خشونت

انتشارات ریاست سازمان امور دینی ترکیه: ۱۷۶۵

کتاب های عمومی: ۴۳۵

مدیر مسئول

فاتح قورت

هماهنگ کننده

ینوس یوکسل

ویراستار

پروفسور دکتور حوریه مارتی

رقیه آیدوغدو دیمیر

مترجم

عبدالله عبدال

بررسی چاپ

فاطمه باتکیتار

صفحه آرایی

محمد علی قیرجا

اوغور آلتونتوپ

چاپ

Salmat Basım Yay. Amb. San. ve Tic. Ltd. Şti
Tel : +90 312 341 10 24

۲. چاپ, انکارا – ۲۰۲۰

تصمیم هیئت انتشارات آثار :٣٢/٠٥.٠٢.٢٠٢٠

٠٠٠٣.١٧٦٥.Y.٢٠٢٠.٠٦

ISBN ٩٧٨-٦٠٥-٧٧٥١-٨٠-٥

شماره گواهینامه: ۱۲۹۳۰

© ریاست سازمان امور دینی ترکیه

ارتباط با ما

مدیریت عمومی انتشارات دینی

ریاست بخش انتشارات در زبان و لهچه های خارجی

Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü

Yabancı Dil ve Lehçelerde Yayınlar Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı

No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA

Tel: +90 312 295 72 72 81

Faks: +90 312 284 72 88

e-posta: yabancidiller@diyanet.gov.tr

www.diyanet.gov.tr

قهرش غلبه کرده و صبرش او را ترک کرده بود. خشم و خشونت مثل باد سوزان شده، هم او را هم برده اش را می سوختاند. آن وقت برای ابو مسعود البدری که یکی از مسلمان های مدینه بود عقل و فهم خاموش شده بود و تنها چیزی که حرف می زد غضبش بود. شلاق بی انصافش که در دستش بود بارها بالا و پایین می شد, برده اش از درد آه مى كشيد.

در آن زمان از عقبش يك صدا شنيد. يك شخص آشنا كه به مدينه آرامش داده بود به او صدا مى كرد, "ابو مسعود گوش كن" مى كفت. اما ابو مسعود آن قدر خشم دار بود كه آن صدا به كه متعلق است فرق نكرد. شدت تمام نشد و توقف نكرد. شخصى كه در عقبش بود هم نزديك مى شد و هم او را هشدار مى داد "ابو مسعود گوش كن"!

در آخر ابو مسعود به عقبش نگاه كرد. صاحب صداى موثر, پايدار و مهربان آن رسول الله بود. وقتى متوجه شد كه شيطان با خشم او بازى مى كند دلش سوخت, چطور اختیار خودش را از دست داده بود, چطور برده اش كه يک انسان بود فراموش كرده بود! شلاقى كه در دستش بود را رها كرد. رسول با مرحمت به سخنش ادامه داد: "گوش كن ابو مسعود, قدرت خداوند از قدرتت كه بر برده است بسيار زيادتر است! "

رسول الله، خدايى را كه صاحب قدرت بى پايان و نا محدود است برایش ياد آورى كرده بود. خدايى كه متين و قوى, قادر و مقتدر...اما خداوند در عين حال رحمان و رحيم بود, ودود و غفور بود. ياد اورى كردن خدايى كه اصلا به ظلم اجازه نمى دهد ابو مسعود را به شدت لرزانده بود, خجالت كشيد. از زبانش جمله هاى پشيماني بيرون شد. وعده داد بعد از اين هيچ برده اش را نمى زند و گفت «يا رسول الله! به خاطر رضاى خداوند اين برده آزاد است  (مسلم, ايمان, ۳۴) ...

از خشونت...

خشونت, قوت و فشار از نگاه روحى و جسمى تمامى حركت هاى فردى و جمعى است که براى انسان ضرر میرساند. راهرو انسان و خشونت كه مثل تاريخ انسان كهن است در زمان و مكان مختلف باهم تقاطع كرده است. اما امروز وقتی به حشونتی که در هر مناطق دنيا به گونه مختلف انجام مى شود نگاهى بيندازيم, مى بينيم كه امروز مهمترين و اولاترين مشكل خشونت است.

امروز بشريت از نگاه فزيكى, روانى اجتماعى, سياسى, فرهنگى, اقتصادى, شفاهى و جنسى به يک خشونت بزرگ مبدل كرديده است. خشونت كه اعضاى خانواده در برابر هم ديگر انجام مى دهند: خشونت كه در برابر زن, كودک, مسن انجام مى شود: در اجتماع خشونت در برابر انسان هاى بى دفاع و معيوب: خشونت عليه حيوان ها و تخريب طبيعت: خشونت رسم و رواج, تروريست و هرج و مرج: و همچنين خشونت در هر سطح زندگى از ورزش تا سياست, از تعليم تا رسانه, از اقتصاد تا ترافيک ديده مى شود تا جنگ بين فرد, برخورد دو اجتماع و جنگ بين دو كشور در هر سطح صحنه خشونت... به طور خلاصه امروز خشونت روى زمين را با درد, اشک و نفرت پيجيده است.

در منابع اصلى اسلام خشونت با اصطلاح "ظلم" افاده شده است. ظلم تضاد عدالت است و از حد گذشتن, بى تفاوت بودن به حق و حقوق و رفتارى كه انجامش جايز نيست معنى مى دهد. عدالت دادن حق به مستحقش و گذاشتن همه چيز به جايش معنى مى دهد است. و يكى از اصل هاى اسلام حرام بودن ظلم و فرض بودن عدالت است. در يک حديث قدسى خداوند چنين مى فرمايد "من ظلم را به خودم و به بنده هايم حرام كردم, در اين صورت شما هم به يک ديگرتان ظلم نكنيد" (مسلم, بر و صلا, ۵۵). و به افاده اى پيامبر صلی الله علیه وسلم " كسى كه به انسان هاى كه مديريت مى كند به خانواده اش و به كس هاى كه مسوول با عدل معامله كند در نزد خدای رحمان كه مرحمتش حد ندارد در بالاى منبر كه با نور است پذيرايي مى شود.(مسلیم, اماره، ۱۸)

ظلم و عدالت هم سن و هم جنسیتی ندارد. مرد، زن، جوان، پیر، رییس، مامور، افراد ثروتمند و فقیر همه موظف هستند که نسبت به یکدیگر عادلانه باشند و ظلم نکنند.

خشونت

از هركسی كه باشد

از هرجايي كه باشد

يک جرم انسانى شمرده مى شود.

ظلم و عدالت هم سن و جنسیتی ندارد. به عبارت دیگر، مرد، زن، جوان، پیر، رییس، مامور، افراد ثروتمند و فقیر همه موظف هستند که نسبت به یکدیگر عادلانه باشند و ظلم نکنند. در دین ما هر نوع خشونت منع شده است. خشونت هر کجا و از كه بيايد يک جرم انسانى است.

دين اسلام بر عزت انسان و بر حفظ اعتبار وي اهميت بزرگ قايل است. حيثيت انسان به معناهاى شرف, عزت, وقار و حرمت و همچنين به مفهوم احترام گذاشتن بر ديگران نيز معنى مى دهد. يكى از امتيازهاى انسان نسبت به جانورهاى ديگر داشتن قابليت سخنرانى, استفاده از عقل و انتخاب آزادى به شمار مى رود. اين امتياز براى انسان تواناى اعمار ارزش هاى مادى و معنوى را مى دهد. بنابر اين امتياز انسان براى وي هم مسئوليت مى آفرينت وهم عزت مى بخشد.

دین ما عقیده را که مردم با برتری در مقابل یکدیگر به دنیا می آیند، هرگز نمی پذیرند. تمامى انسان ها را خداوند افريده و اصل همه ايشان يک است. (حجرات ۴۹-۱۳). انسان به هر جغرافيايى كه زايده شده باشد فرق نمى كند زيرا تمامى انسان ها آزاد با شرف و برحق مساوى بودن صاحب اند و اين چنين بر دنيا چشمان خود را باز مى نمايند. از ديدكاه اسلام انسان هاي را كه مادرشان آزاد به دنيا آورده است غلام كردن, برعلاوه معامله اى امتيازى دادن از لحاظ حقوقى و صدمه زدن بر حيثيت آنها در قالب خشونت بر انسانها قلم داد گرديده است. به همین دلیل، دین ما از روز اول طرفدار اصل برابری مردم در نزد حق بوده است.

در نزد خداوند جنسيت, رنگ, زبان و نژاد فرق نمى كند زيرا همه مساوى هستند. انسانيت در زندگانى و مرگ در حقوق و قرض ها در پيشگاه خداوند و قانون هم در دنيا و هم در آخرت به حقوق مساوى صاحب اند. آنچه كه برابرى را بر امتياز تبديل مى كند صرف حس عميق تقوى بوده است. در پيشكاه خدارند خارج از حس مسوليت هيج صفت ديگر يک انسان را نسبت به يک انسان ديگر تغير نمى دهد. پيام پيامبر محبوب ما در خطبه حج وداع واضح است: "اى انسان ها! این را خوب بدانید که خدای شما یکی است، جد شما یکی است، هیچ عربی بر غیر عربی برتری ندارد و هیچ غیر عربی بر عربی برتری ندارد؛ و همچنین هیچ سفیدی بر هیچ سیاهی و هیچ سیاهی بر هیچ سفید برتری ندارد مگر به لحاظ تقوا و عمل نیک. (ابن حنبل، ۵/۴۱۱)

از ديدگاه ارزش هاى اسلامى مرگ يک انسان مرگ تمامى انسانها است. به قتل رساندن يک انسان معصوم به معني به قتل رسانيدن تمامى انسان ها است. "كشتن يک انسان بدون اينكه در روي زمين باعث خروج فساد شود كشتن آن انسان به منزله كشتن تمامى انسان ها است. وهر كسى يک انسان را از قتل نجات بدهد گويا بر تمامى انسان ها زندگى بخشيده است. (المائده، ۵\۳۲). بنابر اين انسان به ذات خويش حامل يک سلسله ارزش ها بوده به همين سبب معروض شدن در مقابل خشونت در دين اسلام ممنوع قرار داده شده است

و همچنين به قتل رسانيدن سياه و سفيد در پيشگاه حق برابر است. از همين لحاظ تمييز دادن مرگ ها, مسالقه دادن خشونت ها و قتل عام ها با ارزش هاى انسانى يک جا نمی شود. اين وضعيتي كه در انسانيت نمى گنجد هرگز در چهارچوب دين اسلام جايگاه ندارد. وقوع خشونت خواه در غرب باشد و يا شرق در نزد ما اهميتى ندارد. ريختن خون و اشک در هرجاى ويا مكانى باشد براى ما فرق نمى كند. زيرا خشونت ربطی به مكان و زمان اوزیابی نمى باشد. زميني كه در آن زندگانى مى كنيم بايد در مقابل خشونت ها, قتل های عام و مرگ ها عكس العمل نشان داده بايد اين زمين را جايگاه بسازيم كه بتوانيم بر روى آن زندگى كنيم. و در عكس آن بايد از انسانيتى همه ما به طور مجبورى باز برسى صورت بپذيرد.

رفتار يک مومن بايد در طرز حيات آن انعكاس نمايد. فرديكه به رحمان ايمان آورده است خويش را با لباس رحمت و شفقت بپوشاند.

خشونت علیه یک شخص یعنی در واقع روی به تمام بشریت آورده است. از همين لحاظ تمييز دادن مرگ ها, مسالقه دادن خشونت ها و قتل عام ها با ارزش هاى انسانى يك جا نمی شود.

خشونت از كجا تغذيه مى شود؟

سال های متمادى است كه خشونت از يک كانال مخصوص تغذيه مى شود. اگر بخواهيم در مقابل خشونت به شكل درست و موثر مجادله بنماييم بايد كانون هاى تغذيه كننده اى آن را بدانيم. زيرا به طور اكثريت ممنوع كردن ها, ديگر شمردن ها و امتياز قايل شدن ها از روى يك خشونت مخصوص تغذيه مى گردد كه از لحاظ احساسى و ذهنى بر زمين هاى متفاوت تكيه مى زند. در اين بخش از موضوع بر زمينه هاى كه خشونت در آنها رشد مى كند به طور مختصر تماس مى نمايیم.

۱. منع قرار دادن فكر و باور

آزادى دين و وجدان جز لا يتجزاي انسانيت شخصيت و حثيثت آن است. از اين جهت در قدم نخست انتخاب دين و وجدان بدون اينكه تحت فشار قرار داده شود بايد به طور آزادانه انتخاب نمايد. و پس از آن بدون اينكه بر مقابل هيچ چيزى معروض قرار نگيرد بايد دين خود را انتخاب نمايد و همچنين بتواند دين خود را بياموزد, انتشار نمايد و بر اقسام فعاليت ها حق مالكيت را داشته باشد. به هم شدن و بذيرفتن دين و ملت در گرو آزادى دين و وجدان است. در قدم نخست تركيه و همچنين ديگر مناطق كه در آنجا دين, فرهنگ حيثيت سنگ اساسى را دارد در جامعه اى ما نيز منحيث يک اساس مشترک به حساب مى رود.

دين, آنهاى كه صاحب عقل اند با اراده ای آزاد خود ترجيح داده و از طرف پيامبر تبليغ شده ذات وي ايمان و خوبى بوده و در مجموع منظومه از ارزشها است. به اين معنا دين يک أمر وجدانى است. بعد از اين كه فردى را نسبت به دين آگاهى داده شد نمى توان بر ايمان آوردن آن فرد جبر و انکار را روا دانست. چونكه قرآن كريم در رابطه چنين مهربانى مى كند: "در دين هيچ اجبارى نيست و راه از بيراهه بخوبى آشكار شده است" (بقره ۲-۲۵۶).

روا دانستن خشونت بر وجدان های انسان يک عمل دينى نبوده بلكه خشونت تلقى مى شود. زيرا انسان با اراده اى آزاد خويش به دنيا آمده و اين مسئله اى حقيقت محسوب مى گردد. زيرا دين كه استوار به نيت خوب و اراده ای آزاد نباشد و همچنين با قبول قلبى همراه نباشد به يك معنا نفاق شمرده مى شود. از نگاه دين نفاق كه با انكار برابر ارزيابى گرديده در انسان باعث متلاشى شدن شخصيت وي نيز مى شود. دين اسلام به هيچ وجه نمى خواهد به چنين نتيجه اى رضا نشان بدهد. بر عكس آيين اسلام بر تفكر كردن انسان و تحقيق نمودن وي جهت داده براى آموختن يک موضوع بر پايه هاى دليل تشويق مى نمايد. از اين جهت خداوند براى انسان عقل داده و براى فهميدن آن كتاب نازل فرموده و نيز پيامبر ارسال نموده است.

تمامى اين دانايى هاى الهى براى انسان خود آگاهى و اراده ای آزاد را نصيب كرده و در راه آن خدمت مى كند. براى اين در خصوص مسئله اى مذكور قرآن چنين توضيح مى دهد: "و اگر پروردگار تو مى خواست قطعا هر كه در زمين است همه آنها يكسر ايمان مى ‏آوردند  پس آيا تو مردم را ناگزير مى ‏كنى كه بگروند؟" (يونس ۱۰-۹۹). جناب حق به اراده اى آزاد انسان ها مداخله نكرده در انتخاب موضوع ايمان و فكر ترجيح را براى آنها داده است: "و بگو حق از پروردگارتان [رسيده] است  پس هر كه بخواهد بگرود و هر كه بخواهد انكار كند." (كهف ۱۸-۲۹).

آن طوريكه انسان به طور فردى به دنيا آمده است همچنين به طور فردى به نزد خدا باز گردانيده مى شود و در دنيا آنچه كه انجام داده شده است از آن حساب مى دهد. به همين سبب بنابر تقاضاى ايمانش و آنچه كه ايمانش بر وي لازم ديده است انجام دادن آنها در روز قيامت از وي برسيده مى شود زيرا اسلام دين محبت, اقناع و قلب است. جبر در موضوعات دينى بعضا انسان را به نفرت و بعضا هم به دو رويي سوق مى دهد. حتى در سلسله اى تحميل هاى خشونت هر دو طرف متحمل ضرر گرديده ضرر رسيدن به هر دو طرف موضوع بحث مى شود. آن طوريكه در زندگانى جامعه انسانى فرهنك هاى مختلف ديده مى شود در ساحه اى دين و تفسير و زندگى متناسب به آن تفاوت هاى ديده مى شود. به خاطر همين موضوع هركس بايد بر ديدگاه و تعاملات خود احترام متقابل را اساس قرار بدهد.

كسانيكه مى خواهند به دنياى ديگر برسند بايد در اين دنيا صلح, رفاه و آسايش را برپا كنند بر معنى ديگر سعى و تلاش آنها اين باشد كه بايد اين دنيا را به يک دنياى از صلح و آرامش تبديل نمايند.

۲. زخم برداشتن حس عدالت

عدالت به مفهوم اينكه در مقابل هر نوع انحراف و نا عدالتى قرار گرفته و به عباره ديگر نهادن يک چيز به مكانى كه در آن مكان عايد مى باشد و نيز به معنى دادن حق چيزى, برابرى و تعادل را نيز افاده مى كند. عدالت به معني"انصاف, حق, صداقت" در عمل و گفتار نيز مى باشد. آنچه كه داده مى شود و آنچه كه براى مستحق آن سپرده مى شود عدالت به يک معنى اساس توازن بين داده شده و آن كسى كه مستحق آن است نيز مى باشد.

عدالت ارزشى است كه در زندگى فردى و اجتماعى و در تمامى طبقات اجتماع بايد تحقق بپذيرد. زيرا ضربه خوردن حس عدالت باعث از بين رفتن اعتبار در بين جامعه ها و فردها مى شود. در رابطه قرآن كريم چنين مى فرمايد: " اى كسانى كه ايمان آورده ايد! براى خدا به داد برخيزيد [و] به عدالت شهادت دهيد و البته نبايد دشمنى گروهى شما را بر آن دارد كه عدالت نكنيد عدالت كنيد." ( المائده، ۵ \۲۸).

پيامبر محبوب ما بر آن شخصى كه مرتكب گناه گرديده بود و از يک خانواده غنى هم به شمار مى رفت از پيامبر خواسته شد كه در مورد آن فرد گناه كار بدون عدالت رفتار نمايد اين پيشنهاد پيامبر صلى الله علیه وسلم را به قهر در آورده در رابطه به ارزش عدالت چنين فرمود:" سبب هلاك شدن امت هاى قبل از شما در بين جامعه شان كسى كه از خانواده اى اشراف بود دزدى نموده بود اما براى آن فرد جزا ننهاده بلكه براى فردى كه در آن جامعه از جمله اى ضعفاء به شمار مى رفت وقتى كه مرتكب گناهى مى شد براى آن جزاى تعيين مى نمودند. قسم به ذات خدا اگر دختر محمد يعنى فاطمه مرتكب گناه دزدى شود من دستان آن را نيز قطع مى كنم." (بخارى, حدود ۱۲, مسلم, حدود ۸).

به اعتبار اينكه فردى صاحب مقامى, نصبى, نژادى, رنگى ويا هم صاحب دارايي مادى است با در نظر داشت مسائل فوق عدم تطبيق جزا در صورت ارتكاب گناهى باعث آن مى شود كه در آن جامعه حقوق به شكل درستى عملى نمى گردد. در اين صورت خروج ظالم ومظلوم و همچنين نا امنى و حس غضب و انتقام وخشونت در جامعه ريشه مى گيرد. در اين ارتباط "در حقيقت خدا به دادگرى و نيكوكارى و بخشش به خويشاوندان فرمان مى‏ دهد و از كار زشت و ناپسند و ستم باز مى دارد به شما اندرز مى‏ دهد باشد كه پند گيريد." (نحل ۱۶-۹۰) اين ايه در حقيقت ارزشهاى عدالت, خوبى و احسان را در يک رديف آورده به اهميت آنها اشاره مى كند. زيرا عدالت به زياده خوبى ها احترام و به انتشار حس مرحمت در جامعه خدمت نموده و از انتشار خشونت در جامعه باز مى دارد.

منبع عدالت و حقيقت در جامعه هاى اجتماعى و همچنين "نهادينه شدن صلح و اعتبار در گرو ارزش هاى عدالت و حقوق مى باشد." (نساء ۴-۳۵.) وقتيكه در جامعه اى مسئله اى عدالت مورد بازپرسى انسان ها قرار گيرد در آن جامعه عدم اعتماد, آسايش و صلح جاگزين گرديده دروازه هاى خشونت باز مى شود.

۳. تبعیض جنسیتی

اسلام با آمدنش هر نوع تفاوت، امتياز و تبعیض جنسيتى را از بين برده است. مرد و زن را به عنوان مكمل يک ديگر قرار داده و در مقابل مسئوليت هاى دينى اش در يک مرتبه قرار داده است (توبه ۹-۷۱). پيامبر رحمت صلى الله عليه وسلم تبعیض براى زنان را منع قرار داده و در آن ارتباط موضوعات و أساست عمومى را طرح نموده است: " شما را بر اينكه به حقوق زنان حساس باشيد و در اين رابطه از خداوند بهراسيد. شما زنان را به عنوان امانت الهى گرفتيد. ناموس وعفت آنها را با دادن قول حلال خويش قرار داديد. آن طوريكه شما بر زنان حق داريد همانطور آنها نيز بر شما حق دارد." (مسلم، حج، ۱۴۷).

با وجود تمامى تنبيه ها در دنياى كه ما زندگى مى كنيم حالا خشونت بر عليه زنان وجود دارد. صرف زن بودن باعث اين مى شود كه تحميل, اجبار, تحديد وخشونت مال آنها شود. در حاليكه خانواده هاى ما مكان رفاه و امنيت است در آن خانواده ها نيز زنان و دختران ما مورد هدف خشونت قرار مى گيرد. با وجود تحديدات دينى و اخلاقى حالا در زندگانى روز مره اى ما زنان با خشونت روبرو گرديده و اين به مفهوم آن است كه ما نتوانسته ايم اسلام را در زندگى روز مره اى خود به شكل درست عملى نماييم.

بنابر تحقيقات كه در کشور ما تحقيق يافته است سبب هاى خشونت بر زنان نوشيدن شراب, بازى كردن قمار, عدم تعليم و تربيه, نبودن استقلال اقتصادى و ديدن خشونت در زمان كودكى از جمله اى اسباب هاى عمده در خشونت عليه زن به حساب مى رود. فقط اين جاى مسئله يک حقيقت است كه خشونت مسئله اى است كه آن را ياد مى گيرند با پذيرفتن باز مسائل در دنياى ذهنى باعث بروز خشونت مى شود. اگر يک انسان بر اين معتقد نباشد كه زنان به شكل فطرى صاحب حقوقى اند باعث آن مى شود كه در مقابل آن خشونت را جايز بداند و يا هم اگر فردى نداند كه زن صاحب جان, مال, عقل, باور وعفت است بعدا باعث آن مى شود كه بر عليه زن خشونت را روا بداند. اگر فردى اين را بداند كه زن و مرد در مقام عبوديت برابر هستند وهمچنين زن داراى شخصیت انسانى مستقلى است نه اينكه ملک شخصى مرد است بلكه خداوند براى مرد به شكل امانت سپرده است این باعث مانع حس خشونت بر علیه زن شود. بنابر اين پايان دادن به تفاوت هاى جنسيتى در گرو تعليم و تربيه و آگاهى عامه است. و به خاطر منع قرار دادن هر نوع خشونت بايد در جامعه قوانينى كه به اساس تدبير باشد عملى و همچنين ارزش هاى دينى و اخلاقى بايد نهادينه گردد.

دنياى مدرن در سيستم حقوق دارى خويش عملى نمودن جزا را بعد از تطبيق جرم اساس قرار مى دهد در حاليكه دين اسلام به خاطر عدم راهيابى خشونت در جامعه تعليم وتربيه را يک اساس بنيادى تلقى نموده و در جهت كاهش دادن ميزان جرائم در جامعه به اساس تعليم وتربيه سعى وتلاش نهائى دارد. و در اين رابطه در رأس اداى كناهان آوردن خود آكاهى را يک اساس دانسته وبر عدم انتشار جرائم در جامعه از كانال خود آكاهى و شعور همه گانی سعى مى ورزد. در حقوق اسلام يک اساسى به نام سد ذرائع وجود دارد. نظر به اين اساس محو زمينه هاى گناهان و جرائم فردى و اجتماعى اساس قرار كرفته شده و آن چه باعث بروز جرائم و گناه در جامعه مى شود به شكل قطعى منع قرار داده است. به همين سبب در قرآن كريم، به جاى امر اينكه شما زنا نكيند "به زنا نزديك مشويد." (اسراء ۱۷-۳۲) در دين اسلام راه هاى كه انسان را به زنا نزديك مى كند منع قرار داده شده است و عين موضوع در ارتباط خشونت نيز صادق است.

مرتبه اى اصلى آن وقت معلوم مى شود كه انسان در حالت اقتدار توانايي بخشش را داشته باشد موفقيت اصلى در وضعيت است كه انسان با داشتن قدرت خود از خشونت بتواند خودرا محفوظ كند. نيكى أصلى آن نيكى است كه در مقابل بدى پاسخ با نيكى دادن باشد آن زمان است كه ما مى توانيم از عهده اى هر نوع خشونت به در آييم.

باید در اینجا به قتلهای ناموسی هم تماسی داشته باشیم که شدیدترین تبعیض و خشونت علیه زنان می باشد. قرار دادن زن در تحت فشار هاى منبعه گرفته از ناموس دارى آن هم به اساس ظن و كمان بيش مسئله اى نيست كه در عرف و عادت جامعه جاهليه. راه كه به طرف خشونت عليه زنان باز مى شود مسدود كردن آن راه فقط با تطبيق آموزش احكام و اخلاق دينى ممكن است. بايد در جامعه اى ما فهمانيده شود كه در دين اسلام به هيچ عنوان به عنوان پاكى ناموس كشتن و خشونت نمودن بر عليه زنان تعريف نشده است. اگر دربين گناهى وجود داشته باشد بايد گناه كار دستگير گرديده نه با قوانين عرفى بلكه با قوانين حقوقى انجام بپذيرد. اگر جزاى بر اساس حقوق دولتى انجام نپذيرد باعث انتشار عدم اعتبار, مسئوليت ناپذيرى, نا عدالتى و ظلم مى شود.

ممنوع قرار دادن خشونت بر عليه زن در زندگانى خانواده در فرموده هاى رسول اكرم صلى الله علیه وسلم چنين توصيه شده است. رسول الله هيچ گاهى خشونت را تصويب نكرده و در مقابل زنان خود هيچ گاهى خشونت و مداخله اى فزيكى را ننموده است. كسانيكه چنين كرده اند در مورد آنها مى فرمايد، "اى اهل ایمان! با آنان خوب رفتاركنيد! و اگر از آنان بدتان آمد چه بسا از چيزى بدتان بیاید ولی اللّه خیر بسیاری را در آن قرار دهد!" (نساء ۴-۱۹) آيتش را پيشكش نموده است. جملاتى كه از زبان آن بيان شده است نهايت واضح است: "در بين مومنين آنهاييكه از جهت ايمان مكمل است آنهايست كه به اخلاق خوب مزين است و دربين شما آن شخص كه در مقابل خانم هايش كار خيرى را انجام داده است بهترين شماست." (ترمذى, رضاء, ۱۱).

در بين زندگانى خانواده گاهی عدم تفاهم و شكستگى ها روى خواهد داد در مقابل اين نشان دادن خشونت بلكه صبر و تفاهم و احترام بالمقابل را بايد منحيث حل مشكلات خانوادگى پيش نمود. بنابر معلومات قرآنى اگر در بين خانواده مشكلى پيش بيايد می شود از اقارب هيئتى منحيث حكم انتخاب گردد (نساء ۴-۳۵). اگر اين حكم هيئت نتواند مشكل خانواده را حل کند مراجعه به حقوق گردد. زيرا خشونت بر عليه زن يک مسئله اى انساى بوده و جرم انسانيت تلقى مى شود. خشونت كه در بين خانواده به وجود مى آيد باعث آن مى شود كه از اساس ريشه خانواده را از بين ببرد به همين سبب از آن مسئله بايد خوددارى جدى صورت گيرد.

خشونت بر عليه زن يک مسئله اى انساى بوده و جرم انسانيت تلقى مى شود. خشونت كه در بين خانواده به وجود مى آيد باعث آن مى شود كه از اساس ريشه خانواده را از بين ببرد به همين سبب از آن مسئله بايد خوددارى جدى صورت گيرد.

۴. تبعیض نژادی

در دين اسلام تقسيم شدن جامعه به قبيله ها و نژادها يک مسئله اى طبيعي به شمار مى رود. قرآن كريم اين وضعيت را تفاوت نژاد را يك مسئله اى هويتى و معرفتى بين انسان ها تلقى نموده است: "اى مردم! ما شما را از مرد و زنى آفريديم و شما را ملت ملت و قبيله قبيله گردانيديم تا با يكديگر شناسايى متقابل حاصل كنيد در حقيقت ارجمندترين شما نزد خدا پرهيزگارترين شماست بى ترديد خداوند داناى آگاه است! (حجرات ۴۹-۱۳) طوريكه از اين آية كريمه دانسته مى شود اسلام نه به قبيله بلكه به قبيله گرايى اجازه نمى دهد. زيرا ذهنيت قبيله گرايى عصبيت را به بار مى آورد.

در زمان جاهليت ضرب المثل در بين قبيله ها رواج بود "برادرت اگر ظالم هم باشد و يا مظلوم براى آن كمک كن" (بخارى, مظالم ۴) عرب هاى دوران جاهليت در وقت مصيبت زمانيكه يک ديگر را براى كمک دعوت مى كردند بدون اينكه در جستوجوى دليلى از افراد باشد فورا اجابت مى كردند. به خاطر حفاظت افراد قبيله عدالت و صداقت را اساس قرار نداده بلكه پيوند خونى را كافى مى دانستند. بدين ملحوظ قبيله هاى عرب وقتى در بينشان جنگى رخ مى داد در بين دو طرف دشمني و كين انتشار مى يافت و آن هم سبب ريزانيدن خون از هر دو طرف گرديده و باعث افزايش انتقام جويي و حرص مي گرديد.

پيامبر محبوب ما در چنين جامعه اى مسلمان ها را از عصبيت قبيله و تعصب حفاظت كرد اساس هاى چون عدالت, حق و حقوق را نهادينه نمود. در خطبه اى وداع "دعوا هاى خوني كه در دوران جاهليت بود برداشته شد" چينن فرموده در مقابل عصبيت و نژادگرايى عدالت را برپا كرد (دارمى, مناسك ۳۴). در يک زمانى جوان منصوب به مهاجر و جوان منصوب به انصار با هم جنگيدند بعدا فرديكه به مهاجرين ارتباط داشت چنين صدا زده است. "اى مهاجرين به كمک ما برسيد" و آن فرديكه مربوط به انصار بود نيز صدا زده "اى انصار به داد ما برسيد". زمانيكه بيامبر صلى الله عليه وسلم اين حادثه را شنيد اين دعوتى كه شائبه اى جنگ هاى دوران جاهليت را بنمايش مى گذاشت پيامبر صلى الله عليه وسلم مسلمان ها را از آن منع كرده است. ( مسلم, برّ ۱۶)

یک مسلمان که قصد دارد به جهان آرامش بخشد، دست به اعمال خشونت نمی زند که جنایاتی علیه بشریت است و همچنین احساس مثبتی برای خشونت و ترور هم ندارد.

از طرف ديگر قرآن كريم در ساختار ارزش ها تفاوت رنگ ها و زبان ها را يكى از آيات خداوند محسوب كرده است (روم ۳۰-۲۲). نظر به آيات قرآن انسان ها از يک عصر آمده اند (نساء ۴-۱). از جهت وجودى در بين انسان ها هيچ گونه تفاوتى مورد بحث نيست. در ارتباط به این موضوع این آرمان که جهان شمول بودن پیام نبوی را روشن می کند بسیار مهم است: " الله نه بر بدن شما و نه هم به صورت شما نگاه مى كند برعكس او بر قلب هاى شما نگاه مى كند." (مسلم, برّ ۳۳) بنابر اين سبب تفاوت نژادى و رنگى براى انسان ها ظلم محسوب مى شود اين تفاوت بعد از چندين قدم باعث زمين گير شدن خشونت و نفرت در جامعه مى شود. در رابطه توصيبه و تنبيه پيامبر صلى الله عليه وسلم خيلى پر معناست: " آنانيكه به خاطر هدف نژاد گرايى قدم بر مى دارند از ما نيست." (مسلم, عماره ۵۳,۵۴)

طوريكه ديده مى شود پيامبر ما در فرموده هايش به سويه اى جهانى پيامى را براى انسانيت داده است. اگر در دنيايى امروزى ما حالا جنگ هاى نژادي زنده بوده در عقب اين ذهنيت دوران جاهليت خوابيده و از نو همان ذهنيت نژاد گرايى احيا گرديده است. پيامبر صلى الله عليه وسلم به خاطر تفاوت رنگى مادر بلال حبشي به يک صحابى چنين فرمود " بر تو حالا از زمان جاهليت چيز هاى مانده." (بخاري, ايمان ۲۲) چيزيكه بر دوش مسلمان است آن است كه آن پارچه هاى از ذهنيت قبيله گرایی در وجودش وجود دارد بايد آن را تميز كند.

در دين اسلام برادري كه تكيه بر مشتركات ارزش ها معنوى دارد از برادري بيولوژيكي چندين برابر قوتمنتر است. در هرجائي دنيايى كه زندگى مى كند بكند به هر قومى كه منصوب است و به هر لسانى كه صحبت مى كند و به هر پوستى كه باشد و به هر جنسيتي كه باشد و وضعيت اقتصاد آن به هر شكلى كه باشد از لحاظ جهانى تمام مومنين نسبت به يک ديگر برادراند بايد اين پيوند برادري با محبت و با احترام تحكيم گردد. به همين سبب رسول اكرم صلى الله عليه وسلم ايمان را با محبت و صميميت ارتباط داده چنين فرموده است: "يكى از شما زمانيكه براى خود چيزى را آرزو مى كند اگر آن را براى برادر دينى اش آرزو نكند به معانى حقيقى ايمان نياورده است."(بخارى, ايمان ۷,۶, مسلم, ايمان, ۷۲,۷۱).

مايان به همين معنى افرادى هستيم كه قلب هاى خود را در همين راه صرف نموده ايم. طوريكه حضرت مولانا جلال الدين بلخى گفته: "هم دلی از هم زبانی بهتر است" راه حل تفاوت هاى نژادى و خشونت از راه اتحاد قلبى و برادري دينى مى گذرد.

طوريكه حضرت مولانا جلال الدين بلخى گفته "هم دلی از هم زبانی بهتر است". راه حل تفاوت هاى نژادى و خشونت از راه اتحاد قلبى و برادري دينى مى گذرد.

۵. تبعیض طبقاتى

از ديدگاه قرآن كريم از جمله دلایلی که بشر را به غرور و حس بزرگ گرايى سوق می دهد، تبعیض طبقاتی است که خود را "متمایز" می داند (ليل ۹۲-۱۱,۸). اين هم نوع از خشونت رواني را به بار مي آورد. طوريكه قرآن كريم در اين مورد مثالي مى آورد. در تاريخ بعضى انسان ها بعد از اين كه صاحب دارايي مادى شده اند خود را بزرگ ديده در منجلاب كفر افتاده بر انسان هاى ديگر ظلم نموده اند.

حس عدم احتياج بر انسان ها باعث ريشه يافتن حيات دنيوى گرايي مى گردد و يک طرز زندگى را ايجاد مى كند كه در مقابل خدا بايستند. در سوره اى كهف بين آيت هاى ۳۲ و ۴۳ وضعيت مذكور را به شكل زيبای تصوير كرده است. انسانيكه در باغش محصولات درختان آن زياد گرديده بود به سبب آن قيامت و روز حساب را انكار نموده بود و توسط يک آفات طبيعي همه اى باغ و محصولات آن از بين رفت آن فرديكه به جاي سروت دنيا را نهاده و به آن سروت آن قدر تكيه نموده بود كه گويا مال و داراى وي مى تواند او را از مرگ نجات بدهد (الهمزة, ۱۰۴/۱-۳) و افراديكه به چنين ذهنيتى صاحب اند به حيات بعد از مرگ و نبوت و قيامت انكار نموده بودند (فصلت, ۴۵-۱۵).

در قرآن كريم به خاطر نمايان ساختن ذهنيت برتريت گرايى مثال هاى وجود دارد. اهالى مدين كه بر طرفشان به طور انتخابي حضرت شعيب فرستاده شده بود به خاطر حس برتريت جويي از آن انكار نمودند. در مقابل آن تهديدهاى را چون برگشت ايماني و همچنين ترك خاكشان نموده بودند (اعراف ۷-۸۸). عينى شكل در مقابل پيامبر صلى الله عليه وسلم در شهر مكه از طرف مشركين مسئله اى برتريت جويى و حس ديكر انديشي تطبيق گرديده است. در اوائل دين اسلام يک توده اى كمى از انسان ها كه حس اقتدار جويي و برتريت طلبى به سر داشتند به خاطر بد نشان دادن دعوت پيامبر صلى الله عليه وسلم در مقابل آن انواع و اقسام افتراء ها را نثار نموده و از تمامى توده هاى جامعه خواسته بودند كه در مقابل دعوت پيامبر مقاومت نشان بدهند (صاد ۳۳, ۶-۷).

در حاليكه دعوت پيامبر به خاطر نجات جامعه از نفوس سياسي و به خاطر نجات حاكميت آنان و براى ايجاد عدالت اجتماعى عمل مى نمود رنگ, سروت و مقام را ارزش انساني قلم داد ننموده بلكه براى آن عده انسان هاى كه بر جامعه فايده مند و خير رسان باشند سعى و تلاش مى نمود كه آن ها را تقويت نمايد. اين وضعيت آن عده از افراديكه در مكه از لحاظ مالى مستغنى بودند آخرين درجه ناراحت نموده و از ترس اينكه از جامعه طبقات صنفي و استثماري و برده داري از بين برود بر مسلمان هاى اولي فشار هاى زيادى را وارد نمودند.

طوريكه می دانیم در سال هاى نخستين اسلام آن عده افرادى كه در اطرف رسول الله صلى الله علیه وسلم جمع شده بودند بسيارى از آنها غريب بوده اندكی از آنها صاحب مال و دارايي بودند. اكثر آنهايي كه دعوت ايشان را پذيرفته بودند كساني بودند كه از غلامى ازاد گرديده بودند. بزرگان قريش از لحاظ مقام و درجه بندى اجتماعي براى آنها به چشم حقارت مى ديدند و در يک گروه بودن را با آنها مناسب نمى ديدند. حتى زمانيكه پيامبر صلى الله علیه وسلم تشريف مى آوردند آنان از وى نيز دوري مى گشتند.

خداوند براى رسولش صلى الله عليه وسلم در رابطه چنين مي فرمايند: "و كسانى را كه پروردگار خود را بامدادان و شامگاهان مى خوانند در حالى كه خشنودى او را مى‏ خواهند مران از حساب آنان چيزى بر عهده تو نيست و از حساب تو [نيز] چيزى بر عهده آنان نيست تا ايشان را برانى و از ستمكاران باشى." (انعام ۶-۵۲) اين هشداریكه به پيامبر صلى الله علیه وسلم گفته شده در حقيقت براي تمامي مسلمان ها است. در دين ما تفاوت هاى مقامى, اقتصادى هيج نوع امتياز را به بار نمى آورد. در دين اسلام برتريت بر تقوى بوده و در مقابل الله دانستن مكلفيت خويش است.

در آيين اسلام حد المقدور به سوى يک زندگاني مرفه و آزاد انسان را دعوت نموده است.

اقامه صلح در مقام خشونت

اسلام به معناى صلح, امنيت, رفاه و خورسندي است. به خاطر اين قبول نمودن دين اسلام به معنى آوردن صلح, امنيت و آسايش بوده و آنچه كه خداوند در روى زمين منحيث يک أساس قبول كرده آن أساس توسط قبول نمودن آيين اسلام به وجود مى آيد. اسلام در أصل رسيدن دعوت صلح بر انسانيت است. قرآن كريدم در مورد چنين مهربانى مى كند: "اى كسانى كه ايمان آورده ايد همگى به اطاعت\صلح [خدا] درآييد و گامهاى شيطان را دنبال مكنيد كه او براى شما دشمنى آشكار است." (بقرة ۲-۲۰۸).

اسلام در حقيقت حيات انسان ها را مقدس شمرده به خاطر حفظ زندكى انسان امنيت, اعتدال, آزادى و زمينه اى صلح را برآورده مى سازد. يكى از اهداف دين ما رسانيدن انسان هاى قابل اعتماد است رسيدن به اين هدف توسط استحكام بخشيدن جنبه اى اخلاقى دين است. رفتار يک مومن بايد در طرز حيات آن انعكاس نمايد. فرديكه به رحمان ايمان آورده است خويش را با لباس رحمت و شفقت ببوشاند. به خاطر همين بيامبر صلى الله عليه وسلم مهربانى مى كند "مسلمان كسى است كه بايد انسان ها از زبان و دست آن به سلامت باشد و مؤمن عبارت از کسی است که از جانب آن به مال و جان دیگران امکان تعرض متصور نبوده و انسان ها از این ناحیه مطمین باشند." (نسائي, ايمان, ۸).

در بسياري از جاهاى قرآن كريم مسلمان ها دعوت به سوى اقامه اى صلح و تأمين أمنيت شده از خشونت و جنك باز داشته شده اند. "به الله و رسولش اطاعت كنيد با يک ديگر نجنگيد زيرا با عايد شدن حراس به ضعف و ناتوانى روبرو مى شويد علاوه بر اين صبر را بيشه كنيد زيرا الله آنانيكه صبر مى كنند با آن ها برابر است." (انفال ۸-۴۶).

مومنين آن طوريكه دعوت به سوى يک زندگانى با رفاه و آسايش شده اند و همچنين دعوت به سوى برادرى و با همي نيز گرديده اند: "و اگر دو طايفه از مؤمنان با هم بجنگند ميان آن دو را اصلاح دهيد و اگر [باز] يكى از آن دو بر ديگرى تعدى كرد با آن [طايفه اى] كه تعدى مى كند بجنگيد تا به فرمان خدا بازگردد پس اگر باز گشت ميان آنها را دادگرانه سازش دهيد و عدالت كنيد كه خدا دادگران را دوست مى دارد." (حجرات ۴۹-۹).

آوردن صلح و أمنيت در جامعه اى انسانى بر مسلمان ها يک مسئوليت است. در هر جاى جفرافيا و محيط كه باشد و هرنوع شرط و شرايط كه حاكم باشد فرق نمى كند بايد يک گروه از مسلمان ها به خاطر اقامه امنيت وصلح کوشا باشند اين يک أمر الهى است: "و بايد از ميان شما گروهى [مردم را] به نيكى دعوت كنند و به كار شايسته وادارند و از زشتى بازدارند و آنان همان رستگارانند" (آل عمران ۳-۱۰۴).

اسلام چرا در بين صلح و برادرى و ترور يک خط ضخیم را رسم كرده است؟ زيرا از ديدگاه اسلام زندگانى انسان مقدس بوده و سبب هاى كه باعث ايجاد خطرحيات انساني مى گردد به هر شكلى كه باشد برطرف گردد. مسلمان ها رشد اسلام را در مكه كه يک محيط بر از خشونت بود نديده بلكه در مدينه با وجود بودن شرايط صلح و آرامى رشد دين اسلام را به شكل سريع شاهد بوده اند. از اين جهت منتسبين مدنيت اسلام هميشه يک سياست صلح كرايي را تطبيق نموده اند حتى اسلام با عباداتش چون نماز, حج, روزه و غيره خواسته تا با اين اداى عبادات در محيط خويش ارزش هاى اخلاقى, آسايش و رفاه را تأمين كند. در نتيجه آيين اسلام در پي كشتن انسان ها نبوده بلكه در پي احياي انسانيت سعى و تلاش مى نمايند.

از طرف ديگر اسلام در پي كسب فایده دنيوى و اقتدار مادى نبوده بلكه به خاطر تحكيم حاكميت ارزش ها كسب قدرت را به طريق مشروع نيک دانسته انسان ها را به آن طرف دعوت نموده است ( بقره ۲-۲۰۵. انفال ۸-۴۷. نحل ۱۶-۹۲) در آيين اسلام حد المقدور به سوى يک زندگاني مرفه و آزاد انسان را دعوت نموده است. دانشمندان حقيقى اسلام بر معصوميت انسان از بدء تولد دانسته و از اين سبب قصد نمودن به جان انسان ها را حرام تلقى نموده اند. از اين جهت كرفتن جان را تخريب أماكن را و همچنين برهم زدن زمينه اى حيات انسان را يک أصل دانسته به خاطر اين جنگ را در أصلش نيک ندانسته بلكه يک پديده اى بد تلقى نموده و بر اين مسئله اتفاق فكر دارند. به طور نمونه به خاطر فهماندن اخلاق جنگى بر جنگ فرماى حضرت أبو بكر چنين توصيه ها را نموده است: "براى انسان هاى عالم دست نزنيد و براى زنان, كودكان و پيران دست درازى نكره آنها را به قتل نرسايند و درخت هاى ميوده ده را قطع نكن و أماكن آباد اند آنها را تخريب مكن, گوسفندان و شتر ها را صرف به خاطر خوردن غذاى آنها ذبح كن, زنبور ها را آتش زده نابود مكن و از خيانت به مال غنيمت خود دارى كن." (موطأ, جهاد ۴).

على الرغم تمامى اين توصيه ها جفرافياى امروزى دين اسلام در بنچه اى جنگ هاى خون ريز, بى قانون و بى وجدان افتاده و با آنها دست و بنچه نرم مى كنند. حادثه هاى تروريستى كه در کشورهای اسلامى رخ مى دهند به هما آندازه اى كه عوامل و فكتور هاى خارجى رول بازى مى كنند به همان آندازه عناصر و فكتور هاى داخلى نيز سهم دارد. در باره اى موضوع خشونت آن طوريكه ديگران را مورد ملامت قرار مى دهيم بايد خود را نيز اصلاح نماييم. دين اسلام در ارتباط هر موضوع رفتار معتدل و خط اعتدال را أمر مى كند (بقره ۲-۱۴۳). پروردگار ما در فرموده اى خود "رحمتم غضبم را كذشت" و(بخارى, توحيد ۲۲)، همچنين پیامبرش"برای عالمها به شكل رحمت" فرستاده شده است على الرغم آن همه مسائل (الأنبياء, ۲۱/۱۰۷) در دنياى امروزى حيات جامعه اى اسلامى يک وضعيتى را دارند كه بايد به آن وضعيت اشک ريخت. به خاطر دادن يک مجادله آن هم بر پايه اى حق با وجود حق بودن بايد توصيه هاى اخلاقى را آنانيكه در دين اسلام منتسب اند رعايت نموده و أصل مرحمت را بيشه اى خود قرار بدهند. زيرا دين اسلام هم در زندگانى داخلى خود و هم زندگانى با غير مسلمين را بايد با پايه هاى عدالت, حقانيت پيش ببرند زيرا در آيين اسلام چنين أمر گرديده است (ممتحنه ۶۰-۸).

مسلمان با خدمت به افزایش خیر وگسترش دوستی و مرحمت، از شر وخشونت جلوگیری می کنند.

به عنوان نتیجه

خشونت و تروريزم دين و مليت ندارد. اسلام به هر نوع خشونت مخالف است زيرا در كنار خشونت ناحقى, بى عدالتى, ظلم و فساد قرار دارد. یک مسلمان که قصد دارد به جهان آرامش بخشد، دست به اعمال خشونت نمی زند که جنایاتی علیه بشریت است و همچنین احساس مثبتی برای خشونت و ترور هم ندارد. از اين سبب مسلمانى كه صاحب مسئوليت است از خانواده تا همسايه از قريه اش تا محل كارش از بازار تا استديوم به تمام معنا زندگانى اش را از خشونت محفوظ مى دارد. دين كه به آن ايمان كامل دارد به صلح, اهميت كه به حقوق انسان داده به كردارش, به قولش و با افعالش به تمام دنيا نشان بدهد. با تمام معنى در مقابل خشونت ايستادگى نموده بايد از زبان قلب استفاده نمايد.

در طول تاريخ انسانيت در مقابل خشونت مجادله اى كه در راه اقامه صلح صورت كرفته هيچ آسان نبوده هدف مشترک تمام پيامبران اين بوده كه در بين افراد و جامعه از ته دل بايد بر صلح و آرامش دعوت نموده و تمامى انسانيت را به طرف صلح سوق داده شده است. بناء سبب موجوديت يک مسلمان آوردن صلح و آرامش از نزديكترين اطرافيانش تا به تمام دنيا مى باشد.

كسانيكه مى خواهند به دنياى ديگر يعنى دارالسلام برسند بايد در اين دنيا صلح, رفاه و آسايش را برپا كنند بر معنى ديگر سعى و تلاش آنها اين باشد كه بايد اين دنيا را به يک دنياى بر از صلح و آرامش تبديل نمايند. منبع أصلى صلح از اسم الله كه به نام السلام و همچنين رحمان و رحيم مى باشد الهام مى گيرد بدون درک و تسليم قلبى و فهم حقيقت معناى صفت هاى رحمانيت و رحيميت الله رسيدن به صلح أصلى ممكن نبوده نبايد آن را فرامش نمود.

آن طوريكه پيامبر بعد از فتح مكه با وجود داشتن قدرت تمامى أهالى مكه مورد عفو قرار داده و زبان دل را در مقابل آنها استفاده نموده است ما هم بايد آن عمل رسول الله را سرمشق خود قرار داده به خاطر اقامه صلح پايه دار آن طرز العمل رسوالله را يک أصل بدانيم. مرتبه اى اصلى آن وقت معلوم مى شود كه انسان در حالت اقتدار توانايي بخشش را داشته باشد موفقيت اصلى در وضعيت است كه انسان با داشتن قدرت خود از خشونت بتواند خودرا محفوظ كند. نيكى أصلى آن نيكى است كه در مقابل بدى باسخ با نيكى دادن باشد آن زمان است كه ما مى توانيم از عهده اى هر نوع خشونت به در آييم.