امت اسلامی

انتشارات ریاست سازمان امور دینی ترکیه: ۱۲۹۹

کتاب های عمومی: ۲۸۹

مدیر مسئول

دکتور یوکسَل سلمان

هماهنگ کننده

یونس آککایا

ویراستار

پروفسور دکتور حوریه مارتی

رقیه آیدوغدو دیمیر

تعقیب کننده امور چاپ

اسماعیل دَرِین

صفحه آرایی

آرزو آکگون (aral.org)

چاپ

ARAL

محله ی مصطفی کمال.خیابان ۲۱۴۱.

شماره: ۳۳/۳, سوغوت سوزو, چانکایا / انکارا

تلفون: ۰.۳۱۲ ۲۱۹ ۵۳ ۲۶

www.aral.org

۲. Baskı, Ankara – ۲۰۱۷

قرار کمیسون اجازه دهنده نشر آثار: /۲۸.۰۹.۲۰۱۶

ISBN:۹۷۸-۹۷۵-۱۹-۶۶۴۴-۵

۲۰۱۷-۰۶-Y-۰۰۰۳-۱۲۹۹

Sertifika No: ۱۲۹۳۱

.T.C ریاست سازمان امور دینی ترکیه

ارتباط با ما

مدیریت عمومی انتشارات دینی

ریاست بخش انتشارات چاپی

Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı

No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA

Tel: 0 312 295 72 93 - 94

Faks: 0 312 284 72 88

e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

www.diyanet.gov.tr

پیغمبر ما (ص) دوست داشت با آوردن مثالها صحبت نماید گاهی اوقات واقعه را میگفت که در گذشته ها رخ داده باشد، از مؤمنان میخواست تا ازاین واقعه درس عبرت بگیرند. وگاهی هم با تشبیه ها حرف میزد، او سخنان زیبایش را با تشبیه و تمثیل زینت میبخشید. چنان سخنرانی مؤثر، ساده و صمیمی داشت که...

پیغمبرما (ص) به امت خود بسیار علاقهمند بود. تنها نگرانی او سعادت دنیوی و اخروی امتش بود. او میخواست امتش ارزش هدایت را درک کند، به همدیگر آرامش ببخشند، به بشریت صلح و عدالت بیاورند. امتش امید بینهایت و دعای بیپایان وی بود. آن روز بازهم همراه با اصحاب خود که هسته ی امتش بودند صحبت میکرد. متفاوت، ارزشمند و محترم بودن مسلمانها را با آوردن مثالی چنین بیان فرمود:

وضعیت مسلمانها با مسیحیان و یهودیان مانند این است: مردی چند کارگر را در عوض دستمزد برای اینکه از صبح تا شب کار کنند به کار میگیرد. این اشخاص بعد ازینکه نصف روز را کار میکنند به کارفرما میگویند: ما به دستمزدی که تو میدهی هیچ احتیاجی نداریم. و در مقابل کاری که انجام دادیم هم چیزی نمیخواهیم. آن مرد در جواب آنها میگوید: چنین نکنید! کار خود را به آخر برسانید و دستمزد خود را کامل بگیرید. اما آنها این را قبول ننموده از آنجا بیرون میشوند.

بنابرین شخص مذکور در مقابل دستمزد، افرادی دیگری را به کار میگیرد و به آنها میگوید« شما این روز را به آخر برسانید و دستمزد روزانه ای را که به آنها متعهد شده بودم همه آنرا به شما خواهم داد.» گروه دوم هم تا وقت عصر آن روز کار میکنند و بعد میگویند« کارت هم و دستمزد کارهای که انجام دادیم هم از خودت باشد.» مرد کار فرما به آنها میگوید « متباقی کار خود را تمام کنید و بدون آنهم به آخر روز بسیار کم مانده است.» اما به حرفهایش گوش نمیدهند.

مرد برای کارهای متباقی در وقت باقی مانده کارمندهای جدید را به کار میگیرد. آنها تا غروب آن روز کار میکنند و دستمزد دو گروه قبلی را نیز میگیرند. اینک این رویداد به وضعیت یهودیان و مسیحیانی (که راه درست را ترک نمودند) و با وضعیت مسلمانانی که نور الله را قبول نمودهاند میماند. (بخاری، اجاره، ۱۱)

ظهور یک امت...

در روزگاری که هنوز برای پیغمبر ما حضرت محمد (ص) وظیفه رسالت سپرده نشده بود. تجاری از یمن جهت عمره به مکه آمد، بنابر عادت مروج آن روزگار اموالی را که با خود داشت بعد از چانه زنی به یک مشتری به فروش رسانید. اما مشتری از پرداخت مبلغی که متعهد شده بود در عوض آن بپردازد سرباززد. هنگامیکه مرد یمنی نتوانست پولش را بدست بیاورد به نزد بعضی از بزرگان قبایل رفت مظلوم قرار گرفتن خود را بیان کرده و از آنها درخواست کمک نمود. یاری اش نکرد. فردای آن روز بر فراز تپه ابوقبیس برآمد اشعاری را که مظلومیتش را بازگو میکرد با صدای بلند سرود.

عموی پیغمبر ما زبیر پسر عبدالمطلب ازین وضعیت ناراحت شد. برای حل این معضل عبدالله بن جدعان التیمی را که ثروتمندترین فرد شهر و موسفید باصلاحیت و بزرگ قبیله بود به تشکیل یک جلسه متقاعد ساخت. در جلسه ای که دائر گردید شرکت کنندگان این جلسه بعد از بحث های بسیار طولانی برای جلوگیری ازینگونه بی عدالتی سوگند یاد کردند. در ضمن، در راستای این هدف، تصمیم بر آن شد که یک گروه متشکل از اعضاء داوطلب ایجاد گردد. درین هنگام حضرت محمد (ص) که بیست سال داشت درین گروه شرکت نمود.

پیغمبرما حضرت محمد (ص) میفرمایند: در پیشگاه خداوند (ج) از بین رفتن دنیا از کشتن یک فرد مسلمان آسانتر است.

(ترمذی، دیات، ۷)

حضرت پیغمبر (ص) این پیمان را که به عنوان حلف الفضول (سوگند فضلاء) معروف است بعد از نبوت با ستایش یاد کرده است. از آن تعریف و توصیف نموده میفرمود: گروهی را که برای تامین عدالت در مکه ایجاد گردیده بود حتی با گله شتران سرخ موی نیز تعویض نخواهم کرد. اگر دوباره به آن پیمان خوانده شوم باز هم بدون کدام تردیدی به آن شرکت خواهم کرد. اساس پیمان ازین قرار بود:« به خداوند سوگند یاد میکنیم در شهر مکه هنگامیکه در مقابل کسی ظلم و بی عدالتی صورت بگیرد آن شخص مظلوم چه خوب باشد یا بد، چه خودی باشد یا بیگانه تا ستانیدن حقش به عنوان ید واحد در مقابل ظالمان استادگی خواهیم نمود.» (محمد حمیدالله، "حلف الفضول" دائرة المعارف دیانت ترکیه/۱۸ ۳۱-۳۲)

وقوع این حادثه و پیمانی که بعد از آن به وجود آمد بطور واضح نشان دهندهی این واقعیت است که در زمان جاهلیت در شهری همچون مکه هرج و مرج حکمفرما بود. در آن زمان مکه بزرگترین مرکز تجارتی در منطقه بوده و به نسبت وجود کعبه ارزش معنوی داشت. با وجود این در شهر هیچگونه اداره سیاسی یا قدرتی که در زندگی نظم و امنیت را برقرار کند وجود نداشت. در واقع همراه با یثرب (مدینه) تمامی مناطق شبه جزیره عربستان در یک چنین وضعیتی قرار داشت. کسی که مورد ظلم قرار میگرفت مرجع ویا نهادی که برای گرفتن حق خود شکایت کند وجود نداشت. خشونت و بربریت حکمفرمایی نموده قوی ضعیف را به راحتی زیرپا میکرد. جنگهای قبیله ای نه تنها مانع اتحاد میشد بلکه جنگهای طولانی را نیز با خود ببار میآورد. حرف زدن در مورد آرامش، صلح و امنیت غیر ممکن بود. پیغمبرما در یک چنین محیطی وظیفه رسالت را به عهده گرفت.

شروع زمان بعثت به مفهوم ختم زمان جاهلیت است. رسول الله (ص) درنخستین سالهای نبوتش تبلیغ خود را به صورت پنهانی ادامه داد. با نزول آیه کریمه «و خویشاوندان نزدیکت را هشدار ده و براى آن مؤمنانى كه تو را پيروى كرده اند بال خود را فرو گستر!» (شعرا، آیه ۲۱۴-۲۱۵ ) حضرت رسول اکرم (ص) سعی کرد تا دعوت اسلام را به تمامی اهالی شهر مکه برساند. وقتی سومین سال نبوت به آخر میرسید این آیاتِ نازل شده، حضرت رسول اکرم (ص) را به دعوت آشکارا وعلنی امر میفرمود. نخستین مخاطبان دعوت به هدایت، برای خویشاوندان نزدیک بود.

در ابتدا رسول اکرم (ص) بستگان و عشیره پدر خویش بنی عبد المطلب را به اسلام دعوت نمود. بعد بالای یکی دیگر از کوه مکه که صفا یاد میشود رفت و با تمام نیروی خود با صدای بلند سرداد «یا صباحاه! یا صباحاه!» این کلمه در میان اعراب به عنوان هشدار و خبر از نزدیک شدن یک حادثه بسیار عظیم و پر خطر شناخته میشود. کسانیکه این ندا را شنیدند با نگرانی و عجله بسوی او شتافتند برای شنیدن حرفهای او در حضورش تجمع کردند. کسانیکه این ندا را شنیدند با نگرانی و عجله بسوی او شتافتند برای شنیدن حرفهای او در حضورش تجمع کردند. رسول اکرم (ص) از آنها پرسید «اگرمن برای شما بگویم اسب سوارانی در دامنهی عقب این کوه است میخواهند به شما یورش آورند آیا حرفم را قبول خواهید نمود؟» همه به یک زبان جواب دادند «بلی، البته حرف ترا قبول خواهیم کرد ما تا به امروز دروغ گفتنت را شاهد نشدهایم.» رسول اکرم (ص) فرمود « آنگاه من شما را در مقابل عذاب دردناک و سخت هشدار میدهم.» این ندا موجی از اعتراض و شگفتیها را برانگیخت. و بیشترین مخالفت را عمویش ابو لهب بهراه انداخت. (تفسیر بخاری (شعرا)،۲؛ امام مسلم ۳۵۵) اما با این وجود آنها به خوبی میدانستند که آخرین پیغمبر درغگو نیست. زیرا آنها بودند که لقب محمد امین را برایش مناسب دیده بودند. حضرت محمد (ص) که هیچگاهی و در مقابل هیچ شخصی لب به دروغ نگشوده است آنروز نیز بدون هیچ تردیدی حقیقت را بازگو میکرد.

پیغمبر محبوب ما، امت اسلامی را که داستان وجود خود را با یک مشت از مسلمانها آغاز نموده و با میلیاردها تدوام بخشیده اند، با چنین توصیفی بیان میفرماید «شما شمار امتها را به هفتاد رسانیدید. در میان امتها بهترین و ارزشمندترین امت در نزد خداوند (ج) شما هستید.»(ابن ماجه، زهد، ۳۴).

انقلاب امت اسلامی

در شهر مکه از طنین صداهای برخواسته از فراز این دو تپه دیری نپاییده بود که وضعیت دگرگون شد. پنجاه سال بعد از بعثت پیغمبر خود را، در نظر بگیریم و این دو فصل زمانی را که درین سرزمینها به وقوع پیوسته است با هم مقایسه نماییم مشاهده ظهور امت اسلامی آسانتر خواهد شد. از دیدگاه انسانی و تاریخ جوامع بشری ما میتوانیم بگوییم در مدت بسیار کوتاهی چون پنجاه سال، درین سرزمینها چنان تغییرات و انقلابی به وقوع پیوست که نظیرش را نمیتوان در تاریخ آن دریافت. اول از همه موجودیت قدرت سیاسی و آوردن امنیت حتی در یک شهر قابل اجرا نبود در حالیکه پنجاه سال بعد از بعثت، قدرت سیاسی و امنیت نه تنها در شبه جزیره عربستان بلکه در تمام منطقه نیز گسترش یافت.

در واقع رسول اکرم (ص) سالها قبل مژده داده بود که اسلام درین سرزمینها حکمفرما خواهد شد و این حاکمیت به مفهوم امنیت و آرامش خواهد بود. در یکی از روزها در زیر سایه کعبه نشسته و جبه خود را به قسم بالشت ساخته بر آن تکیه نموده بود، مسلمانهای صدر اسلام از رفتار مشرکین شکایت نموده گفتند: «آیا برای ما یاری نمیکنی؟ آیا بخاطر ما دعا نمیکنی؟» در مقابل این گفته های آنها رنگ چهرهاش تغییر شد و اینگونه جواب داد: «قبل از شما کسانی بودند که نخست گرفتار میشدند و در گودالی که به این منظور ساخته شده بود انداخته شده سپس به واسطه ارهی که آورده میشد جمجمه های سرهایشان را از میان دو تقسیم میکردند. بعضیهایشان باشانه های آهنی شانه میشدند، تا اینکه در بدنشان تنها گوشت و استخوان باقی میماند. اما این شکنجه ها نمیتوانست آنها را از دینشان برگرداند. به شما سوگند یاد نموده میگویم که خداوند (ج) این دین را به اتمام خواهد رسانید. چنان روزگاری خواهد رسید که مسافری تنها سوار بر شترش از صنعا تا حضرموت سفرخواهد کرد. این شخص مسافر در طول سفرش بجز از خدا از هیچ چیز دیگری نخواهد ترسید. به خاطر گوسفندش تنها از گرگ هراس خواهد داشت. اما شما عجله مینمایید.» (بخاری، مناقب الانصار، ۲۹)

این مژده رسول اکرم (ص) تحقق پذیرفت. پنجاه سال بعد از وفات آن حضرت در نتیجه فتوحات اسلامی آرامش و امنیت، هم در شبه جزیره عربستان فراهم گردید و هم در مناطقی که میتوانیم آن را شاهرگها و مراکز روی زمین بنامیم اسلام به سرعت گسترش یافت. یکی شدن آسیا، افریقا و اروپا که آن را دنیای قدیم نیز میگویند و سرزمینهای که تمامی روابط تجاری وفرهنگیی انسانهای آنروزگار در آنها صورت میگرفت برای امت اسلامی وطن امن گردید. از نگاه سیاسی متحد و از نگاه اداری شروع به تامین عدالت نموده بود. از جانب دیگر دولتهای مقتدر این سرزمینها و امپراطوریهای بیزانس و ساسانی که از ابر قدرتهای آنروزگار به شمار میرفتند در مقابل اردوهای اسلام زانو زده بودند.

تمامی این حادثات حاکی ازین است که امت اسلامی باگذشت هر روز روبه پیشرفت و گسترش بوده و در حال ثروتمندتر وقدرتمندتر شدن بود. پیغمبر محبوب ما، امت اسلامی را که داستان وجود خود را با یک مشت از مسلمانها آغاز نموده و با میلیاردها تدوام بخشیده اند، با چنین توصیفی بیان میفرماید «شما شمار امتها را به هفتاد رسانیدید. در میان امتها بهترین و ارزشمندترین امت در نزد خداوند (ج) شما هستید.» (ابن ماجه، زهد، ۳۴) به مانند سنگی بر روی آب انداخته شده حلقههای را که به وجود میآورد موج-موج از هم بزرگتر گردیده با گذشت زمان سرکشیده و در زمینها جا نشده است. این امت بزرگ که آخرین دین الله را قبول میکند، قلب و زندگی خود را به اسلام باز میدارند، درین راه هر گونه مشکلات و سختیها را تحمل میکنند، به مژدههای بسیاری نائیل گردیدهاند. رسول اکرم (ص) میفرماید، «مایان (به دنیا) در آخر آمدیم در روز قیامت در صدر قرار میگیریم و به جنت هم از همه اولتر ما داخل خواهیم شد...» (مسلم، جمعه، ۲۰) این مژده تنها یکی از مژده ها است.

واضح است که بیش از هر زمان دیگر به عقل سلیم، به هزاربار فکر نموده یکبار حرف زدن، به خیر دعوت نموده و مانع از شر شدن نیاز بیشتری داریم.

امت اسلامی برخلاف دیگر امتها به ارزش و قیمت پیغمبری که برایشان فرستاده شده پی برده و از دین خود حمایت نموده اند. بدین وسیله به لطف و کرم خداوند (ج) نایل آمده اند. قرآن کریم این حقیقت را چنین بیان میکند: « شما بهترين امتى هستيد كه براى مردم پديدار شده ايد به كار پسنديده فرمان مى دهيد و از كار ناپسند بازمى داريد و به خدا ايمان داريد. و اگر اهل كتاب ايمان آورده بودند قطعا برايشان بهتر بود. برخى از آنان مؤمنند. و[لى] بيشترشان نافرمانند.»(آل عمران،۳/۱۱۰)مسلمانهای که این شرف و مسئولیت را تا قیامت بردوش میکشند از جانب خداوند (ج) به عنوان «امت میانهرو» متصف و قدردانی شدهاند (بقره، ۲، ۱۴۳). بدین معنی که امت اسلامی از افراط و تفریط دوری جسته در اخلاق، کردار و درموضع گیریها راه میانه را در پیش گرفتهاند؛ الگوی از تعادل، عقل سلیم و عدالت بودهاند.

از جانبی امت محمدی برای تمامی جوامع روی زمین «شاهد» یعنی بحیث «مدل» پیشکش شده اند. خداوند (ج) در مورد چنین میفرماید: «و بدين گونه شما را امتى ميانه قرار داديم تا بر مردم گواه باشيد و پيامبر بر شما گواه باشد.»(بقره، ۲، ۱۴۳)این آیه کریمه به مسئولیتهای مسلمان بودن نیز اشاره میکند. برای هر فرد از امت اسلامی لازم است تا همراه با نیرو وفضیلتی که در ایمانشان نهفته است حرکت نموده در تمام حالات باید الگویی برای انسانیت باشند.

پیغمبر ما بیش از حد به امت خود علاقه داشت به حدی که عاشق امتش بود دوستانش را که نسل اول مسلمانان بودند «اصحابم» خطاب میکرد. مسلمانانی را که پس از خودش بودند «برادران مان» میگفت (مسلم، طهارت، ۳۹).رسول اکرم (ص) با بیان نمودن اینکه «امت من شبیه باران است بهتر بودن قبلش یا بعدش معلوم نیست» به هر یکی از امتانش ارزش قایل شده است.(ترمذی، امثال، ۸۱). زیرا امت آنحضرت (ص) با آنکه در زمان و مکانهای متفاوت هم زندگی کنند و دارای فرهنگ، ملیت و زبانهای مختلف هم باشند با وابستگی خویش به خداوند و رسولش صاحب یک روح و رواناند.

از دید امت وفاداری به اسلام والاتر و با ارزشتر از وابستگیهای نژادی و قبیلوی میباشد.

از اسلام به سوی صلح و آرامش...

جامعه که به واسطه تبلیغ پیغمبر ما ایجاد گردید یعنی اتحاد و یکپارچگی را که امت اسلامی در خود شکل داد بسیار شگفتآور است. این وحدت که در تاریخ انسانیت بی نظیر بوده به یک نیرو و انرژی شکوهمند مبدل گردیده نه تنها سرزمینها را بلکه قلبها را نیز فتح نموده است. پنجاه سال قبل درشهرها حتی دو قبیله نمیتوانست با هم متحد باشد و این انسانها دریک دنیای بسر میبردند که اتحادشان امکان پذیر نبود پس ازینکه میان خود باهم متحد شدند به دنیا باز شدند.

اصحاب کرام که در سیاست دنیا هیچگونه وزنی و نیروی نداشتند وبدونی توجه کسی در جغرافیای دور زندگی میکردند چطور شد که یکباره به ساکنین مرکزی و به مؤثرترین نیروی دنیا تبدیل شدند؟ آیا میتوان کامیابی امت اسلامی را که با فرزندان، نوه ها و تابعین ایشان که جدیداً به اسلام رومیآوردند در حال گسترش بود با نیروی مادی وضاحت داد؟ بدون شک در مورد این کامیابی قبلاً هیچگونه علائم کوچکی هم وجود نداشت. بنابرین لازم است این فاصله ی طی شده در مدت نیم قرن را با دلایل بسیار عمیق توضیح داد.

اسلام از زمان نسل صحابه برای انسانها ارزشهای را ارائه نموده تا انسانها بتوانند به وسیله ی آن، امکان تغییر و سرمایه دنیای معنوی خود را بدست بیاورند. امت اسلامی براساس انسان نوین «کسانیکه ایمان میآورند و عمل صالح انجام میدهند» با آگاهی کامل و عزم راسخ به راهش ادامه داده است. اسلام با برداشتن موانع از قلبها، مؤمنان را به حدی به یکدیگرشان علاقهمند ساخته بود که این علاقهمندی تمامی بازمانده های جاهلیت را که سبب جنگهای آنها میگردید از میان برداشت.

چنانچه قرآن کریم با یادآوری از آن دو دوره، ازمسلمانها میخواهد که باید پابند اتحاد و یکپارچگی خود باشند:ای کسانیکه ایمان آوردهاید! از خدا آن گونه كه حق پرواكردن از اوست پروا كنيد و زينهار جز مسلمان نميريد. و همگى به ريسمان خدا چنگ زنيد. و پراكنده نشويد. و نعمت خدا را بر خود ياد كنيد. آنگاه كه دشمنان [يكديگر] بوديد پس ميان دلهاى شما الفت انداخت تا به لطف او برادران هم شديد و بر كنار پرتگاه آتش بوديد كه شما را از آن رهانيد. اين گونه خداوند نشانه هاى خود را براى شما روشن مى كند باشد كه شما راه يابيد.» (آل عمران، ۳/ ۱۰۲-۱۰۳)

مسلمانها دشمنی پیشین و عادتهای جاهلیت خود را که آنها را چگونه پراگنده و از هم متفرق ساخته بود باید به یاد داشته باشند. دست مهربان و عدالتمند اسلام را که چگونه آنها را باهم متحد و برادر ساخت نباید فراموش کنند. آیه که در ادامه میآید ما را وادار بر این میسازد که برای تداوم این اتحاد نیاز به جامعه است که انسانها را به راه راست هدایت کند: «باید از میان شما گروهی باشند که به سوی نیکی فرابخوانند و امر به معروف و نهی از منکر کنند واینهااند که رستگاراند.» (آل عمران، ۳/ ۱۰۴) بدین طریق شعور و روح برادری که مربوط حساسیتهای اجتماعی میشود برای همیشه زنده نگهداشته شده و وظیفه هشدار دهنده را انجام خواهد داد.

امت اسلامی از نگاه جغرافیایی در مرکز انسانیت ظهور نموده است. ازین مرکز به گونه سریع به اطراف گسترش یافته و به حوضه های بزرگ تمدن دنیا رسیده است. مهمترین کمک اسلام به همه بشریت اینست که در هرسرزمین که پاگذاشت عقیده توحید را و فضایل مربوط به این اعتقاد را باخود برده است. اسلام در کنار این عمل خود با هرمناطق جدیدی که معرفی میشد هرگونه اندوخته های بشری آن را مورد ارزیابی قرار داده در وحدت اعتقاد خود حل نموده توحید ساخته است. درداخل اقلیم معنوی اسلام، انسانهای دارای نژاد، زبان و رنگهای مختلف، هم به عنوان شریک اجتماعی و هم به عنوان فردی از اعضاء این امت گردیده اند. ازین نگاه به اعتبار آمدنش ارزشهای اسلامی و طرز زندگی با آن که جهانی اند، عملاً در چهار اطراف جهان شناخته شده و قابل اجرا نیز است.

امروز در دنیای ازینکه نمیتوان در آن ازجغرافیای نام برد که هیچ یک فرد مسلمان در آن زندگی نکند بنابرین در شرایط امروزی صحبت کردن در مورد وجود امت اسلامی جهانی اجتناب ناپذیرگردیده است.

در واقع اسلام را میتوان «اخوت جهانی» نیز تعریف کرد. ما میتوانیم این وحدت را به عنوان انعکاس دهنده توحید که بذاته از جانب قرآن تشویق گردیده است، بگوییم. خداوند (ج) در قرآنکریم چنین میفرماید، «فقط مؤمنان برادران همدیگراند. پس میان برادران خود صلح برقرار کنید، و ازخداوند بترسید تا باشد که شما مشمول رحمت شوید.» (حجرات، ۴۹/ ۱۰) بنابرین امت اسلامی بایکدیگرخود مستقیما از جانب خداوند (ج) برادر اعلان شدهاند. زندگی پیامبرما در مورد برادری مؤمنان یک نمونه بارز است. این رابطه برادری در سطوح مختلف قرار گرفته باشد هم از اوایل تا به امروز در تمام قلوب مسلمین جاگرفته است. امت، شعور برادری را که در زمان پیغمبرما (ص) نشو و نما کرد الگو قرار داده آنرا هرزمان در دلهای خویش جا دادهاند.

امت اسلامی با دادن ارزش به همدیگر؛ باروح همدلی برادری و برابری؛ با روشنایی فراست، و نور عقل سلیم تمامی دوره های بسیار سخت و مشکل را با موفقیت پشت سر گذاشته اند. با سعادت بندگی به خدای رحمان در یک سجده و روی دادن به یک قبله به وجود آمده است. این همان روح است که سبب شده است تا امت اسلامی در مقابل قدرت های که وجدانشان را زنگ زده، انصافشان فرسوده شده و انسانیت خود را فراموش کرده اند با متانت کامل استادگی نمایند.

در واقع اسلام را میتوان «اخوت جهانی» نیز تعریف کرد.

جهانی بودن اخوت اسلامی

برادری مسلمانها دربرگیرنده ی تمامی عرصه های زندگی است. اتحاد عقل، قلب و نیرو لازم است. انسانهای که امت اسلامی را به وجود آورده اند در اندیشه و تصامیم خود، ایدهآل و در عملکردهای خود باهم مشترک حرکت مینمایند. تفاوتهای از خلقت نشئت یافته را تبدیل به سرمایه نموده همدیگر را شناخته و دوست میدارند. امکاناتی را که بدست میآورند در میان خود تقسیم نموده کمبودیهای مادی و معنوی همدیگر را تکمیل میکنند. مفهوم اخوت جهانی این است که تمامی انسانها مساوی بوده تنها از نگاه تقوا و پرهیزگاری از هم متفاوتاند.

تاریخ ما این وحدت بی نظیر را تجربه نموده است. با وجود اینکه امروز این وحدت آسیب دیده به نظر برسد هم ولی باآنهم یکپارچگی و برادری امت همچنان ادامه دارد. مسلمانها قطع نظر ازینکه در هرکجای جهان هم که باشند به آسانی میتوان این برادری عمیق را در میانشان حس کرد. مؤمنی اگر چه از وطن اصلی خویش به دور باشد اما هیچگاه درمیان برادران دینی خود حس تنهای نخواهد کرد.

امت اسلامی ساختاریست که تمامی نژادها و مذاهب مختلف از جوامع مسلمان روی زمین مربوط آن میشود. با این حال میشود آنرا به عنوان یک نامگذاری بی نهایت فراگیر و بسیار وحدت بخش قبول نمود. در دنیای که زندگی میکنیم ازینکه نمیتوان در آن ازجغرافیای نام برد که هیچ یک فرد مسلمان در آن زندگی نکند بنابرین در شرایط امروزی صحبت کردن در مورد وجود امت اسلامی جهانی اجتناب ناپذیرگردیده است.

امروز مسلمانانی که در دنیا وجود دارند، ساختار قومی و تعداد نفوس آنها در کشورهای که زندگی میکنند به طور دقیق مشخص نگردیده است. اما تحقیقاتی که درین زمینه در اواخر قرن قبلی صورت گرفته برای ما نشانگر این است که بیش از ۳۰۰ گروه اتنیکی مسلمان در جهان وجود دارد. امروز در دنیا، بسیاری از نژادهای مختلف مسلمان که اسمشان را هم نمیدانیم در زیر چتر اسلام به سر برده و خود را به عنوان یک بخش ازین جامعه ی ارزشمند میدانند. در واقع افزایش ارتباطها در تسهیل آگاهی و شناخت اعضاء امت اسلامی از همدیگرشان مؤثر خواهد بود. اما با تأسف بیشتر اوقات بعد ازینکه برسر یکی از گروه مسلمانها فاجعهی رخ دهد برادران مسلمان دیگر، آنها را کشف و شناسای میکنند.

حملات به پراکندگی امت اسلامی

امت اسلامی در مدت کمی بعد از ظهورش شاهد جنگهای خشونتبار وانقلابهای ذاتالبینی گردید که منتج به تجزیه و تفرقه شد. اما بنیاد مستحکمی که با دستان آنحضرت (ص) گذاشته شده بود و نخستین محرکهای عظیم، با وجود تمام تفرقه ها و جداییها گسترش اسلام را تأمین کرده است. زیرا بسیاری از اصحاب به پراکندگی عمیق در مرکز اهمیتی نداده و خودشان را به کار تبلیغ و فتح اختصاص داده بودند. آنها با اهداف مقدس مانند وحدت امت و هدایت بشریت پیش رفته و قربانی کردن جان و مال خود در این مسیر دریغ نکرده اند.

سرزمین های فتح شده در قرن اول اسلام مکانهایی هستند که با تمام ساختارهای سازمانی تمدن ما سرزندگی خود را ادامه داده در جایگاهی است که امروز قراردارد. تمدن اسلام درین سرزمینها در صدها سال متمادی وجود داشته و نژادهای بومی را در ساختار خود جا داده است. فرهنگهای را به وجود آورده است که فراگیرنده تمامی مراحل زندگی انسانها میباشد. در مناطقی که حضور داشته علم، عرفان و صلح را به ارمغان آورده است. ازین نگاه از دید امت وفاداری به اسلام والاتر و با ارزشتر از وابستگیهای نژادی و قبیلوی میباشد. اسلام ارزش و اساسهای را که به میان آورد، اهداف و الگوهای را که ارائه کرد، هم وحدت داخلی و هم تداوم جوامع مسلمان را تامین نموده است.

از جانب دیگر در طول تاریخ همیشه تهاجمهای مثل «جنگهای صلیبی» و تسلط مغولها جهت از بین بردن امت اسلامی وجود داشته است. با وجود اینکه این دو تهاجم بزرگ صورت گرفت ولی با آنهم اینها نتوانستند به هدف خود یعنی به نابودی کامل مسلمانها برسند. زیرا این تهاجمها در تلاش نبودند تا تمدنی را که برتر از ارزشهای امت اسلامی است یا یک هدف والا و بشردوستانه تر گسترش دهند. چون این تهاجمها تنها متکی به قدرت مادی بودند. برای همین اینها نتوانستند به کامیابی برسند. در نتیجه امت اسلامی همه یکجا در مقابل این قدرت خشن ایستادگی نموده و از هم نپاشیدند. مسلمانها حتی به تدوام ارزشهای معنوی خویش در این سرزمینها اکتفاء نکرده حضور خود را در منطقه گسترش داده در موقعی قرار گرفتند که میتوانستند به تمام دنیا خطاب کنند.

امت محمدی برای تمامی جوامع روی زمین «شاهد» یعنی بحیث «مدل» پیشکش شده اند. برای هر فرد از امت اسلامی لازم است تا همراه با نیرو وفضیلتی که در ایمانشان نهفته است حرکت نموده در تمام حالات باید الگویی برای انسانیت باشند.

اى كسانى كه ايمان آورده ايد! از خدا آن گونه كه حق پرواكردن از اوست پروا كنيد و زينهار جز مسلمان نميريد. و همگى به ريسمان خدا چنگ زنيد. و پراكنده نشويد.

(آل عمران، ۳/ ۱۰۲-۱۰۳)

سومین تهاجم برای نابودی امت اسلامی از جانب اروپا صورت گرفت. به نظر میرسد تأثیرات این تهاجم و به چالشکشیدن پسین، خسارات دائمی را بر پیکره امت اسلامی وارد نموده است. درمورد ادامه عمیقتر شدن تاثیرات منفی تهاجم اخیر بالای تمدن ما که میتوانیم آنرا «مدرنیسم» بنامیم باید بحث بیشتری صورت گیرد. قبل از همه این تهاجم با سلاحهای جدید تقویت شده و متکی به قدرت نظامی است. طوری که دیده شد در قرن ۱۸ و ۱۹ یک قسمت از جهان را تحت تسلط خود درآوردند اما برای اینکه بر چهره واقعی این تهاجم استعماری نقاب بکشند یک سری تبلیغات را به راه انداختند. حرکتهای مدرنیستی که گویا اهداف والای انسانی با خود دارند مثل گسترش مسیحیت به مردم اروپا و در خارج، مدنی نمودن انسانهای عقبمانده، امت اسلامی را مجبور به پرداخت قیمتهای بزرگی نموده اند.

دنیای اسلام همراه با این به چالشکشیدن با ارزشهای مدرن خواست تا تصفیه حساب نماید ولی دنیای اسلام در مقابل ارزشهای ایجاد شده در اروپا بدون آمادگی مواجه گردید. این تصفیه حساب از نگاه دنیای اسلام بی نهایت درد آور بود. چون این مواجهه در وضعیتی صورت گرفت که مسلمانها هم از لحاظ روشنفکری و هم از لحاظ قدرت مادی در حالت ضعیفی قرار داشتند.

مدرنیسم خود را به عنوان تمدن جدید و جهانی متکی به عقلانیت، دنیوی و فردگرایی معرفی نموده است. این در حالی بود که مسلمانها قدرتشان را از دست داده و حتی مؤسسات تعلیمی خود را که تداوم میراث روشنفکری آنها را تامین مینمود هم از دست داده بودند و مسلمانها درچنین زمان و وضعیتی به سختی میتوانستند با این هجوم قدرتمند استادگی کنند. فرزندان ناچار سرزمینهای مستعمره با دنیای ذهنی که از فهم ارزشهای تمدنی که خود به وجود آورده بودند بدور مانده در مقابل این به چالشکشیدن جدید خاموشی اختیار نمودند. در نتیجه مسلمانها، ارزشها و امکاناتی که زندگی مدرن ارائه میکرد از رد نمودن همه آن گرفته تا کاملا به مدرنیسم تسلیم شدن، گرایشهای بسیار متفاوت و جدید را گسترش دادند.

این تعامل، در طرز درک و عمل دین مسلمانها و همچنان در تعیین دستورالعمل روشنفکری و سیاسی دنیای اسلام به تاثیرات خود ادامه میدهد. امروز از داخل دنیای مدرن نیز صداهای انتقادی بالا گرفته و ادعاهای مبنی بر ارائه ارزشهای جهانی مدرنیسم به بشریت مورد بازپرس قرار گرفته است. اما امت اسلامی باید این پرسشها را بر اساس ارزشهای معنوی خود تعمق بخشیده سعی و فعالیت ذهنی را تقویت نمایند. باگذشت هر روز در امت اسلامی تعداد افراد بیدار به حق، از حقیقت آگاه، خودشناس، متوجه زندگی و مبتکرنیکویی روبه افزایش است. امروز در دنیا اتفاقاتی که رخ میدهد تلاشهای مسلمانان در مورد معنی دهی دوباره آن به وسیله پشتیبانی میراثهای تاریخی خود و با انعکاس دادن روح توحید و رحمت اسلام، امید بخش است. این سعی و تلاشها درهای دنیای زندگی بهتری را برای باشندگان روی زمین خواهد گشود.

امت اسلامی با دادن ارزش به همدیگر؛ باروح همدلی برادری و برابری؛ با روشنایی فراست، و نور عقل سلیم تمامی دوره های بسیار سخت و مشکل را با موفقیت پشت سر گذاشته اند.

آینده امت

قبل از همه وقتی نگاه دقیقتری به سرزمینهای که دنیای اسلام دربرگیرنده آن است بیاندازیم واضح است که با منظره مناسب که شکوه و اصالت تاریخی که داشت روبرو نخواهیم شد. تفاوتهای نژادی و مذهبی که سرمایه تاریخی امت اسلامی بوده و آنرا جهانی ساخته است امروزه وسیله برای تفرقه بکار برده میشود. همراه با تبیلغ حضرت رسول اکرم (ص) «تعصب قومی» یعنی عادت تصویب تمام چیزهای قبیله خود بدون درنظرداشت ارزشهای مثبت و یا منفی آن ازمیان براشته شده است. ولی در دنیای اسلام افزایش گفتارهای نژادپرستانه، گرایشهای که به مفهوم بازگشت دوباره به قبیلهگرایی میباشد به چشم میخورد. هدف اصلی این سخنان که از ذهنیت جاهلیت سرچشمه میگیرد تفرقه انداختن در میان امت اسلامی بوده و آنها را برعلیه یکدیگر شوراندن است.

آینده ممالک اسلامی زیر فشارشدید مداخلات خارجی دارد شکل میگیرد. بسیار دردآور است اینکه عموم دولتمردان ما از خدمت به مردمشان وجستجوی راه حلی برای دردهای مسلمین بیشتر دارای دیدگاهی هستند که مخالف ارزشهای اجتماع خوداند. بر تعداد دولتمردانی که منافع امت را بر هرگونه منافع شخصی خود ترجیح میدهند، اهداف تحکیم قدرت و اقتدارخود را کنار گذاشته برای آرامش و امنیت امت سعی وتلاش میورزند باید افزوده شود. در حالیکه دولتمردان بعد از استعمار، در تبانی با دیدگاه تداوم ظلم، خشونت و استعمار را به نمایش گذاشته جامعه خود را به مثابه دشمن مینگرند که این خود ایجاد و تداوم مشکل اساسی است.

در ضمن هرگونه ایدئولوژی تفرقه انداز و پوسیده دنیای مدرن نیز در حالت کاربردی درآورده شده و حالا در دنیای اسلام مورد استفاده قرار میگیرد که مسلمانان را بر علیه یکدیگرشان دشمن میسازد. و شاید هم میشود گفت که بزرگترین ضربات را تاکنون متحمل شده باشد و این تمامی عناصر تمدن اسلامی را که قرنها در منطقه به وجود خود ادامه داده عمیقاً متاثر ساخته است. در نتیجه اسلام در نقطه قرار گرفته که حتی تمام انرژی خود را صرف نابودسازی یکدیگر خود مینماید که این خود بسیار نگران کننده است...

توانایی سمت و سو دادن آینده امت اسلامی مطالعه درست وضعیتی است که امت اسلامی در آن قرار دارد. برای اینکه فردا امید و آرامش بیاورد بستگی دارد به ارزیابی درست امروز. لازم است تا نگاهی به آینه بیندازیم و خود را ببینیم وتمام واقعیتهای وضع پرملال و آشفته خود را قبول نماییم. چون راه حل مشکلات تنها با تشخیص درست مریضی ممکن است.

نتیجه

لازم است تا تجربیات دو صد سال اخیر امت اسلامی وضعیتهای جدیدی را که در نتیجه بزرگترین درد و رنجها بوجود آمده با خونسردی مورد ارزیابی قرارداد. به نظر میرسد قبل از همه چیز شناخت ارزشهای مدرن، ایدئولوژیها و ادیان متفاوت دنیا، به مسلمانها آموخته است اینکه به جز از انتخاب دینشان دیگر گزینهای در پیشرو ندارند. مسلمانها جدیداً به این موضوع پی برده اند که ارزش زنجیرهای والاتر و به حقیت نزدیکتر از ارزشهای که آنها را امت ساخته است وجود ندارد! این درک جدید به افزایش احترام و به تعهد مستحکم آنها که نسبت به دین و ارزشهای خود دارند ادامه میدهد.

ارزشهای دنیای مدرن همچنان که انسانها را به مسابقه فضیلت سوق نمیدهد در عین حال بسیاری از ارزشهای را که انسان را انسانیت میبخشد هم نا دیده میگیرد. تمدنی که تنها در جهت دنیوی پیشرفت میکند، بدیهیست که طبیعت را هم برهم زده و سیاره ما را تقریبا غیرقابل سکونت نموده است. ضررهای که این روند به انسانیت و بر روی زمین وارد میکند، سبب شده است تا کتله عظیمی از انتقادها بذاته از داخل تمدن غربی نیز افزایش یابد. بنابرین مسلمانها باید در مقابل این ارزشهای بوجود آمده که خواه دنیای معنوی ما باشد یا دنیای مادی ما را به باد میدهد، ارزشهای خود را از نو کشف نموده و بشریت را با ارزشهای اسلامی گردهم بیاورند.

دنیای که ما در آن زندگی میکنیم دَرهای نو را در رابطه به شناخت نزدیک و نزدیکتر کردن همدیگر امت اسلامی باز میکند. برادران مسلمان ما که نامشان را نمیدانیم منتظراند تا ما آنها را کشف نماییم. در شرایط امروزی در میان مسلمین از هر سویه ارتباط برقرار نمودن با گذر زمان سهلتر میگردد. لهذا برای امت اسلامی فرصتهای خوبی از نگاه همکاری نمودن در بسیاری از موارد همچون آموزش و پرورش، دانش، اقتصاد و صنعت روبه افزایش است.

امروز وظیفه ما است که امکانات خود را بسیج نموده دور را نزدیک بسازیم، روابط برادری را مستحکمترنماییم. قسمی که میدانیم کشوری که در آن مسلمانها زندگی نکند تقریباً وجود ندارد. و باز هم میدانیم درد و رنجها و مشکلاتی که مسلمانها باگذشت هر روزمتحمل میشوند روبه افزایش است. ازین نگاه پیام رحمت اسلام که هم مسلمانها را، هم بشریت را و هم تمامی طبیعت را فراگیر باشد برای اتحاد و همبستگی امت و برای وحدت قلبها نیاز است.

حوادثی که در جغرافیای اسلام رخ میدهد کسانی که در تلاش نابودی زنهای ما، اطفال ما، جانهای ما، ارزشهای ما، تاریخ ما، فرهنگ ما و تمدن ما هستند به کدام سرحد رسیدنشان را به وضاحت نشان میدهد. در سوریه، در عراق، در یمن، در لیبیا، در مصر و در بسیاری از ممالک اسلامی وحدت امت، افتخارات ملت و احترام وطن زیرپا میشود. پس وقت آن است که به یکدیگر حق و صبر، شفقت و مرحمت را توصیه نماییم. واضح است که بیش از هر زمان دیگر به عقل سلیم، به هزاربار فکر نموده یکبار حرف زدن، به خیر دعوت نموده و مانع از شر شدن نیاز بیشتری داریم.