سال تمام در مقابل اين اعمال غيرانساني صبر پيشه کردند. سپس نيز وطن آبا و اجدادي خود را ترک گفته و مجبور به مهاجرت به مدينه شده بودند. اما، حتي در مدينه نيز از فشارها در امان نبودند. در مقابل اين اوضاع، مسلمنان، تنها چاره ای ایشان اين بود که براي محافظت از خودشان گزينه ی جنگ را انتخاب کنند. به همين دليل نيز در دومين سال هجرت، آيه هايي نازل شد که اجازه ی نبرد به مسلمانان داده شده بود. اين آيات در اين معنا بودند:

“و در راه خدا با كسانى كه با شما مى‏جنگند بجنگيد ولى از اندازه درنگذريد زيرا خداوند تجاوزكاران را دوست نمى‏دارد”[140]

“و در راه خدا با كسانى كه با شما مى‏جنگند بجنگيد ولى از اندازه درنگذريد زيرا خداوند تجاوزكاران را دوست نمى‏دارد”

در نگاه به اين آيات و نيز جنگ هايي که پيامبر انجام داده، مي توان اين ويژگي ها را مشخص کرد:

۱- جنگ هاي پيامبر با هدف حمله و هجوم صورت نمي گرفت، چرا که دين اسلام، دين صلح است.

۲- اين جنگ ها، جنگ هاي دفاعي بودند که براي جلوگيري از حملات دشمنان، اعتلاي دين خداوند و نيز محافظت از دين، جان و مال مسلمانان، صورت مي گرفت. زيرا، مردماني که حقوقشان پايمال شده و به آنان تجاوز صورت مي گيرد، حق اين را دارند که از خودشان دفاع نمايند.

حضرت ابوبکر، امير حج (۹ هجري/ ۶۳۱ ميلادي)

سال نهم هجرت بود که با نزديک شدن ايام حج، رسول گرامي اسلام، سيصد نفر را به همراه حضرت ابوبکر به عنوان امير حج، راهي مکه کرد. متغاقب آنان، حضرت علي را نيز به آنجا فرستاد.

حضرت علي با توضيح چگونگي انجام وظايف حج، اين سخنان را ايراد کرد:

“از اين به بعد، حجِ بت پرستان ونيز انجام حج به صورت برهنه، ممنوع مي شود.”

به اين صورت، اولين بار در تاريخ اسلام و در اين سال، مراسم حج طبق موازين ديني برگزار مي شد.

حجة الوداع (۱۰ هجري/ ۶۳۲ ميلادي)

همانگونه که بارها اشاره کرديم، بعد از فتح مکه بود که سرعت گسترش اسلام فزون يافت و اعتقاد به يگانگي خداوند جاي خود را در قلوب بسياري باز کرد. مردماني که نجات را در اسلام ديده بودند، به صورت داوطلبانه در هيئت هايي به اسلام مي گرويدند. در اين ميان، پيامبر که نتايج خوب بيست و سه سال مبارزه شرافتمندانه را مي ديد، در سال دهم هجرت به همراه بيش از يکصد هزار نفر از مسلمانان راهي زيارت حج شد.در اين سفر بود که رسول الله، در صحراي عرفات و در خطاب به حدود ۱۲۴ هزار نفر مسلمان، خطبه ی مشهور خود يعني “خطبة حجة الوداع” را ايراد کرد. پس از اين خطبه آيه ی سوم سوره ی مائده در معني ذيل نازل شد:

“امروز دين شما را برايتان كامل و نعمت‏خود را بر شما تمام گردانيدم و اسلام را براى شما [به عنوان] آيينى برگزيدم.”[141]

پيامبر اکرم که مي دانست زمان سفر آخرتش نزديک است و ديگر نمي تواند به زيارت حج بيايد، در اين مکان با مسلمنان وداع کرد. به همين سبب، اين زيارت حج، “حجة الوداع” نام گرفته است.

در اين سفر، پيامبر با اتمام فرايض حج، به همراه ديگر مسلمانان به مدينه بازگشت.

خطبة حجة الوداع

در اين خطبه با اعلام شدن اصول برابري انسان ها، پايه هاي سعادت و کمال نيز در معناي حقيقي آن، بنيان گذاشته شده بود. با توجه به اينکه در آن زمان بلندگويي براي رساندن صدا به دوردست ها نبود، جملاتي که پيامبر مي گفت، از طرف شخصي با صداي بلند براي حاضرين در صحراي عرفات، تکرار مي شد. اين خطبه خيلي سال ها قبل از منشور حقوق بشر جهاني، احکامي براي تامين حقوق انسان ها را اعلام نموده است.

احکامي که در خطبة حجة الوداع اعلام شده بودند، عبارتند از:

۱- تمامي سنت هاي جاهلي قبل از ظهور اسلام، ملغي شده بود.

۲- همه انسان ها با يکديگر برابرند و برتري آنان نسبت به يکديگر، تنها در ميزان تقواي الهي آنهاست.

۳- جان، مال و ناموس، مقدس اعلام شده و از هرگونه تجاوزي مصون شده بودند.

۴- امانت ها بايد به صاحبانشان داده شود.

۵- رباخواري در هر نوع آن حرام است.

۶- دعواهاي خوني از بين رفته اعلام شد.

۷- مردان ملزم بودند که حقوق زنان را رعايت کنند و زنان نيز ضروري بود به حقوق مردان پايبند باشند. همچنين، هم مردان و هم زنان بايد از زنا دوري کنند.

۸- همه مسلمانان برادرند و تجاوز کردن به حقوق برادران ديني حرام است.

۹- خوش رفتاري با خدمتکاران واجب شده بود.

برای مطالعه:

بخش هايي از خطبه ی تاريخي پيامبر:

اي مردم!

به حرف هايم، خوب گوش فرا دهيد. نمي دانم، شايد سالي ديگر نمي توانم در اينجا با شما ملاقات نمايم.

انسان ها! همان طور که اين روزهايتان مقدس است، همان طور که اين ماه هايتان مقدس است و همان طور که اين شهرتان (مکه) مبارک است، جان، مال و ناموس شما نيز، همان طور مقدس است و از هر نوع تجاوزي مصون مي ماند.

صحابه ی من! فردا به نزد خداوند خواهيد شتافت و درباره هر حال و حرکتي که امروز داريد، مورد بازخواست قرار خواهيد گرفت. پس از من، هرگز به انحرافات قديمي بازنگرديد و با يکديگر دشمني نکنيد. کساني که اينجا حضور دارند اين وصيت مرا به آناني که اينجا نيستند، برسانند. احتمال دارد که آناني که اينجا نيستند و وصيت من به طريقي به گوششان رسيده است، بهتر از حاضران اين مکان، وصيت را درک کرده و به آن عمل نمايند.

ای یاران من! هرکس که امانتي از ديگران در پيش خود دارد، آن را به صاحبش برگرداند. رباخواري به هر نوع آن ممنوع شده و همانا زير پايم است، اما بايد اصل دِين وبدهي خود را بازگردانيد. نه ستم پيشه کنيد و نه اجازه دهيد که به شما ستم شود. به دستور خداوند هم، رباخواري ديگر قدغن شده است. هر نوعي از اين رسم و عادت که از دوران جاهليت به جا مانده است، اکنون ديگر اعتباري ندارد.

ای یاران من! دعواهاي خوني که در دوران جاهلي رواج داشت، از امروز به طور کل، جايز نيست.

اي مردمان! امروز در ديار شما، شيطان قواي تاثير و حاکميت خودش را براي هميشه از دست داده است. ليکن، اگر شما به غير از کارهايي که من، امروز قدغن اعلام کردم، در کارهاي کوچک از شيطان تبعيت کنيد، اين نيز باعث خوشحالي او خواهد شد. براي حفظ دين اسلام، بايد از اين ها هم دوري کنيد.

اي آدم ها! توصيه مي کنم که حقوق زنانتان را رعايت نماييد و در اين مورد از خداوند بترسيد. شما، زنان را به عنوان امانت خداوند در اختيار گرفتيد و ناموس و عفت آنان، با تمسک به نام خداوند برايتان حلال گرديد. شما بر زنانتان و آنان نيز بر شما داراي حق هستند. حق شما بر آنان اين است که کانون خانواده تان توسط کساني که به آنان راضي نيستيد، از هم پاشيده نشود.

اي مؤمنان! براي شما امانتي مي گذارم که با توسل به آن هيچگاه راه خود را گم نخواهيد کرد. آن امانت، کتاب خدا قرآن است. اي مؤمنان خداوند، سخنانم را خوب گوش فرا دهيد و به خاطر بسپاريد. مسلمان، برادر مسلمان است و به اين ترتيب، همه مسلمانان با يکديگر برادرند. تجاوز به هر گونه حق برادران دينيتان براي ديگران جايز نيست مگر آنکه با رضايت قلبي، خودش از حق خود بگذرد.

اي صحابه ی من! به خودتان نيز ظلم روا مداريد چرا که خودتان نيز بر شما حقي دارد.

اي مردم! خداي بزرگ، هر کسي را که صاحب حق است، حقش را به او داده است. (در قرآن اشاره شده) و در اين مورد نيازي هم نيست که براي وارثان وصيتي گفته شود.

اي آدم ها! خدايتان يکي است. پدرتان يکي است؛ شما فرزندان آدم هستيد. آدم نيز از خاک آفريده شده است. از ميان شما کسي در نزد خداوند ارزشمندترين است که بيشرين احترام را به او داشته باشد. مردم عرب به غير از تقوا، هيچ برتري ديگري نسبت به ديگران در پيش خداوند ندارند. اي مردم، فردا که مرا از شما خواهند پرسيد، چه خواهيد گفت؟

“- شهادت مي دهيم که رسالت خداوند را به انجام رساندي، وظيفه ات را به جا آوردي و به ما وصيت کردي و نصيحتمان نمودي.” (به دنبال اين، پيامبر انگشت شهادتش را بالا برد و سپس با پايين آوردن به سمت مردم) فرمود: شاهد باش يا رب، شاهد باش يا رب، شاهد باش يا رب.

بيماري و وفات پيامبر (۱۰ هجري/ ۶۳۲ ميلادي)

پيامبر پس از انجام حجة الوداع، به مدينه بازگشت و پس از سپري شدن مدتي، بيمار شد. وي فهميده بود که مأموريتش ديگر تمام شده است و زمان کوچ از اين دنيا فرا رسيده است. بيماري او روز به روز شديدتر مي شد. او حتي در زمان بيماري اش نيز به مسجد مي رفت و در نمازها، امام جماعت مي شد. ليکن سه روز مانده به وفاتش، شدت بيماري اش فزونتر شد و نمي توانست به مسجد برود. به همين علت دستور داد که حضرت ابوبکر امام جماعت شده و مسئوليت برگزاري نمازها را بر عهده بگيرد.

روزي که دخترش حضرت فاطمه، در کنار بستر مرگ او نشسته بود، اين نصيحت ها را به فاطمه کرد:

“فاطمه، اي دختر پيامبر، کارهاي نيکي را انجام بده که تو را از مسؤليت روز آخرت رهايي گرداند. دختر پيامبر بودن، نفع خاصي برايت نخواهد داشت. من نمي توانم تو را از سختي آن روز نجاتت دهم.”

موقعي هم که مريضي اش اوج گرفته بود، اصحابش را اينگونه مورد خطاب قرار داد: “شما دوباره با من ديدار خواهيد کرد. مکان ديدارمان هم، در کنار حوض کوثر خواهد بود. هرکس که دلش اين را مي خواهد، خود و زبانش را از اعمال و سخنان بي جا دور نگه دارد. به من خبر داده شده است که بايد از اين دنيا بروم. خوشحال هستم که به نزد پروردگارم مي روم. به خاطر جدايي از امتم نيز غمگينم. آري من خبرش را گرفتم و به سوي خدا مي روم.”

نبي اکرم (ص)، همچنين دو روز قبل از وفات خود، به کمک برخي يارانش به مسجد آورده شد و به سختي در بالاي منبر جاي گرفت. سپس رويش را به سوي مردم گرفته و فرمود:

“- اي مسلمانان، اگر به کسي از شما بدي کرده ام، حاضرم تاوانش را پس بدهم.

- اگر کسي را زده ام، بيايد و جبران کند.

- اگر کسي چيزي در نزد من دارد، دارايي ام هست، بيايد و حقش را بگيرد.”

صبح دوشنبه، هشتم ژوئن بود که با کمي بهبودي، پيامبر دوباره پا به مسجد گذاشت و نماز صبح را در حالت نشسته و با اقتدا به حضرت ابوبکر به جماعت خواند. او در هنگام باز گشت به خانه دلخراشتر شد و طرف هاي صبح بود که دعا کرد: “پروردگارا، در مقابل سختي مرگ، راحتي را به من ارزاني دار و جانم را با خوشي بگير.” او که در کنارش ظرف آبي داشت، دستش را در آن فرو مي کرد و به صورتش مي کشيد و به اين صورت آن را خنک نگه مي داشت.

سرانجام، نزديک ظهر بود که دستش را بالا برده و با گرفتن انگشت شهادتش، فرمود: “الي الرفيق الاعلي” (به سوي گرامي ترين دوست). آخرين سخنش اين بود.

رسول خدا در ۶۳ سالگي روح مبارکش را تسليم مولاي خود نمود. (دوشنبه ۱۲ ربيع الاول سال دهم هجري، ۸ ژوئن ۶۳۲ ميلادي)

حضرت محمد (ص) در همانجا که فوت کرده بود، دفن گرديد. به محل قبر پيامبر که در مدينه قرار دارد، “روضه مطهره” گفته مي شود. سيزده سال از حيات بيست و سه ساله پيامبري رسول اکرم (ص) در مکه و ده سال آن نيز در مدينه سپري گشته بود. او براي سعادت انسان ها تلاش کرد و به عنوان خاتم الانبيا، ماموريتش را تمام و کمال اجرا نمود و چشم از جهان فروبست.

حوادث بعد از وفات پيامبر

وفات پيامبر گرامي اسلام، سبب غم و اندوهي عميق در بين مسلمانان شد و مدينه ی منوره غرق در ماتم گرديد. برخي از اصحاب نيز مرگ وي را باور نمي کردند که در آن هنگام حضرت ابوبکر با چشماني گريان نزد جنازه ی پيامبر آمده و رويش را باز کرد و آن را بوسيد. پس از آن نيز با سخناني کوتاه، سعي در ايجاد آرامش بين ياران پيامبر کرد.

در همان روز و پس از گفت و گوهاي فراوان، حضرت ابوبکر به عنوان خليفه ی اول، انتخاب گرديد. فرداي آن روز یعنی سه شنبه، مسلمانان با جمع شدن در مسجد با او بيعت نمودند.

جنازه ی پيامبر نيز پس از گذشت يک روز از وفاتش، يعني روز سه شنبه در همان جايي که وفات کرده بود، دفن گرديد.

او که در زمان بيماری اش، در نزدش هفت درهم پول بود، دستور داد تا آن را بين فقرا تقسيم کنند و در موقع مرگش ميراث پولي از خود به جاي نگذاشت.

بزرگترين ميراث او، همانا نور اسلام و اصول اخلاق و فضيلت بود که اولا به تاريکي ها پايان داده و دنيا را در روشنايي فرو برد و ثانیا دليل آرامش و سعادت حقيقي انسان ها گرديد.

چه سعادتمند هستند کساني که در راهي قدم برمي دارند که قرآن کريم نشان داده و پيامبر راهنماي آن است...

فرزندان پيامبر

پيامبر، هفت فرزند داشت که سه تاي آنان پسر و چهارتايشان نيز دختر بودند.

فرزندان پسر: قاسم، عبدالله و ابراهيم

فرزندان دختر: زينب، رقيه، ام کلثوم و فاطمه

شش تاي اينان از حضرت خديجه و تنها ابراهيم، از ماريه بوده اند.

قاسم و عبدالله قبل از بعثت پيامبر از دنيا رفتند. او در مرگ فرزندانش خيلي اندوهگين شده بود. یک کنيه ی رسول خدا هم “ابوالقاسم” بود، يعني پدر قاسم. او علاقه ی زيادي به اين کنيه داشت. چرا که موقع شنيدن آن با ياد پسرش که در کودکي مرده بود، تسلي خاطر پيدا مي کرد.

پسر ديگرش يعني ابراهيم، پس از هجرت و در مدينه متولد گرديد. او نيز در همان سنين کودکي وفات کرد. به دنبال اين واقعه، پيامبر اکرم با چشماني گريان گفته بود:

“چشم ها گريان مي شود و قلب ها غمگين مي گردند. ولي ما نمي توانيم به غير از رضاي خدا سخني بر زبان جاريسازيم. اي ابراهيم، وفات تو ما را به اندوهي عميق دچار کرده است.”

در روز وفات ابراهيم، خورشيدگرفتگي اتفاق افتاده بود و بعضي ها مي گفتند که اين به خاطر درگذشت ابراهيم است. پيامبر با اشتباه خواندن اين سخنان، فرمود:

“بي شک، ماه و خورشيد، دو نمونه از آيات الهي هستند. اينها به خاطر مرگ و زندگي هيچ کسي رويشان گرفته نمي شود.”

از سوي ديگر، تمامي دختران پيامبر، بزرگ شده و ازدواج کردند و به غير از حضرت فاطمه، آن سه دختر ديگر قبل از رسول خدا، فوت کرده بودند. کوچکترين دخترش يعني حضرت فاطمه با حضرت علي ازدواج کرده بود و به اين صورت نسل پيامبر از طريق او ادامه يافته بود.

عشره مبشره

“عشره مبشره” به ده نفر از اصحاب، گفته مي شود که پيامبر، به بهشت رفتن آنان را مژده داده بود. معني اين عبارت، ده نفر بشارت داده شده مي باشد.

اينان عبارتند از:

۱- حضرت ابوبکر ۲- حضرت عمر ۳- حضرت عثمان ۴- حضرت علي ۵- طلحه ۶- زبير ۷- عبدالرحمن بن عوف ۸- سعد بن ابي وقاص ۹- سعيد بن زيد ۱۰- ابوعبيده جراح

اصحاب پيامبر

به کساني که حضرت محمد (ص) را ديده اند و مسلمان از دنيا رفته اند، “اصحاب” مي گويند.

اصحاب، دو گروه هستند؛

۱- مهاجرين: به مسلماناني که به منظور رهايي از فشارهاي مشرکان و انجام آزادانه وظايف ديني، از مکه به مدينه مهاجرت کردند، “مهاجرين” گفته مي شود.

۲-انصار: به آناني که اهالي مدينه بودند و مسلمانانِ از مکه آمده را ياري نمودند، “انصار” مي گويند.

به اين دليل که آنان ياريگر مهاجرين بودند، “انصار” نام گرفته اند.

اخلاق حضرت محمد (ص)، نوري براي بشريت

محمد (ص) به عنوان بزرگترين پيامبران و خاتم الانبيا و نيز گرامي ترين بنده در نزد خداوند، به مانند خورشيد سعادت پا به دنيا گذاشت. همانگونه که زمين هاي خشک با آب زنده مي شوند، خداوند تبارک و تعالي نيز با آفرينش محمد، به دنيا حياتي تازه بخشيد.

در سايه ی نور ايماني که او در قلوب انسان ها جاي داده بود، عقايد انحرافي از بين رفت و به جاي جهالت، علم، به جاي ظلم، حق و عدالت و به جاي کينه و دشمني، دوستي انسان ها، همه جا را فرا گرفت و در معني حقيقي اش برادري اسلامي پايه گذاري شد. همچنين، زن نيز در خانواده و جامعه، آن لياقت و ارزشي را که داشت به دست آورد.

رسول خدا راه هاي سعادت در دنيا و آخرت را به مردمان نشان داد و اصول اخلاقي را که هميشه به مسلمانان مي آموخت، اولا خودش آنها را اعمال مي کرد و بهترين نماد اخلاقي مي شد.

قلب پيامبر با دوستي و محبت انسان ها پر شده بود. او آنقدر مهربان بود که حتي خودش گرسنه مي ماند و آنچه که در بساطش بود را به تهيدستان مي داد. اين محبت و مهرباني او تنها شامل انسان ها نبود و حيوانات را نيز در برمي گرفت. او به گربه اي که تشنه بود، با دست خودش آب داده بود و امر فرموده بود که با حيوانات به خوبي رفتار شود.

نبي اکرم (ص)، کودکان را نيز بسيار دوست مي داشت و آنان را در آغوش خود جاي مي داد و نوازش مي کرد.

يک روز شخصي که نوازش و بوسيدن کودکي را از سوي پيامبر ديده بود، گفته بود:

“من ده بچه دارم اما هيچکدامشان را تا به حال نبوسيده ام.”

پيامبر نيز فرمود: “کسي که مرحمت پيشه نکند، به او نيز مرحمتي نخواهد شد.”

او حتي در موقع نماز وقتي که نوه هاي دوست داشتني اش، حضرت حسن و حضرت حسين بر شانه هاي پيامبر آويزان مي شدند، آن را با رضايت قلبي خود قبول کرده و منتظر مي ماند تا بازي کردن آنان تمام شود.

رسول اکرم (ص) بسیار فروتن بود. او بدون اينکه فرقي بين ثروتمند و فقير قائل شود، حتي دعوت يک غلام را قبول مي کرد و به ديدارش مي رفت. او با انسان هاي فقير و بي نوا در يک جمع مي نشست و با آنان غذا مي خورد و با رفتن به خانه ی فقيرترين انسان ها، حالشان را مي پرسيد.

همچنين بيماران را زيارت کرده و براي سلامتي آنان دعا مي کرد. وقتي به مجلسي مي رفت، در جايي که خالي بود مي نشست و پاهايش را به سمت ديگران دراز نمي کرد.

روزي شخصي که براي ديدن او به نزدش آمده بود از شدت هيجان، بدنش به لرزش افتاده بود، پيامبر نيز بدو گفته بود: “نلرز اي دوست من، من که پادشاه نيستم. فرزند زني هستم از قریش که نان خشک می خورد.”

نواقص لباسش را با دست خودش مي دوخت، خودش کفش هايش تعمیر می کرد و با رفتن به بازار لوازم مورد نيازش را خودش مي خريد و به خانه مي آورد و براي ديگران، زحمتي ايجاد نمي کرد.

وي همچنين، الگويي از يک رئيس خانواده بود. با زنان، نهايت مهرباني را داشت و در انجام کارها، کمک حال آنان بود. يکي از فرمايشات پيامبر در اين مورد در ذيل مي آيد:

“همانا بهترين در ميان شما، کسي است که با زنان، خوب رفتار مي کند.”

او مهمانان را هم خيلي دوست داشت و خود مستقيما به آنان خدمت مي کرد و با افراد غير مسلماني که به ديدارش مي آمدند، همان رفتار را داشت.

حضرت رسول، هرگز در مقابل ديگران بد دهاني نکرده و رفتار ناراحت کننده از خود نشان نداده بود و هيچ کسي را نيز از خودش طرد نکرده بود.

اَنَس، صحابه ي که به مدت ده سال در خدمت رسول خدا بود، نقل مي کند که؛

“حضرت پيامبر هيچ گاه حرف تندي به من نزد. به خاطر کاري که انجام داده بودم با گفتن چرا اين کار را کردي و اگر کاري را هم انجام نمي دادم با گفتن چرا انجام ندادي، مرا از خود نمي راند.”

پيامبر گرامي مسلمنان، هم خوش برخورد و هم خوش سخن بود. وقتي که ديگران حرف مي زدند، خوب گوش فرا مي داد و حرفشان را قطع نمي کرد. اگر هم عيب و نقص ديگران را مي ديد به رويشان نمي آورد.

زندگي او خيلي ساده و پاک بود. هميشه به تميزي بدن اهميت مي داد و لباس هايش پاکيزه بود. دندان هايش را همواره مسواک مي زد و تنفر عميقي از کثيف بودن داشت. به اصحابش نيز هميشه توصيه مي کرد که موقع آمدن به مسجد پاک و تميز باشند.

يکبار به کساني که با لباس هاي کثيف، مي خواستند وارد مسجد شوند، فرمود: “خوب بود که بعد از حمام کردن به مسجد مي آمديد.”

رسول اکرم، راستگو بود و اگر قولي به کسي مي داد حتما به آن عمل مي کرد و افراد دروغگو را هيچ گاه نمي پسنديد. به خاطر راستگويي و امانت داري اش به “محمد امين” يعني “محمد امانت دار و مطمئن”، معروف بود.

او در بين مردمان، بخشنده ترين بود. اگر کسي از او چيزي مي خواست، دست رد به سينه اش نمي زد و مي گفت: “من تنها يک واسطهام، آنکه مي دهد، خداوند است.” همراه با اين، او همواره گدايي و تکدي گري را نکوهش مي کرد و سعي مي کرد راه هاي کار و کسب درآمد را به گدايان و سائلان نشان دهد.

او هميشه از انتقام جويي پرهيز مي کرد و بخشندگي را ملاک قرار می داد. حتي به کساني که در حقش بدي مي کردند، نيکي روا مي داشت. مردماني را هم که به او خوبي کرده بودند هيچگاه از ياد نمي برد و با خوبي از آنان ياد مي کرد. به بزرگترها و پيران احترام مي گذاشت و در مورد کوچکترها با مهرباني و محبت رفتار مي کرد. زماني هم که برادران و خواهران شيري خود را مي ديد، به احترامشان از جايش بلند مي شد و عبايش را روي زمين پهن کرده و آنها را روي آن مي نشاند.

پيامبر گرامي اسلام، از تنبلي بيزار بود و بي کاري را نمي پسنديد. خود وي در ساخت مسجد، سنگ ها را حمل مي کرد و به مانند يک کارگر خودش را نشان مي داد و علي رغم اينکه اصحاب کرام، استراحت کردن او را مي خواستند، او باز به کارش ادامه داده بود.

همچنين، روزي که با اصحابش به سفري رفته بودند، براي استراحت در جايي توقف کردند و اصحاب، شروع به تقسيم کار براي آماده کردن غذا نمودند. پيامبر نيز در اين هنگام گفته بود که: “اگر اينطور است من نيز به جمع آوري هيزم بپردازم.” و به اين صورت نخواسته بود، موقع کار و تلاش يارانش بي کار بماند.

وي در زمان هايي هم که وضع مادي خوبي داشت، زندگي اش ساده بود و هر چه که در دست داشت، بين فقرا تقسيم مي نمود. بدين ترتيب، عدالت اجتماعي او تنها در حد حرف نبود و اين موضوع را با رفتار و عمل خود نيز اثبات مي کرد و در اين مورد هم الگويي براي زندگي انساني بود.

چه خوشبختند کساني که راه او را مي روند.

سؤالات:

۱) چه زماني مکه فتح شد و رفتار پيامبر با مشرکان چگونه بود؟

۲) جنگ حنين در کجا به وقوع پيوست؟ دلايل آن چه بود و نتايجش کدام ها بودند؟

۳) نتايج جنگ اوطاس و محاصره ی طائف چگونه رقم خورد؟

۴) پيامبر چه زماني از مکه به مدينه بازگشت؟

۵) ويژگي هاي جنگ هاي پيامبر چيست؟

۶) اميري حضرت ابوبکر بر زيارت حج، به چه چيزي اشاره دارد؟

۷) حجة الوداع، چه زماني بود؟

۸) در خطبة حجة الوداع بر چه اصولي تاکيد شده بود؟

۹) پيامبر اسلام چه زماني و در کجا وفات کرد؟

۱۰) جنازه پيامبر در کجا دفن گرديد و قبرش چه نام دارد؟

۱۱) پيامبر، چند فرزند داشت، اسامي شان را ذکر کنيد.

۱۲) منظور از عشره مبشره چيست و به چه کساني اشاره دارد؟

۱۳) صحابه به چه کساني گفته مي شود؟

۱۴) اخلاق متعالي پيامبر را شرح دهيد.

[139]. سوره حجرات، ١٣

[140]. سوره بقره، ١٩٠

[141]. سوره مائده، ٣

دعاهاي وضو

۱) موقع شروع وضو: بعد از ذکر “اعوذ بالله من الشيطان الرجيم” و “بسم الله الرحمن الرحيم”، دعاي زير، خوانده مي شود:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذٖى جَعَلَ الْمَٓاءَ طَهُورًا وَجَعَلَ الْاِسْلَامَ نُورًا

معني: حمد و سپاس خدايي را که آب را تطهير کننده و اسلام را نور قرار داد.

۲) موقع شستن دهان:

اَللّٰهُمَّ اسْقِنٖى مِنْ حَوْضِ نَبِيِّكَ كَاْسًا لَٓا اَظْمَاُ بَعْدَهُ

معني: پرودگارا، مرا از حوض پيغمبرت با کاسه اي آنگونه سيراب کن که ديگر تشنه نگردم.

۳) موقع شستن بيني:

اَللّٰهُمَّ لَا تَحْرِمْنٖى رَايِحَةَ نَعٖيمِكَ وَجَنَّاتِكَ

معني: خداوندا، مرا از رايحه ی نعمات و بهشت خود، محروم نفرما.

۴) موقع شستن صورت:

اَللّٰهُمَّ بَيِّضْ وَجْهٖى بِنُورِكَ يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ

معني: پروردگارا، در روزي که روي برخي سفيد و روي برخي سياه خواهد شد، روي مرا با نور خود سفيد گردان.

۵) موقع شستن دست راست:

اَللّٰهُمَّ اَعْطِنٖى كِتَابٖى بِيَمٖينٖى وَحَاسِبْنٖى حِسَابًا يَسٖيرًا

معني: خدايا کتاب مرا به دست راستم عطا نما و مرا به آساني مورد محاسبه قرار ده.

۶) موقع شستن دست چپ:

اَللّٰهُمَّ لَا تُعْطِ كِتَابٖى بِشِمَالٖى وَلَا مِنْ وَرَٓاءِ ظَهْرٖى وَلَا تُحَاسِبْنٖى حِسَابًا شَدٖيدًا

معني: خداوندا، کتاب مرا از سمت چپ و از پشتم عطا نفرما و حسابم را برايم سخت نگردان.

۷) موقع مسح کردن سر:

اَللّٰهُمَّ غَشِّنٖى بِرَحْمَتِكَ وَاَنْزِلْ عَلَيَّ مِنْ بَرَكَاتِكَ

معني: خدايا مرا به رحمت و برکت و بخشايشت غوطهور ساز.

۸) موقع مسح کردن گوش ها:

اَللّٰهُمَّ اجْعَلْنٖى مِنَ الَّذٖينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَـتَّبِعُونَ اَحْسَنَهُ

معني: پروردگارا، مرا از کساني قرار بده که سخن حق مي شنوند و به بهترينشان عمل مي کنند.

۹) موقع مسح کردن گردن:

اَللّٰهُمَّ اَعْتِقْ رَقَبَتٖى مِنَ النَّارِ

معني: خدايا، وجود مرا از آتش جهنم، محفوظ دار.

۱۰) موقع شستن پاها:

اَللّٰهُمَّ ثَبِّتْ قَدَمَيَّ عَلَى الصِّرَاطِ يَوْمَ تَزِلُّ فٖيهِ الْاَقْدَامُ

معني: پرورگارا، مرا ثابت قدم گردان بر صراط، در روزي که قدمها دچار لرزش ميشوند.

دعاهايي که در نماز خوانده مي شود

سبحانک:

در حالت ايستاده نماز خوانده مي شود.

جاهايي که خوانده مي شود:

۱) در رکعت اول همه نمازها و پس ازتکبيرة الاحرام،

۲) موقع سنت نماز عصر و در هنگام برخاستن براي رکعت سوم و قبل از سوره حمد،

۳) در سنت اول نماز عشا و در هنگام برخاستن براي رکعت سوم و قبل از سوره حمد،

۴) اگر نماز تراويح به گونه اي خوانده شود که در چهار رکعت يک سلام داده مي شود، در هنگام برخاستن براي رکعت سوم و قبل از سوره حمد،

۵) موقع نماز ميت و پس از اولين تکبير.

سُبْحَانَكَ اللّٰهُمَّ وَبِحَمْدِكَ ۞ وَتَبَارَكَ اسْمُكَ ۞ وَتَعَالٰى جَدُّكَ ۞
(وَجَلَّ ثَنَٓاؤُ۬كَ) ۞ وَلََٓا اِلٰهَ غَيْرُكَ ۞

معني: خداوندا، تو از صفات بد، پاک و دوري. تو را همواره اينگونه ستايش مي کنم. نام تو مبارک است. وجودت از همه چيز بالاتر است. به غير از تو خدايي نيست.

نکته: عبارت “وَجَلَّ ثَنَاؤُكَ”، موقع نماز ميت خوانده مي شود.

اَلتَّحِيَّاتُ:

جاهايي که خوانده مي شود:

موقع نشستن در همه نمازها خوانده مي شود.

اَلتَّحِيَّاتُ لِلّٰهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ ۞ اَلسَّلَامُ عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبِىُّ وَرَحْمَةُ اللّٰهِ وَبَرَكَاتُهُ ۞ اَلسَّلَامُ عَلَيْنَا وَعَلٰى عِبَادِ اللّٰهِ الصَّالِحٖينَ ۞ اَشْهَدُ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ ۞

معني: تمام عبادت هايي که با زبان، بدن و مال انجام مي شود، مخصوص خداوند است. اي پيامبر، سلام خدا، رحمت و برکاتش بر تو باد. سلام بر ما و بر تمامي بندگان خوب خدا باد. گواهي مي دهم غير از خداوند يکتا معبود ديگري نيست و گواهي مي دهم محمّد (ص) بنده و فرستاده ی اوست.

اَللهُمَّ صَلِّ و اَللهُمَّ بَارِكْ:

جاهايي که خوانده مي شود:

۱) در آخرين نشستن همه نمازها و پس از اَلتَّحِيَّاتُ،

۲) در موقع سنت نماز ظهر و سنت اول نماز عشا، هنگام نشستن اول و پس از اَلتَّحِيَّاتُ،

۳) اگر نماز تراويح به گونه اي خوانده شود که در چهار رکعت يک سلام داده مي شود، در نشستن آخر رکعت دوم و پس از اَلتَّحِيَّاتُ،

۴) پس از دومين تکبير نماز ميت.

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَعَلٰٓى اٰلِ مُحَمَّدٍ ۞ كَمَا صَلَّيْتَ عَلٰٓى اِبْرَاهٖيمَ وَعَلٰٓى اٰلِ اِبْرَاهٖيمَ ۞ اِنَّكَ حَمٖيدٌ مَـجٖيدٌ ۞

معني: پروردگارا، بر محمد و آل او رحمت فرست؛ همچنانکه بر ابراهيم و آل او رحمت نمودي. همانا تنها تو لايق ستايش هستي و صاحب شان و شرف هم تو هستی.

اَللّٰهُمَّ بَارِكْ عَلٰى مُحَمَّدٍ وَعَلٰٓى اٰلِ مُحَمَّدٍ ۞ كَمَا بَارَكْتَ عَلٰٓى اِبْرَاهٖيمَ وَعَلٰٓى اٰلِ اِبْرَاهٖيمَ ۞ اِنَّكَ حَمٖيدٌ مَـجٖيدٌ ۞

پروردگارا، بر محمد و آل او خير و برکت فرست؛ همچنانکه بر ابراهيم و آل او خير و برکت نمودي. همانا تو لايق ستايش هستي و بزرگوار مي باشي.

رَبَّنَا آتِنَا و رَبَّنَا اغْفِرْلى:

جاهايي که خوانده مي شود:

۱) در نشستن نماز ها و پس از اللهم صل و اللهم بارک

۲) کسي که در نماز وتر دعاي قنوت را نمي داند مي تواند به جاي آن، آيه “ربنا آتنا” بخواند.

۳) کسي که در نماز ميت دعاهاي پس از تکبير سوم را نمي داند، باز مي تواند به نيت دعا، “ربنا آتنا” بخواند.

رَبَّنَٓا اٰتِنَا فِى الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِى الْاٰخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ ۞
بِرَحْمَتِكَ يَٓا اَرْحَمَ الرَّاحِمٖينَ ۞

معني: پروردگارا، به ما در دنيا و آخرت، نيکي عطا کن و ما را از عذاب آتش نگاه دار. به رحمتت اي مهربانترين مهربانان

رَبَّنَٓا اغْفِرْ لٖى وَلِوَالِدَىَّ وَلِلْمُؤْمِنٖينَ يَوْمَ يَقُومُ الْحِسَابُ ۞

معني:پروردگارا روزى كه حساب برپا مى‏شود بر من و پدر و مادرم و بر مؤمنان ببخشاى.

دعاهاي قنوت:

در رکعت سوم نماز وتر، پس از خواندن حمد و سوره، دست ها بالا رفته و تکبير گفته مي شود و با بستن دوباره دست ها، دعاهاي قنوت خوانده مي شود.

اَللّٰهُمَّ اِنَّا نَسْتَعٖينُكَ وَنَسْتَغْفِرُكَ وَنَسْتَهْدٖيكَ ۞ وَنُؤْمِنُ بِكَ وَنَتُوبُ اِلَيْكَ ۞ وَنَتَوَكَّلُ عَلَيْكَ ۞ وَنُثْنٖى عَلَيْكَ الْخَيرَ كُلَّهُ نَشْكُرُكَ وَلَا نَكْفُرُكَ ۞ وَنَخْلَعُ وَنَتْرُكُ مَنْ يَفْجُرُكَ ۞

اَللّٰهُمَّ اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَلَكَ نُصَلّٖى وَنَسْجُدُ ۞ وَاِلَيْكَ نَسْعٰى وَنَحْفِدُ ۞
نَرْجُو رَحْمَتَكَ وَنَخْشٰى عَذَابَكَ ۞ اِنَّ عَذَابَكَ بِالْكُفَّارِ مُلْحِقٌ۞

معني: خداوندا، از تو مي خواهيم ما را ياري کني، گناهانمان را ببخشي و ما را به آنچه که راضي هستي هدايت کني. ما به تو ايمان داريم و بر گناهانمان توبه مي کنيم. و به تو توکل مي نماييم. ما نعمت هايي را که برايمان داده اي مي دانيم و بر آنها شکر مي کنيم و کفر نمي گوييم. وکسي را که نعمت هايت را انکار مي کند و با تو مخالفت مي کند، او را ترک مي گوييم.

خدايا ما تنها تو را مي پرستيم. تنها براي تو نماز مي خوانيم و سجده ات مي کنيم و به سويت مي آييم و براي تو تلاش مي کنيم. ما از تو مي خواهيم که رحمتت را زياد گرداني و از عذابت محافظت کني، بي شک عذاب تو براي کافران خواهد بود.

بعضي از سوره هايي که در نمازها خوانده مي شود[142]

سوره حمد (فاتحه):

بِسْــــــــــــــــــــــمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ ارّحِيم ﴿١﴾

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَۙ ﴿٢﴾ اَلرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِۙ ﴿٣﴾ مَالِكِ يَوْمِ الدّٖينِۜ ﴿٤﴾ اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعٖينُۜ ﴿٥﴾ اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقٖيمَۙ ﴿٦﴾ صِرَاطَ الَّذٖينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْۙ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّٓالّٖينَ ﴿٧﴾

به صورت ايستاده در نماز خوانده مي شود.

معني: به نام خداوند رحمتگر مهربان(۱) ستايش خدايى را كه پروردگار جهانيان است (۲) رحمتگر مهربان است (۳) و خداوند روز جزاست (۴) بار الها تنها تو را مى‏پرستيم و تنها از تو يارى مى ‏جوييم (۵) ما را به راه راست هدايت فرما (۶) راه آنان كه گرامى ‏شان داشته‏اى نه راه مغضوبان و نه راه گمراهان (۷)

سوره فيل:

اين سوره و سوره هاي بعدي به صورت ايستاده و پس از سوره حمد در نماز خوانده مي شوند.

[142]. توضیح مهم: برای کسانی که خواندن قرآن را نمی دانند و به منظور راحتی در حفظ کردن، نحوه خواندن سوره ها و دعاها به الفبای ترکی هم نوشته شده است.

لیکن به دلیل اینکه در الفبای قرآنی بعضی حرف ها، در الفبای ترکی معادلی ندارند، آموزش دقیق سوره ها و دعاها با حروف جدید ممکن نیست. به همین سبب، ضروری است که تلفظ صحیح سوره ها و آیات را از زبان آموزش دهنده ای که آنها را به خوبی می داند، شنید.

یکی از فرض های نماز، هم خواندن قرآن است. اگر بدانیم که در صورت خواندن اشتباه و ناقص قرآن، نمازمان نیز ایراد خواهد داشت، آن موقع حفظ دقیق سوره های قرآن اهمیت زیادی پیدا خواهد کرد.

بِسْــــــــــــــــــــــمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ ارّحِيم

اَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِاَصْحَابِ الْفٖيلِۜ ﴿١﴾ اَلَمْ يَجْعَلْ كَيْدَهُمْ فٖى تَضْلٖيلٍۙ ﴿٢﴾ وَاَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْرًا اَبَابٖيلَۙ ﴿٣﴾ تَرْمٖيهِمْ بِحِجَارَةٍ مِنْ سِجّٖيلٍ ﴿٤﴾ فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ ﴿٥﴾

معني: مگر نديدى پروردگارت با پيلداران چه كرد (۱) آيا نيرنگشان را بر باد نداد (۲) و بر سر آنها دسته دسته پرندگانى ابابيل فرستاد (۳) كه بر آنان سنگهايى از گل سخت مى ‏افكندند(۴) و سرانجام خدا آنان را مانند كاه جويده‏ شده گردانيد(۵)

سوره قريش:

بِسْــــــــــــــــــــــمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ ارّحِيم

لِاٖيلَافِ قُرَيْشٍۙ ﴿١﴾ اٖيلَافِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتَٓاءِ وَالصَّيْفِۚ ﴿٢﴾ فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هٰذَا الْبَيْتِۙ ﴿٣﴾ اَلَّذٖٓي اَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَاٰمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ ﴿٤﴾

معني: براى الفت ‏دادن قريش (۱) الفتشان هنگام كوچ زمستان و تابستان خدا پيلداران را نابود كرد (۲) پس بايد خداوند اين خانه را بپرستند (۳) همان [خدايى] كه در گرسنگى غذايشان داد و از بيم [دشمن] آسوده‏خاطرشان كرد (۴)

سوره ماعون:

بِسْــــــــــــــــــــــمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ ارّحِيم

اَرَاَيْتَ الَّذٖي يُكَذِّبُ بِالدّٖينِۜ ﴿١﴾ فَذٰلِكَ الَّذٖي يَدُعُّ الْيَتٖيمَۙ ﴿٢﴾ وَلَا يَحُضُّ عَلٰى طَعَامِ الْمِسْكٖينِۜ ﴿٣﴾ فَوَيْلٌ لِلْمُصَلّٖينَۙ ﴿٤﴾ اَلَّذٖينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَۙ ﴿٥﴾ اَلَّذٖينَ هُمْ يُرَٓاؤُ۫نَۙ ﴿٦﴾ وَيَمْنَعُونَ الْمَاعُونَ ﴿٧﴾

معني: آيا كسى را كه دین را دروغ مى خواند ديدى (۱) اين همان كس است كه يتيم را بسختى مى‏راند (۲) و به خوراك‏ دادن بينوا ترغيب نمى ‏كند (۳) پس واى بر نمازگزارانى (۴) كه از نمازشان غافلند (۵) آنان كه ريا مى‏كنند (۶) و از [دادن] زكات [و وسايل و مايحتاج خانه] خوددارى مى‏ورزند (۷)

سوره کوثر:

بِسْــــــــــــــــــــــمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ ارّحِيم

اِنَّٓا اَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَۜ ﴿١﴾ فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْۜ ﴿٢﴾ اِنَّ شَانِئَكَ هُوَ الْاَبْتَرُ ﴿٣﴾

معني: ما تو را [چشمه] كوثر داديم (۱) پس براى پروردگارت نماز گزار و قربانى كن (۲) دشمنت‏خود بىتبار خواهد بود (۳)

سوره کافرون:

بِسْــــــــــــــــــــــمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ ارّحِيم

قُلْ يَٓا اَيُّهَا الْكَافِرُونَۙ ﴿١﴾ لَٓا اَعْبُدُ مَا تَعْبُدُونَۙ ﴿٢﴾ وَلَٓا اَنْتُمْ عَابِدُونَ مَٓا اَعْبُدُۚ ﴿٣﴾ وَلَٓا اَنَا۬ عَابِدٌ مَا عَبَدْتُمْۙ ﴿٤﴾ وَلَٓا اَنْتُمْ عَابِدُونَ مَٓا اَعْبُدُۜ ﴿٥﴾ لَكُمْ دٖينُكُمْ وَلِيَ دٖينِ ﴿٦﴾

معني: بگو اى كافران (۱) آنچه مى‏پرستيد نمى‏پرستم (۲) و آنچه مى‏پرستم شما نمى‏پرستيد (۳) و نه آنچه پرستيديد من مى‏پرستم (۴) و نه آنچه مى‏پرستم شما مى‏پرستيد (۵) دين شما براى خودتان و دين من براى خودم (۶)

سوره نصر:

بِسْــــــــــــــــــــــمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ ارّحِيم

اِذَا جَٓاءَ نَصْرُ اللّٰهِ وَالْفَتْحُۙ ﴿١﴾ وَرَاَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فٖي دٖينِ اللّٰهِ اَفْوَاجًاۙ ﴿٢﴾ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُۜ اِنَّهُ كَانَ تَوَّابًا ﴿٣﴾

معني: چون يارى خدا و پيروزى فرا رسد (۱) و ببينى كه مردم دسته‏دسته در دين خدا درآيند (۲) پس به ستايش پروردگارت نيايشگر باش و از او آمرزش خواه كه وى همواره توبه‏پذير است (۳)

سوره تبت (مسد):

بِسْــــــــــــــــــــــمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ ارّحِيم

تَبَّتْ يَدَٓا اَبٖي لَهَبٍ وَتَبَّۜ ﴿١﴾ مَٓا اَغْنٰى عَنْهُ مَالُهُ وَمَا كَسَبَۜ ﴿٢﴾ سَيَصْلٰى نَارًا ذَاتَ لَهَبٍۚ ﴿٣﴾ وَامْرَاَتُهُۜ حَمَّالَةَ الْحَطَبِۚ ﴿٤﴾ فٖي جٖيدِهَا حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ ﴿٥﴾

معني: بريده باد دو دست ابولهب و مرگ بر او باد (۱) دارايى او و آنچه اندوخت‏سودش نكرد (۲) بزودى در آتشى پرزبانه درآيد (۳) و زنش آن هيمه‏كش آتش فروز (۴) بر گردنش طنابى از ليف خرماست (۵)

سوره اخلاص (توحيد):

بِسْــــــــــــــــــــــمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ ارّحِيم

قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌۚ ﴿١﴾ اَللّٰهُ الصَّمَدُۚ ﴿٢﴾ لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْۙ ﴿٣﴾ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ ﴿٤﴾

معني: بگو اوست ‏خداى يگانه (۱) خداى بي نياز [ثابت متعالى] (۲) [كسى را] نزاده و زاده نشده است (۳) و هيچ كس او را همتا نيست (۴)

سوره فلق:

بِسْــــــــــــــــــــــمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ ارّحِيم

قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِۙ ﴿١﴾ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَۙ ﴿٢﴾ وَمِنْ شَرِّ غَاسِقٍ اِذَا وَقَبَۙ ﴿٣﴾ وَمِنْ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِۙ ﴿٤﴾ وَمِنْ شَرِّ حَاسِدٍ اِذَا حَسَدَ ﴿٥﴾

معني: بگو پناه مى‏برم به پروردگار سپيده دم (۱) از شر آنچه آفريده (۱) و از شر تاريكى چون فرا گيرد (۳) و از شر دمندگان افسون در گره‏ها (۴) و از شر [هر] حسود آنگاه كه حسد ورزد (۵)

سوره ناس:

بِسْــــــــــــــــــــــمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ ارّحِيم

قُلْ اَعُوذُ بِرَبِّ النَّاسِۙ ﴿١﴾ مَلِكِ النَّاسِۙ ﴿٢﴾ اِلٰهِ النَّاسِۙ ﴿٣﴾ مِنْ شَرِّ الْوَسْوَاسِ الْخَنَّاسِۙ ﴿٤﴾ اَلَّذٖي يُوَسْوِسُ فٖي صُدُورِ النَّاسِۙ ﴿٥﴾ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ ﴿٦﴾

معني: بگو پناه مى‏برم به پروردگار مردم (۱) پادشاه مردم (۲) معبود مردم (۳) از شر وسوسه‏گر نهانى (۴) آن كس كه در سينه‏هاى مردم وسوسه مى‏كند (۵) چه از جن و [چه از] اِنس (۶)

نحوه وضو گرفتن همراه با تصاوير

۱) اولا آستين هاي هر دو دست تا بالاي آرنج زده مي شود. سپس با خواندن “نيت مي کنم براي رضاي خدا وضو بگيرم”، نيت مي

شود. پس از آن “اعوذ بالله من الشيطان الرجيم و بسم الله الرحمن الرحيم”، خوانده مي شود. (تصوير: ۱)

تصوير ۱

۲) دست ها تا روي ساعد، سه مرتبه شسته مي شود. به شسته شدن بين انگشت ها دقت مي شود. اگر انگشتري در دست باشد بايد آن را حرکت داد تا زير آن شسته شود. (تصوير: ۲)

تصوير ۲.

۳) با دست راست، سه مرتبه آب در دفعات جدا به دهان برده مي شود و در هر مرتبه، دهان به خوبي شسته مي شود. (تصوير: ۳)

تصوير ۳

۴) با دست راست، سه مرتبه آب در دفعات جداگانه به بيني کشيده مي شود. (تصوير: ۴)

تصوير ۴

۵) با دست چپ بيني گرفته شده و تميز مي شود. (تصوير: ۵)

تصوير ۵

۶) از جايي که موي سر مي رويد تا زير لاله گوش و زير چانه، هر طرف صورت، سه بار شسته مي شود. (تصوير: ۶)

تصوير ۶

۷) دست راست به همراه آرنج، سه مرتبه شسته مي شود.

دستي که شسته مي شود، بايد با ماليدن دست، همه جايش شسته شود. (تصوير: ۷)

تصوير ۷

۸) دست چپ به همراه آرنج، سه مرتبه شسته مي شود.

دستي که شسته مي شود، بايد با ماليدن دست، همه جايش شسته شود. (تصوير: ۸)

تصوير ۸

۹) دوباره دست به طرف آب برده مي شود. داخل دست راست به همراه انگشتان، روي سر کشيده مي شود و يک بار مسح مي شود. (تصوير: ۹)

تصوير ۹

۱۰) با آب زدن دستها و با انگشت شاهد دست راست، داخل گوش راست، با انگشت شست نيز بيرون گوش؛ و با انگشت شاهد دست چپ، داخل گوش چپ، با انگشت شست نيز پشت گوش، مسح داده مي شود. (تصوير: ۱۰)

تصوير ۱۰

۱۱) بدون نياز به شستن دوباره دست ها، با طرف بيروني سه انگشت ديگري که در هر دو دست مانده، گردن مسح داده مي شود. (تصوير: ۱۱)

تصوير ۱۱.

نحوه اقامه نماز همراه با تصاوير

به عنوان نمونه، خواندن فرض دو رکعت نماز صبح، به وسيله تصاوير آورده شده و براي زنان و مردان، حرکات متفاوتي آموزش داده شده است. به دليل اينکه حرکت ها در نمازهاي دو رکعتي با نمازهاي ديگر تفاوتي ندارد، براي نشان دادن تصاوير آن نمازها، نيازي نبوده است.

خواندن فرض نماز صبح:

تصوير: ۱

رکعت اول:

۱) در حالتي که بين دو پا فاصله چهار انگشتي وجود دارد و انگشتان نيز به طرف قبله است، کل بدن در حالت ايستاده به طرف قبله قرار مي گيرد.

۲) قامت گرفته مي شود. (براي مردان)

نيت:

۳) با گفتن “نيت مي کنم براي رضاي خدا و براي خواندن فرض نماز صبح امروز” نيت انجام مي شود.

تکبيرة الحرام:

۴) با گفتن “الله اکبر” تکبيرة الحرام انجام مي گيرد.

مردان، هنگام تکبير، داخل دست هايشان به طرف قبله بوده و باز بودن انگشتان به صورت عادي مي باشد.

در حالتي که انگشتان شست در کنار لاله گوش قرار مي گيرد، دست ها بالا برده مي شود. (تصوير: ۱)

زنان،هنگام تکبير، داخل دست هايشان به طرف قبله بوده و باز بودن انگشتان به صورت عادي مي باشد و در حالتي که نوک انگشتان دست در کنار شانه ها قرار مي گيرد، دست ها بالا برده مي شود.(تصوير: ۲)

(تصوير: ۲)

قيام:

۵) پس از تکبير دست ها بسته مي شوند و در حالت ايستاده به جايي که سجده خواهد شد، نگاه چشم به آن جا دوخته مي شود.

۶) در حالت ايستاده و به ترتيب؛

الف) سبحانک،

ب) اعوذ بالله و باسم الل ه،

ج) سوره حمد (فاتحه)

د) و سوره اي ديگر از قرآن، خوانده مي شود.

(تصوير: ۳)

مردان، در حالي که داخل دست راست روي دست چپ بوده و انگشت شست و انگشت کوچک دست راست، ساعد دست چپ را در برمي گيرد، دست هايشان را در زير ناف به همديگر مي بندند. (تصوير: ۳)

زنان، در حالتي که دست راست روي دست چپ قرار دارد، دست هايشان را روي سينه مي گذارند و مانند مردان با انگشتان دست راست، ساعد دست چپ را نمي گيرند. (تصوير: ۴)

تصوير: ۴

رکوع:

۷) با گفتن “الله اکبر”، به رکوع رفته و در اين موقع، سه مرتبه “سبحان ربي العظيم” خوانده مي شود. در زمان رکوع، به روي پاها بايد نگاه کرد.

مردان، در رکوع، با دست ها و با انگشتان باز، زانويشان را مي گيرند و پشت آن را صاف نگه مي دارند. زانوها و آرنج ها هم محکم و راست گرفته مي شوند. (تصوير: ۵)

تصوير: ۵

زنان، در رکوع، پشتشان را کمي متمايل مي گيرند و نسبت به مردان کمتر خم مي شوند. در صورتي که انگشتانشان بسته است، دست ها را روي زانو قرار داده و زانوها را کمي خم نگه مي دارند. (تصوير: ۶)

تصوير: ۶

برخاستن از رکوع:

۸) با گفتن “سمع الله لمن حمده” از رکوع برخاسته و موقع ايستادن “ربنا لک الحمد” گفته مي شود.

برخاستن و ايستادن مردان پس از رکوع. (تصوير: ۷)

تصوير: ۷

برخاستن و ايستادن زنان پس از رکوع. (تصوير: ۸)

تصوير: ۸

سجده:

۹) با گفتن “الله اکبر” به سجده مي روند. در موقع رفتن به سجده، ابتدا زانوها، سپس دست ها و بعد از آن نيز پيشاني و بيني، با زمين مماس مي شود. در سجده، سر در بين و موازي با دست ها قرار مي گيرد. در موقع سجده، پاها را نبايد از زمين بلند کرد. نگاه چشم ها نيز بايد به کناره هاي بيني باشد. در سجده، سه مرتبه “سبحان ربي الاعلي” گفته مي شود.

مردان، به هنگام سجده آرنج ها را با فاصله از پهلوها نگه داشته و بازوها را از زمين بلند مي کنند.

پاها روي انگشتان نگه داشته ميشود و نوک انگشت ها به طرف قبله،روي زمين قرار داده مي شود. (تصوير: ۹)

تصوير: ۹

زنان، در سجده، بازوهايشان را با پهلوها، مماس نگه مي دارند.

پاها روي انگشتان نگه داشته شود و نوک انگشت ها به طرف قبله، روي زمين قرار داده مي شود. (تصوير: ۱۰)

تصوير: ۱۰

نشستن بين دو سجده:

۱۰) با گفتن “الله اکبر” سر از روي سجده برداشته مي شود و بر روي زانو مي نشينند. موقع نشستن، دست ها در حالي که موازي زانوهاست، روي ران قرار مي گيرد و نگاه چشم به آغوش بدن دوخته مي شود. در اينجا، زمان نشستن آن قدر کوتاه است که تنها يک بار “سبحان الله” گفته مي شود.

مردان، روي پاي چپ در حالت قرار دادن کامل روي آن بر زمين، مي نشينند و پاي راست روي انگشتان نگه داشته مي شود و نوک انگشت ها به طرف قبله، روي زمين قرار داده مي شود. (تصوير: ۱۱)

تصوير: ۱۱

زنان، پاهايشان را به صورت خوابيده به سمت راست بيرون آورده و به همانگونه مي نشينند.
(تصوير: ۱۲)

تصوير: ۱۲

۱۱) با گفتن “الله اکبر” براي بار دوم به سجده مي روند و سه مرتبه “سبحان ربي الاعلي” مي گويند.

۱۲) با گفتن “الله اکبر” براي رفتن به رکعت دوم از سجده برخاسته مي شود و دست ها بسته مي گردند. (تصوير: ۴-۳)

موقع برخاستن از سجده، ابتدا سر و سپس دست ها از زمين بلند شده و بعد از آن، زانو با گذاشته شدن دست ها روي آن از زمين بلند مي شود.

به اعمالي که از الاحرام تا اينجا انجام مي شود، “يک رکعت” مي گويند.

رکعت دوم:

۱) در حالت ايستاده و به ترتيب؛

الف) بسم الله

ب) سوره حمد (فاتحه)

ج) و سوره اي ديگر از قرآن، خوانده مي شود.

۲) به مانند رکعت اول، با گفتن “الله اکبر” به رکوع مي روند و سه مرتبه “سبحان ربي العظيم” گفته مي شود. (تصوير: ۶-۵)

۳) با گفتن “سمع الله لمن حمده” از رکوع برخاسته و موقع ايستادن “ربنا لک الحمد” گفته مي شود.(تصوير: ۸-۷)

۴) با گفتن “الله اکبر” به سجده مي روند و سه مرتبه “سبحان ربي الاعلي” گفته مي شود. (تصوير: ۱۰-۹)

۵) با گفتن “الله اکبر” از سجده برخاسته و روي زانوها مي نشينند. در اينجا زمان نشستن آن قدر کوتاه است که تنها يک بار “سبحان الله” گفته مي شود. (تصوير: ۱۲-۱۱)

۶) سپس، با گفتن “الله اکبر” براي بار دوم به سجده رفته و سه مرتبه “سبحان ربي الاعلي” گفته مي شود.

قاعده آخر (نشستن در آخر نماز):

۷) با گفتن “الله اکبر” از سجده برخاسته و مي نشينند.

به هنگام نشستن، دست ها در حالي که موازي زانوهاست، روي ران قرار مي گيرد و نگاه چشم به آغوش بدن دوخته مي شود.

۸) در حالت نشسته و به ترتيب؛ دعاهاي

الف) اَلتَّحِيَّاتُ،

ب) اَللّٰهُمَّ صَلِّ،

ج) اَللّٰهُمَّ بَارِكْ،

د) دعاهای رَبَّناآتِنَا... خوانده مي شود.

تصوير: ۱۴

مردان،روي پاي چپ در حالت قرار دادن کامل روي آن بر زمين، مي نشينند و پاي راست روي انگشتان نگه داشته مي شود و نوک انگشت ها به طرف قبله، روي زمين قرار داده مي شود. (تصوير: ۱۴-۱۳)

تصوير: ۱۳

زنان، پاهايشان را به صورت خوابيده به سمت راست بيرون آورده و به همانگونه مي نشينند. (تصوير: ۱۵)

تصوير: ۱۵

سلام دادن به طرف راست:

۹) ابتدا با برگرداندن سر به طرف راست، “السلام عليکم و الله” گفته مي شود. به هنگام سلام، نگاه چشم به شانه ها است.

سلام دادن مردان به طرف راست. (تصوير: ۱۶)

تصوير: ۱۶

سلام دادن زنان به طرف راست. (تصوير: ۱۷)

تصوير: ۱۷

سلام دادن به طرف چپ:

۱۰) سپس با برگرداندن سر به طرف چپ، “السلام عليکم و رحمة الله” گفته مي شود. بدين ترتيب، اقامه دو رکعت نماز به پايان مي رسد.

سلام دادن مردان به طرف چپ. (تصوير: ۱۸)

تصوير: ۱۸

سلام دادن زنان به طرف چپ. (تصوير: ۱۹)

تصوير: ۱۹

دعا

به هنگام دعا کردن، دست ها جلو و موازي سينه بلند مي شود. با باز شدن دست ها به طرف بالا، داخل دست ها کمي متمايل به صورت، نگه داشته مي شود و فضاي بين دو دست باز مي ماند. (تصوير: ۲۱-۲۰)

پسری در حال دعا کردن. (تصوير: ۲۰)

تصوير: ۲۰

دختری در حال دعا کردن. (تصوير: ۲۱)

تصوير: ۲۱