Бул китеп Дин иштери жогорку кеңешинин 2003-жылдын 3-aпрелиндеги 66 номердүү чечими менен жaрыялaнды.

ТҮРКИЯ РЕСПУБЛИКAСЫ ДИН ИШТЕРИ БAШКAРМAЛЫГЫ

ИСЛАМ ИЛМИХАЛИ

(Ислaм дининин өкүм-жоболору)

Лүтфи Шентүрк
Дин иштери жогорку кеңешинин мурунку мүчөсү

Сейфеттин Языжы
Дин иштери жогорку кеңешинин мурунку мүчөсү

AНКAРA
2017

Түркия Республикaсы
Дин иштери бaшкaрмaлыгынын чыгaрмaлaры/831
Башат китептер/55

басылма боюнча жооптуу
Док. Йүксел Салман

Координатор
Йылдырай Каплан

Түрк тилинен которгондор
Мaйрaмбек Орозобаев
Нургүл Молдалиева

Редактору
Абдилазиз Калбердиев
Абдималик Турсунбеков

Грaфикa
Угур Алтунтоп

2017-06-Y-0003-831
ISBN 978-975-19-4902-8
Сертификаттын Номери / 12931
Мекеменин макулдугу: 23.07.2010 / 347

Бaсмaкaнa
Korza Yayın Basım A.Ş.
Tel: +90 312 342 22 08

© Түркия Республикaсы Дин иштери бaшкaрмaлыгы
Диний жарыялар бөлүмү башчылыгы

Бaйлaныш дaреги
Üniversiteler Mahallesi Dumlupınar Bulvarı No:147/A
06800 Çankaya/ANKARA
Tel: +90 (312) 295 72 81
Faks: +90 (312) 284 72 88
www.diyanet.gov.tr
diniyayinlar@diyanet.gov.tr.

БАШ СӨЗ

Ислам дининин өкүмдөрү жана негизги принциптеринин түпкү максаты – адамдын бул дүйнөдө жана акыретте бактылуу болушун камсыз кылуу. Динибиз бизге бак-таалайдын чыныгы жарык жолун көрсөтүп, милдеттерибиз менен жоопкерчиликтерибизди белгилеген.

Ал бак-таалайга жетүү – ошол жооптуу болгон милдеттерибизди орундатышыбызга байланыштуу. Бул болсо туура жана жетиштүү деңгээлде диний маалыматка ээ болушубуз аркылуу ишке ашат. “Билбөө” динибизде орундуу себеп эмес. Адам “билбейм” деп айтуу менен жоопкерчиликтен кутула албайт. Анткени эң алгачкы буйругу “Оку!” болгон динибиз илим-билимге ээ болууну ар бир мусулманга парз кылган. Ушул себептен бир мусулмандын эң башкы милдеттеринин бири – динибизди жана дүйнөлүк жашоодо керектүү болгон маалыматтарды туура үйрөнүү.

Диний милдеттерибиз – алгач ишенүү, андан кийин ишенимибиздин зарыл шарттары болгон ибадаттарды орундатуу. Биз диний буйруктарды аткарууга кандай милдеттүү болсок, арам кылынган нерселерден да ошол өңдүү эле оолак болушубуз керек. Мындан сырткары үй-бүлөбүздүн, коомчулугубуздун жана башка адамдардын алдындагы жоопкерчиликтерибиз жана аткарылышы зарыл болгон ахлактык милдеттерибиз бар. Исламда олуттуу мааниге ээ болгон ошол ахлактык милдеттерди аткарган учурда гана биз чыныгы мусулман боло алабыз.

Жараткандан азирети Мухаммед (с.а.в.) пайгамбарга келген ислам дининин буйруктарын жана тыюу салган нерселерин терең иликтегенибизде, булардын ар биринде материалдык жана руханий жактан пайдалуу көптөгөн максат-мүдөөлөрдүн бар экендигин жана өзгөчө адамдын бакубат турмушка жана түбөлүк бак-таалайга жетиши максат кылынгандыгын көрөбүз. Мусулмандын мойнундагы негизги жоопкерчилик – диний милдеттерин туура үйрөнүү жана аларды Алла тааланын ыраазычылыгына ылайыктап аткарууга аракет кылуу.

Ал эми мунун акыбети – улуу Раббибиздин ыйык Куранда сүйүнчүлөгөн түбөлүктүү бак-таалайы: “Ыйман келтирип, туура амалдарды (жакшы иштерди) кылгандарга болсо, ичинде дарыялар аккан бейиштер бар. Мына эң чоң боштондук ушул.” (Буруж сүрөсү. 11-аят.)

Бул китепте динибиздин негиздери жана ибадаттарыбыз толугу менен түшүндүрүлүп, мусулмандар оолак болушу керек болгон арам нерселер жана күнөөлөр тууралуу кеңири маалыматтар орун алды. Ошондой эле жашоо-турмушубузда олуттуу мааниге ээ болгон кээ бир темалар менен учурда көп талкууланган айрым диний маселелер боюнча түшүндүрмөлөр да берилди.

Динибиздин өкүм-жоболору жана тыюу салууларындагы эң башкы максаттарынын бири – мусулманды чыныгы адеп-ахлактын ээси кылуу. Андыктан, бул китепте ыйман жана ибадаттар менен абдан тыгыз байланышы болгон ахлак темасына да орун берилип, ахлактын мааниси жана ахлактык милдеттерибиз аят жана хадистер аркылуу түшүндүрүлүп, ал пайгамбарыбыздын мартабалуу жашоосу жана бийик ахлагы жөнүндөгү кыскача маалыматтар менен толукталды.

Эң ишенимдүү диний булактарга таянуу менен даярдалган бул “Ислам илмихали” бардык адамдар оңой түшүнө ала тургандай жөнөкөй тил менен жазылды жана диний терминдер мүмкүн болушунча жөнөкөйлөштүрүлдү. Кызыккандарга жана бул тармакта изилдөө иштерин жүргүзгөндөргө жеңилдик болушу үчүн аяттардын тиешелүү сүрөлөрү жана номерлери, хадистердин таянган булактары шилтемелер аркылуу көрсөтүлдү. Мындан сырткары маанилүү темалар менен байланыштуу айрым маселелер боюнча башка диний агымдардын көз караштарына да шилтемелерде орун берилди.

Ар бир мусулман үйрөнүүгө тийиш болгон кеңири диний маалыматтар орун алган бул китептин ушул тармактагы көптөгөн суроо-талаптарга жооп берерине ишенебиз жана дин боордошторубузга пайдалуу болушун каалап, каталарыбыз болсо кечирилишин Алла тааладан тилейбиз.

Биздин милдет – ак ниетибиз менен эмгектенүү. Ал эми ийгиликке жеткирген – бир гана Алла таала.

Лүтфи ШЕНТҮРК

Сейфеттин ЯЗЫЖЫ

ДИН ЖАНА ДИНГЕ БОЛГОН МУКТАЖДЫК

Дин деген эмне?

Дин – акыл-эси жетик кишилерди өз каалоолору боюнча эң мыкты, эң туура жана эң керемет нерселерге жеткирген Жараткандан келген өкүмдөрдүн топтому.

Диндин бул аныктамасынан төмөнкү нерселерди үйрөнөбүз:

1) Диндин жаратуучусу – Алла таала. Андыктан, Алла тааладан башка эч кимдин жаңы динди жаратууга укугу жок.

2) Дин акыл-эси жетик кишилерге гана тиешелүү. Башкача айтканда, диндин өкүм-жоболорун акыл-эси ордунда болгон кишилер гана аткарууга тийиш.

3) Диндер коомчулукка пайгамбарлар тарабынан жеткирилген. Алла таала пайгамбарларга динге байланыштуу өкүм-жоболорду билдирген, алар да адамдарга жарыя кылышкан.

4) Диндин максаты – адамдарды бул дүйнөдө жана акыретте бактылуу кылуу. Анткени дин, адамга жаратылышынын себеп-максатын, Жараткандын жана жаратылгандардын алдындагы бардык милдеттерин билдирет. Жаман менен жакшыны бири-биринен айырмалап берет. Жакшыга жетүүнүн жолдорун көрсөтөт. Мына ушундайча адамдын бул дүйнөдө жана акыретте бактылуу болушун камсыз кылат.

Дин айрым кишилер ойлогондой ички жан дүйнөңдү канааттандыруу менен гана чектелип калбайт. Диндин башкы максаты – адамдын руханий жана маданий деңгээлин көтөрүү.

Динге болгон муктаждык

Адам жеке киши катары да, коом катары да динге муктаж. Эң байыркы доорлордон баштап жогорку технологиялык өнүгүүлөргө жетишкен бүгүнкү доорго чейин адамзат коомунун тарыхында эч кандай дин ишеними болбогон бир дагы коомчулук болгон эмес. Анткени:

1) Адам – рух менен дененин айкалышынан жаралган бир бүтүндүк. Дене менен рух канчалык бири-биринен кескин айырмаланышканына карабастан экөө бири-бирин толуктап турушат. Рух болбосо дене эч бир ишке жарабайт, ошол сыңары денесиз рухтун да эч кандай маңызы жок. Ошол эле мезгилде экөөнүн тең көптөгөн мүдөө-талаптары бар. Адам денесинин да, рухунун да бул зарылдыктарына жана мүдөө-талаптарына көңүл бурбай коё албайт. Ошондуктан, адам жашоодо денеси үчүн бардык нерседен мурун азык-түлүккө жана коопсуздуктардан сактануу үчүн баш калкалай турган бир жайга канчалык муктаж болсо, руху үчүн да моралдык бир күчкө ошончолук муктаж. Адам бул дүйнөдө андай таяныч таба албайт. Муну менен бирге акылы да анын бул муктаждыгын камсыз кылуу үчүн жетиштүү эмес.

Адамдын рухунун бардык мүдөө-талаптарын орундатып, аны кайгы-кападан арылта турган нерсе – анын Алла таалага жана түбөлүктүү жашоого болгон ишеними. Ал эми бул ишеним болбогон мезгилде рухтун каалоолору менен мүдөө-талаптары орундатылган болуп эсептелбейт.

Адам рухунун каалоолору өтө көп, а түгүл чексиз десек да болот. Адам чыныгы бак-таалайга рухунун бул чексиз каалоо-тилектеринин аткарылышы менен гана жете алат. Ал эми ал тилектердин баарынын аткарылышы үчүн адам өмүрү аздык кылат. Анын бул чексиз каалоо-тилектерин ишке ашырып, өзүн бактылуу кыла турган нерсе – анын өлбөстүккө болгон ишеними. Бул болсо, өлбөй турган түбөлүктүү бир жашоого багыт албаган рухта чыныгы бак-таалай жок дегенди билдирет. Ал эми буга Алла таалага жана түбөлүктүү бир жашоого ишенүү менен гана жетсе болот. Муну бизге үйрөткөн да – дин. Андыктан, адамдын чыныгы бак-таалайын бир гана дин камсыз кыла алат.

2) Адамдын жашоосу – тынымсыз күрөш. Адам бул күрөштө айрым мезгилде ийгиликке жете албайт. Материалдык бардык булактарга таянса да алдынан чыккан бул тоскоолдуктарды аша албай калат. Мындай абалга туш болгон киши өзүнүн күч-кубатынан да чоң бир күчтүн бар экендигине ишенбей турган болсо, кыйналат, ал тургай өмүрүн кыйып жибергенге да барат. Ал эми чексиз кудуреттин ээси улуу бир Жаратуучуга ишенген киши болсо, кандай гана тоскоолдуктар же кыйынчылыктарга дуушар болбосун, жашоодон үмүтүн үзбөй, үзбөй, Кудай тааланын, улуулугун жана үмүтүн үзбөгөндөргө дайыма жардам берерин ойлоп, Ага сыйынып, өзүн жоготпой карманат.

Ошентип, күндөлүк турмушубузда да эң чоң таянычтын дин экендиги ачык байкалат.

3) Адамдын руху боюнча өсүп жетилиши табиятынын зарылдыгы болуп саналат. Буга бийик адеп-ахлак менен гана жетүүгө болот. Ал эми адеп-ахлактын бийиктиги дин ишеними менен өнүгөт. Адамда Алла таала сүйүүсү жана дин ишеними болбогон учурда ал көптөгөн адамдык асыл сапаттарын жоготкон болуп эсептелет. Алла таалага ишенбеген жоопкерчиликсиз бир кишиде бийик ахлактын болбой тургандыгы табигый көрүнүш. Анткени бийик ахлактын булагы – дин.

Жыйынтыктап айтканда, кайсыл жагынан каралса каралсын, адам үчүн дин – бир муктаждык. Материалдык жактан муктаждыктары канчалык камсыз кылынса да, моралдык жана рухий муктаждыктары камсыз кылынбаган бир киши жашоодо каалаган жыргалчылыгын таба албайт.

Ишенимсиздиктин адам үчүн абдан кооптуу нерсе экендиги талашсыз. Андай кишини дүйнөдөгү өзүн кооптондурган окуялар алдында таяныч чекитин жоготкон киши десек да болот.

Түбөлүктүү деген акырет жашоосуна ишенбегендиги үчүн анын бүткүл аракети бул дүйнөнүн утурумдук жыргалын көрүп калууга багытталат. Ал эми буларга жетүү үчүн болсо эч кандай өлчөм-ченем дегенди билбейт. Бир күнү бул дүйнөнүн утурумдук кызыкчылыктарынан ажырай турганын жана жок болуп кетерин ойлогон сайын санааркап, куту качат.

Бир адам үчүн мындан да чоң бир коркунучту ойлоого мүмкүнбү? Албетте, мүмкүн эмес. Тескерисинче, дин өлүмдүн ары жагында мындан да жакшы жана түбөлүктүү жашоону сүйүнчүлөйт жана ага жетүүнүн жолдорун көрсөтүп, адамга бейпилдик жана ишеним берет.

4) Жеке киши катары дин адамга канчалык керек болсо, коомчулукка да ошончолук керек.

Адамдар коом болуп жашашат. Бул – алардын табиятындагы өзгөчөлүк. Анткени бардык материалдык зарылдыктарын камсыз кылууга жалгыз бир адамдын күчү жетпейт.

Чогуу жашоого мажбур болгон адамдардын бири-биринин алдында көптөгөн укук жана милдеттери бар. Жашоо көчүнүн уланышы жеке кишилердин бири-биринин алдындагы бул милдеттерин орундатышы менен мүмкүн болот. Бир кишинин башка кишилердин укуктарына урмат көрсөтүшү, анын милдет менен укуктун баарынан ыйык экендигине болгон ишенимине байланыштуу. Анткени адам көпчүлүк учурда ашыкча каалоолордун таасири алдында калып, жеке кызыкчылыктарынан башка нерселерди ойлой албай калат. Ошондуктан, адамды башкалардын алдындагы милдеттерин орундатууга жана алардын укуктарына урмат көрсөтүүгө мажбур кыла турган таасирдүү бир күч керек жана ал күч да дин болуп эсептелет.

Ошондуктан, чогуу жашоого мажбур болгон адамдар бири-биринин алдындагы жоопкерчиликтеринин аткарылышын камсыз кылган адеп-ахлак эрежелерине баш ийүүгө тийиш. Коомду түзгөн кишилер арасында өз ара мамилелерди чыңдай турган бирден бир таяныч да – бийик адеп-ахлак. Бир коомдун бардык кишилери мыкты адеп-ахлакка ээ болушса, бири-бирине жакшы мамиле кылышат да, кишилер арасында ынтымак жана биримдик камсыз кылынып, коом бакубат жашоого жеткен болот.

Ушул себептен коомдун бакубат жашоосу боюнча абдан маанилүү болгон адеп-ахлак үчүн бекем бир негизге, жакшы менен жаманды айырмалай турган чыныгы бир өлчөмгө зарылдык туулат. Ал зарылдык да дин аркылуу камсыз кылынат.

Диндин булагы

Адамдын жан дүйнөсүндө ал төрөлгөндө эле кошо жаралган көптөгөн сезим-туюмдар жана ой-пикирлер бар. Булардын башында Алла жана дин пикири келет. Башкача айтканда, дин кийинчерээк пайда болгон эмес, адам менен бирге туулган. Ар бир доордо адам баласынын динге маани бериши – мунун ачык далили.

Бирок адам өзүндө туулганда эле бар болгон сезимдин өнүгүшү үчүн бир эскертүүчүгө муктаж. Мына Алла таала тарабынан жиберилген пайгамбарлар ушул эскертүүчүлүк милдетин орундатышкан жана адамдын ажырагыс өзгөчөлүгү болгон Алла жана дин ишениминин өнүгүшүн камсыз кылышкан. Пайгамбарлардын вахийге таянган билдирүүлөрү адамдарга туура жолду көрсөткөн жана пайгамбарларды ээрчигендердин диний аң-сезимдери өсүп жетилген. Ал эми пайгамбарлардын чакырыгына кулак түрбөгөндөрдүн ал сезимдери мокоп, жаман жолго түшүшкөн.

Ушул себептен дин ишеними – акыл сыяктуу адамдын табиятында бар болгон бир сезим жана адам менен бирге туулган негизги идея. Ал эми диний өкүм-жоболордун булагы болсо, пайгамбарлардын вахийге таянган эскертүү кабарлары.

Кудайдык (чыныгы) диндер жана өзгөчөлүктөрү

“Кудайдык (Алла тааладан келген) дин” же болбосо “Ак дин” дегенде эмнени түшүнөбүз? Алгач ушул тууралуу кеп кылалы:

Ак (чыныгы) дин бир пайгамбардын Алла тааладан вахий жолу менен алган жана адамдарга жарыялаган өкүм-жоболору жана эрежелери дегенди билдирет. Бул “Aк (чыныгы) дин” делгендей эле, “Кудайдык дин”, же болбосо “Көктөн түшкөн дин” деп да айтылат. Бул аныктамага кирбеген диндер болсо негизсиз (баатыл, ырым-жырымдык) диндер делет.

Ак диндин негизсиз (баатыл) динден айырмаланган төмөндөгүдөй негизги өзгөчөлүктөрү бар:

1) Ак диндерди Алла таала милдеттендирген пайгамбарлар жеткиришкен.

2) Ак дин жалгыз жана түгөйү болбогон Алла таалага ишенүү жана бир гана Ага сыйынуу негизине таянат.

3) Ак дин өлгөндөн кийин тирилүүнү жана бул дүйнөдө жасалган бардык нерсенин эсебинин Алла таала тарабынан сурала турганына ишенүүнү буюрат.

4) Ак динде чынчылдык, аманатка урмат көрсөтүү сыяктуу бийик сапаттарга ээ болгон пайгамбарлар Алла тааладан вахий аркылуу алган кабарларын адамдарга жарыя кылышканда, буга адамдар ишениши керек.

5) Ак дин Алла тарабынан жиберилген жана пайгамбарлар тарабынан жарыя кылынган ыйык бир китепке таянат.

6) Периштелерге ыйман келтирүү (ишенүү) ак диндерде негизги өкүмдөрдүн бири болуп эсептелет.

7) Ак диндердин негизги жоболорунун арасында илим жана акылдуулук менен кайчы келген бир көрүнүш болбойт.

8) Ак диндердин максаты – адамдардын арасында тең укуктуулукту, боордоштукту, адилеттүүлүктү орнотуу жана адамзатты чыныгы бак-таалайга жеткирүү.

Ислам дини жана башка көктөн түшкөн диндер

Ак диндердин, башкача айтканда, көктөн түшкөн диндердин акыркысы – ислам дини. Бул динди алып келген акыркы пайгамбар – азирети Мухаммед (с.а.в.), китеби – ыйык Куран.

Ислам дини алгачкы адам жана алгачкы пайгамбар Адам алайхис-салам билдирген алгачкы “бир кудайдуулук” менен башка көктөн түшкөн диндердин бир уландысы болуп, булардын ичинен акыркысы жана эң кереметтүүсү. Ыйык Куранда орун алган ишеним негиздери кандай болсо, алгачкы пайгамбардын билдирген ишеним негиздери да ошондой болгон. Ыйык Курандан мурун түшүрүлгөн китептерде да бул негиздер орун алган.

Исламдан мурунку көктөн түшкөн диндер негизинен бирдей болушса да, булар мезгил менен өзгөрүүгө дуушар болуп бузулушкан.

Мына ушул себептен акыркы пайгамбар азирети Мухаммед (с.а.в.) Алла таала тарабынан эң акыркы жана эң улуу жол көрсөтүүчү катары милдеттендирилген.

Ислам дининин өзгөчөлүктөрү

Ислам дининин төмөнкүдөй бир нече өзгөчөлүктөрү бар:

1) Ислам дини – эң акыркы дин

Жогоруда көктөн түшкөн диндердин ак (чыныгы) диндер болгонун жана алгачкы ак диндин алгачкы адам жана алгачкы пайгамбар Адам алайхис-салам тарабынан билдирилгенин белгилеп өттүк. Мезгилдин өтүшү менен адамдар өздөрүнө жиберилген диндин негиздеринен алыстагандыктан, Алла таала жиберген кийинки пайгамбарлары аркылуу алгачкы “бир кудайдуулук” ишенимин жаңылаган, ошондой эле, адамдардын бурмалагандарын пайгамбарлары аркылуу оңдогон. Көктөн түшкөн диндердин негиздеринде эч кандай өзгөрүү болгон эмес, мезгилге жана шарттарга жараша өзгөргөн нерсе амал менен байланыштуу өкүм-жоболор болгон.

Мына ушундайча акыркы пайгамбар азирети Мухаммед (с.а.в.) Алла тааланын өзүнө вахий кылган ислам динин кабарлаган.

Азирети Мухаммед – акыркы пайгамбар, ошону менен бирге ал алып келген ислам дини да – акыркы дин. Адам алайхис-салам менен башталган жана Алланын бирөө экендиги негизине таянган бир кудайдуулук өнүгүп отуруп, ислам дини менен жетилип толукталган. Эми мындан артык башка жаңы дин жиберилбейт, исламдын өкүм-жоболору Алла таала Өзү каалаган мезгилге чейин күчүндө болот.

Бардык нерсенин акыркысы өзүнөн мурункуларга салыштырмалуу дагы мыкты болот. Анын сыңарындай, ислам дини да өзүнөн мурунку көктөн түшкөн диндерге караганда жогору.

Ушул себептен Алла таала акыркы дин болгон исламдын өкүм-жоболорунан бардык адамдарды милдеттүү кылган жана бул динди кабыл алып, ага толук берилгендерге ыраазы болорун гана билдирген. Анын үстүнө ыйык Куранда да мындайча буюрулган:

اِنَّ الدّ۪ينَ عِنْدَ اللّٰهِ الْاِسْلَامُ ... •

“Алланын алдындагы диндин ислам дини экендиги талашсыз.”[1]

وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْاِسْلَامِ د۪ينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْاٰخِرَةِ مِنَ الْخَاسِر۪ينَ •

“Кимде-ким исламдан башка дин издесе, ал дининин эч качан кабыл болбосун билсин жана ал акыретте да жабыр тарткандардан болот.”[2]

اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ د۪ينَكُمْ وَاَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَت۪ى وَرَض۪يتُ لَكُمُ الْاِسْلَامَ د۪ينًا ... •

“Бүгүн силер үчүн диниңерди толуктап бүтүрдүм, силерге арнаган ырыскыларымды толуктадым жана силер үчүн дин катары исламды жактырдым.”[3]

2) Ислам дининин өзгөрбөгөн негиздери бар

Ислам дининин өзгөрбөс айрым негиздери бар. Булар: ишеним, амал жана ахлак менен байланыштуу өкүм-жоболор болуп үч бөлүккө бөлүнөт.

а) Ишеним менен байланыштуу негиздер

Ишеним деген бир нерсеге ишенүү, ага чын жүрөктөн байлануу дегенди билдирет.

Ислам ишенимин пайда кылган жана бүткүл көктөн түшкөн диндерде да орун алган негизги өкүм-жоболордун бири ушул:

* Алла таалага, периштелерине, пайгамбарларына, китептерине, акырет күнүнө, тагдыр жана казага, өлгөндөн кийин кайра тирилүүгө ишенүү.

б) Амал менен байланыштуу негиздер

Исламдын амал менен байланыштуу негиздери – адамдардын кылган иштерине тиешелүү өкүм-жоболор, буйрук жана тыюулар.

Булардын ичинен Алла таала менен пенделери арасындагы өз ара карым-катыштарга байланыштуу болгондор – ибадаттар.

Амал менен байланыштуу негиздердин бир бөлүгүн да, адамдын өзү менен башкалар арасындагы өз ара карым-катнаштарды тартипке салган өкүм-жоболор түзөт. Башка кишилердин укуктарына урмат көрсөтүү, эч кимдин жанына, мал-мүлкүнө жана намысына кол салбоо сыяктуу маселелер бул бөлүккө кирет.

в) Адеп-ахлак менен байланыштуу негиздер

Исламдын адеп-ахлак менен байланыштуу негиздери болсо, ахлактын мыкты болушун, ыймандын тарбияланышын жана рухтун бийиктешин максат кылат.

Ислам дининин ишеним, амал жана адеп-ахлак менен байланыштуу өкүм-жоболору жеке кишинин эле эмес, жалпы коомчулуктун да жыргалчылыгы үчүн жиберилген.

3) Ислам дини – дүйнөлүк дин

Ислам дини акыркы дин болуу менен бирге, ошол эле мезгилде бүткүл адамзаттын да дини болуп саналат. Жер үстүндө ислам дининен башка мындай жогорку сапатка ээ болгон башка дин жок. Мисалы, Тооратта иудейликтин дүйнөлүк экендигине тиешелүү эч нерсе жазылган эмес. Тескерисинче, иудейликтин бүтүндөй Исраил уулдарына гана таандык дин экендиги айтылган. Ал тургай алар иудейликке кызыккандарды бул каалоолорунан баш тарттыруу үчүн ал диндин абдан оор экендигин жана анын адам чыдагыс өкүм-жоболору бар экендигин айтышат. Христиандык да – дүйнөлүк дин эмес. Анткени азирети Иса өзүнөн мурунку пайгамбарлар сыяктуу ал да белгилүү бир коомго пайгамбар катары жиберилген. Азирети Исанын өзү дагы өзүнөн кийин бир пайгамбар келерин сүйүнчүлөгөн.

Ислам дини тууралуу айтсак, аны билдирген Мухаммед алайхис-салам акыркы пайгамбар. Ал өзүнөн мурунку пайгамбарлар сыяктуу бир коомго же бир калкка эмес, бүткүл адамзатка жиберилген жана ааламга жол көрсөтүүчү катары келген. Чындыгында да, ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

قُلْ يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اِنّ۪ى رَسُولُ اللّٰهِ اِلَيْكُمْ جَم۪يعًا •

“(Эй, Мухаммед!) Мындай дегин: Эй, адамдар! Чындыгында мен бардыгыңар үчүн жиберилген Алланын пайгамбарымын.”[4]

وَمَٓا اَرْسَلْنَاكَ اِلَّا كَٓافَّةً لِلنَّاسِ بَش۪يرًا وَنَذ۪يرًا وَلٰكِنَّ اَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ •

“(Эй, Мухаммед!) Биз сени бүткүл адамдарга (момундарга бейиш жөнүндө) куш кабар жеткирүүчү жана (каапырларды тозок азабынан) эскертүүчү катары гана жибергенбиз, бирок (муну) адамдардын көбү билишпейт.”[5]

وَمَٓا اَرْسَلْنَاكَ اِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَم۪ينَ •

“(Эй, Мухаммед!) Биз сени ааламга ырайым (Алланын ырайымы-бейишке жетектөөчү) кылып гана жибердик”[6]

Азирети Мухаммед бүткүл адамдарга жиберилген акыркы пайгамбар болгондуктан, анын жеткирген дини да бүткүл адамдардын дини болушу керек жана ал дал ушундай сапатка ээ.

[1] Аали Имран сүрөсү. 19-аят.

[2] Аали Имран сүрөсү. 85-аят.

[3] Маида сүрөсү. 3-аят.

[4] Аърааф сүрөсү. 158-аят.

[5] Сабаъ сүрөсү. 28-аят.

[6] Анбия сүрөсү. 107-аят.

ИСЛАМДА МАЗХАБДАР

Мазхаб деген эмне?

Мазхаб сөздүктөгү мааниси боюнча “кеткен жол” дегенди билдирет. Термин катары “бир диндин аалымдары арасындагы жоромолдордун айырмаларынан пайда болгон көз караш” дегенди түшүндүрөт.

Ислам дининде да мазхабдар бар. Булардын арасында негизинен көп деле айырмачылык жок. Бардыгы ыйык Куран жана пайгамбарыбыздын сүннөтүнө негизделген. Бирок алар Куранда ачык жана так айтылбаган аят жана хадистер боюнча талкуулашып, өз пикирлерин айтышкан.

Пайгамбарыбыз сахабаларынын бири болгон Муазды Йеменге аким кылып жөнөтүп жатканда андан мындай деп сурайт:

– Йеменде эмнеге таянып өкүм бересиң?

Муаз:

– Алла тааланын китеби Куран менен өкүм беремин, – деп жооп берет. Пайгамбарыбыз:

– Издеген нерсеңди Курандан таба албасаң эмне кыласың? – деп сурайт. Анда Муаз:

– Расулалланын сүннөтү менен өкүм беремин, – дейт. Пайгамбарыбыз:

– Андан да таба албасаң эмне кыласың? Муаз:

– Өзүмдүн көз карашымдын (ижтихадымдын) негизинде өкүм беремин, – деп жооп берет. Муаздын бул жообуна пайгамбарыбыз абдан ыраазы болот жана ушундан улам Алла таалага шүгүр кылат.[7]

Мындан түшүнүктүү болуп тургандай, кандайдыр бир окуя тууралуу ыйык Куранда жана пайгамбарыбыздын сүннөтүндө так айтылган түшүндүрмө жок болсо, аалымдар талкуу жүргүзүшүп, маселени чечишет.

Кандайдыр бир маселени талкуулоого акысы болгон аалымдар бир окуя тууралуу бирдей пикир айтышы мүмкүн, ошондой эле, ар башка пикирлерди да айтышы мүмкүн.

Мазхабдар мына ушундай ачык жана так өкүм берилбеген окуяларды бири-биринен башкача жоромолдоолордон пайда болгон.

Исламдагы мазхабдар ишенимге жана амалга таандык мазхабдар болуп экиге бөлүнөт.

Ишенимге таандык мазхабдар

Ишеним менен байланыштуу мазхабдар жалпысынан “Ахли сүннөт” жана “Ахли бидат” болуп экиге бөлүнүшөт.

“Ахли сүннөт” – пайгамбарыбыздын сүннөтүнө моюн сунгандар. “Ахли бидат” болсо – пайгамбарыбыздын хадистерин өздөрүнүн кызыкчылыгы менен каалоолоруна жараша жоромолдогондор.

Ахли сүннөт ишеним менен байланыштуу темаларда Куранга жана сүннөткө таянат, Куран жана сүннөттөгү айтылгандарды негиз алат.

Ахли сүннөт өз ичинен үч топко бөлүнөт. Алар: Салафу саалихийн, матуридия жана ашарийя.

Салафу саалихийн

Ишеним боюнча, сахабалардын жана табиундун пикирлерин жактаган ислам укукчулары менен хадис аалымдары болушкан. Булар ишеним темаларында аят жана хадистерде орун алган маселелер тууралуу талдоо жүргүзбөстөн, кандай болсо ошондой кабыл алышкан. Алла тааланын сыпаттары жана башка темаларда майда-чүйдөсүнө чейин киришкен эмес.

Ишеним менен байланыштуу алгачкы мазхаб – ушул мазхаб. Ошондуктан ханбалий мазхабында болгондордун көпчүлүгү менен биринчи ханафий, шафий жана маликийлер бул мазхабды жакташкан, б.а. салафу саалихийн болушкан.

Матуридия

Бул мазхабдын имамы чыныгы ысмы Мухаммед катары билинген Абу Мансур ал-Матуриди болгон. Хижраттын 238-жылында (Б.з. 862-жылы) Самарканддын Матурид айылында туулган жана айылынын аты менен атак-даңкка ээ болгон. Хижраттын 333-жылы (Б.з. 944-жылы) Самаркандда каза болгон бул адам түркий аалым болгон. Ахли сүннөт ишенимин жактаган жана ырым-жырымдарга карата абдан катуу күрөш жүргүзгөн.

Фикхта ханафий болгондор ишенимде (акыйдада) ушул мазхабды карманышат.

Ашария

Ашарий мазхабынын имамы Абул Хасан Али ал-Ашари болгон. Хижраттын 260-жылы (Б.з. 873-жылы) Басрада туулган, 324-жылы (Б.з. 936-жылы) Багдатта дүйнөдөн кайткан.

Мутазила аалымдарынан Абу Али ал-Жуббаинин окуучусу болгон ал-Ашари көргөн бир түшүнөн улам Мутазиладан чыгып, Ахли сүннөткө кошулган. Мындан кийин бүткүл өмүрүн Ахли сүннөткө кызмат кылуу менен өткөргөн.

Ахли сүннөттүн өкүлү болгон бул эки мазхаб негизинен окшош болгону менен айрым темалар боюнча бири-биринен айырмаланган көз караштары бар.

Амалга таандык мазхабдар

Сунни мусулмандар арасында кеңири таралган амалга таандык мазхабдар: ханафий, шафий, маликий жана ханбалий болуп төрткө бөлүнөт.

Ханафий мазхабы

Бул мазхабдын негиздөөчүсү – Имам Азам. Аты Нуман, атасынын аты Сабит, ал эми наамы (кунъясы) Абу Ханифа.

Хижраттын 80-жылы (Б.з. 699-жылы) Куфада туулган.

Ата-теги Хорасандан Куфага көчүп келген Имам Азам улуту боюнча түрк болсо керек.

Абдан мыкты билим алып, көптөгөн аалымдардан сабак алган. 18 жыл катары менен атактуу аалымдардын бири Хаммад бин Сулаймандын сабактарына катышкан. Хаммаддын өлүмүнөн кийин анын ордуна келип сабактарын уланткан.

Имам Азам миңге жакын окуучуну окуткан. Булардын ичинен эң атактуулары – Имам Абу Юсуф (Х.113-182/Б.з. 731-798), Имам Мухаммед Ибн Хасан аш-Шайбани (Х. 132-189/Б.з. 749-804) жана Зуфар Ибн Хузейл (Х. 110-158/Б.з. 728-775). Ошол эле мезгилде булар ханафий мазхабынын алгачкы дин аалымдарынан болушат.

Аббасий халифаларынан Мансур Имам Азамга Багдатта казылык милдетин сунуш кылат. Имам Азам бул сунушту кабыл албагандыктан аны түрмөгө камап, абдан сабатат. Мына ошентип таяктын айынан 70 жашында хижраттын 150-жылы (Б.з. 767-жылы) дүйнөдөн кайтат.

Ханафий мазхабы алгач Иракта, андан кийин Египет, Индия жана түркий элдердин арасында кеңири жайылган.

Маликий мазхабы

Бул мазхабдын негиздөөчүсү Имам Малик бин Анас болгон.

Хижраттын 93-жылы (Б.з. 712-жылы) Мадинада туулган жана ал жерде өсүп чоңойгон. Имам Азам жана Имам Абу Юсуф менен жолуккан. Мадина элинин аалымы жана имамы болгон.

Имам Маликтин эң башкы чыгармасы “Китабул-Муватта” болуп саналат. Ислам укугунун тартиби боюнча жазылган алгачкы хадис китеби болуп эсептелет.

Бул улуу ислам аалымы хижраттын 179-жылы (Б.з. 795-жылы) Мадинада көз жумган.

Маликий мазхабы Мадинада пайда болгон, Хижазда, Африкада жана Андулусияда жайылган.

Шафий мазхабы

Бул мазхабдын негиздөөчүсү – Имам Мухаммед бин Идрис аш-Шафий.

Имам Шафий хижраттын 150-жылы (Б.з. 767) Сирияда туулган, 204-жылы (Б.з. 819) Египетте өлгөн.

Имам Шафий – исламдын эң чыгаан аалымдарынын бири. Имам Малик жана Имам Мухаммедден сабак алган.

Имам Шафий арап тилин, поэзиясын жана тарыхын абдан жакшы билген.

Шафий мазхабы Египетте, Түштүк Аравияда, Чыгыш Африкада, Азербайжанда, Чыгыш Анатолияда, Индонезияда жана Явада жайылган.

Ханбалий мазхабы

Бул мазхабдын негиздөөчүсү Ахмад бин Ханбал болгон. Хижраттын 164-жылы (Б.з. 248) Багдатта туулган. 241-жылы (Б.з. 885) ошол эле Багдатта дүйнөдөн кайткан.

Мекке, Мадина, Дамаск сыяктуу көптөгөн ислам борборлорун кыдырган Ахмад бин Ханбал Имам Шафийден да сабак алган.

Ахмад бин Ханбал абдан чоң окумуштуу жана хадис аалымы болгон. Анын 40.000ден ашуун хадисти камтыган “Муснад” аттуу эмгеги жалпыга таанымал.

Ханбалий мазхабы Багдат, Египет, Сирия жана Хижазда жайылган.

[7] Абу Дауд. Акдийя. 11; Тирмизий. Ахкам. 3.

ДИНИЙ ӨКҮМ-ЖОБОЛОРДУН БУЛАКТАРЫ

Дин менен байланыштуу өкүм-жоболордун таянган булактары китеп, сүннөт, ижма жана кыяс болуп төрт нерседен турат. Диний өкүм-жоболор бул төрт булактан алынган. Эми буларды бир-бирден кыскача түшүндүрүп өтөлү:

Китеп

Китеп – ыйык Куран.

Куран – Алла таала тарабынан Жабраил алайхис-салам аркылуу арап тилинде пайгамбарыбызга түшүрүлгөн жана бизге чейин эч өзгөрүүгө дуушар болбостон келип жеткен баракчаларга жазылган сөздөр.

Диний өкүм-жоболор таянган алгачкы булак – Куран

Ыйык Куран – улуу Алла тааланын пайгамбарлары аркылуу жиберген китептеринин акыркысы. Ичине камтыган өкүм-жобо жана принциптер кыяматка чейин күчүндө болот. Сапаты боюнча бардык доорлордун жана коомдордун зарылдыктарына жооп бере алат.

Куран бизге жаратылышыбыздын максатын билдирет. Адамдарды, бүткүл ааламды жараткан Алла таалага ишенүүгө жана Ага кулдук кылууга үндөйт. Жакшылык кылууну, жамандыктадан сактанууну буюрат.

Куран жеке кишилердин да, коомдордун да бейпилдиги менен бак-таалайын камсыз кылуу үчүн керектүү принциптерди билдирет жана буларга моюн сунулушун талап кылат.

Ыйык Куран Алла тааланын буйруктары менен тыюуларына ылайыктуу түрдө иш кылгандардын сый көрө турганын сүйүнчүлөйт, буйруктарды орундатпаган, тыюу салынган нерселерди жасаган кишилердин да жазаландырыла турганын билдирет.

Ал – адамдарды караңгылыктан жарыкка чыгарган бир нур, түбөлүктүү таалайдын жолун көрсөткөн эң мыкты жол башчы. Бул дүйнө менен акыреттеги бак-таалайдын негиздери, укук, адилеттүүлүк жана теңчиликтин негизги принциптери жана бийик адеп-ахлактын жоболору анын ичинде. Куранда орун алган буйрук жана сунуштарга моюн сунгандар бул дүйнөдө да бейпилдик ичинде жашашат, өлүмдөн кийин улана турган түбөлүктүү жашоодо да чыныгы бак-таалайга жетишет.

Ыйык Куран менен байланыштуу маалыматтар “Китептерге ыйман келтирүү” бөлүмүндө кеңири түрдө берилген.

Сүннөт

Сүннөт сөздүктө жол жана үрп-адат деген маанини билдирет.

Термин катары сүннөт – пайгамбарыбыздын Курандан сырткаркы сөздөрү жана жүрүш-туруштары.

Бул аныктамадан сүннөттүн үч бөлүктөн турарын түшүнсөк болот. Алар:

а) Кавлий сүннөт: Пайгамбарыбыздын сөздөрү дегенди билдирет.

б) Фийлий сүннөт: Пайгамбарыбыздын жүрүш-туруштары дегенди билдирет.

в) Такририй сүннөт: Пайгамбарыбыздын бир мусулмандын жасаган бир иши же айткан бир сөзү тууралуу кабардар болсо да, буга каршы чыкпашы жана бул тууралуу эч кандай сөз айтпашы.

Пайгамбарыбыздын милдети – исламды үйрөтүү жана ага ылайык келбеген сөздөр менен кыймыл-аракеттердин жаңылыш экендигин көрсөтүү. Ошондуктан азирети пайгамбарыбыздын бир мусулмандын айткан сөзүнөн же кылган иш-аракетинен кабардар болсо да, буга каршы чыкпай, ага карата эч кандай сөз айтпашы бул сөз же кыймыл-аракетти туура көргөнүн көрсөтөт.

Ыйык Куран пайгамбарыбызга баш ийүүнү буюрат, пайгамбарга баш ийүүнүн Алла таалага баш ийүү экендигин билдирет. Бул тема боюнча көптөгөн ыйык аяттар бар. Булардан айрымдары төмөнкүлөр:

وَاَط۪يعُوا اللّٰهَ وَاَط۪يعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَاِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُٓوا اَنَّمَا عَلٰى رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُب۪ينُ •

“Аллага баш ийгиле, пайгамбарга баш ийгиле жана (жамандыктардан) сактангыла. Эгерде баш ийүүдөн баш тартсаңар, анда муну билгиле, пайгамбарыбыздын милдети – (болгонун болгондой) ачык угузуу жана билдирүү.”[8]

مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ اَطَاعَ اللّٰهَ ... •

“Кимде-ким пайгамбарга баш ийсе, Аллага баш ийген болот.”[9]

وَمَٓا اٰتٰيكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهٰيكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا ... •

“Пайгамбар силерге эмне берген болсо, аны алгыла жана силерге эмнени тыюу салса, андан сактангыла.”[10]

فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتّٰى يُحَكِّمُوكَ ف۪يمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا ف۪يٓ اَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْل۪يمًا •

“Жок, Кудай урсун, ортолорунда чыккан түшүнүшпөстүктөрдө сени калыс кылып, андан кийин да берген өкүмүңө карата ичтеринен эч кандай кайгыруу сезбестен анык мааниси менен кабыл алышпаса, ыйман келтирген болушпайт.”[11]

Көрүнүп тургандай, бир бөлүгү берилген куттуу аяттарда пайгамбарга сөзсүз түрдө баш ийүү буюрулган. Мунун мааниси ачык-айкын. Пайгамбар пайгамбар катары кандайдыр бир маселе боюнча эмнени буюрса, ал буйрукка баш ийип, ал буйрук Алла тааланын буйругу катары кабыл алынып, орундалышы керек.

Мындан сырткары пайгамбарыбыз да:

مَنْ أَطَاعَن۪ي فَقَدْ أَطَاعَ اللّٰهَ وَمَنْ عَصَان۪ي فَقَدْ عَصَى اللّٰهَ

“Мага баш ийген Аллага баш ийген болот. Мага баш көтөргөн да, Аллага баш көтөргөн болот,”[12] – деп буюрган.

Сүннөт ислам укугунун экинчи булагы болгондуктан өкүм чыгарган имамдар арасында бир пикирдүүлүк бар.

Алгачкы төрт халифадан азыркы мезгиле чейин өкүм чыгарган дин аалымдары Куран сыяктуу сүннөттөн да диний өкүм-жоболорду чыгарышкан жана сүннөткө баш ийүүнүн, сүннөт менен иш кылуунун зарылдыгын баса белгилешкен. Ал тургай мурунтан сүннөт түшүндүргөн өкүмгө терс пикири болгондор сүннөттү үйрөнгөндөн кийин бул пикирлеринен баш тартышып, сүннөттү карманышкан.

Сүннөткө көңүл бурбастан ыйык Куранды толугу менен түшүнүү мүмкүн эмес. Анткени диндин өкүм-жоболору Куранда үйрөтүлбөйт жана көптөгөн өкүм-жобонун майда-чүйдөсүн жана кандайча ишке ашырыларын да Куран түшүндүрбөйт. Мисалы, намаздын парз экендигин Куран билдирет, бирок намаздын кандайча окулары жана канча рекет болгону Куранда жок. Бул нерселер сүннөттөн, пайгамбарыбыздын кылгандарынан үйрөнүлөт.

Ар бир мусулманга парз болгон ажылык милдетинин да кандайча өтөлөрү аяттардан үйрөнүлбөйт, муну сүннөт үйрөтөт.

Мындан сырткары ислам аалымдары сүннөттү парз жана важип болбогон диний өкүм катары да сүрөттөшкөн. “Бул иш сүннөт” деп айтылган учурда, парз жана важиптен сырткаркы бир иш дегенди түшүндүрөт. Түшкү намаздын сүннөтү сыяктуу.

Ислам укукчулары сүннөттү өкүмү боюнча экиге бөлүшөт:

а) Сунани худа: Пайгамбарыбыздын ибадат менен байланыштуу болгон сүннөтү. Бул сүннөттү аткарган киши сооп табат, аткарбаган киши да жерилет жана жемеге кириптер болот. Азан, коомат, жамаат менен намаз жана парз намаздарынан мурун жана кийин окулган сүннөттөр сыяктуу.

Мындай сүннөттү теңсинбөө болсо, ал сүннөттүн ээсин теңсинбөө маанисине келе тургандыктан (Кудай сактасын) адамдын сөгүш алышына себеп болот.

б) Сунани заваид: Пайгамбарыбыздын адам катары кийиниши, отурушу, жатып турушу жана укташы сыяктуу үрп-адат менен байланыштуу жүрүм-турумдар.

Мындай сүннөттү аткарбоо – макүрөө эмес, ошондой эле, аны аткарбаган киши да уяткарылбайт (Бирок бул түрдөгү сүннөттөргө баш ийүү пайгамбардын сүйүүсүнө ээ болууга түрткү болот).

Ижма

Ижма сөздүктө “бириктирүү, бир тема боюнча бир пикирге келишүү жана чечкиндүү болуу” сыяктуу маанилерди түшүндүрөт.

Ал эми диндеги мааниси ислам аалымдарынын пайгамбарыбыздан кийинки доордо кандайдыр бир диний маселенин өкүмү боюнча бир пикирге келиши.

Бир пикирге келишүү эки түрдө болот. Биринчиси ислам аалымдары диний темадагы пикирлерин бир багытта түшүндүрүшөт. Буга “Сарих ижма”деп айтылат. Экинчиси болсо, диний бир маселе боюнча бир же бир нече ислам укукчусу пикирлерин айтышат, ал эми бул пикирден кабардар болгон ошол доордогу башка өкүм чыгаруучулар ошол эле пикирди ачык айтышкан эмес. Ошондой эле ага каршы көз караштарын да билдиришпеген. Мына ушундайча ал пикирди кабыл алган болуп эсептелишет. Буга да “сукути ижма” деп айтылат. Ислам аалымдарынын көпчүлүгүнүн көз карашы боюнча, Сарих ижма диний өкүмдөр үчүн так булак. Ал эми сукути ижманын так болуп болбогондугу белгисиз.

Ислам аалымдарынын көпчүлүгү төмөнкү ыйык аят менен хадисти ижма үчүн таяныч көрсөтүшкөн.

Алла таала мындай деп буюрган: “Кимде-ким өзүнө туура жол белгилүү болгондон кийин пайгамбарга каршы чыгып, момундардын жолунан башка жол менен кете турган болсо, аны түшкөн жолуна таштайбыз жана тозокко киргизебиз. Ал жер кандай гана азаптын жолу.”[13]

Бул аятта момундар түшкөн жолдун баш ийилиши керек болгон туура жол экендиги белгиленген. Бул жол эч шексиз, ислам аалымдарынын аят жана хадистердин нуру астында бир пикирге келген жолу.

Пайгамбарыбыз да: “Менин үмөтүм ыпыластык үчүн чогулушпайт,” – деп буюрган (Ибн Маажа. Фитан. 8).

Кыяс

Кыяс сөздүктө “бир нерсени башка бир нерсе менен өлчөө жана эки нерсе арасындагы окшоштуктарды белгилөө” дегенди билдирет.

Ал эми диндеги мааниси – Куран, сүннөт, же ижмада чечмеленбеген кайсы бир маселеге, араларындагы максат биримдигинен улам бул булактардын биринде орун алган теманын өкүмүн берүү дегенди билдирет.

Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган: “(Мурас калтыруучусун өлтүргөн) канкор мурасчы боло албайт.” (Абу Дауд. Дият. 18; Ахмад б. Ханбал. 1/49; Дарими. Фараиз. 41). Мунун себеби, мурасчы болгон канкордун тез арада мураска ээ болуу үчүн тыюу салынган бир ишти, б.а. өлтүрүү ишин араачы катары колдонушу менен байланыштуу. Мына ушундайча ал да мурастан куру калтырылып жазаландырылууда.

Ислам укукчулары ушул эле себептен улам керээз менен байлыгын калтырган адамдын өлтүрүлүшүн да салыштырып, өзүнө байлыгын керээз менен калтырган адамды өлтүргөн кишинин керээзге ээ болбостугун белгилешет.

Мына дин менен байланыштуу өкүм-жоболордун далилдери жана негиздери булар. Булардын ичинен алгачкы экөө, б.а. Куран менен сүннөт динде негизги булактар. Ал эми калган экөө, б.а. ижма жана кыяс Куран менен сүннөткө таандык.

[8] Маида сүрөсү. 92-аят.

[9] Ниса сүрөсү. 80-аят.

[10] Хашр сүрөсү. 7-аят.

[11] Ниса сүрөсү. 65-аят.

[12] Бухарий. Жихад. 109; Муслим. Имара. 8.

[13] Ниса сүрөсү. 115-аят.

ЫЙМАН

Ыйман – сөздүктөгү мааниси боюнча кабылдоо, кандайдыр бир нерсеге так ишенүү.

Ал эми диний термин катары ыйман – пайгамбарыбыздын Алла таала тарабынан кабар бергени так билинген нерселердин туура экендигине чын жүрөктөн ишенүү.

Ыйман ижмали жана тафсили болуп экиге бөлүнөт:

а) Ижмали ыйман: Ыйман келтириле турган нерселерге кыскача жана жалпы ишенүү. Тавхид келмеси менен Шахадат келмесин ачык айтып, жүрөгү менен кабылдаган киши кыскача жана жалпы ыйман келтирген болот.

б) Тафсили ыйман: Бул да ыйман келтириле турган нерселердин ар бирине өз-өзүнчө ишенүү. Алла таалага, периштелерине, китептерине, пайгамбарларына, акырет күнүнө, өлгөндөн кийин тирилүүгө, бейиш менен тозокко, тагдыр жана казага өз-өзүнчө ишенүү бул бөлүмгө кирет.

Ыйманда негизги нерсе жүрөк менен кабылдоо. Бир киши Алла тааланы жана Анын пайгамбарлары аркылуу жиберген нерселерин жүрөгү менен кабылдап, туура экендигине чын жүрөктөн ишенсе, момун болот. Ал эми ачык айтуу момун экендигинин адамдар тарабынан билиниши жана адамдардын анын ишенгенине күбө болушу үчүн керектүү. “Ыйман – тил менен ачык айтуу, жүрөк менен кабылдоо” деген нуска сөз ошон үчүн айтылган. Демек, жүрөгү менен кабылдаган киши Алла тааланын алдында момун болуп саналат.

Андай болсо ыймандын негизги тиреги – жүрөк менен кабылдоо. Ушул себептен жүрөгүндө күмөн жана арсардык болгон киши Шахадат келмесин келтирсе да, Алла тааланын алдында момун эмес.

Мындан сырткары ыйман бир бүтүндүк болуп, бөлүнүүнү кабылдабайт. Башкача айтканда, ишенилиши зарыл болгон нерселердин бир бөлүгүнө ишенип, бир бөлүгүн кабыл албоого болбойт.

Тавхид жана Шахадат келмелери

Тавхид келмеси:

لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ

“Алладан башка кудай жок. Мухаммед (а.с.) Алланын элчиси” деген сөз. Мунун мааниси ислам дининин ишеним негиздерин камтый турганчалык кеңири. Алла тааланын бар экендигине, Андан башка ибадат кылына турган жаратуучунун жок экендигине жана Ал тарабынан жиберилген бардык нерселердин чындык экендигине ишенүү болуп саналат. Азирети Мухаммеддин пайгамбарлыгын кабылдоо да Анын кабар берген нерселеринин туура экендигине ишенүү дегенди билдирет. Ушул себептен Тавхид келмеси жүрөктөгү ишенимдин тышкы белгиси болуп эсептелген.

Мындан сырткары Шахадат келмеси да бар, ал да төмөнкүдөй:

اَشْهَدُ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ

“Алладан башка кудайдын жок экенине күбөлүк беремин. Ошондой эле Мухаммед алайхис-саламдын Анын кулу жана элчиси экенине да күбөлүк беремин.”

Булардын ичинен бирөөнү тили менен ачык айтып, жүрөгү менен кабылдаган киши ыйман келтирген жана момун болуу кадырына ээ болгон болот.

Ыйман менен амал арасындагы байланыш

Алла таалага жана азирети Мухаммеддин Алла тааладан алып келип, кабар берген нерселерине чын жүрөктөн ишенген киши момун болот. Мындай киши кандайдыр бир себептен улам ибадат милдетин кылбаса жана арам болгон нерселерден сактанбаса деле ыйманын жоготкон болбойт. Анткени ыйман менен амал бири-биринен бөлөк нерселер. Башкача түшүндүргөндө амал ыймандын бир бөлүгү эмес.

Муну бир мисал менен түшүндүрөлү. Бир күндө беш маал намаз окуу – момундарга парз, б.а. Алла тааланын буйругу. Намаздын парз экендигине ишенсе да, жалкоолугунан улам аны окубаган киши динден чыкпайт. Тек гана Алла тааланын буйругуна баш ийбегендиги үчүн күнөөкөр болот.

Амал ыймандын бир бөлүгү болбосо да, ыйман менен амал арасында абдан тыгыз байланыш бар. Алла чыныгы момундарга гана ыраазы болот. Чыныгы момун болуу үчүн да ыйман менен бирге ибадат кылуу жана мыкты адеп-ахлакка ээ болуу керек.

Ибадат – ыймандын бир көрсөткүчү, мындай экендигинде эч кандай күмөн жок. Тек гана ишендим деп айтуу жетиштүү эмес. Жүрөктөгү ыймандын жарык нурунун өчпөшү үчүн ибадат зарыл. Алла тааланын буйруктарын орундатып, тыюуларынан сактануу ыйманды кубаттандырат. Ибадат милдетин аткарбаган кишинин жүрөгүндөгү ыйман акырындык менен Начарлайт жана бир күнү анын жарык нуру өчүп калышы мүмкүн. Бул болсо адам үчүн эң чоң жоготуу болуп саналат.

Чыныгы ыйман жана анын кабыл болушунун шарттары

Ыймандын туура жана кабыл болушу үчүн төмөнкүдөй үч шарт болушу керек:

а) Үмүтсүз калган абалда ыйман келтирүүгө болбойт. Өмүр бою ишенбеген бир кишинин качан гана жашоодон үмүтү үзүлүп, өлүм менен бетме-бет келип, тозоктогу орду өзүнө көрсөтүлгөндөн кийин ыйман келтиришинин эч кандай пайдасы жок.

б) Ишенген бир киши диндин так болгон өкүм-жоболорунан кайсы бирөөнү тангандыгын айтпоого тийиш жана жүрүш-турушунда да муну көргөзбөшү керек. Мисалы, диний өкүм-жоболордон экендиги так болгон намаз, орозо, ажылык жана зекет сыяктуу бир өкүм-жобону танган киши ыйманын жоготкон болот. Анткени диндин өкүм-жоболору бири-бирин толуктап турат. Булардын ичинен бирөөнү эле тануу бардыгын танууга тете.

в) Мусулман киши диний өкүм-жоболордун бардыгынын мыкты экенин кабылдашы керек жана булардын арасында бөлүүчүлүк кылбашы керек. Диний өкүм-жоболордун ичинен бирөөнү эле жактырбоо ыймандын жок болушуна себеп болот.

Ыйман – бейпилчилик менен бак-таалайдын булагы

Ыйман – адамдын эң баалуу казынасы. Караңгы менен жарыктын бирдей болбогону сыяктуу эле ишенген киши менен ишенбеген киши да бирдей эмес. Алла тааланын алдында жана адамдардын жанында ишенген (момун) кишинин өзгөчө орду жана кадыр-баркы бар. Алла тааланын момун кулдарын өзгөчө сүйгөнү сыяктуу эле адамдардын ишенимине киргендер да ушул момун адамдар болот.

Ыймандуу киши бейпил жана бак-таалайлуу киши болуп саналат. Анткени ишенген киши бир күнү Алла тааланын алдында кылгандарынын эсебин берерине ишенгендиги үчүн Алла тааланын жана адамдардын, ал тургай башка жандуулардын алдындагы милдеттерин эң мыкты орундатууга аракет кылат. Ишинде жана сөзүндө чеги менен болот. Ар кандай аша чапкандыктан сактанат. Үй-бүлөсүнө, чөйрөсүнө, бардык кишилерге жана жан-жаныбарларга да мээрим жана ырайым көрсөтөт. Кырсыктардын алдында өзүн жоготпойт, үмүтсүздүккө кабылбайт, Алла таалага сыйынат жана ишенет. Мына ушулардын баары адамдын бейпил жана бактылуу болушун камсыз кылат.

Кабылдаган жана танган кишилер

Адамдар ыйманы (ишеними) боюнча үч түргө бөлүнөт:

а) Момун: Алла таалага жана пайгамбарына ишенген, пайгамбардын Алла тааладан алып келген нерселеринин бардыгынын туура экендигин чын жүрөктөн кабылдаган жана бул ишеничин ачык айткан киши.

б) Каапыр: Исламдын ыйман негиздерин кабылдабаган, башкача айтканда Алла таалага жана пайгамбарына ишенбеген киши.

в) Мунафык (эки жүздүү): Алла таалага жана пайгамбарына ишенгенин айтып, момун караты көрүнсө да, чын жүрөктөн ишенбеген, ичи менен тышы башка болгон киши.

Ыймандын негиздери

Ыймандын жети негизи бар жана булар Ааманту сүйлөмүндө топтолгон. Ааманту төмөнкүдөй:

اَمَنْتُ بِاللّٰهِ وَمَلٰئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْاٰخِرِ وَبِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰى
وَالْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ اَشْهَدُ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ

Мааниси:

“Мен,

* Аллага,

* Алланын периштелерине,

* Алланын китептерине,

* Алланын пайгамбарларына,

* Акырет күнүнө,

* Тагдырга, жакшылык менен жамандыктын Алланын жаратышы менен болгонуна ишендим.

* Өлгөндөн кийин тирилүү да – акыйкат. Алладан башка кудайдын жок экенине мен күбө боломун. Ошондой эле Мухаммед алайхис-саламдын Анын кулу жана элчиси экенине да күбө боломун.”

Эми булардын ар бирин өз алдынча түшүндүрөлү.

АЛЛАГА ЫЙМАН КЕЛТИРҮҮ

Эрезеге жетип, акыл-эси толгон ар бир эркек жана аял кишиге эң биринчи парз болгон нерсе – Алла тааланы билүү жана Ага ишенүү.

Алла таала бар. Анын бар экендигин түшүнүү жана билүү үчүн өзүбүзгө, ааламга жана ааламдагы жаратылыш кубулуштарына жана бардык нерсенин орду ордуна коюлганына байкоо салуу жетиштүү.

Ааламда эч бир нерсе өзүнөн-өзү эле жаралып калган эмес. Сөзсүз түрдө аны жараткан жана ага калып берген бирөө бар. Кийген кийимибиз, колдонгон буюмубуз жана жашаган үйүбүз, түшкөн унаабыз, булардын бардыгынын бир устасы жана жасаганы бар. Ушул сыяктуу бизди, бүткүл жандууларды, ааламды жана ааламдагы абдан ыраттуу бул тартипти, албетте, жасаган жана жараткан бирөө бар. Мына ошол жаратуучу – Алла таала. Бизди жараткан жана жашаткан – Ал. Бизди өлтүрүп, кайра тирилте турган да кайра эле – Ал. Ошондуктан биз үчүн биринчи милдет – Ал улуу жаратканды таануу жана Ага ишенүү.

Алла таала бар жана бирөө гана. Андан башка жараткан жок. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

وَاِلٰهُكُمْ اِلٰهٌ وَاحِدٌ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الرَّحْمٰنُ الرَّح۪يمُ •

“Жаратканыңар бир гана кудай. Андан башка кудай жок. Ал – мээрмaн жaнa ырaйымдуу.”[14]

Ааламдагы ырааттуу тартип жана табияттагы кубулуштардын бири-бирине ылайыктуулугу – Алла тааланын бирөө экендигине, Анын эч кандай түгөйү жана теңинин жок экендигине ачык далил.

Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

لَوْ كَانَ ف۪يهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا فَسُبْحَانَ اللّٰهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ •

“Эгерде aсмaндa жана жерде Алладан башка кудайлар болгондо, жер менен көк сөзсүз түрдө бузулуп кетмек. Демек, Арштын ээси болгон Алла алар жараштырган сапаттардан алыс.”[15]

Алланын сыпаттары

Алла таала сыпаттары менен билинет жана таанылат. Ыйык Куран Алла тааланын сыпаттарын билдирген. Анткени Алла тааланын өзүн түшүнүп аңдашыбыз мүмкүн эмес. Ансыз да, Алла таала бизди мындан жооптуу деп эсептеген эмес.

Алла тааланын сыпаттары затий жана субутий болуп экиге бөлүнөт. Булардын алтоо – затий сыпат, сегизи – субутий сыпат болуп, жалпысынан 14 сыпаты бар.

Затий (Алла затына гана тиешелүү) сыпаттар: Вужуд, Кыдам, Бакаа, Вахданият, Мухалафатун лил-хаваадис, Кыям бинафсихи.

Субутий (Аллага жана чектелүү бир бөлүгү адамдарга таандык) сыпаттар: Хаят, Илим, Сами, Басар, Ирада, Кудурет, Калам, Таквин.

Булардын кыскача маанилери мындай:

Затий сыпаттар

Вужуд: Бар болуу дегенди билдирет. Алла таала бар жана бар экендиги затынын зарылдыгы. Ушул себептен Ак таалага “Важибул-вужуд” деп айтылат. Алла таала бар болууда жана бар экендигин улантууда эч нерсеге муктаж эмес.

Кыдам (башталгычы болбогон): Алла таала эзелки, башкача айтканда бар болушунун башталгычы жок. Бул мезгилде жок эле да, андан кийин бар болду деп айтууга болбойт. Бул дүйнөдөгү ар бир макулуктун убакыттын белгилүү ирмеминде жаралган башталгыч тарыхы бар. Ал эми Алла таала али эч нерсе жок болгон учурда эле бар болчу.

Бакаа (түбөлүктүүлүк): Алла тааланын бар болушунун чеги жок. Мисалы, биз белгилүү бир мөөнөттөн кийин жок болобуз. Алла тааладан башка бардык нерсенин белгилүү бир мөөнөттөн кийин жашоосу аяктайт. Ал эми Алла таала эч качан өлбөйт жана дайыма бар болот. Ыйык Куранда да мындай деп буюрулган:

كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ •

“Алланын өзүнөн башка бардык нерсе жок болот. Өкүм Аныкы жана силер Ага кайтарыласыңар.”[16]

Вахданият (Жараткан Алланын жалгыздыгы): Алла таала бирөө гана. Ыйык Курандын эң кыска сүрөлөрүнөн бири болгон Ихлас сүрөсүндө мындай деп буюрулган:

قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ • اَللّٰهُ الصَّمَدُ • لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ • وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ •

“(Оо, Мухаммед!) Айт: “Ал – Алла, бирөө гана.” Алла самат (бардык нерсе Ага муктаж, Ал эч нерсеге муктаж эмес). Андан бала болгон эмес (Эч кимдин атасы эмес). Өзү да туулган эмес (эч кимдин баласы эмес). Эч нерсе Ага тең жана окшош эмес” (Ихлас сүрөсү. 1-4-аяттар).

Алла таала заты боюнча бирөө гана, үлүшү жана бөлүгү жок. Сыпаттары боюнча да бирөө гана, түспөлдөшү жана теңи жок. Иштери боюнча да бирөө гана, түгөйү жана шериктеши жок.

Мухалафатун лил-хаваадис (жаратылгандардын эч бирине окшобоо): Кийинчерээк жаратылган нерселерге окшобойт деген сөз. Алла таала жаратылгандардын эч бири менен түспөлдөш эмес. Ал бардык нерсеси боюнча теңдешсиз. Ыйык Куранда мындай деп буюурулган:

لَيْسَ كَمِثْلِه۪ شَيْءٌ وَهُوَ السَّم۪يعُ الْبَص۪يرُ •

“Алла! Андан башка кудай жок, Ал – Тирүү, Түбөлүк.”[17]

Кыям бинафсихи (бар болгону үчүн башка бирөөгө муктаж болбоо): Алла таала заты менен бар. Бар экендиги затынын зарылдыгы болуп, башкасынан эмес.

Субутий сыпаттар

Алла тааланын субутий сыпаттары да төмөнкүлөр:

Хаят (өмүр): Алла таала чыныгы жана түбөлүктүү жашоосу менен тирүү. Ар бир жандууга Ал жашоо берет. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ اَلْحَيُّ الْقَيُّومُ ... •

“Алла! Андан башка кудай жок, Ал – тирүү жана дайыма жараткандарын көрүп көзөмөлдөйт.”[18]

Илим: Билүү дегенди түшүндүрөт. Алла таала жерде жана көктө болгон бардык нерсени билет. Ал гана эмес адамдын көңүлүндө жашыргандарын да билет. Анын билбеген эч нерсеси жок. Аалам жана ааламда болгон бардык нерсе боло электе алардын баарын, кандайча жана качан боло турган болсо, ошондой билет.

Сами (угуу): Эшитүү деген сөз. Алла таала бардык нерсени, алыс жана жакын дебестен угат. Ал тургай ичибиздеги шыбырларды да угат. Угуу үчүн кулакка муктаж эмес.

Басар (көрүү): Көрүү дегенди билдирет. Алла таала бардык нерсени көрөт. Ал нерсенин алыста жана жакында болушу менен жабык-ачык, жарык жана караңгы, кичине жана чоң болушунун айырмасы жок. Биздин кай жерде жана эмне кылганыбыздын баарын көрөт. Көрүү үчүн биз сыяктуу көзгө муктаж эмес.

Ирада (эрк): Каалоо дегенди түшүндүрөт. Алла таала каалайт жана каалаганын кылат. Каалаган бардык нерсесин кылууда кыйынчылык тартпайт жана кандайдыр бир жардамчыга да муктаж болбойт.

Бул тема менен байланыштуу ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

اِنَّمَٓا اَمْرُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَيْـًٔا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ •

“Алла бир нерсени каалаган мезгилде, Анын буйругу тек гана “бол” деп айтуу, дароо болот.”[19]

Кудурет: Күч жеткирүү деген сөз. Алла тааланын бардык нерсеге күчү жетет. Күчүн жеткире албай, кыйнала турган эч нерсеси жок.

Калам (сөз): Айтуу дегенди билдирет. Алла таала тамга жана тыбышка муктаж болбостон сүйлөйт. Ыйык Куран жана башка кудайдан келген китептер – Анын сөзү. Алла таала пайгамбарларга жана периштелерге каалаганын айткан жана угузган.

Таквин (жаратуу): Жаратуу деген сөз. Ааламды жана ааламдагы бардык заттарды жараткан, жашаткан жана жашоо мыйзамын багыштаган – Ал. Андан башка жаратуучу жок.

Мына ушулар Алла тааланын сыпаттары болуп, бул сыпаттары менен Алла таала билинет жана таанылат. Алла таалага ишенүү бул сыпаттардын Алла тааланын өзү менен дайыма бар экендигине ишенүү дегенди билдирет.

Алла таала сүйүүсү

Сүйүүлөрдүн эң бийиги Алла таала сүйүүсү болуп саналат.

Ата-энебизди сүйөбүз. Анткени алардан ызаат жана сүйүү көрүп, мээрим жана ырайым толгон канаттары астында чоңойдук. Бизди өстүрүп, турмушка даярдап жатышканда эч качан жандарын аяшкан жок. Ушул себептен биз аларды сүйөбүз.

Алла тааланы эмне үчүн сүйбөйлү?

Ойлонуп көрөлүчү, бизди жараткан жана чексиз ырыскыларды берген ким? Тулку-боюбузду акыл-эс жана аң-сезим сыяктуу жогорку деңгээлдеги сапаттар менен менен курчатып, башка жаратылгандарды кызматыбызга берген ким? Эч шексиз – Алла таала. Андай болсо сүйүүгө эң көп татыктуу болгон да – Ал. Ушул себептен аны бардык нерседен артык сүйүшүбүз керек.

Алла тааланы сүйүү Аны билүүгө жана таанууга байланыштуу. Анткени адам билген жана тааныганын гана сүйө алат. Ошондуктан Алла тааланы сүйгөндөр тек гана Ага ишенгендер болот. Чындыгында ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ اَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللّٰهِ وَالَّذ۪ينَ اٰمَنُوٓا اَشَدُّ حُبًّا لِلّٰهِ •

“Адамдардын арасында Алланы таштап, Ага издеген шериктерди кудай катары менчиктеген жана аларды Алланы сүйгөнсүп сүйгөндөр бар. Ал эми момундардын Аллага болгон сүйүүсү бардыгынан күчтүү.”[20]

Алла тааланы кантип сүйүшүбүз керек?

Алла тааланы сүйөбүз деп айтуу жетиштүү эмес. Мунун бир белгиси болуш керек. Ал жиберген жана милдеттендирген акыркы пайгамбары азирети Мухаммедди ээрчүү болуп саналат. Анын изи менен жүрүү жана бийик адеп-ахлагынан таалим алуу. Бул ошол эле мезгилде Алла тааланын буйруктарына баш ийип, тыюу салган нерселеринен сактануу дегенди түшүндүрөт. Бул тема боюнча ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُون۪ى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللّٰهُ غَفُورٌ رَح۪يمٌ •

“Оо, Мухаммед, айт: “Алланы сүйсөңөр мени ээрчигиле, Алла да силерди сүйсүн жана күнөөлөрүңөрдү кечсин. Алла кечирим кылат жана ырайым этет.”[21]

Демек адамдын тек гана Алла тааланы сүйөм деп айтышы жетиштүү эмес. Алла тааланы сүйүү Анын пайгамбарын да сүйүү дегенди билдирет. Ал эми пайгамбарын сүйүү – ар бир кыймыл-аракетинде аны үлгү кылуу жана сүннөткө баш ийүү.

Бир киши сүйгөнүн унутпайт. Алла тааланы сүйгөндөр да Аны унутпайт, дайыма эскерип жүрүшөт. Бир кишинин сүйгөнүн тез-тез эскериши жана Анын көңүлүнө жага турган кыймыл-аракеттерди жасашы абдан Табигый көрүнүш.

Алла тааланы эскергендерди Ал да эскерет. Анткени Алла таала өзү үчүн жасалган эч бир нерсени жоопсуз калтырбайт. Аны сүйгөндү Ал да сүйөт. Андан суранганды Ал бош кайтарбайт. Ага ишенгенди коргойт жана жогорулатат. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

فَاذْكُرُون۪ىٓ اَذْكُرْكُمْ ... •

“Силер мени эскергиле, мен да силерди эскерейин.”[22]

Алла таала коркуусу

Алла таала бизге кан тамырыбыздан дагы жакын. Бизди ар дайым жана бардык жерде көрүп көзөмөлдөп, кылгандарыбызды билет. Жердеги жана көктөгү эч нерсе Ага жашыруун эмес. Эч ким көрө албай турган жабык жана ээн жерлерде кылгандарыбызды көрөт, айткандарыбызды угат. Ал тургай акылыбыздан өткөндөрдү да биле алат. Бир күнү кылган-эткендерибиз боюнча бизди суракка алат. Жакшы иш кылгандарды сыйлайт, жаман иш кылгандарды болсо жазаландырат. Анын алдында дүйнөдө кылгандарыбыздын эсебин берип жатканда, кайсы бир нерсебизди жашырышыбыз мүмкүн эмес.

Алла таалага ушундайча ишенген киши албетте, Андан коркот жана Ага терең урмат көрсөтөт.

Алла тааладан коркуу Анын буйруктарына баш ийип, тыюу салган нерселеринен сактануу дегенди түшүндүрөт.

Алла таала коркуусу дүйнө жана акырет бакытынын пайдубалы. Алла тааладан корккон киши чеги менен кыймыл-аракет жасайт. Ар бир ишинде чынчыл болууга жана бардык адамдарга жакшы мамиле кылууга аракет кылат. Күнөө иштебегенге жана бардык кишилер менен жакшы мамиледе болууга күч жумшайт. Адамдарга гана эмес, бардык жандууларга мээрим көргөзөт. Анткени кылган ар бир ишин Алла тааланын көргөнүн жана бир күнү буларды өзүнөн сурай турганын билет.

Алла таала коркуусу адамды Аллага жакындаштырат, Анын ыраазычылыгына ээ болушуна жана бейишке киришине түрткү болот. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

وَاَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّه۪ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوٰى • فَاِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَاْوٰى •

“Ал эми Жараткандын алдында туруудан коркуп, напси каалаган нерселерден өзүн тыйган адамдын бара турган жери – албетте Бейиш.”[23]

[14] Бакара сүрөсү. 163-аят.

[15] Анбия сүрөсү. 22-аят.

[16] Касас сүрөсү, 88-аят.

[17] Шуура сүрөсү. 11-аят.

[18] Бакара сүрөсү. 255-аят.

[19] Ясин сүрөсү. 82-аят.

[20] Бакара сүрөсү. 165-аят.

[21] Аали Имран сүрөсү. 31-аят.

[22] Бакара сүрөсү. 152-аят.

[23] Наазиат сүрөсү. 40-41-аят.

ПЕРИШТЕЛЕРГЕ ЫЙМАН КЕЛТИРҮҮ

Ыймандын шарттарынын бири – Алла тааланын периштелерине ишенүү.

Периштелердин мааниси жана касиеттери

Периштелер – Алла тааланын нурдан жараткан жандыктары. Аларда (бизде болгондой) эркектик жана ургаачылык жок. Алар жешпейт, ичишпейт, жатып укташпайт, чарчашпайт жана оорушпайт. Алла тааланын каалаганындай жашашат. Жерде, көк жүзүндө жана бардык жакта болушат. Адамдар менен дайыма бирге болгондору да бар.

Периштелер Алла тааланын ар бир буйругун эч кемчиликсиз түрдө аткарышып, тыюу салган нерселеринен сактанышат. Күнү-түнү Ага ибадат кылышып, дуба окуп жалбарышат.

Периштелер абдан күчтүү жана ылдам жүргөн жандуулар. Биздин кыла албагандарыбызды алар оңой эле кылышат жана жете албаган жерлерибизге абдан тез жетишет. Милдеттери ар түрдүү болгон периштелердин санын Алла таала гана билет.

“Эмне үчүн периштелерди көрө албайбыз? Периштелер бар болгонуна караганда аларды көрүшүбүз керек эмеспи?” деген суроолор туулушу мүмкүн. Ооба, периштелер бардык жерде болгонуна карабастан, биз аларды көрө албайбыз. Анткени алар нурдуу жандыктар. Ал эми биздин көздөрүбүз аларды көрө ала тургандай калыпта жаратылган эмес. Анын үстүнө биз аларды гана эмес, бар экендиктеринен күмөн саналбаган дагы көптөгөн нерселерди да көрө албайбыз. Рухубуз көрө албаган нерселерибизден бири. Рухубузду көрө албайбыз, бирок бар экендигине ишенебиз. Бар болгон ар бир нерсенин көрүнүшү да зарыл эмес.

Мына, периштелер да рухубуз сыяктуу, көзгө көрүнүшпөйт. Алла таала биз көрө албаган периштелерди пайгамбарларга көрсөтүп, алар аркылуу пайгамбарлар Алла тааладан кабарлар алышып, Алла тааланын сөздөрүн угушкан. Ыйык Куран да пайгамбарыбызга ушундайча келген жана Куранда алардын бар экендиктери билдирилген. Ошондуктан биз периштелерди көрбөсөк да, аларга ишенебиз.

Периштелерге ишенүүнүн пайдалары

Ыймандын негиздери адамдын жашоосунда өзүнө жол көрсөткүч кыла турган жана дайыма кыймыл-аракеттерин ага баш ийдире турган принциптер. Ошондуктан периштелерге ыйман келтирүү абдан чоң мааниге ээ. Анткени периштелер – адамды жакшылыкка үндөгөн бир каражат. Буга ишенген киши өзүн жакшылыкка үндөгөн ар бир үнгө кулак төшөйт жана чакырылган жерге барат.

Мындан сырткары айрым периштелер ар дайым адамдар менен кошо жүрүшүп, адамдын кылган жакшылыктары менен жамандыктарын жазышат. Ушул себептен ыймандуу адам сөздөрүнө жана кыймыл-аракеттерине көңүл буруп жүрөт. Ошондой эле кылгандарын жазган периштелердин жакшы нерселерди жазышы үчүн абайлап жүрөт жана ар бир ишинде чынчыл болууга тырышат.

Улук периштелер жана милдеттери

Жабрайил алайхис-салам: Алла тааладан пайгамбарларына вахий жана китеп алып келген, башкача айтканда чабармандык кылган периште.

Микаил алайхис-салам: Табият кубулуштары менен байланыштуу милдеттери болгон периште.

Исрафил алайхис-салам: Кыяматтын башталышы жана адамдардын өлгөндөн кийин кайрадан тирилиши үчүн “Сур”га үйлөө менен милдеттендирилген.

“Сур” сөзүнүн мааниси сурнай, үйлөгөндө үн чыгарган мүйүз дегенди түшүндүрөт. Исрафил алайхис-салам Алла таала белгилеген күнү “Сур” деп аталган бир сурнайга үч жолу үйлөйт. Биринчи жолу үйлөгөндө Алланын каалагандарынан сырткары көк жүзүндө жана жер бетинде болгондор коркунучка кабылышат (Намл сүрөсү. 27/87). Экинчи жолу үйлөгөндө Алла тааланын каалагандарынан сырткары жер менен көктө ким болсо, бардыгы өлөт (Зумар сүрөсү. 39/68). Үчүнчү жолу үйлөгөндө болсо өлгөндөр макшарда чогулуу үчүн тирилишет (Зумар сүрөсү. 39/68).

Азраил алайхис-салам: Адамдардын жанын алуу үчүн милдеттендирилген периште.

Мындан сырткары ар дайым адамдар менен кошо жүргөн жана адамдардын кылган жашылыктары менен жамандыктарын жазган периштелер да бар. Буларга “Кираман-Катибин” (жазуучу периште) деп айтылат.

Периштелердин айрымдары да өлгөндөн кийин адамдарга суроо сурашат. Буларга да “Мункар-Накир” деп айтылат. Экөөнө бир мезгилде “Мункарайн” деп да айтылат. Билинишпегени жана таанылышпаганы үчүн бул ат менен аталышат.

Жин жана шайтан

Периштелерден сырткары Алла тааланын жин жана шайтан сыяктуу биз көрө албаган, бирок бар экендиктери талашсыз болгон жандыктары бар. Булардын бар экендигинен ыйык Куран кабар берген. Ыйык Курандын ар бир кабары сыяктуу бул кабары да туура.

Жин адам баласынан мурда жаратылган. Жиндер Алла тааланын уруксаты менен ар түрдүү түспөлдөргө киришет. Алла тааланын уруксаты болбосо, эч кимге зыян бере алышпайт.

Жиндер да биз адамдар сыяктуу Алла тааланы таанып, Ага ибадат кылууга милдеттүү болушат. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْاِنْسَ اِلَّا لِيَعْبُدُونِ •

“Мен жиндерди жана адамдарды мага ибадат кылышсын деп жараттым.”[24]

Ошондой эле ыйык Куран жиндердин бир бөлүгүнүн пайгамбарыбызды Куран окуп жатканда угушуп, ыйман келтиришкенин, андан кийин да муну башка жин жамааттарына кабар беришкенин билдирет.[25]

Шайтан да − жиндерден болуп, көзгө көрүнбөгөн жандыктардын бири. Шайтан алгачкы адам жана алгачкы пайгамбар Адам алайхис-саламдан мурда жаратылган. Узун мөөнөт Алла таалага ибадат кылып, периштелердин арасында орун алган.

Алла таала Адам алайхис-саламды жаратканда, периштелерге анын алдында жыгылууларын буюрат. Бардык периштелер бул буйрукка баш ийишип, Адам алайхис-саламдын алдында жыгылышат. Ал эми шайтан бул буйрукка баш ийбей: “Мен андан дагы пайдалуумун, анткени мени оттон жараттың, аны болсо ылайдан жараттың,”[26] – деп, Адам алайхис-саламга сажда кылган эмес.

Ушундан кийин Алла таала: “Андай болсо бул жерден чык, анткени эми куулдуң,”[27] - деп буюруп, аны ырайымынан алыстатат. Шайтан Алла тааладан адамдар тириле турган күнгө чейин жашоого уруксат сурайт жана бул да ага берилет. Мындан кийин шайтан жер жүзүндө жашаган адамдарды бардык мүмкүнчүлүгү менен Алла таалага барган жолдон алыстатып, жолдон чыгарарын айтып, Алла тааланын алдынан кетет.

Куранда “Иблис”деп да аты эскерилген шайтанды Алла таала адам баласынын душманы катары тааныткан жана ушундайча билинишин талап кылган.

Жиндердин ичинен ыйман келтирбегендер да шайтандын жардамчылары болушат.

[24] Зарият сүрөсү. 56-аят.

[25] Жин сүрөсү. 1-2-аяттар.

[26] Аърааф сүрөсү. 12-аят.

[27] Хижр сүрөсү. 34-аят.

КИТЕПТЕРГЕ ЫЙМАН КЕЛТИРҮҮ

Ыймандын шарттарынын бири да – Алла тааланын китептерине ыйман келтирүү.

Алла таала китептерин пайгамбарларына вахий жолу менен түшүргөн. Ошондуктан китептерден мурун вахийдин эмне экенин кыскача баяндап кетели.

Вахийдин мааниси жана түрлөрү

Тилчилердин айтканы боюнча вахий чагылгандан тез жеткен жашыруун кабар, белги жана илхам маанилерин түшүндүрөт.

Вахийдин диний термин катары мааниси – Алла тааланын пайгамбарларына каалаган нерсесин өзгөчө бир түрдө билдириши.

Ыйык Куранда (Шуура сүрөсү. 42/51) вахийдин түрлөрүнүн ичинен төмөнкү үчөө тууралуу кабар берилген:

а) Алла таала каалаган нерселерин каалаган пендесинин жүрөгүнө түздөн-түз абдан ыкчамдык менен жайгаштырат. Буга “Вахйи хафи – жашыруун вахий” же “Вахйи гайры матлув – тилават кылынбаган вахий” деп айтылат. Пайгамбарыбыздын Курандан сырткары “Алла таала мындай деп буюрган” деген сөзү бул түрдөгү вахийлерден жана “Хадиси кудсий” деп билинет.

Бул боюнча, хадиси кудсийдин маанилери Алла таала тарабынан пайгамбарына вахий кылынат, ал да буларды өз сөздөрү менен түшүндүргөн.

б) Вахийдин дагы бир түрү – астыртан пайгамбарыбыздын уккан сөздөрү. Бул түрдөгү вахийде пайгамбар эч нерсе көрбөстөн, өзүнө билдирилген сөздөрдү угат. Муса алайхис-салам Тур тоосунда дарактын аркасында өзүнө билдирилген Алла тааланын сөзүн ушундайча уккан.

в) Периште Жабраил алайхис-саламдын пайгамбарларга алып келген вахийи. Буга “Вахйи матлув – тилават кылынган, сөз түрүндө келген вахий” деп айтылат. Вахийдин эң жогорку даражасы – ушул. Андыктан вахий дегенде акылга алгач ушул түрү келет. Ыйык Куран пайгамбарыбызга ушундайча түшүрүлгөн. Башкача айтканда, Жабраил алайхис-салам ыйык Куранды сөз түрүндө аят-аят, сүрө-сүрө кылып алып келген.

Вахий пайгамбарларга гана таандык, пайгамбарлардан башкасына вахий келбейт. Алла тааланын олуя пенделерине айрым учурларда келген илхам менен вахийди бири-бирине алмаштырбаш керек. Чындыгында, олуяларга келген илхам пайгамбарларга келген илхамдан башкача. Вахий менен пайда болгон илим так болот. Вахийге баш ийүүгө бардык кишилер милдеттүү. Пайгамбарлар өздөрүнө келген вахийди дал өзүндөй кылып угузууга милдеттүү.

Олуяларга келген илхам болсо андай эмес. Илхам вахий сыяктуу так маалыматты түшүндүрбөйт. Алла таала тарабынан келгени так билинген, китеп жана сүннөткө да ылайыктуу болгон илхамга олуянын өзү баш ийсе да, бул башкалар үчүн далил болбойт. Ал эми Куран менен сүннөткө терс келген илхамга олуя да баш ийе албайт. Анткени диний темаларда өлчөм – Куран жана сүннөт.

Вахий жөнүндөгү бул кыскача түшүндүрмөдөн кийин эми китептер менен байланыштуу маалыматтарга өтөлү.

Ыйык китептер жана баракчалар

Алла таала жараткан адамын жөн таштаган эмес. Анын бул дүйнөдө жана акыретте бактылуу болушун камсыз кыла турган жолдорду пайгамбарлары аркылуу көрсөткөн. Пайгамбарлар да вахий жолу менен Алла тааладан алгандарын дал өзүндөй билдиришкен. Пайгамбарлардын Алла тааладан алып келгендерин ыйык жана кудайдан келген (илахий) китептер түзөт.

Алла таала тарабынан пайгамбарларга түшүрүлгөн айрым китептер – бир нече баракчадан гана түзүлгөн чакан китептер. Буларга “баракчалар” маанисин түшүндүргөн “Сухуф”, калгандарына да “төрт чоң китеп” деп айтылат.

Баракчалар:

Адам алайхис-саламга – 10 барак. Шит алайхис-саламга – 50 барак. Идирис алайхис-саламга – 30 барак. Ибрахим алайхис-саламга – 10 барак. Бүгүнкү күндө бул барактардын эч бири жок.

Төрт чоң китеп:

Дауд алайхис-саламга – ыйык Забур;

Муса алайхис-саламга – ыйык Тоорат;

Иса алайхис-саламга – ыйык Инжил;

Мухаммед алайхис-саламга ыйык Куран түшүрүлгөн.

Бул китептердин ичинен Дауд алайхис-саламга жиберилген Забурдан бир нече сүрө калган, калгандары жоголуп кеткен.

Тоорат

Бүгүнкү күндө колдонулган Тоораттын Муса алайхис-саламга түшүрүлгөн ыйык китептин дал өзү экендигин айтууга болбойт. Кийинчерээк башка кишилер тарабынан жазылып, айрым маалыматтар кошумчаланган жана жарыяланган бир китеп түрүнө келтирилген. Ичинде чыныгы Тоораттан бөлүмдөр да болушу мүмкүн.

Анткени, Муса алайхис-саламдан кийин көптөгөн согуштар менен Исраил уулдары бөлүнүп кетишкен жана эгемендүүлүктөрүн жоготуп, көптөгөн жылдар бою туткун жашоосун сүрүшкөн. Ошондой эле Сулайман алайхис-саламдан кийин келген еврей өкүмдарлардын көбү азирети Мусанын дининен чыгышкан. Ушул себептен Тоораттын түпкү нускасы толук бойдон сакталып кала алган эмес.

Азирети Мусанын дининен чыккан еврей өкүмдарларынан бири кийинчерээк кайрадан азирети Мусанын динине кайткан. Мунун заманында, болжол менен биздин замандан 622 жыл мурун Азра аттуу бир аял өзүнүн жазган бир китебин Тоорат деп жарыялаган. Мына бүгүнкү күндө еврейлердин колундагы “Ахди Атик”(Эски осуят) деп аталган китептин абалы ушундай. Бул китептин кудайдан келген китеп катары кабылданышы мүмкүн эмес.

Тоораттын еврей, грек жана самир тилдеринде белгилүү үч нускасы бар, булар да бири-бирине шайкеш келбейт. Чындыгында ыйык Куран да Тоораттын өзгөртүлгөнүн билдирген (Анъаам сүрөсү. 6/91).

Инжил

Тоорат сыяктуу Инжилдин да түпкү жана чыныгы нускасы жок. Бүгүнкү күндө христиандардын колундагы “Ахди жадид” (Жаңы осуят) деп аталган китептер Азирети Исага Алла таала тарабынан жиберилген Инжил эмес. Алар азирети Исадан көп мезгил өткөндөн кийин башка кишилер тарабынан жазылган китептер болуп эсептелет. Азыркы күнгө чейин христиандар тарабынан Инжил экендиги кабылданган ал төрт бөлөк Инжил нускасы бири-бирине шайкеш келбейт. Биринде болгон темалар экинчисинде орун алган эмес.

Белгилүү болгондой Лука, Матвей, Юханна жана Маркос аттуу кишилер жазган төрт Инжил бар. Учурунда булардан сырткары көптөгөн Инжил нускасы жазылса да, алардын бардыгы б.з. 325-жылы Изникте жыйналган руханий кеңеш тарабынан отко жагылып, ушул төрт нускасы гана калтырылган.

Ал эми ыйык Куран болсо, Алла таала тарабынан пайгамбарыбызга түшүрүлгөн калыбында бузулбай-чачылбай, муундан муунга өтүп, ооздон оозго айтылып сакталык келген. Бүгүнкү күндө колдо болгон жалгыз ыйык китеп – Куран жана ал кыяматка чейин да эч бир өзгөрүүгө учурабастан колдонулат.

Биз мусулмандар Алла тааланын ыйык Курандан мурун Тоорат, Инжил жана Забур аттуу чоң китептер менен айрым баракчаларды түшүргөнүнө ыйман келтиребиз (ишенебиз). Бирок бүгүнкү күндө колдо болгон бул китептердин бүтүндөй ыйык китеп экендигин кабылдабайбыз. Анткени булар бузулуп-бурмаланып калган.

Курандын түшүшү

Пайгамбарыбызга түшкөн алгачкы аяттар – Курандагы Алак сүрөсүнүн алгачкы беш аяты. Бул аяттар пайгамбарыбызга Хира үңкүрүндө жашап жүргөндө түшүрүлгөн.

Пайгамбарыбыз айрым күндөрү үйүнөн чыгып, Меккенин түндүк-чыгышындагы Хира тоосундагы бир үңкүргө барып, кээде бул жерде бир нече күн жашап, ибадат кылып, терең ойго чөмүлгөн. Б.з. 610-жылы бир Рамазан айында үңкүрдө отурган мезгилде периштелердин эң улугу Жабраил ага келип, Алак сүрөсүнүн беш аятын алып келет жана пайгамбар катары милдеттендирилгенин билдирет. Бул аяттар төмөнкүлөр:

اِقْرَاْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذ۪ي خَلَقَ • خَلَقَ الْاِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ • اِقْرَاْ وَرَبُّكَ الْاَكْرَمُ • اَلَّذ۪ي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ • عَلَّمَ الْاِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ •

“(Оо, Мухаммед), жараткан Раббыңдын аты менен оку, Ал адамды Алактан жаратты. Оку! Сениң Раббың эң жоомарт болгону. Калем менен жазганды үйрөткөн, адамга билбегенин үйрөткөн.”

Ыйык Куран дароо эле толугу менен түшкөн эмес. Кыска-кыска бөлүмдөр (аяттар жана сүрөлөр) түрүндө түшүп, 23 жылда толукталып бүткөн. Түшкөн бөлүмдөрдү пайгамбарыбыз вахийди жазган катчы сахабаларга жаздырып, булар көптөгөн сахабалар тарабынан да жатталган.

Ыйык Курандан ар бир бөлүм түшкөн сайын пайгамбарыбыз кайсы жерге жазыларын вахий катчыларына билдирип, алар да аны көрсөтүлгөн жерге жазышкан. Анткени Курандын аяттары толук түрдө түшпөгөнү сыяктуу эле, китепте жазылуу болгон кезеги менен да түшкөн эмес. Айрым учурда бир сүрө толуктала электе башка бир сүрөгө таандык аяттар түшкөн учурлар да болгон. Чындыгында эле алгачкы түшкөн аяттар биринчи сүрөдө орун албастан, 96-сүрөгө киргизилген.

Ыйык Курандын бир бөлүгү пайгамбарыбызга Меккеде экенинде түшүрүлгөн, бир бөлүгү болсо хижраттан кийин Мадинада түшкөн. Меккеде түшкөн сүрөлөргө маккий, Мадинада түшкөн сүрөлөргө да маданий деп айтылат. Бул боюнча Курандын 114 сүрөсүнүн ичинен 87 сүрө Меккеде, 27 сүрө Мадинада түшкөн. Бир сүрөнүн кайда түшүрүлгөнү ошол сүрөнүн баш тарабында аты менен кошо жазылган.

Курандын жазылышы жана китеп түрүнө келтирилиши

Кабар берилген аяттар пайгамбарыбыз жана мусулмандар тарабынан жатталган. Бир тараптан пайгамбарыбыздын буйругу менен вахийди жазган катчылар тарабынан да жазылган. Төрт халифа (Абу Бакр, Өмөр, Осмон жана Али б. Абу Талиб), Зайд б. Сабит, Убай б. Каб, Халид б. Абу Суфъян пайгамбарыбыздын вахий катчылары катары милдеттендирген катчылары.

Вахий катчылары Курандын аяттарын жалпак таштарга, далы сөөктөрүнө, курманын бутактарына жана терилердин үстүнө жазышкан. Анткени ал мезгилде кагаз жок эле. Пайгамбарыбыз түшкөн аяттардын туура жазылып жазылбаганын текшерүү үчүн аяттарды вахий катчыларына кайрадан окуткан. Мына ошентип ыйык Куран пайгамбарыбыздын доорунда жазылып жана жатталып сакталган.

Азирети Абу Бакрдын халифалыгы учурунда Ямамада жетимишке жакын карынын шейит кылынышынан кийин халифа сахабалардан вахий катчылыгы милдетин аткарган Зайд б. Сабиттин башчылыгында бир комиссия түзөт. Бул комиссия вахий катчыларынын жазгандары менен Куран түшүп жатканда аны жаттап калгандардын айткандарын салыштырып, абдан кылдаттык жана этияттуулук менен Куранды бир китеп түрүндө топтоп жазышкан.

Китептин нускаларынын көбөйтүлүшү

Азирети Осмондун халифалыгы доорунда каратылган жерлердин кеңейиши менен айрым жерлерде Куранды окууда айырмачылыктар жарала баштаган. Ушул себептен улам халифа андан мурдагы азирети Абу Бакрдын доорунда Курандын китеп түрүнө келтирилишинде абдан чоң эмгек кылган Зайд б. Сабиттин башчылыгында бир комиссия түзөт. Бул комиссия азирети Абу Бакр доорунда китеп абалына келтирилген жана пайгамбарыбыздын жубайы азирети Өмөрдүн кызы азирети Хафсанын жанында сакталган түп нусканы алып, жети нуска кылып көбөйткөн. Халифа бул нускаларды ар тараптагы ислам борборлоруна жөнөткөн жана ушундайча Курандын жаңылыш окулушуна тоскоол болгон. Ошол доордо көбөйтүлгөн айрым Куран нускалары бүгүнкү күнгө чейин келип жеткен.

Мына ушундайча ыйык Куран Алла тааладан пайгамбарыбызга билдирилгендей калыпта жазылып, китеп түрүнө келтирилип, көптөгөн мусулмандар тарабынан жатталган жана эч кандай өзгөрүүгө дуушар болбостон азыркы күнгө чейин келип жетиши камсыз кылынган. “Чындыгында, Куранды Биз түшүрдүк, анын сактоочусу да – Бизбиз,”[28] – деген кудайдын сөзү ишке ашкан.

Курандын өзгөчөлүктөрү

Сөздүктө “окуу” дегенди билдирген Куран “Алла таала тарабынан пайгамбарыбызга түшүрүлгөн, пайгамбарыбыздан баштап муундан муунга оозеки түрдө өткөрүлгөн жана баракчаларда жазылып калган ыйык китеп” деп аныкталган.

Бул аныктама боюнча, ыйык Курандын өзгөчөлүктөрү төмөнкүлөр:

1) Куран пайгамбарыбызга түшүрүлгөн

Ыйык Куран – Алла таала тарабынан Жабраил аттуу периште аркылуу пайгамбарыбызга арап тилинде түшүрүлгөн китеп. Алла тааланын сөзү. Аны тилинин көркөмдүк деңгээлине жетүү мүмкүн эмес. Бул көрүнүш анын кудайга таандык экендигине ишенбеген арап акын-жазуучулары тарабынан да кабылданган. Ушул себептен Курандын Алла тааланын сөзү экендигинен күмөн санагандар анын кичинекей бир бөлүмүнүн окшошун жаратууга чакырылышкан.

Ыйык Куранда бул маселеге байланыштуу мындай деп буюрулган:

وَاِنْ كُنْتُمْ ف۪ى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلٰى عَبْدِنَا فَاْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِه۪ۖ وَادْعُوا شُهَدَٓاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ اِنْ كُنْتُمْ صَادِق۪ينَ •

“Эгер пендебизге түшүргөндөрүбүздөн кандайдыр бир шек санап жатсаңар, кана ага окшогон бир сүрө алып келгиле, эгер ырастооңор бекем болсо, Алладан башка жардамчыларыңарды да чакыргыла.”[29]

Куран алгачкы жолу түшкөн жылдары көптөгөн кишилер бул чакырыкка кулак берип, анын бир бөлүмүнүн окшошун ортого коюуга аракет кылышса да, ийгиликке жете алышпай күчсүз калышкан.

2) Оозеки түрдө өткөрүлгөн

Ыйык Курандын Алла тааланын сөзү экендиги шексиз, ошондой эле, пайгамбарыбызга түшүрүлгөнүндөй эч бир өзгөрүүгө дуушар болбостон азыркы күнгө чейин оозеки түрдө сакталып келгенинде да шек жок.

Оозеки сактоо деген, салтында жалган сүйлөө болбогон бир калктын ооздон оозго айтып сактап келүүсү деген сөз. Ыйык Куран пайгамбарыбыздан тартып муундан муунга ушул жол менен өткөрүлүп, бизге чейин келип жеткен. Бул ийгилик Курандан башка эч бир китепке насип болгон эмес.

3) Куран китеп түрүндө жазылган

Жогоруда да белгиленип кеткендей ыйык Куран сүрө жана аяттар түрүндө бөлүк-бөлүк болуп түшкөн. Түшкөн аяттар жатталган жана жазылган. Жазылгандар да кийинчерээк бириктирилип, китеп түрүнө келтирилген. Бул да – Курандын башка бир өзгөчөлүгү.

4) Курандын мааниси сыяктуу сөздөрү да кудайга таандык

Ыйык Куран бардык жагы менен абдан чоң керемет. Мааниси гана эмес, сөздөрү да өзүнчө керемет. Анткени ал азирети Мухаммеддин сөзү эмес, Алла тааланын сөзү. Ошондуктан эч бир кишинин анын окшошун ортого коюшу мүмкүн эмес. Куранда да бул жөнүндө мындай деп буюрулган:

“Айт: “Ант болсун, бул Курандын окшошун ортого коюш үчүн адамдар менен жиндер чогулушуп, бири-бирине колдоо көрсөтүшсө да, анын окшошун алып келе алышпайт.”[30]

Бирок бардык күч-аракеттерге карабастан Курандын кыска бир сүрөсүнүн окшошун жаратууга эч кимдин чамасы жеткен эмес. Мындан ары да жетпейт. Анкени ал – Алла тааланын сөзү.

Ошентип Курандын мааниси жагынан гана эмес, ал маанини түшүндүргөн сөздөрү жагынан да теңдешсиз керемет экендиги түшүнүктүү болду.

Курандын алдындагы милдеттерибиз

Курандын алдындагы милдеттерибизди мындайча жыйынтыктасак болот:

а) Ыйык Курандын Алла тааланын сөзү экенин кабылдоо.

Куран – адамдын сөзү эмес, Алла тааланын жиберген акыркы ыйык китеби. Анын сөзү да, мааниси да – керемет.

б) Куранды үйрөнүү.

Куран Алла тааланын сөзү болгондуктан сөздөрдүн эң көркөмү жана эң таасирдүүсү болуп саналат. Бул дүйнө менен акыретте бак-таалайга алып баруучу жол – Курандын көрсөткөн жолу экендигинде эч кандай күмөн жок. Ушул себептен Куранды үйрөнгөндөр пайгамбарыбыз тарабынан мактоого татыган жана ал:

خَيْرُكُمْ مَنْ تَعَلَّمَ الْقُرْاٰنَ وَعَلَّمَهُ

“Эң кайрымдууңар – Куранды үйрөнгөн жана аны башкаларга үйрөткөнүңөр,”[31] - деп буюрган. Пайгамбарыбыздын бул мактоосуна жетүү үчүн алгачкы мусулмандар Курандын түшкөн аяттарын жатташып, ошол эле мезгилде башкаларына да үйрөтүшкөн.

Куранды үйрөнүү окуганды үйрөнүү жана маанисин түшүнүүгө аракет кылуу дегенди билдирет. Куранды катасыз окуй алыш үчүн Тажвид (Куран окуунун эрежелери) эрежелерин да үйрөнүш керек.

Намаздын парздарынын бири – кыраат, башкача айтканда Куран окуу. Куран окулбастан окулган намаз туура болбойт. Ошондуктан намаз туура боло турганчалык көлөмдө Куран үйрөнүү парз болуп эсептелет.

в) Курандын айткандарын аткаруу.

Куранды окуп үйрөнүүнүн максаты – аяттары жөнүндө ой толгоо жана буйруктарын орундатуу. Куран ушун үчүн түшүрүлгөн.

Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

كِتَابٌ اَنْزَلْنَاهُ اِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُٓوا اٰيَاتِه۪ وَلِيَتَذَكَّرَ اُو۬لُوا الْاَلْبَابِ •

“(Оо, Мухаммед!) бул Куран – аяттарын жакшылап ойлонушсун, акыл-эси болгондор сабак алышсын деп сага түшүрүлгөн ыйык бир китеп.”[32]

Ошондуктан ар бир мусулман Куран окуганды үйрөнүп, анын насааттарына кулак салууга тийиш. Курандын буйруктарына баш ийип, тыюуларынан сактанбастан, ал үйрөткөн бийик адеп-ахлак менен азыктанууга аракет кылбастан, аны окуу менен гана анын алдындагы милдет орундалган болуп саналбайт. Мунун үлгүсү бул:

Ыйык Куранда:

... وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ •

“Жалган сөздөн качкыла,”[33] – деп буюрулган. Бул аяттарды окуп туруп, жалган айтуудан жана жалган жерден күбө болуудан сактанбаган киши талап кылынганды аткарган жана Курандын алдындагы милдетин орундаткан болбойт.

[28] Хижр сүрөсү. 9-аят.

[29] Бакара сүрөсү. 23-аят.

[30] Исра сүрөсү. 88-аят.

[31] Бухарий. Фазаилул-Куран. 21.

[32] Сад сүрөсү. 29-аят.

[33] Хаж сүрөсү. 30-аят.

ПАЙГАМБАРЛАРГА ЫЙМАН КЕЛТИРҮҮ

Пайгамбарлар жана пайгамбарга болгон муктаждык

Ыймандын жети шартынын бири – пайгамбарларга ишенүү.

“Пайгамбар” сөзү фарс тилинен келет жана ал “кабар алып барган (кабарчы)” деген маанини түшүндүрөт. Ал эми диндеги мааниси – Алла тааланын адамдарга туура жолду көрсөтүү үчүн милдеттендирген кадырлуу адамы. Пайгамбар Алла тааланын өзүнө билдиргендерин адамдарга угузуп, Алла таала менен пенделеринин ортосунда элчилик кылат.

Пайгамбарлардын бир бөлүгүнө китеп түшүрүлгөн. Аларга “расул” деп айтылат. Көптүк түрү – русул. Бир бөлүгүнө да китеп түшүрүлгөн эмес. Булар өздөрүнөн мурунку пайгамбарларга түшкөн китептер менен иш кылышат жана ал китептерди билдиришет. Буларга да “наби” деп айтылат. Көптүк түрдөгүсү – анбия. Бул аныктама боюнча өзүнө китеп түшүрүлгөн расулга наби деп да айтышат. Бирок бир башка пайгамбарга түшүрүлгөн китеп боюнча иш жүргүзгөн жана ал китепти билдирген набиге расул деп айтылбайт. Башкача айканда ар бир расул ошол эле мезгилде наби болуп саналат. Бирок ар бир наби – расул эмес.

Адамдардын пайгамбарларга зарылдыгы бар. Анткени адамдар өз акыл-эстери менен бардык нерсени биле алышпайт. Бизди жана ааламды жараткан Алла тааланын бар жана бир экенин акыл-эсибиз менен аңдай алсак да, Ага кандайча ибадат кыларыбызды, Анын буйруктары жана тыюуларынын эмнелер экендигин билишибиз мүмкүн эмес. Буларды бизге билдирген – пайгамбарлар. Ошондуктан Алла таала өздөрүнө пайгамбар жибербеген, буйрук жана тыюуларын пайгамбарларга билдирбеген кишилерге азап көрсөтпөөрүн Куранда маалымдаган (Исра сүрөсү. 17/15).

Пайгамбарлардын милдеттери жана сыпаттары

Пайгамбарлар Алла таала менен пенделеринин ортосунда элчилик милдетин аткарышканына караганда, милдеттери – Алла тааланы таанытуу, Ага кандайча ибадат кылынарын билдирүү, Анын буйруктары менен тыюуларын жарыялоо. Ушул үчүн милдеттендирилишкен. Бардык пайгамбарлар бул милдеттерин кемчиликсиз түрдө орундатышкан.

Пайгамбарлар да биз сыяктуу эле адамдар. Бирок Алла тааланын кадырлуу пенделери болушкандыктан айрым сыпаттары бар. Бул сыпаттар важип жана жайиз болуп экиге бөлүнөт.

Пайгамбарларда болушу зарыл болгон сыпаттар

1) Сыдык: Чынчылдык дегенди түшүндүрөт. Пайгамбарлар абдан чынчыл адамдардан болушат. Эч качан жалган сөз айтышпайт, алдамчылык жана адилетсиздик кылышпайт. Дин атынан эмне айтышса, баары Алла тааладан келген жана бардыгы тең туура. “Болду” деген нерселери болгон, ошондой эле “болот” деген нерселери да убагы келгенде сөзсүз түрдө ишке ашкан.

Пайгамбарлар пайгамбар болгондон кийин гана эмес, пайгамбар боло электен мурун да жалган сөз айтышып, эч кимди алдашкан эмес.

2) Аманат: Ишенимдүү болуу дегенди билдирет. Пайгамбарлар бардык жагынан ишенимдүү кишилерден болушат. Алган милдеттерин талаптагыдай орундатышып, өздөрүнө аманат кылынганды талап кылынгандай сакташып, кыянаттык кылышкан эмес.

3) Таблиг: Билдирүү, жеткирүү дегенди түшүндүрөт. Пайгамбарлар Алла таала тарабынан өздөрүнө түшүрүлгөн бардык нерсени кемчиликсиз түрдө адамдарга билдиришкен. Негизинен бул – алардын пайгамбарлык милдети.

4) Фатанат: Акылдуу жана кеменгер болуу дегенди түшүндүрөт. Пайгамбарлар өтө акылдуу жана абдан түшүнүктүү адамдар болушат. Анткени акылдуу болушпаса милдеттерин аткара алышпайт.

3) Исмат: Күнөөдөн сактанган дегенди билдирет. Пайгамбарлар үлгүлүү адамдардан болушкандыктан Алла таала аларды күнөө кылуудан сактаган. Бул сыпат пайгамбарлардан башка кишилерде болбойт, башкача айтканда, пайгамбарлардан башка кемчиликсиз киши жок.

Пайгамбарлар тууралуу важип болгон, б.а. аларда болушу зарыл болгон бул беш сыпат ошол эле мезгилде алардын текеберлик, ичи таардык, эки жүздүүлүк жана ушуга окшогон начар мүнөздөрдөн да арылышын шарттайт.

Пайгамбарлар тууралуу жайиз болгон сыпаттарга келе турган болсок, бул сыпаттар ошол эле мезгилде башка адамдарда да бар. Пайгамбарлар да адам болушкандыктан биз сыяктуу жешет, ичишет, укташат, чарчашат жана табигый зарылдыктары менен алек болушат. Өмүрлөрү аяктаганда да дүйнөдөн кайтышат. Чындыгында эле баары көз жумушкан.

Куранда ысмы аталган пайгамбарлар

Алгачкы пайгамбар Адам алайхис-салам менен акыркы пайгамбар азирети Мухаммеддин ортосунда көптөгөн пайгамбар келип кеткен. Булардын так санын Алла таала гана билет. Анткени Куранда айрым пайгамбарлардын ысымдары билдирилген. Ошондой эле ысымы билдирилбеген дагы көптөгөн пайгамбардын болгону айтылган. Биз Алла таала жиберген бардык пайгамбарларга ишенебиз, бирок алардын эсебин Алла тааланын өзүнө коёбуз.

Ыйык Куранда 25 пайгамбардын ысмы айтылган жана алар төмөнкүлөр: Адам, Идирис, Нух, Худ, Салих, Лут, Ибрахим, Исмаил, Исхак, Якуб, Юсуф, Шуайб, Харун, Муса, Дауд, Сулайман, Айюб, Зулкифл, Юнус, Илияс, Аляса, Закария, Яхя, Иса жана Мухаммед алайхис-салам.

Булардан сырткары Куранда Зулкарнайн, Локман жана Узайрдын да ысымдары айтылган. Бирок булардын пайгамбар экендиктери талаштуу. Айрым аалымдардын айтканы боюнча булар да пайгамбар, айрымдарынын айтканына караганда булар пайгамбар эмес, олуя болушат. Булардын пайгамбар экендиктери кабылдана турган болсо, Куранда ысмы айтылган пайгамбарлардын саны 28 болгон болот.

Пайгамбарлардын билдирген диндеринде бирдей болгон негиздер

Азирети Адамдан тартып акыркы пайгамбар азирети Мухаммедге (а.с.) чейин келип кеткен бүткүл пайгамбарлардын билдирген дини – Жараткандан келген ак дин. Чыныгы кудайдик дин болгон диндерде Кудайга таандык чыныгы динде айрым негиздер бар жана булар эч бир пайгамбарда өзгөргөн эмес. Булар жогоруда айтылган ыймандын жети негизи.

Бүткүл пайгамбарлар билдирген диндердин мүдөөсү жана максаты – динди сактоо, напсини коргоо, акылды коргоо, муунду сактоо жана мал-мүлктү сактоо.

Бирок диндердеги бул максат жана мүдөөлөр жогорудагы беш негизди сактаганы менен ибадаттардын жасалыш жол-жоболору, адал жана арам менен байланыштуу айрым өкүм-жоболор боюнча бири-биринен айырмаланат. Мунун себебин пайгамбарлардын жашаган доорлору, адамзаттын өнүгүшү жана мезгилдин талаптары менен байланыштырууга болот.

Мужиза жана керемет

Пайгамбарларды Алла таала милдеттендирет. Адам өз алдынча аракет кылуу менен пайгамбар боло албайт. Алла таала адамдардын арасынан тандап жиберген пайгамбарларына пайгамбар экендиктерин далилдеш үчүн аларга мужиза көрсөтүү касиеттерин берген.

Мужиза – өзүнүн пайгамбар катары милдеттендирилгенин айткан кишинин бул сөзүнүн туура экендигин далилдеш үчүн Алла тааланын кудурети менен көрсөткөн адаттан тышкаркы окуялары. Мужиза бир пайгамбардын пайгамбарлыгынын күбөсү болуп саналат. Алла тааланын уруксатысыз эч бир пайгамбар мужиза көрсөтө албайт.

Табият мыйзамдарына терс көрүнгөн ар бир окуя мужиза эмес. Андыктан, окуяны көрсөткөн киши пайгамбар экендигин айтып, өзүнөн талап кылынганды дал өзүндөй көрсөтө алса мужиза катары кабылданат.

Эгерде адаттан тышкаркы бир окуяны көрсөткөн киши пайгамбар экендигин айтпаса, бул керемет деп айтылат. Бир олуянын керемети таандык болгон пайгамбары үчүн бир мужиза болуп эсептелет. Мындай керемет кудайга ишенбеген кишилер тарабынан да көрсөтүлүшү мүмкүн. Бул истидраж деп айтылат.

Пайгамбарыбыздын мужизалары

Эч шексиз, пайгамбарыбыздын эң чоң мужизасы – ыйык Куран.

Ар бир пайгамбар мужиза катары өз убагында эң бийик даражага жеткен нерсенин дагы мыктысын көрсөткөн. Ал эми пайгамбарыбыз жашаган доордо Арап жарым аралында атак-даңкка жеткирген нерсе адабият жана ыр болгон. Кооз сөздөр менен сүйлөө жана ыр жазуу араптардын арасында абдан кеңири таралган. Мына ушундай заманда эч кимден сабак албаган пайгамбарыбыздын куттуу оозунан Курандын аяттары төгүлгөн. Андагы куюлушкан сүйлөмдөр жана маанисинин тереңдиги аны уккан акын жана жазуучуларды таң калтырган. Куран үчүн “сыйкыр”, “ыр” дегендер болсо да, Куран аларга андан да жогору турарын көргөздү. “Эң кичине сүрөсүнө окшошун алып келгиле,” – деди, алып келе алышкан жок. Анткени Куран – адамдын сөзү эмес, Алла тааланын сөзү.

Пайгамбарыбыздын Курандан башка да мужизалары бар. Булардын ичинен бири – айдын экиге бөлүнүү мужизасы. Бул мындайча болгон: меккеликтер пайгамбарыбыздан өздөрүнө кандайдыр бир мужиза көрсөтүшүн, өзгөчө айды экиге бөлүшүн талап кылышат. Пайгамбарыбыз да Алла тааланын амири менен аларга бул мужизаны көрсөткөн, бардык кишилер айдын экиге бөлүнүшүнө күбө болушкан.[34]

Пайгамбарыбыздын мужизаларынын дагы бири – өзүнө тартууланган койдун этинен жасалган куурдактын уулу экендигин алдын-ала билип коюшу. Бул окуя төмөнкүдөй болгон:

Мадина шаарына жакын жердеги Хайбар шаары каратылып алынгандан кийин, Хайбар калкынан бир еврей аял бир койдун этин кууруп, ага уу кошуп пайгамбарыбызга алып келет. Пайгамбарыбыз жолдошторуна: “Бул этти жебегиле,” – деп буюрат. Андан кийин этти бышырган аялды чакырттырып сурайт:

– Бул койдун этине уу кошуп коюпсуң го?Аял:

– Аны сага ким айтты? Пайгамбарыбыз:

– Мынабу колумдагы эт айтты, – деп буюрат. Аял:

– Ооба, уу кошуп койгом, – деп жооп берет. Пайгамбарыбыз:

– Эмне үчүн уу коштуң эле? – деп сурайт. Аял:

– Эгерде чындап эле пайгамбар болсо, анда ага бул уу зыян бербейт, пайгамбар болбосо, анда ал өлөт, биз да кутулабыз деп ойлогом, – дейт.[35]

Пайгамбарыбыздын өткөн заманга жана келечекке байланыштуу окуялардан кабар бериши да анын мужизаларынан болуп саналат. Чындыгында эле Бадр согушунан мурун бул согушта өлтүрүлө турган көптөгөн кишинин аты-жөнү менен жери тууралуу кабар берген жана айткандары туура чыккан.[36]

Пайгамбарыбыздын сыпаттары

Бардык пайгамбарларлардын ортосунда эч кандай айырмачылык жок. Аларды бири-биринен айырмалабастан, бардыгынын пайгамбарлыгына ишенип, баарынын тең Алла таала тарабынан жиберилгенин чын жүрөктөн кабылдайбыз. Бирок Алла тааланын аларга берген айрым сыпаттарынан улам араларында өзгөчөлүк бар. Биздин пайгамбарыбыз айрым сыпаттарынан улам башка пайгамбарлардан жогору.

Бул сыпаттар төмөнкүлөр:

Пайгамбарыбыз бүткүл ааламга куткаруучу катары жиберилген. Башка пайгамбарлар белгилүү бир калкка, бир урууга жиберилген, ал эми биздин пайгамбарыбыз бардык адамдарга пайгамбар, бүтүндөй ааламга ырайым катары жиберилген. Айрымдар ойлогондой, ал араптардын гана эмес, бүткүл адамзаттын пайгамбары болуп саналат.

Пайгамбарыбыз алып келген дин – акыркы дин.

Пайгамбарыбыз билдирген ислам дини эң акыркы жана эң сонун дин. Мындан кийин башка бир дин жиберилбейт жана бул дин эч кандай өзгөрүүгө учурабастан жашайт.

Пайгамбарыбыз пайгамбарлардын акыркысы. Андан кийин башка пайгамбар жиберилбейт. Куранда да мындай деп буюрулган:

مَا كَانَ مُحَمَّدٌ اَبَٓا اَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلٰكِنْ رَسُولَ اللّٰهِ وَخَاتَمَ النَّبِيّ۪نَ وَكَانَ اللّٰهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَل۪يمًا •

“Мухаммед силердин эркектериңердин эч биринин атасы эмес. Бирок ал – Алланын расулу жана пайгамбарлардын акыркысы. Алла бардык нерсени туура билет.”[37]

Пайгамбарыбыз дүйнөдөн кайткандан кийин айрым кишилер пайгамбар экендиктерин айтып, ортого чыгышса да булар тарыхта “Жалганчы пайгамбарлар” деген ат менен калышкан. “Мусайламатул-Каззаб “Жалганчы Мусайлама” булардан бири.

[34] Бухарий. Манакиб. 36.

[35] Бухарий. Бабул-жизя вал-мувадаа. 7.

[36] Задул-маъад. 2-том. 96-бет.

[37] Ахзаб сүрөсү. 40-аят.

АКЫРЕТ КҮНҮНӨ ЖАНА ӨЛГӨНДӨН КИЙИН КАЙРА ТИРИЛҮҮГӨ ЫЙМАН КЕЛТИРҮҮ

Ыймандын жети шартынын экөөсү – акырет күнүнө жана өлгөндөн кийин кайра тирилүүгө ишенүү.

Акырет деген эмне?

Алла тааладан башка бардык нерсенин соңу бар. Бир күнү дүйнөнүн да акыры келет, ал да жандуулар сыяктуу эле бир күнү жок болот. Эч өлбөй турган, түбөлүктүү кала турган – жалгыз гана Алла таала.

Дүйнөнүн соңу келгенде Алла таала Исрафил алайхис-саламга буйрук берет, ал да “Сур”ду үйлөйт. Бул үйлөө менен жер ордунан ойноп, бүткүл жандуулар өлөт. Бирок Алла тааланын каалаган жандуулары калат, алар да кийинчерээк өлүшөт. Мына, дүйнөнүн акыры ушул. Ыйык Куранда кыямат күн мындайча түшүндүрүлгөн:

يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ اِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَىْءٌ عَظ۪يمٌ • يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّٓا اَرْضَعَتْ وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَتَرَى النَّاسَ سُكَارٰى وَمَا هُمْ بِسُكَارٰى وَلٰكِنَّ عَذَابَ اللّٰهِ شَد۪يدٌ •

“Оо, адамдар, Раббыңардан корккула. Анткени кыямат күнүнүн термелүүсү – укмуштуудай бир нерсе. Аны көргөн күнү эмизген ар бир аял эмизгенинен баш тартат. Ар бир кош бойлуу аял баласын түшүрөт. Адамдарды да мас абалда көрөсүң. Чындыгында алар мас эмес, бирок Алланын азабы абдан катуу.”[38]

Кыямат качан болот?

Кыяматтын келе турганы чындык, бирок келер мезгилин Алла тааладан башка эч ким биле албайт. Пайгамбарыбыз да бул маселе боюнча эч нерсе билбегенин айткан.

Бир күнү жер менен көктүн ырааттуу тартиби бузулуп, күндүн жарыгы өчүп, жылдыздар тарап төгүлүп, деңиздер кайнап бири-бирине аралашып, тоолор бири-бирине тийип жарылып жана бардык нерсе астын-үстүн болуп, бүткүл ааламдын кыйраары так билинген нерсе. Мындан эч шек жок. Анткени муну ыйык Куран билдирген, пайгамбарыбыз да кабар берген.

Өлгөндөн кийин тирилүү

Кыямат болгондон кийин бардык нерсе жок болуп, Алла тааладан башка эч бир жандуу калбайт. Аалам белгилүү бир мөөнөткө бош калгандан кийин Алла таала Исрафил алайхис-саламды жаратып, ага экинчи жолу “Сур”га үйлөшүн буюрат. Исрафил алайхис-салам экинчи жолу “Сур”га үйлөгөндө бардык жаратылгандар кайрадан тирилип, кабырларынан туруп махшар деген жерде чогулушат. Буга “Өлгөндөн кийин тирилүү” деп айтылат. Эсеп, сурак, тараза, сырат (кыл көпүрө), бейиш жана тозок мындан кийин болот.

Мына ушул кайрадан тирилүү менен башталган жана түбөлүк уланган жашоого – “Акырет жашоосу” деп айтылат.

“Өлгөндөн кийин тирилерибизге көзүм жетпейт” дегендер бар. Булар дүйнөгө кандайча келишкенин ойлошпойт. Жок болуп турганда бизди жараткан Алла тааланын өлгөндөн кийин кайрадан тирилтүүгө кудурети жетет. Ыйык Куран өлгөндөн кийин тирилтүүнүн эч жок болуп турганда бар кылууга салыштырмалуу дагы оңой экендигин билдирген. Чындыгында оңой жана кыйын дегендер биздин түшүнүгүбүз боюнча. Алла таала үчүн булар айтылбайт. Анын бир нерсеге тек гана “бол” деп коюшу жетиштүү, ал дароо жаралат.

Акырет күнгө жана өлгөндүн кийин кайра тирилүүгө ыйман келтирүүнүн пайдалары

Өлгөндөн кийин кайрадан тирилерине жана бул дүйнөдө кылган иштери боюнча Алла тааланын алдында эсеп берерине ишенген бир киши Алла тааланын буйруктарына кулак түрүп, тыюуларынан сактанат. Пайгамбарыбызды үлгү алып, анын сүннөтү боюнча жүрөт, бийик адеп-ахлагы менен азыктанууга аракет кылат. Үй-бүлөсү, эли жана туулган жеринин алдындагы бардык милдеттерин орундатат. Тууган-туушкандары менен коңшу-колоңдоруна жакшы мамиле жасайт. Алдамчылык жана адилетсиздиктен, башкаларды алдоодон сактанат. Колунан келишинче бардык кишилерге жакшылык кылууга аракет кылат.

Эсеп күнүндө кылгандары боюнча гана эмес, ичине сактагандары боюнча да суракка алынарына ишенген бир киши кыймыл-аракеттерине көңүл бурат жана жүрөгүн да ар кандай жаман сезимдерден тазалоого аракет кылат.

Өлүм, кабыр жана кыямат

Өлүм: Ар бир жандуу бир күнү өлөт. Бул – Алла тааланын буйругу. Бирок эч ким кай жерде жана качан өлө турганын биле албайт. Карыгандан кийин өлгөндөр болгондой эле, абдан жаш чагында да бул кайгынын даамын таткандар да бар. Өлүү рухтун денеден чыгышы жана адамдын бул дүйнөдөн акыретке көчүшү дегенди билдирет. Бул маселе боюнча ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

كُلُّ نَفْسٍ ذَٓائِقَةُ الْمَوْتِ وَاِنَّمَا تُوَفَّوْنَ اُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيٰمَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَاُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَيٰوةُ الدُّنْيَٓا اِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ •

“Ар бир жандуу өлүмдүн даамын татат. Эч шексиз, кыямат күнү кылгандарыңардын жообу силерге толугу менен берилет. Кимде-ким тозоктон алыстатылып, бейишке коюлса, мына ошол ийгиликке жетет. Бул дүйнө жашоосу болсо азгырыктан башка эч нерсе эмес.”[39]

Кабыр: Өлгөн кишинин коюлган жери дегенди билдирет. Буга бейит деп да айтылат. Бул жер – дүйнө жашоосу менен акырет жашоосунун арасындагы өткөөл жер.

Кабырда сурак туура. Өлгөн киши мүрзөгө көмүлгөндө, ага эки периште келет. Буларга Мункар жана Накир деп айтылат. Өлгөн кишиге: “Раббың ким? Пайгамбарың ким? Диниң эмне?” - деп сурашат. Момун болгон киши бул суроолорго: “Раббым – Алла таала, пайгамбарым – Мухаммед алайхис-салам, диним – Ислам” - деп жооп берет. Периштелер бул жоопторду укканда сүйүнүшүп, өлгөн кишини куткарышат. Эми кабыр бул киши үчүн бейиштин бакчаларынан бир бакча болот жана ал бейиш жашоосунун даамын али бул жерде турганда эле тата баштайт. Ал эми ишенбеген киши болсо бул суроолорго жооп бере албайт. Бул киши үчүн кабыр тозоктун чуңкурларынан бир чуңкур болот жана ал тозоктун азабынын ачуу даамын бул жерде тата баштайт. Чындыгында пайгамбарыбыз бул маселе боюнча:

إِنَّمَا الْقَبْرُ رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ أَوْ حُفْرَةٌ مِنْ حُفَرِ النَّارِ

“Кабыр – бейиштин бакчаларынан бир бакча, же болбосо тозоктун чуңкурларынан бир чуңкур,”[40] - деп буюрган.

Сурак үчүн кабыр шарт эмес. Кандайдыр бир себеп менен өлгөн жана кабырга коюлбаган кишилерге; мисалы, сууга чөгүп же күйүп күл болгондорго да сурак жүргүзүлөт. Бирок пайгамбарлар менен бала чакта өлгөндөргө сурак болбойт.

Махшар: Өлгөндөн кийин тирилген адамдардын чогулган жери дегенди билдирет.

Кабырларынан тура турган адамдардын махшар жерине келүүлөрү оңой болбойт. Дүйнөдө кылган ибадат жана жакшылыктарына жараша бир бөлүгү абдан тез ылдамдык менен махшар жерине келе турган болсо, жөө, ал тургай жер менен сойлоп келе тургандар да бар. Махшар жеринде чогулган адамдардын бир бөлүгү Арштын көлөкөсүндө көлөкөлөшөт, бир бөлүгү да күнөөлөрүнүн өлчөмүндө терге муунушат. Кыямат күнү укмуштуудай бир күн, бул күндүн үрөйүнөн апкаарып, пайгамбарлар да Алла таалага сыйынышкан.

Бул күнү ар бир кишиге өз кайгысы жетет, жанында турган эң жакын кишисине да көңүл бурууга мүмкүнчүлүк таба албайт. Ыйык Куранда бул күндөн мындай деп баяндалган:

يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ اَخ۪يهِ • وَاُمِّهِ وَاَب۪يهِ • وَصَاحِبَتِه۪ وَبَن۪يهِ • لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَاْنٌ يُغْن۪يهِ • وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ • ضَاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ • وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ • تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ • اُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ •

“Ал күнү киши бир тууганынан, ата-энесинен, жубайынан жана балдарынан качат. Ал күндүн бардык кишилердин өзүнө жетип аша турган бир кайгысы болот. Ал күнү айрым жүздөр айдың, жаркын жана кубанычтуу болот. Ошол эле күнү айрым жүздөрдү да кайгы каптап, кападан капкара болуп калат. Мына булар каапырлар, күнөөкөрлөр болот.”[41]

Кыямат күн – сыйлык жана жаза күнү. Алла таалага ишенип, анын буйруктарына баш ийгендер жана тыюуларынан сактангандар ал күнү Алла таала тарабынан сыйланат. Ал эми ишенбегендер жазаландырылат. Адамдын дүйнөдө кылган кыпындай жакшылыгы жоопсуз калбайт жана кыпындай эле жамандыгы да унутулбайт. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ • وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ ﴿﴾

“Кимде-ким кыпындай эле жакшылык кылган болсо, аны көрөт. Кимде-ким кыпындай эле жамандык кылган болсо, аны көрөт.”[42]

Ал күнү момундар сүйүнүшөт, ал эми каапырлар “Топурак болуп эле калсак кана” дешет.

Амал дептери

Махшарда чогулган адамдарга дүйнөдө кылган жакшылыктары менен жасаган жамандыктары жазылган амал дептерлери таратылат. Дүйнөдө Кираман-Катибин аттуу периштелер тарабынан жазылып даярдалган бул дептерлерден адам жакшы жана жаман эмне кылган болсо, бардыгын таба алат жана: “Ой шорубуз, бу кандай китеп экен, кичине чоң эч нерсе калтырбастан (кылгандарыбыздын) баарын санап төгүптүр...”[43] - деп айтышат. Бул дептерлер бейишке кире тургандарга оң тарабынан, тозокко кире тургандарга да сол тарабынан берилет жана: “Китебиңди оку, бүгүн сага эсеп суроочу катары өз напсиң жетет”[44] – деп айтылат.

Эсеп

Адамдар махшарда узун мөөнөт калышат, чыдамсыздык жана толкундануу менен сурактын башталышын күтүшөт. Акырында пайгамбарыбыздын Алла таалага жалбарышы менен сурак башталат. Эч кимдин акысы жоголбойт жана эч кимге да адилетсиздик кылынбайт.

Пайгамбарыбыз ал күнү: “Киши өмүрүн кайда өткөргөнү, дене-мүчөсүн кайда улгайтканы, мал-мүлкүн кайдан таап, кайда жумшаганы, билими менен эмне иштер жасаганы боюнча суракка алынбайынча ордунан жыла албай турганын,”[45] – билдирген.

Тараза

Сурак суралгандан, аласасы болгондордун акылары берилгенден кийин бардык кишилерге дүйнөдө кылган жакшылык жана жамандыктары билдирилиш үчүн сапаты Алла таала тарабынан билинген бир тараза курулат. Жакшылыгы оор келгендер кутулуп кетишет, жамандыгы оор келгендер болсо азапка кабылышат. Чындыгында ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

فَاَمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوَاز۪ينُهُ • فَهُوَ ف۪ي ع۪يشَةٍ رَاضِيَةٍ • وَاَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَاز۪ينُهُ • فَاُمُّهُ هَاوِيَةٌ • وَمَٓا اَدْرٰيكَ مَا هِيَهْ • نَارٌ حَامِيَةٌ •

“Ал күнү кимдин таразасы оор келсе, мына ошол ыраазы кылуучу бир жашоо ичинде болот. Таразасы жеңил болгонго келсек, мына анын энеси (жери журту) Хавия болуп саналат. Хавиянын эмне экенин билесиңби? Ысык от.”[46]

Сырат (кыл көпүрө):

Сырат – тозоктун үстүнө курулган кылдан ичке жана кылычтан курч көпүрө.

Бул көпүрөдөн кантип өтүлөт? Ооба, момундар көпүрөдөн өтүп бара жатканда көпүрө алар үчүн кылган иштеринин өлчөмүндө кеңейет, абдан оңой өтүп кетишет. Ал эми ишенбегендер көпүрөдөн өтө алышпай, тозокко түшүп кетишет.

Бейиш жана тозок

Бейиш – сыйлык жайы. Алла таала бул жерге өзүн тааныган, буйруктарына баш ийип, тыюуларынан сактанган кишилерди коёт. Бейишке кирген киши ал жерден каалаган бардык ырыскысын таба алат. Момундар Алла тааланын жамалын бул жерде көрүшөт жана түбөлүккө бейиште жашап калышат.

Тозок болсо азап жайы болуп саналат. Алла тааланы тааныбагандар жана Ага каршы чыккандар бул жерде чексиз азап чегишет. Момундардан күнөөкөр болуп, кечирим кылынбагандар да күнөөлөрүнүн өлчөмүндө азап чегишкенден кийин тозоктон чыгып, бейишке киришет. Бейиш менен тозок алиге чейин бар болуп, жайы тууралуу так маалыматыбыз жок.

Алла тааланын ырайымы

Ырайым аёо жана коргоо дегенди билдирет. Алла таала бүткүл жандууларды, өзгөчө адамдарды коргойт жана аяйт. Анткени Ал – “Рахман жана Рахим”. Рахман, дүйнөдөгү бүткүл жандууларга мээрим көрсөтөт. Рахим, акыретке ишенгендерге чексиз Ырайымы болот. Алла тааланын бул эки сапаты “Бисмиллада” орун алат жана көптөгөн аяттарда жолугат.

Алла тааланын ырайымы бардык нерсени курчаган. Бар болушубуз жана эсеп жеткис көлөмдө ырыскыларга жетишибиз – Анын ырайымынын натыйжасы.

Алла тааланын пенделерине болгон мархаматынын (мээриминин) жанында эне мээрими да маанисиз калат. Бир согушта колго түшкөн туткундардын арасында бала эмизген бир аял да бар эле. Бирок бул аял баласын жоготуп койгон болчу. Ал эмчегинде топтолгон сүтүн саап, балдарга берип жүргөн. Бул аял туткундардын арасынан баласын таап алганда, дароо аны алып, бооруна басып, терең мээрим менен эмизе баштайт. Муну көргөн пайгамбарыбыз ал жерде тургандарга:

– Мынабу аял баласын отко ыргытабы? – деп сурайт.

– Жок, күчү жеткен мезгилде ыргытпайт, – дешет. Ошондо пайгамбарыбыз:

– Мына, Алла таала пенделерине бул аялдын баласына болгон мээриминен дагы да ырайымдуу,[47] - деп буюрат.

Алла таала бу дүйнөдөгүдөй эле акыретте да момун пенделерине ырайым көрсөтөт. Акыреттеги ырайымы бул дүйнөдөгү ырайымына салыштырмалуу дагы көп болот. Анткени Алла таала ырайымын жүзгө бөлүп, бирөөнү жер жүзүнө жиберген. Ал эми токсон тогузун өз жанында кармап, акыретке калтырган. Бүтүн жандуулардын бири-бирине боор оорушуна, энелердин балдарын мээрим менен боорлоруна басышына бул ырайым себеп болууда.

Акырет күнү Алла тааланын момун кулдарына болгон ырайымын көргөн Аны тангандар да үмүттөнүшөт.

Кыямат күнү пайгамбарыбыздын шапааты

Шапаат күнөөкөр момундардын кечирилиши, күнөөсүз болгондордун болсо дагы бийик даражалар алышы үчүн пайгамбарлардын жана Алла тааланын сүйүктүү кулдарынын Алла таалага жалбаруулары дегенди билдирет.

Кыямат күнү Алла тааланын уруксаты менен бүткүл пайгамбарлар шапаат кылышат.

Кыямат күнү махшарда адамдар абдан кыйналышат жана өздөрүнө шапаатчы издей башташат. Алгач биринчи адам жана биринчи пайгамбар Адам алайхис-саламдан башташып, бүткүл пайгамбарларга кайрылышат. Пайгамбарлардын бардыгы өздөрүнө али уруксат берилбегенин айтышып, шапаат кыла алышпай турганын билдиришет. Акырында эң акыркы пайгамбар азирети Мухаммедге (а.с.) барышат жана шапаат кылышын суранышат. Ал Алла тааладан уруксат алгандан кийин шапаат кылат. Сурак мына ушундан кийин гана башталат. Мындан кийин да башка пайгамбарлар, Алла тааланын сүймөнчүктүү пенделери, шейиттер, аалымдар да шапаат кылышат.

Пайгамбарыбыз ал күнү ыйманы менен өлгөн бардык кишилерге шапаат кылат. Бир ыйык хадисте мындай деп буюрулган:

إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ شُفِّعْتُ، فَقُلْتُ يَا رَبِّ أَدْخِلِ الْجَنَّةَ مَنْ كَانَ ف۪ي قَلْبِهِ خَرْدَلَةٌ‏.‏ فَيَدْخُلُونَ، ثُمَّ أَقُولُ أَدْخِلِ الْجَنَّةَ مَنْ كَانَ ف۪ي قَلْبِهِ أَدْنٰى شَىْءٍ

“Кыямат күнү болгондо мен шапаат кылам. “Оо, Раббым, көңүлүндө саргындын уругунчалык ыйманы болгондорду бейишке кой,” – деп дуба кылам, булар бейишке киришет. Андан кийин “Оо, Раббым, саргындын уругунан аз ыйманы болгондорду да бейишке кой” деп жалбарам.”[48]

Шапаатты танган киши шапааттан куру калат. Алла таала уруксат бергенге чейин эч ким шапаат кыла албайт.

[38] Хаж сүрөсү. 1-2-аяттар.

[39] Аали Имран сүрөсү. 185-аят.

[40] Тирмизий. Кыяма. 26.

[41] Абаса сүрөсү. 34-42-аяттар.

[42] Залзала сүрөсү. 7-8-аяттар.

[43] Кахф сүрөсү. 49-аят.

[44] Исра сүрөсү. 14-аят.

[45] Тирмизий. Кыяма. 1.

[46] Кариа сүрөсү. 6-11-аяттар.

[47] Бухарий. Адаб. 18.

[48] Бухарий. Тавхид. 36.

ТАГДЫР ЖАНА КАЗАГА ЫЙМАН КЕЛТИРҮҮ

Ыймандын шарттарынын бири – тагдыр жана казага ишенүү.

Тагдыр: Ааламда боло турган нерселердин убактысын жана жерин, сапаттарын Алла тааланын абалтадан билиши жана жазып коюшу дегенди билдирет.

Каза: Алла таала тарабынан мурдатан жазылып коюлган нерселердин учуру келгенде жазмышка жараша ишке ашышы дегенди түшүндүрөт.

Башкача түшүндүрө турган болсок, тагдыр – Алла тааланын мыйзамдары, өлчөмдөрү, ал эми каза – иштердин ошол мыйзам жана өлчөмдөргө жараша ишке ашышы. Ааламдагы бардык нерсенин баасын бычып жараткан – Алла таала. Анткени Андан башка жаратуучу жок. Алла таала болуп өткөн жана боло турган бардык нерсени абалтадан билет. Убагы келип жеткенде алар да Анын жазганы жана белгилегени боюнча ишке ашат. Анын жазганы жана белгилегенинен сырткары эч нерсе ишке ашпайт. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

مَٓا اَصَابَ مِنْ مُص۪يبَةٍ فِى الْاَرْضِ وَلَا ف۪ٓى اَنْفُسِكُمْ اِلَّا ف۪ى كِتَابٍ مِنْ قَبْلِ اَنْ نَبْرَاَهَا اِنَّ ذٰلِكَ عَلَى اللّٰهِ يَس۪يرٌ •

“Китепте алдын ала жазылып коюлгандай жерге да, силердин жаныңарга да, кайгы Биз белгилеп койгондон мурда келбейт. Чындыгында бул – Аллага жеңил.”[49]

قُلْ لَنْ يُص۪يبَنَٓا اِلَّا مَا كَتَبَ اللّٰهُ لَنَا هُوَ مَوْلٰينَا وَعَلَى اللّٰهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ •

“Бизге Алланы жазганы гана болот. Ал – биздин Эгебиз. Момундар Аллага тобокел кылышсын!” - дегин.”[50]

Мына, тагдыр жана каза ушул. Тагдыр жана каза делгенде акылга Алла тааланын илими, эрки жана жаратуу сапаттары келиши керек. Алла таала билет жана жаратат. Бардык нерсе Алла тааланын каалашы жана жаратышы менен болот, мында эч кандай күмөн жок. Бирок ойго мындай бир суроо туулушу мүмкүн: “Эгерде бардык нерсе Алланын эрки менен жаратылса, анда биз кылынышы буюрулган нерселерди кылбаган, кылынбашы талап кылынган нерселерди да кылганыбыз үчүн эмнеге жооптуу болуп жатабыз? Анткени, биз буларды Алла тааланын каалашы менен кылып же кылбай жатабыз.”

Эми, бул суроого жооп берели: Алла таала адамдарды жаратып, аларга акыл, эрк жана күч берген. Адам акылы жана эрки менен жакшы болгон нерсени тандап, жаман болгон нерседен сактанышы керек. Адамдын бул тандоо жана сактануу күчүнө “Ирадаи жузийя” деп айтылат. Бул эрк жана каалообузду кайсы нерсеге коротуп, кайсы нерсени тандасак, Алла таала да аны эрк жана каалообузга ылайык түрдө жаратат. “Алла таала ушинтип буюруптур, мен эмне кыла алмак элем? – деп күнөө болгон бир нерсени кылууга далалат жасабайбыз. Ошондой эле бир жаман ишти кылгандан кийин (мисалы, киши өлтүргөндөн кийин) “Мен эмне кылайын, Алла тааланын жазганы ушундай экен” деп шылтоо айта албайбыз. Анткени биз кылган иштерибизди кылардан мурун да, кылгандан кийин да тагдыр жана казага шылтай албайбыз. Биз эрк жана каалообузду ал багытка коротконубуз менен Алла тааланын жазганынын бул калыпта пайда болушуна себеп болгонубуздан улам жооптуу болобуз.

Муну төмөнкүдөй бир мисал менен түшүндүрсөк болот:

Бир астроном эсептөөлөрдүн натыйжасында күндүн тутуларын аныктап, алдын ала кабар берет. Ал мезгил келгенде күн тутулат. Эми күн ошол астроном кабар бергени үчүн тутулдубу? Же болбосо, күн тутула тургандыктан астроном муну мурдатан аныктап кабар бердиби? Башкача айтканда, астрономдун күн тутуларын кабарлаганы күндүн тутулушуна себеп болдубу? Же болбосо, күндүн тутулары астрономдун алдын ала муну билдиришине себеп болдубу? Албетте, күндүн тутулары астрономдун муну аныктап, мурдатан кабар беришине себеп болду. Болбосо, астроном муну кабар бергени үчүн күн тутулбайт.

Мына, биздин кыла турган иштерибизди улуу Жараткандын алдын ала билиши да ушул сыяктуу. Башкача айтканда, биздин өз эркибиз менен кылган иштерибизди Алла таала чексиз илими менен мурдатан билип жазып коёт. Андыктан, Ал билгени үчүн биз аларды кылууга аргасыз болбойбуз. Чындыгында, биз менен байланыштуу эмне жазып койгонун да билбейбиз. Кандайдыр бир нерсени кылуу, же кылбоо тууралуу чечим кабыл аларда эч кандай кысмакка алынбастан өзүбүздүн эркибиз менен иш кылабыз.

Тагдыр жана казага ишенүүнүн пайдалары

Тагдыр жана казага ишенүүнүн адамдын турмушуна абдан маанилүү таасирлери бар. Тагдырга ишенген киши сабырдуу болот. Колунда болбогон себептер менен туш болгон кырсык жана апааттардан улам өтө эле кайгырып капаланбайт. Бул Алла тааланын жазганы дейт жана сабыр кылат. Ошондой эле өз катасынан улам башына келген иштерге өкүнүп, жаңылыш жүрүм-турум жана кыймыл-аракеттерден баш тартып, Алла таалага сыйынып, Андан жардам тилейт, үмүтсүздүккө кабылбайт.

Тобокел жана эмгектенүүнүн мааниси

Тобокел деген эмне?

Тобокел – адамдын Алла таалага ишениши жана Ага байланышы. Бул адам үчүн бир руханий кубат болуп саналат.

Адамды жараткан жана ага көптөгөн ырыскыларды берген – Алла таала. Адам бардык ишинде Ага ишенип, өз мойнуна түшкөн милдетин аткаргандан кийин натыйжасын Андан күтүшү керек. Мунун эң мыкты үлгүсү – дыйкан. Ал убактысы келгенде өзүнүн жол-жобосу менен жерине үрөнүн сээп, андан кийин Алла таалага тобокел кылат. Мындай кылган учурда Алла таала ал кишиге ырыскы берет. Чындыгында пайгамбарыбыз: “Силер Аллага керек болгондой тобокел кылсаңар, (эртең менен) ачка кетип, (кечинде) ток болуп кайткан куштарга ырыскы бергендей силерге да ырыскы берер эле,”[51] – деп буюрган. Бул сөздөр тобокел кылуу үчүн өз мойнуна түшкөндү аткаруу менен эмгектенүүнүн шарт экенин ачык-айкын көрсөтүп турат. Анткени жөн эле жата бергенде куштардын ырыскылары алдына келбейт. Курсактарын тойгузуш үчүн Алла тааланын жараткан ырыскысын издеп табышат. Андай болсо, тобокел адамдын өзүнө көңүл бурбашы жана эмгектенүүнү таштап коюп, “эмнеси болсо да Алла таала менин ырыскымды берет” дегендик эмес. Бардык маселеде болгондой эле тобокел маселесинде да эң мыкты үлгү – пайгамбарыбыз. Ал бардык ишинде өз мойнуна түшкөндү аткаргандан кийин Алла таалага тобокел кылган.

Пайгамбарыбызга: “Төөмдү байлап туруппу, же агытып коё бергенден кийинби Алла таалага тобокел кылайын” – деп сураган кишиге: “Алгач төөңдү байла, андан кийин тобокел кыл,” – деп буюрган.[52]

Ушундай кылган, башкача айтканда, иштин бардык чарасын көргөндөн кийин Алла таалага тобокел кылган киши каалаган натыйжасын ала албай калса, кайгырбайт. “Мен колумдан келгенин кылдым, Алла таала буйруган жок,” – деп өзүн жубатат. Ал эми мындай ишенимге ээ болбогон киши бардык иште арсар болуп, эч бир ишти баштай албайт.

Эмгектенүүнүн мааниси

Алла таала ар бир жандуунун ырыскысын бере турганына убада берген жана бул ырыскыга ээ болуу үчүн да көптөгөн себептер жараткан. Бул себептердин артынан түшүү жана Алла тааланын буюрган ырыскыларын издеп табуу адамдын милдети болуп саналат. “Ырыскым болсо, өзү келет” деп отура берүү, андан кийин “Мен Алла таалага тобокел кылып койдум, менин ырыскымды берет” деп айтуу жаңылыштык. Алла таала өз ырыскысын издеп мээнет жумшаганга гана аны буюрат. Тагдыр менен казага ишенип, эмгектенбей коюу жана зарыл болгон чараны көрбөө туура болбойт. Ошондой эле себептердин артынан түшүп чара издөөнү тобокелге тоскоол деп эсептөө да жайиз эмес. “Аракет бизден, берекет Алладан” деген сөз тагдырга ишенүүнүн толук маанисин билдирет. Негизинен, адам үчүн бир гана мээнетинин акыбети бар. Ыйык Куран ушундай буюрган.

Ырыскы жана ажал

Ырыскы: Алла тааланын жандууларга азыктануу жана өмүрлөрүн сүрдүрүү үчүн ыроологон нерселерине ырыскы деп айтылат.

“Ырыскыны жараткан да, берген да бир гана Алла таала. Анткени Андан башка ырыскы берүүчү жок” (Худ сүрөсү. 11/6). Адам ырыскысынын кандай жол менен табылышын тилесе, Алла таала ошол жол менен берет. Бирок адал болбогон жолдорго жана чараларга кайрылса, күнөө иштеген болот. Анткени Алла таала ырыскы үчүн адал жана мыйзамдуу жолдордун тандалышын буюруп, мындай деп айткан:

يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِى الْاَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا ... •

“Оо, адамдар! Жер жүзүндөгү нерселердин адал жана таза болгондорунан жегиле.”[53]

Ар бир киши өз ырыскысын жейт. Эч ким башка бирөөнүн ырыскысын жей албайт, ошол сыяктуу эле башка бирөөлөр да анын ырыскысын жей албайт.

Ажал: Алла таала жараткан ар бир жандуусу үчүн белгилүү бир жашоо мөөнөтүн белгилеп койгон. Бул мөөнөттүн, башкача айтканда, өмүрдүн аякташы ажал делет.

Кандайча жана качан болсо да, ажал деген белгиленген мөөнөт келгенде өлүм көрүнүшү пайда болуп, бир мүнөт да кийинкиге калбайт. Жараткан жана жашаткан – Алла таала, ошондой эле өлтүргөн да, б.а. өлүмдү жараткан да – Ал. Андан башка жараткан жана өлтүргөн жок.

Ажал бирөө гана. Өлтүрүлгөн же кандайдыр бир кырсыктан улам өмүрүнөн ажыраган киши да ажалы жеткен болуп эсептелет.

[49] Хадид сүрөсү. 22-аят.

[50] Тавба сүрөсү. 51-аят.

[51] Тирмизий. Зухд. 33.

[52] Тирмизий. Кыяма. 60.

[53] Бакара сүрөсү. 168-аят.

БИРИНЧИ БӨЛҮМ

ИШЕНИМ

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

БАШ СӨЗ

Ислам дининин өкүмдөрү жана негизги принциптеринин түпкү максаты – адамдын бул дүйнөдө жана акыретте бактылуу болушун камсыз кылуу. Динибиз бизге бак-таалайдын чыныгы жарык жолун көрсөтүп, милдеттерибиз менен жоопкерчиликтерибизди белгилеген.

Ал бак-таалайга жетүү – ошол жооптуу болгон милдеттерибизди орундатышыбызга байланыштуу. Бул болсо туура жана жетиштүү деңгээлде диний маалыматка ээ болушубуз аркылуу ишке ашат. “Билбөө” динибизде орундуу себеп эмес. Адам “билбейм” деп айтуу менен жоопкерчиликтен кутула албайт. Анткени эң алгачкы буйругу “Оку!” болгон динибиз илим-билимге ээ болууну ар бир мусулманга парз кылган. Ушул себептен бир мусулмандын эң башкы милдеттеринин бири – динибизди жана дүйнөлүк жашоодо керектүү болгон маалыматтарды туура үйрөнүү.

Диний милдеттерибиз – алгач ишенүү, андан кийин ишенимибиздин зарыл шарттары болгон ибадаттарды орундатуу. Биз диний буйруктарды аткарууга кандай милдеттүү болсок, арам кылынган нерселерден да ошол өңдүү эле оолак болушубуз керек. Мындан сырткары үй-бүлөбүздүн, коомчулугубуздун жана башка адамдардын алдындагы жоопкерчиликтерибиз жана аткарылышы зарыл болгон ахлактык милдеттерибиз бар. Исламда олуттуу мааниге ээ болгон ошол ахлактык милдеттерди аткарган учурда гана биз чыныгы мусулман боло алабыз.

Жараткандан азирети Мухаммед (с.а.в.) пайгамбарга келген ислам дининин буйруктарын жана тыюу салган нерселерин терең иликтегенибизде, булардын ар биринде материалдык жана руханий жактан пайдалуу көптөгөн максат-мүдөөлөрдүн бар экендигин жана өзгөчө адамдын бакубат турмушка жана түбөлүк бак-таалайга жетиши максат кылынгандыгын көрөбүз. Мусулмандын мойнундагы негизги жоопкерчилик – диний милдеттерин туура үйрөнүү жана аларды Алла тааланын ыраазычылыгына ылайыктап аткарууга аракет кылуу.

Ал эми мунун акыбети – улуу Раббибиздин ыйык Куранда сүйүнчүлөгөн түбөлүктүү бак-таалайы: “Ыйман келтирип, туура амалдарды (жакшы иштерди) кылгандарга болсо, ичинде дарыялар аккан бейиштер бар. Мына эң чоң боштондук ушул.” (Буруж сүрөсү. 11-аят.)

Бул китепте динибиздин негиздери жана ибадаттарыбыз толугу менен түшүндүрүлүп, мусулмандар оолак болушу керек болгон арам нерселер жана күнөөлөр тууралуу кеңири маалыматтар орун алды. Ошондой эле жашоо-турмушубузда олуттуу мааниге ээ болгон кээ бир темалар менен учурда көп талкууланган айрым диний маселелер боюнча түшүндүрмөлөр да берилди.

Динибиздин өкүм-жоболору жана тыюу салууларындагы эң башкы максаттарынын бири – мусулманды чыныгы адеп-ахлактын ээси кылуу. Андыктан, бул китепте ыйман жана ибадаттар менен абдан тыгыз байланышы болгон ахлак темасына да орун берилип, ахлактын мааниси жана ахлактык милдеттерибиз аят жана хадистер аркылуу түшүндүрүлүп, ал пайгамбарыбыздын мартабалуу жашоосу жана бийик ахлагы жөнүндөгү кыскача маалыматтар менен толукталды.

Эң ишенимдүү диний булактарга таянуу менен даярдалган бул “Ислам илмихали” бардык адамдар оңой түшүнө ала тургандай жөнөкөй тил менен жазылды жана диний терминдер мүмкүн болушунча жөнөкөйлөштүрүлдү. Кызыккандарга жана бул тармакта изилдөө иштерин жүргүзгөндөргө жеңилдик болушу үчүн аяттардын тиешелүү сүрөлөрү жана номерлери, хадистердин таянган булактары шилтемелер аркылуу көрсөтүлдү. Мындан сырткары маанилүү темалар менен байланыштуу айрым маселелер боюнча башка диний агымдардын көз караштарына да шилтемелерде орун берилди.

Ар бир мусулман үйрөнүүгө тийиш болгон кеңири диний маалыматтар орун алган бул китептин ушул тармактагы көптөгөн суроо-талаптарга жооп берерине ишенебиз жана дин боордошторубузга пайдалуу болушун каалап, каталарыбыз болсо кечирилишин Алла тааладан тилейбиз.

Биздин милдет – ак ниетибиз менен эмгектенүү. Ал эми ийгиликке жеткирген – бир гана Алла таала.

Лүтфи ШЕНТҮРК Сейфеттин ЯЗЫЖЫ

ДИН ЖАНА ДИНГЕ БОЛГОН МУКТАЖДЫК

Дин деген эмне?

Дин – акыл-эси жетик кишилерди өз каалоолору боюнча эң мыкты, эң туура жана эң керемет нерселерге жеткирген Жараткандан келген өкүмдөрдүн топтому.

Диндин бул аныктамасынан төмөнкү нерселерди үйрөнөбүз:

1) Диндин жаратуучусу – Алла таала. Андыктан, Алла тааладан башка эч кимдин жаңы динди жаратууга укугу жок.

2) Дин акыл-эси жетик кишилерге гана тиешелүү. Башкача айтканда, диндин өкүм-жоболорун акыл-эси ордунда болгон кишилер гана аткарууга тийиш.

3) Диндер коомчулукка пайгамбарлар тарабынан жеткирилген. Алла таала пайгамбарларга динге байланыштуу өкүм-жоболорду билдирген, алар да адамдарга жарыя кылышкан.

4) Диндин максаты – адамдарды бул дүйнөдө жана акыретте бактылуу кылуу. Анткени дин, адамга жаратылышынын себеп-максатын, Жараткандын жана жаратылгандардын алдындагы бардык милдеттерин билдирет. Жаман менен жакшыны бири-биринен айырмалап берет. Жакшыга жетүүнүн жолдорун көрсөтөт. Мына ушундайча адамдын бул дүйнөдө жана акыретте бактылуу болушун камсыз кылат.

Дин айрым кишилер ойлогондой ички жан дүйнөңдү канааттандыруу менен гана чектелип калбайт. Диндин башкы максаты – адамдын руханий жана маданий деңгээлин көтөрүү.

Динге болгон муктаждык

Адам жеке киши катары да, коом катары да динге муктаж. Эң байыркы доорлордон баштап жогорку технологиялык өнүгүүлөргө жетишкен бүгүнкү доорго чейин адамзат коомунун тарыхында эч кандай дин ишеними болбогон бир дагы коомчулук болгон эмес. Анткени:

1) Адам – рух менен дененин айкалышынан жаралган бир бүтүндүк. Дене менен рух канчалык бири-биринен кескин айырмаланышканына карабастан экөө бири-бирин толуктап турушат. Рух болбосо дене эч бир ишке жарабайт, ошол сыңары денесиз рухтун да эч кандай маңызы жок. Ошол эле мезгилде экөөнүн тең көптөгөн мүдөө-талаптары бар. Адам денесинин да, рухунун да бул зарылдыктарына жана мүдөө-талаптарына көңүл бурбай коё албайт. Ошондуктан, адам жашоодо денеси үчүн бардык нерседен мурун азык-түлүккө жана коопсуздуктардан сактануу үчүн баш калкалай турган бир жайга канчалык муктаж болсо, руху үчүн да моралдык бир күчкө ошончолук муктаж. Адам бул дүйнөдө андай таяныч таба албайт. Муну менен бирге акылы да анын бул муктаждыгын камсыз кылуу үчүн жетиштүү эмес.

Адамдын рухунун бардык мүдөө-талаптарын орундатып, аны кайгы-кападан арылта турган нерсе – анын Алла таалага жана түбөлүктүү жашоого болгон ишеними. Ал эми бул ишеним болбогон мезгилде рухтун каалоолору менен мүдөө-талаптары орундатылган болуп эсептелбейт.

Адам рухунун каалоолору өтө көп, а түгүл чексиз десек да болот. Адам чыныгы бак-таалайга рухунун бул чексиз каалоо-тилектеринин аткарылышы менен гана жете алат. Ал эми ал тилектердин баарынын аткарылышы үчүн адам өмүрү аздык кылат. Анын бул чексиз каалоо-тилектерин ишке ашырып, өзүн бактылуу кыла турган нерсе – анын өлбөстүккө болгон ишеними. Бул болсо, өлбөй турган түбөлүктүү бир жашоого багыт албаган рухта чыныгы бак-таалай жок дегенди билдирет. Ал эми буга Алла таалага жана түбөлүктүү бир жашоого ишенүү менен гана жетсе болот. Муну бизге үйрөткөн да – дин. Андыктан, адамдын чыныгы бак-таалайын бир гана дин камсыз кыла алат.

2) Адамдын жашоосу – тынымсыз күрөш. Адам бул күрөштө айрым мезгилде ийгиликке жете албайт. Материалдык бардык булактарга таянса да алдынан чыккан бул тоскоолдуктарды аша албай калат. Мындай абалга туш болгон киши өзүнүн күч-кубатынан да чоң бир күчтүн бар экендигине ишенбей турган болсо, кыйналат, ал тургай өмүрүн кыйып жибергенге да барат. Ал эми чексиз кудуреттин ээси улуу бир Жаратуучуга ишенген киши болсо, кандай гана тоскоолдуктар же кыйынчылыктарга дуушар болбосун, жашоодон үмүтүн үзбөй, үзбөй, Кудай тааланын, улуулугун жана үмүтүн үзбөгөндөргө дайыма жардам берерин ойлоп, Ага сыйынып, өзүн жоготпой карманат.

Ошентип, күндөлүк турмушубузда да эң чоң таянычтын дин экендиги ачык байкалат.

3) Адамдын руху боюнча өсүп жетилиши табиятынын зарылдыгы болуп саналат. Буга бийик адеп-ахлак менен гана жетүүгө болот. Ал эми адеп-ахлактын бийиктиги дин ишеними менен өнүгөт. Адамда Алла таала сүйүүсү жана дин ишеними болбогон учурда ал көптөгөн адамдык асыл сапаттарын жоготкон болуп эсептелет. Алла таалага ишенбеген жоопкерчиликсиз бир кишиде бийик ахлактын болбой тургандыгы табигый көрүнүш. Анткени бийик ахлактын булагы – дин.

Жыйынтыктап айтканда, кайсыл жагынан каралса каралсын, адам үчүн дин – бир муктаждык. Материалдык жактан муктаждыктары канчалык камсыз кылынса да, моралдык жана рухий муктаждыктары камсыз кылынбаган бир киши жашоодо каалаган жыргалчылыгын таба албайт.

Ишенимсиздиктин адам үчүн абдан кооптуу нерсе экендиги талашсыз. Андай кишини дүйнөдөгү өзүн кооптондурган окуялар алдында таяныч чекитин жоготкон киши десек да болот.

Түбөлүктүү деген акырет жашоосуна ишенбегендиги үчүн анын бүткүл аракети бул дүйнөнүн утурумдук жыргалын көрүп калууга багытталат. Ал эми буларга жетүү үчүн болсо эч кандай өлчөм-ченем дегенди билбейт. Бир күнү бул дүйнөнүн утурумдук кызыкчылыктарынан ажырай турганын жана жок болуп кетерин ойлогон сайын санааркап, куту качат.

Бир адам үчүн мындан да чоң бир коркунучту ойлоого мүмкүнбү? Албетте, мүмкүн эмес. Тескерисинче, дин өлүмдүн ары жагында мындан да жакшы жана түбөлүктүү жашоону сүйүнчүлөйт жана ага жетүүнүн жолдорун көрсөтүп, адамга бейпилдик жана ишеним берет.

4) Жеке киши катары дин адамга канчалык керек болсо, коомчулукка да ошончолук керек.

Адамдар коом болуп жашашат. Бул – алардын табиятындагы өзгөчөлүк. Анткени бардык материалдык зарылдыктарын камсыз кылууга жалгыз бир адамдын күчү жетпейт.

Чогуу жашоого мажбур болгон адамдардын бири-биринин алдында көптөгөн укук жана милдеттери бар. Жашоо көчүнүн уланышы жеке кишилердин бири-биринин алдындагы бул милдеттерин орундатышы менен мүмкүн болот. Бир кишинин башка кишилердин укуктарына урмат көрсөтүшү, анын милдет менен укуктун баарынан ыйык экендигине болгон ишенимине байланыштуу. Анткени адам көпчүлүк учурда ашыкча каалоолордун таасири алдында калып, жеке кызыкчылыктарынан башка нерселерди ойлой албай калат. Ошондуктан, адамды башкалардын алдындагы милдеттерин орундатууга жана алардын укуктарына урмат көрсөтүүгө мажбур кыла турган таасирдүү бир күч керек жана ал күч да дин болуп эсептелет.

Ошондуктан, чогуу жашоого мажбур болгон адамдар бири-биринин алдындагы жоопкерчиликтеринин аткарылышын камсыз кылган адеп-ахлак эрежелерине баш ийүүгө тийиш. Коомду түзгөн кишилер арасында өз ара мамилелерди чыңдай турган бирден бир таяныч да – бийик адеп-ахлак. Бир коомдун бардык кишилери мыкты адеп-ахлакка ээ болушса, бири-бирине жакшы мамиле кылышат да, кишилер арасында ынтымак жана биримдик камсыз кылынып, коом бакубат жашоого жеткен болот.

Ушул себептен коомдун бакубат жашоосу боюнча абдан маанилүү болгон адеп-ахлак үчүн бекем бир негизге, жакшы менен жаманды айырмалай турган чыныгы бир өлчөмгө зарылдык туулат. Ал зарылдык да дин аркылуу камсыз кылынат.

Диндин булагы

Адамдын жан дүйнөсүндө ал төрөлгөндө эле кошо жаралган көптөгөн сезим-туюмдар жана ой-пикирлер бар. Булардын башында Алла жана дин пикири келет. Башкача айтканда, дин кийинчерээк пайда болгон эмес, адам менен бирге туулган. Ар бир доордо адам баласынын динге маани бериши – мунун ачык далили.

Бирок адам өзүндө туулганда эле бар болгон сезимдин өнүгүшү үчүн бир эскертүүчүгө муктаж. Мына Алла таала тарабынан жиберилген пайгамбарлар ушул эскертүүчүлүк милдетин орундатышкан жана адамдын ажырагыс өзгөчөлүгү болгон Алла жана дин ишениминин өнүгүшүн камсыз кылышкан. Пайгамбарлардын вахийге таянган билдирүүлөрү адамдарга туура жолду көрсөткөн жана пайгамбарларды ээрчигендердин диний аң-сезимдери өсүп жетилген. Ал эми пайгамбарлардын чакырыгына кулак түрбөгөндөрдүн ал сезимдери мокоп, жаман жолго түшүшкөн.

Ушул себептен дин ишеними – акыл сыяктуу адамдын табиятында бар болгон бир сезим жана адам менен бирге туулган негизги идея. Ал эми диний өкүм-жоболордун булагы болсо, пайгамбарлардын вахийге таянган эскертүү кабарлары.

Кудайдык (чыныгы) диндер жана өзгөчөлүктөрү

“Кудайдык (Алла тааладан келген) дин” же болбосо “Ак дин” дегенде эмнени түшүнөбүз? Алгач ушул тууралуу кеп кылалы:

Ак (чыныгы) дин бир пайгамбардын Алла тааладан вахий жолу менен алган жана адамдарга жарыялаган өкүм-жоболору жана эрежелери дегенди билдирет. Бул “Aк (чыныгы) дин” делгендей эле, “Кудайдык дин”, же болбосо “Көктөн түшкөн дин” деп да айтылат. Бул аныктамага кирбеген диндер болсо негизсиз (баатыл, ырым-жырымдык) диндер делет.

Ак диндин негизсиз (баатыл) динден айырмаланган төмөндөгүдөй негизги өзгөчөлүктөрү бар:

1) Ак диндерди Алла таала милдеттендирген пайгамбарлар жеткиришкен.

2) Ак дин жалгыз жана түгөйү болбогон Алла таалага ишенүү жана бир гана Ага сыйынуу негизине таянат.

3) Ак дин өлгөндөн кийин тирилүүнү жана бул дүйнөдө жасалган бардык нерсенин эсебинин Алла таала тарабынан сурала турганына ишенүүнү буюрат.

4) Ак динде чынчылдык, аманатка урмат көрсөтүү сыяктуу бийик сапаттарга ээ болгон пайгамбарлар Алла тааладан вахий аркылуу алган кабарларын адамдарга жарыя кылышканда, буга адамдар ишениши керек.

5) Ак дин Алла тарабынан жиберилген жана пайгамбарлар тарабынан жарыя кылынган ыйык бир китепке таянат.

6) Периштелерге ыйман келтирүү (ишенүү) ак диндерде негизги өкүмдөрдүн бири болуп эсептелет.

7) Ак диндердин негизги жоболорунун арасында илим жана акылдуулук менен кайчы келген бир көрүнүш болбойт.

8) Ак диндердин максаты – адамдардын арасында тең укуктуулукту, боордоштукту, адилеттүүлүктү орнотуу жана адамзатты чыныгы бак-таалайга жеткирүү.

Ислам дини жана башка көктөн түшкөн диндер

Ак диндердин, башкача айтканда, көктөн түшкөн диндердин акыркысы – ислам дини. Бул динди алып келген акыркы пайгамбар – азирети Мухаммед (с.а.в.), китеби – ыйык Куран.

Ислам дини алгачкы адам жана алгачкы пайгамбар Адам алайхис-салам билдирген алгачкы “бир кудайдуулук” менен башка көктөн түшкөн диндердин бир уландысы болуп, булардын ичинен акыркысы жана эң кереметтүүсү. Ыйык Куранда орун алган ишеним негиздери кандай болсо, алгачкы пайгамбардын билдирген ишеним негиздери да ошондой болгон. Ыйык Курандан мурун түшүрүлгөн китептерде да бул негиздер орун алган.

Исламдан мурунку көктөн түшкөн диндер негизинен бирдей болушса да, булар мезгил менен өзгөрүүгө дуушар болуп бузулушкан.

Мына ушул себептен акыркы пайгамбар азирети Мухаммед (с.а.в.) Алла таала тарабынан эң акыркы жана эң улуу жол көрсөтүүчү катары милдеттендирилген.

Ислам дининин өзгөчөлүктөрү

Ислам дининин төмөнкүдөй бир нече өзгөчөлүктөрү бар:

1) Ислам дини – эң акыркы дин

Жогоруда көктөн түшкөн диндердин ак (чыныгы) диндер болгонун жана алгачкы ак диндин алгачкы адам жана алгачкы пайгамбар Адам алайхис-салам тарабынан билдирилгенин белгилеп өттүк. Мезгилдин өтүшү менен адамдар өздөрүнө жиберилген диндин негиздеринен алыстагандыктан, Алла таала жиберген кийинки пайгамбарлары аркылуу алгачкы “бир кудайдуулук” ишенимин жаңылаган, ошондой эле, адамдардын бурмалагандарын пайгамбарлары аркылуу оңдогон. Көктөн түшкөн диндердин негиздеринде эч кандай өзгөрүү болгон эмес, мезгилге жана шарттарга жараша өзгөргөн нерсе амал менен байланыштуу өкүм-жоболор болгон.

Мына ушундайча акыркы пайгамбар азирети Мухаммед (с.а.в.) Алла тааланын өзүнө вахий кылган ислам динин кабарлаган.

Азирети Мухаммед – акыркы пайгамбар, ошону менен бирге ал алып келген ислам дини да – акыркы дин. Адам алайхис-салам менен башталган жана Алланын бирөө экендиги негизине таянган бир кудайдуулук өнүгүп отуруп, ислам дини менен жетилип толукталган. Эми мындан артык башка жаңы дин жиберилбейт, исламдын өкүм-жоболору Алла таала Өзү каалаган мезгилге чейин күчүндө болот.

Бардык нерсенин акыркысы өзүнөн мурункуларга салыштырмалуу дагы мыкты болот. Анын сыңарындай, ислам дини да өзүнөн мурунку көктөн түшкөн диндерге караганда жогору.

Ушул себептен Алла таала акыркы дин болгон исламдын өкүм-жоболорунан бардык адамдарды милдеттүү кылган жана бул динди кабыл алып, ага толук берилгендерге ыраазы болорун гана билдирген. Анын үстүнө ыйык Куранда да мындайча буюрулган:

اِنَّ الدّ۪ينَ عِنْدَ اللّٰهِ الْاِسْلَامُ ... •

“Алланын алдындагы диндин ислам дини экендиги талашсыз.”[54]

وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْاِسْلَامِ د۪ينًا فَلَنْ يُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِي الْاٰخِرَةِ مِنَ الْخَاسِر۪ينَ •

“Кимде-ким исламдан башка дин издесе, ал дининин эч качан кабыл болбосун билсин жана ал акыретте да жабыр тарткандардан болот.”[55]

اَلْيَوْمَ اَكْمَلْتُ لَكُمْ د۪ينَكُمْ وَاَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَت۪ى وَرَض۪يتُ لَكُمُ الْاِسْلَامَ د۪ينًا ... •

“Бүгүн силер үчүн диниңерди толуктап бүтүрдүм, силерге арнаган ырыскыларымды толуктадым жана силер үчүн дин катары исламды жактырдым.”[56]

2) Ислам дининин өзгөрбөгөн негиздери бар

Ислам дининин өзгөрбөс айрым негиздери бар. Булар: ишеним, амал жана ахлак менен байланыштуу өкүм-жоболор болуп үч бөлүккө бөлүнөт.

а) Ишеним менен байланыштуу негиздер

Ишеним деген бир нерсеге ишенүү, ага чын жүрөктөн байлануу дегенди билдирет.

Ислам ишенимин пайда кылган жана бүткүл көктөн түшкөн диндерде да орун алган негизги өкүм-жоболордун бири ушул:

* Алла таалага, периштелерине, пайгамбарларына, китептерине, акырет күнүнө, тагдыр жана казага, өлгөндөн кийин кайра тирилүүгө ишенүү.

б) Амал менен байланыштуу негиздер

Исламдын амал менен байланыштуу негиздери – адамдардын кылган иштерине тиешелүү өкүм-жоболор, буйрук жана тыюулар.

Булардын ичинен Алла таала менен пенделери арасындагы өз ара карым-катыштарга байланыштуу болгондор – ибадаттар.

Амал менен байланыштуу негиздердин бир бөлүгүн да, адамдын өзү менен башкалар арасындагы өз ара карым-катнаштарды тартипке салган өкүм-жоболор түзөт. Башка кишилердин укуктарына урмат көрсөтүү, эч кимдин жанына, мал-мүлкүнө жана намысына кол салбоо сыяктуу маселелер бул бөлүккө кирет.

в) Адеп-ахлак менен байланыштуу негиздер

Исламдын адеп-ахлак менен байланыштуу негиздери болсо, ахлактын мыкты болушун, ыймандын тарбияланышын жана рухтун бийиктешин максат кылат.

Ислам дининин ишеним, амал жана адеп-ахлак менен байланыштуу өкүм-жоболору жеке кишинин эле эмес, жалпы коомчулуктун да жыргалчылыгы үчүн жиберилген.

3) Ислам дини – дүйнөлүк дин

Ислам дини акыркы дин болуу менен бирге, ошол эле мезгилде бүткүл адамзаттын да дини болуп саналат. Жер үстүндө ислам дининен башка мындай жогорку сапатка ээ болгон башка дин жок. Мисалы, Тооратта иудейликтин дүйнөлүк экендигине тиешелүү эч нерсе жазылган эмес. Тескерисинче, иудейликтин бүтүндөй Исраил уулдарына гана таандык дин экендиги айтылган. Ал тургай алар иудейликке кызыккандарды бул каалоолорунан баш тарттыруу үчүн ал диндин абдан оор экендигин жана анын адам чыдагыс өкүм-жоболору бар экендигин айтышат. Христиандык да – дүйнөлүк дин эмес. Анткени азирети Иса өзүнөн мурунку пайгамбарлар сыяктуу ал да белгилүү бир коомго пайгамбар катары жиберилген. Азирети Исанын өзү дагы өзүнөн кийин бир пайгамбар келерин сүйүнчүлөгөн.

Ислам дини тууралуу айтсак, аны билдирген Мухаммед алайхис-салам акыркы пайгамбар. Ал өзүнөн мурунку пайгамбарлар сыяктуу бир коомго же бир калкка эмес, бүткүл адамзатка жиберилген жана ааламга жол көрсөтүүчү катары келген. Чындыгында да, ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

قُلْ يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اِنّ۪ى رَسُولُ اللّٰهِ اِلَيْكُمْ جَم۪يعًا •

“(Эй, Мухаммед!) Мындай дегин: Эй, адамдар! Чындыгында мен бардыгыңар үчүн жиберилген Алланын пайгамбарымын.”[57]

وَمَٓا اَرْسَلْنَاكَ اِلَّا كَٓافَّةً لِلنَّاسِ بَش۪يرًا وَنَذ۪يرًا وَلٰكِنَّ اَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ •

“(Эй, Мухаммед!) Биз сени бүткүл адамдарга (момундарга бейиш жөнүндө) куш кабар жеткирүүчү жана (каапырларды тозок азабынан) эскертүүчү катары гана жибергенбиз, бирок (муну) адамдардын көбү билишпейт.”[58]

وَمَٓا اَرْسَلْنَاكَ اِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَم۪ينَ •

“(Эй, Мухаммед!) Биз сени ааламга ырайым (Алланын ырайымы-бейишке жетектөөчү) кылып гана жибердик”[59]

Азирети Мухаммед бүткүл адамдарга жиберилген акыркы пайгамбар болгондуктан, анын жеткирген дини да бүткүл адамдардын дини болушу керек жана ал дал ушундай сапатка ээ.

[54] Аали Имран сүрөсү. 19-аят.

[55] Аали Имран сүрөсү. 85-аят.

[56] Маида сүрөсү. 3-аят.

[57] Аърааф сүрөсү. 158-аят.

[58] Сабаъ сүрөсү. 28-аят.

[59] Анбия сүрөсү. 107-аят.

ИСЛАМДА МАЗХАБДАР

Мазхаб деген эмне?

Мазхаб сөздүктөгү мааниси боюнча “кеткен жол” дегенди билдирет. Термин катары “бир диндин аалымдары арасындагы жоромолдордун айырмаларынан пайда болгон көз караш” дегенди түшүндүрөт.

Ислам дининде да мазхабдар бар. Булардын арасында негизинен көп деле айырмачылык жок. Бардыгы ыйык Куран жана пайгамбарыбыздын сүннөтүнө негизделген. Бирок алар Куранда ачык жана так айтылбаган аят жана хадистер боюнча талкуулашып, өз пикирлерин айтышкан.

Пайгамбарыбыз сахабаларынын бири болгон Муазды Йеменге аким кылып жөнөтүп жатканда андан мындай деп сурайт:

– Йеменде эмнеге таянып өкүм бересиң?

Муаз:

– Алла тааланын китеби Куран менен өкүм беремин, – деп жооп берет. Пайгамбарыбыз:

– Издеген нерсеңди Курандан таба албасаң эмне кыласың? – деп сурайт. Анда Муаз:

– Расулалланын сүннөтү менен өкүм беремин, – дейт. Пайгамбарыбыз:

– Андан да таба албасаң эмне кыласың? Муаз:

– Өзүмдүн көз карашымдын (ижтихадымдын) негизинде өкүм беремин, – деп жооп берет. Муаздын бул жообуна пайгамбарыбыз абдан ыраазы болот жана ушундан улам Алла таалага шүгүр кылат.[60]

Мындан түшүнүктүү болуп тургандай, кандайдыр бир окуя тууралуу ыйык Куранда жана пайгамбарыбыздын сүннөтүндө так айтылган түшүндүрмө жок болсо, аалымдар талкуу жүргүзүшүп, маселени чечишет.

Кандайдыр бир маселени талкуулоого акысы болгон аалымдар бир окуя тууралуу бирдей пикир айтышы мүмкүн, ошондой эле, ар башка пикирлерди да айтышы мүмкүн.

Мазхабдар мына ушундай ачык жана так өкүм берилбеген окуяларды бири-биринен башкача жоромолдоолордон пайда болгон.

Исламдагы мазхабдар ишенимге жана амалга таандык мазхабдар болуп экиге бөлүнөт.

Ишенимге таандык мазхабдар

Ишеним менен байланыштуу мазхабдар жалпысынан “Ахли сүннөт” жана “Ахли бидат” болуп экиге бөлүнүшөт.

“Ахли сүннөт” – пайгамбарыбыздын сүннөтүнө моюн сунгандар. “Ахли бидат” болсо – пайгамбарыбыздын хадистерин өздөрүнүн кызыкчылыгы менен каалоолоруна жараша жоромолдогондор.

Ахли сүннөт ишеним менен байланыштуу темаларда Куранга жана сүннөткө таянат, Куран жана сүннөттөгү айтылгандарды негиз алат.

Ахли сүннөт өз ичинен үч топко бөлүнөт. Алар: Салафу саалихийн, матуридия жана ашарийя.

Салафу саалихийн

Ишеним боюнча, сахабалардын жана табиундун пикирлерин жактаган ислам укукчулары менен хадис аалымдары болушкан. Булар ишеним темаларында аят жана хадистерде орун алган маселелер тууралуу талдоо жүргүзбөстөн, кандай болсо ошондой кабыл алышкан. Алла тааланын сыпаттары жана башка темаларда майда-чүйдөсүнө чейин киришкен эмес.

Ишеним менен байланыштуу алгачкы мазхаб – ушул мазхаб. Ошондуктан ханбалий мазхабында болгондордун көпчүлүгү менен биринчи ханафий, шафий жана маликийлер бул мазхабды жакташкан, б.а. салафу саалихийн болушкан.

Матуридия

Бул мазхабдын имамы чыныгы ысмы Мухаммед катары билинген Абу Мансур ал-Матуриди болгон. Хижраттын 238-жылында (Б.з. 862-жылы) Самарканддын Матурид айылында туулган жана айылынын аты менен атак-даңкка ээ болгон. Хижраттын 333-жылы (Б.з. 944-жылы) Самаркандда каза болгон бул адам түркий аалым болгон. Ахли сүннөт ишенимин жактаган жана ырым-жырымдарга карата абдан катуу күрөш жүргүзгөн.

Фикхта ханафий болгондор ишенимде (акыйдада) ушул мазхабды карманышат.

Ашария

Ашарий мазхабынын имамы Абул Хасан Али ал-Ашари болгон. Хижраттын 260-жылы (Б.з. 873-жылы) Басрада туулган, 324-жылы (Б.з. 936-жылы) Багдатта дүйнөдөн кайткан.

Мутазила аалымдарынан Абу Али ал-Жуббаинин окуучусу болгон ал-Ашари көргөн бир түшүнөн улам Мутазиладан чыгып, Ахли сүннөткө кошулган. Мындан кийин бүткүл өмүрүн Ахли сүннөткө кызмат кылуу менен өткөргөн.

Ахли сүннөттүн өкүлү болгон бул эки мазхаб негизинен окшош болгону менен айрым темалар боюнча бири-биринен айырмаланган көз караштары бар.

Амалга таандык мазхабдар

Сунни мусулмандар арасында кеңири таралган амалга таандык мазхабдар: ханафий, шафий, маликий жана ханбалий болуп төрткө бөлүнөт.

Ханафий мазхабы

Бул мазхабдын негиздөөчүсү – Имам Азам. Аты Нуман, атасынын аты Сабит, ал эми наамы (кунъясы) Абу Ханифа.

Хижраттын 80-жылы (Б.з. 699-жылы) Куфада туулган.

Ата-теги Хорасандан Куфага көчүп келген Имам Азам улуту боюнча түрк болсо керек.

Абдан мыкты билим алып, көптөгөн аалымдардан сабак алган. 18 жыл катары менен атактуу аалымдардын бири Хаммад бин Сулаймандын сабактарына катышкан. Хаммаддын өлүмүнөн кийин анын ордуна келип сабактарын уланткан.

Имам Азам миңге жакын окуучуну окуткан. Булардын ичинен эң атактуулары – Имам Абу Юсуф (Х.113-182/Б.з. 731-798), Имам Мухаммед Ибн Хасан аш-Шайбани (Х. 132-189/Б.з. 749-804) жана Зуфар Ибн Хузейл (Х. 110-158/Б.з. 728-775). Ошол эле мезгилде булар ханафий мазхабынын алгачкы дин аалымдарынан болушат.

Аббасий халифаларынан Мансур Имам Азамга Багдатта казылык милдетин сунуш кылат. Имам Азам бул сунушту кабыл албагандыктан аны түрмөгө камап, абдан сабатат. Мына ошентип таяктын айынан 70 жашында хижраттын 150-жылы (Б.з. 767-жылы) дүйнөдөн кайтат.

Ханафий мазхабы алгач Иракта, андан кийин Египет, Индия жана түркий элдердин арасында кеңири жайылган.

Маликий мазхабы

Бул мазхабдын негиздөөчүсү Имам Малик бин Анас болгон.

Хижраттын 93-жылы (Б.з. 712-жылы) Мадинада туулган жана ал жерде өсүп чоңойгон. Имам Азам жана Имам Абу Юсуф менен жолуккан. Мадина элинин аалымы жана имамы болгон.

Имам Маликтин эң башкы чыгармасы “Китабул-Муватта” болуп саналат. Ислам укугунун тартиби боюнча жазылган алгачкы хадис китеби болуп эсептелет.

Бул улуу ислам аалымы хижраттын 179-жылы (Б.з. 795-жылы) Мадинада көз жумган.

Маликий мазхабы Мадинада пайда болгон, Хижазда, Африкада жана Андулусияда жайылган.

Шафий мазхабы

Бул мазхабдын негиздөөчүсү – Имам Мухаммед бин Идрис аш-Шафий.

Имам Шафий хижраттын 150-жылы (Б.з. 767) Сирияда туулган, 204-жылы (Б.з. 819) Египетте өлгөн.

Имам Шафий – исламдын эң чыгаан аалымдарынын бири. Имам Малик жана Имам Мухаммедден сабак алган.

Имам Шафий арап тилин, поэзиясын жана тарыхын абдан жакшы билген.

Шафий мазхабы Египетте, Түштүк Аравияда, Чыгыш Африкада, Азербайжанда, Чыгыш Анатолияда, Индонезияда жана Явада жайылган.

Ханбалий мазхабы

Бул мазхабдын негиздөөчүсү Ахмад бин Ханбал болгон. Хижраттын 164-жылы (Б.з. 248) Багдатта туулган. 241-жылы (Б.з. 885) ошол эле Багдатта дүйнөдөн кайткан.

Мекке, Мадина, Дамаск сыяктуу көптөгөн ислам борборлорун кыдырган Ахмад бин Ханбал Имам Шафийден да сабак алган.

Ахмад бин Ханбал абдан чоң окумуштуу жана хадис аалымы болгон. Анын 40.000ден ашуун хадисти камтыган “Муснад” аттуу эмгеги жалпыга таанымал.

Ханбалий мазхабы Багдат, Египет, Сирия жана Хижазда жайылган.

[60] Абу Дауд. Акдийя. 11; Тирмизий. Ахкам. 3.

ДИНИЙ ӨКҮМ-ЖОБОЛОРДУН БУЛАКТАРЫ

Дин менен байланыштуу өкүм-жоболордун таянган булактары китеп, сүннөт, ижма жана кыяс болуп төрт нерседен турат. Диний өкүм-жоболор бул төрт булактан алынган. Эми буларды бир-бирден кыскача түшүндүрүп өтөлү:

Китеп

Китеп – ыйык Куран.

Куран – Алла таала тарабынан Жабраил алайхис-салам аркылуу арап тилинде пайгамбарыбызга түшүрүлгөн жана бизге чейин эч өзгөрүүгө дуушар болбостон келип жеткен баракчаларга жазылган сөздөр.

Диний өкүм-жоболор таянган алгачкы булак – Куран

Ыйык Куран – улуу Алла тааланын пайгамбарлары аркылуу жиберген китептеринин акыркысы. Ичине камтыган өкүм-жобо жана принциптер кыяматка чейин күчүндө болот. Сапаты боюнча бардык доорлордун жана коомдордун зарылдыктарына жооп бере алат.

Куран бизге жаратылышыбыздын максатын билдирет. Адамдарды, бүткүл ааламды жараткан Алла таалага ишенүүгө жана Ага кулдук кылууга үндөйт. Жакшылык кылууну, жамандыктадан сактанууну буюрат.

Куран жеке кишилердин да, коомдордун да бейпилдиги менен бак-таалайын камсыз кылуу үчүн керектүү принциптерди билдирет жана буларга моюн сунулушун талап кылат.

Ыйык Куран Алла тааланын буйруктары менен тыюуларына ылайыктуу түрдө иш кылгандардын сый көрө турганын сүйүнчүлөйт, буйруктарды орундатпаган, тыюу салынган нерселерди жасаган кишилердин да жазаландырыла турганын билдирет.

Ал – адамдарды караңгылыктан жарыкка чыгарган бир нур, түбөлүктүү таалайдын жолун көрсөткөн эң мыкты жол башчы. Бул дүйнө менен акыреттеги бак-таалайдын негиздери, укук, адилеттүүлүк жана теңчиликтин негизги принциптери жана бийик адеп-ахлактын жоболору анын ичинде. Куранда орун алган буйрук жана сунуштарга моюн сунгандар бул дүйнөдө да бейпилдик ичинде жашашат, өлүмдөн кийин улана турган түбөлүктүү жашоодо да чыныгы бак-таалайга жетишет.

Ыйык Куран менен байланыштуу маалыматтар “Китептерге ыйман келтирүү” бөлүмүндө кеңири түрдө берилген.

Сүннөт

Сүннөт сөздүктө жол жана үрп-адат деген маанини билдирет.

Термин катары сүннөт – пайгамбарыбыздын Курандан сырткаркы сөздөрү жана жүрүш-туруштары.

Бул аныктамадан сүннөттүн үч бөлүктөн турарын түшүнсөк болот. Алар:

а) Кавлий сүннөт: Пайгамбарыбыздын сөздөрү дегенди билдирет.

б) Фийлий сүннөт: Пайгамбарыбыздын жүрүш-туруштары дегенди билдирет.

в) Такририй сүннөт: Пайгамбарыбыздын бир мусулмандын жасаган бир иши же айткан бир сөзү тууралуу кабардар болсо да, буга каршы чыкпашы жана бул тууралуу эч кандай сөз айтпашы.

Пайгамбарыбыздын милдети – исламды үйрөтүү жана ага ылайык келбеген сөздөр менен кыймыл-аракеттердин жаңылыш экендигин көрсөтүү. Ошондуктан азирети пайгамбарыбыздын бир мусулмандын айткан сөзүнөн же кылган иш-аракетинен кабардар болсо да, буга каршы чыкпай, ага карата эч кандай сөз айтпашы бул сөз же кыймыл-аракетти туура көргөнүн көрсөтөт.

Ыйык Куран пайгамбарыбызга баш ийүүнү буюрат, пайгамбарга баш ийүүнүн Алла таалага баш ийүү экендигин билдирет. Бул тема боюнча көптөгөн ыйык аяттар бар. Булардан айрымдары төмөнкүлөр:

وَاَط۪يعُوا اللّٰهَ وَاَط۪يعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَاِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُٓوا اَنَّمَا عَلٰى رَسُولِنَا الْبَلَاغُ الْمُب۪ينُ •

“Аллага баш ийгиле, пайгамбарга баш ийгиле жана (жамандыктардан) сактангыла. Эгерде баш ийүүдөн баш тартсаңар, анда муну билгиле, пайгамбарыбыздын милдети – (болгонун болгондой) ачык угузуу жана билдирүү.”[61]

مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ اَطَاعَ اللّٰهَ ... •

“Кимде-ким пайгамбарга баш ийсе, Аллага баш ийген болот.”[62]

وَمَٓا اٰتٰيكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهٰيكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا ... •

“Пайгамбар силерге эмне берген болсо, аны алгыла жана силерге эмнени тыюу салса, андан сактангыла.”[63]

فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتّٰى يُحَكِّمُوكَ ف۪يمَا شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لَا يَجِدُوا ف۪يٓ اَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَيْتَ وَيُسَلِّمُوا تَسْل۪يمًا •

“Жок, Кудай урсун, ортолорунда чыккан түшүнүшпөстүктөрдө сени калыс кылып, андан кийин да берген өкүмүңө карата ичтеринен эч кандай кайгыруу сезбестен анык мааниси менен кабыл алышпаса, ыйман келтирген болушпайт.”[64]

Көрүнүп тургандай, бир бөлүгү берилген куттуу аяттарда пайгамбарга сөзсүз түрдө баш ийүү буюрулган. Мунун мааниси ачык-айкын. Пайгамбар пайгамбар катары кандайдыр бир маселе боюнча эмнени буюрса, ал буйрукка баш ийип, ал буйрук Алла тааланын буйругу катары кабыл алынып, орундалышы керек.

Мындан сырткары пайгамбарыбыз да:

مَنْ أَطَاعَن۪ي فَقَدْ أَطَاعَ اللّٰهَ وَمَنْ عَصَان۪ي فَقَدْ عَصَى اللّٰهَ

“Мага баш ийген Аллага баш ийген болот. Мага баш көтөргөн да, Аллага баш көтөргөн болот,”[65] – деп буюрган.

Сүннөт ислам укугунун экинчи булагы болгондуктан өкүм чыгарган имамдар арасында бир пикирдүүлүк бар.

Алгачкы төрт халифадан азыркы мезгиле чейин өкүм чыгарган дин аалымдары Куран сыяктуу сүннөттөн да диний өкүм-жоболорду чыгарышкан жана сүннөткө баш ийүүнүн, сүннөт менен иш кылуунун зарылдыгын баса белгилешкен. Ал тургай мурунтан сүннөт түшүндүргөн өкүмгө терс пикири болгондор сүннөттү үйрөнгөндөн кийин бул пикирлеринен баш тартышып, сүннөттү карманышкан.

Сүннөткө көңүл бурбастан ыйык Куранды толугу менен түшүнүү мүмкүн эмес. Анткени диндин өкүм-жоболору Куранда үйрөтүлбөйт жана көптөгөн өкүм-жобонун майда-чүйдөсүн жана кандайча ишке ашырыларын да Куран түшүндүрбөйт. Мисалы, намаздын парз экендигин Куран билдирет, бирок намаздын кандайча окулары жана канча рекет болгону Куранда жок. Бул нерселер сүннөттөн, пайгамбарыбыздын кылгандарынан үйрөнүлөт.

Ар бир мусулманга парз болгон ажылык милдетинин да кандайча өтөлөрү аяттардан үйрөнүлбөйт, муну сүннөт үйрөтөт.

Мындан сырткары ислам аалымдары сүннөттү парз жана важип болбогон диний өкүм катары да сүрөттөшкөн. “Бул иш сүннөт” деп айтылган учурда, парз жана важиптен сырткаркы бир иш дегенди түшүндүрөт. Түшкү намаздын сүннөтү сыяктуу.

Ислам укукчулары сүннөттү өкүмү боюнча экиге бөлүшөт:

а) Сунани худа: Пайгамбарыбыздын ибадат менен байланыштуу болгон сүннөтү. Бул сүннөттү аткарган киши сооп табат, аткарбаган киши да жерилет жана жемеге кириптер болот. Азан, коомат, жамаат менен намаз жана парз намаздарынан мурун жана кийин окулган сүннөттөр сыяктуу.

Мындай сүннөттү теңсинбөө болсо, ал сүннөттүн ээсин теңсинбөө маанисине келе тургандыктан (Кудай сактасын) адамдын сөгүш алышына себеп болот.

б) Сунани заваид: Пайгамбарыбыздын адам катары кийиниши, отурушу, жатып турушу жана укташы сыяктуу үрп-адат менен байланыштуу жүрүм-турумдар.

Мындай сүннөттү аткарбоо – макүрөө эмес, ошондой эле, аны аткарбаган киши да уяткарылбайт (Бирок бул түрдөгү сүннөттөргө баш ийүү пайгамбардын сүйүүсүнө ээ болууга түрткү болот).

Ижма

Ижма сөздүктө “бириктирүү, бир тема боюнча бир пикирге келишүү жана чечкиндүү болуу” сыяктуу маанилерди түшүндүрөт.

Ал эми диндеги мааниси ислам аалымдарынын пайгамбарыбыздан кийинки доордо кандайдыр бир диний маселенин өкүмү боюнча бир пикирге келиши.

Бир пикирге келишүү эки түрдө болот. Биринчиси ислам аалымдары диний темадагы пикирлерин бир багытта түшүндүрүшөт. Буга “Сарих ижма”деп айтылат. Экинчиси болсо, диний бир маселе боюнча бир же бир нече ислам укукчусу пикирлерин айтышат, ал эми бул пикирден кабардар болгон ошол доордогу башка өкүм чыгаруучулар ошол эле пикирди ачык айтышкан эмес. Ошондой эле ага каршы көз караштарын да билдиришпеген. Мына ушундайча ал пикирди кабыл алган болуп эсептелишет. Буга да “сукути ижма” деп айтылат. Ислам аалымдарынын көпчүлүгүнүн көз карашы боюнча, Сарих ижма диний өкүмдөр үчүн так булак. Ал эми сукути ижманын так болуп болбогондугу белгисиз.

Ислам аалымдарынын көпчүлүгү төмөнкү ыйык аят менен хадисти ижма үчүн таяныч көрсөтүшкөн.

Алла таала мындай деп буюрган: “Кимде-ким өзүнө туура жол белгилүү болгондон кийин пайгамбарга каршы чыгып, момундардын жолунан башка жол менен кете турган болсо, аны түшкөн жолуна таштайбыз жана тозокко киргизебиз. Ал жер кандай гана азаптын жолу.”[66]

Бул аятта момундар түшкөн жолдун баш ийилиши керек болгон туура жол экендиги белгиленген. Бул жол эч шексиз, ислам аалымдарынын аят жана хадистердин нуру астында бир пикирге келген жолу.

Пайгамбарыбыз да: “Менин үмөтүм ыпыластык үчүн чогулушпайт,” – деп буюрган (Ибн Маажа. Фитан. 8).

Кыяс

Кыяс сөздүктө “бир нерсени башка бир нерсе менен өлчөө жана эки нерсе арасындагы окшоштуктарды белгилөө” дегенди билдирет.

Ал эми диндеги мааниси – Куран, сүннөт, же ижмада чечмеленбеген кайсы бир маселеге, араларындагы максат биримдигинен улам бул булактардын биринде орун алган теманын өкүмүн берүү дегенди билдирет.

Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган: “(Мурас калтыруучусун өлтүргөн) канкор мурасчы боло албайт.” (Абу Дауд. Дият. 18; Ахмад б. Ханбал. 1/49; Дарими. Фараиз. 41). Мунун себеби, мурасчы болгон канкордун тез арада мураска ээ болуу үчүн тыюу салынган бир ишти, б.а. өлтүрүү ишин араачы катары колдонушу менен байланыштуу. Мына ушундайча ал да мурастан куру калтырылып жазаландырылууда.

Ислам укукчулары ушул эле себептен улам керээз менен байлыгын калтырган адамдын өлтүрүлүшүн да салыштырып, өзүнө байлыгын керээз менен калтырган адамды өлтүргөн кишинин керээзге ээ болбостугун белгилешет.

Мына дин менен байланыштуу өкүм-жоболордун далилдери жана негиздери булар. Булардын ичинен алгачкы экөө, б.а. Куран менен сүннөт динде негизги булактар. Ал эми калган экөө, б.а. ижма жана кыяс Куран менен сүннөткө таандык.

[61] Маида сүрөсү. 92-аят.

[62] Ниса сүрөсү. 80-аят.

[63] Хашр сүрөсү. 7-аят.

[64] Ниса сүрөсү. 65-аят.

[65] Бухарий. Жихад. 109; Муслим. Имара. 8.

[66] Ниса сүрөсү. 115-аят.

ЫЙМАН

Ыйман – сөздүктөгү мааниси боюнча кабылдоо, кандайдыр бир нерсеге так ишенүү.

Ал эми диний термин катары ыйман – пайгамбарыбыздын Алла таала тарабынан кабар бергени так билинген нерселердин туура экендигине чын жүрөктөн ишенүү.

Ыйман ижмали жана тафсили болуп экиге бөлүнөт:

а) Ижмали ыйман: Ыйман келтириле турган нерселерге кыскача жана жалпы ишенүү. Тавхид келмеси менен Шахадат келмесин ачык айтып, жүрөгү менен кабылдаган киши кыскача жана жалпы ыйман келтирген болот.

б) Тафсили ыйман: Бул да ыйман келтириле турган нерселердин ар бирине өз-өзүнчө ишенүү. Алла таалага, периштелерине, китептерине, пайгамбарларына, акырет күнүнө, өлгөндөн кийин тирилүүгө, бейиш менен тозокко, тагдыр жана казага өз-өзүнчө ишенүү бул бөлүмгө кирет.

Ыйманда негизги нерсе жүрөк менен кабылдоо. Бир киши Алла тааланы жана Анын пайгамбарлары аркылуу жиберген нерселерин жүрөгү менен кабылдап, туура экендигине чын жүрөктөн ишенсе, момун болот. Ал эми ачык айтуу момун экендигинин адамдар тарабынан билиниши жана адамдардын анын ишенгенине күбө болушу үчүн керектүү. “Ыйман – тил менен ачык айтуу, жүрөк менен кабылдоо” деген нуска сөз ошон үчүн айтылган. Демек, жүрөгү менен кабылдаган киши Алла тааланын алдында момун болуп саналат.

Андай болсо ыймандын негизги тиреги – жүрөк менен кабылдоо. Ушул себептен жүрөгүндө күмөн жана арсардык болгон киши Шахадат келмесин келтирсе да, Алла тааланын алдында момун эмес.

Мындан сырткары ыйман бир бүтүндүк болуп, бөлүнүүнү кабылдабайт. Башкача айтканда, ишенилиши зарыл болгон нерселердин бир бөлүгүнө ишенип, бир бөлүгүн кабыл албоого болбойт.

Тавхид жана Шахадат келмелери

Тавхид келмеси:

لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ

“Алладан башка кудай жок. Мухаммед (а.с.) Алланын элчиси” деген сөз. Мунун мааниси ислам дининин ишеним негиздерин камтый турганчалык кеңири. Алла тааланын бар экендигине, Андан башка ибадат кылына турган жаратуучунун жок экендигине жана Ал тарабынан жиберилген бардык нерселердин чындык экендигине ишенүү болуп саналат. Азирети Мухаммеддин пайгамбарлыгын кабылдоо да Анын кабар берген нерселеринин туура экендигине ишенүү дегенди билдирет. Ушул себептен Тавхид келмеси жүрөктөгү ишенимдин тышкы белгиси болуп эсептелген.

Мындан сырткары Шахадат келмеси да бар, ал да төмөнкүдөй:

اَشْهَدُ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ

“Алладан башка кудайдын жок экенине күбөлүк беремин. Ошондой эле Мухаммед алайхис-саламдын Анын кулу жана элчиси экенине да күбөлүк беремин.”

Булардын ичинен бирөөнү тили менен ачык айтып, жүрөгү менен кабылдаган киши ыйман келтирген жана момун болуу кадырына ээ болгон болот.

Ыйман менен амал арасындагы байланыш

Алла таалага жана азирети Мухаммеддин Алла тааладан алып келип, кабар берген нерселерине чын жүрөктөн ишенген киши момун болот. Мындай киши кандайдыр бир себептен улам ибадат милдетин кылбаса жана арам болгон нерселерден сактанбаса деле ыйманын жоготкон болбойт. Анткени ыйман менен амал бири-биринен бөлөк нерселер. Башкача түшүндүргөндө амал ыймандын бир бөлүгү эмес.

Муну бир мисал менен түшүндүрөлү. Бир күндө беш маал намаз окуу – момундарга парз, б.а. Алла тааланын буйругу. Намаздын парз экендигине ишенсе да, жалкоолугунан улам аны окубаган киши динден чыкпайт. Тек гана Алла тааланын буйругуна баш ийбегендиги үчүн күнөөкөр болот.

Амал ыймандын бир бөлүгү болбосо да, ыйман менен амал арасында абдан тыгыз байланыш бар. Алла чыныгы момундарга гана ыраазы болот. Чыныгы момун болуу үчүн да ыйман менен бирге ибадат кылуу жана мыкты адеп-ахлакка ээ болуу керек.

Ибадат – ыймандын бир көрсөткүчү, мындай экендигинде эч кандай күмөн жок. Тек гана ишендим деп айтуу жетиштүү эмес. Жүрөктөгү ыймандын жарык нурунун өчпөшү үчүн ибадат зарыл. Алла тааланын буйруктарын орундатып, тыюуларынан сактануу ыйманды кубаттандырат. Ибадат милдетин аткарбаган кишинин жүрөгүндөгү ыйман акырындык менен Начарлайт жана бир күнү анын жарык нуру өчүп калышы мүмкүн. Бул болсо адам үчүн эң чоң жоготуу болуп саналат.

Чыныгы ыйман жана анын кабыл болушунун шарттары

Ыймандын туура жана кабыл болушу үчүн төмөнкүдөй үч шарт болушу керек:

а) Үмүтсүз калган абалда ыйман келтирүүгө болбойт. Өмүр бою ишенбеген бир кишинин качан гана жашоодон үмүтү үзүлүп, өлүм менен бетме-бет келип, тозоктогу орду өзүнө көрсөтүлгөндөн кийин ыйман келтиришинин эч кандай пайдасы жок.

б) Ишенген бир киши диндин так болгон өкүм-жоболорунан кайсы бирөөнү тангандыгын айтпоого тийиш жана жүрүш-турушунда да муну көргөзбөшү керек. Мисалы, диний өкүм-жоболордон экендиги так болгон намаз, орозо, ажылык жана зекет сыяктуу бир өкүм-жобону танган киши ыйманын жоготкон болот. Анткени диндин өкүм-жоболору бири-бирин толуктап турат. Булардын ичинен бирөөнү эле тануу бардыгын танууга тете.

в) Мусулман киши диний өкүм-жоболордун бардыгынын мыкты экенин кабылдашы керек жана булардын арасында бөлүүчүлүк кылбашы керек. Диний өкүм-жоболордун ичинен бирөөнү эле жактырбоо ыймандын жок болушуна себеп болот.

Ыйман – бейпилчилик менен бак-таалайдын булагы

Ыйман – адамдын эң баалуу казынасы. Караңгы менен жарыктын бирдей болбогону сыяктуу эле ишенген киши менен ишенбеген киши да бирдей эмес. Алла тааланын алдында жана адамдардын жанында ишенген (момун) кишинин өзгөчө орду жана кадыр-баркы бар. Алла тааланын момун кулдарын өзгөчө сүйгөнү сыяктуу эле адамдардын ишенимине киргендер да ушул момун адамдар болот.

Ыймандуу киши бейпил жана бак-таалайлуу киши болуп саналат. Анткени ишенген киши бир күнү Алла тааланын алдында кылгандарынын эсебин берерине ишенгендиги үчүн Алла тааланын жана адамдардын, ал тургай башка жандуулардын алдындагы милдеттерин эң мыкты орундатууга аракет кылат. Ишинде жана сөзүндө чеги менен болот. Ар кандай аша чапкандыктан сактанат. Үй-бүлөсүнө, чөйрөсүнө, бардык кишилерге жана жан-жаныбарларга да мээрим жана ырайым көрсөтөт. Кырсыктардын алдында өзүн жоготпойт, үмүтсүздүккө кабылбайт, Алла таалага сыйынат жана ишенет. Мына ушулардын баары адамдын бейпил жана бактылуу болушун камсыз кылат.

Кабылдаган жана танган кишилер

Адамдар ыйманы (ишеними) боюнча үч түргө бөлүнөт:

а) Момун: Алла таалага жана пайгамбарына ишенген, пайгамбардын Алла тааладан алып келген нерселеринин бардыгынын туура экендигин чын жүрөктөн кабылдаган жана бул ишеничин ачык айткан киши.

б) Каапыр: Исламдын ыйман негиздерин кабылдабаган, башкача айтканда Алла таалага жана пайгамбарына ишенбеген киши.

в) Мунафык (эки жүздүү): Алла таалага жана пайгамбарына ишенгенин айтып, момун караты көрүнсө да, чын жүрөктөн ишенбеген, ичи менен тышы башка болгон киши.

Ыймандын негиздери

Ыймандын жети негизи бар жана булар Ааманту сүйлөмүндө топтолгон. Ааманту төмөнкүдөй:

اَمَنْتُ بِاللّٰهِ وَمَلٰئِكَتِهِ وَكُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْيَوْمِ الْاٰخِرِ وَبِالْقَدَرِ خَيْرِهِ وَشَرِّهِ مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰى
وَالْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ اَشْهَدُ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ

Мааниси:

“Мен,

* Аллага,

* Алланын периштелерине,

* Алланын китептерине,

* Алланын пайгамбарларына,

* Акырет күнүнө,

* Тагдырга, жакшылык менен жамандыктын Алланын жаратышы менен болгонуна ишендим.

* Өлгөндөн кийин тирилүү да – акыйкат. Алладан башка кудайдын жок экенине мен күбө боломун. Ошондой эле Мухаммед алайхис-саламдын Анын кулу жана элчиси экенине да күбө боломун.”

Эми булардын ар бирин өз алдынча түшүндүрөлү.

АЛЛАГА ЫЙМАН КЕЛТИРҮҮ

Эрезеге жетип, акыл-эси толгон ар бир эркек жана аял кишиге эң биринчи парз болгон нерсе – Алла тааланы билүү жана Ага ишенүү.

Алла таала бар. Анын бар экендигин түшүнүү жана билүү үчүн өзүбүзгө, ааламга жана ааламдагы жаратылыш кубулуштарына жана бардык нерсенин орду ордуна коюлганына байкоо салуу жетиштүү.

Ааламда эч бир нерсе өзүнөн-өзү эле жаралып калган эмес. Сөзсүз түрдө аны жараткан жана ага калып берген бирөө бар. Кийген кийимибиз, колдонгон буюмубуз жана жашаган үйүбүз, түшкөн унаабыз, булардын бардыгынын бир устасы жана жасаганы бар. Ушул сыяктуу бизди, бүткүл жандууларды, ааламды жана ааламдагы абдан ыраттуу бул тартипти, албетте, жасаган жана жараткан бирөө бар. Мына ошол жаратуучу – Алла таала. Бизди жараткан жана жашаткан – Ал. Бизди өлтүрүп, кайра тирилте турган да кайра эле – Ал. Ошондуктан биз үчүн биринчи милдет – Ал улуу жаратканды таануу жана Ага ишенүү.

Алла таала бар жана бирөө гана. Андан башка жараткан жок. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

وَاِلٰهُكُمْ اِلٰهٌ وَاحِدٌ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الرَّحْمٰنُ الرَّح۪يمُ •

“Жаратканыңар бир гана кудай. Андан башка кудай жок. Ал – мээрмaн жaнa ырaйымдуу.”[67]

Ааламдагы ырааттуу тартип жана табияттагы кубулуштардын бири-бирине ылайыктуулугу – Алла тааланын бирөө экендигине, Анын эч кандай түгөйү жана теңинин жок экендигине ачык далил.

Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

لَوْ كَانَ ف۪يهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا فَسُبْحَانَ اللّٰهِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ •

“Эгерде aсмaндa жана жерде Алладан башка кудайлар болгондо, жер менен көк сөзсүз түрдө бузулуп кетмек. Демек, Арштын ээси болгон Алла алар жараштырган сапаттардан алыс.”[68]

Алланын сыпаттары

Алла таала сыпаттары менен билинет жана таанылат. Ыйык Куран Алла тааланын сыпаттарын билдирген. Анткени Алла тааланын өзүн түшүнүп аңдашыбыз мүмкүн эмес. Ансыз да, Алла таала бизди мындан жооптуу деп эсептеген эмес.

Алла тааланын сыпаттары затий жана субутий болуп экиге бөлүнөт. Булардын алтоо – затий сыпат, сегизи – субутий сыпат болуп, жалпысынан 14 сыпаты бар.

Затий (Алла затына гана тиешелүү) сыпаттар: Вужуд, Кыдам, Бакаа, Вахданият, Мухалафатун лил-хаваадис, Кыям бинафсихи.

Субутий (Аллага жана чектелүү бир бөлүгү адамдарга таандык) сыпаттар: Хаят, Илим, Сами, Басар, Ирада, Кудурет, Калам, Таквин.

Булардын кыскача маанилери мындай:

Затий сыпаттар

Вужуд: Бар болуу дегенди билдирет. Алла таала бар жана бар экендиги затынын зарылдыгы. Ушул себептен Ак таалага “Важибул-вужуд” деп айтылат. Алла таала бар болууда жана бар экендигин улантууда эч нерсеге муктаж эмес.

Кыдам (башталгычы болбогон): Алла таала эзелки, башкача айтканда бар болушунун башталгычы жок. Бул мезгилде жок эле да, андан кийин бар болду деп айтууга болбойт. Бул дүйнөдөгү ар бир макулуктун убакыттын белгилүү ирмеминде жаралган башталгыч тарыхы бар. Ал эми Алла таала али эч нерсе жок болгон учурда эле бар болчу.

Бакаа (түбөлүктүүлүк): Алла тааланын бар болушунун чеги жок. Мисалы, биз белгилүү бир мөөнөттөн кийин жок болобуз. Алла тааладан башка бардык нерсенин белгилүү бир мөөнөттөн кийин жашоосу аяктайт. Ал эми Алла таала эч качан өлбөйт жана дайыма бар болот. Ыйык Куранда да мындай деп буюрулган:

كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ اِلَّا وَجْهَهُ لَهُ الْحُكْمُ وَاِلَيْهِ تُرْجَعُونَ •

“Алланын өзүнөн башка бардык нерсе жок болот. Өкүм Аныкы жана силер Ага кайтарыласыңар.”[69]

Вахданият (Жараткан Алланын жалгыздыгы): Алла таала бирөө гана. Ыйык Курандын эң кыска сүрөлөрүнөн бири болгон Ихлас сүрөсүндө мындай деп буюрулган:

قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ • اَللّٰهُ الصَّمَدُ • لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ • وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ •

“(Оо, Мухаммед!) Айт: “Ал – Алла, бирөө гана.” Алла самат (бардык нерсе Ага муктаж, Ал эч нерсеге муктаж эмес). Андан бала болгон эмес (Эч кимдин атасы эмес). Өзү да туулган эмес (эч кимдин баласы эмес). Эч нерсе Ага тең жана окшош эмес” (Ихлас сүрөсү. 1-4-аяттар).

Алла таала заты боюнча бирөө гана, үлүшү жана бөлүгү жок. Сыпаттары боюнча да бирөө гана, түспөлдөшү жана теңи жок. Иштери боюнча да бирөө гана, түгөйү жана шериктеши жок.

Мухалафатун лил-хаваадис (жаратылгандардын эч бирине окшобоо): Кийинчерээк жаратылган нерселерге окшобойт деген сөз. Алла таала жаратылгандардын эч бири менен түспөлдөш эмес. Ал бардык нерсеси боюнча теңдешсиз. Ыйык Куранда мындай деп буюурулган:

لَيْسَ كَمِثْلِه۪ شَيْءٌ وَهُوَ السَّم۪يعُ الْبَص۪يرُ •

“Алла! Андан башка кудай жок, Ал – Тирүү, Түбөлүк.”[70]

Кыям бинафсихи (бар болгону үчүн башка бирөөгө муктаж болбоо): Алла таала заты менен бар. Бар экендиги затынын зарылдыгы болуп, башкасынан эмес.

Субутий сыпаттар

Алла тааланын субутий сыпаттары да төмөнкүлөр:

Хаят (өмүр): Алла таала чыныгы жана түбөлүктүү жашоосу менен тирүү. Ар бир жандууга Ал жашоо берет. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ اَلْحَيُّ الْقَيُّومُ ... •

“Алла! Андан башка кудай жок, Ал – тирүү жана дайыма жараткандарын көрүп көзөмөлдөйт.”[71]

Илим: Билүү дегенди түшүндүрөт. Алла таала жерде жана көктө болгон бардык нерсени билет. Ал гана эмес адамдын көңүлүндө жашыргандарын да билет. Анын билбеген эч нерсеси жок. Аалам жана ааламда болгон бардык нерсе боло электе алардын баарын, кандайча жана качан боло турган болсо, ошондой билет.

Сами (угуу): Эшитүү деген сөз. Алла таала бардык нерсени, алыс жана жакын дебестен угат. Ал тургай ичибиздеги шыбырларды да угат. Угуу үчүн кулакка муктаж эмес.

Басар (көрүү): Көрүү дегенди билдирет. Алла таала бардык нерсени көрөт. Ал нерсенин алыста жана жакында болушу менен жабык-ачык, жарык жана караңгы, кичине жана чоң болушунун айырмасы жок. Биздин кай жерде жана эмне кылганыбыздын баарын көрөт. Көрүү үчүн биз сыяктуу көзгө муктаж эмес.

Ирада (эрк): Каалоо дегенди түшүндүрөт. Алла таала каалайт жана каалаганын кылат. Каалаган бардык нерсесин кылууда кыйынчылык тартпайт жана кандайдыр бир жардамчыга да муктаж болбойт.

Бул тема менен байланыштуу ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

اِنَّمَٓا اَمْرُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَيْـًٔا اَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ •

“Алла бир нерсени каалаган мезгилде, Анын буйругу тек гана “бол” деп айтуу, дароо болот.”[72]

Кудурет: Күч жеткирүү деген сөз. Алла тааланын бардык нерсеге күчү жетет. Күчүн жеткире албай, кыйнала турган эч нерсеси жок.

Калам (сөз): Айтуу дегенди билдирет. Алла таала тамга жана тыбышка муктаж болбостон сүйлөйт. Ыйык Куран жана башка кудайдан келген китептер – Анын сөзү. Алла таала пайгамбарларга жана периштелерге каалаганын айткан жана угузган.

Таквин (жаратуу): Жаратуу деген сөз. Ааламды жана ааламдагы бардык заттарды жараткан, жашаткан жана жашоо мыйзамын багыштаган – Ал. Андан башка жаратуучу жок.

Мына ушулар Алла тааланын сыпаттары болуп, бул сыпаттары менен Алла таала билинет жана таанылат. Алла таалага ишенүү бул сыпаттардын Алла тааланын өзү менен дайыма бар экендигине ишенүү дегенди билдирет.

Алла таала сүйүүсү

Сүйүүлөрдүн эң бийиги Алла таала сүйүүсү болуп саналат.

Ата-энебизди сүйөбүз. Анткени алардан ызаат жана сүйүү көрүп, мээрим жана ырайым толгон канаттары астында чоңойдук. Бизди өстүрүп, турмушка даярдап жатышканда эч качан жандарын аяшкан жок. Ушул себептен биз аларды сүйөбүз.

Алла тааланы эмне үчүн сүйбөйлү?

Ойлонуп көрөлүчү, бизди жараткан жана чексиз ырыскыларды берген ким? Тулку-боюбузду акыл-эс жана аң-сезим сыяктуу жогорку деңгээлдеги сапаттар менен менен курчатып, башка жаратылгандарды кызматыбызга берген ким? Эч шексиз – Алла таала. Андай болсо сүйүүгө эң көп татыктуу болгон да – Ал. Ушул себептен аны бардык нерседен артык сүйүшүбүз керек.

Алла тааланы сүйүү Аны билүүгө жана таанууга байланыштуу. Анткени адам билген жана тааныганын гана сүйө алат. Ошондуктан Алла тааланы сүйгөндөр тек гана Ага ишенгендер болот. Чындыгында ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ اَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللّٰهِ وَالَّذ۪ينَ اٰمَنُوٓا اَشَدُّ حُبًّا لِلّٰهِ •

“Адамдардын арасында Алланы таштап, Ага издеген шериктерди кудай катары менчиктеген жана аларды Алланы сүйгөнсүп сүйгөндөр бар. Ал эми момундардын Аллага болгон сүйүүсү бардыгынан күчтүү.”[73]

Алла тааланы кантип сүйүшүбүз керек?

Алла тааланы сүйөбүз деп айтуу жетиштүү эмес. Мунун бир белгиси болуш керек. Ал жиберген жана милдеттендирген акыркы пайгамбары азирети Мухаммедди ээрчүү болуп саналат. Анын изи менен жүрүү жана бийик адеп-ахлагынан таалим алуу. Бул ошол эле мезгилде Алла тааланын буйруктарына баш ийип, тыюу салган нерселеринен сактануу дегенди түшүндүрөт. Бул тема боюнча ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُون۪ى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللّٰهُ غَفُورٌ رَح۪يمٌ •

“Оо, Мухаммед, айт: “Алланы сүйсөңөр мени ээрчигиле, Алла да силерди сүйсүн жана күнөөлөрүңөрдү кечсин. Алла кечирим кылат жана ырайым этет.”[74]

Демек адамдын тек гана Алла тааланы сүйөм деп айтышы жетиштүү эмес. Алла тааланы сүйүү Анын пайгамбарын да сүйүү дегенди билдирет. Ал эми пайгамбарын сүйүү – ар бир кыймыл-аракетинде аны үлгү кылуу жана сүннөткө баш ийүү.

Бир киши сүйгөнүн унутпайт. Алла тааланы сүйгөндөр да Аны унутпайт, дайыма эскерип жүрүшөт. Бир кишинин сүйгөнүн тез-тез эскериши жана Анын көңүлүнө жага турган кыймыл-аракеттерди жасашы абдан Табигый көрүнүш.

Алла тааланы эскергендерди Ал да эскерет. Анткени Алла таала өзү үчүн жасалган эч бир нерсени жоопсуз калтырбайт. Аны сүйгөндү Ал да сүйөт. Андан суранганды Ал бош кайтарбайт. Ага ишенгенди коргойт жана жогорулатат. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

فَاذْكُرُون۪ىٓ اَذْكُرْكُمْ ... •

“Силер мени эскергиле, мен да силерди эскерейин.”[75]

Алла таала коркуусу

Алла таала бизге кан тамырыбыздан дагы жакын. Бизди ар дайым жана бардык жерде көрүп көзөмөлдөп, кылгандарыбызды билет. Жердеги жана көктөгү эч нерсе Ага жашыруун эмес. Эч ким көрө албай турган жабык жана ээн жерлерде кылгандарыбызды көрөт, айткандарыбызды угат. Ал тургай акылыбыздан өткөндөрдү да биле алат. Бир күнү кылган-эткендерибиз боюнча бизди суракка алат. Жакшы иш кылгандарды сыйлайт, жаман иш кылгандарды болсо жазаландырат. Анын алдында дүйнөдө кылгандарыбыздын эсебин берип жатканда, кайсы бир нерсебизди жашырышыбыз мүмкүн эмес.

Алла таалага ушундайча ишенген киши албетте, Андан коркот жана Ага терең урмат көрсөтөт.

Алла тааладан коркуу Анын буйруктарына баш ийип, тыюу салган нерселеринен сактануу дегенди түшүндүрөт.

Алла таала коркуусу дүйнө жана акырет бакытынын пайдубалы. Алла тааладан корккон киши чеги менен кыймыл-аракет жасайт. Ар бир ишинде чынчыл болууга жана бардык адамдарга жакшы мамиле кылууга аракет кылат. Күнөө иштебегенге жана бардык кишилер менен жакшы мамиледе болууга күч жумшайт. Адамдарга гана эмес, бардык жандууларга мээрим көргөзөт. Анткени кылган ар бир ишин Алла тааланын көргөнүн жана бир күнү буларды өзүнөн сурай турганын билет.

Алла таала коркуусу адамды Аллага жакындаштырат, Анын ыраазычылыгына ээ болушуна жана бейишке киришине түрткү болот. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

وَاَمَّا مَنْ خَافَ مَقَامَ رَبِّه۪ وَنَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوٰى • فَاِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَاْوٰى •

“Ал эми Жараткандын алдында туруудан коркуп, напси каалаган нерселерден өзүн тыйган адамдын бара турган жери – албетте Бейиш.”[76]

[67] Бакара сүрөсү. 163-аят.

[68] Анбия сүрөсү. 22-аят.

[69] Касас сүрөсү, 88-аят.

[70] Шуура сүрөсү. 11-аят.

[71] Бакара сүрөсү. 255-аят.

[72] Ясин сүрөсү. 82-аят.

[73] Бакара сүрөсү. 165-аят.

[74] Аали Имран сүрөсү. 31-аят.

[75] Бакара сүрөсү. 152-аят.

[76] Наазиат сүрөсү. 40-41-аят.

ПЕРИШТЕЛЕРГЕ ЫЙМАН КЕЛТИРҮҮ

Ыймандын шарттарынын бири – Алла тааланын периштелерине ишенүү.

Периштелердин мааниси жана касиеттери

Периштелер – Алла тааланын нурдан жараткан жандыктары. Аларда (бизде болгондой) эркектик жана ургаачылык жок. Алар жешпейт, ичишпейт, жатып укташпайт, чарчашпайт жана оорушпайт. Алла тааланын каалаганындай жашашат. Жерде, көк жүзүндө жана бардык жакта болушат. Адамдар менен дайыма бирге болгондору да бар.

Периштелер Алла тааланын ар бир буйругун эч кемчиликсиз түрдө аткарышып, тыюу салган нерселеринен сактанышат. Күнү-түнү Ага ибадат кылышып, дуба окуп жалбарышат.

Периштелер абдан күчтүү жана ылдам жүргөн жандуулар. Биздин кыла албагандарыбызды алар оңой эле кылышат жана жете албаган жерлерибизге абдан тез жетишет. Милдеттери ар түрдүү болгон периштелердин санын Алла таала гана билет.

“Эмне үчүн периштелерди көрө албайбыз? Периштелер бар болгонуна караганда аларды көрүшүбүз керек эмеспи?” деген суроолор туулушу мүмкүн. Ооба, периштелер бардык жерде болгонуна карабастан, биз аларды көрө албайбыз. Анткени алар нурдуу жандыктар. Ал эми биздин көздөрүбүз аларды көрө ала тургандай калыпта жаратылган эмес. Анын үстүнө биз аларды гана эмес, бар экендиктеринен күмөн саналбаган дагы көптөгөн нерселерди да көрө албайбыз. Рухубуз көрө албаган нерселерибизден бири. Рухубузду көрө албайбыз, бирок бар экендигине ишенебиз. Бар болгон ар бир нерсенин көрүнүшү да зарыл эмес.

Мына, периштелер да рухубуз сыяктуу, көзгө көрүнүшпөйт. Алла таала биз көрө албаган периштелерди пайгамбарларга көрсөтүп, алар аркылуу пайгамбарлар Алла тааладан кабарлар алышып, Алла тааланын сөздөрүн угушкан. Ыйык Куран да пайгамбарыбызга ушундайча келген жана Куранда алардын бар экендиктери билдирилген. Ошондуктан биз периштелерди көрбөсөк да, аларга ишенебиз.

Периштелерге ишенүүнүн пайдалары

Ыймандын негиздери адамдын жашоосунда өзүнө жол көрсөткүч кыла турган жана дайыма кыймыл-аракеттерин ага баш ийдире турган принциптер. Ошондуктан периштелерге ыйман келтирүү абдан чоң мааниге ээ. Анткени периштелер – адамды жакшылыкка үндөгөн бир каражат. Буга ишенген киши өзүн жакшылыкка үндөгөн ар бир үнгө кулак төшөйт жана чакырылган жерге барат.

Мындан сырткары айрым периштелер ар дайым адамдар менен кошо жүрүшүп, адамдын кылган жакшылыктары менен жамандыктарын жазышат. Ушул себептен ыймандуу адам сөздөрүнө жана кыймыл-аракеттерине көңүл буруп жүрөт. Ошондой эле кылгандарын жазган периштелердин жакшы нерселерди жазышы үчүн абайлап жүрөт жана ар бир ишинде чынчыл болууга тырышат.

Улук периштелер жана милдеттери

Жабрайил алайхис-салам: Алла тааладан пайгамбарларына вахий жана китеп алып келген, башкача айтканда чабармандык кылган периште.

Микаил алайхис-салам: Табият кубулуштары менен байланыштуу милдеттери болгон периште.

Исрафил алайхис-салам: Кыяматтын башталышы жана адамдардын өлгөндөн кийин кайрадан тирилиши үчүн “Сур”га үйлөө менен милдеттендирилген.

“Сур” сөзүнүн мааниси сурнай, үйлөгөндө үн чыгарган мүйүз дегенди түшүндүрөт. Исрафил алайхис-салам Алла таала белгилеген күнү “Сур” деп аталган бир сурнайга үч жолу үйлөйт. Биринчи жолу үйлөгөндө Алланын каалагандарынан сырткары көк жүзүндө жана жер бетинде болгондор коркунучка кабылышат (Намл сүрөсү. 27/87). Экинчи жолу үйлөгөндө Алла тааланын каалагандарынан сырткары жер менен көктө ким болсо, бардыгы өлөт (Зумар сүрөсү. 39/68). Үчүнчү жолу үйлөгөндө болсо өлгөндөр макшарда чогулуу үчүн тирилишет (Зумар сүрөсү. 39/68).

Азраил алайхис-салам: Адамдардын жанын алуу үчүн милдеттендирилген периште.

Мындан сырткары ар дайым адамдар менен кошо жүргөн жана адамдардын кылган жашылыктары менен жамандыктарын жазган периштелер да бар. Буларга “Кираман-Катибин” (жазуучу периште) деп айтылат.

Периштелердин айрымдары да өлгөндөн кийин адамдарга суроо сурашат. Буларга да “Мункар-Накир” деп айтылат. Экөөнө бир мезгилде “Мункарайн” деп да айтылат. Билинишпегени жана таанылышпаганы үчүн бул ат менен аталышат.

Жин жана шайтан

Периштелерден сырткары Алла тааланын жин жана шайтан сыяктуу биз көрө албаган, бирок бар экендиктери талашсыз болгон жандыктары бар. Булардын бар экендигинен ыйык Куран кабар берген. Ыйык Курандын ар бир кабары сыяктуу бул кабары да туура.

Жин адам баласынан мурда жаратылган. Жиндер Алла тааланын уруксаты менен ар түрдүү түспөлдөргө киришет. Алла тааланын уруксаты болбосо, эч кимге зыян бере алышпайт.

Жиндер да биз адамдар сыяктуу Алла тааланы таанып, Ага ибадат кылууга милдеттүү болушат. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْاِنْسَ اِلَّا لِيَعْبُدُونِ •

“Мен жиндерди жана адамдарды мага ибадат кылышсын деп жараттым.”[77]

Ошондой эле ыйык Куран жиндердин бир бөлүгүнүн пайгамбарыбызды Куран окуп жатканда угушуп, ыйман келтиришкенин, андан кийин да муну башка жин жамааттарына кабар беришкенин билдирет.[78]

Шайтан да − жиндерден болуп, көзгө көрүнбөгөн жандыктардын бири. Шайтан алгачкы адам жана алгачкы пайгамбар Адам алайхис-саламдан мурда жаратылган. Узун мөөнөт Алла таалага ибадат кылып, периштелердин арасында орун алган.

Алла таала Адам алайхис-саламды жаратканда, периштелерге анын алдында жыгылууларын буюрат. Бардык периштелер бул буйрукка баш ийишип, Адам алайхис-саламдын алдында жыгылышат. Ал эми шайтан бул буйрукка баш ийбей: “Мен андан дагы пайдалуумун, анткени мени оттон жараттың, аны болсо ылайдан жараттың,”[79] – деп, Адам алайхис-саламга сажда кылган эмес.

Ушундан кийин Алла таала: “Андай болсо бул жерден чык, анткени эми куулдуң,”[80] - деп буюруп, аны ырайымынан алыстатат. Шайтан Алла тааладан адамдар тириле турган күнгө чейин жашоого уруксат сурайт жана бул да ага берилет. Мындан кийин шайтан жер жүзүндө жашаган адамдарды бардык мүмкүнчүлүгү менен Алла таалага барган жолдон алыстатып, жолдон чыгарарын айтып, Алла тааланын алдынан кетет.

Куранда “Иблис”деп да аты эскерилген шайтанды Алла таала адам баласынын душманы катары тааныткан жана ушундайча билинишин талап кылган.

Жиндердин ичинен ыйман келтирбегендер да шайтандын жардамчылары болушат.

[77] Зарият сүрөсү. 56-аят.

[78] Жин сүрөсү. 1-2-аяттар.

[79] Аърааф сүрөсү. 12-аят.

[80] Хижр сүрөсү. 34-аят.

КИТЕПТЕРГЕ ЫЙМАН КЕЛТИРҮҮ

Ыймандын шарттарынын бири да – Алла тааланын китептерине ыйман келтирүү.

Алла таала китептерин пайгамбарларына вахий жолу менен түшүргөн. Ошондуктан китептерден мурун вахийдин эмне экенин кыскача баяндап кетели.

Вахийдин мааниси жана түрлөрү

Тилчилердин айтканы боюнча вахий чагылгандан тез жеткен жашыруун кабар, белги жана илхам маанилерин түшүндүрөт.

Вахийдин диний термин катары мааниси – Алла тааланын пайгамбарларына каалаган нерсесин өзгөчө бир түрдө билдириши.

Ыйык Куранда (Шуура сүрөсү. 42/51) вахийдин түрлөрүнүн ичинен төмөнкү үчөө тууралуу кабар берилген:

а) Алла таала каалаган нерселерин каалаган пендесинин жүрөгүнө түздөн-түз абдан ыкчамдык менен жайгаштырат. Буга “Вахйи хафи – жашыруун вахий” же “Вахйи гайры матлув – тилават кылынбаган вахий” деп айтылат. Пайгамбарыбыздын Курандан сырткары “Алла таала мындай деп буюрган” деген сөзү бул түрдөгү вахийлерден жана “Хадиси кудсий” деп билинет.

Бул боюнча, хадиси кудсийдин маанилери Алла таала тарабынан пайгамбарына вахий кылынат, ал да буларды өз сөздөрү менен түшүндүргөн.

б) Вахийдин дагы бир түрү – астыртан пайгамбарыбыздын уккан сөздөрү. Бул түрдөгү вахийде пайгамбар эч нерсе көрбөстөн, өзүнө билдирилген сөздөрдү угат. Муса алайхис-салам Тур тоосунда дарактын аркасында өзүнө билдирилген Алла тааланын сөзүн ушундайча уккан.

в) Периште Жабраил алайхис-саламдын пайгамбарларга алып келген вахийи. Буга “Вахйи матлув – тилават кылынган, сөз түрүндө келген вахий” деп айтылат. Вахийдин эң жогорку даражасы – ушул. Андыктан вахий дегенде акылга алгач ушул түрү келет. Ыйык Куран пайгамбарыбызга ушундайча түшүрүлгөн. Башкача айтканда, Жабраил алайхис-салам ыйык Куранды сөз түрүндө аят-аят, сүрө-сүрө кылып алып келген.

Вахий пайгамбарларга гана таандык, пайгамбарлардан башкасына вахий келбейт. Алла тааланын олуя пенделерине айрым учурларда келген илхам менен вахийди бири-бирине алмаштырбаш керек. Чындыгында, олуяларга келген илхам пайгамбарларга келген илхамдан башкача. Вахий менен пайда болгон илим так болот. Вахийге баш ийүүгө бардык кишилер милдеттүү. Пайгамбарлар өздөрүнө келген вахийди дал өзүндөй кылып угузууга милдеттүү.

Олуяларга келген илхам болсо андай эмес. Илхам вахий сыяктуу так маалыматты түшүндүрбөйт. Алла таала тарабынан келгени так билинген, китеп жана сүннөткө да ылайыктуу болгон илхамга олуянын өзү баш ийсе да, бул башкалар үчүн далил болбойт. Ал эми Куран менен сүннөткө терс келген илхамга олуя да баш ийе албайт. Анткени диний темаларда өлчөм – Куран жана сүннөт.

Вахий жөнүндөгү бул кыскача түшүндүрмөдөн кийин эми китептер менен байланыштуу маалыматтарга өтөлү.

Ыйык китептер жана баракчалар

Алла таала жараткан адамын жөн таштаган эмес. Анын бул дүйнөдө жана акыретте бактылуу болушун камсыз кыла турган жолдорду пайгамбарлары аркылуу көрсөткөн. Пайгамбарлар да вахий жолу менен Алла тааладан алгандарын дал өзүндөй билдиришкен. Пайгамбарлардын Алла тааладан алып келгендерин ыйык жана кудайдан келген (илахий) китептер түзөт.

Алла таала тарабынан пайгамбарларга түшүрүлгөн айрым китептер – бир нече баракчадан гана түзүлгөн чакан китептер. Буларга “баракчалар” маанисин түшүндүргөн “Сухуф”, калгандарына да “төрт чоң китеп” деп айтылат.

Баракчалар:

Адам алайхис-саламга – 10 барак. Шит алайхис-саламга – 50 барак. Идирис алайхис-саламга – 30 барак. Ибрахим алайхис-саламга – 10 барак. Бүгүнкү күндө бул барактардын эч бири жок.

Төрт чоң китеп:

Дауд алайхис-саламга – ыйык Забур;

Муса алайхис-саламга – ыйык Тоорат;

Иса алайхис-саламга – ыйык Инжил;

Мухаммед алайхис-саламга ыйык Куран түшүрүлгөн.

Бул китептердин ичинен Дауд алайхис-саламга жиберилген Забурдан бир нече сүрө калган, калгандары жоголуп кеткен.

Тоорат

Бүгүнкү күндө колдонулган Тоораттын Муса алайхис-саламга түшүрүлгөн ыйык китептин дал өзү экендигин айтууга болбойт. Кийинчерээк башка кишилер тарабынан жазылып, айрым маалыматтар кошумчаланган жана жарыяланган бир китеп түрүнө келтирилген. Ичинде чыныгы Тоораттан бөлүмдөр да болушу мүмкүн.

Анткени, Муса алайхис-саламдан кийин көптөгөн согуштар менен Исраил уулдары бөлүнүп кетишкен жана эгемендүүлүктөрүн жоготуп, көптөгөн жылдар бою туткун жашоосун сүрүшкөн. Ошондой эле Сулайман алайхис-саламдан кийин келген еврей өкүмдарлардын көбү азирети Мусанын дининен чыгышкан. Ушул себептен Тоораттын түпкү нускасы толук бойдон сакталып кала алган эмес.

Азирети Мусанын дининен чыккан еврей өкүмдарларынан бири кийинчерээк кайрадан азирети Мусанын динине кайткан. Мунун заманында, болжол менен биздин замандан 622 жыл мурун Азра аттуу бир аял өзүнүн жазган бир китебин Тоорат деп жарыялаган. Мына бүгүнкү күндө еврейлердин колундагы “Ахди Атик”(Эски осуят) деп аталган китептин абалы ушундай. Бул китептин кудайдан келген китеп катары кабылданышы мүмкүн эмес.

Тоораттын еврей, грек жана самир тилдеринде белгилүү үч нускасы бар, булар да бири-бирине шайкеш келбейт. Чындыгында ыйык Куран да Тоораттын өзгөртүлгөнүн билдирген (Анъаам сүрөсү. 6/91).

Инжил

Тоорат сыяктуу Инжилдин да түпкү жана чыныгы нускасы жок. Бүгүнкү күндө христиандардын колундагы “Ахди жадид” (Жаңы осуят) деп аталган китептер Азирети Исага Алла таала тарабынан жиберилген Инжил эмес. Алар азирети Исадан көп мезгил өткөндөн кийин башка кишилер тарабынан жазылган китептер болуп эсептелет. Азыркы күнгө чейин христиандар тарабынан Инжил экендиги кабылданган ал төрт бөлөк Инжил нускасы бири-бирине шайкеш келбейт. Биринде болгон темалар экинчисинде орун алган эмес.

Белгилүү болгондой Лука, Матвей, Юханна жана Маркос аттуу кишилер жазган төрт Инжил бар. Учурунда булардан сырткары көптөгөн Инжил нускасы жазылса да, алардын бардыгы б.з. 325-жылы Изникте жыйналган руханий кеңеш тарабынан отко жагылып, ушул төрт нускасы гана калтырылган.

Ал эми ыйык Куран болсо, Алла таала тарабынан пайгамбарыбызга түшүрүлгөн калыбында бузулбай-чачылбай, муундан муунга өтүп, ооздон оозго айтылып сакталык келген. Бүгүнкү күндө колдо болгон жалгыз ыйык китеп – Куран жана ал кыяматка чейин да эч бир өзгөрүүгө учурабастан колдонулат.

Биз мусулмандар Алла тааланын ыйык Курандан мурун Тоорат, Инжил жана Забур аттуу чоң китептер менен айрым баракчаларды түшүргөнүнө ыйман келтиребиз (ишенебиз). Бирок бүгүнкү күндө колдо болгон бул китептердин бүтүндөй ыйык китеп экендигин кабылдабайбыз. Анткени булар бузулуп-бурмаланып калган.

Курандын түшүшү

Пайгамбарыбызга түшкөн алгачкы аяттар – Курандагы Алак сүрөсүнүн алгачкы беш аяты. Бул аяттар пайгамбарыбызга Хира үңкүрүндө жашап жүргөндө түшүрүлгөн.

Пайгамбарыбыз айрым күндөрү үйүнөн чыгып, Меккенин түндүк-чыгышындагы Хира тоосундагы бир үңкүргө барып, кээде бул жерде бир нече күн жашап, ибадат кылып, терең ойго чөмүлгөн. Б.з. 610-жылы бир Рамазан айында үңкүрдө отурган мезгилде периштелердин эң улугу Жабраил ага келип, Алак сүрөсүнүн беш аятын алып келет жана пайгамбар катары милдеттендирилгенин билдирет. Бул аяттар төмөнкүлөр:

اِقْرَاْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذ۪ي خَلَقَ • خَلَقَ الْاِنْسَانَ مِنْ عَلَقٍ • اِقْرَاْ وَرَبُّكَ الْاَكْرَمُ • اَلَّذ۪ي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ • عَلَّمَ الْاِنْسَانَ مَا لَمْ يَعْلَمْ •

“(Оо, Мухаммед), жараткан Раббыңдын аты менен оку, Ал адамды Алактан жаратты. Оку! Сениң Раббың эң жоомарт болгону. Калем менен жазганды үйрөткөн, адамга билбегенин үйрөткөн.”

Ыйык Куран дароо эле толугу менен түшкөн эмес. Кыска-кыска бөлүмдөр (аяттар жана сүрөлөр) түрүндө түшүп, 23 жылда толукталып бүткөн. Түшкөн бөлүмдөрдү пайгамбарыбыз вахийди жазган катчы сахабаларга жаздырып, булар көптөгөн сахабалар тарабынан да жатталган.

Ыйык Курандан ар бир бөлүм түшкөн сайын пайгамбарыбыз кайсы жерге жазыларын вахий катчыларына билдирип, алар да аны көрсөтүлгөн жерге жазышкан. Анткени Курандын аяттары толук түрдө түшпөгөнү сыяктуу эле, китепте жазылуу болгон кезеги менен да түшкөн эмес. Айрым учурда бир сүрө толуктала электе башка бир сүрөгө таандык аяттар түшкөн учурлар да болгон. Чындыгында эле алгачкы түшкөн аяттар биринчи сүрөдө орун албастан, 96-сүрөгө киргизилген.

Ыйык Курандын бир бөлүгү пайгамбарыбызга Меккеде экенинде түшүрүлгөн, бир бөлүгү болсо хижраттан кийин Мадинада түшкөн. Меккеде түшкөн сүрөлөргө маккий, Мадинада түшкөн сүрөлөргө да маданий деп айтылат. Бул боюнча Курандын 114 сүрөсүнүн ичинен 87 сүрө Меккеде, 27 сүрө Мадинада түшкөн. Бир сүрөнүн кайда түшүрүлгөнү ошол сүрөнүн баш тарабында аты менен кошо жазылган.

Курандын жазылышы жана китеп түрүнө келтирилиши

Кабар берилген аяттар пайгамбарыбыз жана мусулмандар тарабынан жатталган. Бир тараптан пайгамбарыбыздын буйругу менен вахийди жазган катчылар тарабынан да жазылган. Төрт халифа (Абу Бакр, Өмөр, Осмон жана Али б. Абу Талиб), Зайд б. Сабит, Убай б. Каб, Халид б. Абу Суфъян пайгамбарыбыздын вахий катчылары катары милдеттендирген катчылары.

Вахий катчылары Курандын аяттарын жалпак таштарга, далы сөөктөрүнө, курманын бутактарына жана терилердин үстүнө жазышкан. Анткени ал мезгилде кагаз жок эле. Пайгамбарыбыз түшкөн аяттардын туура жазылып жазылбаганын текшерүү үчүн аяттарды вахий катчыларына кайрадан окуткан. Мына ошентип ыйык Куран пайгамбарыбыздын доорунда жазылып жана жатталып сакталган.

Азирети Абу Бакрдын халифалыгы учурунда Ямамада жетимишке жакын карынын шейит кылынышынан кийин халифа сахабалардан вахий катчылыгы милдетин аткарган Зайд б. Сабиттин башчылыгында бир комиссия түзөт. Бул комиссия вахий катчыларынын жазгандары менен Куран түшүп жатканда аны жаттап калгандардын айткандарын салыштырып, абдан кылдаттык жана этияттуулук менен Куранды бир китеп түрүндө топтоп жазышкан.

Китептин нускаларынын көбөйтүлүшү

Азирети Осмондун халифалыгы доорунда каратылган жерлердин кеңейиши менен айрым жерлерде Куранды окууда айырмачылыктар жарала баштаган. Ушул себептен улам халифа андан мурдагы азирети Абу Бакрдын доорунда Курандын китеп түрүнө келтирилишинде абдан чоң эмгек кылган Зайд б. Сабиттин башчылыгында бир комиссия түзөт. Бул комиссия азирети Абу Бакр доорунда китеп абалына келтирилген жана пайгамбарыбыздын жубайы азирети Өмөрдүн кызы азирети Хафсанын жанында сакталган түп нусканы алып, жети нуска кылып көбөйткөн. Халифа бул нускаларды ар тараптагы ислам борборлоруна жөнөткөн жана ушундайча Курандын жаңылыш окулушуна тоскоол болгон. Ошол доордо көбөйтүлгөн айрым Куран нускалары бүгүнкү күнгө чейин келип жеткен.

Мына ушундайча ыйык Куран Алла тааладан пайгамбарыбызга билдирилгендей калыпта жазылып, китеп түрүнө келтирилип, көптөгөн мусулмандар тарабынан жатталган жана эч кандай өзгөрүүгө дуушар болбостон азыркы күнгө чейин келип жетиши камсыз кылынган. “Чындыгында, Куранды Биз түшүрдүк, анын сактоочусу да – Бизбиз,”[81] – деген кудайдын сөзү ишке ашкан.

Курандын өзгөчөлүктөрү

Сөздүктө “окуу” дегенди билдирген Куран “Алла таала тарабынан пайгамбарыбызга түшүрүлгөн, пайгамбарыбыздан баштап муундан муунга оозеки түрдө өткөрүлгөн жана баракчаларда жазылып калган ыйык китеп” деп аныкталган.

Бул аныктама боюнча, ыйык Курандын өзгөчөлүктөрү төмөнкүлөр:

1) Куран пайгамбарыбызга түшүрүлгөн

Ыйык Куран – Алла таала тарабынан Жабраил аттуу периште аркылуу пайгамбарыбызга арап тилинде түшүрүлгөн китеп. Алла тааланын сөзү. Аны тилинин көркөмдүк деңгээлине жетүү мүмкүн эмес. Бул көрүнүш анын кудайга таандык экендигине ишенбеген арап акын-жазуучулары тарабынан да кабылданган. Ушул себептен Курандын Алла тааланын сөзү экендигинен күмөн санагандар анын кичинекей бир бөлүмүнүн окшошун жаратууга чакырылышкан.

Ыйык Куранда бул маселеге байланыштуу мындай деп буюрулган:

وَاِنْ كُنْتُمْ ف۪ى رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلٰى عَبْدِنَا فَاْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِه۪ۖ وَادْعُوا شُهَدَٓاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللّٰهِ اِنْ كُنْتُمْ صَادِق۪ينَ •

“Эгер пендебизге түшүргөндөрүбүздөн кандайдыр бир шек санап жатсаңар, кана ага окшогон бир сүрө алып келгиле, эгер ырастооңор бекем болсо, Алладан башка жардамчыларыңарды да чакыргыла.”[82]

Куран алгачкы жолу түшкөн жылдары көптөгөн кишилер бул чакырыкка кулак берип, анын бир бөлүмүнүн окшошун ортого коюуга аракет кылышса да, ийгиликке жете алышпай күчсүз калышкан.

2) Оозеки түрдө өткөрүлгөн

Ыйык Курандын Алла тааланын сөзү экендиги шексиз, ошондой эле, пайгамбарыбызга түшүрүлгөнүндөй эч бир өзгөрүүгө дуушар болбостон азыркы күнгө чейин оозеки түрдө сакталып келгенинде да шек жок.

Оозеки сактоо деген, салтында жалган сүйлөө болбогон бир калктын ооздон оозго айтып сактап келүүсү деген сөз. Ыйык Куран пайгамбарыбыздан тартып муундан муунга ушул жол менен өткөрүлүп, бизге чейин келип жеткен. Бул ийгилик Курандан башка эч бир китепке насип болгон эмес.

3) Куран китеп түрүндө жазылган

Жогоруда да белгиленип кеткендей ыйык Куран сүрө жана аяттар түрүндө бөлүк-бөлүк болуп түшкөн. Түшкөн аяттар жатталган жана жазылган. Жазылгандар да кийинчерээк бириктирилип, китеп түрүнө келтирилген. Бул да – Курандын башка бир өзгөчөлүгү.

4) Курандын мааниси сыяктуу сөздөрү да кудайга таандык

Ыйык Куран бардык жагы менен абдан чоң керемет. Мааниси гана эмес, сөздөрү да өзүнчө керемет. Анткени ал азирети Мухаммеддин сөзү эмес, Алла тааланын сөзү. Ошондуктан эч бир кишинин анын окшошун ортого коюшу мүмкүн эмес. Куранда да бул жөнүндө мындай деп буюрулган:

“Айт: “Ант болсун, бул Курандын окшошун ортого коюш үчүн адамдар менен жиндер чогулушуп, бири-бирине колдоо көрсөтүшсө да, анын окшошун алып келе алышпайт.”[83]

Бирок бардык күч-аракеттерге карабастан Курандын кыска бир сүрөсүнүн окшошун жаратууга эч кимдин чамасы жеткен эмес. Мындан ары да жетпейт. Анкени ал – Алла тааланын сөзү.

Ошентип Курандын мааниси жагынан гана эмес, ал маанини түшүндүргөн сөздөрү жагынан да теңдешсиз керемет экендиги түшүнүктүү болду.

Курандын алдындагы милдеттерибиз

Курандын алдындагы милдеттерибизди мындайча жыйынтыктасак болот:

а) Ыйык Курандын Алла тааланын сөзү экенин кабылдоо.

Куран – адамдын сөзү эмес, Алла тааланын жиберген акыркы ыйык китеби. Анын сөзү да, мааниси да – керемет.

б) Куранды үйрөнүү.

Куран Алла тааланын сөзү болгондуктан сөздөрдүн эң көркөмү жана эң таасирдүүсү болуп саналат. Бул дүйнө менен акыретте бак-таалайга алып баруучу жол – Курандын көрсөткөн жолу экендигинде эч кандай күмөн жок. Ушул себептен Куранды үйрөнгөндөр пайгамбарыбыз тарабынан мактоого татыган жана ал:

خَيْرُكُمْ مَنْ تَعَلَّمَ الْقُرْاٰنَ وَعَلَّمَهُ

“Эң кайрымдууңар – Куранды үйрөнгөн жана аны башкаларга үйрөткөнүңөр,”[84] - деп буюрган. Пайгамбарыбыздын бул мактоосуна жетүү үчүн алгачкы мусулмандар Курандын түшкөн аяттарын жатташып, ошол эле мезгилде башкаларына да үйрөтүшкөн.

Куранды үйрөнүү окуганды үйрөнүү жана маанисин түшүнүүгө аракет кылуу дегенди билдирет. Куранды катасыз окуй алыш үчүн Тажвид (Куран окуунун эрежелери) эрежелерин да үйрөнүш керек.

Намаздын парздарынын бири – кыраат, башкача айтканда Куран окуу. Куран окулбастан окулган намаз туура болбойт. Ошондуктан намаз туура боло турганчалык көлөмдө Куран үйрөнүү парз болуп эсептелет.

в) Курандын айткандарын аткаруу.

Куранды окуп үйрөнүүнүн максаты – аяттары жөнүндө ой толгоо жана буйруктарын орундатуу. Куран ушун үчүн түшүрүлгөн.

Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

كِتَابٌ اَنْزَلْنَاهُ اِلَيْكَ مُبَارَكٌ لِيَدَّبَّرُٓوا اٰيَاتِه۪ وَلِيَتَذَكَّرَ اُو۬لُوا الْاَلْبَابِ •

“(Оо, Мухаммед!) бул Куран – аяттарын жакшылап ойлонушсун, акыл-эси болгондор сабак алышсын деп сага түшүрүлгөн ыйык бир китеп.”[85]

Ошондуктан ар бир мусулман Куран окуганды үйрөнүп, анын насааттарына кулак салууга тийиш. Курандын буйруктарына баш ийип, тыюуларынан сактанбастан, ал үйрөткөн бийик адеп-ахлак менен азыктанууга аракет кылбастан, аны окуу менен гана анын алдындагы милдет орундалган болуп саналбайт. Мунун үлгүсү бул:

Ыйык Куранда:

... وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ •

“Жалган сөздөн качкыла,”[86] – деп буюрулган. Бул аяттарды окуп туруп, жалган айтуудан жана жалган жерден күбө болуудан сактанбаган киши талап кылынганды аткарган жана Курандын алдындагы милдетин орундаткан болбойт.

[81] Хижр сүрөсү. 9-аят.

[82] Бакара сүрөсү. 23-аят.

[83] Исра сүрөсү. 88-аят.

[84] Бухарий. Фазаилул-Куран. 21.

[85] Сад сүрөсү. 29-аят.

[86] Хаж сүрөсү. 30-аят.

ПАЙГАМБАРЛАРГА ЫЙМАН КЕЛТИРҮҮ

Пайгамбарлар жана пайгамбарга болгон муктаждык

Ыймандын жети шартынын бири – пайгамбарларга ишенүү.

“Пайгамбар” сөзү фарс тилинен келет жана ал “кабар алып барган (кабарчы)” деген маанини түшүндүрөт. Ал эми диндеги мааниси – Алла тааланын адамдарга туура жолду көрсөтүү үчүн милдеттендирген кадырлуу адамы. Пайгамбар Алла тааланын өзүнө билдиргендерин адамдарга угузуп, Алла таала менен пенделеринин ортосунда элчилик кылат.

Пайгамбарлардын бир бөлүгүнө китеп түшүрүлгөн. Аларга “расул” деп айтылат. Көптүк түрү – русул. Бир бөлүгүнө да китеп түшүрүлгөн эмес. Булар өздөрүнөн мурунку пайгамбарларга түшкөн китептер менен иш кылышат жана ал китептерди билдиришет. Буларга да “наби” деп айтылат. Көптүк түрдөгүсү – анбия. Бул аныктама боюнча өзүнө китеп түшүрүлгөн расулга наби деп да айтышат. Бирок бир башка пайгамбарга түшүрүлгөн китеп боюнча иш жүргүзгөн жана ал китепти билдирген набиге расул деп айтылбайт. Башкача айканда ар бир расул ошол эле мезгилде наби болуп саналат. Бирок ар бир наби – расул эмес.

Адамдардын пайгамбарларга зарылдыгы бар. Анткени адамдар өз акыл-эстери менен бардык нерсени биле алышпайт. Бизди жана ааламды жараткан Алла тааланын бар жана бир экенин акыл-эсибиз менен аңдай алсак да, Ага кандайча ибадат кыларыбызды, Анын буйруктары жана тыюуларынын эмнелер экендигин билишибиз мүмкүн эмес. Буларды бизге билдирген – пайгамбарлар. Ошондуктан Алла таала өздөрүнө пайгамбар жибербеген, буйрук жана тыюуларын пайгамбарларга билдирбеген кишилерге азап көрсөтпөөрүн Куранда маалымдаган (Исра сүрөсү. 17/15).

Пайгамбарлардын милдеттери жана сыпаттары

Пайгамбарлар Алла таала менен пенделеринин ортосунда элчилик милдетин аткарышканына караганда, милдеттери – Алла тааланы таанытуу, Ага кандайча ибадат кылынарын билдирүү, Анын буйруктары менен тыюуларын жарыялоо. Ушул үчүн милдеттендирилишкен. Бардык пайгамбарлар бул милдеттерин кемчиликсиз түрдө орундатышкан.

Пайгамбарлар да биз сыяктуу эле адамдар. Бирок Алла тааланын кадырлуу пенделери болушкандыктан айрым сыпаттары бар. Бул сыпаттар важип жана жайиз болуп экиге бөлүнөт.

Пайгамбарларда болушу зарыл болгон сыпаттар

1) Сыдык: Чынчылдык дегенди түшүндүрөт. Пайгамбарлар абдан чынчыл адамдардан болушат. Эч качан жалган сөз айтышпайт, алдамчылык жана адилетсиздик кылышпайт. Дин атынан эмне айтышса, баары Алла тааладан келген жана бардыгы тең туура. “Болду” деген нерселери болгон, ошондой эле “болот” деген нерселери да убагы келгенде сөзсүз түрдө ишке ашкан.

Пайгамбарлар пайгамбар болгондон кийин гана эмес, пайгамбар боло электен мурун да жалган сөз айтышып, эч кимди алдашкан эмес.

2) Аманат: Ишенимдүү болуу дегенди билдирет. Пайгамбарлар бардык жагынан ишенимдүү кишилерден болушат. Алган милдеттерин талаптагыдай орундатышып, өздөрүнө аманат кылынганды талап кылынгандай сакташып, кыянаттык кылышкан эмес.

3) Таблиг: Билдирүү, жеткирүү дегенди түшүндүрөт. Пайгамбарлар Алла таала тарабынан өздөрүнө түшүрүлгөн бардык нерсени кемчиликсиз түрдө адамдарга билдиришкен. Негизинен бул – алардын пайгамбарлык милдети.

4) Фатанат: Акылдуу жана кеменгер болуу дегенди түшүндүрөт. Пайгамбарлар өтө акылдуу жана абдан түшүнүктүү адамдар болушат. Анткени акылдуу болушпаса милдеттерин аткара алышпайт.

3) Исмат: Күнөөдөн сактанган дегенди билдирет. Пайгамбарлар үлгүлүү адамдардан болушкандыктан Алла таала аларды күнөө кылуудан сактаган. Бул сыпат пайгамбарлардан башка кишилерде болбойт, башкача айтканда, пайгамбарлардан башка кемчиликсиз киши жок.

Пайгамбарлар тууралуу важип болгон, б.а. аларда болушу зарыл болгон бул беш сыпат ошол эле мезгилде алардын текеберлик, ичи таардык, эки жүздүүлүк жана ушуга окшогон начар мүнөздөрдөн да арылышын шарттайт.

Пайгамбарлар тууралуу жайиз болгон сыпаттарга келе турган болсок, бул сыпаттар ошол эле мезгилде башка адамдарда да бар. Пайгамбарлар да адам болушкандыктан биз сыяктуу жешет, ичишет, укташат, чарчашат жана табигый зарылдыктары менен алек болушат. Өмүрлөрү аяктаганда да дүйнөдөн кайтышат. Чындыгында эле баары көз жумушкан.

Куранда ысмы аталган пайгамбарлар

Алгачкы пайгамбар Адам алайхис-салам менен акыркы пайгамбар азирети Мухаммеддин ортосунда көптөгөн пайгамбар келип кеткен. Булардын так санын Алла таала гана билет. Анткени Куранда айрым пайгамбарлардын ысымдары билдирилген. Ошондой эле ысымы билдирилбеген дагы көптөгөн пайгамбардын болгону айтылган. Биз Алла таала жиберген бардык пайгамбарларга ишенебиз, бирок алардын эсебин Алла тааланын өзүнө коёбуз.

Ыйык Куранда 25 пайгамбардын ысмы айтылган жана алар төмөнкүлөр: Адам, Идирис, Нух, Худ, Салих, Лут, Ибрахим, Исмаил, Исхак, Якуб, Юсуф, Шуайб, Харун, Муса, Дауд, Сулайман, Айюб, Зулкифл, Юнус, Илияс, Аляса, Закария, Яхя, Иса жана Мухаммед алайхис-салам.

Булардан сырткары Куранда Зулкарнайн, Локман жана Узайрдын да ысымдары айтылган. Бирок булардын пайгамбар экендиктери талаштуу. Айрым аалымдардын айтканы боюнча булар да пайгамбар, айрымдарынын айтканына караганда булар пайгамбар эмес, олуя болушат. Булардын пайгамбар экендиктери кабылдана турган болсо, Куранда ысмы айтылган пайгамбарлардын саны 28 болгон болот.

Пайгамбарлардын билдирген диндеринде бирдей болгон негиздер

Азирети Адамдан тартып акыркы пайгамбар азирети Мухаммедге (а.с.) чейин келип кеткен бүткүл пайгамбарлардын билдирген дини – Жараткандан келген ак дин. Чыныгы кудайдик дин болгон диндерде Кудайга таандык чыныгы динде айрым негиздер бар жана булар эч бир пайгамбарда өзгөргөн эмес. Булар жогоруда айтылган ыймандын жети негизи.

Бүткүл пайгамбарлар билдирген диндердин мүдөөсү жана максаты – динди сактоо, напсини коргоо, акылды коргоо, муунду сактоо жана мал-мүлктү сактоо.

Бирок диндердеги бул максат жана мүдөөлөр жогорудагы беш негизди сактаганы менен ибадаттардын жасалыш жол-жоболору, адал жана арам менен байланыштуу айрым өкүм-жоболор боюнча бири-биринен айырмаланат. Мунун себебин пайгамбарлардын жашаган доорлору, адамзаттын өнүгүшү жана мезгилдин талаптары менен байланыштырууга болот.

Мужиза жана керемет

Пайгамбарларды Алла таала милдеттендирет. Адам өз алдынча аракет кылуу менен пайгамбар боло албайт. Алла таала адамдардын арасынан тандап жиберген пайгамбарларына пайгамбар экендиктерин далилдеш үчүн аларга мужиза көрсөтүү касиеттерин берген.

Мужиза – өзүнүн пайгамбар катары милдеттендирилгенин айткан кишинин бул сөзүнүн туура экендигин далилдеш үчүн Алла тааланын кудурети менен көрсөткөн адаттан тышкаркы окуялары. Мужиза бир пайгамбардын пайгамбарлыгынын күбөсү болуп саналат. Алла тааланын уруксатысыз эч бир пайгамбар мужиза көрсөтө албайт.

Табият мыйзамдарына терс көрүнгөн ар бир окуя мужиза эмес. Андыктан, окуяны көрсөткөн киши пайгамбар экендигин айтып, өзүнөн талап кылынганды дал өзүндөй көрсөтө алса мужиза катары кабылданат.

Эгерде адаттан тышкаркы бир окуяны көрсөткөн киши пайгамбар экендигин айтпаса, бул керемет деп айтылат. Бир олуянын керемети таандык болгон пайгамбары үчүн бир мужиза болуп эсептелет. Мындай керемет кудайга ишенбеген кишилер тарабынан да көрсөтүлүшү мүмкүн. Бул истидраж деп айтылат.

Пайгамбарыбыздын мужизалары

Эч шексиз, пайгамбарыбыздын эң чоң мужизасы – ыйык Куран.

Ар бир пайгамбар мужиза катары өз убагында эң бийик даражага жеткен нерсенин дагы мыктысын көрсөткөн. Ал эми пайгамбарыбыз жашаган доордо Арап жарым аралында атак-даңкка жеткирген нерсе адабият жана ыр болгон. Кооз сөздөр менен сүйлөө жана ыр жазуу араптардын арасында абдан кеңири таралган. Мына ушундай заманда эч кимден сабак албаган пайгамбарыбыздын куттуу оозунан Курандын аяттары төгүлгөн. Андагы куюлушкан сүйлөмдөр жана маанисинин тереңдиги аны уккан акын жана жазуучуларды таң калтырган. Куран үчүн “сыйкыр”, “ыр” дегендер болсо да, Куран аларга андан да жогору турарын көргөздү. “Эң кичине сүрөсүнө окшошун алып келгиле,” – деди, алып келе алышкан жок. Анткени Куран – адамдын сөзү эмес, Алла тааланын сөзү.

Пайгамбарыбыздын Курандан башка да мужизалары бар. Булардын ичинен бири – айдын экиге бөлүнүү мужизасы. Бул мындайча болгон: меккеликтер пайгамбарыбыздан өздөрүнө кандайдыр бир мужиза көрсөтүшүн, өзгөчө айды экиге бөлүшүн талап кылышат. Пайгамбарыбыз да Алла тааланын амири менен аларга бул мужизаны көрсөткөн, бардык кишилер айдын экиге бөлүнүшүнө күбө болушкан.[87]

Пайгамбарыбыздын мужизаларынын дагы бири – өзүнө тартууланган койдун этинен жасалган куурдактын уулу экендигин алдын-ала билип коюшу. Бул окуя төмөнкүдөй болгон:

Мадина шаарына жакын жердеги Хайбар шаары каратылып алынгандан кийин, Хайбар калкынан бир еврей аял бир койдун этин кууруп, ага уу кошуп пайгамбарыбызга алып келет. Пайгамбарыбыз жолдошторуна: “Бул этти жебегиле,” – деп буюрат. Андан кийин этти бышырган аялды чакырттырып сурайт:

– Бул койдун этине уу кошуп коюпсуң го?Аял:

– Аны сага ким айтты? Пайгамбарыбыз:

– Мынабу колумдагы эт айтты, – деп буюрат. Аял:

– Ооба, уу кошуп койгом, – деп жооп берет. Пайгамбарыбыз:

– Эмне үчүн уу коштуң эле? – деп сурайт. Аял:

– Эгерде чындап эле пайгамбар болсо, анда ага бул уу зыян бербейт, пайгамбар болбосо, анда ал өлөт, биз да кутулабыз деп ойлогом, – дейт.[88]

Пайгамбарыбыздын өткөн заманга жана келечекке байланыштуу окуялардан кабар бериши да анын мужизаларынан болуп саналат. Чындыгында эле Бадр согушунан мурун бул согушта өлтүрүлө турган көптөгөн кишинин аты-жөнү менен жери тууралуу кабар берген жана айткандары туура чыккан.[89]

Пайгамбарыбыздын сыпаттары

Бардык пайгамбарларлардын ортосунда эч кандай айырмачылык жок. Аларды бири-биринен айырмалабастан, бардыгынын пайгамбарлыгына ишенип, баарынын тең Алла таала тарабынан жиберилгенин чын жүрөктөн кабылдайбыз. Бирок Алла тааланын аларга берген айрым сыпаттарынан улам араларында өзгөчөлүк бар. Биздин пайгамбарыбыз айрым сыпаттарынан улам башка пайгамбарлардан жогору.

Бул сыпаттар төмөнкүлөр:

Пайгамбарыбыз бүткүл ааламга куткаруучу катары жиберилген. Башка пайгамбарлар белгилүү бир калкка, бир урууга жиберилген, ал эми биздин пайгамбарыбыз бардык адамдарга пайгамбар, бүтүндөй ааламга ырайым катары жиберилген. Айрымдар ойлогондой, ал араптардын гана эмес, бүткүл адамзаттын пайгамбары болуп саналат.

Пайгамбарыбыз алып келген дин – акыркы дин.

Пайгамбарыбыз билдирген ислам дини эң акыркы жана эң сонун дин. Мындан кийин башка бир дин жиберилбейт жана бул дин эч кандай өзгөрүүгө учурабастан жашайт.

Пайгамбарыбыз пайгамбарлардын акыркысы. Андан кийин башка пайгамбар жиберилбейт. Куранда да мындай деп буюрулган:

مَا كَانَ مُحَمَّدٌ اَبَٓا اَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلٰكِنْ رَسُولَ اللّٰهِ وَخَاتَمَ النَّبِيّ۪نَ وَكَانَ اللّٰهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَل۪يمًا •

“Мухаммед силердин эркектериңердин эч биринин атасы эмес. Бирок ал – Алланын расулу жана пайгамбарлардын акыркысы. Алла бардык нерсени туура билет.”[90]

Пайгамбарыбыз дүйнөдөн кайткандан кийин айрым кишилер пайгамбар экендиктерин айтып, ортого чыгышса да булар тарыхта “Жалганчы пайгамбарлар” деген ат менен калышкан. “Мусайламатул-Каззаб “Жалганчы Мусайлама” булардан бири.

[87] Бухарий. Манакиб. 36.

[88] Бухарий. Бабул-жизя вал-мувадаа. 7.

[89] Задул-маъад. 2-том. 96-бет.

[90] Ахзаб сүрөсү. 40-аят.

АКЫРЕТ КҮНҮНӨ ЖАНА ӨЛГӨНДӨН КИЙИН КАЙРА ТИРИЛҮҮГӨ ЫЙМАН КЕЛТИРҮҮ

Ыймандын жети шартынын экөөсү – акырет күнүнө жана өлгөндөн кийин кайра тирилүүгө ишенүү.

Акырет деген эмне?

Алла тааладан башка бардык нерсенин соңу бар. Бир күнү дүйнөнүн да акыры келет, ал да жандуулар сыяктуу эле бир күнү жок болот. Эч өлбөй турган, түбөлүктүү кала турган – жалгыз гана Алла таала.

Дүйнөнүн соңу келгенде Алла таала Исрафил алайхис-саламга буйрук берет, ал да “Сур”ду үйлөйт. Бул үйлөө менен жер ордунан ойноп, бүткүл жандуулар өлөт. Бирок Алла тааланын каалаган жандуулары калат, алар да кийинчерээк өлүшөт. Мына, дүйнөнүн акыры ушул. Ыйык Куранда кыямат күн мындайча түшүндүрүлгөн:

يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ اِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَىْءٌ عَظ۪يمٌ • يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّٓا اَرْضَعَتْ وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَتَرَى النَّاسَ سُكَارٰى وَمَا هُمْ بِسُكَارٰى وَلٰكِنَّ عَذَابَ اللّٰهِ شَد۪يدٌ •

“Оо, адамдар, Раббыңардан корккула. Анткени кыямат күнүнүн термелүүсү – укмуштуудай бир нерсе. Аны көргөн күнү эмизген ар бир аял эмизгенинен баш тартат. Ар бир кош бойлуу аял баласын түшүрөт. Адамдарды да мас абалда көрөсүң. Чындыгында алар мас эмес, бирок Алланын азабы абдан катуу.”[91]

Кыямат качан болот?

Кыяматтын келе турганы чындык, бирок келер мезгилин Алла тааладан башка эч ким биле албайт. Пайгамбарыбыз да бул маселе боюнча эч нерсе билбегенин айткан.

Бир күнү жер менен көктүн ырааттуу тартиби бузулуп, күндүн жарыгы өчүп, жылдыздар тарап төгүлүп, деңиздер кайнап бири-бирине аралашып, тоолор бири-бирине тийип жарылып жана бардык нерсе астын-үстүн болуп, бүткүл ааламдын кыйраары так билинген нерсе. Мындан эч шек жок. Анткени муну ыйык Куран билдирген, пайгамбарыбыз да кабар берген.

Өлгөндөн кийин тирилүү

Кыямат болгондон кийин бардык нерсе жок болуп, Алла тааладан башка эч бир жандуу калбайт. Аалам белгилүү бир мөөнөткө бош калгандан кийин Алла таала Исрафил алайхис-саламды жаратып, ага экинчи жолу “Сур”га үйлөшүн буюрат. Исрафил алайхис-салам экинчи жолу “Сур”га үйлөгөндө бардык жаратылгандар кайрадан тирилип, кабырларынан туруп махшар деген жерде чогулушат. Буга “Өлгөндөн кийин тирилүү” деп айтылат. Эсеп, сурак, тараза, сырат (кыл көпүрө), бейиш жана тозок мындан кийин болот.

Мына ушул кайрадан тирилүү менен башталган жана түбөлүк уланган жашоого – “Акырет жашоосу” деп айтылат.

“Өлгөндөн кийин тирилерибизге көзүм жетпейт” дегендер бар. Булар дүйнөгө кандайча келишкенин ойлошпойт. Жок болуп турганда бизди жараткан Алла тааланын өлгөндөн кийин кайрадан тирилтүүгө кудурети жетет. Ыйык Куран өлгөндөн кийин тирилтүүнүн эч жок болуп турганда бар кылууга салыштырмалуу дагы оңой экендигин билдирген. Чындыгында оңой жана кыйын дегендер биздин түшүнүгүбүз боюнча. Алла таала үчүн булар айтылбайт. Анын бир нерсеге тек гана “бол” деп коюшу жетиштүү, ал дароо жаралат.

Акырет күнгө жана өлгөндүн кийин кайра тирилүүгө ыйман келтирүүнүн пайдалары

Өлгөндөн кийин кайрадан тирилерине жана бул дүйнөдө кылган иштери боюнча Алла тааланын алдында эсеп берерине ишенген бир киши Алла тааланын буйруктарына кулак түрүп, тыюуларынан сактанат. Пайгамбарыбызды үлгү алып, анын сүннөтү боюнча жүрөт, бийик адеп-ахлагы менен азыктанууга аракет кылат. Үй-бүлөсү, эли жана туулган жеринин алдындагы бардык милдеттерин орундатат. Тууган-туушкандары менен коңшу-колоңдоруна жакшы мамиле жасайт. Алдамчылык жана адилетсиздиктен, башкаларды алдоодон сактанат. Колунан келишинче бардык кишилерге жакшылык кылууга аракет кылат.

Эсеп күнүндө кылгандары боюнча гана эмес, ичине сактагандары боюнча да суракка алынарына ишенген бир киши кыймыл-аракеттерине көңүл бурат жана жүрөгүн да ар кандай жаман сезимдерден тазалоого аракет кылат.

Өлүм, кабыр жана кыямат

Өлүм: Ар бир жандуу бир күнү өлөт. Бул – Алла тааланын буйругу. Бирок эч ким кай жерде жана качан өлө турганын биле албайт. Карыгандан кийин өлгөндөр болгондой эле, абдан жаш чагында да бул кайгынын даамын таткандар да бар. Өлүү рухтун денеден чыгышы жана адамдын бул дүйнөдөн акыретке көчүшү дегенди билдирет. Бул маселе боюнча ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

كُلُّ نَفْسٍ ذَٓائِقَةُ الْمَوْتِ وَاِنَّمَا تُوَفَّوْنَ اُجُورَكُمْ يَوْمَ الْقِيٰمَةِ فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَاُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَمَا الْحَيٰوةُ الدُّنْيَٓا اِلَّا مَتَاعُ الْغُرُورِ •

“Ар бир жандуу өлүмдүн даамын татат. Эч шексиз, кыямат күнү кылгандарыңардын жообу силерге толугу менен берилет. Кимде-ким тозоктон алыстатылып, бейишке коюлса, мына ошол ийгиликке жетет. Бул дүйнө жашоосу болсо азгырыктан башка эч нерсе эмес.”[92]

Кабыр: Өлгөн кишинин коюлган жери дегенди билдирет. Буга бейит деп да айтылат. Бул жер – дүйнө жашоосу менен акырет жашоосунун арасындагы өткөөл жер.

Кабырда сурак туура. Өлгөн киши мүрзөгө көмүлгөндө, ага эки периште келет. Буларга Мункар жана Накир деп айтылат. Өлгөн кишиге: “Раббың ким? Пайгамбарың ким? Диниң эмне?” - деп сурашат. Момун болгон киши бул суроолорго: “Раббым – Алла таала, пайгамбарым – Мухаммед алайхис-салам, диним – Ислам” - деп жооп берет. Периштелер бул жоопторду укканда сүйүнүшүп, өлгөн кишини куткарышат. Эми кабыр бул киши үчүн бейиштин бакчаларынан бир бакча болот жана ал бейиш жашоосунун даамын али бул жерде турганда эле тата баштайт. Ал эми ишенбеген киши болсо бул суроолорго жооп бере албайт. Бул киши үчүн кабыр тозоктун чуңкурларынан бир чуңкур болот жана ал тозоктун азабынын ачуу даамын бул жерде тата баштайт. Чындыгында пайгамбарыбыз бул маселе боюнча:

إِنَّمَا الْقَبْرُ رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ أَوْ حُفْرَةٌ مِنْ حُفَرِ النَّارِ

“Кабыр – бейиштин бакчаларынан бир бакча, же болбосо тозоктун чуңкурларынан бир чуңкур,”[93] - деп буюрган.

Сурак үчүн кабыр шарт эмес. Кандайдыр бир себеп менен өлгөн жана кабырга коюлбаган кишилерге; мисалы, сууга чөгүп же күйүп күл болгондорго да сурак жүргүзүлөт. Бирок пайгамбарлар менен бала чакта өлгөндөргө сурак болбойт.

Махшар: Өлгөндөн кийин тирилген адамдардын чогулган жери дегенди билдирет.

Кабырларынан тура турган адамдардын махшар жерине келүүлөрү оңой болбойт. Дүйнөдө кылган ибадат жана жакшылыктарына жараша бир бөлүгү абдан тез ылдамдык менен махшар жерине келе турган болсо, жөө, ал тургай жер менен сойлоп келе тургандар да бар. Махшар жеринде чогулган адамдардын бир бөлүгү Арштын көлөкөсүндө көлөкөлөшөт, бир бөлүгү да күнөөлөрүнүн өлчөмүндө терге муунушат. Кыямат күнү укмуштуудай бир күн, бул күндүн үрөйүнөн апкаарып, пайгамбарлар да Алла таалага сыйынышкан.

Бул күнү ар бир кишиге өз кайгысы жетет, жанында турган эң жакын кишисине да көңүл бурууга мүмкүнчүлүк таба албайт. Ыйык Куранда бул күндөн мындай деп баяндалган:

يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ اَخ۪يهِ • وَاُمِّهِ وَاَب۪يهِ • وَصَاحِبَتِه۪ وَبَن۪يهِ • لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَاْنٌ يُغْن۪يهِ • وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ • ضَاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ • وَوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ عَلَيْهَا غَبَرَةٌ • تَرْهَقُهَا قَتَرَةٌ • اُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الْكَفَرَةُ الْفَجَرَةُ •

“Ал күнү киши бир тууганынан, ата-энесинен, жубайынан жана балдарынан качат. Ал күндүн бардык кишилердин өзүнө жетип аша турган бир кайгысы болот. Ал күнү айрым жүздөр айдың, жаркын жана кубанычтуу болот. Ошол эле күнү айрым жүздөрдү да кайгы каптап, кападан капкара болуп калат. Мына булар каапырлар, күнөөкөрлөр болот.”[94]

Кыямат күн – сыйлык жана жаза күнү. Алла таалага ишенип, анын буйруктарына баш ийгендер жана тыюуларынан сактангандар ал күнү Алла таала тарабынан сыйланат. Ал эми ишенбегендер жазаландырылат. Адамдын дүйнөдө кылган кыпындай жакшылыгы жоопсуз калбайт жана кыпындай эле жамандыгы да унутулбайт. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ • وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ ﴿﴾

“Кимде-ким кыпындай эле жакшылык кылган болсо, аны көрөт. Кимде-ким кыпындай эле жамандык кылган болсо, аны көрөт.”[95]

Ал күнү момундар сүйүнүшөт, ал эми каапырлар “Топурак болуп эле калсак кана” дешет.

Амал дептери

Махшарда чогулган адамдарга дүйнөдө кылган жакшылыктары менен жасаган жамандыктары жазылган амал дептерлери таратылат. Дүйнөдө Кираман-Катибин аттуу периштелер тарабынан жазылып даярдалган бул дептерлерден адам жакшы жана жаман эмне кылган болсо, бардыгын таба алат жана: “Ой шорубуз, бу кандай китеп экен, кичине чоң эч нерсе калтырбастан (кылгандарыбыздын) баарын санап төгүптүр...”[96] - деп айтышат. Бул дептерлер бейишке кире тургандарга оң тарабынан, тозокко кире тургандарга да сол тарабынан берилет жана: “Китебиңди оку, бүгүн сага эсеп суроочу катары өз напсиң жетет”[97] – деп айтылат.

Эсеп

Адамдар махшарда узун мөөнөт калышат, чыдамсыздык жана толкундануу менен сурактын башталышын күтүшөт. Акырында пайгамбарыбыздын Алла таалага жалбарышы менен сурак башталат. Эч кимдин акысы жоголбойт жана эч кимге да адилетсиздик кылынбайт.

Пайгамбарыбыз ал күнү: “Киши өмүрүн кайда өткөргөнү, дене-мүчөсүн кайда улгайтканы, мал-мүлкүн кайдан таап, кайда жумшаганы, билими менен эмне иштер жасаганы боюнча суракка алынбайынча ордунан жыла албай турганын,”[98] – билдирген.

Тараза

Сурак суралгандан, аласасы болгондордун акылары берилгенден кийин бардык кишилерге дүйнөдө кылган жакшылык жана жамандыктары билдирилиш үчүн сапаты Алла таала тарабынан билинген бир тараза курулат. Жакшылыгы оор келгендер кутулуп кетишет, жамандыгы оор келгендер болсо азапка кабылышат. Чындыгында ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

فَاَمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوَاز۪ينُهُ • فَهُوَ ف۪ي ع۪يشَةٍ رَاضِيَةٍ • وَاَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَاز۪ينُهُ • فَاُمُّهُ هَاوِيَةٌ • وَمَٓا اَدْرٰيكَ مَا هِيَهْ • نَارٌ حَامِيَةٌ •

“Ал күнү кимдин таразасы оор келсе, мына ошол ыраазы кылуучу бир жашоо ичинде болот. Таразасы жеңил болгонго келсек, мына анын энеси (жери журту) Хавия болуп саналат. Хавиянын эмне экенин билесиңби? Ысык от.”[99]

Сырат (кыл көпүрө):

Сырат – тозоктун үстүнө курулган кылдан ичке жана кылычтан курч көпүрө.

Бул көпүрөдөн кантип өтүлөт? Ооба, момундар көпүрөдөн өтүп бара жатканда көпүрө алар үчүн кылган иштеринин өлчөмүндө кеңейет, абдан оңой өтүп кетишет. Ал эми ишенбегендер көпүрөдөн өтө алышпай, тозокко түшүп кетишет.

Бейиш жана тозок

Бейиш – сыйлык жайы. Алла таала бул жерге өзүн тааныган, буйруктарына баш ийип, тыюуларынан сактанган кишилерди коёт. Бейишке кирген киши ал жерден каалаган бардык ырыскысын таба алат. Момундар Алла тааланын жамалын бул жерде көрүшөт жана түбөлүккө бейиште жашап калышат.

Тозок болсо азап жайы болуп саналат. Алла тааланы тааныбагандар жана Ага каршы чыккандар бул жерде чексиз азап чегишет. Момундардан күнөөкөр болуп, кечирим кылынбагандар да күнөөлөрүнүн өлчөмүндө азап чегишкенден кийин тозоктон чыгып, бейишке киришет. Бейиш менен тозок алиге чейин бар болуп, жайы тууралуу так маалыматыбыз жок.

Алла тааланын ырайымы

Ырайым аёо жана коргоо дегенди билдирет. Алла таала бүткүл жандууларды, өзгөчө адамдарды коргойт жана аяйт. Анткени Ал – “Рахман жана Рахим”. Рахман, дүйнөдөгү бүткүл жандууларга мээрим көрсөтөт. Рахим, акыретке ишенгендерге чексиз Ырайымы болот. Алла тааланын бул эки сапаты “Бисмиллада” орун алат жана көптөгөн аяттарда жолугат.

Алла тааланын ырайымы бардык нерсени курчаган. Бар болушубуз жана эсеп жеткис көлөмдө ырыскыларга жетишибиз – Анын ырайымынын натыйжасы.

Алла тааланын пенделерине болгон мархаматынын (мээриминин) жанында эне мээрими да маанисиз калат. Бир согушта колго түшкөн туткундардын арасында бала эмизген бир аял да бар эле. Бирок бул аял баласын жоготуп койгон болчу. Ал эмчегинде топтолгон сүтүн саап, балдарга берип жүргөн. Бул аял туткундардын арасынан баласын таап алганда, дароо аны алып, бооруна басып, терең мээрим менен эмизе баштайт. Муну көргөн пайгамбарыбыз ал жерде тургандарга:

– Мынабу аял баласын отко ыргытабы? – деп сурайт.

– Жок, күчү жеткен мезгилде ыргытпайт, – дешет. Ошондо пайгамбарыбыз:

– Мына, Алла таала пенделерине бул аялдын баласына болгон мээриминен дагы да ырайымдуу,[100] - деп буюрат.

Алла таала бу дүйнөдөгүдөй эле акыретте да момун пенделерине ырайым көрсөтөт. Акыреттеги ырайымы бул дүйнөдөгү ырайымына салыштырмалуу дагы көп болот. Анткени Алла таала ырайымын жүзгө бөлүп, бирөөнү жер жүзүнө жиберген. Ал эми токсон тогузун өз жанында кармап, акыретке калтырган. Бүтүн жандуулардын бири-бирине боор оорушуна, энелердин балдарын мээрим менен боорлоруна басышына бул ырайым себеп болууда.

Акырет күнү Алла тааланын момун кулдарына болгон ырайымын көргөн Аны тангандар да үмүттөнүшөт.

Кыямат күнү пайгамбарыбыздын шапааты

Шапаат күнөөкөр момундардын кечирилиши, күнөөсүз болгондордун болсо дагы бийик даражалар алышы үчүн пайгамбарлардын жана Алла тааланын сүйүктүү кулдарынын Алла таалага жалбаруулары дегенди билдирет.

Кыямат күнү Алла тааланын уруксаты менен бүткүл пайгамбарлар шапаат кылышат.

Кыямат күнү махшарда адамдар абдан кыйналышат жана өздөрүнө шапаатчы издей башташат. Алгач биринчи адам жана биринчи пайгамбар Адам алайхис-саламдан башташып, бүткүл пайгамбарларга кайрылышат. Пайгамбарлардын бардыгы өздөрүнө али уруксат берилбегенин айтышып, шапаат кыла алышпай турганын билдиришет. Акырында эң акыркы пайгамбар азирети Мухаммедге (а.с.) барышат жана шапаат кылышын суранышат. Ал Алла тааладан уруксат алгандан кийин шапаат кылат. Сурак мына ушундан кийин гана башталат. Мындан кийин да башка пайгамбарлар, Алла тааланын сүймөнчүктүү пенделери, шейиттер, аалымдар да шапаат кылышат.

Пайгамбарыбыз ал күнү ыйманы менен өлгөн бардык кишилерге шапаат кылат. Бир ыйык хадисте мындай деп буюрулган:

إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ شُفِّعْتُ، فَقُلْتُ يَا رَبِّ أَدْخِلِ الْجَنَّةَ مَنْ كَانَ ف۪ي قَلْبِهِ خَرْدَلَةٌ‏.‏ فَيَدْخُلُونَ، ثُمَّ أَقُولُ أَدْخِلِ الْجَنَّةَ مَنْ كَانَ ف۪ي قَلْبِهِ أَدْنٰى شَىْءٍ

“Кыямат күнү болгондо мен шапаат кылам. “Оо, Раббым, көңүлүндө саргындын уругунчалык ыйманы болгондорду бейишке кой,” – деп дуба кылам, булар бейишке киришет. Андан кийин “Оо, Раббым, саргындын уругунан аз ыйманы болгондорду да бейишке кой” деп жалбарам.”[101]

Шапаатты танган киши шапааттан куру калат. Алла таала уруксат бергенге чейин эч ким шапаат кыла албайт.

[91] Хаж сүрөсү. 1-2-аяттар.

[92] Аали Имран сүрөсү. 185-аят.

[93] Тирмизий. Кыяма. 26.

[94] Абаса сүрөсү. 34-42-аяттар.

[95] Залзала сүрөсү. 7-8-аяттар.

[96] Кахф сүрөсү. 49-аят.

[97] Исра сүрөсү. 14-аят.

[98] Тирмизий. Кыяма. 1.

[99] Кариа сүрөсү. 6-11-аяттар.

[100] Бухарий. Адаб. 18.

[101] Бухарий. Тавхид. 36.

ТАГДЫР ЖАНА КАЗАГА ЫЙМАН КЕЛТИРҮҮ

Ыймандын шарттарынын бири – тагдыр жана казага ишенүү.

Тагдыр: Ааламда боло турган нерселердин убактысын жана жерин, сапаттарын Алла тааланын абалтадан билиши жана жазып коюшу дегенди билдирет.

Каза: Алла таала тарабынан мурдатан жазылып коюлган нерселердин учуру келгенде жазмышка жараша ишке ашышы дегенди түшүндүрөт.

Башкача түшүндүрө турган болсок, тагдыр – Алла тааланын мыйзамдары, өлчөмдөрү, ал эми каза – иштердин ошол мыйзам жана өлчөмдөргө жараша ишке ашышы. Ааламдагы бардык нерсенин баасын бычып жараткан – Алла таала. Анткени Андан башка жаратуучу жок. Алла таала болуп өткөн жана боло турган бардык нерсени абалтадан билет. Убагы келип жеткенде алар да Анын жазганы жана белгилегени боюнча ишке ашат. Анын жазганы жана белгилегенинен сырткары эч нерсе ишке ашпайт. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

مَٓا اَصَابَ مِنْ مُص۪يبَةٍ فِى الْاَرْضِ وَلَا ف۪ٓى اَنْفُسِكُمْ اِلَّا ف۪ى كِتَابٍ مِنْ قَبْلِ اَنْ نَبْرَاَهَا اِنَّ ذٰلِكَ عَلَى اللّٰهِ يَس۪يرٌ •

“Китепте алдын ала жазылып коюлгандай жерге да, силердин жаныңарга да, кайгы Биз белгилеп койгондон мурда келбейт. Чындыгында бул – Аллага жеңил.”[102]

قُلْ لَنْ يُص۪يبَنَٓا اِلَّا مَا كَتَبَ اللّٰهُ لَنَا هُوَ مَوْلٰينَا وَعَلَى اللّٰهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ •

“Бизге Алланы жазганы гана болот. Ал – биздин Эгебиз. Момундар Аллага тобокел кылышсын!” - дегин.”[103]

Мына, тагдыр жана каза ушул. Тагдыр жана каза делгенде акылга Алла тааланын илими, эрки жана жаратуу сапаттары келиши керек. Алла таала билет жана жаратат. Бардык нерсе Алла тааланын каалашы жана жаратышы менен болот, мында эч кандай күмөн жок. Бирок ойго мындай бир суроо туулушу мүмкүн: “Эгерде бардык нерсе Алланын эрки менен жаратылса, анда биз кылынышы буюрулган нерселерди кылбаган, кылынбашы талап кылынган нерселерди да кылганыбыз үчүн эмнеге жооптуу болуп жатабыз? Анткени, биз буларды Алла тааланын каалашы менен кылып же кылбай жатабыз.”

Эми, бул суроого жооп берели: Алла таала адамдарды жаратып, аларга акыл, эрк жана күч берген. Адам акылы жана эрки менен жакшы болгон нерсени тандап, жаман болгон нерседен сактанышы керек. Адамдын бул тандоо жана сактануу күчүнө “Ирадаи жузийя” деп айтылат. Бул эрк жана каалообузду кайсы нерсеге коротуп, кайсы нерсени тандасак, Алла таала да аны эрк жана каалообузга ылайык түрдө жаратат. “Алла таала ушинтип буюруптур, мен эмне кыла алмак элем? – деп күнөө болгон бир нерсени кылууга далалат жасабайбыз. Ошондой эле бир жаман ишти кылгандан кийин (мисалы, киши өлтүргөндөн кийин) “Мен эмне кылайын, Алла тааланын жазганы ушундай экен” деп шылтоо айта албайбыз. Анткени биз кылган иштерибизди кылардан мурун да, кылгандан кийин да тагдыр жана казага шылтай албайбыз. Биз эрк жана каалообузду ал багытка коротконубуз менен Алла тааланын жазганынын бул калыпта пайда болушуна себеп болгонубуздан улам жооптуу болобуз.

Муну төмөнкүдөй бир мисал менен түшүндүрсөк болот:

Бир астроном эсептөөлөрдүн натыйжасында күндүн тутуларын аныктап, алдын ала кабар берет. Ал мезгил келгенде күн тутулат. Эми күн ошол астроном кабар бергени үчүн тутулдубу? Же болбосо, күн тутула тургандыктан астроном муну мурдатан аныктап кабар бердиби? Башкача айтканда, астрономдун күн тутуларын кабарлаганы күндүн тутулушуна себеп болдубу? Же болбосо, күндүн тутулары астрономдун алдын ала муну билдиришине себеп болдубу? Албетте, күндүн тутулары астрономдун муну аныктап, мурдатан кабар беришине себеп болду. Болбосо, астроном муну кабар бергени үчүн күн тутулбайт.

Мына, биздин кыла турган иштерибизди улуу Жараткандын алдын ала билиши да ушул сыяктуу. Башкача айтканда, биздин өз эркибиз менен кылган иштерибизди Алла таала чексиз илими менен мурдатан билип жазып коёт. Андыктан, Ал билгени үчүн биз аларды кылууга аргасыз болбойбуз. Чындыгында, биз менен байланыштуу эмне жазып койгонун да билбейбиз. Кандайдыр бир нерсени кылуу, же кылбоо тууралуу чечим кабыл аларда эч кандай кысмакка алынбастан өзүбүздүн эркибиз менен иш кылабыз.

Тагдыр жана казага ишенүүнүн пайдалары

Тагдыр жана казага ишенүүнүн адамдын турмушуна абдан маанилүү таасирлери бар. Тагдырга ишенген киши сабырдуу болот. Колунда болбогон себептер менен туш болгон кырсык жана апааттардан улам өтө эле кайгырып капаланбайт. Бул Алла тааланын жазганы дейт жана сабыр кылат. Ошондой эле өз катасынан улам башына келген иштерге өкүнүп, жаңылыш жүрүм-турум жана кыймыл-аракеттерден баш тартып, Алла таалага сыйынып, Андан жардам тилейт, үмүтсүздүккө кабылбайт.

Тобокел жана эмгектенүүнүн мааниси Тобокел деген эмне?

Тобокел – адамдын Алла таалага ишениши жана Ага байланышы. Бул адам үчүн бир руханий кубат болуп саналат.

Адамды жараткан жана ага көптөгөн ырыскыларды берген – Алла таала. Адам бардык ишинде Ага ишенип, өз мойнуна түшкөн милдетин аткаргандан кийин натыйжасын Андан күтүшү керек. Мунун эң мыкты үлгүсү – дыйкан. Ал убактысы келгенде өзүнүн жол-жобосу менен жерине үрөнүн сээп, андан кийин Алла таалага тобокел кылат. Мындай кылган учурда Алла таала ал кишиге ырыскы берет. Чындыгында пайгамбарыбыз: “Силер Аллага керек болгондой тобокел кылсаңар, (эртең менен) ачка кетип, (кечинде) ток болуп кайткан куштарга ырыскы бергендей силерге да ырыскы берер эле,”[104] – деп буюрган. Бул сөздөр тобокел кылуу үчүн өз мойнуна түшкөндү аткаруу менен эмгектенүүнүн шарт экенин ачык-айкын көрсөтүп турат. Анткени жөн эле жата бергенде куштардын ырыскылары алдына келбейт. Курсактарын тойгузуш үчүн Алла тааланын жараткан ырыскысын издеп табышат. Андай болсо, тобокел адамдын өзүнө көңүл бурбашы жана эмгектенүүнү таштап коюп, “эмнеси болсо да Алла таала менин ырыскымды берет” дегендик эмес. Бардык маселеде болгондой эле тобокел маселесинде да эң мыкты үлгү – пайгамбарыбыз. Ал бардык ишинде өз мойнуна түшкөндү аткаргандан кийин Алла таалага тобокел кылган.

Пайгамбарыбызга: “Төөмдү байлап туруппу, же агытып коё бергенден кийинби Алла таалага тобокел кылайын” – деп сураган кишиге: “Алгач төөңдү байла, андан кийин тобокел кыл,” – деп буюрган.[105]

Ушундай кылган, башкача айтканда, иштин бардык чарасын көргөндөн кийин Алла таалага тобокел кылган киши каалаган натыйжасын ала албай калса, кайгырбайт. “Мен колумдан келгенин кылдым, Алла таала буйруган жок,” – деп өзүн жубатат. Ал эми мындай ишенимге ээ болбогон киши бардык иште арсар болуп, эч бир ишти баштай албайт.

Эмгектенүүнүн мааниси

Алла таала ар бир жандуунун ырыскысын бере турганына убада берген жана бул ырыскыга ээ болуу үчүн да көптөгөн себептер жараткан. Бул себептердин артынан түшүү жана Алла тааланын буюрган ырыскыларын издеп табуу адамдын милдети болуп саналат. “Ырыскым болсо, өзү келет” деп отура берүү, андан кийин “Мен Алла таалага тобокел кылып койдум, менин ырыскымды берет” деп айтуу жаңылыштык. Алла таала өз ырыскысын издеп мээнет жумшаганга гана аны буюрат. Тагдыр менен казага ишенип, эмгектенбей коюу жана зарыл болгон чараны көрбөө туура болбойт. Ошондой эле себептердин артынан түшүп чара издөөнү тобокелге тоскоол деп эсептөө да жайиз эмес. “Аракет бизден, берекет Алладан” деген сөз тагдырга ишенүүнүн толук маанисин билдирет. Негизинен, адам үчүн бир гана мээнетинин акыбети бар. Ыйык Куран ушундай буюрган.

Ырыскы жана ажал

Ырыскы: Алла тааланын жандууларга азыктануу жана өмүрлөрүн сүрдүрүү үчүн ыроологон нерселерине ырыскы деп айтылат.

“Ырыскыны жараткан да, берген да бир гана Алла таала. Анткени Андан башка ырыскы берүүчү жок” (Худ сүрөсү. 11/6). Адам ырыскысынын кандай жол менен табылышын тилесе, Алла таала ошол жол менен берет. Бирок адал болбогон жолдорго жана чараларга кайрылса, күнөө иштеген болот. Анткени Алла таала ырыскы үчүн адал жана мыйзамдуу жолдордун тандалышын буюруп, мындай деп айткан:

يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِى الْاَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًا ... •

“Оо, адамдар! Жер жүзүндөгү нерселердин адал жана таза болгондорунан жегиле.”[106]

Ар бир киши өз ырыскысын жейт. Эч ким башка бирөөнүн ырыскысын жей албайт, ошол сыяктуу эле башка бирөөлөр да анын ырыскысын жей албайт.

Ажал: Алла таала жараткан ар бир жандуусу үчүн белгилүү бир жашоо мөөнөтүн белгилеп койгон. Бул мөөнөттүн, башкача айтканда, өмүрдүн аякташы ажал делет.

Кандайча жана качан болсо да, ажал деген белгиленген мөөнөт келгенде өлүм көрүнүшү пайда болуп, бир мүнөт да кийинкиге калбайт. Жараткан жана жашаткан – Алла таала, ошондой эле өлтүргөн да, б.а. өлүмдү жараткан да – Ал. Андан башка жараткан жана өлтүргөн жок.

Ажал бирөө гана. Өлтүрүлгөн же кандайдыр бир кырсыктан улам өмүрүнөн ажыраган киши да ажалы жеткен болуп эсептелет.

[102] Хадид сүрөсү. 22-аят.

[103] Тавба сүрөсү. 51-аят.

[104] Тирмизий. Зухд. 33.

[105] Тирмизий. Кыяма. 60.

[106] Бакара сүрөсү. 168-аят.

ЭКИНЧИ БӨЛҮМ

ИБАДАТ

ИБАДАТ

Ибадат

Ибадат Алла таалага урмат менен таазим кылуу жана буйруктарына моюн сунуу дегенди билдирет.

Ибадат – урмат менен таазим кылуунун эң жогорку даражасы. Мындай урмат-сый Алла таалага гана көрсөтүлөт. Анткени бизди жараткан жана бизге ар түрдүү ырыскыларды ыроолоп жашоо берген – Ошол. Андай болсо, урмат менен таазим кылуунун эң жогорку даражасы болгон ибадат – кудуреттүү Алла тааланын бизден ала турган акысы. Себеби биз Ага бардык жагынан карыздарбыз.

Ибадаттын руху ниет болуп саналат. Тагыраак айтканда, жүрөктүн бүтүндөй Алла таалага багытталышы жана байланышы. Рухсуз дене эч нерсеге жарабайт, ошол өңдүү ниетсиз ибадаттын да маңызы жок. Ушул себептен ибадаттын дене менен да, рух менен да, б.а. бүтүндөй турпатыбыз менен аң-сезимдүү түрдө жана чын ниеттен аткарылышы – негизги нерсе.

Ибадатка муктажбыз

Бизди жоктон жараткан Алла таала тулку-боюбузга көргөн көз, уккан кулак сыяктуу укмуштуудай сонун мүчөлөрдү ыроолоду жана башка жандуулардан айырмалап бизге акыл-эс берип, жаратылгандардын ичинен өзгөчө бир орунга көтөрдү.

Ыйык Куранда бул маселе мындайча түшүндүрүлгөн:

قُلْ هُوَ الَّذ۪ٓى اَنْشَاَكُمْ وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْاَبْصَارَ وَالْاَفْـِٔدَةَ قَل۪يلًا مَا تَشْكُرُونَ •

“(Оо, Мухаммед! ) айт: “Силерди жараткан, силер үчүн кулак, көз жана жүрөктү бар кылган – Ал. Эмне үчүн жакшылап шүгүр кылбай жатасыңар?”[107]

Ошондой эле өмүрүбүздү уланта билишибиз үчүн ичкен суубуздан тартып дем алган абабызга чейинки чексиз ырыскыларды тартуулап, ааламдагы жаратылган көп нерселерди буйругубузга жана кызматыбызга берген. Улуу Жаратканыбыз ыйык Куранда:

وَاِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللّٰهِ لَا تُحْصُوهَا ... •

“Алла тааланын ырыскыларын санай турган болсоңор, бүтүрө албайсыңар,”[108] - деп буюруп, бизге берген ырыскыларынын көптүгүнө көңүлүбүздү бурган.

Биз адам катары бизге көрсөтүлгөн кичинекей бир жакшылыкка да ыраазычылык билдирүү зарылчылыгын сезебиз. Бул сезим адамдын табиятында болгон бир сапат. Айрым жаныбарлар да өздөрүн жеп-ичирген жана баккан адамдарга берилгендик көрсөтүшөт. Андай болсо, жаратылгандардын ичинен өзгөчө бир орунга ээ болгон адамдын ушунча ырыскынын алдында кайдыгерлик көрсөтүшүн, б.а. буларды өзүнө берген Алла таалага ыраазычылык билдирбешин кандай деп түшүнсө болот?

Ибадат Алла таалага, Анын улуу даражасына ылайыктуу түрдө эң жогорку урмат-сыйдын көрсөтүлүшү жана бизге берген сансыз ырыскыларына жооп катары ыраазычылык милдетибиздин орундатылышы болуп эсептелет. Адамдын мындай аракети ички табиятынын зарыл шарты катары каралат. Туура ойлонгон мезгилде ыйманыбыз да бизге муну буюрат. Андыктан, пайгамбарыбыз Алла тааланын улуулугу жана чексиз жакшылыктарынын алдында дагы көбүрөөк ыраазычылык билдирүү муктаждыгын сезип, түнкүсүн да өзүн ибадатка арнаган.

Азирети Айша (р.а.) мындай деген: “Пайгамбарыбыз түнкүсүн буттары шишигенге чейин ибадат кылган. Ушул көрүнүштөн улам андан:

– Оо, Алланын расулу, өтмүш жана келечектеги күнөөлөрүң кечирилсе да, эмне үчүн ибадат кылып жатасың? – деп сурашканда, ал:

– Раббиме шүгүр кылган бир пенде болбой эле коёюнбу? – деп жооп берген.” [109]

Чындыгында, жаратылышыбыздын маңызы, дүйнөгө келишибиздин максаты – Алла тааланы таануу жана Ага ибадат кылуу. Бул жөнүндө ыйык Куранда мындай деп эскертилген:

وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْاِنْسَ اِلَّا لِيَعْبُدُونِ •

“Мен жиндерди жана адамдарды мага гана ибадат кылышсын деп жараттым.”[110]

Укмуштай бир ырааттуу тартип ичинде жашаган ааламда эч бир нерсенин жөндөн жөн эле болбогонун, бардык нерсенин кандайдыр бир максатка ылайык өз милдетин аткарарын көрүп жатабыз.

Бардык жандуулар улуу Жараткан тарабынан өздөрүнө тапшырылган милдеттерин орундатып жатканда, алда канча жогору жаратылган, жер менен көктөгү көптөгөн жандуу-жансыз нерселерди кызматы үчүн пайдаланган адам баласынын Аллага болгон ибадат милдетин эң мыкты түрдө аткарышы керек эмеспи?

Алла тааланын буйругу болгон ибадат – диний милдет жана Алла тааланын пенделериндеги ала турган акысы. Ибадат Алла таала буюргандай жана пайгамбарыбыз үйрөткөндөй түрдө жасалышы керек. Ушул себептен, ибадаттарды азайтууга же көбөйтүүгө жана өзгөртүүгө да болбойт.

Ибадаттын пайдалары

Алла таалага, ибадатка татыктуу жалгыз жандуу Ал болгондугу үчүн ибадат кылып, бул ыйык милдетти бир гана Анын буйругун орундатуу жана сүймөнчүлүгүнө ээ болуу үчүн аткаруу керек.

Алла тааланын алдында кабыл болгон ибадат – Андан эч кандай пайда күтпөстөн, ак ниет менен чын жүрөктөн кылынган ибадат.

Ошондой болсо да, ибадатта биз үчүн материалдык жана рухий жактан көптөгөн пайдалуу нерселердин бар экендиги да анык. Алла таала биздин ибадатыбызга муктаж эмес, бирок биз ибадатка муктажбыз. Ибадаттын берген пайдасы да бизге таандык. Ушул себептен, алдыдагы тиешелүү бөлүмдөрдө ибадаттардын пайдалары тууралуу керектүү маалыматтар берилмекчи. Бирок бул жерде ал тууралуу кыскача түшүндүрүп кетишибизде пайда бар.

Ибадат – адамды Алла таалага жакындаткан эң жакшы жол, ошондой эле, бир пенденин бул дүйнөдө жете ала турган эң жогорку даражасы. Жашоо-турмушубуздун эң кымбат мезгилдери ибадат менен өткөргөн убакыттарыбыз.

Ибадат рухубузду бийиктетип, көңүлүбүздү жаман пикирлерден, дене-мүчөлөрүбүздү күнөө болгон ыплас нерселерден тазалайт. Жүрүм-турумдарыбызды оңдоп, адеп-ахлагыбызды чыңдайт.

Ибадат түбөлүктүү бак-таалайдын мекени бейиштин ачкычы болгон ыйманыбызды сактайт. Ибадатсыз ыйман далдоосуз күйгөн шам чырак сыяктуу коргоосуз калып, бир күнү өчүп калышы мүмкүн. Ушул себептен, эң баалуу нерсебиз болгон ыйманыбыздын сакталышында ибадаттардын абдан маанилүү орду бар.

Адам жашоодо ар түрдүү кыйынчылыктарга туш болот. Кээде үмүтсүздүккө кабылып, көңүлү чөгөт. Мындай учурларда адам ибадат менен үмүтсүздүктөрдөн кутула алат. Анткени адам ибадат менен Алла таалага берилип, жакшылыктан үмүтү үзүлгөн мезгилде Анын чексиз ырайымына сыйынат жана ушундайча ырахатка жетет.

Ибадат момундарды Алланын алдында кадыр-баркка ээ кылат. Ибадат милдеттерин орундатпагандар бул ырыскыдан куру калышат.

Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

قُلْ مَا يَعْبَؤُ۬ا بِكُمْ رَبّ۪ى لَوْلَا دُعَٓاؤُ۬كُمْ •

“(Оо, Мухаммед!) айт: “Эгер өзүңөр (дуа кылып) кайрылбасаңар, Эгем силер үчүн эмнеге кам көрсүн?”[111]

Намаз окуу үчүн даарат алуу абзел. Даарат алуу болсо бир күндө бир нече жолу тазалануу дегенди билдирет. Ал эми тазалыктын адамдын ден-соолугу үчүн канчалык пайдалуу экенин бардыгыбыз билебиз.

Орозо кармоо тамак сиңирүү системасы баш болгон көптөгөн дене-мүчөлөрүн эс алдырат, адамдагы мээрим жана ырайымдуулук сезимдерин кыймылга келтирет.

Зекет адамдардын социалдык жактан өз ара көмөктөшүүсү болгондуктан, коомчулукка көптөгөн пайдаларды алып келет.

Ажылык дүйнөнүн бардык жагынан келген, тили жана өңү-түсү ар башка болгон мусулмандарды куттуу жерде чогултуп, ислам боордоштугун жогорку бир дүйнөлүк деңгээлге көтөрөт.

Булар – ибадаттардын бир киши менен коомчулукка берген пайдаларынын айрымдары гана.

Эгерде биз Алла тааланын алдындагы ибадат милдеттерибизди орундатып, Анын сүймөнчүлүгүнө ээ болсок, Алла таала бизге дүйнөдөгү ырыскыларынан дагы да көбүрөөгүн акыретте берет жана бизди бейиште түбөлүк бак-таалайга жеткирет.

Ибадаттын түрлөрү

Ибадаттар денелик, мал-мүлктүк, ошондой эле, мал-мүлктүк жана денелик болуп үчкө бөлүнөт:

1) Денелик ибадаттар: Дене менен кылынган ибадаттар дегенди билдирет. Намаз окуу, орозо кармоо сыяктуу.

Дене менен кылынган ибадаттарды ар бир мусулман жеке өзү аткарууга тийиш. Башка кишини өкүл кыла албайт. Башкача айтканда, бир киши башка бир кишинин ордуна намаз окуп, орозо кармай албайт.

2) Мал-мүлктүк ибадаттар: Булар мал-мүлк менен кылынган ибадаттар болуп саналат. Зекет, фитр садака берүү жана курмандык чалуу сыяктуу.

Мал-мүлк менен кылынган ибадаттарда башка кишини өкүл кылып, бул ибадатты орундатуу жайиз болуп саналат. Бай мусулман зекетин бир жакырга өз колу менен бере алат, ошондой эле, өкүл кылган бир кишиси аркылуу да берсе болот.

3) Мал-мүлктүк жана денелик ибадаттар: Мал-мүлк менен да, дене менен да кылынган ибадаттар болуп эсептелет. Ажыга баруу – ушундай түрдөгү ибадат.

Ажыга барууга милдеттүү болгон киши бул ибадатты жеке өзү аткарууга тийиш, башка бирөөнү өкүл кыла албайт. Бирок байлыгы болсо да, ажыга бара албай турганчалык абалда оорукчан, майып, абдан кары, же болбосо ажыга барышына тоскоолдук кылган башка бир себеби болгон киши өзүнүн ордуна башка бир кишини жиберип, ажыга баруу милдетин аткарта алат.

[107] Мүлк сүрөсү. 23-аят.

[108] Нахл сүрөсү. 18-аят.

[109] Бухарий. Тахажжуд. 6.

[110] Зарият сүрөсү. 56-аят.

[111] Фуркан сүрөсү. 77-аят.

ИСЛАМ

Ислам – азирети Мухаммеддин (а.с.) Алла тааладан алып келип билдирген өкүм-жоболорун чын жүрөктөн кабылдап, булардын ичинен иш-аракет жана жүрүм-турум менен байланыштуу болгондорун аткаруу. Башкача айтканда, ислам – диндин бүткүл өкүм-жоболорун чын жүрөктөн ишенүү менен кабылдап, бул ишенимин ачык айтып, кылынышы керек болгон нерселерди орундатуу.

Ислам сөзүнүн аныктамасынан да түшүнүктүү болуп тургандай, мусулмандык – кандайдыр бир ишеним системасы гана эмес, ошол эле мезгилде ишенимдин зарылдыгы болгон диний буйруктарды жана ибадат милдеттерин орундатып, ишенгенин сөзү жана кыймыл-аракети менен көрсөтүү.

Исламдын шарттары

Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

بُنِيَ الْاِسْلَامُ عَلٰى خَمْسٍ شَهَادَةِ أَنْ لَٓا إِلٰهَ إِلَّا اللّٰهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ، وَإِقَامِ الصَّلَاةِ، وَإِيتَٓاءِ الزَّكَاةِ، وَالْحَجِّ، وَصَوْمِ رَمَضَانَ

“Ислам беш негиздин үстүнө курулган: Алладан башка эч бир кудайдын болбогонуна жана Мухаммеддин (алайхис-салам) Алланын пайгамбары экендигине күбөлүк кылуу, намаз окуу, зекет берүү, ажыга баруу жана Рамазанда орозо кармоо.”[112]

Бул ыйык хадистен ачык-айкын түшүнүктүү болуп тургандай, исламдын беш шарты бар. Булар:

1) Шахадат келмесин келтирүү: Алладан башка сыйына турган жаратуучунун жок экенине, азирети Мухаммеддин Алланын пайгамбары экенине күбөлүк кылуу. Башкача айтканда, ушул маанини түшүндүргөн “шахадат келмесин” келтирүү.

Исламдын алгачкы шарты болгон “шахадат келмеси” төмөнкүдөй:

اَشْهَدُ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ

“Ашхаду ан лаа илааха иллаллаах ва ашхаду анна Мухаммадан абдухуу ва расуулух.”

Шахадат келмеси – көңүлдөгү ыймандын тил менен айтылышы.

2) Намаз окуу: Эрезеге жеткен жана акыл-эстүү болгон ар бир мусулман күндө беш маал намаз окушу.

3) Зекет берүү: Колунда бар мусулмандардын мал-мүлкү менен акчасынын белгилүү бир бөлүгүн жыл сайын кедей-кембагалдарга бериши.

4) Ажыга баруу: Мүмкүнчүлүгү жеткен кишилердин өмүрүндө бир жолу ажылык милдетин орундатышы.

5) Орозо кармоо: Эрезеге жеткен жана акыл-эстүү болгон ар бир мусулмандын жыл сайын Рамазан айында орозо кармашы.

Исламдын шарттарынан болгон намаз, орозо, зекет жана ажылык мындан кийинки бөлүмдөрдө толугу менен түшүндүрүлмөкчү.

[112] Бухарий. Иман. 2; Муслим. Иман. 5.

МИЛДЕТКЕР (МУКАЛЛАФ)

Милдеткер (мукаллаф)

Ислам дини милдеткер болгон кишилерден айрым нерселерди кылышын, айрым нерселерди кылбашын талап кылып, айрым нерселерди кылып кылбоодо болсо аларды өз эркине койгон. Диндин буюрган нерселерин аткаруу менен тыюу салган нерселеринен сактанууга милдеттүү болгон жана эрезеге жеткен акыл-эстүү кишиге милдеткер (мукаллаф) деп айтылат.

Ислам дини акыл-эсти эске алат. Ушул себептен акыл-эси өрчүбөй калгандар менен эрезеге жетпеген балдар милдеткер болуп саналышпайт. Көрүнүп тургандай, бир адамдын диний өкүм-жоболордон милдеттүү болушу үчүн анда эки шарт болушу керек; акыл-эс жана эрезеге жетүү.

Акыл-эс: Адамда бар болгон табигый күч. Адам аны менен көп нерсени үйрөнөт, жакшы менен жаманды бири-биринен айырмалайт жана ар нерсенин анык сырын аны менен түшүнөт. Акыл-эси болгон кишиге “акыл-эстүү” деп айтылат.

Эрезеге жетүү: Балакатка толуу, бойго жетүү.

Балалык чагын аяктап, өспүрүмдүк курагына келүү дегенди билдирет. Бул да белгилүү бир жашка чыгып, айрым сапаттарга ээ болуу менен белгилүү болот. Мына ушундай белгилүү жашка келген, же болбосо белгилүү сапаттарга ээ болгон кишилерге “өспүрүм” деп айтылат.

Өспүрүмдүк курагы бардык адамдарда бирдей болбойт. Балдардын дене түзүлүштөрүнө жана климат шарттарына жараша өзгөрөт. Түшүркөө, үйлөнгөндө балалуу болуу эркектердин балакатка жетүү жашына келгенин көрсөткөн белгилер болуп саналат. Аялдарга таандык болгон айыз абалынын башталышы жана турмушка чыкканда боюна бүтүү да – кыздардын балакатка жеткенинин белгилери.

Өспүрүмдүк курагы эркек балдарда 12-15, ал эми кыздарда 9-15 жаштардын арасында болот. Он беш жашына чыкканына карабастан, өспүрүмдүк белгилери көрүнбөгөн эркек балдар да, кыздар да өспүрүмдүк курагына келген болуп эсептелишет жана диндин өкүм-жоболорунан милдеттүү болушат.

Милдеткердин иштери

Милдеткер болгон адамдардын сегиз иши бар. Буларга “Афъали мукаллафин” (милдеткердин иштери) деп айтылат.

1) Парз: Дини тарабынан милдеттүү түрдө аткарылышы буюрулган эреже болуп эсептелет.

Парздын өкүм-жобосу: Парздарды аткарган киши сооп табат, эч себепсиз эле орундатпаган киши азапка кириптер болот. Ал эми парзды танган киши динден чыккан болот.

Парз, парзы айн жана парзы кифая болуп эки түргө бөлүнөт.

Парзы айын: Ар бир милдеткердин аткарышы керек болгон парз дегенди билдирет. Айын парзы айрым кишилердин аткарышы менен башка милдеткерлерден жоопкерчилик алынбайт. Аны ар бир милдеткер аткарууга тийиш. Мисалы, намаз окуу, орозо кармоо сыяктуу.

Парзы кифая: Айрым милдеткерлер аткаргандыктан, калган милдеткерлердин аткарышынын зарылдыгы болбогон парз дегенди билдирет. Мисалы, жаназа намазын окуу сыяктуу. Парзы кифаянын сообу бир гана аны аткаргандарга таандык. Парзы кифая эч бир милдеткер тарабынан аткарылбай турган болсо, анда бардык милдеткерлер күнөөкөр болушат. Мисалы, жаназа намазы ошол жерде турган мусулмандардын ар бирине өз-өзүнчө эмес, бардыгына бирдей парз. Эгерде милдеткерлердин бир бөлүгү жаназа намазын окуса, калган милдеткерлер күнөөдөн кутулган болушат. Алардын дагы бир ирет ошол эле кишинин жаназа намазын окушунун зарылдыгы жок. Бирок милдеткерлердин эч бири жаназа намазын окубай турган болсо, анда ал жерде тургандардын баары күнөөкөр болушат.

2) Важип: Далил жагынан парз сыяктуу так болбошу менен бирге аткарылышы талап кылынган эреже. Мисал, витр жана айт намаздарын окуу, курмандык чалуу сыяктуу.

Важиптин өкүм-жобосу: Важиптерди аткарган киши соопко калат, эч себепсиз түрдө аткарбаган киши азапка кабылат. Бирок так далил менен туруктуу болбогондуктан парзда болгондой важипти танган киши динден чыккан болуп эсептелбейт.

3) Сүннөт: Пайгамбарыбыздын парз жана важиптен сырткары кылган нерселери жана кылынышын сунуш кылгандары болуп эсептелет. Сүннөт муаккад жана гайри муаккад болуп экиге бөлүнөт:

Муаккад сүннөт: Пайгамбарыбыз тарабынан көпчүлүк мезгилде кылынган, кээде гана кылынбай калган сүннөт. Мисалы, багымдат, бешим жана шам намазынын сүннөттөрү сыяктуу.

Гайри муаккад сүннөт: Пайгамбарыбыз тарабынан кез-кезде гана кылынган сүннөт. Мисалы, аср намазынын сүннөтү менен куптан намазынын биринчи сүннөтү сыяктуу.

Сүннөт башка бир жагынан алганда жалпысынан экиге бөлүнөт:

а) Ибадат менен байланыштуу болгондорго “Суннатул-худа” деп айтылат. Азан, коомат келтирүү жана жамаат менен намаз окуу бул түрдөгү сүннөттөрдөн болуп саналат.

б) Ибадат менен байланышы болбогон, бирок адат катары кылынгандар да “Сунануз-заваид” деп айтылат. Пайгамбарыбыздын кийиниши, жүрүш-турушу сыяктуу иштери адат болгон сүннөттөргө кирет. Буларды аткарбаган киши күнөөкөр болбойт.

Сүннөттүн өкүм-жобосу: Сүннөттөрдү кылган киши сооп табат. Сүннөттү билип туруп аткарбоо азапка салбаса да, дурус болбойт. Айрыкча сүннөттүн кифая бөлүгү бар. Рамазандын акыркы он күнүндө итикафка кирүү, тараба намазын жамаат менен окуу сыяктуу.

4) Мустахаб (сооптуу): Пайгамбарыбыздын кээде кылып, кээде кылбаган нерселери мустахаб деп аталат. Мисалы, шашке маалында намаз окуу, Рамазан айынан кийин Шаввал айында алты күн орозо кармоо сыяктуу. Мустахабга мандуб деп да айтылат.

Мустахабдын өкүм-жобосу: Кылган киши сооп табат, кылбаган киши да сооптон куру калат.

5) Мубах: Милдеткердин аткарып аткарбашында эркин болгон нерселер. Мисалы, адал болгон нерселерди жеп-ичүү, отуруу, басуу жана уктоо сымал.

Мубахтын өкүм-жобосу: Кылган киши соопко калбайт, кылбаган киши да күнөө иштеген болуп саналабайт.

6) Арам: Динибиз тарабынан кылынышына бүтүндөй тыюу салынган нерселер. Мисалы, адам өлтүрүү, уурулук кылуу, ата-энеге каршы чыгуу жана ичимдик ичүү сыяктуу.

Арамдын өкүм-жобосу: Арам болгон нерсени кылган киши күнөөкөр болот, арамдан оолак болгон киши сооп табат. Арам болгон нерсени адал эсептеген киши болсо динден чыгат.

7) Макүрөө: Далил жагынан арам сыяктуу так болбосо да, кылынбашы талап кылынган нерсе.

Макүрөө арамга жакын (тахримий) жана адалга жакын (танзихий) болуп экиге бөлүнөт:

Арамга жакын болгон макүрөө: Важип болгон бир ишти орундатпоо арамга жакын макүрөө болуп саналат.

Адалга жакын макүрөө: Сүннөт жана мустахаб болгон нерселерди кылбоо макүрөөнүн бул түрүнө кирет. Адалга жакын макүрөө болгон бир нерсени кылуу азапка салбайт, бирок кылынбаганы дагы жакшы болот.

8) Муфсид: Башталып калган бир ибадатты бузган нерселер. Мисалы, намаз окуп жатканда сүйлөө, орозо кармап жүргөндө билип туруп жеп-ичүү сыяктуу.

ТАЗАЛЫК

Тазалыктын мааниси

Ислам дининин абдан маани берген маселелеринен бири – тазалык.

Ыйык Куранда тазалыкка баш ийген мусулмандар макталган жана Алланын сүймөнчүлүгүнө ээ болушары билдирилген. Бул маселе боюнча кудуреттүү Алла таала мындай деп эскерткен:

... ف۪يهِ رِجَالٌ يُحِبُّونَ اَنْ يَتَطَهَّرُوا وَاللّٰهُ يُحِبُّ الْمُطَّهِّر۪ينَ •

“Ал жерде тазаланганды сүйгөн адамдар бар. Алла да көп тазалангандарды сүйөт.”[113]

Пайгамбарыбыз да:

بُنِيَ الدّ۪ينُ عَلَى النَّظَافَةِ، اَلطُّهُورُ شَطْرُ الْاِيمَانِ.

“Дин тазалыктын негизинде курулган.”[114] “Тазалык – ыймандын жарымы,”[115] - деп буюруп, тазалыктын динибизде канчалык чоң мааниге ээ экендигин белгилеп кеткен.

Намаздын кабыл болушу үчүн да дене-бой, кийим-кече жана намаз окула турган жердин таза болушу талап кылынган. Ошондуктан мусулман дене-боюн, кийим-кечесин, үйүн жана отуруп-турган жерин дайыма таза кармоого тийиш.

Чөйрөбүздү кирдетпей дайыма таза кармоо да диний милдеттерибиздин арасына кирет. Азирети Пайгамбарыбыз: “Чөйрөңөрдү тазалагыла,”[116] - деп буюруп, чөйрөнүн да таза кармалышын талап кылган.

Намаз окуган кишинин даарат алышы – парз. Ал эми даарат алуу бир күндө бир нече жолу тазалануу дегенди билдирет. Алла тааланын ар бир буйругунда болгондой эле гусул жана даарат менен байланыштуу буйруктарында да нечендеген орундуу себептердин жана ден-соолукка көптөгөн пайдалуу жактарынын бар экендиги белгилүү.

Динибиз тышкы тазалык сыяктуу эле ички тазалыкка да көңүл бурулушун буюрган. Мусулмандын тышкы көрүнүшү таза болгон сыяктуу эле, жүрөгү жана руху да таза болот.

Дене-мүчөлөрүбүз ар кандай булганыч кирлерден тазаланып жатканда, күнөөлөрдөн да тазаланып, жүрөгүбүз жана рухубуз бардык жаман сезим жана ой-пикирлерден арылтылышы керек.

Имам Газали “Ихяу улумид-дин” аттуу таанымал чыгармасында тазалыктын төрт даражасы бар экендигин билдирет:

1) Сырткы келбетин ар түркүн кир жана булганыч нерселерден;

2) Дене-мүчөлөрүн күнөөлөрдөн;

3) Жүрөгүн жаман ойлордон;

4) Көңүлүн Алла тааладан сырткаркы бардык нерседен тазалоо (Ихяу улумид-дин. 1-том. 167-бет).

Корутундулап айтканда, мусулман Алла тааланын сүймөнчүлүгүнө ээ болуп, бейишке кирүүгө татыктуу болуш үчүн тышын материалдык жана рухий кирлерден, ичин ар кандай жаман сезим жана ой-пикирлерден арылтышы керек.

Тиш тазалыгы да пайгамбарыбыздын өзгөчө токтолуп өткөн маселелерден бири болуп саналат. Пайгамбарыбыз мүмкүнчүлүк болгон сайын тиштерин тазалап:

اَلسِّوَاكُ مَطْهَرَةٌ لِلْفَمِ مَرْضَاةٌ لِلرَّبِّ

“Мисвак оозду да тазалайт, Жараткандын ыраазычылыгына да ээ кылат”,[117] - деп буюрган.

Тишин тазалабаган кишилерди көргөндө да:

مَا لَكُمْ تَدْخُلُونَ عَلَيَّ قُلْحًا اِسْتَاكُوا

“Силерге эмне болду, эмне үчүн саргарган тиштериңер менен менин жаныма келип турасыңар? Мисвак колдонгула”,[118] - деп эскерткен.

Тазалыктын түрлөрү

Тазалыктын эки түрү бар:

1) Хадастан тазалануу

Айрым ибадаттардын орундатылышына тоскоол болгон өкүмдүк кирге “Хадас”, мындан тазаланууга да “Хадастан тазалануу” деп айтылат.

Хадас кичине жана чоң болуп экиге бөлүнөт. Кичине хадастан тазалануу “Тахарату сугра” деп айтылат. Бул дааратсыздыкты жойгон тазалык болуп саналат, башкача айтканда даарат алуу дегенди билдирет.

Чоң хадасти жойгон тазалыкка да “Тахарату кубра” деп айтылат. Жунуптуктан, айыз жана нифас (төрөттөн кийинки) абалдардан тазалануу дегенди билдирет, буга да гусул даарат деп айтылат.

Даарат алуу жана гусул даарат алуу мүмкүн болбогон жагдайларда булардын ордуна таяммум кылынат.

2) Нажасаттан тазалануу

Кир болгон нерсеге “Нажасат”, мындан тазаланууга да “Нажасаттан тазалануу” деп айтылат.

Намаздын туура болушу үчүн дене-бой, кийим-кече жана намаз окула турган жайдын таза болушу шарт. Намаздын туура болушуна тоскоол болуп болбошу боюнча нажасаттар экиге бөлүнөт:

а) Нажасату гализа: Жеңил болбогон оор нажасат дегенди билдирет.

Булар – адамдарга таандык (эмчектеги баланыкы да кирет) заң, заара, дененин кайсы бир жеринен аккан кан, ириң, кусунду, уруктук, аялдардын айыз, нифас (төрөттөн кийинки) жана истихаза абалдарында аккан суюктуктар.

Эти желбеген жаныбарлардын заңы, заара жана шилекейлери; эти желген жаныбарлардан тоок, каз жана өрдөктөрдүн заңдары, аккан кан; кургакта жашоочу, бирок өз ыкмасы менен союлбастан өлгөн жаныбарлардын өлүмтүктөрү менен шарап да бул бөлүмгө кирет.

Намаз окуган кишинин дене-бою, кийим-кечеси жана намаз окуй турган жайы бул сыяктуу кир нерселерден тазаланган болууга тийиш. Ал эми бул кирлердин катып калган так же калдыктарынын бир дирхамдан (2.08 гр.) көп болушу, же болбосо суюк жана агуучу болгондорунун алакандан көп жерди каптаган болсо, намаз дурус болбойт. Бул өлчөмдөрдөн аз болгон кирлер намазга тоскоолдук кылбайт, бирок макүрөө болуп эсептелет.

б) Нажасату хафифа: Жеңил болгон, жийиркеничтүү болбогон кир дегенди билдирет.

Булар – аттын тезеги жана заарасы. Ошондой эле эти желген үй жаныбарларынан кой, эчки, уй, топоз жана төөнүн тезеги жана заарасы жана эти желбеген канаттуулардын заңдары да бул бөлүмгө кирет. Бул бөлүмгө кирген кирлерден дене же кийимге жуккан өлчөм дене же кийимдин төрттөн бир бөлүгүнөн көп болсо, анда намаз дурус болбойт. Бул өлчөмдөн аз болсо намаздын туура болушуна тоскоол болбойт, бирок макүрөө болуп саналат.

Зааранын ийненин учундай болгон чачырандылары менен жолдон чачыраган ылайлардан сактануу көпчүлүк мезгилде мүмкүн болбогондуктан буларга кечирим көрсөтүлгөн. Бирок бул кирлер сууга аралаша турган болсо, сууну булгашат.

Жолдордон чачыраган нерсенин кир экендиги белгилүү болсо намаз дурус болбойт.

Кир деп эсептелген кан – адамдын жана жаныбардын аккан каны. Жол-жобосуна ылайыктуу түрдө союлган малдын тамырлары менен эттериндеги кан; боор, өт жана жүрөктүн каны менен чегиртке жана балыктын каны; сактануу кыйын болгон бүргө, кантала сыяктуу курт-кумурскалардын каны намазга тоскоол болбойт, буларга кечирим көрсөтүлгөн.

Адамдын денесинде, кийиминде жана намаз окуй турган жайында намазга тоскоолдук кылбай турганчалык аз кирдин болушунан улам намазды бузбайт деп аларды тазалабай коюу туура эмес. Бул кирлерди түп орду менен тазалоо мүмкүн болсо да, буларды тазалабай намаз окуу макүрөө болуп саналат.

Ушул себептен мусулман киши денеси, кийими жана намаз окуй турган жайынын тазалыгына абдан кылдаттык менен көңүл бурушу керек.

[113] Тавба сүрөсү. 108-аят.

[114] Машарик. 2-том. 107-бет.

[115] Муслим. Тахара. 1.

[116] Тирмизий. Адаб. 41.

[117] Насаи. Тахара. 5 (I. 10).

[118] Мажмауз-заваид. 1-том. 221-бет (Хадисти Ахмад б. Ханбал менен Табараний айтып беришкен).

СУУЛАР

Хадас деп аталган өкүмдүк кирлер жана нажасат деп аталган чыныгы кирлер көбүнчө суу менен тазаланат. Бирок бардык суу менен эле тазалана бербейт. Аларды кайсы суулар менен тазалоо керек экендигин билүү керек. Себеби суулар таза жана аралашма суулар деп экиге бөлүнөт:

1) Таза суулар: Буларга жамгыр, мөндүр, кар, булак, агын суу, дарыя, кудук, көл жана деңиздин суулары кирет. Суу деп айтканда мына ушулар ойго келет.

2) Аралашма суулар: Буларга коон, дарбыз, жүзүм, розанын суусу сыяктуу суулар жана чындыгында таза суу болсо да, башка нерселердин аралашуусунан улам тазалыгын жана суюктук сапатын жоготкон суулар кирет.

Мындай суулар менен даарат алып, жуунууга болбойт.

Даарат алууга жана кирлерди тазалоого ылайыктуу болуп-болбоосу боюнча таза суулар беш топко бөлүнөт.

а) Таза да, тазалоочу да касиети болгон жана колдонулушу макүрөө болбогон суулар: Булар – өңү, жыты, даамы бузулбаган, негизи өзгөрбөгөн жана колдонулбаган суулар. Бул суулар тазалыктардын бардыгында колдонулуп, даарат жана гусул даарат алынат. Ошондой эле ичкенге жана тамак-аш даярдоодо колдонулат.

б) Таза суу катары жана тазалоочу суу катары каралганы менен колдонулушу макүрөө болгон суулар: Булар – мышык, тоок сыяктуу үй жаныбарлары менен шумкар, бүркүт сыяктуу алгыр куштардан арткан суулар. Башка таза суу турганда, мындай суулар менен даарат жана гусул даарат алуу макүрөө болуп эсептелет.

Эгерде башка таза суу болбосо, анда мындай сууларды колдонуунун кандайдыр бир ыңгайсыз жагы жок.

в) Таза болгонуна карабастан, башка нерсени тазалоого болбогон суулар: Булар – даарат жана гусул дааратта колдонулган суулар.

Мындай суулар “колдонулган суу” деп аталат. Бул суулар менен кайрадан даарат алынбайт жана жуунууга болбойт. Бирок колдонулган мындай суу кир болбогондуктан тийген жерин кирдеткен болуп саналбайт. Ошондой болсо да даарат алган киши мындай суулардын үстү-башына чачырашынан сактанышы керек.

г) Таза болбогон суулар: Булар – ичине булганыч нерселер түшкөн жана агып тазаланбаган суулар. Агын жана чоң сууларга булганыч бир нерсе түшүп, же кир аралашып, бул кирдин өңү, же даамы, же болбосо жыты сууда сезилсе мындай суулар да таза эмес.

д) Күмөндүү суулар: Булар – таза болуп болбогону күмөндүү болгон суулар. Үй жаныбары болгон эшек менен качырдан арткан суулар ушундай топко кирет. Мындай суулар менен булганыч жерлерди жууса болот. Бирок башка таза суу турганда, мындай суулар менен даарат алууга жана жуунууга болбойт. Эгерде башка таза суу жок болсо, анда даарат алынат, жуунулат.

Арткан суулар

Адам жана жаныбарлар ичкенден кийинки калган суу “Арткан суу” деп аталат.

Арткан суулар менен байланыштуу өкүм-жоболор төрткө бөлүнөт:

1) Таза жана тазалоочу касиети болуп, колдонулушу макүрөө болбогон арткан суулар: Булар – ооздорунун таза болушу шарты менен адамдан, ат, кой, уй жана төө сыяктуу эти желген үй жаныбарлары, жырткыч айбанаттар менен куштардын ичкенинен арткан суулар.

Бул арткан суулар таза суу катары да, тазалоочу суу катары да каралат. Бардык тазалыктарда колдонсо болот.

Ал эми ооздору таза болбогондордон арткан суулар таза эмес. Шарап ичкен же кускан киши суу ичсе, андан арткан суу таза болбойт.

2) Кир болгон арткан суулар: Булар – доңуз, ит, карышкыр, арстан сыяктуу айбанаттардан арткан суулар. Мындай суулар тазалык үчүн колдонулбайт жана ичилбейт.

3) Колдонулушу макүрөө болгон арткан суулар: Булар – мышыктан, көчөлөрдө жүргөн тооктордон, бүркүт, жору жана шумкар сыяктуу жырткыч канаттуулардан арткан суулар болуп эсептелет.

Башка таза суу турганда, мындай суулардын тазалык үчүн колдонулушу макүрөө болуп саналат. Бирок башка суу табылбаса, булар менен тазалоого жана тазаланууга болот.

4) Күмөндүү арткан суулар: Булар – эшек менен качырдан арткан суулар. Бул арткан суулардын өзү таза, бирок тазалоочу болуп болбогону күмөндүү. Эгерде башка суу табылбай калса, бул суулар менен даарат алынат.

Кудуктардын тазаланышы

Бети жүз чарчы метрден (=68м2) аз болгон кудук (суусу канчалык көп болсо болсун) чакан бассейн болуп эсептелет.

Мындай бир кудуктун ичине кан, заара сыяктуу суюк кир, же болбосо адамдын заңы; мышык жана ит сыяктуу эти желбеген; тоок, каз жана өрдөк сыяктуу эти желген жаныбарлардын кыктары аралашып кетсе же болбосо кудукка чочко түшүп кетсе (чочко өлбөстөн жана оозу сууга тийбестен чыгарылса да) кудуктун суусу булганган болот жана анын суусу бүтүндөй бошотулууга тийиш.

Кудукка адам же кой менен эчки сыяктуу чоң жаныбарлар түшүп өлсө, же чымчык жана чычкан сыяктуу кичинекей жаныбарлар түшүп өлгөндөн кийин ичи көөп же жарылып, же болбосо жүнү жыдып кетсе да кудуктагы суунун баары бошотулушу керек.

Жогоруда айтылгандардан башка жерде өлсө, бирок кудукка ташталса да, ушул эле өкүмдөр жүргүзүлөт.

Бир кудукта булганыч нерсе көрүлгөн мезгилден баштап кудук булганган болуп эсептелет. Эгерде кудукта бир жаныбардын өлүгү көрүнүп, кудукка түшкөн мезгили да билинсе, ошол убакыттан баштап булганган болот. Эгерде жаныбардын өлүгүнүн кудукка кайсы мезгилде түшкөнү белгилүү болбосо жана ичи көппөгөн болсо болжол менен бир күн мурун, ичи көпкөн болсо үч күн мурда өлгөн деп кабыл алынат.

Ошол мөөнөт ичинде мындай суу менен даарат алгандар да, жуунгандар да кайрадан даарат алып, намаздарын кайрадан окууга тийиш. Мындай суу менен жуулган кийим-кечелер кайрадан жуулушу керек.

Суунун таза болуп болбогонун жаңы ыкмалар менен текшерүү дагы ишеничтүү жол. Албетте, тазалыкка негизделип курулган улуу бир диндин мүчөсү болгон мусулмандардын бул ыкмалардан мүмкүн болушунча пайдаланышы керек. Бирок бул ыкманын бардык жерде жасалышы мүмкүн эмес.

Тазалык эмнелер менен жасалат?

Кир нерселерди тазалоонун көптөгөн жолу бар. Эң негизгилери булар:

1) Суу менен жууп тазалоо

“Хадас” деп аталган жана өкүмдүк кир катары эсептелген адамдардын дааратсыздык, жунуптук, айыздык жана нифас (төрөттөн кийинки) абалдары “таза суулар” менен даарат алуу жана жуунуу аркылуу тазаланат. Суу табылбаган учурда булардын ордуна таяммум кылынат.

“Нажасату хакикия” деп аталган материалдык кирлер да таза суулар менен тазаланат.

Кирлер көзгө көрүнгөн кир жана көзгө көрүнбөгөн кир болуп экиге бөлүнөт.

Көзгө көрүнгөн кир жана кирдеген бир нерсе суу менен же таза суюктук менен жуулуп кир кетирилсе, тазаланган болот.

Көзгө көрүнбөгөн кир (заара сыяктуу) менен булганган бир нерсе үч жолу жуулуп, ар жолкусунда сыгуу менен тазаланат. Үчүнчү жолу сыгылганда суу тамчылабай калганчалык даражада бекем сыгылышы керек.

Эгерде жуулган нерсе килем, таар, кийиз сыяктуу сыгылбаган бир нерсе болсо, ар бир жуулушунда суунун тамчылары калбай калганга чейин илинип турушу керек жана ушундайча тазаланган болуп саналат. Толук кургашына кереги жок. Мындай бир нерсе агын сууга салынып, же үстүнө көп суу куюлуп жуулса, кирдин тагы калбай калганда тазаланган болот. Бул буюмдун сыгылып кургатылышына жана сууга кайрадан салынышына кереги жок.

Фарфор эмес жана үстүндө айнек болбогон, башкача айтканда суу сиңирген топурактан жасалып, отто бышырылган идиштер кирдегенде үч жолу жуулат жана ар бир жуулушунда акыркы тамчысы тамчылаганга чейин күтүлөт. Кирдин жыты толугу менен кеткенден кийин идиш тазаланган болот.

2) Аарчып тазалоо

Бычак, айнек, күзгү, мрамор, фарфор жана темир табак сыяктуу нерселер кирдегенде, мындай нерселер кирди соруп албагандыктан чүпүрөк же топурак менен аарчылып тазаланат.

3) Отко жагып тазалоо

Айрым булганыч нерселер отко жакканда тазаланат. Мисалы, тезек күйүп, күлгө айланганда таза болот. Айрым нерселер сууга кайнатылып, кээ бир заттар болсо кыруу менен тазаланат.

Мындан сырткары азыркы күндө көптөгөн тазалоочу аппараттар ойлоп табылып, ар түрдүү тазалоочу заттар өндүрүлүп жатат. Булар кир жана булганычтуу нерселердин тазаланышын жеңилдеткендиктен тазалыктын дагы жакшы жасалышы үчүн булардан да мүмкүн болушунча пайдаланылышы керек.

ДААРАТ

Даарат жана анын мааниси

Даараттын арапчасы – “вузуу” . Сөздүктө тазалык жана сулуулук маанисин түшүндүрөт. Ал эми термин катары белгилүү дене-мүчөлөрдү жууп жана масх тартуу жолу менен жасалган тазалык.

Намаз окуу үчүн даарат алуу – шарт. Дааратсыз намаз туура болбойт.

Ыйык Куранда даарат менен байланыштуу мындай деп буюрулган:

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوٓا اِذَا قُمْتُمْ اِلَى الصَّلٰوةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَاَيْدِيَكُمْ اِلَى الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُؤُ۫سِكُمْ وَاَرْجُلَكُمْ اِلَى الْكَعْبَيْنِ ... •

“Оо, ыйман келтиргендер, намаз окууга турганыңарда жүзүңөрдү, колуңарды чыканагыңарга чейин, бутуңарды кызыл ашыгыңарга чейин жуугула жана башыңарга масх тарткыла.”[119]

Даарат тышкы дүйнө менен көбүрөөк байланышта болгон дене-мүчөлөрүбүздүн тазаланышына, бул дене-мүчөлөр аркылуу кылган күнөөлөрүбүздүн кечирилишине жана акыретте бейишке киришибизге себеп болот.[120]

Пайгамбарыбыз даарат алуунун мартабасы жөнүндө мындай деп буюрган:

مَنْ تَوَضَّأَ فَاَحْسَنَ الْوُضُوءَ خَرَجَتْ خَطَايَاهُ مِنْ جَسَدِهِ حَتّٰى تَخْرُجَ مِنْ تَحْتِ اَظْفَارِهِ

“Бир киши жакшылап даарат алса, денесинен тырмактарынын астына чейинки күнөөлөрү төгүлөт.”[121]

Башка бир ыйык хадисте мындай деп буюрган:

إِنَّ أُمَّت۪ي يُدْعَوْنَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ غُرًّا مُحَجَّل۪ينَ مِنْ اٰثَارِ الْوُضُوءِ، فَمَنِ اسْتَطَاعَ مِنْكُمْ أَنْ يُط۪يلَ غُرَّتَهُ فَلْيَفْعَلْ

“Менин үмөтүм кыямат күнү даарат мүчөлөрү, даарат нурунун жарыгы менен келет. Бул жарыкты дагы көбүрөөк узартуу кимдин колунан келсе кылсын.”[122]

Бул тема менен байланыштуу Абу Хурайра мындай деп айткан: “Пайгамбарыбыз бир күнү Мадинанын көрүстөнүнө келип:

– Оо, момундардын мекени, силерге салам болсун. Буйруса, биз да силерге кошулабыз. Туугандарымды көрүүнү каалар элем, – деп айтат. Сахабалар:

– Оо, Расулалла, биз сиздин тууганыңыз эмеспизби? – деп сурашат. Пайгамбарыбыз:

– Силер менин сахабаларымсыңар. Туугандарыбыз болсо али келе электер, – деп айтат. Сахабалар:

– Оо, Алланын расулу, али келе элек болгон ошол туугандарыңызды кантип тааныйсыз? – дешет. Пайгамбарыбыз:

– Бир кишинин бардыгы бир өңчөй түстөгү аттардын арасында маңдайы кашка жана үч буту ала туяк аты болсо, аны тааныбай коёбу? – деп сурайт. Сахабалар:

– Албетте, тааныйт, – дешет. Муну уккан пайгамбарыбыз:

– Андай болсо, туугандарыбыз жүзү, колу жана буттары даарат нуру менен агарып жаркырап келишет. Мен болсо алардан мурда барып, көлмөктүн башында аларды күтөм, – деп буюрат.[123]

Даараттын парздары

Ыйык Куранда даарат менен байланыштуу аяттан ачык-айкын түшүнүктүү болгондой даараттын төрт парзы бар. Булар:

1) Жүздү бир жолу жуу.

Жүз – чекенин чач өскөн жеринен ээктин алдына чейинки жана эки кулактын арасындагы аралык. Коюу болгон сакалды үстүнөн гана жууп коюу жетиштүү. Ал эми сакал суюк болсо, анда астындагы терини да жууш керек. Мурут жана каштар жөнүндөгү өкүм да ушундай. Сакалдын алдындагы тери көрүнбөсө, ал сакал коюу. Тери көрүнүп турса, анда суюк. Жүздү чайкап жатканда кирпиктер менен көздүн кычыктары да жуулушу керек. Көздүн ичин жуугандын кереги жок.

2) Эки колду чыканакка чейин бир жолу жуу. Чыканактан өйдө жагын жууштун кереги жок.

Манжалардан баштап, чыканакка карай чайкоо сүннөт болуп саналат. Чыканактан баштап манжаларга карай чайкоо жайиз (уруксат) болсо да, сүннөткө туура келбейт.

3) Баштын төрттөн бирине масх тартуу.

Масх тартуу башка бир жерде колдонулбаган нымды бир жерге тийгизүү дегендик. Колду жуугандан кийин андан арткан ным менен башка масх тартуу жайиз болбойт. Анткени бул суу колдонулган. Башка масх тартуу үчүн кайрадан жаңы суу алыш керек. Башта масх тартыла турган жер – эки кулактын үстү жагында калган жер. Бул жердин төрттөн бирине масх тартуу жетиштүү. Кулактан ылдый түшкөн чачка масх тартуунун кереги жок. Ошондой эле ушул эле чач түйүлүп коюлса да масх тартылбайт.

4) Эки бутту кызыл ашыкка чейин бир жолу жуу.[124]

Буттун эки жагында чыгып турган сөөктөргө “кызыл ашык” деп айтылат. Бутту жууп жатканда кызыл ашыкты да жууш керек. Согончоктон өйдө карай жууштун зарылчылыгы жок. Даарат алып жатканда буттарды жуу – парз. Жылаңач буттарга масх тартуу – жайиз эмес. Даарат менен байланыштуу аяттагы وارجلكم сөзүн برؤسكم сөзүнө байланыштырып, وارجلكم сөзүнүн лам тамгасын касра окуп, буга таянуу менен буттарга жылаңач түрдө масх тартылышы керек экендигин жактаган аалымдар да бар (Ханафий мазхабында масх тартылбай, жуулат).

Чындыгында, وارجلكم сөзүнүн лам тамгасы фатха да, касра да болуп окулат. Кыскасы, экөө тең окула берет. Фатха окулган мезгилде аят “Буттарыңарды да жуугула”, касра окулган мезгилде “Буттарыңарга да масх тарткыла” деген маанилерди түшүндүрөт.

Бул маанилердин ичинен кайсынысы туура? Ислам укугунда белгиленгендей көп маанилүү корутундулоочу сөздөр көп. Даарат аятындагы وارجلكم сөзү да ушундай. Корутундулоочу сөз болгон бул аяттан эмне деген маани түшүндүрүлгөн? Башкача айтканда, дааратта буттардын жуулушу буюрулганбы, же буттарга масх тартылышы буюрулганбы?

Мунун бир түшүндүрмөсү болушу керек. Болбосо, эч кандай негизге таянбай туруп, эки маанини тең түшүндүргөн аяттын буттардын жуулушун билдирген маанисин таштап, башка маанисин тандап, жылаңач буттарга масх тартылышын кабыл алуунун эч кандай илимий таянычы болбойт. Курандан кийин диний өкүм-жоболор таянган экинчи негиз эч шексиз пайгамбарбыздын сүннөтү. Ушул себептен дааратта буттардын жуулушу, же буттарга масх тартылышы жөнүндөгү өкүмдүн сүннөт менен түшүндүрүлүшү керек. Амалга жана түшүндүрүлүп берилген сүннөткө караганыбызда, пайгамбарыбыздын даарат алып жатканда буттарын жууганы дайыма эскертилип келсе да, жылаңач буттарга масх тартканына байланыштуу эч кандай риваят айтылган эмес.[125]

Ал тургай пайгамбарбыз дааратта буттарын жууп жатканда бир бөлүгүн жуубай койгон сахабаларды وَيْلٌ لِلْاَعْقَابِ مِنَ النَّارِ “Мынабу тамандардын акыбалын карачы,”[126] – деп эскерткен. Даарат алып жаткан бир кишинин бутунун тырмактай бир жерин жуубай койгонун көргөндө: “Кайра барып, дааратыңды жакшылап ал,”[127] – деп буюрат. Ал киши да кайра барып, бутунун бардык жагын жуугандан кийин намазын окуган.

Пайгамбарыбыздын сөздөрү жана даарат алганда өзгөчө буттарын жуушу аятта айтылган өкүм “дааратта буттардын жуулушу керек экендигин” ачык-айкын көрсөтүп турат. “Жарр” кыраатына таянып, дааратта буттарга масх тартылышы керек экендигин жактоонун эч кандай мааниси жок. Анын үстүнө даарат мындан мурун Меккеде “Вахйи гайри матлув” (Сөздөр менен окулбастан, түздөн-түз пайгамбардын жүрөгүнө түшүрүлүү) менен парз кылынган жана кийинчерээк Мадинада бул аят менен бекемделген. Анткени даарат көз карандысыз ибадат болбой, намазга көз каранды болгондуктан, шарттарынын орундалбай калуу ыктымалына карата “вахйи матлув” менен бекемделген жана аныкталган.[128]

Буттардын жуулушунда اِلَى الْكَعْبَيْنِ сөзү жана кызыл ашык менен чектелиши да буттардын жуула турганын көрсөтөт. Анткени масхта “бул жерге чейин” деген бир чектөө болбойт.

Мындан сырткары эң көп жуулуп тазаланышы зарыл болгон буттардын дааратта жуулбашы Исламдын тазалык түшүнүгүнө туура келбегендей эле, даарат аятынын акырындагы “Алла силерге кыйынчылык бергиси келбейт, бирок силерди таптаза кылгысы келет” деген түшүндүрмөгө да терс келет. Эгерде аятта буттарга масх тартылышы айтылганда, башка масх тартууда тек гана بِرُؤُوسِكُمْ аталып кеткендей эле буттарда да тек гана وارجلكم деп айтуу жетиштүү болуп, اِلَى الْكَعْبَيْنِ деп белгилөөгө зарылдык болмок эмес.

Булардын бардыгынан ачык-айкын түшүнүктүү болуп тургандай ыйык аят канчалык кыска болсо да, буттарды жуунун парз экендиги боюнча бекем. Бирок согончогу же болбосо бутунун бир бөлүгү тилинип кеткен киши бутунун калган бөлүгүн жуушу керек.

Колу кесилген киши да бул колун жуубайт. Чыканак же чыканагы менен колунун бир бөлүгү кесилген болсо, калган жерлер жуулуш керек.

Дааратта жуулушу зарыл болгон дене-мүчөлөрүндө суунун териге жетишине тоскоолдук кылган камыр, шам жана чылпак сыяктуу нерселер жакшылап тазаланышы керек. Суунун өтүшүнө тоскоолдук кыла турган даражада катмар түзгөн лак жана ар түрдүү боёктор да ушундай эле өкүмдө. Суунун өтүшүнө тоскоолдук кылбаган хына менен боёкчунун тырмагына сиңип калган боёктор зарылдык болгондуктан дааратка кедерги болбойт. Манжалар суу өткөрбөй турганчалык тийишкен болсо, сөзсүз түрдө манжалардын арасына сууну жеткирүү керек. Колго тагылган шакек тегеретилип, астына суунун өтүшү камсыз кылынышы керек.

Даарат алгандан кийин чач алына турган болсо, кайра жаңыдан масх тартуунун кереги жок. Ошондой эле даарат алынгандан кийин сакал, мурут жана тырмактар алынган учурда да кайрадан жуунуштун кереги жок.

Даарат алына турган дене-мүчөлөрүндөгү жаранын жуулушу зыяндуу боло турган болсо, дарынын үстүнө суу куюлуп тазаланат. Мындай кылуу да зыян бере турган болсо, жаранын үстүнө масх тартылат. Масх тартуу да зыяндуу болсо, анда ага тийүүнүн кажети жок.

Көзү ооруган киши көзүнө суунун зыян бере турганын өз тажрыйбасынан билсе, же болбосо муну адис мусулман доктор айтса, анда көзү ооруган мөөнөт ичинде көзүнө суу тийгизбейт.

Дааратта важип жок.

Даараттын сүннөттөрү

Даараттын башкы сүннөттөрү төмөнкүлөр:

1) Даарат алууну баштап жатканда алгач эки колду билекке чейин жуу.

Кол таза болсо, чайкоо сүннөт болуп эсептелет. Ал эми таза эмес болсо, буларды мурунтадан жууп тазалоо – парз. Ошентип башка дене-мүчөлөр кирдебеген болот.

2) Дааратты “Аъуузу” жана “Бисмилла” менен баштоо. Башкача айтканда, “Аъуузу биллаахи минаш-шайтанир-ражиим. Бисмиллаахир-Рахманир-Рахим” деп айтуу.[129]

3) Даарат алууга ниет кылуу.

Ниет жүрөк менен болот. Тил менен “Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн даарат алууга ниет кылдым” деп айтуу жагымдуу.

4) Дааратты баштап жатканда, же болбосо мурунтадан тишти тазалоо. Мисвак, же тиш щётка болбосо бармактар менен сүрүп чайкоо да жетиштүү.

Тишти жана оозду тазалаган мисвак ден-соолукка абдан пайдалуу жана Алла тааланын ыраазычылыгына ээ болууга да себеп болот. Тиш тазалоо үчүн колдонулган мисвак Аравияда өскөн Эрак дарагынын бутактарынан жасалат. Жагымдуу жыты жана кычкыл даамы менен антисептикалык (микроп өлтүрүүчү) өзгөчөлүктөрү болгон мисвактын тиш ооруларына да пайдалуу экендиги белгилүү. Таза заттардан жасалган тиш щёткалары менен тишти тазалоо мисвактын ордуна колдонулат. Натыйжада тиштер тазаланса эле болду.

5) Оозго үч жолу суу ууртап, ар бир жолкусунда гаргара кылып чайкоо. Оозго суу алууга “мазмаза” деп айтылат.

6) Мурунга үч жолу суу жүгүртүү. Буга “истиншак” деп айтылат.

7) Оозго жакшылап суу ууртоо, мурунга да жакшылап суу тартуу. Даарат алган киши орозо кармабаган учурда суу менен оозу-мурдун жакшылап чайкайт. Эгерде орозо кармап жүргөн болсо тамагына суу кирип, орозосунун бузулуу ыктымалынан улам оозу-мурдун этияттап чайкайт.

8) Дааратта кезек менен даарат алуу. Башкача айтканда, алгач жүздү, андан кийин колдорду жууп чайкоо, анан башка масх тартуу жана андан кийин буттарды жууп тазалоо.

9) Кол менен бутту жууп тазалоону оң тараптан баштоо. Бул жуулушу зарыл болгон жуп дене-мүчөлөр боюнча. Ал эми жүз жалгыз эле мүчө болгондуктан бул жерде оң тараптан баштоо деген болбойт.

Ал эми маасынын үстүнө масх тартып жатканда экөөнө бирдей убакта масх тартуу – сүннөт. Эгерде бир колу жок болсо, же кандайдыр бир оорудан улам колдонулбаса, бир кол менен масх тартуу оң тараптан башталат.

10) Жуулган ар бир мүчөнү үч жолу жууп тазалоо.

Ар бир мүчөнү жууп тазалоонун биринчиси – парз, калган экөө – сүннөт. Үч жолудан ашык жууп тазалоо сүннөткө терс келсе да, ылайыктуу. Бирок даарат алган киши кандайдыр бир бушаймандык ичинде болсо, көңүлүн сергитиш үчүн үч жолудан ашык да жууй алат. Эгерде суу аз болсо, үч жолудан аз да жууса болот.

Масх тартылуучу мүчөлөргө бир жолудан ашык масх тартылбайт.

11) Колду жана бутту жууп тазалоодо манжалардын учунан баштоо.

12) Колду жана бутту жууп жатканда манжалардын арасын ачып тазалоо.

Колдун салааларын тазалоо аларды кайчылаштыруу аркылуу жасалат. Ал эми буттун манжаларынын арасын кол менен тазалоо керек. Сол колдун чыпалагы менен оң буттун чыпалагынын арасынан баштап, кезек менен улантылып, сол буттун чыпалагынын арасын тазалоо менен бүтүрүлүшү мустахаб. Бутту агып жаткан сууга салып тазаласа да болот.

13) Жүздү үч жолу жуугандан кийин (сакалы болгон кишинин) коюу болгон сакалдарынын арасын манжалары менен төмөндөн жогору көздөй тазалашы.

14) Баштын бардык бөлүгүнө масх тартуу. Буга “каптама масх” деп айтылат.

Баштын төрттөн бирине масх тартуу – парз, ал эми бардык бөлүгүнө масх тартуу – сүннөт. Масх мындайча тартылат:

Колдор суу менен нымдалат. Эки колдун алаканын баштын маңдай жагына коюлуп, арка тарапка карай сыланат. Каптама масхтын башкача түрлөрү болсо да, эң оңой жолу – ушул.

15) Кулактарга масх тартуу.

Башка масх тартылгандан кийин колдор дагы эле ным болсо, кайрадан нымдалбастан эле кулактарга масх тартылат. Бирок колдор кайрадан нымдалгандан кийин кулактарга масх тартуу дагы жакшыраак.

16) Моюнга масх тартуу.

Баш менен эки кулакка масх тартылгандан кийин колду кайрадан нымдабастан эле эки колдун сырты менен моюнга масх тартылат, ал эми тамакка масх тартылбайт.

17) Даарат мүчөлөрүн жууп жатканда, жакшылап жышуу.

18) Даарат мүчөлөрүн токтолбостон жууп тазалоо. Буга “Вила” деп айтылат. Башкача айтканда, бир мүчөнү жуугандан кийин ал кургай электе кийинкилерин жуу.

Аба-ырайынын кургак же ысык болушу сыяктуу себептерден улам жуулган дене-мүчөсү тез кургап кетсе, сүннөт аткарылбаган болуп эсептелбейт.

Даараттын жол-жобосу

“Адеп” арапча “адаб” сөзүнөн келет. Буга “мустахаб” жана “мандуб” деп да айтылат.

Мустахаб болгон нерсени жасаган киши сооп табат, жасабаган киши да айыпталбайт. Даараттын негизги жол-жоболору булар:

1) Үстүнө даарат суусунун чачырабашы үчүн бийигирээк бир жерге отуруу.

2) Даарат алып жатканда, кыбылага карап туруу.

3) Даарат алып жатканда, башка кишиден жардам сурабоо.

Бирок кандайдыр бир кечиримдүү себептерден улам башка бирөөдөн жардам сурашы, же башка бир кишинин өз каалоосу менен даарат суусун даярдап алып келиши жана куюп бериши жол-жобого терс келбейт.

4) Даарат алып жатканда, мүмкүн болсо сүйлөбөө.

5) Оозго жана мурунга сууну оң кол менен алуу.

6) Сол кол менен чимкирүү.

7) Кечиримдүү себеби болгон кишилерден башка кишилер убактысынан мурда даарат алышы керек. (Кечиримдүү себеби болгон кишилер болсо убактысы келгенден кийин даарат алууга мажбур).

8) Чын көңүлдөн кылынган ниетти тил менен да айтуу.

9) Ар бир мүчөнү жууп жатканда же масх тартып жатканда “Бисмилла” айтуу.

10) Ар бир мүчөнү жууп жатканда, же масх тартып жатканда дуба окуу.

11) Шакекти тегеретүү.

12) Эки кулакка масх тартып жатканда чыпалактарды кулактын ичине киргизүү.

13) Буттарды сол кол менен чайкоо.

14) Даарат алгандан кийин шахадат келмесин келтирүү.

15) Даарат алгандан кийин (орозо кармабаса) арткан суудан ичүү.

16) Таза жерде даарат алуу.

17) Даарат алгандан кийин “Кадр” сүрөсүн окуу.

18) Дааратта колдонулган суунун тамчыларынан кийимин сактоо.

19) Сууну бетине чачыратпоо.

20) Сууну ысырап да кылбоо, абдан аз да колдонбоо.

21) Жүздү жууда жогору жагынан баштоо.

Даараттын түрлөрү

Үч түрдүү даарат бар:

1) Парз болгон даарат: Дааратсыз болгон кишинин намаз окуу, тилават саждасына жыгылуу жана ыйык Куранды окуш үчүн даарат алышы – парз.

2) Важип болгон даарат: Дааратсыз болгон кишинин Каабага тооп кылышы үчүн даарат алышы – важип.

3) Мустахаб болгон даарат: Дайыма даараттуу болуу, ар бир намаз убактысында даарат алуу, даараттуу болуп уктоо, даараттуу болсо да кайра даарат алуу – мустахаб.

Куран окуу, диний китептерди кармоо, хадис окуу, Пайгамбарыбыздын кабырын зыярат кылуу, Арафатта туруу, Сафа жана Марва дөңсөөлөрүнүн ортосунда жүрүү, азан чакыруу, өлгөн кишинин сөөгүн жууш үчүн даарат алуу – мандуб. Ошондой эле кандайдыр бир күнөө кылып, ачууланып, жалган сөз айтып, же бирөөнү жамандагандан кийин да даарат алуу мандуб болуп саналат.

Даарат кандайча алынат?

Алгач көйнөктүн жеңи чыканактын үстүнө чейин түрүлөт. Мүмкүн болсо бийигирээк бир жерге туруп, кыбыланы көздөй бурулуу керек.

“Алланын ыраазычылыгы үчүн даарат алууга ниет кылдым” деп ниет кылынат жана “Аъуузу биллаахи минаш-шайтанир-ражиим, Бисмиллаахир-Рахманир-Рахиим” деп айтылгандан кийин эки кол үч жолу билекке чейин жуулат. Колдор жуулуп жатканда манжалар кайчылаштырылып жуулат. Манжаларда шакек бар болсо, шакек тегеретилип, асты жакшылап чайкалат.

Андан кийин оң кол менен оозго үч жолу бөлөк-бөлөк суу уурталып, ар жолкусунда ооз жакшылап чайкалат. Ооз чайкалгандан кийин оң кол менен суу алынып, мурунга үч жолу бөлөк-бөлөк суу жүгүртүлөт жана сол кол менен чимкирилип, мурун тазаланат.

Мындан кийин чекенин үстү жагынан баштап жүздүн бардык жери үч жолу жуулат. Сакал бар болсо манжалар менен тырмалап жуулат. Сакал суюк болсо, суунун териге жетиши камсыз кылынат.

Жүз чайкалгандан кийин алгач оң кол чыканакка чейин үч жолу жуулат, андан кийин ушундай эле калыпта сол кол үч жолу чыканакка чейин жуулат.

Сүннөт боюнча баштын бардык бөлүгүнө масх тарткысы келген киши нымдаган эки колунун манжаларын баштын маңдай жагына коюп, артка карай сылайт. Ушундайча баштын бардык бөлүгүнө масх тартылган болот. Башка масх тартылгандан кийин оң колдун сөөмөйү менен оң кулактын ичи, баш бармагы менен кулактын тышы, ошого окшош эле сол колдун сөөмөйү менен сол кулактын ичи, баш бармагы менен да кулактын тышы сыланат. Башка масх тарткандан кийин колдун нымы кетпесе, анда кол кайрадан нымдалбастан эле кулактарга масх тартылат. Бирок кол ным болбосо, сүннөттүн орундатылышы үчүн колдор кайрадан нымдалат. Андан кийин колдорду кайрадан нымдабастан эле калган үч манжанын тышы менен моюнга масх тартылат.

Мындан кийин алгач оң бут, андан кийин сол бут кызыл ашыкка чейин үч жолу жуулат. Буттардын жуулушу манжалардын учтарынан башталат жана манжалардын арасы жакшылап тазаланат. Буттун салааларын тазалоо оң буттун чыпалагынан башталып, сол буттун чыпалагында бүтөт.

Даарат алгандан кийин кыбыланы көздөй карап, шахадат келмеси келтирилет. Ошентип даарат өз ыкмасына жараша алынган болот.

Даарат алып жатканда мандуб болгон дубалар бар. Буларды окубастан да даарат алса болот. Бирок бул дубаларды билген киши окуса жакшы болот.

Даарат алып жатканда, окулушу мандуб болгон дубалар булар:

1) Даарат ала баштаганда, “Аъуузу биллаахи минаш-шайтаанир-ражиим, Бисмиллаахир-Рахмаанир-Рахиим” деп айткандан кийин бул дуба окулат:

اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ الَّذ۪ي جَعَلَ الْمَاءَ طَهُورًا وَجَعَلَ الْاِسْلَامَ نُورًا

Окулушу: Алхамду лиллаахил-лазии жаъалал маа-а тахууран ва жаъалал ислаама нуураа.

Мааниси: “Сууну тазартуучу жана Исламды нур кылган Алла таалага шүгүр.”

2) Оозго суу ууртаганда:

اَللّٰهُمَّ اسْقِن۪ي مِنْ حَوْضِ نَبِيِّكَ كَاْسًا لَا اَظْمَاُ بَعْدَهُ اَبَدًا

Окулушу: Аллаахуммас-кынии мин хавзи набиййика ка-сан лаа азмау баъда-хуу абадаа.

Мааниси: “Оо, Алла таалам! Мага пайгамбарыңдын кудугунан ушундай бир чыны (суу) ичир, андан кийин такыр суусабас болоюн.”

3) Мурунга суу жүгүрткөндө:

اَللّٰهُمَّ لَا تَحْرِمْن۪ي رَايِحَةَ نَع۪يمِكَ وَجَنَّاتِكَ

Окулушу: Аллаахумма лаа тахримнии раайихата наьиимика ва жаннаатик.

Мааниси: “Оо, Алла таалам! Мени ырыскыларыңдын жана бейиштериңдин жыпар жытынан куру калтырба.”

4) Жүздү жууганда:

اَللّٰهُمَّ بَيِّضْ وَجْه۪ي بِنُورِك يَوْمَ تَبْيَضُّ وُجُوهٌ وَتَسْوَدُّ وُجُوهٌ

Окулушу: Аллаахумма баййид важхии бинуурика явма табядду вужуухун ва тасвадду вужуух.

Мааниси: “Оо, Алла таалам! Кээ бир жүздөр агарып, кээ бир жүздөр карара турган кыямат күнү менин жүзүмдү ак кылгын.”

5) Оң колду жууп жатканда:

اَللّٰهُمَّ اَعْطِن۪ي كِتَاب۪ي بِيَم۪ين۪ي وَحَاسِبْن۪ي حِسَابًا يَس۪يرًا

Окулушу: Аллаахумма атинии китабии биямиинии вa хаасибнии хисаабaн ясиираа.

Мааниси: “Оо, Алла таалам! Мага китебимди оң жагымдан бер жана сурагымды жеңил кыла көр.”

6) Сол колду жууп жатканда:

اَللّٰهُمَّ لَا تُعْطِ كِتَاب۪ي بِشِمَال۪ي وَلَا مِنْ وَرَاءِ ظَهْر۪ى وَلَا تُحَاسِبْن۪ي حِسَابًا شَد۪يدًا

Окулушу: Аллаахумма лаа туъти китабии бишималии вa лаа мин вaрааи захри вa лаа тухасибнии хисабaн шaдидаа.

Мааниси: “Оо, Алла таалам! Мага китебимди сол тарабымдан жана арка жагымдан бере көрбө, менин сурагымды оор кылба.”

7) Башка масх тартып жатканда:

اَللّٰهُمَّ غَشِّن۪ي بِرَحْمَتِكَ وَاَنْزِلْ عَلَيَّ مِنْ بَرَكَاتِكَ

Окулушу: Аллаахумма гашшинии бирахматика вa анзил ъалайя мин баракаатик.

Мааниси: “Оо, Алла таалам! Мени ырайымыңа орогун жана мага ырыскы-берекетиңди жаадыр.”

8) Кулактарга масх тартып жатканда:

اَللّٰهُمَّ اجْعَلْن۪ي مِنَ الَّذ۪ينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ اَحْسَنَهُ

Окулушу: Аллаахумма жъалнии миналлазиина ястамиъуунал-кавла фа яттабиъууна ахсанах.

Мааниси: “Оо, Алла таалам! Мени туура сөз угуп, ошол сөздүн сөөлөтүн билгендерден кыл.”

9) Моюнга масх тартып жатканда:

اَللّٰهُمَّ اَعْتِقْ رَقَبَت۪ي مِنَ النَّارِ

Окулушу: Аллаахумма аътик ракабатии минаннаар.

Мааниси: “Оо, Алла таалам! Бүт денемди тозоктун отунан куткар.”

10) Буттарды жууп жатканда:

اَللّٰهُمَّ ثَبِّتْ قَدَمَيَّ عَلَى الصِّرَاطِ يَوْمَ تَزِلُّ ف۪يهِ الْاَقْدَامُ

Окулушу: Аллаахумма саббит кадамайя ъалассираати явма тазиллу фихил-акдаам.

Мааниси: “Оо, Алла таалам! Сырат көпүрөсүнөн буттар тайгалана турган күнү менин буттарымды бекем кыл.”

Даараттын макүрөөлөрү

Даараттын негизги макүрөөлөрү булар:

1) Сууну ысырап кылуу. Башкача айтканда, сууну зарылдыгынан ашыкча колдонуу жана бир мүчөнү үч жолудан ашык жуу.

Пайгамбарыбыз сахабаларынан Саадды даарат алып жатканда көрүп:

– Эй, Саад, сууну эмне мынча ысырап кылып жатасың? – дейт. Анда Саад:

– Дааратта ысырап да болобу? – дегенде, пайгамбарыбыз:

– Ооба, агып жаткан суунун боюнда болсоң да, ысырап болот, – деп буюрат.[130]

2) Сууну абдан аз колдонуу. Сууну масх тартып же май сүйкөп жаткансып аз колдонуу же үч жолу жуулуш керек болгон мүчөнү үч жолудан аз жуу.

3) Сууну бетке жана башка дене-мүчөлөрүнө катуу чачыратуу.

4) Даарат алып жатканда, зарыл болбосо да сүйлөшүү.

5) Муктаж болбосо да, даарат алып жатканда башка кишиден жардам сурануу.

Кандайдыр бир кечиримдүү себептен улам жардам суроо – макүрөө эмес. Ушул сыяктуу эле бир башка кишинин өз каалоосу менен даарат суусун даярдашы жана суу куюп бериши да макүрөө болбойт.

6) Булганыч бир жерде даарат алуу.

Дааратты бузган нерселер

Даарат алган кишиде төмөнкүдөй көрүнүштөрдөн бирөө пайда болсо, анда даараты бузулат:

1) Алды жана арка жактан заара, заң же желдин чыгышы.

2) Дененин кандайдыр бир жеринен кан же ириңдин агышы.[131]

Кан өзүнөн өзү агып кетсе да, сыгуу жолу менен чыгарылса да дааратты бузат.

Ооздон келген кан түкүрүк менен бирдей көлөмдө же андан көп болсо дааратты бузат. Түкүрүктөн аз болсо бузбайт. Бул түкүрүктүн өңүнөн түшүнүктүү болот.

Жара жана чыккандан чыккан ириң менен сары суу да дааратты бузат. Кандайдыр бир оорудан улам көз, кулак жана эмчектен аккан суюктук да дааратты бузат.

3) Ооз толтура кусуу.

Ооз толтура суу, тамак, зил жана уюган кан кусуу дааратты бузган өңдүү эле жүрөгү айлангандыктан улам бөлүк-бөлүк болуп чыккан кусундунун баары ооз толтура турганчалык көлөмдө болсо да дааратты бузат.

4) Жатып, сүйөнүп же кандайдыр бир нерсеге таянып уктоо. Анткени мындай калыпта уктаган кишиден жел чыгып кетиши мүмкүн.

Бир нерсеге таянып уктоонун дааратты бузушу үчүн таянылган нерсе алынган учурда уктаган кишинин жыгылып кетиши керек. Таянылган нерсе алынган учурда уктаган киши жыгылбаса, анда мындай уйку дааратты бузбайт.

5) Эси ооп калуу.

6) Жиндеп кетүү, акылынан ажыроо.

7) Мас болуу.

8) Намаз окуп жатканда күлүү. Жаназа намазы менен тилават саждасында күлүү дааратты бузбайт, бир гана жаназа намазы менен тилават саждасы бузулган болот.

Жанындагы киши уга турганчалык даражада катуу күлсө даараты да, намазы да бузулат. Өзү гана уга тургандай күлсө бир гана намазы бузулат. Жылмаюу дааратты жана намазды бузбайт. Жаш бала намазда күлсө, намазы гана бузулуп, даараты бузулбайт. Анткени намазга милдеттүү эмес.

9) Эркек менен аялдын ортосунда эч нерсе болбостон жыныстык мүчөлөрүнүн бири-бирине тийиши. Мындай абалда кандайдыр бир суулануу пайда болбосо да, аялдын да, эркектин да даараты бузулган болот.

Дааратты бузбаган нерселер

1) Алды жана арка жактан сырткары дененин кайсы бир жеринен чыгып, акпастан катып калып, айланасына жайылбаган кан.

2) Бир жарадан кан акпастан, картынын түшүшү.

3) Жарадан, мурун жана кулактан курт түшүшү.

4) Аз көлөмдө кусуу.

5) Какырык түкүрүү.

6) Уюган кан кусуу.

7) Тиш щёткасына, тиш чукугучка же тиштелген бир нерсеге жуккан, бирок акпаган кан.

8) Кандайдыр бир оорудан эмес, ыйлагандан же күлгөндөн улам аккан көз жашы.

9) Эгзама жана манжалардын арасындагы кабарчык, ак быштак абал.

10) Тизелеп же мандаш токунуп отуруп уктоо.

11) Намазда үргүлөө. Анткени 10-11-бапта ачыкталган абалдарда дааратты буза турган бир жагдайдын пайда болбой турганы кабылданат. Бирок мындай абалдарда жел чыгаруу сыяктуу дааратты бузган бир абал пайда болсо, анда даарат бузулат.

Дааратсыз кылынбаган иштер

1) Намаз окулбайт.

2) Кааба тооп кылынбайт. Каабаны даараттуу болуп тооп кылуу – важип.

3) Куранга кол тийгизилбейт. Ыйык Куранды дааратсыз кармоого болбойт. Бирок кандайдыр бир баштык же тыш менен кармаса болот.

Дааратсыз киши Куранды жатка окуй алат. Көйнөгүнүн жеңи менен Куранды кармоо макүрөө болуп саналат.

Балдар дааратсыз болуп ыйык Куранды кармай алышат. Анткени милдеткер болуп саналышпайт. Бирок аларды Куранды даарат алып туруп кармоого көндүргөн жакшы болот. Дааратсыз болгон баланын колуна ыйык Куранды берүүдө эч кандай зыян жок.

Мусулман болбогон бир кишиге эгер кааласа туура жолго жеткирүү үмүтү менен ыйык Куран жана диний маалыматтар үйрөтүлсө болот.

Үстүндө ыйык Курандан бир бөлүк же Алла тааланын ысымдарынан бирөө жазылуу болгон шакек менен ажаатканага кирүү макүрөө болуп саналат. Үстүндө Куран жазылуу болгон нерсе чөнтөктө болсо же кандайдыр бир нерсеге оролуу болсо, муну менен ажаатканага кирүү макүрөө болбойт.

Дааратсыз болгон киши калем сыяктуу бир нерсе менен Куранды барактай алат.

[119] Маида сүрөсү. 6-аят.

[120] Даарат алуунун көздүн саламаттыгы боюнча оң натыйжаларын белгилеген Ирак Улуттук коргонуу министрлиги Саламатыкты сактоо бөлүмүнүн директору генерал Шакир Фаик мындай дейт: «Ирак мамлекеттик ооруканасынын көз оорулары бөлүмүнө иштеп калдым. Бизге келген оорулардын көбү трахома оорусу менен оорушканын көргөндө абдан таң калдым. Анткени 70%ы трахома менен оорушат экен. Ушул мөөнөт ичинде Азамияда бир башталгыч мектептин окуучуларынын көздөрүн текшерип чыктым. Окуучулардын 90%ынын трахома менен оорушканын көрдүм. Ушул тармак боюнча билимимди жогорулатуу үчүн Европага барууну чечтим. Лондонго келдим. Морфильд көз оорулары ооруканасында иштей баштадым. Морфильд ооруканасында иштеген профессор Көлн менден Багдаттагы трахома менен ооругандардын санын сурады. Мен чындыкты болгондой айттым. Муну уккандан кийин абдан таң калып мындай деди: “Силердин мусулман экениңерди билем. Мусулман киши беш маал намаз окуу үчүн күнүгө беш жолу суу менен даарат алат жана жүзүн жууйт. Мындай кишилердин трахома менен оорушу мүмкүн эмес. Андай болсо силердин атыңар гана мусулман. Анткени даарат албайсыңар жана намаз окубайсыңар. Же даарат алып, намаз окусаңар, анда жайылган бул оору трахома эмес, башка бир оору болушу мүмкүн. Мен “Оору чындап эле трахома, бирок биз дааратсыз жана намазсыз мусулмандарбыз” деп айтканга мажбур болдум.» (Дин иштери башкармалыгынын төрагасы маркум Хасан Хүснү Эрдемдин “Даарат алуунун тиш жана көз саламаттыгы боюнча мааниси” деген чыгармасынан кыскартылып алынды. 28-бет.)

[121] Муслим. Тахара. 33.

[122] Бухарий. Вузу. 3.

[123] Муслим. Тахара. 12.

[124] Шафий мазхабындагылар даараттын алты парзы бар деп эсептешет. 1) Ниет кылуу, 2) Жүздү жуу, 3) Колдорду чыканактар менен чогуу жуу, 4) Башка масх тартуу, 5) Буттарды жуу, 6) Бул мүчөлөрдү ушул кезек менен жууп тазалоо.

[125] Жассас. Ахкамул-Куран. 2-том. 345-бет.

[126] Бухарий. Вузу. 29; Муслим. Тахара. 9; Тирмизий. Тахара. 31; Абу Дауд. Тахара. 97; Насаи. Тахара. 90.

[127] Муслим. Тахара. 10; Абу Дауд. Тахара.

[128] Дурарул-Хуккам. Шарху Гурарил-ахкам. 1-том. 7-бет.

[129] Киши даарат алып баштаганда “бисмилла” айтууну унутуп калса сүннөттү аткарбаган болот. Ал эми даарат убагында эстеген жерден “бисмилланы” айтуу мустахаб болуп саналат.

[130] Ибн Маажа. Тахара. 48.

[131] Шафий мазхабындагылар алды жана арт жактан сырткаркы дененин кайсы бир жеринен аккан кан жана ириңден даарат бузулбайт деп эсептешет.

МААСЫНЫН ҮСТҮНӨ МАСХ ТАРТУУ

Маасы – бутту таманы менен бирге жапкан бут кийим.

Бутка кийилген жана маасы деп аталган бут кийимдин үстүнө даарат алып жатканда масх тартуу жайиз болуп саналат. Бул көрүнүш динибиздин жеңилдиктеринен бири. Пайгамбарыбыз маасынын үстүнө масх тартып, мунун кантип жасалышын да айткан.

Бутка кийилген маасынын үстүнө масх тартуу үчүн жети нерсенин болушу – шарт. Булар:

1) Маасы буттар жуулуп, даарат алынгандан кийин кийилиш керек.

2) Маасы кызыл ашыкты жабышы керек.

3) Маасы он эки миң кадам (үч күндүк жол), же мындан да көп жол баса тургандай даражада бышык болушу керек.

4) Маасылардын ар биринде чыпалак жана үч манжанын көлөмүндө тешик, жыртык же сөгүлгөн жер болбошу керек. Бирок эки маасыдагы жыртыктардын бардыгы үч манжанын көлөмүндө болсо, жолтоо болбойт.

5) Маасы боосуз кийиле турганчалык калың болууга тийиш.

6) Маасы сууну сиңирип, бутка өткөрбөй турган сапатта болушу керек.

Масхтын мөөнөтү

Жашоочу, б.а. жолоочу болбогон киши бир күн, бир түндө (24 саат), жолоочу болгон киши да үч күн, үч түндө (72 саат) маасынын үстүнө масх тарта алат. Мөөнөт даараттын бузулушунан тартып башталат.

Мисалы, бир киши саат 12.00дө даарат алып, буттарын жууган абалда маасысын кийсе жана алган даараты саат 16.00дө бузулса, масхтын мөөнөтү даарат алып маасы кийген сааты 12.00дөн тартып эмес, даарат бузулган саат 16.00дөн тартып башталат жана жолоочу болбогондор үчүн эртеси күнкү 16.00гө чейин созулат. Ал эми жолоочу болгондор үчүн бул мөөнөт – даарат бузулган сааттан тартып 72 саат.

Жолоочу болбогон адам маасысын кийгенден кийин 24 сааттык мөөнөт толо электе сапарга чыкса, масхтын мөөнөтү 72 саатка чейин улана берет. 24 сааттык мөөнөт толгондон кийин сапарга чыга турган болсо, масх мөөнөтү аяктагандыктан сапарга чыга электе буттарын жуушу керек.

Ал эми жолоочу болгон кишинин 24 саат маасы кийгенден кийин сапары аяктаса, масх мөөнөтү бүткөн болот. 24 саат толо электе сапары аяктаса 24 саатты толуктайт.

Маасынын үстүнө кандайча масх тартылат?

Даарат алып жатып, кезек буттарга келгенде, колдор нымдалат. Оң колдун манжалары оң буттун үстүнө (буттун манжалары тарапка), сол колдун манжалары да сол буттун үстүнө коюлат. Манжалардын арасы ачык абалда буттардын учунан баштап жогору көздөй жана кызыл ашыктан өтө тургандай калыпта маасынын үстүнөн бир жолу сыланат.

Маасынын таманын жууштун кереги жок. Маасынын капталдары, өкчөсү жана кончуна да масх тартуу туура эмес.

Таңуунун үстүнө масх тартуу

Дененин кайсы бир жериндеги сынык, же жара таңылып, бул таңуу да даарат мүчөлөрүндө болсо, анда даарат алып жатканда, дененин башка бир жеринде болсо, анда гусул даарат алып жатканда, таңуу чечилип, асты жуулат жана жаранын үстүнө масх тартылат. Эгерде таңууну чечүү зыяндуу боло турган болсо, таңуу чечилбестен колдор нымдалып, таңуунун үстүнө бир жолу масх тартылат.

Мындай таңуулардын үстүнө масх тартуунун белгилүү бир мөөнөтү жок. Жара айыкканга чейин улана берет. Таңуунун үстүнө масх тартуу үчүн таңуунун даараттуу болуп байланышы шарт эмес. Таңууга масх тарткандан кийин бул таңуу алмаштырылса, кайрадан масх тартуунун кереги жок.

Жара айыга электе таңуу түшүп кетсе, масх бузулбайт. Ал эми жаранын айыгышы менен таңуу алынып коюлса, анда масх бузулат. Жара айыкса да таңуу болсо, масх бузулат. Мындай учурда жарага зыян бербестен, таңуу чечилет.

Жарага кандайдыр бир дары сыйпалып, бирок таңылбаса жана муну жуугандын да зыяны болбосо, анда жаранын үстү этияттык менен жуулат. Ал эми суу зыян бере турган болсо, жуулбайт, масх тартылат. Масх тартуу да зыян бере турган болсо, анда жарага тийүүнүн кажети жок.

Жаранын үстүндөгү таңуу жара айыга электе намазда түшүп кетсе, намаз улантылат. Жара айыккандан кийин түшүп кетсе, анда масх тартылган жер жуулат жана намаз кайрадан окулат.

Масх тартууну бузган нерселер

1) Дааратты бузган бардык нерсе масхты да бузат. Даараты бузулган киши кайрадан даарат алып жатканда, маасынын үстүнө сөзсүз масх тартышы керек.

2) Маасынын бирөөсүнүн чечилип коюлушу, же өзүнөн өзү чыгып кетиши менен да масх бузулат.

Буттун көпчүлүгү маасынын кончуна чейин чыккан учурда бүтүндөй чыккан болуп саналат. Мындай абалда даараттуу болсо, жөн гана буттарын жууйт.

Бир эле маасы чыгып кетсе да, эки бут тең жуулуш керек. Анткени дааратта эки бут бир мүчө болуп эсептелгендиктен бирөө жуула турган болсо, экинчиси да жуулушу керек.

Масх тартылгандан кийин маасынын бирөөндө үч эли өлчөмүндө бир тешик пайда болгон учурда да маасы чыгарылат жана буттар жуулат.

3) Масх мөөнөтүнүн аякташы.

Масх мөөнөтү аяктаганда, даараттуу болгон кишинин маасысын чыгарып, буттарын жууп коюшу жетиштүү. Масх мөөнөтү намаз окуп жатканда аяктай турган болсо, ал намаз бузулат.

Башка кийилген, бетке жабылган жоолук жана колго кийилген кол кап сыяктуу буюмдардын үстүнө масх тартылбайт.

ТАЯММУМ

Ниет кылып, таза топурак же топурак түрүнө кирген бир нерсеге алаканды тийгизип силкип, жүзгө жана колго масх тартууга таяммум деп айтылат.

Даарат жана гусул даарат алуу үчүн суу табылбай калган мезгилде, же табылса да, колдонулушу мүмкүн болбогон учурларда даарат жана гусул даарат алуунун ордуна таяммум кылынат.

Таяммум ибадаттарыбызды кыла алышыбыз үчүн динибиз көрсөткөн бир жеңилдик жана бул үммөткө таандык сапаттардан.

Таяммум тууралуу ыйык китебибиз Куранда жана сүннөттө айтылат. Даарат жана гусул даарат үчүн суу таба албагандардын таяммум кылышы тууралуу ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

“... жана суу таба албасаңар, таза топуракка таяммум кылгыла, жүзүңөргө жана колуңарга аны менен масх тарткыла.”[132]

Таяммумдун дурус болушунун шарттары

Таяммумдун туура болушунун сегиз шарты бар:

1) Ниет кылуу.

Колду таяммум кыла турган нерсеге тийгизип жатканда, же колду жерге тийгизип, бетке масх тарта турган мезгилде: “Кирден тазаланууга, же намаз окууга, же болбосо дааратсыз кылынышы туура эмес болгон, бирок аткарылышы зарыл болгон бир ибадатты кылууга ниет кылуу.”

Булардын ичинен бирөөнө ниет айтылбастан кылынган таяммум менен намаз окулбайт. Ошондой эле, Куран окуу, Куранды колго кармоо, мечитке кирүү, кабырларды зыярат кылуу үчүн кылынган таяммум менен да намаз окууга болбойт. Анткени булардын бир бөлүгү үчүн даарат алуу шарт эмес, бир бөлүгү да аткарылышы мажбур болгон бир ибадат эмес.

2) Таяммум кылууну мубах кыла турган бир кечиримдүү себептин болушу.

Даарат же гусул даарат алууга жете турган суунун киши турган жерден эң аз төрт миң кадам алыстыкта болушу, же жанында болгон сууну колдонгон учурда ооруп калуудан, оорунун күчөшүнөн, же узарышынан коркуу таяммум кылууну мубах кылган кечиримдүү себептерден болот. Бирок суунун денеге зыяндуу болоору адамдын өз тажрыйбасына, же болбосо бир мусулман доктордун бере турган маалыматына байланыштуу.

Жунуп болгон бир киши жуунуш үчүн жылуу суу жана жылуу, ылайыктуу бир жай таба албаса, суук жерде жуунуп, ооруп калуудан корко турган болсо, гусул даарат алуунун ордуна таяммум кылса болот. Бирок эң кыска мөөнөттө жуунууга тийиш.

Өзү менен ала турган суусунун ортосунда болгон душман, же жырткычтардан корккон, жанында ичкенге жете турганчалык суусу болгон, бирок муну менен даарат ала турган болсо, суусуз калаарынан камсана болгон киши жана кудуктан суу чыгарыш үчүн жип, чака сыяктуу бир буюму болбогон киши да таяммум кыла алат.

Бир киши даарат алуу менен алек болуп, жаназа жана айт намаздарына жетише албай турганына көзү жетсе, анда бул намаздарды таяммум менен да окуй алат.

Ал эми жума жана күндөлүк намаздардын өтүп кетишинен коркуу таяммум үчүн кечиримдүү себеп эмес. Ушул себептен даарат алган киши жума намазына жетише албай калса, аср намазын окуйт. Даарат ала турган болсо, бир парз намаздын өтүп кетерин түшүнгөн киши да таяммум кыла албайт, даарат алат, намазды убагында окуй албай калса, каза кылат.

Жакын жерде суу бар экенин божомолдогон киши муну иликтеши керек. Эгерде жакын жерде суу жок экендигин так билсе, анда иликтөөнүн кереги жок. Жолдошунда суу болсо, таяммум кылуудан мурун андан суу сурайт, эгерде бербесе андан кийин таяммум кылат.

Жанында суусу болбогон, бирок суу табаарын үмүт кылган кишинин (ибадат кылынышы макүрөө болгон мезгилге кабылбоо жана таяммум кылып, намаз окуй турган убакыттын калышы шарты менен) намазды убактысынын акырына чейин кечиктириши мустахаб.

3) Таяммумдун топурак түрүнө кирген таза бир нерсе менен кылынышы.

Топурак, таш, кум, кыш жана черепица сыяктуу нерселер менен таяммум кылынат. Отун, жез, темир сыяктуу нерселер менен таяммум кылынбайт.

4) Таяммумда жүздү жана колдорду каптай турган калыпта масх тартуу.

5) Масхты колдун баары же көпчүлүк бөлүгү менен тартуу. Эки бармак менен масх тартуу жайиз эмес.

6) Алаканды таяммум кылына турган жерге эки жолу чапкылоо. Башкача айтканда топурак түрүнө кирген нерсеге колдорду эки жолу тийгизүү. Таяммумда биринчи жолу кол тийгизген жерге экинчи жолу да тийгизсе болот. Бир киши таяммум кылган жерде башка бир киши да таяммум кыла алат.

7) Даарат жана гусул даарат алууга тоскоолдук кылган абалдардын бүтүшү же токтошу.

Мисалы, мурун канап жатканда, кан токтой электе даарат алуу – туура эмес, ушул өңдүү эле таяммум кылуу да жайиз болбойт. Этек кири келген аялдын этек кири каны токтой электе эле гусул даарат алышы жана таяммум кылышы да туура эмес.

8) Масх тартыла турган мүчөлөргө масх тартууга тоскоолдук кылган камыр жана ушул сыяктуу нерселердин мурунтан тазаланып кетирилиши. Булар кетирилбестен тартылган масх денеге эмес, ошол нерсенин үстүнө тартылган болот.

Таяммумдун парздары

Таяммумдун төрт парзы бар:

1) Ниет кылуу,

2) Таза топурак табуу,

3) Алаканды таза топуракка же топурак түрүнөн болгон бир нерсеге тийгизип силкип, биринчи тийгизгенде жүзгө,

4) Экинчи тийгизгенде колго чыканакка чейин масх тартуу.

Таяммумдун сүннөттөрү

1) Таяммумду баштаганда “Бисмилланы” айтуу.

2) Кезеги менен кылуу. Б.а. алгач жүзгө, андан кийин колдорго масх тартуу.

3) Бири-биринин аркасынан дароо кылуу.

4) Алаканды топуракка тийгизгенде алгач колду астыга жылдыруу.

5) Андан кийин артка тартуу.

6) Манжалардын арасын ачуу.

7) Колду жерден көтөргөндөн кийин бири-бирине чапкылап күбүү.

Таяммумдун кылынышы

Эки кол билекке чейин түрүлөт. Эмне үчүн таяммум кылына турган болсо, ошого ниет кылынат. Манжалардын арасы ачык абалда алакан таза топуракка же топурак түрүндөгү бир нерсенин үстүнө коюлат. Колдор алгач астыга жылдырылат, андан кийин артка тартылып көтөрүлөт. Жанаша коюлуп, акырындык менен бири-бирине тийгизилип күбүлөт жана алакан менен жүзгө бир жолу масх тартылат.

Алакан экинчи жолу топуракка тийгизилгенден кийин сол алакан менен оң колго чыканакка чейин, оң алакан менен да сол колго чыканакка чейин масх тартылат.

Даарат менен гусул даарат үчүн кылынган таяммум бирдей. Б.а. кылынышы боюнча араларында айырма жок.

Денесинин көпчүлүк бөлүгү, же жартысы жара болгон киши гусул даарат алуунун ордуна таяммум кылат. Денесинин көбү соо болсо, соо болгон жерлер жуулат, жаралуу болгон жерлерге масх тартылат.

Даарат мүчөлөрүнүн (саны боюнча) көпчүлүгүндө же жартысында жара болсо, таяммум кылынат. Көбү соо болуп, азында жара болсо, соо болгондору жуулат, жаралуу болгондоруна масх тартылат, таяммум кылынбайт.

Даарат алууга кудурети жетпеген бир киши өзүнө даарат алдыра турган киши таба албаса, таяммум кылат.

Колу чолок болуп, суу колдоно албаган киши жүзү менен колдорун жерге уруп таяммум кылат, намазды таштабайт. Колдору менен буттары кесик болгон киши да жүзүн жерге тийгизип таяммум кылат, жүзүндө жара болсо, ниет кылып эле намазын окуйт.

Намаз маалы келе электе таяммум кылса болот. Бир таяммум менен каалаганча намаз окула берет.

Таяммумду бузган нерселер

1) Дааратты бузган нерселер таяммумду да бузат.

2) Даарат жана гусул даарат үчүн суу табылып жана бул сууну колдонуу мүмкүн болсо, таяммум бузулат.

Таяммум менен намаз окуган киши колдоно ала турган сууну намаз окуп жатканда көрүп калса, намазы бузулат. Сууну намазды окуп бүткөндөн кийин көрсө, кайрадан намаз окушунун кереги жок.

Жунуптуктан улам таяммум кылган кишиден дааратты буза турган бир нерсе болсо жунуп болбойт, жөн гана дааратсыз болот. Мындай учурда эгер даарат алууга жете турганчалык суу болсо, даарат алат, суу болбосо ордуна кайрадан таяммум кылат.

3) Таяммум кылууну мубах кылган кечиримдүү себептердин аякташы менен да таяммум бузулат. Мисалы, ооруп калуу коркуусу менен сууну колдоно албаганы үчүн таяммум кылган кишинин кечиримдүү себеби аяктаганда, таяммум бузулат.

[132] Маида сүрөсү. 6-аят.

ГУСУЛ ДААРАТ

Гусул (бой даарат) – дененин бардык жерин жууп тазалоо дегенди түшүндүрөт. Буга “Тахарату Кубра = Чоң тазалык”, бул тазалыктын кылынышын талап кылган абалдарга да “Хадасу акбар = Чоң булганычтык” деп айтылат.

Гусул даарат алууну талап кылган абалдар

Гусул даарат алууну талап кылган абалдар төмөнкүлөр:

1) Тийүү, кароо, ойлонуу жана түшүркөөдөн улам делебеси козголуп, жыныстык мүчөсүнөн суюктук чыкканда жана жетилген курактагы аял менен эркек жыныстык катнашка киргенде, жунуптук пайда болот жана жуунуп тазалануу парз болот.

Жыныстык катнашка кирген эркек менен аял суюктук келбесе да, экөө тең жунуп болот жана гусул даарат алуулары керек.

Түшүркөгөн, же болбосо жыныстык катнашка кирген киши заара кылбастан, же көп баспастан, же болбосо уктабастан жуунса, андан кийин да суюктуктун калганы чыга турган болсо, кайрадан гусул даарат алууга тийиш.

Заара кылгандан, же көп баскандан, же уктап тургандан кийин жуунган мезгилде калган суюктук кийин адам дүүлүкпөстөн чыга турган болсо, кайрадан жуунуштун кереги жок.

Бир киши уктап тургандан кийин түшүркөгөнүн эстеп, жыныстык органынан суюктук чыкканын көрсө, гусул даарат алышы керек. Ойгонгондон кийин түшүркөгөнү эсинде болбогон, бирок суюктук акканын көргөн кишинин да гусул даарат алышы абзел. Түшүркөгөнүнө карабастан, жыныстык мүчөсүнөн суюктук чыкпаса, анда жуунуштун кереги жок.

Жаңы мусулман болгон кишинин (жунуп болсо) гусул даарат алышы – парз. Этек кири келип жатканда, же нифас (төрөттөн кийинки) мезгилинде мусулман болгон бир аялдын да этек кири жана нифас абалдары аяктаганда, гусул даарат алышы керек.

Мази – делебеси козголбосо деле жыныстык мүчөдөн чыккан ак суюктук.

Аял менен эркелешип жатканда, жыныстык мүчөдөн делебеси козголбосо деле агат жана адам көпчүлүк мезгилде мунун акканын байкабайт. Мазинин агышы гусул даарат алууну талап кылбайт, бирок дааратты бузат.

Вади – заара кылгандан кийин жыныстык мүчөдөн чыккан суюктук. Вадинин чыгышынан улам да гусул даарат алуунун кереги жок.

2) Айыздын агуусу бүткөндө. Башкача айтканда этек кири аяктаганда.

3) Төрөгөн аялдардын нифас абалы аяктаганда. Мындай абалдарда гусул даарат алуу парз болот.

Гусул даараттын парздары

Гусул даараттын үч парзы бар:

1) Оозго суу ууртап чайкоо.

2) Мурунга суу жүгүртүп тазалоо.

3) Бүт денени жууп тазалоо.

Гусул даарат алып жатканда, суунун чачтардын түптөрүнө, сакал, мурут жана каштардын алдына жеткирилиши, киндиктин ичи менен кулактын ичинин да жуулушу керек. Сөйкөнүн тагылган орундарына да суунун жетиши камсыз кылынууга тийиш. Эгерде сөйкө болсо, жылдырылып жуулат, болбосо үстүнөн жуулуп, тешикке суу жеткирилет. Манжалардагы шакек да тегеретилип, алды жуулат.

Тиштердин арасында калган тамактын калдыктары чыгарылып, тиштердин арасы тазаланат. Денеге жабышкан жана суунун денеге сиңишине тоскоол болгон нерселер кетирилет.

Гусул даараттын сүннөттөрү

1) “Бисмилла” менен баштоо.

2) Ниет кылуу.

3) Бисмилла менен ниетти гусул даараттан мурун колдорду жууп жатканда айтуу.

4) Колдорду жууп, дененин кандайдыр бир жеринде кир болсо, оболу аларды жууп тазалоо.

5) Жыныстык мүчөлөрдү жууп тазалоо.

6) Гусул дааратты баштаардан мурун жөнөкөй даарат алуу.

7) Даарат алып жатканда (жуунган жерге суу толуп кетсе), буттардын жуулушун кийинкиге калтыруу, суу толуп кетпесе, буттарды да жууп тазалоо.

8) Денени үч жолу суу куюп жуу жана ар бир куюнганда денеге жайылтып куюу.

9) Суу куйганда баштан куюп баштоо, андан кийин оң ийинге, анан сол ийинге куюу.

10) Сууну биринчи төккөндө, денени жышуу.

11) Гусул даарат алып жатканда, сууну ысырап кылбоо, аз да колдонбоо.

12) Жуунуп бүткөндөн кийин денени сүлгү, же ушуга окшогон бир нерсе менен аарчуу.

13) Эч ким көрбөй турган бир жерде жуунуу.

Гусул даараттын жол-жоболору

Даараттын жол-жобосу гусул даараттын да жол-жобосу болуп саналат. Бирок гусул дааратта кыбылага бурулбайт (Уяттуу жерлери жабык болсо, анда коркунуч жок).

Гусул даараттын макүрөөлөрү

Дааратта макүрөө болгон нерселер гусул дааратта да макүрөө болуп саналат. Гусул дааратта ашыкча дуба окуу да – макүрөө.

Гусул даараттын алынышы

Алгач “Бисмилла” окулуп, андан кийин “Жунуптуктан тазалануу үчүн жуунууга ниет кылдым” деп ниет кылынат. Эки кол билекке чейин жуулгандан кийин дененин кандайдыр бир жеринде кир болсо, алар тазаланат, андан кийин жыныстык мүчөлөр жуулат.

Мындан кийин жогоруда сүрөттөлүп кеткендей намаз даараты сыяктуу даарат алынат.

Даарат бүткөндөн кийин алгач башка, анан оң ийинге, андан кийин сол ийинге, акырында дененин башка тараптарына үч жолудан суу куюлуп, дене жуулат. Суу куюлган сайын суу дененин бардык жагына жеткирилип, дене жышылып жуулат. Ийненин учундай да кургак жер калбашы үчүн дененин бардык тарабы үч жолу жакшылап чайкалат.

Жуунуп жатканда суунун чачтардын түбүнө, сакал, мурут жана каштардын алдына, киндиктин ичине, эки кулактын ичине жана сөйкө тагылган тешиктерге жетиши камсыз кылынат.

Манжалардагы шакектер тегеретилип, алдылары жуулат. Денеге жабышкан жана суунун денеге жетишине тоскоол болгон нерселер кетирилет. Тиштердин арасына тыгылып калган тамактын калдыктары менен нандын күкүмдөрү тазаланат.

Гусул даарат алып жатканда дуба окулбайт, жыныстык мүчөлөрү жабык болбосо кыбылага бурулууга жана зарылсыз эле сүйлөөгө болбойт.

Парздарына, сүннөт жана жол-жобосуна ылайыктуу түрдө алынган гусул даараты ушундай болот.

Гусул дааратын алышы керек болгон киши оозу-мурдун жакшылап тазалагандан кийин бир агын сууга, деңизге же чоң бассейнге түшүп, денесинин бардык жагын чайкаса, гусул даарат алган болуп эсептелет.

Гусул даараттын түрлөрү

Гусул даараттын үч түрү бар:

1) Парз болгон гусул даарат: Жогоруда түшүндүрүлүп кеткендей;

а) Эркек менен аялдын жунуп болушу,

б) Аялдардын этек киринин аякташы,

в) Бала төрөгөн аялдардын нифас абалдарынын аякташы сыяктуу абалдарда гусул даарат алуу – парз.

2) Сүннөт болгон гусул даарат: Гусул даарат алуу парз эмес болгон төмөнкүдөй учурларда гусул даарат алуу сүннөт болуп саналат:

а) Жума намазы үчүн.

б) Айт намаздары үчүн.

в) Ажылык жана умра үчүн ихрамга кирип жатканда.

г) Ажылык милдетин аткарган кишинин түшкү убакта Арафатта болгонунда.

Эси оогондон кийин өзүнө келген, жиндиликтен жана мастыктан соолуккан, өлгөн кишини жууган, күнөөлөрүнө тооба кылган, таза болуп туруп (мурунтан гусул даарат алып туруп) мусулмандыкты кабыл алган, жолдон келген, бир жамаатка барган, жаңы кийим кийген, жамгыр дубасына чыккан, Бараат жана Кадыр түндөрүнө күбө болгон кишилердин гусул даарат алышы да – мустахаб.

Жунуп болгон кишиге арам болгон нерселер

1) Намаз окуу.

2) Куран окуу.

Жунуп болгон киши Куран окуй албайт. Бирок дуба ниети менен дуба аяттарын окуса болот. Шүгүр кылуу максаты менен “Алхамдулиллах” деп айта алат. Тамакта, же башка бир нерсени баштаганда “Бисмилла” айтса болот. Тавхид келмесин окуй алат. Жунуп болгон киши колдору менен оозун жуугандан кийин жеп-ичсе болот. Колдорун жана оозун жуубастан ичип-жеши макүрөө болуп саналат.

3) Куранга кол тийгизүү.

Жунуп болгон кишиге Куранга кол тийгизүүгө болбойт жана аят жазылган бир кагазды, же үстүндө Курандан бир бөлүм жазылуу болгон акчаны да кармай албайт.

Бирок кандайдыр бир баштык же тыш менен Куранга кол тийгизе алат, аят жазылган акчаны да баштык менен кармай алат. Жунуп болгон кишинин колун тийгизбестен, Куранга карашында эч кандай коркунуч жок.

4) Мечитке кирүү.

Кандайдыр бир зарылдык болбосо, жунуп болгон киши мечитке кире албайт. Душмандан, жырткыч айбандан жана сууктан сактаныш үчүн, же башка жерден такыр суу таба албай калган учурларда мечиттеги суудан алуу үчүн мечитке кирсе болот. Бирок мечитке кирүү үчүн таяммум кылынса, жакшы болот.

5) Каабаны тооп кылуу.

Жунуп болгон киши Каабаны тооп кыла албайт. Тооп кылыш үчүн гусул даарат жана даарат алган болушу керек.

АЯЛДАРДЫН ӨЗГӨЧӨ АБАЛДАРЫ

Аялдардын үч түрдүү өзгөчө абалы бар:

1) Айыз=этек кирдүү абалы: Аялдардын балакатка жеткенде, этек кири келе баштайт. Айыз (этек кир) – кандайдыр бир оору же нифас (төрөттөн кийинки) абалынан сырткары ай сайын жатындан аккан кан. Буга “этек кири” деп айтылат.

Аялдардын тогуз жашынан баштап этек кири келе баштайт. Тогуз жашка толгон жана этек кири келе баштаган кыз балакатка жеткен болуп саналат. Этек кир жалпысынан элүү беш жашта аяктайт. Элүү беш жаштан кийин аккан кан этек кири эмес.

Этек кир эң аз үч күн (72 саат), эң көп он күн (240 саат) келет. Үч күндөн аз аккан кан менен он күндөн ашык аккан кан – этек кир каны эмес, истихаза. Башкача айтканда кечиримдүү себеп болуп саналат. Муну менен байланыштуу маалымат истихаза бөлүмүндө берилет. Этек кири ар аялда ар түрдүүчө болот. Ар бир айдын белгилүү күндөрүндө келген этек кири айрым учурда да өзгөрөт. Бул күндөр ичинде кандын үзгүлтүксүз агып турушу шарт эмес. Кан анда-санда акса да, бул мөөнөт этек кир маалы болуп эсептелет. Этек кири күндөрүндө аялдан аккан кызыл, саргыл жана киргил түстөрдө аккан суюктуктардын баары этек кири каны болуп саналат. Аккан суюктуктун өңү ак түскө айланганда этек кири каны токтогон болот.

Этек кири бүткөндөн кийинки таза болуу мөөнөтү (б.а. эки этек кирдин ортосундагы мөөнөт) жок эле дегенде он беш күнгө созулат. Бул мөөнөттүн эң көбү боюнча белгилүү бир чек жок, кээде бир нече жылга да созулушу мүмкүн.

Этек кир жана нифас менен байланыштуу көптөгөн диний өкүм-жобо болгондуктан аялдардын жана бойго жеткен кыздардын бул темага көңүл бурушу жана жетиштүү маалыматка ээ болушу абдан чоң мааниге ээ.

Аял кишинин биринчи жолу этек кири келгенде, ал балакатка жеткен болуп эсептелет. Үч күндөн кем болбой жана он күндөн да өтпөй өзүнөн канча күн кан келсе бул мөөнөт анын “этек кири” болот. Мисалы, биринчи жолу кан келе баштаган бир кыздын каны жети күнгө созулуп, андан кийин 23 күн таза болсо, анын этек кири 7 күн болуп белгиленген болот. Мындай абалда, өзүнөн кан ага баштаганда намазды жана орозону таштайт. Бир кыздын биринчи жолу этек кири келсе, кан эч токтобостон ага берсе, бул кыз үчүн ар бир айдын он күнү этек кири, жыйырма күнү да тазалык мөөнөтү кабылданат.

Аял киши дайыма бирдей абалда болбойт. Ар кандай таасирлерден жана дене түзүлүшүндө пайда болгон өзгөрүүлөрдөн улам этек кири мөөнөтү кээде көбөйүп, кээде кемиши мүмкүн. Кээде да ай ичиндеги белгилүү күнү өзгөрүп, мурунку айларга караганда мурунураак же кийинчерээк келиши мүмкүн.

Мурунтан этек кири мөөнөтү беш күн болгон бир аял кийинки айда бешинчи күн бүткөндөн кийин тазаланбаса, алтынчы, жетинчи, сегизинчи, тогузунчу жана онунчу күндөрдө да кан ага берсе, бирок бул жагдай он күндү ашпаса, мурунку беш күндөн кийинки келген кан да этек кири болуп саналат. Б. а. канча күн кан келсе, этек кири мөөнөтү да ошончо күн болот.

Эгерде мурунку айларда этек кири мөөнөтү беш күн болгон аялдын каны он күндөн өтүп кетсе, мисалы 12 күн болсо, этек кири 5 эле күн болуп саналат. Ал эми беш күндөн ашыкча болгон жети күндүк мөөнөт истихаза, б.а. кечиримдүү себеп болуп эсептелет. Бул күндөрдө окулбаган намаздар каза кылынышы керек. Намаз маалында (ал намазды кыла электе) аялдын этек кири келип калса, анда ал маалдын намазын окубайт.

Этек киринен жаңы эле тазаланган бир аялдын гусул даарат алып намаз окуй турганчалык убактысы болсо, ал маалдын намазын каза кылышы керек. Гусул даарат алып, намаз окуй турганчалык убактысы болбосо, анда ал маалдын намазын каза кылышынын кереги жок.

Кан үч күндөн аз мөөнөттө токтоп калса, бул этек кири болуп саналбайт. Биринчи жолу этек кири келип жаткан жаш кыз намаз менен орозону таштайт. Эгер кан үч күндөн мурун токтоп калса, этек кири эмес экендиги түшүнүктүү болот жана кылбаган намаздарын каза кылат, орозолорун да кармайт. Этек кири он күндөн мурун токтоп калса, аял жуунганга чейин аны менен жыныстык катнашка кирүү жайиз болбойт. Аял дароо жуунбай, ортодон гусул даарат алып, такбир келтире турганчалык убакыт өтүп кетсе, жыныстык катнашка кирүү адал болот.

Этек кири он күнгө созулгандан кийин токтоп калса, жуунбастан аны менен жыныстык катнашка кирүү жайиз болуп саналат. Эгерде этек кири үч күндөн ашык созулуп, бирок аялдын белгилүү этек кири мөөнөтү бүтө электе токтоп калса, аял жуунса да мурунку этек кири мөөнөтүн толтурганга чейин аны менен жыныстык катнашка кирүү адал болбойт.

Этек кири жана нифас абалдарында орозо кармабаган аялдын эч нерсе ичпей-жебей, орозо кармаган сыяктуу жүрүшү туура эмес. Таза абалында ниет кылып, орозо кармоону баштаган аялдын этек кири күндүз кайсы бир саатта келип калса, кармаган орозосу бузулат. Ал күндү кечке чейин орозо кармап өткөрүшү жайиз эмес. Орозо кармап жаткансып ичпей-жебей жүрүшү да туура эмес. Бирок ачык эмес, башкаларга көрүнбөстөн тамактанышы керек. Этек кири келген аял күндүз тазаланса, б.а. этек кири бүтсө, кечке чейин ичпей-жебей күндү өткөрсө туура болот.

Бир аял эки айлык каффарат орозосун кармап жатканда этек кири келип калса, ал күндөрдө орозо кармабайт. Бирок этек кири бүтөрү менен дароо калган жеринен каффарат орозосун улантат жана ушундайча кармаган орозолорун бири-бирине кошуп эсептеп, 60 күндү толуктайт. Эгерде этек кири токтогондон кийин дароо орозо кармаганды улантпастан, ортодон бир же эки күн өткөрсө, каффарат бузулган болот жана каффарат орозосун кайрадан башташы керек. Анткени каффарат орозосун аралыксыз кармоо зарыл.

Этек кири келген аялдын уяттуу жерине пахта же бир кездеме коюшу жана этек кири канынын жагымсыз жытын кетириш үчүн жакшы жыттарды сыйпашы сүннөт болуп саналат. Этек кири же нифас абалы уланып жатканда, түнкүсүн коюлган кездеме эртең менен булганбаган болсо, кездемени койгон убакыттан баштап нифас же этек киринин бүткөнүнө тыянак чыгарылат жана окулбаган куптан намазы каза кылынууга тийиш.

Таза болгон аял уяттуу жерине түнкүсүн таза кездеме коюп жатып, эртең менен кан булганып калганын көрсө, канды көргөн убакыттан баштап этек кири башталган болот. Бир аял этек киринин келе турганын сезсе, бирок кан келбесе же кандын келиши кандайдыр бир нерсе менен токтотулса, ал аялдын этек кири келген болуп саналбайт жана мындай бир жагдайда даараты да бузулбайт. Бирок этек кири келгенден кийин кандын келишин кандайдыр бир нерсе менен токтотуп койсо, этек кири өкүмү уланат.

2) Нифас (төрөөттөн кийинки) абал: Төрөгөндөн кийин аялдын жатынынан келген кан. Мындай абалда болгон аял “нифас абалындагы” деп айтылат.

Аялдын боюна бүткөндөн кийин этек кири келбейт. Нифас абал баланын туулушунан тартып эң көп кырк күнгө созулат. Эгерде кырк күндөн көпкө созулса, ашыкча болгону истихаза болуп эсептелет. Нифас абалдын азынын белгилүү бир чеги жок. Кырк күндөн мурун да аякташы мүмкүн. Мындай абалда болгон аял гусул даарат алып, ибадаттарды орундатат, күйөөсү менен жыныстык катнашка кире алат, кырк күндүн бүтүшүн күтпөйт.

Нифас күндөрүндө аккан нерсе белгилүү бир мөөнөткө токтоп, кайра уланса, ал токтогон күндөр да нифас абалга кирет.

Колу, буту жана манжалары сыяктуу айрым жерлери билинип калган бала бойдон түшүп калса, бул да төрөт болуп саналат жана аял муну менен нифас абалда болот. Эч бир дене мүчөсү билине элек бала бойдон түшсө, андан кийин келген кан үч күнгө созулуп жана андан мурунку келген этек кир менен бойдон түшкөндөн кийин келген кандын ортосунда он беш күн тазалык мөөнөтү өтсө, бойдон түшкөндөн кийинки келген кан этек кири болуп саналат. Эгерде бойдон түшкөндөн кийинки келген кан үч күнгө созулбаса жана мурунку этек кир менен мунун ортосунда эң аз он беш күндүк бир тазалык мөөнөтү болбосо, келген бул кан истихаза болуп саналат.

Бала төрөгөндөн кийин жатынынан кан келбеген аял гусул даарат алып, ибадаттарын улантат. Нифас абалындагы аялдан келген кан кырк күндөн өтүп кетсе, эгер ал аялдын мурунку төрөтүнөн кийинки нифас мөөнөтү мисалы 30 күн болсо, кийинки нифас абалы да мурункусу сыяктуу отуз күн. Отузунчу күндөн кийин уланып, кырк күндөн да өтүп кеткен кандар истихаза, б.а. кечиримдүү себеп болуп саналат. Ушул себептен кечиримдүү эсептелген бул күндөрдө окулбаган намаздар каза кылынышы керек.

Мурунку нифас абалы 30 күн болгон бир аялдан кийинки төрөттө келген кан 30 күндөн көпкө созулса, бул мөөнөт кырк күндөн өтпөсө, ашыкча болгон күндөрдүн баары нифас абалга кирет.

Мурунтан нифас абал көрбөгөн бир аялдын бул абалы да эң көп кырк күнгө созулат. Биринчи жолу нифас абалы болгон бир аялдан келген кан кырк күндөн көпкө созулса, мунун кырк күнү нифас, ашыкчасы болсо кечиримдүү кан эсептелет. Мындай абалда болгон бир аял кырк күн бүткөндөн кийин гусул даарат алып, кечиримдүү себеп ээлери сыяктуу намазын окуйт. Күйөөсү менен жыныстык катнашка кире алат. Кош бойлуу бир аялдын ичи кесилип, баласы операция жолу менен дүйнөгө келсе, эгер каны жыныстык органы аркылуу келсе, нифас каны болот. Башка бир жерден акса, ал аял нифас абалында болуп саналбайт.

3) Истихаза: Бир тамырдан чыгып, жыныстык органы аркылуу келген кан. Жатындан эмес, кандайдыр бир оорудан улам тамырдан келген бул кандын жыты жок. Бул жагдай аялдар үчүн бир оору жана кечиримдүү себеп болуп саналат.

Аялдан аккан кан үч күндөн кем болсо, бул этек кир эмес, аял үчүн кечиримдүү себеп болуп эсептелет. Этек кир он күндөн көпкө созулса, андагы ашыкчалык жана нифас абалдын кырк күндөн ашыгы да – истихаза. Тогуз жашынан мурун жана (болжол менен) элүү беш жашынан кийин келген кан да ушундай.

Этек кирдүү жана нифас абалындагы аялдарга арам болгон нерселер

Этек кири келген жана нифас абалындагы аялдар төмөнкү нерселерди кыла алышпайт:

1) Намаз окуу

Аял киши бул учурларда окуй албаган намаздарын каза кылбайт. Намаз күнүгө кайталангандыктан динибиз аялдарга жеңилдик көрсөткөн. Пайгамбарыбыз этек кир боюнча суроо сураган бир аялга: “Этек кириң келгенде намазды ташта, этек кириң бүткөндө гусул даарат ал жана намазыңды оку,”[133] – деп буюрган

2) Орозо кармоо

Аялдар мындай абалдарда кармай албаган орозолорун кийинкиге каза кылат. Азирети Айша (р.а.) мындай деген: “Пайгамбарыбыздын заманында биз этек кирден тазалангандан кийин орозону казасын кармап, намазды каза кылбайт элек.[134]“

3) Куран окуу

Пайгамбарыбыз (а.с.) мындай деп буюрган:

لَا تَقْرَأُ الْحَائِضُ وَلَا الْجُنُبُ شَيْئًا مِنَ الْقُرْاٰنِ

“Этек кири келип жаткан аял жана жунуп болгон киши Курандан эч нерсе окуй албайт.”[135]

Бирок этек кири келип жаткан бир аял Куран окуу ниети менен эмес, үйрөтүү максаты менен тамгалап, же сөзмө сөз Куран үйрөтө алат. Мындай абалда болгон аял дуба аяттарын дуба ниети менен окуй алат. Шүгүр кылуу максаты менен “Алхамдулиллах” дей алат. “Бисмилла” айта алат, Алланы зикир жана теспе кыла алат.

4) Куранга кол тийгизүү

Этек кири келип жаткан жана нифас абалында болгон бир аял Куранга кол тийгизе албайт. Бул тема боюнча ыйык Куранда:

لَا يَمَسُّهُٓ اِلَّا الْمُطَهَّرُونَ •

“Ага (Куранга) тазалангандар гана тие алат,”[136] – деп буюрулган, пайгамбарыбыз да: “Куранды таза болгон киши гана кармай алат,”[137] – деп эскерткен.

Мусулман болбогон бир кишиге эгерде кааласа, туура жолго түшүрүү үмүтү менен Куран жана диний маалыматтар үйрөтүлсө болот. Бирок гусул даарат алмайынча, Куранга кол тийгиздирилбейт. Этек кири келген жана нифас абалындагы аял тафсирден башка диний китептерди кармай алат. Кийген көйнөгүнүн жеңи менен Куранды кармоо – макүрөө. Ал эми ичинде ыйык Куран китеби болгон кутучаны алып жүрүү – жайиз.

Шакектин ташында Курандан бир бөлүк же Алла тааланын ысымдарынын бирөө жазылуу болсо, бул шакекти тагынып жүргөндө, ажаатканага кирүү макүрөө болот. Үстүндө Куран жазылуу болгон бир нерсе чөнтөккө салынса же бир нерсеге оролгон болсо, макүрөө болбойт. Муну менен бирге бул сыяктуу кыймыл-аракеттерден сактануу дагы жакшы.

Этек кири келип жаткан, же нифас абалында болгон аялдын жана жунуп болгон кишинин Куранга жөн гана карашы жайиз болуп саналат.

5) Мечитке кирүү

Мечит – намаз окулган бир куттуу жай. Этек кири келип жаткан жана нифас абалында болгон аял намаз окуй албагандыктан ибадат максаты менен мечитке кире албайт. Бирок душмандан, жырткыч жаныбардан жана сууктан коргонуу, же болбосо табигый зарылдыктары үчүн мечитке кире алат.

6) Каабаны тооп кылуу

Этек кири келип жаткан жана нифас абалында болгон аял Каабаны тооп кыла албайт.

7) Жыныстык катнашка кирүү

Эркек кишиге этек кири келип жаткан жана нифас абалында болгон аял менен жыныстык катнашка кирүү – арам. Ушул өңдүү эле аял кишиге буга мүмкүнчүлүк түзүү жана ыраазы болуу да – арам. Мындай абалда жыныстык катнашка кирген киши күнөө иштеген болот жана мындан кийин тооба кылышы керек. Ыйык Куранда бул маселе боюнча мындай деп буюрулган:

فَاعْتَزِلُوا النِّسَٓاءَ فِى الْمَح۪يضِ وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتّٰى يَطْهُرْنَ ... •

“Этек кири келип жаткан аялдардан алыс тургула. (Алар менен жыныстык катнашка кирбегиле) Тазаланганга чейин аларга жакындабагыла.”[138]

Этек кири маалында жыныстык катнашка кирүүнүн аялдардын көптөгөн ооруларына себеп болгону бүгүнкү күндө медицинада да далилденген. Аялдын этек кири жөнүндө күйөөсүнө жаңылыш маалымат бериши адал болбойт. Мисалы, этек кири келип жатса да, жыныстык катнашка кирүү үчүн күйөөсүнөн муну жашыруу, же болбосо этек кири келбесе деле күйөөсүнүн каалоосун токтотуу үчүн жалгандан этек киринин келип жатканын айтуу – адал эмес.

Этек кири келип жаткан жана нифас абалында болгон аял менен чогуу жатууга болот. Киндигинен тизесине чейинки бөлүктөн сырткаркы жерлеринен кучактаса жана өпсө болот.

Кечиримдүү себеп ээси болгондордун жагдайы

Дааратты бузган нерсенин намаз маалы бүтө электе улана бериши “кечиримдүү себеп (үзүрлүү абал)” деп айтылат.

Зааранын үзгүлтүксүз түрдө тамчылай бериши, мурундан же бир жарадан токтобостон кандын агышы, кандайдыр бир оорудан улам көз, кулак жана эмчектен аккан ириң кечиримдүү себеп болуп саналат. Ошондой эле, мурун түшүндүрүлүп кеткен истихаза каны да аялдар үчүн кечиримдүү себеп болот. Мына ушундай кечиримдүү себеби болгон киши “кечиримдүү себеп ээси” деп айтылат.

Бул кечиримдүү себептерден бирөө даарат алып, намаз окуй турганчалык кыска мөөнөткө да токтобостон, намаз маалында бүтүндөй улана берсе жана андан кийинки ар бир намаз маалында да бул кечиримдүү себеп эң аз бир жолу пайда болсо, ал киши кечиримдүү себеп ээси болуп саналат.

Эгерде кечиримдүү себеп бир намаз маалы ичинде эч пайда болбосо кечиримдүү себеп жоюлган болот жана ал киши да кечиримдүү себеп ээси болуудан чыгат. Кечиримдүү себеп ээси кечиримдүү себеби уланып жаткан мөөнөт ичинде ар бир намаз маалында даарат алат жана бул даарат менен ал намаз маалы ичинде (башка бир нерседен улам даараты бузулбаса) каалашынча парз жана напил намазын окуй берет. Ошону менен бирге казага калган намаздарды, жаназа жана айт намаздарын да окуй алат, ыйык Куранды кармай алат.

Намаз маалы бүткөндөн кийин кечиримдүү себеп ээсинин даараты бузулат. Мисалы, күн чыкканда багымдат намазынын маалы бүткөндүктөн кечиримдүү себеп ээсинин да даараты бузулган болот. Намаз маалынын келиши менен даарат бузулбагандыктан күн чыккандан кийин майрам жана шашке намаздары үчүн даарат алган киши бул даараты менен бешим намазын окуй алат.

Кечиримдүү себеби болгон кишиден аккан кан, ириң жана заара ич кийимин булгаса, бирок муну жууса дагы аккан нерсе улана бергендиктен кайрадан булгана турган болсо, ич кийимин жууштун кереги жок. Кайрадан булгабай турган болсо, жуушу керек.

[133] Фатхур-Раббани. 2-том. 153-бет.

[134] Абу Дауд. Тахара. 105; Насаи. Сыям. 64.

[135] Тирмизий. Тахара. 98; Ибн Маажа. Тахара. 105.

[136] Вакиа сүрөсү. 79-аят.

[137] Жамиус-сагир (Хадисти Табараний айтып берген).

[138] Бакара сүрөсү. 222-аят.

НАМАЗ

Намаз жана анын мааниси

Алгачкы милдетибиз – Алла тааланын бар экендигине жана жалгыздыгына, азирети Мухаммеддин (с.а.в.) пайгамбарлыгына ишенүү. Намаз ыймандан кийинки эң маанилүү парз болуп саналат. Намаз – өзгөчө кыймыл-аракеттер жана белгилүү дубалар менен орундатылган ибадат. Беш маал намаз окуу хижраттан бир жарым жыл мурун Мираж түнүндө парз кылынган.

Сүйүктүү пайгамбарыбыз: “Намаз – диндин түркүгү!”[139] – деп буюруп, динибизде намаздын абдан маанилүү ибадат экендигин белгилеп кеткен.

Алла тааланын алдындагы иш-аракеттердин эң жагымдуусу – намаз. Намаз момундун миражы болуп саналат. Момун киши намаз аркылуу Алла тааланын алдына көтөрүлүп, анын руханий жакындыгына жетет. Ыймандын көрсөткүчү болгон намаз – жүрөктү тазарткан жарык нур, жадаган жанга жана кайгыга баткан капалуу көңүлдөргө бейпилдик берген руханий башпаана.

Намаз адамга дайыма Алла тааланы эскертип, жүрөгүнө жоопкерчилик сезимдин орношун камсыз кылат жана ушундайча адамды күнөө кылуудан сактайт. Бул жөнүндө ыйык китебибиз Куранда мындай деп буюрулган:

اُتْلُ مَٓا اُو۫حِيَ اِلَيْكَ مِنَ الْكِتَابِ وَاَقِمِ الصَّلٰوةَ اِنَّ الصَّلٰوةَ تَنْهٰى عَنِ الْفَحْشَٓاءِ وَالْمُنْكَرِ •

“Сага жиберилген китепти оку, намазды туура оку! Чынында эле, намаз уятсыздыктан жана жамандыктан сактайт!”[140]

Намазды туура жана аң-сезимдүү түрдө окуган адам мезгил менен жамандык кылуудан баш тартат. Чындыгында Алла тааланын алдында кабылданган намаз, момунду жамандыктардан алыстаткан намаз болуп эсептелет. Намазды туура окуган киши Алла тааланын сүймөнчүлүгүнө жана ыраазычылыгына ээ болот. Ыйманын бекемдейт. Күнөөлөрүнөн арылып, түбөлүктүү таалайдын мекени болгон бейишке кирүүгө татыктуу таза пенде болот. Пайгамбарыбыз:

− Силердин араңардан бирөөңөрдүн эшигинин алдынан бир дарыя агып жаткан болсо жана ошол киши ал дарыяда күндө беш жолу жуунуп тазаланса, анда кир деген нерсе калабы? – деп сурайт. Угуп отургандар:

− Эч кир калбайт, оо, Расулалла! – деп жооп беришет. Андан соң пайгамбарыбыз:

− Мына, беш маал намаз да ушуга окшойт, Алла намаз менен күнөөлөрдү өчүрөт,[141] – деп буюрат.

Намаздын адамдын ден-соолугу үчүн да көптөгөн пайдалуу жактары бар экендиги анык. Анткени намаз окуган киши даарат алууга тийиш. Ал эми бул – бир күндө бир нече жолу тазалануу дегенди билдирет. Мындан сырткары намаздын туура болушу үчүн дене, кийим жана намаз окула турган жердин да таза болушу абзел.

Намаз белгилүү аралыктар менен бир күндө беш жолу окулгандыктан, бул жагдай мусулмандын дайыма таза болушун талап кылат.[142]

Намаздын парз болушунун шарттары

Бир кишиге намаздын парз болушу үчүн төмөнкү үч шарт болушу керек:

1) Мусулман болуу.

2) Эрезеге жетүү.

3) Акыл-эстүү болуу.

Эрезеге жеткен жана акыл-эстүү болгон ар бир мусулман беш маал намаз окууга милдетүү. Намазын окуган киши бул дүйнөдөгү милдетин орундаткан болот жана акыретте сооп табат.

Намаз – Куран, сүннөт жана ижма менен аныкталган парз. Намазды танган киши каапыр болот. Ишенгенине карабастан намазын окубаган киши каапыр болбойт, бирок милдетин аткарбагандыктан күнөөкөр болот. Балдарга жети жашынан баштап намаз окуу үйрөтүлөт. Ата-эне жети жашка чыккан балдарына намазды үйрөтүп, аларды намаз окууга көндүрүшү керек.

Бул тема боюнча пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

مُرُوا أَوْلَادَكُمْ بِالصَّلَاةِ لِسَبْعٍ

“Балдарыңар жети жашына чыкканда, аларга намаз окушун буюргула.”[143]

Намаздын убакыттары

Бир күндө беш маал намаз окулат. Булар – багымдат, бешим, аср, шам жана куптан намазы. Булардын ар биринин окула турган белгилүү бир маалдары бар. Ыйык Куранда мындай деп буюурулган:

... اِنَّ الصَّلٰوةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِن۪ينَ كِتَابًا مَوْقُوتًا •

“Эч шексиз, намаз момундарга белгилүү мезгилдерде окуш үчүн парз кылынган.”[144]

Ар бир намаз өз мезгилинде окулушу керек. Намазды белгиленген убагынан мурун окуу жайиз эмес жана ошондой эле, шариятка ылайыктуу кечиримдүү себеп болбой туруп намазды кийинки убакка калтыруу да абдан чоң күнөө болуп саналат.

Багымдат намазынын убактысы: Таң агарып, жерге жарык түшө баштаган мезгилден тартып күн чыкканга чейинки убакыт. Чыгыш тарапта кыйырдын үстүндө жайылган жарык фажри садык, б.а. “чыныгы жарык” деп айтылат. Багымдат намазынын маалы мына ушул жарыктын кыйырдын үстүндө жайылышы менен келген болот. Бул маал орозо үчүн да имсак (ооз жабуу) убактысы болуп саналат. Бул жарыктан мурун кыйырдын үстүндө тикесинен көрүнүп, андан кийин жоголуп кеткен жарык үчүн “жалганчы жарык” деген маанидеги фажри казиб сөзү колдонулат. Көрүнүп жок болгон бул жарыктын ордун кайрадан караңгылык каптап, таңдын кандайдар бир жышааны байкалбагандыктан буга анчалык көңүл бурулбайт.

Бешим намазынын убактысы: Күн так төбөгө келип, көлөкө чыгышты көздөй жыла баштаган мезгилден тартып (күн так төбөдө турганда тийген көлөкөдөн сырткары, бул файи завал деп айтылат) бардык нерселердин көлөкөсүнүн өзүнөн бир же эки эсе чоңойгонго чейинки созулган убакыт. Бешим намазынын маалы Абу Ханифанын пикири боюнча кандайдыр бир нерсенин көлөкөсү өзүнөн эки эсе узарганда, Имам Абу Юсуф менен Имам Мухаммеддин көз карашы боюнча болсо, көлөкө бир эсе узарганда аяктайт. Бирок Абу Ханифанын көз карашы боюнча амал кылынат. Мындай абалда бешим намазын кандайдыр бир нерсенин көлөкөсү өзүнөн бир эсе узара электе, аср намазын болсо, көлөкө өзүнөн эки эсе узаргандан кийин окуу туура болот. Муну менен бирге, бардык нерсенин көлөкөсү өзүнөн эки эсе узарганга чейин бешим намазы окула берет. Ошондой эле Имам Абу Юсуф менен Имам Мухаммеддин көз караштары боюнча бардык нерсенин көлөкөсү өзүнөн бир эсе узаргандан кийин аср намазын окуса болот. Бирок Абу Ханифанын көз карашы боюнча амал кылынат.

Аср намазынын убактысы: Бешим намазынын маалы аяктагандан тартып күн батканга чейинки убакыт. Башкача айтканда, бардык нерсенин көлөкөсү өзүнөн бир же эки эсе узарганда, бешим намазынын маалы аяктап аср намазынын маалы башталат жана күн батканга чейин созулат.

Шам намазынын убактысы: Күн баткандан тартып ал баткан кыйырдагы кызаруу, же андан кийин пайда болгон ак шоокум биротоло өчкөнгө чейинки убакыт. Шам намазы маалынын күн баткан жердеги кызыл түстүн суюлуп көрүнбөй калганга чейин созулушу – Имам Абу Юсуф менен Имам Мухаммеддин жана калган үч мазхабдын имамдарынын көз карашы. Ал эми кызыл түстүн ордунда пайда болгон ак шоокум күүгүмдөнүп көрүнбөй калганга чейин созулушу – Имам Азамдын көз карашы.

Бул эки көз караш боюнча намаз окула берет.

Куптан намазынын убактысы: Шам намазынын убагы өткөн мезгилден тартып (ак шоокум күүгүмдөнүп көрүнбөй калган маалдан) багымдат намазынын маалы болгон таң агара баштаганга чейинки убакыт.

Витр намазынын убактысы: Витр намазынын маалы да куптан намазы окулган маал болуп саналат. Бирок витр намазы куптан намазынан кийин окулат.

Жума намазынын маалы: Бешим намазы окулган маал.

Жогоруда айтылгандай, беш маал намаздын ар бири үчүн бөлүнгөн убакыттын белгилүү бир чеги бар. Өз маалында окула турган намаздар бул убакыттын башталышынан тартып бүтүшүнө чейин каалаган мезгилде окула берет. Ошондой эле ар бир намазды маалы келгенде кечиктирбестен окуу дурус болуп саналат.

Бирок Ханафий мазхабында багымдат намазын күн бир аз агаргандан кийин окуу, бешим намазын жайкысын бир аз кечиктирип окуу, аср намазын кышында жана жайкысын күндүн жарыгы өзгөрбөй турганчалык кечиктирип окуу – мустахаб. Аср намазын күндүн нуру көздү уялтпай турган абалга келгенге чейин кечиктирүү болсо – макүрөө.

Шам намазын кышында жана жайкысын кечиктирбестен окуу – мустахаб. Куптан намазын түндүн үчтөн бири өткөнгө чейин кечиктирүү да – мустахаб.

Мечитте жамаат менен окулган намаз өз маалында окулат, кечиктирилбейт.

Муздалифада болгон ажылардын курман айттын биринчи күнү багымдат намазын (важип болгон Муздалифа вакфасы себептүү) таң агара электе эртең менен эрте окушу дагы мартабалуу.

Эки жерде намаздарды бирге окуу – ажыларга гана таандык. Бири – Арафатта арапа күнү түш ченде алгач бешим намазы, аркасынан да аср намазы бир азан жана эки коомат менен бирге окулат. Эки парздын арасы башка намаз менен бөлүнбөй тургандыктан бешим намазынын парзынан кийин бешимдин акыркы сүннөтү менен аср намазынын сүннөтү окулбайт. Бул жерде аср маалы келе электе аср намазы бешим маалында бешим намазы менен бирге окулат. Буга “жам такдим” деп айтылат.

Экинчиси да арапа күнү шам намазы кечкисин окулбастан, Муздалифада куптан маалында бир азан жана бир коомат менен окулат, б.а. шам намазынын парзы үчүн гана коомат айтылат, куптан намазынын парзында келтирилбейт. Эки парздын арасы бөлүнбөй тургандыктан шам намазынын сүннөтү менен куптан намазынын алгачкы сүннөтү да окулбайт. Бул жерде шам намазы менен куптан намазынын чогуу окулушуна да “жам тахир” деп айтылат.[145]

Намаз убакыттары белгиленбеген айрым жерлерде, түнү жана күндүзү абдан узун болгон, мисалы, алты ай күндүз, алты ай түн болгон уюлдук аймактарда болсо намаз кадимки ошол жерге жакын аймактарга жараша эсептелип окулат.[146]

Беш маал намаз жалпысынан парз кылынып, аймактардын арасында бир айырмачылык көрсөтүлгөн эмес. Ушул себептен уюлдук аймактарда намаз маалын көрсөткөн белги болбосо да, убакыт бар жана дүйнөнүн кайсы аймагында болушса да, мусулмандардын намаз окушу керек.

Намаз маалын көрсөткөн белгинин болбошу намаз буйругун жойбойт. Мындай жагдайда кадимки аймактарга жараша эсептелип, намаз маалдары түзүлөт.

Уюлдук аймактарда намаздар кандайча окула турганы боюнча пайгамбарыбыздын бир ыйык хадиси жарык чачып, кандайча иш-аракет кылынары жөнүндө жол көрсөтөт.

Пайгамбарыбыз бир күнү сахабаларына Дажжал жөнүндө сөз кылып жатканда:

– Дажжал жер жүзүндө кырк күн калат. Мунун биринчи күнү бир жыл, экинчи күнү бир ай, үчүнчү күнү да бир жума узундугунда болот. Ал эми калгандары силердин кадимки күндөрүңөрдөй болот, – деп буюрду.

Ал жерде тургандар:

– Оо, Алланын расулу! Бир жылчалык узун күндө кадимки күндүн беш маал намазын окушубуз биз үчүн жетиштүү болобу? – деп сурашканда, пайгамбарыбыз:

– Жок, жетиштүү болбойт, (кадимки күндөрдөгү өлчөм боюнча) баалагыла, – деп буюрат.[147]

Орозо жана зекет дагы кадимки аймактарга жараша эсептелип орундалат.[148]

Намаз окуунун макүрөө болгон мезгилдери

Намаз окуунун макүрөө болгон мезгилдери бар. Булар “макүрөө маалдар” деп айтылат. Айрым мезгилдерде эч кандай намаз окулбайт. Айрым мезгилдерде да каза намазы окулат, бирок напил намаз окулбайт.

Эч намаз окулбаган мезгилдер

Эч бир намаз окулбаган үч маал бар:

1) Күн чыгып келе жатканда, күн чыга баштагандан тартып найза бою көтөрүлгөнгө (болжол менен 30-40 мүнөт өткөнгө) чейинки убакыт ичинде.

2) Күн так төбөдө турган убакытта, башкача айтканда күн так төбөгө келип, (болжол менен 10-20 мүнөт ичинде) али батыш тарапка оой электе.

3) Күн батып бара жатканда, күн батар мезгилден болжол менен 20-30 мүнөт мурун башталып, күн батканга чейин.

Бул үч мезгилде парз, важип, напил намаздардын эч бири окулбайт. Ошондой эле өткөн намаздардын казасын да окууга болбойт. Бир гана ошол күндүн аср намазынын парзы окулбаган болсо, аны күн батып бара жатканда да окуса болот. Намаз окуу макүрөө болгон бул үч мезгилде салават окуу, дуба жана теспе менен алек болуу – Куран окуудан мартабалуураак.

Напил намаздын окулушу макүрөө болгон убакыттар

1) Багымдат намазынын маалы келгенден кийин.

Бул маалда багымдат намазынын сүннөтү гана окулат, башка напил намаз окуу макүрөө болуп саналат.

2) Багымдат намазы окулгандан кийин.

Убактысы келсе да күн чыгып кетсе, ал макүрөө болгон убакыт өтө электе напил намазды окуу макүрөө болуп саналат.

3) Аср намазынын парзы окулгандан кийин.

4) Шам намазынын парзынан мурун.[149]

5) Айт намаздарынан мурун (үйдө жана мечитте).

6) Айт намаздарынан кийин (мечитте).

7) Убакыттын өтүшү менен парз үчүн абдан кыска убакыт калганда.

8) Парз намазды баштоо үчүн коомат келтирилип жатканда (багымдат намазынын сүннөтүнөн сырткары).

9) Жума күнү имамдын кутпа айтыш үчүн минбарга чыгышынан тартып жума намазынын парзы окулганга чейин.

Бул мезгилде кандайдыр бир напил намаз окуу – макүрөө. Ошондой эле жума намазынын алгачкы сүннөтүн окуу да макүрөө болуп саналат. Бирок имам минбарга чыга электен мурун жума намазынын сүннөтү башталган болсо намаз окуу тезинен толукталат.

10) Даарат кыстап калган учурда.

11) Каалаган тамагы даяр болгон учурда.

12) Ажы мезгилинде Арафатта бешим жана аср намаздары бирге окулуп жатканда эки парз арасындагы сүннөттөр, Муздалифада шам жана куптан намаздары бирге окулуп жатканда, эки парздын арасындагы сүннөттөр окулбайт.

Азан жана коомат

Азан сөздүктө кандайдыр бир нерсени кабарлоо деген маанини билдирет. Ал эми диний термин катары – намаз убакыттарын белгилүү бир сөздөр менен өзгөчө бир түрдө кабарлоо.

Азан

اَللّٰهُ اَكْبَرُ، اَللّٰهُ اَكْبَرُ، اَللّٰهُ اَكْبَرُ، اَللّٰهُ اَكْبَرُ

اَشْهَدُ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ، اَشْهَدُ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ

اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ

اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ

حَيَّ عَلَى الصَّلٰوةِ، حَيَّ عَلَى الصَّلٰوةِ

حَيَّ عَلَى اْلفَلَاحِ، حَيَّ عَلَى اْلفَلَاحِ

اَللّٰهُ اَكْبَرُ، اَللّٰهُ اَكْبَرُ

لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ

Аллааху акбар – Аллааху акбар

Аллааху акбар – Аллааху акбар

Ашхаду аллаа илааха иллаллаах

Ашхаду аллаа илааха иллаллаах

Ашхаду анна Мухаммадар Расуулуллах

Ашхаду анна Мухаммадар Расуулуллах

Хайя ъалас-салаах, Хайя ъалас-салаах

Хайя ъалал-фалаах, Хайя ъалал-фалаах

Аллааху акбар, Аллааху акбар

Лаа илааха иллаллах

Багымдат азанында “Хайя алал-фалаах” деп айтылгандан кийин эки жолу “намаз уйкудан абзел” маанисин түшүндүргөн “Ассалаату хайрум минаннавм” деп айтылат.

Коомат да азан сыяктуу. Бирок кооматта “Хайя ъалал-фалаах” тан кийин эки жолу قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ “Кад кааматиссалах” деп айтылат.

Коомат

اَللّٰهُ اَكْبَرُ، اَللّٰهُ اَكْبَرُ، اَللّٰهُ اَكْبَرُ، اَللّٰهُ اَكْبَرُ

اَشْهَدُ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ، اَشْهَدُ اَنْ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ

اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ

اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ

حَيَّ عَلَى الصَّلٰوةِ، حَيَّ عَلَى الصَّلٰوةِ

حَيَّ عَلَى اْلفَلَاحِ، حَيَّ عَلَى اْلفَلَاحِ

قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ، قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ

اَللّٰهُ اَكْبَرُ، اَللّٰهُ اَكْبَرُ

لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ

Аллааху акбар – Аллааху акбар

Аллааху акбар – Аллааху акбар

Ашхаду аллаа илааха иллаллах

Ашхаду аллаа илааха иллаллах

Ашхаду анна Мухаммадар Расуулуллах

Ашхаду анна Мухаммадар Расуулуллах

Хайя ъалас-салаах, Хайя ъалас-салаах

Хайя ъалал-фалаах, Хайя ъалал-фалаах

Кад кааматис-салаах, Кад кааматис-салаах

Аллааху акбар, Аллааху акбар

Лаа илааха иллаллах

Азан – намазга чакыруу, чыныгы бакытка үндөө. Ошондой эле Алла тааланын жалгыз экендигин жана азирети Мухаммеддин (с.а.в.) пайгамбарлыгын жарыялоо болуп саналат. Азан – мусулмандыктын белгиси, бир өлкөдө Исламдын бар экендигинин символу.

Ислам негиздерин жарыялаган, адамдарды түбөлүк бак-таалайга үндөгөн бул үн адамдын жүрөгүнө бейпилдик орнотуп, рухтарга ишеним берет жана ыймандын тазарып бекемделишин камсыз кылат.

Азан чакырган киши “муаззин” деп аталат. Мындай кадырлуу милдетти аткарган муаззиндин үнү жеткен жерге чейин азанды уккан адам, жин жана бардык нерсенин муаззин үчүн кыямат күнүндө күбөлүк кыларын жана бардык нерселер анын кечирилишин суранарын сүйүктүү пайгамбарыбыз кабар берген. Азирети Өмөр да: “Халифалык милдетти аткарбаган болсом, муаззиндик кылар элем,” – деп айткан.

Азан муаккад сүннөт болуп, хижраттын биринчи жылында киргизилген. Беш маал намаз менен жума намазы үчүн азан айтуу жана коомат келтирүү эркектер үчүн сүннөт болуп эсептелет. Аялдар үчүн азан жана кооматтын кереги жок.

Азан үчүн намаз убагынын келиши – шарт. Убагы кире электе чакырылган азандын убагы келгенден кийин кайрадан айтылышы керек. Каза намаздары үчүн да азан жана коомат айтылат. Бир нече каза намазы бир убакта окулган мезгилде биринчи окулган намаз үчүн азан да айтылат, коомат да келтирилет, ал эми кийинки намаздар үчүн коомат гана жетиштүү болот.

Жума намазынан башка намаздар үчүн эки жолу азан айтылбайт жана эч бир парз намазы үчүн бирден ашык коомат да айтылбайт.

Азан чакырган кишинин мусулман, эркек жана акыл-эстүү болушу керек. Ушул себептен мусулман болбогон кишинин азаны туура эмес. Аялдын, акыл-эси жетилбеген баланын, жинди жана мастын азан айтышы – макүрөө. Булар окуган азан жарабайт. Ал эми акыл-эси жетилген баланын азан чакырышы – жайиз.

Отуруп азан чакыруу жана коомат келтирүү макүрөө болуп эсептелет.

Азан бийик үн менен, сөздөрү салмактуу жана тыным менен чакырылат. Ал эми коомат үн көтөрүлбөстөн, сөздөр өз ырааты менен тынымсыз окулат.

Азан жана коомат кыбыланы карай түз туруп чакырылат. Азандын бийик жерде чакырылышы – сүннөт. Азан чакырган кишинин үнүн бийик чыгаруу үчүн сөөмөйүнүн учу менен кулагын жабышы мустахаб, ал эми колдорун кулактарынын аркасына коюшу болсо – жайиз. Азанда “Хайя ъалас-салаах” деп айтып жатканда, дене кыбыладан бурулбай жүзү оңго карап, “Хайя ъалал-фалаах” деп айтып жатканда жүзү солго бурулат. Мунарада азан айтылып жатса, мечиттин мунарасындагы терезелерге барып айланып айтылат. Азанды дааратсыз айтуу жайиз болсо да, даарат алып айтуу дагы жакшыраак.

Азанчы диний буйруктарды орундаткан, арам нерселерден сактанып, туура жүргөн, адеп-ахлактуу, намаз маалдарын жана жол-жобосу менен азан чакырганды билген киши болушу керек.

Азан чакырып жатканда азанчынын сүйлөшү эле эмес, ал тургай берилген саламды алик алышы да – макүрөө. Азанды уккан киши токтоп, аны тыңшайт жана азанга баш иет, б.а. азанчынын окуган сүйлөмдөрүн дал өзүндөй кайталайт. Бирок “Хайя алас-салаах” жана “Хайя алал-фалаах” окулуп жатканда, “Лаа хавла ва лаа куввата иллаа биллаах” деп айтылат. Багымдат намазында “Ассалаату хайрум минаннавм” окулуп жатканда да “Садакта ва барирта” деп айтылат. Бул азанга баш ийүү дегенди түшүндүрөт.

Азан аяктап, пайгамбарыбызга салават жана салам айтылгандан кийин төмөнкү дуба окулат:

اَللّٰهُمَّ رَبَّ هٰذِهِ الدَّعْوَةِ التَّٓامَّةِ وَالصَّلَاةِ الْقَٓائِمَةِ اٰتِ مُحَمَّدًانِ الْوَس۪يلَةَ وَالْفَض۪يلَةَ وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًانِ الَّذ۪ي وَعَدْتَهُ إِنَّكَ لَا تُخْلِفُ الْم۪يعَادَ

Окулушу: “Аллаахумма Раббa хаазихид-даватит-тааммати вас-салаатил-кааиматии аати Мухаммаданил-васийлата вал-фазийлата вабьасху макааман махмуданиллазии ваадтах. Иннака лаа тухлифул-миъаад”

Мааниси: “Оо, кемчиликсиз чакырыктын (азандын) жана окула турган намаздын жаратканы болгон Алла! Мухаммедге (с.а.в.) себеп жана мартабаны (бейиште жогорку даражаны) ырооло жана убада кылган бейиштеги кызматыңа (эң улуу шапаат кызматына) аны жеткир.Чындыгында, Сен убадаңа каршы чыкпайсың.”

Азирети пайгамбарыбыз: “Азан бүткөндөн кийин ким бул дубаны окуса, кыямат күнү ал киши менин шапаатыма (көмөгүмө) ээ болот,”[150] – деп буюрган.

Коомат намаз окулган жерде окулат жана дароо намазга турулат. Коомат келтирилген мечитке кирген киши тик турган абалда күтпөйт, отуруп “Хайя алал-фалаах” айтылып жатканда гана намазга турат.

Намаздын түрлөрү

Намаз парз, важип жана напил болуп негизинен үч топко бөлүнөт.

1) Парз намаздар

Парз намаздар экиге бөлүнөт:

а) Парзы айн болгон намаздар: Беш маал намаздын парзы менен жума намазы айын парзы болгон намаздар.

б) Парзы кифая болгон намаз: Жаназа намазы.

2) Важип болгон намаздар

Витр намазы, Орозо айт жана Курман айт намаздары.

3) Напил намаздар

Булар – парз жана важиптерден сырткары окулган намаздар. Напил намаздар сүннөт жана мустахаб болуп экиге бөлүнөт:

Сүннөт намаздар

а) Багымдат намазынын парзынан мурун эки рекет;

б) Бешим намазынын парзынан мурун төрт, парзынан кийин эки рекет;

в) Аср намазынын парзынан мурун төрт рекет;

г) Шам намазынын парзынан кийин эки рекет;

д) Куптан намазынын парзынан мурун төрт, парздан кийин эки рекет.

Сүннөт намаздар да “муаккад (дайым окулган) сүннөт” жана “гайру муаккад (кээде окулган) сүннөт” болуп экиге бөлүнөт.

Булардан багымдат, бешим жана шам намаздарынын сүннөттөрү менен куптан намазынын акыркы сүннөтү “муаккад сүннөт”, ал эми аср намазынын сүннөтү менен куптан намазынын парзынан мурунку сүннөтү “гайру муаккад сүннөт” болуп эсептелет.

Мустахаб (сооптуу) болгон намаздар

Булар – беш маал намаз менен байланышы болбогон жана башка мезгилдерде соопко калуу максаты менен ашыкча окулган намаздар. Булар “мандуб (орундуу) намаздар” деп да айтылат. Түнкү намаз, истихара намазы жана шашке намазы сыяктуу.

Намаздардын дагы башкача бөлүнгөн эки түрү бар:

1) Рукуу жана саждалары болбогон намаз: Бул – жаназа намазы.

2) Рукуу жана саждалары болгон намаздар: Булар – парз, важип жана напил болгон намаздар.

Намаздын парздары

Намаздын он эки парзы бар. Булардын алтоо – намаздын тышында, б.а. мурунтан кылынышы керек болгон парздар. Булар “намаздын шарттары” деп айтылат. Ал эми алтоо намаздын ичинде болот. Булар болсо “намаздын рукундары” деп аталат. Намаздын туура болушу үчүн бул парздардын орундалышы керек.

Намаздын шарттары

1) Хадастык даарат: Жунуптук жана дааратсыз абал “хадас” деп айтылат. Намаз окуу үчүн өкүмдүк кир болгон ушул хадастан тазалануу зарыл. Гусул жана даарат алуу ошол хадастан тазалануу болуп эсептелет.

2) Кирден тазалануу: Намаз окуй турган кишинин денесинде, кийген кийиминде жана намаз окуй турган жеринде (намазга тоскоолдук кыла турганчалык) кандайдыр бир кир болсо, буларды тазалоо.

3) Уяттуу жерлерди жабуу: Намаз окуй турган кишинин денесиндеги жашырылышы керек болгон уяттуу жерлерин жабышы дегенди билдирет.

Эркектерде жабылышы парз болгон жерлер – киндиктен тизеге чейинки аралык (тизе да кирет).

Аялдарда жүз жана кол менен буттун башынан башка денесинин бардык жеринин жабылышы парз болуп саналат.

Жабылышы керек болгон дене-мүчөлөрдөн бирөөнүн төрттөн бир бөлүгү намаздын бир кыймылын аткара турганчалык мөөнөт ачылып калса, намаз туура болбойт. Ичи көрүнбөсө да, денеге жабышып турган тар көйнөк менен намаз окуу жагымдуу болбойт, бирок жайиз болуп саналат. Дененин түсүн көрсөткөн жука көйнөк менен намаз окулбайт.

4) Кыбылага кароо: Намазды кыбылага карап окуу. Кыбыла – Меккеде Кааба деп аталган ыйык имарат. Кааба Алла тааланын буйругу менен азирети Ибрахим жана анын уулу азирети Исмаил тарабынан курулган.

Намазды кыбылага бурулуп окуу – шарт. Меккеде болгон жана Каабаны көргөн киши түздөн-түз Каабанын өзүнө бурулат. Ал эми Каабаны көрбөгөн киши Кааба турган тарапка бурулуп, намазын окуйт. Кыбылага бурулган кишинин “кыбылага бурулдум” деп ниет кылышынын кереги жок. Кыбыла – Кааба турган жер.

Оорулуу бир киши кыбылага бурулууга дарманы жетпесе жана өзүн кыбылага бура турган киши да болбосо, же оорулуу болбосо да, бир душмандан улам кыбылага бурулуудан корксо, күчү жеткен тарапка бурулуп окуйт.

Кыбыланын кайсы тарапта экенин билбеген киши жанында билген бирөө болсо кыбыланы сурап билиши керек. Жанында сурай турган киши болбосо, болжолдоп намазын окуйт. Намаз окугандан кийин кыбыланын туура эмес экенин билсе, кайрадан намаз окубайт. Эгерде намаз окуп жатканда кыбыла боюнча жаңылганын түшүнсө, ошол мезгилде кыбылага бурулуп, намазын толуктайт, намазды кайра башынан башташтын кереги жок.

Кыбыланы билбеген киши жанында кыбыланы билген бирөө болгонуна карабастан, андан сурабай, өз билгени боюнча намазын окуса, кыбыла да туура болсо окуган намазы жайиз болот. Ал эми бурулган жагы кыбыла болбосо, окуган намазы жайиз эмес.

Кыбыла боюнча күмөн санаган киши эч кандай сураштырбастан намазын баштап, намаз окуп жатканда кыбыланын кай тарапта экенин билсе, намазын кайра баштан окуйт. Так болбогон бир маалыматка таянылган нерседен так тыянак чыкпайт. Намазды бүтүргөндөн кийин кыбыланын кай тарапта экенин билсе, намазын кайрадан окубайт.

5) Убакыт: Намаздарды өз маалында окуу зарыл. Убагы келе электе намаз окуу жайиз эмес.

6) Ниет: Кайсы намазды окуй турганын билүү жана бул ибадатты Алла таала үчүн кылууну чын жүрөктөн каалоо. Ниеттин ачык айтылышы – мустахаб. Ошондой эле кайсы намазды окуй турганын да ниет кылып жатканда белгилеши керек. “Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн бүгүнкү бешим намазынын парзын окууга ниет кылдым” сыяктуу. Жамаат менен намаз окуган кишинин имамды ээрчүүгө да ниет кылышы керек. Ниет кылып жатканда намаздын канча рекет экенин айтуу шарт эмес. Жамаат эркектерден турса, имамдык кылган киши өзүн ээрчиген кишилерге имам болгонун ниетинде белгилешинин кереги жок. Бирок өзүн ээрчиген аялдардын намаздарынын туура болушу үчүн имам намазга ниет кылып жатканда, өзүн ээрчигендерге (аялдарга) имам болгонуна да ниет кылышы керек.

Намаздын рукундары

1) Башталгыч (ифтитах) такбири: Намазды “Аллааху акбар” деп баштоо. Бул такбирге “Тахрима” деп айтылат. Башталгыч такбири Ханафий мазхабындагылардын көз-карашы боюнча намаздын рукуну эмес, намаздын шарттарынын бири. Бирок намаздын бөлүмдөрүнүн бири болгон кыямга жанаша болгондуктан намаздын рукундарынын арасында саналган.

Башталгыч такбиринин туура болушу үчүн айрым шарттар аткарылууга тийиш.

Бул шарттар төмөнкүдөй:

а) Такбир менен ниеттин ортосуна тамактануу жана сүйлөө сыяктуу намазга терс келген кандайдыр бир көрүнүш кирбеши керек.

б) Такбирди тике туруп айтуу керек (Бирок тике тура албай турган абалда болгон киши отурган жеринен такбир айта алат).

в) Алгач намазга ниет кылып, андан кийин такбир айтуу керек.

г) Такбирди өзү уга ала турганчалык үн менен айтуу зарыл.

д) “Аллааху акбар” деп айтып жатканда “Аллаах” сөзүнүн башындагы “А” үндүүсүн, “акбар” сөзүнүн “б” үнсүзүн узартпастан айтуу керек.

е) Жамаат менен намаз окуп жатканда имам такбир айткандан кийин такбир айтуу керек (Имамдан мурун такбир айтылса, намаз жайиз болбойт).

2) Кыям: Намазда тике туруу дегенди билдирет. Парз жана важип болгон намаздарда кыям, б.а. тике туруу парз болуп саналат. Тике турганга кудурети жетпегенге кыям парз эмес.

Бир оорулуу кишинин тике турганга күчү жетсе да, рукууга жана жайнамазга жыгылууга күчү жетпесе, тике туруп намаз окушунун кереги жок. Намазды отуруп, белги менен окуй алат. Тике туруп намаз окуган киши намаз учурунда кыйналып кетсе, намазын отуруп окуп бүтүрөт. Намазды отуруп окуп жаткан киши намаз учурунда жакшы болуп, тике турганга күчү жеткенчелик абалга келсе, намазын туруп аяктайт.

3) Кыраат: Намазда Куран окуу дегенди билдирет. Намазда кыска бир аят болсо да, Куран окуу – парз.

Үч жана төрт рекеттүү парз намаздардын эки рекетинен кийин, эки рекеттүү парз намаздар менен витр жана напил намаздардын ар бир рекетинен кийин Куран окуу – парз жана кыямда турганда окулат.

4) Рукуу: Намазда колду тизеге чейин жеткирип ийилүү дегенди билдирет. Кырааттан кийин колдор тизеге жете турганчалык деңгээлде баш жана далы түз кармалып, бел ийилет.

5) Сажда: Жайнамазга жыгылуу дегенди билдирет. Рукуудан кийин бут, тизе жана кол менен бирге маңдайды жерге тийгизүүгө сажда деп айтылат. Ар бир рекетте эки жолу жайнамазга жыгылуу – парз.

Саждага барганда маңдай менен бирге мурун тийгизилсе, сажда дурус болот. Бирок себепсиз түрдө мурундун жерге тийгизилбеши – макүрөө. Мурун жерге тийгизилсе да кандайдыр бир кечиримдүү себептен улам маңдай жерге тийгизилбесе, сажда жайиз болуп саналат. Эч себепсиз түрдө маңдай жерге тийгизилбесе, мындай сажда жайиз эмес.

Саждага жыгыла турган жер буттар турган жерден он эки эли бийик болсо, мындай бийик жерге саждага жыгылуу жайиз болбойт. Эки буттун бармактары жерге тийбесе, сажда жайиз эмес. Сажда кылына турган жер катуу болушу керек.

Ушул себептен жүн, кебез жана кар сыяктуу нерселердин үстүнө сажда кылынган учурда жердин катуулугу сезилсе, сажда жайиз болот. Бул нерселер өтө эле калың болуп, жердин катуулугу сезилбесе, анда мындай нерсенин үстүндө сажда кылуу жайиз болбойт. Жерге жайылып коюлган буудай жана арпа сыяктуу нерселердин үстүндө да сажда кылынбайт. Эгерде булар каптын ичинде болсо, анда үстүнө сажда кылынат.

6) Кадайи ахира (акыркы отуруш): Намаздын аягында “Аттахият” окуй турганчалык мөөнөткө отуруу дегенди түшүндүрөт. Бул отуруш намаздын парздарынын бири болуп саналат.

Намаздын важиптери

Важиптер парздарды, сүннөттөр важиптерди, адептер да сүннөттөрдү толукташ үчүн керек. Мына ушундайча намаз жок болуудан сакталган болот.

Важиптин өкүмү: Важипти орундаткан киши сооп табат, ал эми атайын эле орундатпаган киши азапка татыктуу болот. Унутуп, же болбосо жаңылып калып орундабаган кишинин намазы толук болбогондуктан сахив (жаңылуу) саждасын кылышы керек. Важипти атайын эле аткарбаган киши намазын кайра баштан окушу керек. Кайра баштан кылбаса, намаз толук эмес окулган болот.

Намаздын негизги важиптери төмөнкүлөр:

1) Намазды “Аллааху акбар” сөзү менен баштоо.

2) Намазда Фатиха сүрөсүн окуу.

3) Фатиха сүрөсүн парз намаздарынын алгачкы эки рекетинде, ал эми витр жана напил намаздарынын ар бир рекетинде окуу.

4) Парз намаздарынын алгачкы эки рекетинде, витр жана напил намаздарынын ар бир рекетинде зам сүрө окуу.

5) Фатиханы сүрөдөн мурун окуу.

6) Саждага барганда маңдай менен бирге мурунду да жерге тийгизүү.

7) Эки сажданы бири-биринин аркасынан кылуу.

8) Үч жана төрт рекеттүү намаздардын экинчи рекетинде Аттахият окуй турганчалык мөөнөткө отуруу. Буга “Кадаи улаа = биринчи отуруш” деп айтылат.

9) Биринчи жана акыркы отуруштарда Аттахият дубасын окуу.

10) Биринчи отурушта Аттахият дубасын окугандан кийин кечикпестен үчүнчү рекетке туруу.

11) Витр намазында Кунут такбирин айтуу жана Кунут дубасын окуу.

12) Айт намаздарында айтылган кошумча такбирлерди айтуу.

13) Намаз жамаат менен окулганда багымдат, шам, куптан, жума жана айт намаздарынын биринчи жана экинчи рекеттеринде, тараба намазы менен Рамазан айында тарабадан кийин окулган витр намазынын ар бир рекетинде имамдын Фатиха жана кандайдыр бир сүрөнү үнүн бийик чыгарып окушу (жамаат менен окулганда).

14) Бешим жана аср намаздарында буларды ичинен окушу.

15) Имамды ээрчиген жамааттын Фатиха жана сүрөнү окубастан, үн чыгарбашы.

16) Тике турганда түптүз туруу, рукууда далыны бүкпөй жүгүнүү (Аялдар белин азыраак бүгүп жүгүнүшөт). Рукуудан өйдө болуп жатканда жакшылап түздөнүү жана эки сажда ортосунда так отуруу.

17) Намаздын аягында салам берүү.

18) Намазда жаңылып кеткенде, сахив саждасын кылуу.

19) Намазда сажда аяты окулса, жайнамазга жыгылуу.

Намаздын сүннөттөрү

Сүннөттүн өкүмү: Намазда сүннөттү орундатпай коюу намазды бузбайт, сахив саждасын кылууну да талап кылбайт, бирок макүрөө болуп саналат.

Намаздын негизги сүннөттөрү төмөнкүлөр:

1) Беш маал намаз менен жума намазы үчүн азан айтуу жана коомат келтирүү – эркектер үчүн сүннөт (Аялдар үчүн макүрөө).

2) Намаздын башталгыч такбиринде, витр намазынын Кунут такбиринде жана айт намаздарынын кошумча такбирлеринде колдорду кулак көнчөгүнүн тушуна чейин көтөрүү (Аялдар манжаларынын учу ийиндин тушуна чейин келе тургандай кылып көтөрүшөт).

3) Колдорду көтөргөндө, манжаларды өтө жакын же өтө да алыс кармабоо, б.а. демейдегидей эле абалда кармоо, колдордун жана манжалардын ич тарабын кыбылага каратып кармоо.

4) Имамды ээрчиген кишинин айткан башталгыч такбиринин имамдын башталгыч такбирине жакын болушу.

5) Кыямда колдорду байлоо (Эркектер оң колун сол колунун үстүнө коюп, оң колунун баш бармагы жана чыпалагы менен сол колунун билегинен кармап, колдорун киндиктин астына коюшат.).

(Аялдар оң колу менен сол колунун үстүнө басып, колдорун көкүрөгүнө коюшат. Эркектер сыяктуу оң колунун манжалары менен сол колунун билегинен кармашпайт.)

6) Кыямда турганда эки буттун арасынын төрт эли энинде ачык болушу.

7) Субхаанака окуу.

8) “Аъуузу-биллаахи минаш-шайтанир-ражиим” деп айтуу.

9) Ар бир рекетте Фатихадан мурун “Бисмиллахир-рахманир-рахиим” деп айтуу.

10) Фатиха сүрөсү окулгандан кийин имамдын жана жамааттын “Оомийн” деп ичинен айтышы.

11) Субхаанака, Аъуузу-Бисмилла жана Оомийнди ичинен окуу.

12) Багымдат жана бешим намаздарында Фатихадан кийин узун, аср жана куптан намаздарында кыска, шам намазында дагы да кыска сүрө окуу. Бул – жолоочу болбогондор үчүн. Жолоочу же убактысы тар болгон киши өзү каалаган аятты жана сүрөнү окуйт.

13) Рукууга бара жатканда “Аллааху акбар” деп айтуу.

14) Рукууга барганда колдун манжалары ачык абалда тизени кармоо (Аялдар манжаларын ачпайт жана тизесин кармабайт, жөн гана колун тизесинин үстүнө коюшат).

15) Рукууга барганда тизени жана чыканакты түптүз кармап бүкпөө (Аялдар болсо тизелерин бир аз бүгүп жүгүнүшөт).

16) Рукууга барганда далыны түптүз кармоо (Аялдар далысын бираз бүгүп жүгүнүшөт).

17) Башты далы менен бирдей деңгээлде кармап, жогору көтөрбөө жана ылдый ийбөө.

18) Рукууда үч жолу “Субхаана Раббиял-ъазиим” деп айтуу.

19) Рукуудан туруп жатканда “Самиъаллаху лиман хамидах” деп айтуу.

20) Рукуудан түздөлгөндө “Раббанаа лакал-хамд” деп айтуу.

21) Саждага (жайнамазга) жыгылып жатканда алгач тизелерди, анан колдорду, андан кийин маңдай менен мурунду жерге тийгизүү.

22) Саждадан өйдө болуп жатканда алгач башты, андан кийин колдорду көтөрүп, андан соң кол менен тизелерди таянып жерден туруу.

23) Ар бир саждага жыгылганда “Аллааху акбар” деп айтуу.

24) Ар бир саждадан өйдө болуп жатканда “Аллааху акбар” деп айтуу.

25) Саждага барганда жүздү эки колдун ортосуна алуу, колдордун жүздөн артта жана алыс болбостон, жакын жана жүзгө жанаша турушу. Колдордун манжалары бириктирилип, кыбылага каратылып, алакан жерге коюлат.

26) Ар бир саждада үч жолу “Субхаана Раббиял-ъалаа” деп айтуу.

27) Эркектердин саждага барганда көөдөнүн сандарынан, чыканактарын капталдарынан ачык, чыканактарын жерден көтөрүңкү абалда кармашы (Аялдар саждага барганда колдорун капталдарына жанаштырып, көөдөнүн сандарына тийгизишет).

28) Эки сажданын ортосунда отуруу.

29) Эки сажданын ортосунда биринчи отурушта жана акыркы отурушта колдорду сандардын үстүнө коюу.

30) Отурганда сол буттун башын жерге төшөп, үстүнө отуруу жана оң бутту тике кармап, бармактарды кыбылага каратып коюу (Аялдар буттарын оң тарабына сунуп, сол жагы менен жамбаштап отурушат).

31) Аттахият дубасынын шахадат келмесинде оң колдун сөөмөйү менен белги берүү.

Белги берүү шахадат келмесинде “Лаа илааха” деп айтканда сөөмөйдү көтөрүү, “иллаллаах” деп айтканда да түшүрүлөт.

32) Аттахият дубасын ичтен окуу.

33) Үч жана төрт рекеттүү парздардын үчүнчү жана төртүнчү рекеттеринде Фатиха сүрөсүн окуу (Алгачкы эки рекеттен кийин Фатиха окуу болсо – важип).

34) Акыркы отурушта “Аттахият” дубасынан кийин “Аллаахумма салли, Аллаахумма баарик” жана булардан кийин да дуба окуу.

35) Салам берип жатканда башты алгач оң тарапка, андан соң сол тарапка буруу.

36) Саламда “Ассалааму алайкум ва рахматуллаах” деп айтуу.

37) Имамдын эки тарапка тең салам берип жатканда өзүн ээрчиген жамаатты жана адамдын амалын жазган периштелерге салам берүүгө ниет кылышы.

38) Жамаат менен намаз окула турган болсо, намаздын аягында салам берилип жатканда, бул саламды жамаат менен имамга берүүгө ниет кылуу (мустахаб).

39) Жалгыз өзү намаз окуп, салам бергенде периштелерге ниет кылуу.

40) Имамдын сол тарабына салам берип жатканда үнүн бираз акырындатышы.

41) Имамды ээрчиген кишинин саламы имамдын саламына жакын болушу.

42) Имамды кийинчерээк ээрчиген кишинин жетише албаган рекеттерин окуу үчүн имамдын экинчи саламын күтүшү.

Намаздын жол-жоболору

Намаздын жол-жоболору төмөнкүлөр:

1) Эркектердин башталгыч такбирин айтып жатканда, колдорун жеңдеринен чыгарып турушу.

2) Намазда түз турганда жайнамазга жыгыла турган жерге, рукууда буттун учуна, саждага барганда мурундун таноолоруна, отурганда көкүрөктөн ылдый жана салам берип жатканда ийиндин учуна кароо.

3) Күчүнүн жетишинче жөтөлүүнү токтотуу. Эгер себепсиз түрдө жөтөлүп, мындан белгилүү тыбыштар жарала турган болсо, намазды бузат. Кекирүү да жөтөлүү сыяктуу.

4) Эстегиси келгенде оозун эриндери менен кармоо, бул мүмкүн болбосо, оң колу менен оозун жабуу.

5) Коомат келтирилип жатканда “Хайя алал-фалаах” деп айтылганда жамаат менен имамдын намаз үчүн тике турушу.

6) “Кад кааматис-салаах” деп айтылганда имамдын намазды башташы мустахаб (Имам коомат бүткөндөн кийин да намазды баштаса болот).

[139] Кашфул-хафа. 2-том. 31-бет.

[140] Анкабут сүрөсү. 45-аят.

[141] Бухарий. Салат. 6; Муслим. Салат. 51.

[142] Намаздын адамдын ден-соолугуна тийгизген пайдалары тууралуу профессор Тевфик Саглам мындай дейт: “Намаздын мусулмандардын ден-соолугу үчүн абдан пайдалуу болгон бир нече маанилүү кыймыл-аракети бар. Намаздагы кыймыл-аракеттер жайма-жай жасалат. Алар – адамды чарчатпаган, жаш-кары, арык-толук дебей бардык кишилер жасай ала турган жеңил кыймыл-аракеттер. Муну менен дененин булчуңдары чыңдалат, кубаттанат, муундар кеңири кыймыл-аракеттерге көнөт. Намаз окуган киши ушундан улам шамдагай, күчтүү болот, тез чарчабайт жана муну менен бирге исламдын буйругу боюнча тамактанууда аша чаппаса семирбейт. Семиздик – шекер диабети, кан басымдын жогорулашы сыяктуу көптөгөн оорулардын эң негизги себептеринин бири. Намаз адамды ушундай оорулардан оолак кылууга да жарайт.” (Дин иштери башкармалыгы журналы. 3-том. 1-сан. Январь. 1964).

[143] Абу Дауд. Салат. 26.

[144] Ниса сүрөсү. 103-аят.

[145] Ханафий мазхабында бул эки жерден сырткары башка жерлерде намаздарды бириктирип окуу жайиз эмес. Шафий, Ханбалий жана Маликий мазхабдарында бул эки жерден башка жерге жолго чыкканда да жолоочу жеңилдик катары бешим менен аср жана шам менен куптан намаздарын “жам такдим” же “жам тахир” катары окуй алат. Мындан сырткары Ханбалий жана Маликий мазхабдарында оорулуу болгон киши үчүн намаздарды өз убагында окуу кыйын болуп жатса, анда бешим менен аср жана шам менен куптан намаздарын бирге окуй алат. Негизинен ар бир намазды өз убагында окуу керек. Ал эми багымдат намазы өз маалында гана окулат, башка намаз менен бириктирип окулбайт.

[146] Ибнул-Хумам. Фатхул-кадир. 1-том. 197-бет; Мажмаул-Анхур. 1-том. 69-бет; Раддул-Мухтар. 1-том. 242-бет.

[147] Муслим. Фитан. 20.

[148] Раддул-Мухтар. 1-том. 244-бет.

[149] Шафий мазхабындагылар шам намазынын парзынан мурун эки рекет напил намаз окууну мустахаб деп эсептешет.

[150] Бухарий. Азан. 8.

БЕШ МААЛ НАМАЗДЫН ОКУЛУШУ

Багымдат намазы

Экөө – сүннөт, экөө – парз болуп, жалпысынан төрт рекеттен турат. Алгач сүннөтү, андан кийин парзы окулат.

Багымдат намазынын сүннөтүнүн окулушу

Биринчи рекет:

“Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн бүгүнкү багымдат намазынын сүннөтүн окууга ниет кылдым” деп ниет кылынат жана “Аллааху акбар” деп башталгыч такбири айтылып, колдор байланат. Тик туруп кезеги менен Субхаанака, Аъуузу-Бисмилла, Фатиха сүрөсү жана Курандан дагы бир сүрө окулгандан кийин “Аллааху акбар” деп рукууга барылат жана бул абалда үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. “Самиъаллаху лиман хамидах” деп рукуудан турулат жана өйдө болгондон кийин “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, жайнамаздан өйдө болуп отурулат. “Субхааналлах” деп айтканчалык кыска мөөнөт күткөндөн кийин кайрадан “Аллааху акбар” деп саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, өйдө (экинчи рекетке) турулат жана колдор кайрадан байланат.

Экинчи рекет:

Өйдө болгондон кийин кезеги менен Бисмилла, Фатиха сүрөсү жана Курандан дагы бир сүрө окулат. “Аллааху акбар” деп рукууга барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. “Самиъаллаху лиман хамидах” деп рукуудан турулат жана өйдө болгондон кийин “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, жайнамаздан өйдө болуп отурулат. Кайрадан “Аллааху акбар” деп экинчи жолу саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып отурулат. Отурганда кезеги менен Аттахият, Аллаахумма салли, Аллаахумма баарик, Раббанаа аатина дубалары окулат. Алгач баш оң тарапка бурулуп, “Ассалааму алайкум ва рахматуллаах” деп айтылат. Андан кийин баш сол тарапка бурулуп, “Ассалааму алайкум ва рахматуллаах” деп айтылат.

Багымдат намазынын парзынын окулушу

Багымдат намазынын парзы да багымдаттын эки рекет сүннөтүндөй болуп окулат. Бирок сүннөттөн айырмаланып, парзга ниет кылынат жана эркектер коомат айтышат.

Биринчи рекет:

Коомат айтылат (Эркектер үчүн).

“Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн бүгүнкү багымдат намазынын парзын окууга ниет кылдым” деп ниет кылынат жанa “Аллааху акбар” деп башталгыч такбири айтылып, колдор байланат. Тик туруп кезеги менен Субхаанака, Аъуузу-Бисмилла, Фатиха сүрөсү жана Курандан дагы бир сүрө окулгандан кийин “Аллааху акбар” деп рукууга барылат жана бул абалда үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. “Самиъаллаху лиман хамидах” деп рукуудан турулат жана туруп турганда “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, жайнамаздан өйдө болуп отурулат. Кайрадан “Аллааху акбар” деп экинчи жолу саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, өйдө (экинчи рекетке) турулат жана колдор кайрадан байланат.

Экинчи рекет:

Өйдө болгондон кийин кезеги менен Бисмилла, Фатиха жана зам сүрө окулат. “Аллааху акбар” деп рукууга барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. “Самиъаллаху лиман хамидах” деп рукуудан турулат жана өйдө болгондон кийин “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, саждадан кайтып отурулат. Кайрадан “Аллааху акбар” деп экинчи жолу саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып отурулат. Отурганда кезеги менен Аттахият, Аллаахумма салли, Аллаахумма баарик, Раббанаа аатина дубалары окулат. Алгач баш оң тарапка бурулуп, “Ассалааму алайкум ва рахматуллаах” деп айтылат. Андан кийин баш сол тарапка бурулуп, “Ассалааму алайкум ва рахматуллаах” деп айтылат.

Бешим намазы

Бешим намазы: төртөө – биринчи сүннөт, төртөө – парз жана экөө – акыркы сүннөт болуп, жалпысынан он рекеттен турат.

Бешим намазынын алгачкы сүннөтүнүн окулушу

Биринчи рекет:

“Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн бүгүнкү бешим намазынын биринчи сүннөтүн окууга ниет кылдым” деп ниет кылынат. “Аллааху акбар” деп башталгыч такбири айтылып, колдор байланат. Тик туруп кезеги менен Субхаанака, Аъуузу-Бисмилла, Фатиха сүрөсү жана Курандан дагы бир сүрө окулат. “Аллааху акбар” деп рукууга барылат жана бул абалда үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. “Самиъаллаху лиман хамидах” деп рукуудан турулат жана туруп турганда “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, жайнамаздан өйдө болуп отурулат. Кайрадан “Аллааху акбар” деп экинчи жолу саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, жайнамаздан өйдө (экинчи рекетке) турулат жана колдор кайрадан байланат.

Экинчи рекет:

Өйдө болгондон кийин кезеги менен Бисмилла, Фатиха сүрөсү жана Курандан дагы бир сүрө окулат. “Аллааху акбар” деп айтылып, рукууга барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. “Самиъаллаху лиман хамидах” деп түзөлөт жана түзөлгөндөн кийин “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп жайнамаздан өйдө болуп отурулат. “Аллааху акбар” деп айтылып, экинчи жолу саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп жайнамаздан өйдө болуп отурулат жана бул отурушта бир гана “Аттахият” окулат. “Аллааху акбар” деп айтылып, өйдө (үчүнчү рекетке) турулат жана колдор байланат.

Үчүнчү рекет:

Тик турганда кезеги менен Бисмилла, Фатиха сүрөсү жана Курандан дагы бир сүрө окулат. “Аллааху акбар” деп айтылып, рукууга барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. “Самиъаллаху лиман хамидах” деп түзөлөт жана түзөлгөндөн кийин “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп жайнамаздан өйдө болуп, тизелеп отурулат. Кайрадан “Аллааху акбар” деп айтылып, экинчи жолу саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып өйдө (төртүнчү рекетке) турулат жана колдор байланат.

Төртүнчү рекет:

Тик турганда кезеги менен Бисмилла, Фатиха сүрөсү жана Курандан дагы бир сүрө окулат. “Аллааху акбар” деп айтылып, рукууга барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. “Самиъаллаху лиман хамидах” деп түзөлөт жана түзөлгөндөн кийин “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп жайнамаздан өйдө болуп, тизелеп отурулат. Кайрадан “Аллааху акбар” деп айтылып, экинчи жолу саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, жайнамаздан өйдө болуп отурулат. Отурганда кезеги менен Аттахият, Аллаахумма салли, Аллаахумма баарик жана Раббанаа аатина дубалары окулат. Алгач баш оң тарапка бурулуп, “Ассалааму алайкум ва рахматуллаах” деп айтылат. Андан кийин баш сол тарапка бурулуп, “Ассалааму алайкум ва рахматуллаах” деп айтылат.

Бешим намазынын парзынын окулушу

Биринчи рекет:

Коомат айтылат (Эркектер үчүн).

“Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн бүгүнкү бешим намазынын парзын окууга ниет кылдым” деп ниет кылынат. “Аллааху акбар” деп башталгыч такбири айтылып, колдор байланат. Тик туруп кезеги менен Субхаанака, Аъуузу-Бисмилла, Фатиха сүрөсү жана Курандан дагы бир сүрө окулат. “Аллааху акбар” деп рукууга барылат жана бул абалда үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. “Самиъаллаху лиман хамидах” деп рукуудан турулат жана туруп турганда “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, жайнамаздан өйдө болуп отурулат. Кайрадан “Аллааху акбар” деп экинчи жолу саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, жайнамаздан өйдө (экинчи рекетке) турулат жана колдор кайрадан байланат.

Экинчи рекет:

Өйдө болгондон кийин кезеги менен Бисмилла, Фатиха сүрөсү жана Курандан дагы бир сүрө окулат. “Аллааху акбар” деп айтылып, рукууга барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. “Самиъаллаху лиман хамидах” деп түзөлөт жана түзөлгөндөн кийин “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп жайнамаздан өйдө болуп отурулат. “Аллааху акбар” деп айтылып, экинчи жолу саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп жайнамаздан өйдө болуп отурулат жана бул отурушта жөн гана “Аттахият” окулат. “Аллааху акбар” деп айтылып, өйдө (үчүнчү рекетке) турулат жана колдор байланат.

Үчүнчү рекет:

Тик турганда кезеги менен Бисмилла, Фатиха сүрөсү окулат. “Аллааху акбар” деп айтылып, рукууга барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. “Самиъаллаху лиман хамидах” деп түзөлөт жана түзөлгөндөн кийин “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп жайнамаздан өйдө болуп, тизелеп отурулат. Кайрадан “Аллааху акбар” деп айтылып, экинчи жолу саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып өйдө (төртүнчү рекетке) турулат жана колдор байланат.

Төртүнчү рекет:

Тик турганда кезеги менен Бисмилла, Фатиха сүрөсү окулат. “Аллааху акбар” деп айтылып, рукууга барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. “Самиъаллаху лиман хамидах” деп түзөлөт жана түзөлгөндөн кийин “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп жайнамаздан өйдө болуп, тизелеп отурулат. Кайрадан “Аллааху акбар” деп айтылып, экинчи жолу саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, жайнамаздан өйдө болуп отурулат. Отурганда кезеги менен Аттахият, Аллаахумма салли, Аллаахумма баарик жана Раббанаа аатина дубалары окулат. Алгач баш оң тарапка бурулуп, “Ассалааму алайкум ва рахматуллаах” деп айтылат. Андан кийин баш сол тарапка бурулуп, “Ассалааму алайкум ва рахматуллаах” деп айтылат.

Мындан кийин “Аллаахумма антассалааму ва минкассалаам. Табаракта йаа зал-жалаали вал-икраам” деп айтылат жана акыркы эки рекет сүннөтү окулат.

Бешим намазынын акыркы сүннөтүнүн окулушу

Бешим намазынын акыркы сүннөтү багымдат намазынын сүннөтүнө окшош, жөн гана ниети боюнча айырмаланат.

“Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн бүгүнкү бешим намазынын акыркы сүннөтүн окууга ниет кылдым” деп ниет кылынат. “Аллааху акбар” деп башталгыч такбири айтылып, колдор байланат жана багымдат намазынын сүннөтү сыяктуу окулат.

Аср намазы

Аср намазы: төртөө – сүннөт (гайри муаккад – кээде окулат), төртөө – парз болуп, жалпысынан сегиз рекеттен турат. Алгач сүннөтү, андан кийин парзы окулат.

Аср намазынын сүннөтүнүн окулушу

Биринчи рекет:

“Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн бүгүнкү аср намазынын сүннөтүн окууга ниет кылдым” деп ниет кылынат. “Аллааху акбар” деп башталгыч такбири айтылып, колдор байланат. Түз турганда кезеги менен Субхаанака, Аъуузу-Бисмилла, Фатиха сүрөсү жана Курандан дагы бир сүрө окулат. “Аллааху акбар” деп рукууга барылат жана бул абалда үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. “Самиъаллаху лиман хамидах” деп рукуудан турулат жана өйдө болгондон кийин “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, жайнамаздан баш көтөрүлүп, тизелеп отурулат. “Аллааху акбар” деп айтылып, экинчи жолу саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, жайнамаздан кайра өйдө (экинчи рекетке) турулат жана колдор байланат.

Экинчи рекет:

Өйдө болгондон кийин кезеги менен Бисмилла, Фатиха сүрөсү жана Курандан дагы бир сүрө окулат. “Аллааху акбар” деп айтылып, рукууга барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. “Самиъаллаху лиман хамидах” деп түзөлөт жана түзөлгөндөн кийин “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп жайнамаздан өйдө болуп, тизелеп отурулат. Кайрадан “Аллааху акбар” деп айтылып, экинчи жолу саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, жайнамаздан өйдө болуп отурулат. Отурганда кезеги менен Аттахият, Аллаахумма салли жана Аллаахумма баарик окулат. “Аллааху акбар” деп айтылып, кайра өйдө (үчүнчү рекетке) турулат жана колдор байланат.

Үчүнчү рекет:

Туруп турганда кезеги менен Субхаанака, Бисмилла, Фатиха сүрөсү жана Курандан дагы бир сүрө окулат. “Аллааху акбар” деп айтылып, рукууга барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. “Самиъаллаху лиман хамидах” деп түзөлөт жана түзөлгөндөн кийин “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп жайнамаздан өйдө болуп, тизелеп отурулат. “Аллааху акбар” деп айтылып, экинчи жолу саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, кайра өйдө (төртүнчү рекетке) турулат жана колдор байланат.

Төртүнчү рекет:

Туруп турганда кезеги менен Бисмилла, Фатиха сүрөсү жана Курандан дагы бир сүрө окулат. “Аллааху акбар” деп айтылып, рукууга барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. “Самиъаллаху лиман хамидах” деп түзөлөт жана түзөлгөндөн кийин “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп жайнамаздан өйдө болуп, тизелеп отурулат. Кайрадан “Аллааху акбар” деп айтылып, экинчи жолу саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, жайнамаздан өйдө болуп отурулат. Отурганда кезеги менен Аттахият, Аллаахумма салли, Аллаахумма баарик жана Раббанаа аатина дубалары окулат. Алгач баш оң тарапка бурлуп, “Ассалааму алайкум ва рахматуллаах” деп айтылат. Андан кийин баш сол тарапка бурулуп, “Ассалааму алайкум ва рахматуллаах” деп айтылат.

Бешим намазынын төрт рекет болгон биринчи сүннөтү менен аср намазынын төрт рекет сүннөтүнүн ортосундагы айырма, бешим намазынын биринчи сүннөтү “муаккад сүннөт” болуп саналат. Мунун экинчи рекетиндеги отурушта жөн гана Аттахият окулат жана үчүнчү рекетке турулганда Бисмилла, Фатиха сүрөсү жана Курандан дагы бир сүрө окулат. Аср намазынын сүннөтү “гайри муаккад сүннөт” болуп эсептелет. Мунун биринчи рекетиндеги отурушта Аттахият, Аллаахумма салли жана Аллаахумма баарик окулат, үчүнчү рекетке турулганда алгач Субхаанака, андан кийин Аъуузу-Бисмилла, Фатиха сүрөсү жана Курандан дагы бир сүрө окулат.

Аср намазынын парзынын окулушу

Аср намазынын парзы да бешим намазынын парзы сыяктуу, бирок ниети башкача кылынат.

Коомат айтылат (Эркектер үчүн).

“Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн бүгүнкү аср намазынын парзын окууга ниет кылдым” деп ниет кылынат. “Аллааху акбар” деп башталгыч такбири алынып, колдор байланат жана бешим намазынын парзы сыяктуу окулат.

Шам намазы

Шам намазы: үчөө – парз, экөө – сүннөт болуп, жалпысынан беш рекеттен турат. Алгач парзы окулат.

Шам намазынын парзынын окулушу

Биринчи рекет:

Коомат айтылат (Эркектер үчүн). “Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн бүгүнкү шам намазынын парзын окууга ниет кылдым” деп ниет кылынат. “Аллааху акбар” деп башталгыч такбири айтылып, колдор байланат. Өйдө турганда кезеги менен Субхаанака, Аъуузу-Бисмилла, Фатиха сүрөсү жана Курандан дагы бир сүрө окулат. “Аллааху акбар” деп рукууга барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. “Самиъаллаху лиман хамидах” деп түзөлөт жана түзөлгөндөн кийин “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, жайнамаздан баш көтөрүлүп, тизелеп отурулат. Кайрадан “Аллааху акбар” деп айтылып, экинчи жолу саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, жайнамаздан өйдө (экинчи рекетке) турулат жана колдор байланат.

Экинчи рекет:

Өйдө болгондон кийин кезеги менен Бисмилла, Фатиха сүрөсү жана Курандан дагы бир сүрө окулат. “Аллааху акбар” деп рукууга барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. “Самиъаллаху лиман хамидах” деп түзөлөт жана түзөлгөндөн кийин “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп жайнамаздан өйдө болуп, тизелеп отурулат. Кайрадан “Аллааху акбар” деп экинчи жолу саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, жайнамаздан өйдө болуп отурулат. Отурганда Аттахият окулат. “Аллааху акбар” деп айтылып, өйдө (үчүнчү рекетке) турулат жана колдор байланат.

Үчүнчү рекет:

Туруп турганда кезеги менен Бисмилла жана Фатиха сүрөсү окулат. “Аллааху акбар” деп айтылып, рукууга барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. “Самиъаллаху лиман хамидах” деп түзөлөт жана түзөлгөндөн кийин “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп жайнамаздан өйдө болуп, тизелеп отурулат. Кайрадан “Аллааху акбар” деп экинчи жолу саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, жайнамаздан өйдө болуп отурулат. Отурганда кезеги менен Аттахият, Аллаахумма салли, Аллаахумма баарик жана Раббанаа аатина дубалары окулат. Алгач баш оң тарапка бурулуп, “Ассалааму алайкум ва рахматуллаах” деп айтылат. Андан кийин баш сол тарапка бурулуп, “Ассалааму алайкум ва рахматуллаах” деп айтылат.

Мындан кийин “Аллаахумма антассалааму ва минкассалаам. Табаракта йаа зал-жалаали вал-икраам” деп айтылат жана эки рекет сүннөтү окулат.

Шам намазынын сүннөтүнүн окулушу

Шам намазынын сүннөтү да багымдат намазынын сүннөтү сыяктуу, бир гана ниети боюнча айырмаланат.

“Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн бүгүнкү шам намазынын сүннөтүн окууга ниет кылдым” деп ниет кылынат. “Аллааху акбар” деп башталгыч такбири айтылып, колдор байланат жана багымдат намазынын сүннөтү сыяктуу окулат.

Куптан намазы

Куптан намазы: төртөө – биринчи сүннөт (гайри муаккад – кээде окулат), төртөө – парз, экөө – акыркы сүннөт үч рекет витр намазы болуп, жалпысынан он үч рекеттен турат (витр намазы өзүнчө берилет).

Куптан намазынын алгачкы сүннөтүнүн окулушу

Куптан намазынын алгачкы сүннөтү да аср намазынын сүннөтү сыяктуу гайри муаккад сүннөт болуп саналат. Булардын ортосундагы айырма – ниеттердин башкача болушу.

“Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн бүгүнкү куптан намазынын биринчи сүннөтүн окууга ниет кылдым” деп ниет кылынат. “Аллааху акбар” деп башталгыч такбири алынып, колдор байланат жана так эле аср намазынын сүннөтү сыяктуу окулат.

Куптан намазынын парзынын окулушу

Куптан намазынын парзы да бешим намазынын парзына окшош. Экөөнүн ортосундагы айырма – ниеттин башкача болушу.

Коомат айтылат (Эркектер үчүн).

“Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн бүгүнкү куптан намазынын парзын окууга ниет кылдым” деп ниет кылынат. “Аллааху акбар” деп башталгыч такбири алынып, колдор байланат жана бешим намазынын парзы сыяктуу окулат.

Куптан намазынын акыркы сүннөтүнүн окулушу

Куптан намазынын акыркы сүннөтү да багымдат намазынын сүннөтү сыяктуу, бир гана ниети башкача кылынат.

“Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн бүгүнкү куптан намазынын акыркы сүннөтүн окууга ниет кылдым” деп ниет кылынат. “Аллааху акбар” деп башталгыч такбири айтылып, колдор байланат жана багымдат намазынын сүннөтү сыяктуу окулат.

Витр намазы

Витр намазы – важип. Куптан намазынын маалында жана куптан намазынан кийин окулат. Үч рекеттүү болгон витр намазынын ар бир рекетинде Фатиха жана Курандан дагы бир сүрө окулат. Мындан сырткары үчүнчү рекетте сүрө окулгандан кийин колдор көтөрүлүп, “Аллааху акбар” деп айтылып байланат жана Кунут дубасы окулат. Андан кийин рукууга барылат.

Жамаат менен окулуп жатканда имамды ээрчиген жамаат да Кунут дубасын окуйт.

Кунут дубасын окубаган киши “Раббанаа аатинаа фиддунйа хасанатан ва фил аахирати хасанатан ва кынаа аазабаннаар”, же үч жолу “Аллаахуммагфирлии” окуйт, же болбосо үч жолу “Яа, Рабби” деп айтат.

Үчүнчү рекетте Кунут дубасын эсинен чыгарып жиберген киши рукууда жана рукуудан башын көтөргөндөн кийин эстесе, мындан соң Кунут дубасын окубайт, намаздын аягында сахив саждасын кылат. Эгерде жаңылыштык менен рукуудан кийин Кунут дубасын окуса, кайра рукууга барбайт. Намаздын аягында сахив саждасын кылат. Витр намазы Рамазан айында гана жамаат менен окулат. Рамазандан башка мезгилде жамаат менен окулушу макүрөө болуп саналат.

Жамаат менен окулуп жатканда, имамды ээрчиген киши Кунут дубасын бүтүрө электе имам Кунут дубасын аяктап, рукууга барса, эгер имамга жетише турганына көзү жетсе, Кунут дубасын толуктайт. Жетише албай турганын түшүнсө, Кунут дубасын калтырып, имам менен бирге рукууга барат.

Витр намазынын окулушу

Биринчи рекет:

“Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн бүгүнкү түндүн витр намазын окууга ниет кылдым” деп ниет кылынат. “Аллааху акбар” деп башталгыч такбири айтылып, колдор байланат. Туруп турганда кезеги менен Субхаанака, Аъуузу-Бисмилла, Фатиха сүрөсү жана Курандан дагы бир сүрө окулат. “Аллааху акбар” деп рукууга барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. “Самиъаллаху лиман хамидах” деп түзөлөт жана түзөлгөндөн кийин “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп жайнамаздан баш көтөрүп, тизелеп отурулат. Кайрадан “Аллааху акбар” деп экинчи жолу саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп жайнамаздан өйдө (экинчи рекетке) турулат жана колдор байланат.

Экинчи рекет:

Өйдө болгондон кийин кезеги менен Бисмилла, Фатиха сүрөсү жана Курандан дагы бир сүрө окулат. “Аллааху акбар” деп айтылып, рукууга барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. “Самиъаллаху лиман хамидах” деп түзөлөт жана түзөлгөндөн кийин “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп жайнамаздан өйдө болуп, тизелеп отурулат. Кайрадан “Аллааху акбар” деп айтылып, экинчи жолу саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, жайнамаздан өйдө болуп отурулат. Отурганда Аттахият окулат. “Аллааху акбар” деп айтылып, өйдө (үчүнчү рекетке) турулат жана колдор байланат.

Үчүнчү рекет:

Өйдө турганда кезеги менен Бисмилла, Фатиха сүрөсү жана Курандан дагы бир сүрө окулат. “Аллааху акбар” деп айтылып, колдор жогору көтөрүлөт жана кайрадан байланат. Кунут дубалары окулат. “Аллааху акбар” деп айтылып, рукууга барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. “Самиъаллаху лиман хамидах” деп түзөлөт жана түзөлгөндөн кийин “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп жайнамаздан өйдө болуп, тизелеп отурулат. Кайрадан “Аллааху акбар” деп айтылып, экинчи жолу саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. “Аллааху акбар” деп айтылып, жайнамаздан өйдө болуп отурулат. Отурганда кезеги менен Аттахият, Аллаахумма салли, Аллаахумма баарик жана Раббанаа аатина дубалары окулат. Алгач башын оң тарапка буруп, “Ассалааму алайкум ва рахматуллаах” деп айтылат. Андан кийин башын сол тарапка буруп, “Ассалааму алайкум ва рахматуллаах” деп айтат.

Намаздан кийин окулган теспе (тасбих) жана дубалар

Парз намаздары окулгандан кийин:

اَللّٰهُمَّ اَنْتَ السَّلَامُ وَمِنْكَ السَّلَامُ تَبَارَكْتَ يَا ذَا الْجَلَالِ وَالْاِكْرَامِ

“Аллаахумма антассалааму ва минкассалаам, табааракта я залжалаали вал-икраам” деп айтылат. “Аллам! Сен ар түрдүү кемчиликтерден алыссың. Анык туура жол Сенде гана.”

Парздан кийин сүннөт намазы болбосо (багымдат жана аср намаздары сыяктуу):

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ

“Аллаахумма салли алаа саййидинаа Мухаммадин ва аалаа аали саййидинаа Мухаммад” деп, пайгамбарыбызга салават жана салам айтылат. Парздан кийин сүннөт намазы болсо (бешим, шам жана куптан намаздары сыяктуу), салават жана салам намаздын сүннөтү окулгандан кийин айтылат.

Салават жана саламдан кийин:

سُبْحَانَ اللّٰهِ وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ وَلَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاللّٰهُ اَكْبَرُ وَلَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ الْعَلِيِّ الْعَظ۪يمِ

“Субхааналлахи вал-хамду лиллаахи ва лаа илааха иллаллааху валлааху акбар ва лаа хавла ва лаа куввата иллаа биллаахил-алиййил-азим.” “Өзүнөн башка эч бир жараткан болбогон Алла – бирөө гана, түгөйү жана шериги жок. Эрктүүлүк аныкы. Шүгүр жана мактоо Ага тиешелүү. Анын бардык нерсеге күчү жетет,” – деп айтылат.

Мындан кийин Аъуузу-Бисмилла менен “Аяатул-Курсий” окулат.

Андан кийин кезеги менен:

33 жолу – سُبْحَانَ اللّٰهِ “Субхааналлах” “Алланы кем сыпаттардан арылтам.”

33 жолу – اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ “Алхамду лиллаах” “Бардык мактоо Аллага тиешелүү.”

33 жолу – اَللّٰهُ اَكْبَرُ “Аллааху акбар” “Алла баарынан улуу” – деп айтылат.

Булардын аркасынан:

لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَحْدَهُ لَا شَر۪يكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْئٍ قَد۪يرٌ

“Лаа илааха иллаллааху вахдахуу лаа шариика лах, лахул-мулку ва лахул-хамду ва хува аалаа кулли шайин кадир.” “Атагы улуу Алланы теспе жана танзих кылам. Ал бардык кемчиликтерден алыс. Шүгүр Аллага таандык. Алладан башка эч бир кудай жок. Алла баарынан улуу. Буйруктарына баш ийүү, тыюуларынан сактануу үчүн зарыл болгон күч жана кубат Алладан гана,” – деп айтылат жана дуба окулат.

Дуба – пенденин каалоо-тилектерин Алла таалага сунушу. Ибадаттардын маңызы болгон дубанын шарты – тазалык жана ак ниеттүүлүк.

Дубанын кыбыласы асман болгондуктан, дуба окуп жатканда колдор жогору, б.а. көк жүзүнө карата жана көкүрөктүн тушуна келтирилип көтөрүлөт. Дубада колдордун арасын аз да болсо ачык кармоо – мустахаб жана мартабалуу.[151]

[151] ал-Фатава ал-Хиндийя. 5-том. 318-бет: Хашиятут-Тахтави алал-маракил-фалах. 207-бет.

НАМАЗДЫ БУЗГАН НЕРСЕЛЕР

1) Намазда сүйлөө (билип же билбестен, байкабастан, уйкусурап, кыскасы кандай болбосун адамдын сөзү намазды бузат).

2) Адамдын сөзүнө окшогон дуба (Оо, Эгем! Мени мындай кийиндир, мындай жедир, же болбосо баланча аялды мага насип кыл! сыяктуу).

3) Намаз окуп жатканда бирөөгө салам берүү, же башкасы берген саламды алик алуу. Бирок берилген саламды кол жаңсоо же баш ийкөө менен алуу намазды бузбайт, макүрөө болуп саналат.

4) Намазда намазга тиешелүү болбогон бир ишти кылуу.

Буга “амали касир” деп айтылат, мааниси боюнча “көп иш” дегенди түшүндүрөт. Намаздын бузулушуна себеп болгон бул “көп иштин” белгиленишиндеги өлчөм төмөнкүдөй:

Намаз окуп жаткан киши намаз менен байланыштуу болбогон бир иш менен алектенип жатканда, анын намазга турганын билбеген жана бул абалда көргөн бир киши шек санабастан “Бул адам намазда эмес, анткени намаз окуган киши мынчалык иш менен алек болбойт” десе, б.а. сырттан караган адамды бул чечимге алып барган иштерге “көп иш” деп айтылат.

Намаз окуп жаткан киши намазда экендигинен күмөн санала турган бир иш менен алек болсо, буга да “амали калил” деп айтылат, “аз иш” дегенди түшүндүрөт. Бул болсо намазды бузбайт, бирок макүрөө болуп эсептелет.

Намаз окуп жатканда чачты жана сакалды тароо, дененин кайсы бир жерин намаздын бир кыймылында үч жолу тырмоо намазды бузат. Бир же эки жолу тырмалса бузулбайт. Дененин кайсы бир жерин кол көтөрбөстөн үч жолу тырмоо бир жолу тырмоо болуп эсептелет жана бул тырмоо да намазды бузбайт.

Баланы алып эмгизүү да намазды бузат. Сүт чыкса-чыкпаса да эки жолудан ашык эмизүү намазды бузат.

Намазда эч кандай себеп болбой туруп эле катары менен токтобостон үч кадам аттоо намазды бузат. Бир кишинин сүзүп алышы, же кийиминен тартышынан улам намаз окулган жерден үч кадам жылып кетүү да намазды бузат.

Намазда бир гана жолу бир кол менен баштагы чалма, же такыяны алып жерге коюу, же болбосо буларды жерден алып башка кийүү намазды бузбайт. Намазда чалма чечилип кетип, муну бир кол менен бир же эки жолу оңдосо, намаз бузулбайт. Намаз окуган киши колу же камчы менен бирөөнү чаба турган болсо, анда намаз бузулат.

Намаз окуган кишиге “алдыга жыл” же жанында намаз окуй турган кишиге “орун бошот” деп айтылса, ал да башкасынын айтканы менен болуп, буларды аткара турган болсо, анда намазы бузулат. Анткени ал намазда башка бирөөнүн буйругу менен иш кылган болот. Бирок өзү жыла турган болсо, же сапта орун ачса, намазы бузулбайт.

Намазда күндүн нурунан ыңгайсызданган киши бир же эки кадам басып, көлөкө жерге турса, намазы бузулбайт. Намазда шымды байлоо намазды бузат, ал эми чечүү бузбайт. Намаз окуп жаткан кишиден бир нерсе суралса, ал да ооба же жок деген мааниде башын ийкесе, намазы бузулбайт.

5) Көкүрөгүн кыбыладан буруу.

6) Бир нерсе алып жегендик.

7) Ооздо калган бир нерсени жутуу (нокотчолук чоңдукта).

8) Сагыз же башка бир нерсе чайноо.

Оозго алынган момпосуй эриген сайын даамы тамакка жетсе, намаз бузулат. Намаздан мурун таттуу бир нерсе жеген киши намаз окуп жатканда мунун даамын сезип, шилекейин жутса, намазы бузулбайт.

9) Намазда бир нерсе ичүү.

10) Себепсиз эле жөтөлүү.

Кандайдыр бир себептен улам жөтөлүү намазды бузбайт. Окушуна тоскоол болгон какырыкты кетирүү, үндү оңдоп жакшыртуу, жаңылыш окуган имамдын катасын түздөө жана намазда экендигин билдирүү үчүн жөтөлүү намазды бузбаган себептерден болуп саналат.

11) Бир нерсени үйлөө.

12) “Ох! “ деп онтоо.

13) “Ах, ох” деп айтуу.

14) Кандайдыр бир оорудан же бул дүйнөгө таандык бир кырсыктан улам үн чыгарып ыйлоо (бейиш же тозокту эстеп ыйлоо намазды бузбайт).

15) Чүчкүргөнгө “Ярхамукаллаах”, жаман бир кабарга “Иннаа лиллахи вa иннаа илaйхи ражиуун”, жакшы кабарга “Aлхамдулиллаах”, таң калычтуу бир кабарга “Субхааналлах” деп айтуу. Алла тааланын ысмын укканда “жалла жалаалуху”, пайгамбарыбыздын ысмын укканда “салават жана салам” айтуу.

Башка тарапта намаз окуган кишинин “валаззаллин” деп окуганын угуп, “Оомийин” деген кишинин да намазы бузулат.

16) Бирөөгө жооп берүү максаты менен аят окуу (Жооп берүү максаты менен эмес, намазда экендигин билдирүү үчүн окуса, намаз бузулбайт). Намазда экендигин билдирүү үчүн үнүн көтөрүп окуу да намазды бузбайт.

17) Таяммум менен намаз окуп жаткан кишинин сууну көрүшү жана муну колдонууга күчүнүн жетиши.

18) Бутка кийилген маасынын масх мөөнөтүнүн намазда аякташы.

19) Бутунан азыраак (кызыл аышктан ылдый) болсо да маасыларды чыгаруу.

20) Рукуу жана саждаларды ишаарат менен кылган кишинин намаз окуп жатканда рукуу жана сажданы кылууга күчүнүн жетиши.

21) Багымдат намазын окуп жатканда, күндүн чыгышы.

(Айт намазын окуп жатканда намаз окулбай турган убакыттын келиши жана жума намазын окуп жатканда аср убактысынын келиши менен да бул намаздар бузулат.)

22) Кечиримдүү себеп ээсинин себебинин жоюлушу.

23) Эсинен тануу же акылынан ажыроо.

24) Балакатка жеткен бир кыздын же бир аялдын жамаат менен окулган намазда эркек кишинин жанында же алдында турушу. Буга “мухазаты ниса” деп айтылат. Мындай абалда эркектин намазынын бузулушу үчүн айрым шарттардын болушу керек. Булар:

а) Намаз окугандын милдеткер болушу (Жаш баланын намазы бузулбайт).

б) Эркек менен аялдын экөөнүн тең намазда болушу.

в) Намаздын рукуулуу жана саждалуу намаз болушу (жаназа намазы мындай абалда бузулбайт).

г) Эркек жана аялдын, экөөнүн тең бир намазды бирге окушу.

д) Экөөнүн тең ортолорунда бөлүп турган көшөгө болбостон, бир жайда болушу (Эгерде бирөө бир адамдын боюнчалык бийикте, экинчиси ылдыйраакта болуп жана дене-мүчөлөрү бири-биринин катарында болбосо, намаз бузулбайт, ал эми экөө тең бир жерде болуп, ортолорунда бөлүп турган көшөгө же бир киши бата турганчалык аралык болсо да намаз бузулбайт).

е) Имам намазды баштап жатканда, аялдардын жамаатына да имам экендигине ниет кылышы.

ё) Аялдын эркектин жанында же алдында туруп, экөөнүн рукууга бирдей мезгилде жүгүнүшү.

Жогоруда саналган шарттар эркектердин намазын бузат.

Эгерде аял киши намазда ээрчиген имамынын катарында же алдында турса, имамдын намазы бузулат жана өзүнүн намазы да бузулган болот.[152]

25) Бир намазды окуп жатканда, башка бир намазга өтүү максаты менен такбир айтуу.

Мындай абалда экинчи намазга баштагандыктан, мурунку кылган намазы бузулган болот.

26) Дененин жабылышы керек болгон жерлеринин кыска мөөнөткө да болсо ачылып калышы, же болбосо намазга тоскоолдук кылган булганыч нерсенин денеге жугушу. Ачылган жер дароо жабылса, намаз бузулбайт.

27) Имамды ээрчиген кишинин бир рукунду (кыймылды) имам менен бирге аткарбастан, андан өтүп кетиши. (Мисалы, имамдан мурун рукууга барып түзөлгөндөн кийин бул кыймылды имам менен бирге кылбай, же болбосо имамдан кийин кайрадан кылбастан намазды улантып, имам менен салам берсе, намазы бузулган болот.)

29) Намаздын аягында азыраак отургандан кийин намаздын ичиндеги саждалардан бирөөнү же тилават саждасын кылбаганын эстеген киши кылбаган саждасын орундаткандан кийин акыркы отурушту кайталабаса, намазы бузулган болот.

30) Үч жана төрт рекеттүү парздарда өзүн жолоочу деп ойлоп, эки рекеттин аягында салам берүү намазды бузат. Ошондой эле бешим намазынын парзын жума, куптан намазынын парзын тараба деп ойлоп, же болбосо билбегендиги үчүн төрт рекетти эки рекет деп ойлоп, биринчи отуруштун аягында салам берүү да намазды бузат. Анткени бул салам намазды бүтүрүү үчүн билип туруп берилген.

Төрт рекеттүү намазды окуп жаткан киши экинчи рекеттин аягында муну акыркы рекет деп ойлоп, жаңылыштык менен салам берсе намазы бузулбайт. Имамга биринчи рекеттен кийин жетишкен киши имам салам берип жатканда, өзү салам бербестен, окуй албаган рекеттерин толуктоо үчүн өйдө турушу керек болсо да, жаңылыштык менен имам менен бирге салам берсе, намазы бузулбайт.

31) Мааниси өзгөрө турганчалык даражада Куранды жаңылыш окуу.

Бул “Заллатул-карии” деп айтылат. Мааниси “Окугандын булдурукташы”, башкача айтканда, жаңылыш окушу дегенди билдирет. Намазды бузуп бузбаганы боюнча бул теманын кыскача түшүндүрүлүшү керек. Эгерде, Куран атайылап туура эмес окулуп, муну менен мааниси өзгөрсө, намаз бузулат. Ал эми жаңылыштык же унутуу менен туура эмес окулган учурда:

а) Эгерде сөздөрдөгү үндүүлөрдүн созулуп же кыска айтылышында жана тынымында жаңылыштык болсо (маанисинде кандайдыр бир өзгөрүү болсо да, болбосо да) намаз бузулбайт. Ошондой эле жанаша келген эки окшош үнсүздү бир эле тыбыш катары окуу, же бир эле үнсүз тыбышты эки үнсүз сыяктуу баса окуу менен да намаз бузулбайт.

б) Тыным ала турган жерде шар окуу, шар окула турган жерде тыным алуу сыяктуу ката окулуштарда да мааниси өзгөрсө да, намаз бузулбайт. Анткени буларды туура окуу адамдар үчүн анчалык оңой эмес. Сөздү бөлүп окуу, мисалы, “Алхамду” сөзүн алгач “Алхам” деп, калган бөлүгүн кийин толуктап окуу да намазды бузбайт.

в) Эгерде бир тыбыштын ордуна башка бир тыбышты окуп, муну менен маани өзгөрбөсө жана Куранда ал сөздүн окшошу болсо, мындай абалда да намаз бузулбайт. “Залимин” сөзүнүн ордуна “залимуун” деп окуу сыяктуу. Эгерде тыбыштардын алмашышы менен сөздүн мааниси өзгөрбөсө, бирок ал сөздүн окшошу Куранда болбосо, Имам Азам менен Имам Мухаммеддин айтканы боюнча намаз бузулбайт, Имам Абу Юсуфтун пикири боюнча бузулат. “Кавваамина” сөзүнүн ордуна “Кайяамина” сыяктуу.

Эгерде тыбыштын өзгөрүшү менен сөздүн мааниси да өзгөрүп жана ал сөз Куранда болбосо, намаз бузулат.

Бир сөздө окулушу керек болгон тыбыштын ордуна башка бир тыбышты окуган жана айрым тыбыштарды айта албаган чулдур кишилер туура окуш үчүн аракет кылууга тийиш жана айта албаган тыбыштары болбогон аяттардан намаз жайиз боло турганчалык жатташы керек. Анткенге да болбосо, окуй ала турганчалык намазын окуйт, бирок башка бирөөнө намазга өтө албайт.

Намазда даараттын бузулушу

Намазда даараттын бузулушунун эки түрү болот. Бири – өз каалоосу болбой туруп, бири да – өз каалоосу менен даараттын бузулушу. Намазда өз каалоосу болбой туруп даараты бузулган киши эч сүйлөбөстөн дароо эң жакын бир жерге барып дааратын алат жана намазын калтырган жеринен каалаган жерде толуктайт (Бул намазды толуктоо деп айтылат). Шафий мазхабында болсо намазды кайра баштан окушат. Кайсы рукунда (кыймылда) даараты бузулса, кайрадан даарат алып, намазын толуктайт. Эгерде намазда дааратын өз каалоосу менен атайылап бузган болсо, намазды кайра баштан окуйт (Бул истинаф делет). Күмөндүү ойлордон кутулуш үчүн мындай эки абалда тең намазды кайра баштан окуу эң туурасы болот.

Намазды бузбаган нерселер

1) Намаз окуп жаткан киши Куранга болсун, башка бир жазууга болсун, билип туруп карап, маанисин түшүнсө, намазда башка бир нерсе менен алек болгону үчүн адепке терс жана жагымсыз иш кылган болот. Бирок маанисин түшүнгөн жазууну тили менен ачык айтпагандыгы үчүн намазы бузулбайт. Капысынан көзүнө жазуу илешип, маанисин түшүнсө макүрөө болбойт.

2) Намаз окуп жаткан кишинин жайнамазга баш коё турган жеринен бирөөнүн өтүшү менен намаз бузулбайт. Ал өтүп кеткен мейли эркек киши, мейли аял киши, мейли башка бир жандуу болсун.

Милдеткер болгон бир киши атайылап эле намаз окуп жаткан кишинин алдынан өтө турган болсо, күнөө кылган болот. Бул маселенин төрт жагы бар:

а) Намаз окуган киши алдынан бирөөлөр өтө турган жерде турбаса жана аны айланып өтүү мүмкүн болсо да, андай кылбай, намаз окугандын алдынан өткөн киши күнөөкөр болот.

б) Намаз окуган киши адамдар өтө турган жерде турса жана аны айланып өтүүгө мүмкүн болбосо, андай абалда намаз окуган киши күнөлүү, ал эми алдынан өткөн кишинин күнөөсү жок.

в) Намаз окуганга башка ыңгайлуу жер болсо да, намаз окуган киши кишилер өтө турган жерде намаз окуса жана басып бараткан киши да алыстан өтүү мүмкүн болгонуна карабастан, намаз окуган кишинин алдынан өтсө, мындай учурда намаз окуган да, намаз окугандын алдынан өткөн киши да күнөөкөр болот.

г) Намаз окуган киши алдынан киши өтпөй тургандай ыңгайлуу жай таба албаса жана ал жерден өткүсү келген киши да намаз окуган адамды айланып өтө тургандай жол таба албаса, мындай абалда намаз окуган да, алдынан өткөн киши да күнөөкөр болбойт.

Намаздын макүрөөлөрү

Намазда макүрөө болгон негизги нерселер төмөнкүлөр:

1) Намазда денесин, же кийим-кечесин кармалоо.

Булар намазда адепке терс кыймыл-аракеттерден болуп саналат. Чекесиндеги чаңды жана терди аарчуу да – макүрөө. Бирок адамга ыңгайсыздык берип жатса, буларды аарчуу макүрөө болбойт.

2) Манжаларды кырсылдатуу жана кайчылаштыруу, бөйрөктү таянуу.

3) Эстөө, керилип чоюлуу.

4) Талаада намаз окуп жатканда, алдындагы кичинекей таштарды оодарып оңдоо (Үстүнө сажда кылууга мүмкүн болбогон жерди бир жолу түздөсө болот).

5) Көздүн кыйыгы менен эмес, моюнду буруп кароо. Намазда кароо үч түрдүү:

а) Макүрөө болгон көз караш: Бул – моюнду буруп кароо.

б) Мубах болгон көз караш: Бул – моюнду бурбастан, көздүн кыйыгы менен оңго жана солго кароо.

в) Намазды жойгон көз караш: Бул – көкүрөгүн кыбыладан буруп кароо.

6) Намазда түкүрүү.

Бул – жөн гана түкүрүү дегендик эмес. Эгерде түкүрүп жатканда, тыбыш пайда болсо намаз бузулат. Аргасыз калган учурда да жерге түкүрбөш керек, бир жүз аарчы менен аарчылышы абзел. Жерге түкүрүү макүрөө болот.

7) Намазда себепсиз эле мандаш токунуп, же болбосо тизелеп отуруу.

8) Эркектердин жайнамазга баш койгондо, колдорун жерге жайышы.

9) Жеңди түрүп намаз окуу. Кыска жеңдүү көйнөк менен намаз окуу – макүрөө эмес (Аялдардын көйнөгүнүн жеңи сөзсүз түрдө узун болушу керек).

10) Көйнөк кийүү мүмкүн болгон учурда да, намазды шым менен гана окуу (Бул нерсе эркек үчүн гана, эгерде аялдар мындай кыла турган болсо, намаз бузулат).

11) Баш ийкеп алик алуу.

12) Себепсиз эле мандаш токунуп отуруу.

13) Башына кол аарчы же чалма байлап, төбөсүн ачык таштоо.

14) Намазда көйнөк менен бир же эки жолу желпинүү.

15) Кыям абалынан башка жерде Куран окуу (Кыраатты рукууга барганда бүтүрүү сыяктуу).

16) Бир кыймылдан экинчи кыймылга өтүп жатканда айтылчу зикирди өткөндөн кийин айтуу.

Мисалы, рукууга баргандан кийин “Аллааху акбар” деп айтуу, рукуудан толугу менен түзөлгөндөн кийин “Самиъаллаху лиман хамидах” деп айтуу. Чындыгында, такбир рукууга бара баштаганда айтылат жана рукууга барганда бүтөт. “Самиъаллаху лиман хамидах” деп айтууга рукуудан түзөлүп жатканда башталат жана түзөлгөндө бүтүрүлөт.

17) Намаздарда экинчи рекетти биринчиден үч же дагы көбүрөөк аят окуп узартуу.

18) Парз намаздарда бир рекетте бир сүрөнү кайрадан окуу, башка сүрөнү жатка билсе да, биринчи рекетте окулган сүрөнү экинчи рекетте билип туруп кайталоо (Напил намаздарда бир сүрөнү кайрадан окуу макүрөө эмес).

19) Экинчи рекетте биринчи рекетте окулган сүрө же аяттан мурунку сүрө же аятты окуу.

Намазда сүрө окулуп жатканда башынан аягына, б.а. жогорудан төмөнгө карай окулат. Мисалы, биринчи рекетте Фатихадан кийин “Аламтара” (Фил) сүрөсү окулган болсо, экинчи рекетте “Ли-илаафи” (Курайш) сүрөсүнүн окулушу туура болот. Бирок биринчи рекетте “Ли-илаафи” сүрөсүн окуп, экинчи рекетте “Аламтара” сүрөсүн окуу тетири карай окуу болот жана бул макүрөө болуп саналат. Биринчи рекетте билбестен Фатихадан кийин “Кул аъуузу бираббиннасты” (Нас) окуса, экинчи рекетте да аны кайталайт. Эгерде атайылап окуй турган болсо макүрөө болот. Бирок кайра ошол эле сүрөнү окуйт.

20) Биринчи рекетте бир сүрөнү окуп, экинчи рекетте бир сүрөнү таштап коюп, башка сүрөнү окуу.

Мисалы, биринчи рекетте “Аламтара” окулуп, экинчи рекетте “Ли-илаафи” окулуш керек болсо, бирок бул окулбастан “Ара айталлазии” сүрөсүнүн окулушу – макүрөө. Бирок эки же андан ашык сүрө ташталып окулбаса, макүрөө болбойт.

Бир рекетте эки сүрө окуса да, эки сүрөнүн ортосунда бир сүрөнү калтырып окуу – макүрөө. Ортодогу сүрө көлөмдүү болсо, аны аттап өтүп, кийинки сүрөнү окуу макүрөө болбойт (Эки сүрөнү бир рекетте токтобостон биринин артынан бирин окуу – макүрөө эмес). Бир сүрөнүн аятынан бир же бир нече аятты аттап, башка аятка өтүү да – макүрөө.

21) Бир рекетте ортосунан бир же бир нече сүрө аттап, эки сүрөө окуу (Эки сүрөнү бир рекетте токтолбостон биринин артынан бирин окуу – макүрөө эмес).

22) Намазда жагымдуу жыттанган бир нерсени жыттоо (Өз эркинен сырткары мурдуна кандайдыр бир жыттын келиши – макүрөө эмес).

23) Саждада кол жана буттун баштарын кыбыладан буруу.

24) Колдорду рукууда тизелерге, отуруштарда сандардын үстүнө жана туруп турганда оң колду сол колдун үстүнө койбоо.

25) Көздү жумуу (Бирок намазда жөнөкөйлүктү жана бейпилдикти бузган нерселерди көрбөш үчүн көздү жумуу макүрөө болбойт).

26) Жогору жакты кароо.

27) Намазга терс келген “амали калилди” (аз ишти) кылуу (Мисалы, чачынан бир тал жулуу сыяктуу).

28) Оозго эрибеген бир нерсени салуу (Оозго момпосуй сыяктуу бир нерсени коюп, даамы тамагына жетсе, намаз бузулат).

29) Ысык, муздак же жердин катуулугу сыяктуу кандайдыр бир аргасыз абал болбосо, сажданы чалманын ороосунун үстүнө кылуу.

30) Мурунунда кандайдыр бир себеп болбосо да, маңдайды гана саждага тийгизүү.

Анткени саждада чекени жерге тийгизүү парз, мурунду жерге тийгизүү важип болуп саналат. Себепсиз эле важипти аткарбай коюу – макүрөө. О.э. мурунду жерге тийгизип, себеби болбой туруп чеке жерге тийгизилбесе намаз туура болбойт.

31) Жолдун үстүндө, мончонун ичинде, жуунган жерлерде, мазарда (намаз үчүн бөлүнгөн жайдан сырткары), таштанды болгон жерде, мал союлган жерде, булганыч нерселерге жакын жерде жана ээсинин макулдугу алынбаган жерде намаз окуу.

32) Ажаатканага баруу үчүн шашылып калган убакта намаз окуу.

(Мындай абалда болгон киши эгерде намаздын маалынын өтүп кетишинен коркпосо, ажаатканага баргандан кийин даарат алып, намазын кайра баштан окуйт. Намаздын маалынын өтүп кетишинен корко турган болсо, ошол абалы менен намазын акырына чейин окуйт.)

33) Тыкан эмес жана көпчүлүктүн көзүнчө кийип жүрүүгө болбой турган бир кийим менен намаз окуу.

Азирети Өмөр бир кишинин салбыраган бир кийим менен намаз окуп жатканын көрүп, ага:

– Сени ушул кийимиң менен бирөөлөргө жиберсем, барасыңбы? – деп сурайт. Ал киши:

– Жок, – деп жооп берет. Муну уккан азирети Өмөр:

– Алдына тыкан кийим менен чыгуу Алла таалага дагы ылайыктуураак, – деп айтат (Маракиюл-Фалаах. 93-бет).

34) Каалап жүргөн тамагы даяр болгон учурда намазга жыгылуу.

35) Аяттарды, рукуу жана саждалардагы теспелерди кол менен саноо (Ичинен саноо макүрөө эмес, тил менен саноо намазды бузат).

36) Имамдын бир билек узундугунда (болжол менен 22 см.) бийикте, же ушул эле өлчөмдө төмөндө өзүнчө турушу.

37) Алдыңкы катарда бош орун болгонуна карабастан, арткы катарда туруп намазга жыгылуу.

38) Кандайдыр бир жандуунун сүрөтүнүн үстүнө жайнамазга жыгылуу. Бир жандуунун сүрөтү болгон кийим менен намаз окуу. Намаз окуган кишинин алды жагында, үстү жагында, оң же сол тарабында, башынын үстүндө жана арка тарабында жандуулардын сүрөтүнүн болушу.

Тике турган киши жердеги сүрөттү көрбөсө, көрүнбөй турганчалык даражада кичинекей болсо, же чоң болсо да башы болбосо, же болбосо жансыз бир затка таандык сүрөт болсо намаз окуу макүрөө болбойт. Ал эми чөнтөктөгү жана капчыктагы сүрөттүү акча жана күбөлүктөр менен намаз окуу макүрөө эмес.

39) Алдынан адамдын өтүшү мүмкүн болгон жерде намаз окуп жатканда алдына казык койбоо.

Казык деген жарым кулач узундугунда же андан да узунураак бир жыгач же башка бир нерсе. Алдынан адамдын өтүшү мүмкүн экенин божомолдогон кишинин намазды баштаардан мурун казыкты жайнамазга жыгыла турган жеринин бираз илгерисине сайып коюшу – мустахаб, сайбашы – макүрөө. Мындай бир жерде жамаат менен намаз окулуп жатса, казыктын имамдын алдына сайылышы жетиштүү.

Намаз окулган жер катуу болуп, казыкты саюу мүмкүн эмес болсо, же отургуч сыяктуу жөлөп коё турган бир нерсе болбосо, казыкты алдына туурасынан жаткырып коёт, казык болбосо, бир нерсе менен чийип коюу керек.

Намаз окуган киши алдында казык болсо да, болбосо да, алдынан өткөн кишини алыстатууга аракет кылбашы керек.

Бирок баш, көз же кол кыймылы менен белги берип, же болбосо “Субхааналлах” деп алдынан өтүшүнө тоскоол боло алат. Эркектер алдынан өтүүгө тоскоол болуу үчүн үнүн бийик көтөрүп окуй алышат. Аялдар оң колу менен сол колунун үстүнө чаба алат. Каабаны тооп кылгандар ал жерде намаз окугандардын алдынан өтө алышат.

40) Чок болуп күйүп жаткан отту карап намаз окуу (Чырак, шам, же лампага карап намаз окуу макүрөө болбойт).

41) Парз болгон намазда себепсиз эле кандайдыр бир нерсеге таянуу.

42) Намазда адамдын жүзүнө карап туруу.

43) Жайнамазга жыгылып жатканда колдорду тизеден мурун жерге коюу, саждадан өйдө болуп жатканда тизени колдон мурун көтөрүү (Кандайдыр бир оорудан улам мындай кылса макүрөө болбойт).

44) Намаз окуп жатканда пальтону, же күрмөнү кийбестен, ийинге желбегей жамынуу.

45) Маңдайында уктаган бир кишинин болушу.

46) Рукууда башын жогору көтөрүү же ылдый салаңдатуу.

47) Аъуузу-Бисмилла, Субхаанака жана Оомийинди ачык айтуу.[153]

48) Рукуу жана саждада теспелерди айтпоо же үч жолудан аз айтуу.

49) Мечитте өзү үчүн бир жерди белгилеп, намазды дайыма ошол жерде окуу.

Намаз окуганга макүрөө болбогон нерселер

Чепкен жамынган кишинин колдорун жеңине салбастан намаз окушу жана Куран же кылычтын маңдайында намазга жыгылышы макүрөө эмес.

Намаз окуп жатканда алдында бир кишинин маңдай-тескей эмес, ары карап турушу макүрөө болбойт.

Кыймыл-аракетине жолтоо болбосо, намаз окуган кишинин мойнуна кылыч жана ушуга окшогон бир нерсени асып алышы макүрөө эмес.

Чырак, шам жана лампаны карап намаз окуу, үстүнө баш коюлбай турган болсо, кандайдыр бир жандуунун сүрөтү болгон жабуунун үстүндө намаз окуу да макүрөө эмес.

Намаз окуган кишинин көйнөгү рукууга жүгүнүп жатканда үстүнө жабышып, кандайдыр бир ыңгайсыздык бере турган болсо, акырын тартып оңдой алат. Ошондой эле топурактуу бир жерде намаз окуган кишинин да кийимин кирдеп калуудан сактоо үчүн аны акырындык менен тартып коюшунда эч кандай ыңгайсыздык жок. Намаз окуган киши маңдайына жабышып калган топуракты өзүнө ыңгайсыздык бергени үчүн аарчый алат, ошондой эле терин да аарчый алат.

Жүзүн бурбастан, көзүнүн кыйыгы менен караса болот, бирок карабаса дагы жакшы болот. Чымын-чиркей намаз окуган кишинин тынчын ала турган болсо, аны кубалоо да макүрөө эмес.

Намазды бузууну важип жана жайиз кылган нерселер

Намазды бузуу арам болуп саналат. Бирок айрым учурларда намазды бузуу – важип, ал эми айрым учурларда жайиз.

Кол салууга дуушар болгондо, же сууга чөгүп бараткан бир киши жардам суранган учурда, ага жардам берүү максаты менен намазды бузуу важип болот.

Бир короо койго карышкыр тийгенде, же кандайдыр бир жырткыч жаныбар кол салганда, же болбосо сокур же коркунучту байкабаган бир киши кудукка түшүү же тамдын үстүнөн учуп кетүү коркунучуна туш болгондо, буларга жардам үчүн намазды бузуу – жайиз. Эгерде чындап эле түшүп, же учуп кете турган болсо, анда намазды бузуу важип болот. Киндик эненин төрөлө турган баланын же энесинин өлүп калышынан, же болбосо бир дене-мүчөсүнүн майып болушунан коркуп, намазын бузушу, же болбосо аны кийинкиге калтырышы да важип болуп эсептелет.

Кандайдыр бир жырткыч, сел, өрт коркунучунан корккон, же болбосо душман менен бетме-бет келген кишилердин намаздарын кийинкиге калтырышы – жайиз.

Напил намаз окуп жаткан бир кишини энеси, же атасы (анын намаз окуп жатканын билип туруп) чакырса, намазын буза алат. Эгер баласынын намазда экенин билбестен чакырса, намазын бузушу важип болот. Эгерде парз намазда болсо ата-энесинен бирөө чакырса, намазды бузбайт. Бирок кандайдыр бир коркунучтан улам жардам суранышса, намазды бузуу важип болот.

Бир күмүш сөлкөбай баасында болгон бир нерсенин (башка бирөөгө таандык болсо) уурдалып кетүү коркунучу болсо, мындай учурда парз болсо да, намазды бузуу – жайиз.

Аял киши намаз окуп жатканда казандагы тамактын кайнап, ташып кетишинен же баласынын ыйлап, кыйнала турганынан корко турган болсо, намазын буза алат.

[152] Шафий, Маликий жана Ханбалий мазхабындагылар имамдын аркасында намаз окуган эркектердин жанында же алды жагында аял намаз окуй турган болсо, аялдын намазы бузулбагандай эле эркектерден турган жамааттын да намазы бузулбайт деп эсептешет.

[153] Шафий жана Ханбалий мазхабындагылар Фатиха ачык окулган жерлерде “Оомийин” да ачык айтылат деп эсептешет.

НАМАЗДЫН ЖАМААТ МЕНЕН ОКУЛУШУ

Жамаат менен намаз окуунун сообу

Динибиз жамаат менен намаз окууга абдан чоң маани берген. Жамаат менен намаз окуган мусулмандар бири-бири менен жакындан таанышышат. Билбегендер билген кишилерден үйрөнүшүп, жакшы кулк-мүнөздөргө ээ болушуп, акырындык менен начар адаттардан арылышат.

Жамаат менен намаз окууну уланткан мусулмандардын арасында бири-бирине урмат көрсөтүү сезими пайда болуп, боордоштук жана көмөктөшүү сезимдери чыңдалат. Жамаат менен намаз окуган момундар жалгыз өзү намаз окугандарга караганда дагы көбүрөөк сооп табат. Бул жөнүндө сүйүктүү пайгамбарыбыз мындай деп айтып кеткен:

صَلَاةُ الْجَمَاعَةِ اَفْضَلُ مِنْ صَلَاةِ الْفَذِّ بِسَبْعٍ وَعِشْر۪ينَ دَرَجَةً

“Жамаат менен окулган намаздын сообу жалгыз окулган намаздан жыйырма жети эсе көп.”[154]

مَنْ صَلَّى الْعِشَاءَ ف۪ي جَمَاعَةٍ فَكَاَنَّمَا قَامَ نِصْفَ اللَّيْلِ وَمَنْ صَلَّى الصُّبْحَ ف۪ي جَمَاعَةٍ فَكَاَنَّمَا صَلَّى الَّليْلَ كُلَّهُ

“Куптан намазын жамаат менен окуган бир киши түн жарымына чейин намаз окугандай болот. Багымдат намазын жамаат менен окуган бир киши түнү бою намаз окугандай болот.”[155]

مَنْ تَطَهَّرَ ف۪ي بَيْتِهِ ثُمَّ مَشٰى إِلٰى بَيْتٍ مِنْ بُيُوتِ اللّٰهِ لِيَقْضِيَ فَر۪يضَةً مِنْ فَرَائِضِ اللّٰهِ كَانَتْ خَطْوَتَاهُ إِحْدَاهُمَا تَحُطُّ خَط۪يئَةً وَالْاُخْرٰى تَرْفَعُ دَرَجَةً

“Бир киши үйүндө жакшылап тазаланып, Алланын парздарынан бирөөнү орундатыш үчүн бир мечитке басып барса, баскан кадамдарынын бирөө күнөөлөрүн жоёт, ал эми экинчиси анын даражасын жогорулатат.”[156]

Киши парз намаздарды жалгыз да окуса болот. Бирок жамаат менен окулушу муаккад сүннөт болуп саналат. Ар дайым мечитке баруунун руханий пайдасы көп, коомчулуктун биримдигин камсыз кылууда да чоң роль ойнойт.

Сүннөт жана напил намаздар жамаат менен окулбайт. Бирок тараба намазы сүннөт болгонуна карабастан жалгыз да, жамаат менен да окулат. Ал эми важип болгон витр намазы Рамазан айында гана жамаат менен окулат. Жума жана айт намаздары жамаат менен окулат, жалгыз окулбайт.

Мечит жана жамаат адеби

Мечит – мусулмандардын Алла таалага сыйынган жери. Жер жүзүнүн эң кадырлуу жерлери болгон мечиттер “Алланын үйү” деп айтылат. Мечитке ибадат кылыш үчүн барган момун Алла тааланын зыяратчысы жана коногу болуп саналат. Үй ээси үйүнө келген конокторун бир нерселер менен сыйлайт эмеспи, анын сыңарындай мечитке барган момундарга да Алла таала чоң сыйлыктар берет. Азирети пайгамбарыбыз бул тема боюнча мындай деп буюрган:

مَنْ تَوَضَّاَ ف۪ي بَيْتِهِ فَاَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ اَتَى الْمَسْجِدَ فَهُوَ زَائِرُ اللّٰهِ فَحَقٌّ عَلَى الْمَزُورِ اَنْ يُكْرِمَ الزَّائِرَ

“Үйүндө жакшылап даарат алып, мечитке барган киши Алланын зыяратчысы болуп саналат. Зыярат кылган кишиге Алла сыйлык-тартуу берет.”[157]

Мечиттерге урмат көрсөтүү – ар бир мусулмандын милдети. Бул милдеттер жалпысынан төмөндөгүлөр:

1) Мечитке даарат алып, таза жана тыкан кийим менен кирүү керек.

2) Мечиттин босогосун оң бут менен аттап, кирип бара жатканда пайгамбарыбызга салават айтыш керек.

3) Мечиттен чыгып баратканда сол бут менен аттап чыгыш керек.

4) Мечиттеги килемдердин үстүнө кир бут, же байпак менен баспаш керек.

5) Кандайдыр бир кечиримдүү себеп болбосо, мечитте бутту сунуп отурбаш керек. Өкүрүп-бакыруу, ызы-чуу чыгаруу жана бул дүйнөгө тиешелүү нерселерди сүйлөшүү сыяктуу кылык-жоруктардан сактануу керек.

6) Пияз жана сарымсак жеп, оозунун жагымсыз жыты менен мечитке барып, жамааттын тынчын алуу, кекирүү жана башка ушул сыяктуу кишилерди жийиркенте турган олдоксон кыймыл-аракеттерден этият болуш керек.

Мечитте Куран окулуп, же болбосо насаат айтылып жатса, тынчтанып көңүл буруп угуу абзел. Мечитке кеч келгендер алдыңкы катарга өтүш үчүн жамааттын тынчын албастан, бош орундарга отурушу керек.

Имамдан талап кылынган сыпаттар

Имам жамаатка намаз окуткан киши дегенди түшүндүрөт. Бир кишинин жамаатка намаз окутушу үчүн ал кишиде жети шарт болушу керек. Булар:

1) Мусулман болуу.

2) Эрезеге жеткен болуу.

Эрезеге жетпеген бир баланын аркасында намаз окуу жайиз эмес.

3) Акыл-эстүү болуу.

Акыл-эси ордунда болбогон кишинин намазы туура эмес болгондуктан, мындай бир кишинин имамдык кылышы да жайиз эмес. Жинди жана мас киши сыяктуу.

4) Эркек болуу.

Эркектердин аял кишини ээрчип намаз окушу туура эмес. Башкача айтканда аял эркектерге имамдык кыла албайт. Аялдардын өз араларында жамаат түзүп, намаз окушу да макүрөө болуп саналат. Эгерде жамаат түзүп окуй турган болушса, имамдык кылган аял алдыда эмес, алардын арасында турат.

5) Намаз туура боло турганчалык даражада Куран жаттаган болуу.

6) Кандайдыр бир кечиримдүү себеби болбоо.

Кечиримдүү себеби болгон кишинин зарылдыктан улам өз намазы туура, бирок башка кишилерге имам боло албайт. Чулдур болгон киши соо кишиге имамдык кыла албайт.

7) Намаздын шарттарынан бирөөнүн жоюлушу.

Мисалы, нажасаттан тазалануу намаздын шарттарынан бири болуп саналат. Үстүндө намаз окууга кедерги боло турганчалык көлөмдө кир болуп, бирок аны тазалаганга эч нерсе таба албаган киши таза болгон бир кишиге имам боло албайт.

Бир жерде атайын дайындалган кызматкер имам болбосо, чогулган жамаатка араларынан бирөө имамдык кылат. Мындай жагдайда имамдык кыла ала турган, же болбосо имамдык кылгысы келген кишилер бирден көп болсо, имам боло турган кишиде саналган шарттардан сырткары айрым сыпаттар да каралат.

Имам болууга намаз менен байланыштуу өкүм-жоболорду эң жакшы билген киши ылайыктуу. Эгерде мында бардыгы бирдей болушса, анда Куранды окуганды дагы жакшыраак билген киши, мында да бирдей болушса, арамдардан жана шектүү нерселерден дагы көбүрөөк сактанган киши, эгерде бардыгынын деңгээли бирдей болсо, кезеги менен жашы боюнча улуу болгон, ахлагы дагы жакшы, жүзү дагы сүйкүмдүү, ата-теги дагы намыстуу, үнү дагы укулуктуу жана кийим-кечеси дагы тазараак болгон киши тандалат. Бул шарттардын бардыгында тең бирдейлик боло турган болсо, анда чүчү кулак кармалат.

Бир жерде кызматкер имам болсо, намазды ал окутат. Аркасындагы жамааттын ичинде андан дагы билимдүү жана Куранды жакшы окуган киши болсо да, намаз окутуу – кызматкер имамдын акысы. Бирок имам кааласа, жамааттын ичинен имамдыкты билген кишини намаз окутуу үчүн алдыга өткөрө алат.

Түркөй жана күнөөкөр кишинин имамдык кылышы – макүрөө. Ал эми сокур кишинин имам болушу макүрөө эмес. Бирок көзү көргөн киши болгонуна карабастан, көрбөгөн кишинин намаз окутушу макүрөө болот. Атасы белгисиз болуп төрөлгөн баланын да (мындайлар жалпысынан билимсиз болгондуктары үчүн) имамдык кылышы – макүрөө. Бирок билимдүү жана ыймандуу болсо, макүрөө эмес.

Имамдагы кандайдыр бир кемчилдиктен улам аны жамаат каалабаса, имамдын ал жамаатка намаз окутушу макүрөө болуп саналат. Эгерде имамда кандайдыр бир кемчилдик болбосо, же андан дагы ылайыктуу бирөө жок болсо, анда имамдык кылышы макүрөө болбойт.

Имамдын намазды жамаатты тажата турганчалык мөөнөткө созуп жибериши – макүрөө. Анткени бул жагдай жамааттын тарап кетишине себеп болот. Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

إِذَا صَلّٰى أَحَدُكُمْ لِلنَّاسِ فَلْيُخَفِّفْ فَإِنَّ ف۪يهِمُ الضَّع۪يفَ وَالسَّق۪يمَ وَالْكَب۪يرَ وَإِذَا صَلّٰى أَحَدُكُمْ لِنَفْسِهِ فَلْيُطَوِّلْ مَا شَاءَ

“Кимде-ким адамдарга имамдык кылса, жеңил окутсун. Анткени алардын ичинде алсыз болгону бар, оорукчан болгону жана карысы бар.

Кимде-ким өзүнчө окуй турган болсо, каалашынча созсун.”[158]

Намаз окуп жатканда имамды ээрчүүнүн туура болушу үчүн бир нече шарт бар. Булар:

1) Намазды баштап жатканда намаз окууга да, имамды ээрчүүгө да ниет кылуу.

Имамдын да өзүн ээрчиген аялдардын намаздарынын туура болушу үчүн имам болгонуна ниет кылышы керек.

2) Имамдын жамааттын алды жагында турушу.

Башкача айтканда имамдын турган жери аны ээрчиген кишинин катарынан алдыда болушу.[159]

Бул абал имамды ээрчиген киши бирөө гана болгондо болот. Ал эми имамды ээрчигендер бирден көп болсо, имамдын аркасында өзүнчө сапта турушат.

3) Имамдын окуган намазынын даражасы боюнча жамааттан төмөн болбошу.

Имам напил, жамаат да парз окуй турган болсо, парз окуган жамаат напил окуган имамды ээрчий албайт.

4) Имамдын окуган парзынын жамааттын окуган парзынан башка болбошу.

Мисалы, бири бешимдин, экинчиси асрдин парзын, же болбосо бири ошол күндүн бешимин, экинчиси башка бир күндүн бешимин окуса, парз катары туура болбойт.

5) Имам менен аны ээрчиген жамааттын ортосунда кайык өтө ала турганчалык чоңдукта бир суу же автомобиль өтө турганчалык кенендикте жолдун болбошу.

Бул жерде намазга кедерги болгон нерсе – эки сап бата турганчалык бир ачыктыктын болушу. Эгерде жол тизилген саптар менен жабылып, ортодо автомобиль өтө тургандай жол калбаган болсо, намаз жайиз болот. Мечиттин ичинде бир нече саптык ачыктык болсо да, имамды ээрчип намаз окуса болот. Мечиттин айланасы да мечит сыяктуу болуп саналат.

6) Имам менен жамааттын ортосунун аялдардын турган катар менен бөлүнбөшү.

7) Жамааттын имамдын намаздагы кыймыл-аракеттерин түшүнүшүнө тоскоолдук кылган ортодо бир дубалдын болушу.

Имамдын үнүн угуп, же өзүн көрүп, намаздагы кыймыл-аракеттерин түшүнсө, имамды ээрчүү туура болот. Ал эми имамды көрбөгөн жана үнүн да укпаган киши жамааттан айрым кишилерди көрүп, же жамааттын ичинен такбир айткан кишинин такбирин укса, имамды ээрчиши жайиз болуп саналат.

Эгерде бир киши намаздагы такбирлерди имамдан, же такбирлерди алыста тургандарга угузган бир араачыдан укса, мечитке жанаша болгон үйүнүн чатырында, же мечитке жанаша болуп, ортодон дубал бөлүп турган үйүнүн ичинде мечиттеги имамды ээрчий алат. Эгерде өзү үйдүн чатырында, имам болсо үйдүн ичинде болсо, же үйү мечитке жанаша болбой, мечит менен үйүнүн ортосунда имамды ээрчүүгө тоскоол болгон жол болбосо, такбирлерди угуп, имамдын намаздагы кыймыл-аракеттерин билсе, мында да имамды ээрчиши жайиз болот.

8) Башка мазхабга таандык бир имамдан өзүнүн мазхабы боюнча дааратты бузган бир нерсе (кан агуу, же ооз толтура кусуу сыяктуу) болгонун көрсө да, имамдын кайрадан даарат алганын билбөө.

Бир киши башка мазхабдан болгон имамдын аркасында намаз окуй алат. Бирок өз мазхабы боюнча намазды бузган бир нерсе имамда болбошу керек. Эгерде өз мазхабы боюнча намазды буза турган бир нерсени имамдан көрсө, аны ээрчип, намаз окушу туура болбойт.

Багымдат намазында Шафий мазхабынан болгон имамды ээрчиген Ханафий мазхабына таандык бир киши Шафийлер багымдат намазынын экинчи рекетинин рукуусунан кийин Кунут дубасын окуп жатышканда, үн чыгарбастан колдорун ылдый таштайт жана күтөт.

Даараттуунун таяммум кылганды, дааратта бутун жуугандын бутундагы маасынын үстүнөн масх тартканды, туруп намаз окугандын отуруп окуганды, түз тургандын рукууга жүгүнгөндү ээрчиши туура болот.

Рукуу жана саждаларды так орундатып окуган киши ишаарат менен окуган кишини ээрчий албайт. Себепсиз болгон кишинин кечиримдүү себеп ээсин ээрчиши жайиз болбойт. Эркектердин аялды, же жаш баланы ээрчиши да жайиз эмес. Куранды жакшы окуган киши сабатсыз (б.а. намаз туура боло турганчалык даражада Куран окуй албаган) кишини ээрчий албайт. Сабатсыз киши сабатсыздарга намаз окута алат. Сабатсыз болгон киши дудук кишини ээрчий албайт.

Парз намазды окуган киши напил окуганды, бир парз намазын окуган киши башка бир парз намазын окуган кишини ээрчий албайт. Бирок напил окуган киши парз окуган кишини ээрчий алат. Бир имамды ээрчип намаз окуган киши кийинчерээк имамдын дааратсыз экендигин билсе, намазды кайра баштан окуйт.

Катарлардын тартиби

Имамды ээрчиген эркек кишинин орду имамдын ордунан бираз аркада боло тургандай калыпта имамдын оң тарабында турат. Сол жагында же аркасында турушу – макүрөө. Имамды ээрчиген киши бир гана аял болсо, имамдын аркасында турат. Бир эркек менен бир аял болсо, эркек киши имамдын оң тарабында, аял киши аркасында турат.

Имамды ээрчиген жамаат бирден көп, б.а. эки же андан көп болсо, имамдын аркасында турат. Жамааттын саны көбөйгөндө, катарлар төмөнкүдөй түзүлөт:

* Алгач эркектер.

* Андан кийин эркек балдар.

* Андан кийин да аялдар.

Мындан сырткары катарлар түз болушу керек жана катарда тургандар бири-бирине жакын туруп, аралары ачык болбошу керек. Катарлардын жакын жана түз болушу имам тарабынан жамаатка эскертилет. Катарлардын эң мартабалуусу – биринчи катар. Андан кийин экинчи катар, андан кийин да үчүнчү катар. Ушундайча уланат.

Имамдын аркасында намаз окугандардын абалы

Имамды ээрчип намаз окуган кишини “муктадий” деп айтат. Муктадий үчкө бөлүнөт:

1) Мудрик: Намаздын ар бир рекетин имам менен бирге окуган кишини айтат.

2) Лахик: Намазды имам менен бирге баштаса да, уйку, даараттын бузулушу сыяктуу себептер менен жамаат окуган намазга толук же азыраак кечиккен киши “лахик” деп айтылат. Мындай киши кечигип калгандыктан Куран окуй албайт, сахив саждасын да кыла албайт. Алгач мүмкүн болсо, өткөрүп жиберген рекеттерди жана намаздын кыймылдарын орундатат. Андан кийин имамды ээрчип, аны менен бирге салам берет.

Өткөрүп жибергендерин орундата турган болсо, имамга жетише албай турганын аңдаган киши дароо имамды ээрчийт. Имам намазды бүтүргөндө, өткөрүп жиберген рекетерди же намаздын бөлүмдөрүн аткарат.

3) Масбук: Имамды биринчи рекеттин рукуусунан кийин ээрчиген кишини айтат. Мындай киши имам салам бергенден кийин окула турган рекеттерде кыраат боюнча намаздын башталышын, отуруш боюнча намаздын аягын орундатып, жетише албаган рекеттерин жалгыз окуйт.

Намаздын жамаат менен окулушу

Намаздын биринчи рекетинде имамды ээрчигендердин абалы

Имамдын аркасында жамаат менен намаз окуган киши окула турган намазга да, имамды ээрчүүгө да ниет кылат. Мисал катары бешим намазынын парзынын окулушун карап көрөлү:

Мындайча ниет кылат: “Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн бүгүнкү бешим намазынын парзын окууга ниет кылдым, имамга ыктыда кылдым.”

Жамаат менен окулган бардык намаздарда имамды ээрчиген киши ниеттин аягында “имамга ыктыда кылдым” деген сүйлөмдү кошот.

Имам такбир айтканда, жамаат да дароо анын аркасынан такбир айтып, колдорун байлайт жана ичинен “Субхаанака” дубасын окуп, үн чыгарбай күтүшөт. Жамаат “Субхаанакадан” сырткары кийинки рекеттердин бирөөндө да тике туруп бир нерсе окубайт. Жөн гана ачык окулган намаздарда имам Фатиханы бүтүргөндө ичинен “Оомийн” деп айтат.

Рукууга барганда, жамаат бул жерде үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтат. Ал эми имам “Самиъаллаху лиман хамидах” деп өйдө болгондо, жамаат да тике туруп “Раббанаа лакал-хамд” деп айтат.

Саждага баш койгон сайын үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат.

Отуруштарда имам менен бирге жамаат да Аттахият, Аллаахумма салли, Аллаахумма баарикти окуп, кайрадан имам менен бирге салам берет.

Имамды ээрчип, жамаат менен намаз окуган киши такбир айтып жатканда, рукууга барганда, рукуудан түзөлүп жатканда, саждага барганда, саждадан туруп салам берип жатканда имамды ээрчип, андан алдыга өтүп кетпейт.

Бир рекеттин рукуусунда, б.а. имам рукуудан өйдө боло электе ниет кылып, такбир айтып, рукууда имамды ээрчүүгө жетишип калган киши ошол рекетке жетишкен болуп саналат.

Экинчи рекетте имамды ээрчигендердин абалы

Биринчи рекеттин рукуусуна жетише албай калган киши жетишкен жеринде ниет кылып, такбир айтат жана имамды ээрчип, имам менен бирге намазын улантат. Акыркы отурушта “Аттахият” дубасын окуп, имамдын салам беришин күтөт. Имам оң тарабына салам бергенде, өзү жетише албай калган рекетти жалгыз окуу үчүн салам бербестен “Аллааху акбар” деп өйдө болуп, Субхаанака, Аъуузу-Бисмилла, Фатиха жана Курандан дагы бир сүрө окуйт. Андан кийин рукууга жүгүнүп жана саждага баш коюп отурат. Аттахият, Аллаахума салли, Аллаахумма баарик жана Раббанаа аатина дубаларын окуйт. Алгач оң тарабына, андан кийин сол тарабына бурулуп салам бергенден кийин намазын аяктайт.

Үчүнчү рекетте имамды ээрчигендердин абалы

Төрт рекеттүү намаздын үчүнчү рекетинде имамды ээрчиген киши акыркы отурушта “Аттахият” дубасын окуп, имамдын салам беришин күтөт. Имам оң тарабына салам бергенде, өзү салам бербестен “Аллааху акбар” деп өйдө болот жана жетише албай калган эки рекетти төмөнкүдөй толуктайт:

Субхаанака (эгер башында окулбаган болсо), Аъуузу-Бисмилла, Фатиха жана Курандан дагы бир сүрө окуп, андан кийин рукууга барып, саждага баш койгон соң “Аллааху акбар” деп өйдө турат. Бисмилла, Фатиха сүрөсүн жана Курандан дагы бир сүрө окуп, кайрадан рукууга жүгүнүп, саждага баргандан кийин отурат. Аттахият, Аллаахумма салли, Аллаахумма баарик жана Раббанаа аатина дубаларын окуп, алгач оң тарабына, андан кийин сол тарабына бурулуп салам бергенден кийин намазын аяктаган болот.

Үч рекеттүү болгон шам жана витр намазынын үчүнчү рекетинде имамды ээрчиген киши имам менен бирге ошол рекетти окуйт. “Аттахият” дубасын окуп, имамдын салам беришин күтөт. Имам оң тарабына салам бергенде, өзү салам бербестен “Аллааху акбар” деп өйдө турат. Бисмилла, Фатиха жана зам сүрө окуп, рукууга жана саждага барат. Отурган соң “Аттахият” дубасын окуйт жана “Аллааху акбар” деп өйдө турат. Бисмилла, Фатиха жана зам сүрө окуп, кайрадан рукууга жана саждага баргандан кийин отурат. Аттахият, Аллаахумма салли, Аллаахумма баарик жана Раббанаа аатина дубаларын окуп, алгач оң тарабына, андан кийин сол тарабына бурулуп салам бергенден кийин намазын аяктайт.

Төрт рекеттүү намаздын төртүнчү рекетинде имамды ээрчиген киши

Имам менен бирге ошол рекетти окуйт жана акыркы отурушта “Аттахият” дубасын окуп, имамдын салам беришин күтөт. Имам оң тарабына салам бергенде өзү салам бербестен “Аллааху акбар” деп өйдө турат. Өйдө тургандан кийин Аъуузу-Бисмилла, Фатиха жана зам сүрө окуйт. Рукууга жана саждага баргандан кийин отурат жана бир гана Аттахият дубасын окуп, өйдө турат. Өйдө туруп Бисмилла, Фатиха жана зам сүрө окуйт жана жол-жобосуна ылайыктуу түрдө рукууга жана саждага барып, өйдө турат. Жөн гана Бисмилла менен Фатиханы окугандан кийин рукууга жана саждага барып, анан отурат. Аттахият, Аллаахумма салли, Аллаахумма баарик жана Раббанаа аатина дубаларын окуп, алгач оң тарабына, андан кийин сол тарабына бурулуп салам берип, намазын аяктаган болот.

Акыркы рекеттин рукуусунан өйдө болгондон кийин имамды ээрчиген киши имам оң тарабына салам бергенде, “Аллааху акбар” деп өйдө турат жана өзү жалгыз бардык рекеттерди окуп, намазын толуктайт.

Жамаатка барбоону мубах кылган кечиримдүү себептер

Төмөндөгү нерселер бир кишинин жамаатка барбашы үчүн кечиримдүү себеп болуп саналат. Булардын ичинен бирөөсү болсо, ал киши жамаатка барбаса болот. Булар:

1) Жамгыр жана баткак.

2) Катуу суук же катуу ысык.

3) Өзүнө жана мал-мүлкүнө кол салуу коркуусу.

4) Абдан караңгылык.

5) Карызын төлөөдө кыйналган кишинин камалуу коркуусу.

6) Сокурдук.

7) Шал болуу.

8) Бир колдун жана бир буттун, же болбосо бир буттун эле чолок болушу.

9) Оору-сыркоо.

10) Аксактык (Эгерде аксактык мечитке барып келүүгө тоскоолдук кылбаса, жамаатка барыш керек).

11) Көтөрөм болуу.

12) Баса албай калганчалык даражада карылык.

13) Ислам укугун үйрөтүү жана үйрөнүү менен алек болуу (Бирок мындай абалда болгон киши дайыма жамаатты таштай албайт).

14) Каалап жүргөн тамагынын даяр болушу.

15) Сапарга чыгып жатканда.

16) Оорулууга кароо (Оорулуу кишинин жанынан алыстаса, ага зыян келе турган болсо жамаатка барбайт).

17) Катуу шамал (Түнкүсүн катуу шамалдын болушу жамаатка барууга тоскоол болот. Ал эми күндүзгү шамал тоскоол болбойт).

18) Ажаатканага барыш үчүн шашылуу.

Ушул себептердин бирөөнөн улам жамаатка кошулбаган, бирок себеби болбогондо жамаатка баруу ниетинде болгон киши жамаат сообун табат.

Жамааттын намазда имамды ээрчиген жана ээрчибей турган нерселери

а) Имамды ээрчиген киши имам такбир айткандан кийин такбир айтат жана бир гана “Субхаанака” окуп, үн чыгарбай турат. Фатиха жана Курандан дагы бир сүрө окубайт. Имам менен бирге рукууга барганда үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтат. Имам “Самиъаллаху лиман хамидах” деп рукуудан түзөлгөндө, имамды ээрчиген киши тик туруп “Раббанаа лакал-хамд” дейт. Саждаларда да үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтат.

Үч жана төрт рекеттүү парздардын экинчи рекеттериндеги биринчи отурушта “Аттахият” окуйт. Эки, үч жана төрт рекеттүү намаздардын акыркы отурушунда Аттахият, Аллаахумма салли, Аллаахумма баарикти окуйт жана имам менен бирге салам берет.

б) Имам менен намаз окуган бир киши рукууда үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтып бүтө электе имам рукуудан түздөлсө, анда буларды толук айтпастан, дароо имам менен бирге түздөлүп турат. Саждаларда да үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтып бүтө электе имам ордунан тура турган болсо, анда муну да толук айтып бүтүрбөстөн, имамды ээрчип дароо турат.

в) Төрт рекеттүү намаздардын биринчи отурушунда “Аттахиятты” бүтүрө электе имам үчүнчү рекетке турса, имамдын аркасында окуган киши кааласа имам менен бирге дароо турат, кааласа “Аттахиятты” бүтүргөндөн кийин турат.

г) Эгерде акыркы отурушта “Аттахиятты” бүтүрө электе имам салам берсе, анда ал киши “Аттахиятты” бүтүргөндөн кийин салам берет.

д) Жамааттын ичинен бирөө “Аттахиятты” бүтүрүп, бирок Аллаахумма салли, Аллаахумма баарик жана дубаларды бүтүрө электе имам салам берсе, анда ал киши салават жана дубаларды бүтүрбөйт, дароо имамды ээрчип салам берет.

е) Витр намазында Кунут дубасын бүтүрө электе имам рукууга жүгүнсө, Кунуттан бираз окуган болсо, имам менен бирге рукууга барат. Эгерде Кунут дубасынан окуй электе имам рукууга жүгүнсө, имамга жетише тургандай калыпта Кунут дубасынан бираз окуйт.

ё) Имам ашыкча саждага бара турган болсо, жамаат аны ээрчибейт.

ж) Имам салам бериш үчүн намаздын аягында отургандан кийин унутуп өйдө турса, жамаат аны ээрчибейт. Имамдын жаңылганын эстетиш үчүн “Субхааналлах” деп айтат. Эгерде имам окуп жаткан ашыкча рекетинин жайнамазга баш коюсуна жете электе кайра кайтып отурса, жамаат менен бирге салам берет жана сахив саждасын кылышат.

з) Эгерде имам намаздын аягында отургандан кийин жаңылыштык менен турган кийинки рекеттин саждасын кылса, жамаат имамды күтпөйт, өздөрүнчө салам бере беришет.

и) Имам намаздын аягында отурбастан өйдө турса, жамаат турбайт. “Субхааналлах” деп айтып, ага кайрадан отурушу үчүн эскертет. Имам жаңылганын түшүнүп, дароо артка кайтып отурса, бирдикте салам беришет жана сахив саждасын кылышат.

Имам кайра кайтып отура электе жана ашыкча окуган рекетинин саждасын кыла электен мурун жамаат өзүнчө салам берсе, жамааттын намазы бузулат. Эгерде имам сажданы кылгандан кийин салам беришсе, имамдын да, жамааттын да намазы бузулат.

Имам намазда беш нерсени кылбаса, жамаат да буларды кылбайт. Булар:

Кунут, айт такбирлери, биринчи отуруш, тилават саждасы жана сахив саждасы.

Имам төрт нерсени кылса, жамаат аны ээрчибейт. Булар:

Ашыкча сажда, айт такбирлеринде ашыкчалык, жаназа такбирлеринде ашыкчалык, намаздын аягында ашыкча рекетке туруу.

Тогуз нерсени имам кылбаса, жамаат кылат. Булар:

Башталгыч такбирде колдорду көтөрүү, Субхаанаканы окуу (имам Фатиха окуп жатканда), рукууга такбир айтуу, рукууда теспе айтуу, саждада теспе айтуу, рукуудан түзөлүп жатканда “Самиъаллаху лиман хамидах” деп айтуу, Аттахият окуу, салам берүү жана ташрик такбирлери.

Имамдын өз ордуна жамааттын ичинен бирөөнү өткөрүшү

Намазда даараты бузулган имамдын өз ордуна жамааттын ичинен бирөөнү өткөрүшү “истихлаф” деп айтылат.

Намаз окутуп жатканда даараты бузулган имам убакыт өткөрбөстөн, мурду канап жаткансып колу менен мурдун кармап, ордунан турат жана жамааттын ичинен имамдык кыла ала турган бирөөнү же белги берип, же өзү өзүнүн ордуна алып келип отургузат. Сөз менен айтып өз ордуна өткөрбөйт. Эгерде сөз сүйлөй турган болсо, анда бардыгынын намазы бузулат.

Имамдын ордуна өткөн киши ичинен имамдыкка ниет кылып, намазды толуктайт. Имамдын өзү да даарат алып, намаздын калганын окуйт.

Намаз окутуп жатканда имамдын даараты бузулуп, бирок өзү ордуна эч кимди өткөрбөсө, жамаат өз ичинен бирөөнү өткөрсө, же болбосо жамааттын ичинен бирөө өзү эле имамдын ордуна өтө турган болсо, кыскасы мурунку имам али мечиттен чыга электе намазды окута турган киши анын ордуна өткөн болсо жайиз болуп саналат.

Эгерде намазды окута турган киши имамдын ордуна өтө электе имам мечиттен чыгып кеткен болсо, анда жамааттын намазы бузулат.

Намазды токтотуп парзга жетишүү

Бир намазды баштагандан кийин аны себепсиз эле бузуу арам болуп эсептелет. Бирок жалгыз окуган бир кишинин жамаатка кошулуп, сооп табуу максаты менен намазын бузушу – жайиз.

Бир киши парз болгон бир намазды жалгыз окуй баштагандан кийин жанында жамаат менен намаз окула баштаса:

Жалгыз окуган киши али биринчи рекеттин саждасын кыла элек болсо, тик турган абалда бир тарабына салам берип, намазын токтотот жана имамды ээрчийт.

Эгерде биринчи рекеттин саждасын кылып жана окуп жаткан парз намазы да төрт рекеттүү болсо, дагы бир рекет окуп, эки рекетти толуктап салам бергенден кийин имамды ээрчийт жана парзды аны менен окуйт. Өз алдынча окуган эки рекет намазы напил болот.

Жалгыз окуган киши эгерде төрт рекеттүү намаздын үчүнчү рекетинин саждасын кылгандан кийин жанында жамаат менен намаз окула баштаса, анда намазын токтотпойт. Төрт рекетти өз алдынча толуктап, андан кийин имамды ээрчийт. Бирок мындай абалда парз болгон намаз өз алдынча окуган намазы болуп саналат. Ал эми имам менен окуган намазы напил болот. Бирок мындай абал аср намазында болбойт. Анткени аср намазынан кийин напил окуу – макүрөө. Ушул себептен аср намазын жалгыз окуп жатканда жанында жамаат менен намаз окула баштаганын көргөн киши эгерде намаздын үчүнчү рекетинин саждасын кылган болсо, бул намазды бүтүргөндөн кийин имамды ээрчибейт.

Багымдат жана шам намаздарынын парздарын окуп жатканда, али экинчи рекеттин саждасын кыла элек болсо, намазын токтотуп имамды ээрчийт.

Экинчи рекеттин саждасын кылган болсо, окуп жаткан парзын бүтүрөт жана имамды ээрчибейт. Анткени багымдат намазынан кийин напил намаз окулбай тургандай эле шам намазынын парзынан кийин да үч рекеттүү бир напил намаз окулбайт.

Эгерде бешим намазынын төрт рекеттүү алгачкы сүннөтүн баштагандан кийин жамаат менен намаз окула баштаса, эки рекетти окуп салам бергенден кийин имамды ээрчийт. Үчүнчү рекеттин саждасын кылган болсо, төрт рекет сүннөтүн толуктап, андан кийин имамды ээрчийт. Парзды жамаат менен окугандан кийин алгач бешим намазынын төрт рекет сүннөтүн кийинкиге калтырат, андан кийин да эки рекет сүннөтүн окуйт.

Мечитке келген мезгилде парз башталган болсо, сүннөттү окубастан дароо имамды ээрчийт. Бирок багымдат намазынын парзы окулуп жатканда мечитке келген киши сүннөттү кыла турган болсо, имамга экинчи рекетте “Аттахият” окулуп жатканда жетише ала турганын аңдаса, алгач сүннөтүн окуйт, андан кийин имамды ээрчийт. Эгерде “Аттахият” окулуп жатканда жетише албасынан корксо, анда сүннөттү окубайт. Имамды ээрчип парзды окуйт, ал эми сүннөт болсо кийин окулбайт.

Эгерде окулган бешим намазынын парзы болсо, сүннөттү баштабастан имамды ээрчийт. Окуй албаган биринчи сүннөттү парздан кийин окуйт. Жума намазынын биринчи сүннөтү да ушундай. Парздан мурун окуй албаган куптан намазынын биринчи сүннөтүн парздан кийин окушуна эч бир тоскоолдук жок. Имамга бир рекеттин рукуусунда жетишкен киши ал рекетке жетишкен болуп эсептелет. Өзү рукууга бара электе имам рукуудан түзөлсө, ал рекетке жетишпеген болот.

Намаз окуш үчүн мечитке келген киши азанчы кооматты баштай элек болсо, сүннөттү мечитте же мечиттен сырткары каалаган жеринде окуй алат. Азанчы кооматты баштап жатканда жана имам намазды баштаган учурда сүннөттү окуу – макүрөө. Айрыкча катарга кошулуп же дароо имамдын аркасында сүннөт намазга туруу – макүрөө.

[154] Бухарий. Азан. 30; Муслим. Масажид. 42; Тирмизий. Салат. 161; Ибн Маажа. Масажид. 16.

[155] Муслим. Масажид. 46; Тирмизий. Салат. 165; Абу Дауд. Салат.

[156] Муслим. Масажид. 51.

[157] ат-Таргиб ват-тархиб. 1-том. 214-бет.

[158] Бухарий. Азан. 21; Муслим. Салат. 37-бет.

[159] Маликий мазхабындагылар имамдын алдында тургандардын намазын туура деп санашат. Бирок кандайдыр бир зарылдык болбой туруп жамааттын имамдын алдына өтүшү – макүрөө.

ЖУМА НАМАЗЫ

Жума – мусулмандар үчүн ыйык бир күн. Жума намазы мусулмандарга парзы айын болуп саналат. Анын парз экендиги Куран, сүннөт жана ижма менен бекемделген.

Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوٓا اِذَا نُودِىَ لِلصَّلٰوةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا اِلٰى ذِكْرِ اللّٰهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ذٰلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ اِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ •

“Оо, ыйман келтиргендер! Жума күнү намазга чакырылган (азан айтылган) убакта дароо Алланы эскерүүгө чуркагыла жана соода-сатыкты таштагыла. Эгерде билген болсоңор, албетте, бул силер үчүн дагы кайырдуу.”[160]

Даарат алып мечитке барып, жума намазын окугандар тууралуу азирети пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

مَنْ تَوَضَّاَ فَاَحْسَنَ الْوُضُوءَ ثُمَّ اَتَى الْجُمُعَةَ فَاسْتَمَعَ وَاَنْصَتَ غُفِرَ لَهُ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجُمُعَةِ وَزِيَادَةُ ثَلَاثَةِ اَيَّامٍ

“Бир киши жакшылап даарат алгандан кийин жума намазына келип, унчукпастан кутпаны укса, үч күн ашыкчасы менен бир жумалык күнөөлөрүнүн баары кечирилет.”[161]

Жума намазын окубагандар тууралуу азирети пайгамбарыбыз абдан маанилүү бир эскертүү айтып кеткен. Абу Хурайра менен Абдуллах бин Өмөр пайгамбарыбыздын минбардын үстүндө мындай деп буюрганын угушканын айтышкан:

لَيَنْتَهِيَنَّ اَقْوَامٌ عَنْ وَدْعِهِمُ الْجُمُعَاتِ اَوْ لَيَخْتِمَنَّ اللّٰهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ ثُمَّ لَيَكُونُنَّ مِنَ الْغَافِل۪ينَ

“Кандайдыр бир жамаат жума намазын таштап коюудан сактанышсын, болбосо Алла таала алардын жүрөктөрүнө мөөр басат да аңкоолордон болушат.”[162]

Жума күнү – мусулмандар үчүн салтанаттуу бир күн. Бул күнү жуунуп-тазалануу, тырмактарды алуу, тиштерди тазалоо, жыпар жыт себинүү, жакшынакай жана таза кийимдерди кийип мечитке баруу мустахаб болуп саналат. Азан чакырылганда жума намазын окууга милдеткер болгондор иштерин таштап, дароо мечитке баруулары керек.

Жума намазынын бир кишиге парз болушу үчүн мусулмандык, акыл-эстүүлүк жана эрезеге жеткендиктен сырткары дагы бир нече шарт болушу керек.

Булар жума намазынын парз болушунун шарттары жана жума намазынын туура болушунун шарттары болуп экиге бөлүнөт.

Жума намазынын парз болушунун шарттары

Жума намазынын бир кишиге парз болушу үчүн ал кишиде алты шарт болушу керек.

1) Эркек болуу.

2) Көз карандысыз болуу.

3) Жолоочу болбоо.

4) Ден-соолугу чың болуу.

5) Көр (сокур) болбоо.

6) Буттардын майып болбошу.

Бул шарттарга ээ болбогон кишиге жума намазы парз эмес.

Бул боюнча аялдарга, бирөөгө көз каранды болгондорго, жолоочуларга, оорулууларга, эки көзү көр болгондорго, буту чолок болгон көтөрөмдөргө (шалдарга) жума намазы парз эмес. Бирок мындай абалда болгондор мечитке барып, жума намазын окушса, намаздары туура болот жана ошол күндүн бешим намазынын ордуна эсептелет.

Өздөрүнө жума намазы парз болбогон оорулуу жана жолоочунун намаз окутушу жайиз болуп саналат.

Оорулуу кишиге караган бир киши аны таштап жума намазына барганда, оорулуунун зыян тартарынан корксо, жума намазына барбаса да болот.

Мечитке бара албай тургандай абалда болгондорго жана оорусунун күчөшүнөн же айыгышынын кечигишинен корккон кишилерге да жума намазы парз эмес. Баса албай турганчалык даражадагы кары-картаңдарга да парз эмес.

Бир буту чолок же шал болуп, бирок кыйналбастан баса алган киши жума намазына барат, ал эми баса албаган киши барбайт.

Жума намазынын дурус болушунун шарттары

Бул шарттар да алтоо:

1) Жума намазы окула турган жайдын калк жыш жайгашкан жерде же шаарда болушу.

2) Жума намазын мамлекет тарабынан милдеттендирилген бир кишинин окутушу

Абдан чоң жамаат менен окулган жума намазын окуткусу келген кишилердин арасында ар кандай пикир келишпестиктер чыгышы мүмкүн. Ошондой эле бир топ бир кишини чыгарышса, экинчи топ башка бир кишини чыгарууга аракет кылышы мүмкүн. Мындан сырткары намаздын маал ичинде саат канчада окула турганы боюнча да келишпестиктер болушу ыктымал.

Ушул себептен жума намазын окутуу боюнча мусулмандардын арасында чыгышы ыктымал болгон түшүнбөстүктөргө жол ачпоо жана тартипти камсыз кылуу үчүн жума намазын окуткан кишинин мамлекет тарабынан милдеттендирилген бир киши болушу керек.

Кандайдыр бир себептен улам уруксат алуу мүмкүн болбой, мусулмандар бир кишини орток чыгарышса, ал киши окуткан жума намазы да зарылдыктан улам жайиз болуп саналат. Ошондой эле башкаруучулары мусулман болбогон жерлерде да жума жана айт намаздарын окуу да – жайиз.[163]

3) Жума намазынын түш ченде окулушу.

Түш боло электе жума намазы окулбайт, ушул сыяктуу эле түш маалы өткөндөн кийин да окулушу туура болбойт.

4) Намаздан мурда кутпанын айтылышы.

Кутпа бир киши да болсо жамааттын алдында айтылышы керек. Жамааттын оорулуу жана жолоочу болушу да жетиштүү. Башка жамаат болбой, тек гана аял же бала болсо, кутпа айткан туура болбойт.

5) Жума намазы окулган жайдын бардык кишилерге ачык болушу.

Анткени жума намазы Исламдын белгилеринен жана диний өзгөчөлүктөрүнөн бири болуп саналат. Ушул себептен ачык-айкын окулушу керек.

Имам намаз окулган жердин каалгасын кулпулай турган болсо, жума намазы жайиз болбойт. Башка кишилердин киришине уруксат берилсе, жайиз болот. Ал эми бир сепилдин дарбазасын душман коркунучу себебинен улам кулпулоо зыян бербейт.

6) Имамдан сырткары эң аз үч кишилик (эркек) жамааттын болушу.

Кутпа айтылып жатканда даяр болгон жамаат барып, кутпа айтылгандан кийин башка бир жамаат келсе, жума намазы туура эле болот. Жамааттын оорулуу жана жолоочулардан турушу да – жайиз. Анткени булар имам боло алышканына караганда жамаат да боло алышат.

Бирок башка жамаат болбой, жамаат жөн гана аял жана балдардан турган болсо, булар менен жума намазы жайиз болбойт. Анткени булар имамдык кыла алышпайт. Ал тургай эки эркек менен бир аял же бир бала болсо да, жума намазы туура болбойт.

Кутпа

Кутпанын мазмуну Алла тааланы эскерүүдөн турат. Арапчадан башка бир тил менен да айтылса болот.

Алла таалага шүгүр, теспе жана такбир айтуу менен кутпанын парзы орундалган болот, бирок сүннөт ташталганы үчүн макүрөө болуп саналат.

Кутпанын туура болушунун шарттары

а) Кутпанын намаздан мурун айтылышы.

б) Кутпа максаты менен айтылышы.

в) Ошол убакыттын ичинде болушу.

г) Кутпа айтылып жатканда жамааттын ичинен жок дегенде бир кишинин болушу.

д) Бул кишинин өзү менен жума намазы окуй турган бир кишинин болушу.

е) Кутпа менен намаздын намазга терс келген бир иш менен бөлүнбөшү (тамактануу, бир нерсе ичүү сыяктуу).

Кутпа – экөө, ортолору кыска бир отуруш менен бөлүнөт. Ар биринде Алла таалага шүгүр кылынат. Шахадат келмеси келтирилет жана салават айтылат. Биринчи кутпада аят окулуп, үгүт-насаат айтылат. Экинчи кутпада момундарга дуба окулат.

Кутпанын сүннөттөрү

1) Имамдын кутпадан мурун минбар тарапта болушу.

2) Минбарга чыкканда отурушу.

3) Азандын имамдын алдында айтылышы.

4) Азан айтылгандан кийин имам эки кутпаны тең тике туруп айтышы (Себепсиз эле кутпаны отуруп же жөлөнүп айтуу – макүрөө).

5) Кутпаны жамаатка карап айтуу.

6) Кутпага үн чыгарбастан Аъуузу-Бисмилла айткандан кийин Алла таалага шүгүр кылып баштоо, Шахадат келмесин келтирүү жана Пайгамбарыбызга салават айтуу.

7) Үгүт-насаат айтуу.

8) Курандан бир аят окуу.

9) Эки кутпа айтуу жана эки кутпанын арасында үч аят окула турганчалык мөөнөткө отуруу.

10) Экинчи кутпага да Алла таалага шүгүр кылып жана пайгамбарыбызга салават айтып баштоо.

11) Мусулмандарга кечирим, жардам жана ден-соолук бериши үчүн дуба окуу.

12) Экинчи кутпада үндү биринчи кутпага караганда бираз дагы басаңдатуу.

13) Эки кутпаны тең көпкө создуктурбоо.

14) Кутпа аяктаганда коомат келтирүү.

Кутпа айтылып жатканда сүйлөө макүрөө болуп эсептелет жана сүйлөгөн кишини тыюу үчүн сүйлөө да – макүрөө.

Имамдын минбарга чыгышынан баштап жума намазынын парзы окулганга чейин сүйлөө, сүйлөгөн кишини эскертүү, Куран окуу, салават жана салам айтуу (пайгамбарыбызга салават жана салам айтылышы керек болгон абал болсо, муну ичинен айтат), теспе тартуу, берилген саламды алик алуу, тамактануу сыяктуу кутпаны укканга жолтоо болгон нерселер макүрөө болуп саналат. Көзгө көрүнгөн бир жаңылыштыкты баш ийкеп, көз жана кол менен белги берип оңдоого аракет кылуу макүрөө эмес. Кутпа айтылып жатканда намаз окуу да – макүрөө. Имам минбарга чыга электе жума намазынын алгачкы сүннөтүн баштаган киши имам али кутпа айта элек болсо, важиптерин орундатып, намазды дароо бүтүрүшү керек. Кутпа айтылып жатканда каалагандай отурса болот, бирок намазда отургандай отуруу – мустахаб.

Кандайдыр бир себептен улам жума намазына бара албаган кишилердин (оорулуу, жолоочу жана камакта болгон кишилер сыяктуу) жума күнү бешим намазын жума намазы окулгандан кийин окушу – мустахаб. Ал эми жумадан мурун окушу – макүрөө.

Бир себептен улам жума намазына бара албаган, же болбосо себепсиз эле барбаган кишилердин жума күнү жума намазы окулган жерде бешим намазын жамаат менен окушу – макүрөө. Жума намазы окулбаган айыл жана талааларда окуу – макүрөө эмес.

Жума намазында имамга экинчи рекеттин отурушунда жетишкен киши имам салам бергенден кийин жума намазын бүтүрөт жана жума намазына жетишкен болуп саналат.

Жума намазынын окулушу

Жума намазы төртөө – алгачкы сүннөт, экөө – парз жана төртөө – акыркы сүннөт болуп, жалпысынан он рекеттен турат.

Жума күнү түш маалында азан чакырылгандан кийин биринчи төрт рекет болгон алгачкы сүннөтү окулат. Жума намазынын ниети мындай: “Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн бүгүнкү жума намазынын алгачкы сүннөттүн окууга ниет кылдым.”

Жума намазынын алгачкы сүннөтүнүн окулушу дал эле бешим намазынын төрт рекет сүннөтү сыяктуу. Сүннөт окулгандан кийин мечиттин ичинде дагы бир жолу азан чакырылат жана имам минбарга чыгып кутпа айтат. Кутпа аяктагандан кийин коомат айтылат жана жума намазынын эки рекет парзы жамаат менен бирге окулат. Имамдын аркасындагы жамаат мындай деп ниет кылат: “Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн бүгүнкү жума намазынын парзын окууга ниет кылдым, имамга ыктыда кылдым.”

Парздан кийин жума намазынын акыркы төрт рекет сүннөтү окулат. Мунун окулушу да жума намазынын алгачкы сүннөтү сыяктуу. Ниети мындай: “Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн жума намазынын акыркы сүннөтүн окууга ниет кылдым.”

Ушундайча жума намазы аяктайт.

[160] Жума сүрөсү. 9-аят.

[161] Муслим. Жума. 8.

[162] Муслим. Жума. 12.

[163] Тахтави алал-маракыл-фалах. 331-бет; Раддул-Мухтар алад-дуррил-Мухтар (Ибн Абидин). 1-том. 540-бет; ал-Фатавал-Хиндийя. 1-том. 146-бет.

АЙТ НАМАЗДАРЫ

Мусулмандардын бир жылда Орозо айт (Рамазан) жана Курман айт деген эки диний майрамы бар.

Жума намазы парз болгон кишилерге айт намаздарын окуу – важип. Айт намазы эки рекет болуп жамаат менен окулат. Айт намаздарында азан чакырып, коомат келтирүүнүн кереги жок. Айт кутпасы сүннөт болуп эсептелет жана намаздан кийин айтылат. Ал эми жума кутпасы парз болуп саналат жана намаздан мурун айтылат.

Башка намаздардан айырмаланып, айт намаздарынын биринчи рекетинде үч, экинчи рекетинде да үч жолу болуп, жалпысынан алты такбир келтирилет. Буларга “заваид (ашыкча) такбирлер” деп айтылат.

Айт намаздарынын окулушу Орозо айт (Рамазан) намазы

Биринчи рекет:

Жамаат катарга тизилип имамдын аркасынан орун алат жана “Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн Орозо айт намазын окууга ниет кылдым, имамга ыктыда кылдым” деп ниет кылат.

Имам “Аллааху акбар” деп колдорун көтөргөндө, жамаат да имамдын аркасынан “Аллааху акбар” деп колдорун жогору көтөрүп, кайра түшүргөн соң байлайт.

Имам дагы, жамаат дагы үн чыгарбастан “Субхаанака” дубасын окушат. Мындан кийин үч жолу такбир айтылат. Такбирлер төмөнкүдөй айтылат:

Биринчи такбир: Имам добушун көтөрүп, жамаат болсо үн чыгарбастан анын аркасынан “Аллааху акбар” деп (башталгыч такбири сыяктуу) колдорун көтөрүп, кайра түшүрүп бош ташташат. Андан соң бир аз токтоп турушат.

Экинчи такбир: Экинчи жолу “Аллааху акбар” деп айтышып, колдорун көтөрүшүп, кайрадан ылдый түшүрүп бош ташташат жана бул жерде да биринчи такбирдегидей эле бир аз күтүп турушат.

Үчүнчү такбир: Кайрадан “Аллааху акбар” деп айтышып, колдорун көтөрүшөт жана ылдый түшүрүп, мурункулардай бош таштабастан байлашат.

Мындан кийин имам үн чыгарбастан “Аъуузу-Бисмилла”, анан үнүн көтөрүп Фатиха менен Курандан дагы бир сүрө окуйт. (Жамаат эч нерсе окубайт, имамды угуп турушат.)

Рукууга жүгүнүшүп, саждага баргандан кийин өйдө болушат (экинчи рекетке) жана колдорун байлашат.

Экинчи рекет:

Имам үнүн чыгарбастан Бисмилла, анан үнүн көтөрүп Фатиха менен Курандан дагы бир сүрө окуйт. Имам сүрөлөрдү окуп бүткөндөн кийин тышынан, жамаат болсо ичинен (биринчи рекетте болгондой эле) үч жолу такбир келтирет. Үчүнчү такбирден кийин колдорун байлабастан төртүнчү такбир менен рукууга барып, андан кийин сажда кылып отурушат.

Отурушта имам менен жамаат Аттахият, Аллаахумма салли, Аллаахумма баарик жана Раббанаа аатина дубаларын окушуп, алгач оң тарабына, андан кийин сол тарабына салам беришип намазды аякташат.

Намаздан кийин имам минбарга чыгып, бирок отурбастан кутпа айтат. Жума кутпасындагы “Алхамдулиллаах” ордуна айт кутпасына “Аллааху акбар, Аллааху акбар, Лаа илааха иллаллааху валлааху акбар, Аллааху акбар ва лиллаахил-хамд” деп баштайт. Жамаат да имам менен бирге такбир келтирет. Айт кутпасын намаздан мурун окуу – макүрөө. Ошондой эле кутпаны окубоо да – макүрөө.

Имам Орозо айт кутпасында витр садакасы, Курман айт кутпасында да курмандык тууралуу жамаатка маалымат берет.

Айт намазынан мурун үйдө жана мечитте, айт намазынан кийин мечитте напил намаз окуу дурус болбойт. Айт намазынан үйгө келгенден кийин окуса болот. Кандайдыр бир себептен улам айт намазын өткөрүп жиберген киши аны каза кыла албайт жана өзү жалгыз да окуй албайт.

Айт намазында биринчи рекетте ашыкча (заваид) такбирлер айтылгандан кийин имамды ээрчиген киши дароо ал такбирлерди айтат. Биринчи рекеттин рукуусунда жетишкен киши болсо тике туруп башталгыч (ифтитах) такбирин айтат. Имамга рукууда жетише ала турганына ишенсе, ашыкча такбирлерди да тике туруп айтат. Имамга жетише албай турганын аңдаса, башталгыч такбиринен кийин рукууга барып жана рукуу теспелеринин ордуна колдорун көтөрбөстөн ашыкча такбирлерди айтат. Такбирлерди айтып жатканда имам рукуудан түзөлсө, калган такбирлерди айтышынын кереги жок.

Экинчи рекетте имамга жетишкен киши имам салам бергенден кийин тике туруп окубаган рекетин такбирлер менен бирге орундатат.

Орозо айт намазы айт күнүнүн аныкталбашы, же болбосо катуу жамгыр сыяктуу бир себеп менен биринчи күнү окула албай калса, экинчи күнү окула берет. Экинчи күнү да окулбаса, андан кийин окулбайт.

Курман айт намазы ушул эле себептер менен айттын биринчи күнү окулбаса, экинчи күнү окулат. Экинчи күнү да окулбаса, үчүнчү күнү окула берет. Мындан кийин окулбайт.

Курман айт намазы

“Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн Курман айт намазын окууга ниет кылдым, имамга ыктыда кылдым” деп ниет кылынат.

Имам “Аллааху акбар” деп башталгыч такбирин келтиргенде, жамаат да имамдын аркасынан “Аллааху акбар” деп колдорун көтөрүп, киндигинин астына байлайт.

Ниет кылынгандан кийин дал эле Орозо айт намазы сыяктуу окулат. Намаз аяктагандан кийин кутпа айтылат.

Ташрик такбирлери

Курман айттан бир күн мурда, б.а. “Арапа” күнүнүн багымдат намазынан тартып айттын төртүнчү күнүнүн аср намазына чейин жыйырма үч маал парз намаздарынан кийин бир жолу:

اَللّٰهُ اَكْبَرُ اَللّٰهُ اَكْبَرُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاللّٰهُ اَكْبَرُ اَللّٰهُ اَكْبَرُ وَلِلّٰهِ الْحَمْدُ

“Аллааху акбар, Аллааху акбар, лаа илааха иллаллааху валлааху акбар. Аллааху акбар ва лиллаахил-хамд” деп такбир айтуу – важип. Буга “ташрик такбири” деп айтылат.

Бул такбир жамаат менен да, жалгыз да намаз окуган кишиге, жүргүнчүгө, жүргүнчү болбогонго, эркекке жана аялга да – важип.

Имамды экинчи рекетте ээрчиген киши жетише албай калган биринчи рекетин окугандан кийин ташрик такбирин айтат. Имам менен бирге такбир айтса, намазы бузулбайт. Намазда сахив саждасынын кылынышын талап кылган бир жагдай болсо, ташрик такбири сахив саждасынан кийин айтылат. Имам ташрик такбирин унутуп калса, жамаат бул такбирди айтууга тийиш.

Ташрик такбири саламдан кийин дароо айтылышы керек. Эгерде саламдан кийин сүйлөсө, же мечиттен чыкса, мындан кийин такбир айтылбайт.

Арафаттагы ажыларга окшошуу максаты менен арапа күнү мечитте же шаардын сыртына чыгып, башты ачып турууга жана талбия келтирүүгө болбойт. Ал тургай мындай кыймыл-аракет кылуу макүрөө болуп саналат.

Ташрик такбирлери күндөрүндө окулбай калган намаздар ташрик күндөрүндө каза кылынса, ташрик такбирлерин келтириш керек. Ташрик күндөрү өткөндөн кийин каза кылынса, такбир келтирилбейт.

Айт майрамдарындагы милдеттерибиз

Айт күнү эртең менен эрте туруу, жуунуп тазалануу, тиштерди тазалоо, эң жакшы кийимдерди кийүү жана жыпар жыттарды себинип мечитке баруу, жолугушкан кишилер менен жылуу учурашуу, жакырларга жардам берип сүйүндүрүү, дин боордошторубузду айты менен куттуктоо, улууларды зыярат кылуу, өлгөн жакындарыбыз үчүн садака берүү, мазарларга барып Куран окуу жана дуба кылуу, таарынычтарды жазуу, таарынышкандарды элдештирүү, балдарга белек-бечкек берип сүйүндүрүү – айт майрамдарындагы аткарылышы керек болгон негизги милдеттерибиз.

САХИВ (ЖАҢЫЛУУ) САЖДАСЫ

Намазда бир рукунду (кыймылды) кечиктирүү, эртерээк аткаруу, кайталоо, бир важипти таштоо, кечиктирүү же алмаштыруудан улам намаздын аягында сахив саждасын кылуу важип болот. Парздардан бирөө унутулуп, же атайын эле аткарылбаса, намаз бузула турганы үчүн сахив саждасы менен толукталбайт, намаз кайрадан окулуш керек. Важиптердин ичинен бирөөсү атайын эле орундалбаса, сахив саждасынын кереги жок, намаздын жаңыдан окулушу важип болот.

Сахив саждасы кандай аткарылат?

Намаз окуп жатканда парздардан же важиптерден бирөө унутулуп кечиктирилсе, же болбосо важиптерден бирөө орундалбай калса, намаздын акыркы отурушунда жөн гана Аттахият окулуп, оң тарапка салам айтылгандан кийин “Аллааху акбар” деп айтылып, саждага барылат. Бул абалда үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. Андан кийин “Аллааху акбар” деп айтылып, экинчи жолу саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат жана “Аллааху акбар” деп айтылып отурулат. Бул отурушта Аттахият, Аллаахумма салли, Аллаахумма баарик жана Раббанаа аатина дубалары окулуп, алгач оңго, андан кийин солго салам берилет. Бул сахив саждасы деп айтылат.

Сахив саждасын талап кылган жагдайлар

а) Биринчи отурушта Аттахият окуп, өйдө туруш керек болгондо, “Аллаахумма салли аалаа Мухаммед” дей турганчалык ыйык салаваттан окуса, парз болгон кыямды кечиктиргени үчүн сахив саждасын аткарышы керек.

б) Туруп турганда алгач Курандан бир сүрө окуй баштаган киши Фатиханы окубаганын эстегенде, Фатиханы окуйт. Андан кийин зам сүрөнү кайрадан окуп, важипти кечиктиргени үчүн сахив саждасын аткарат.

в) Парздардын алгачкы эки рекетинде Фатиханы толук же көбүн окубаган киши сахив саждасын аткарышы керек. Фатиханын көбүн окуп, калганын унутуп калган киши аткарбайт. Парздардын акыркы эки рекетинде Фатиха окулбаса, сахив саждасынын кереги жок. Анткени бул жерлерде Фатиха окуу – сүннөт. Бирок витр жана напил намаздарынын ар бир рекетинде Фатиха окуу важип болгондуктан булардын кайсы бир рекетинде Фатиха окулбаса, сахив саждасын аткаруу керек. Жөн гана Фатиханы окуп, зам сүрөнү окубаган же Фатиханы зам сүрөдөн кийин окуган киши да сахив саждасын аткарышы керек.

Айт такбирлеринин бардыгын же айрымдарын аткарбаган, же болбосо ашыкча кылган киши да сахив саждасын аткарат. Рукууга жүгүнүп жатканда эстесе, такбирлерди бул жерде орундатат. Намаздын алгачкы эки рекетинин бирөөндө Фатиханы кайрадан окуган киши да, биринчи отурушта Аттахият эки жолу окуган киши да сахив саждасын аткарышы керек.

Намаздарда биринчи отуруш аткарыла электе өйдө турулса, важип аткарылбаганы үчүн сахив саждасы керек. Мындай учурда Аттахият окуш үчүн отурганды унутуп, өйдө турайын деп обдулган киши дал ошол учурда жаңылганын түшүнсө, кайрадан отурат жана Аттахият окуйт. Эгерде турайын деп калган болсо, кайрадан отурбастан тике туруп түзөлөт жана важипти таштап өткөнү үчүн сахив саждасын аткарат.

Эгерде төрт рекеттүү бир намаздын аягындагы отурушту унутуп, өйдө болсо жана ашыкча болгон бул рекеттин саждасына жыгыла электе жаңылганын эстесе, дароо отуруп, парз болгон акыркы отурушту кечиктиргени үчүн сахив саждасын аткарат. Ашыкча болгон рекеттин саждасына жыгылгандан кийин жаңылганын түшүнсө, парз намазы напилге айланат. Кааласа буга дагы бир рекет кошуп, алты рекет окуйт, кааласа салам берип, намазын аяктайт. Бул жерде парз болгон акыркы отуруш аткарылбагандыктан намаз кайрадан окулуш керек.

Төрт рекеттүү бир намаздын акыркы отурушун орундаткандан кийин унутуп калып өйдө турса жана бешинчи рекеттин саждасына жыгыла электе жаңылганын эстесе, кайрадан отуруп, важип болгон саламды кечиктиргени үчүн сахив саждасын кылат.

Эгерде бешинчи рекеттин саждасына жыгылгандан кийин жаңылганын түшүнсө, мындан кийин кайра артка кайтпастан, дагы бир рекет кошуп, алты рекет окуйт. Намаздын аягында да сахив саждасын аткарат. Мындай абалда алты рекеттин төртөө парз катары окулуп, буга кошумча катары окулган эки рекет да напил болгон болот.

Үч рекеттүү намаздын (шам намазынын) акыркы отурушун орундагандан кийин ашыкча эле төртүнчү рекетке, эки рекеттүү намаздын (багымдат намазынын) акыркы отурушун орундагандан кийин үчүнчү рекетке турулганда да өкүм ушундай. Башкача айтканда буларда да ашыкча рекеттин саждасына жыгыла электе жаңылганын эстесе, кайра артка кайтат. Саждага жыгылгандан кийин эстесе, буларга да экиден рекет кошуп, сахив саждасын аткарат. Ашыкча болуп окулган эки рекет напил болгон болот.

Тике туруп эч Куран окубастан рукууга барган киши дароо өйдө туруп Куран окуйт жана кайрадан рукууга барат. Эгерде рукууга кайрадан жүгүнбөсө, намазы бузулган болот. Бул жерде намаздын бир кыймылы болгон рукуу өз учурунда эмес, башка бир кыймыл болгон кырааттан (Куран окуу) мурун аткарылганы үчүн сахив саждасы талап кылынат.

Бирок кыямга кайтуу менен мурунтан аткарылган рукуу бузулгандыктан рукууга кайрадан жүгүнүү керек. Анткени рукуу кыраат менен бекемделет. Кыраатсыз рукуу өтүмдүү болбогондуктан кырааттын аткарылбашы менен рукуу бузулган болот.

Витр намазында Кунут дубасын жаңылыштык менен окубай кетип, рукууда эстесе, артка кайтып, Кунут дубасын окуштун кереги жок. Намаздын аягында сахив саждасын аткарышы керек. Бирок артка кайтып, Кунут дубасын окуган мезгилде аткарылган рукуу бузулбагандыктан, кайрадан рукууга жүгүнүштүн кереги жок. Анткени рукуу Кунут менен бекемделбегени үчүн Кунутсуз бир рукуу өтүмдүү. Мындай учурда бир гана сахив саждасын аткарыш керек. Рукууда, саждаларда жана отуруштарда Аттахияттан мурун Куран окулса, сахив саждасын аткарыш керек. Анткени бул жерлерде Куран окулбайт.

Аттахияттан кийин аят окулган учурда:

Эгерде биринчи отурушта болсо важип орундалбаганы үчүн сахив саждасы керек. Акыркы отурушта болсо кереги жок. Анткени бул жерде дуба жана мактоо үчүн кеңири убакыт болгондуктан, важип орундалбаган болуп саналбайт.

Акыркы отурушта Аттахият эки жолу окулса, сахив саждасынын кереги жок. Тик турганда Фатихадан мурун окулса да кереги жок. Анткени бул жер – дуба окула турган жер. Фатихадан кийин окулса, сахив саждасы керек. Анткени Фатихадан кийин Курандан бир сүрө окулат. Аттахият окулса, важип аткарылбаган болот. Биринчи жана экинчи отуруштарда Аттахияттын бардыгын же бир бөлүгүн окубаган киши да сахив саждасын аткарышы керек.

Имамдын Фатиханы ачык окуй турган намаздарда үн чыгарбастан, үн чыгарылбай окула турган намаздарда да ачык окушу сахив саждасын талап кылат.

Үн чыгарбай окуй турган жерде Фатиханын көпчүлүгүн ачык окуса, жаңылганын байкаган мезгилде калганын ичинен окуйт. Ачык окуй туган жерде жаңылыштык менен көпчүлүгүн үн чыгарбастан окугандан кийин эстесе, Фатиханы кайра баштан окуйт.

Намазда ачык окулушу керек болгон жерде үн чыгарылбастан, үн чыгарылбай окула турган жерде ачык түрдө Куран окулса, сахив саждасы керек. Рамазан айында имам витр намазында кыраатты үн чыгарбай окуса да, сахив саждасы аткарылууга тийиш. Жалгыз намаз окуган киши ачык же үн чыгарбай окушунан улам сахив саждасынын кереги жок. Курандан сырткары намазда зикир, дуба жана Аттахиятты жаңылыштык менен ачык окуу сахив саждасын талап кылбайт.

Намазда тилават саждасын аткарууну талап кылган бир аятты окуп, бирок саждага жыгылганды унутуп калган киши муну намаздын аягында эстесе, тилават саждасын орундатат жана аны кечиктиргени үчүн да сахив саждасын аткарат.

Намазда сахив саждасын талап кыла турган бирден көп жаңылыштык кылынса, булар үчүн бир гана сахив саждасы керек. Сахив саждасында жаңылыштык болсо, ал үчүн кайрадан сахив саждасы аткарылбайт.

Жамаат менен намаз окулуп жатканда, имам сахив саждасын талап кылган бир нерсе кылса, имамга да, аркасында намаз окугандарга да сахив саждасы важип болот. Мындай учурда имам сахив саждасын аткарбаса, аркасында намаз окуган жамаат да аткарбайт. Имамдын аркасындагы жамааттын ичинен бир киши сахив саждасын талап кылган бир жаңылыш иш кылса, имамдын да, ал кишинин да сахив саждасын аткарышынын кереги жок.

Сахив саждасын аткарышы керек болгон киши намазды аякташ үчүн салам берип, бирок көкүрөгүн кыбыладан бурбаса жана сүйлөй элек болсо, сахив саждасын аткарууга тийиш.

Өзүнө сахив саждасы важип болгон бир киши салам берип, бирок али сахив саждасын аткара электе башка бирөө келип ага кошулса, эгерде имам сахив саждасын аткарса, аны ээрчиген киши намазды баштаган болот, ал эми сахив саждасын аткарбаса, намазды баштаган болбойт.

Имам акыркы отуруштан кийин салам бергенди унутуп калып өйдө турса, аркасындагы жамаат ага кошулбайт. Отурган жерлеринде имамдын артка кайтышын күтүшөт. Эгерде имам турган ашыкча рекетинин саждасына жыгыла электе кайра кайтып отурса, жамаат аны менен бирге салам берет. Эгерде ашыкча рекеттин саждасына жыгылса, анда жамаат аны күтпөстөн, өз алдыларынча салам беришет.

Имамды биринчи рекеттен кийин ээрчиген киши сахив саждасында да аны ээрчийт. Эгерде имам менен бирге сахив саждасын аткарбастан өйдө турса, кайра отуруп имам менен бирге саждаларды аткарат, андан кийин туруп намазын аяктайт. Эгерде кайра отурбаса намазы жайиз болуп саналат. Бирок намазды бүтүргөндөн кийин сахив саждасын аткарышы керек. Имамга кийинчерээк кошулуп, бирок имамдан кийин жалгыз намазды бүтүргөн кишинин ушул учурда сахив саждасын талап кылган кандайдыр бир жаңылыштык кетириши да сахив саждасын зарыл кылат.

Имамга экинчи рекеттен кийин кошулган киши жаңылып имам менен бирге салам берсе, сахив саждасынын кереги жок.

Төрт же үч рекеттүү бир намазды окуп жаткан киши намазды бүтүргөнүн ойлоп, салам бергенден кийин эки рекет окуганын эстесе, көкүрөгүн кыбыладан бурбаса жана намазга терс келген бир иш кылбаса, кайрадан такбир албастан эле туруп намазын толуктайт жана сахив саждасын аткарат.

Бир киши намазда канча рекет окуганынан шектене турган болсо жана мындай абалга биринчи жолу туш болуп жатса, намазын бузуп кайра баштан окуйт. Эгерде мындай абалга тез-тез кабылса, анда канча рекет окуганын өз ичинде божомолдоп, ошого жараша иш кылат жана сахив саждасын аткарат.

Аттахияттан кийин канча рекет окуганын ойлонуп калган киши үч жолу “Субхааналлах” дей турганчалык мөөнөт ойлонуп туруп калса, биринчи отурушта кыямды, акыркы отурушта болсо саламды кечиктиргени үчүн сахив саждасын аткарууга тийиш. Ал эми андан азыраак убакыт ойлонуп калса сахив саждасынын кереги жок. Сахив саждасында парз, важип жана напил намаздар арасында бир айырма жок.

ТИЛАВАТ (ОКУУ) САЖДАСЫ

Тилават саждасы Алла таалага урмат көрсөтүү дегенди билдирет. Ыйык Курандын он төрт сүрөсүндө саждага байланыштуу аяттар бар. Булардан бирөөнү окуган же уккан кишиге саждага жыгылуу – важип.

Сажда аяты намазда окулса, тилават саждасы намазда орундалышы керек. Эгерде сажда аятынан кийин Куран окууну уланта турган болсо, анда сажда аятын окугандан кийин дароо тилават саждасына жыгылат жана кайрадан өйдө туруп, Куран окууну улантат.

Эгерде сажда аятынан кийин Куран окубай турган болсо, анда бир-эки, эң көп үч аят окуп, рукууга барат жана жайнамазга жыгылат. Өзүнчө тилават саждасына жыгылыштын кереги жок.

Намазда окулган сажда аятын намаз окубай турган киши угуп калса, саждага жыгылышы керек. Намаз окуган бир киши намаз окубай турган кишинин сажда аятын окуп жатканын угуп калса, намаздан кийин тилават саждасына жыгылышы керек.

Намазда сажда аятын окуган киши намазда тилават саждасына жыгылышы керек. Намаз бүткөндөн кийин кылынбайт. Имам намазда жөн гана сажда аятын окуса, өзү дагы, аны ээрчиген жамаат дагы жайнамазга жыгылат. Тилават саждасы – намаз окууга милдеттүү болгон кишилерге важип. Этек кири келип жаткан, же болбосо төрөгөндөн кийинки нифас абалда болгон аялдарга важип эмес.

Сажда аятынын котормосу окулганда да, тилават саждасы важип болот. Сажда аятын жазганда, же болбосо окубастан карап койгондо, саждага жыгылуунун кереги жок. Ошондой эле тамгалап окуганда да кереги жок. Сажда аяты жамааттын ичинде окулган мезгилде окуган кишинин алдыга өтүшүнүн жана жамааттын сапка тизилишинин кереги жок. Бардык кишилер турган жерлеринде кыбылага бурулушуп, саждасын аткарышат. Саждага жыгылыш үчүн даяр болбогон кишинин жанында сажда аятын үн чыгарбай окуу – мустахаб.

Бир жерде бир сажда аятын кайталаган кишиге бир жолу саждага жыгылуу жетиштүү. Бирок турган жеринен башка бир жерге барса, бир сажда жетиштүү болбойт. Оорулуу болгон киши тилават саждасын башы менен ишаарат кылып аткарат. Ичинде сажда аяты болгон сүрөнү же аяттарды окуп, бирок саждадан качыш үчүн сажда аятын аттап өтүү – макүрөө. Намазды бузган нерселер тилават саждасын да бузат жана саждага кайра баштан жыгылуу керек.

Тилават саждасынын аткарылышы

Киши даарат алып кыбылага бурулат. Тилават саждасына ниет кылып, колдорун көтөрбөстөн “Аллааху акбар” деп жайнамазга жыгылат. Ошол абалда үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айткандан кийин “Аллааху акбар” деп өйдө турат. Өйдө туруп жатканда “Гуфраанака Раббанаа ва илайкал-масиир” деп айтуу сооп болот. Сажда бир жолу кылынат жана саждадан кийин салам берилбейт.

Ыйык Куранда сажда аяты болгон он төрт сүрө ушулар:

1) Аърааф сүрөсү (206-аят)

2) Раад сүрөсү (15-аят)

3) Нахл сүрөсү (48-аят).

4) Исра сүрөсү (107-аят).

5) Мариям сүрөсү (58-аят).

6) Хаж сүрөсү (18-аят).

7) Фуркан сүрөсү (60-аят).

8) Намл сүрөсү (25-аят)

9) Сажда сүрөсү (15-аят).

10) Сод сүрөсү (24-аят)

11) Фуссилат сүрөсү (37-аят).

12) Нажм сүрөсү (62-аят).

13) Иншикаак сүрөсү (21-аят).

14) Алак сүрөсү (19-аят).

Шүгүр саждасы

Кубанычтуу мезгилдерде жана кандайдыр бир нерсе сүйүнчүлөнгөн учурда берген ушул ырыскылары үчүн Алла таалага шүгүр кылуу максаты менен саждага жыгылуу мустахаб жана сооптуу болуп саналат.

Азирети пайгамбарыбыз жана сахабалары кандайдыр бир кубанычтуу кабар алышканда, шүгүр саждасына жыгылышкан. Шүгүр саждасына жыгыла турган киши кыбылага бурулуп, “Аллааху акбар” деп жайнамазга баш коёт. Cаждада Алла таалага шүгүр кылып, теспе тарткандан кийин такбир айтып турат жана ушундайча шүгүр саждасы аткарылган болот. Намаздын артынан шүгүр саждасына жыгылуу – макүрөө. Анткени ал аткарыла турган болсо, муну сабатсыз кишилер сүннөт же важип деп ойлоп калышат.

САПАР (ЖОЛООЧУ) НАМАЗЫ

“Сапар” сөзү сөздүктө жол тартуу, ал эми “мусапыр” сөзү жолоочу деген маанини түшүндүрөт. Ал эми диний термин катары “сапар” – орточо жүрүш менен жок дегенде 18 сааттык (3 күндүк) жолду басып өтүү. Бир киши бир күндө орточо эсеп менен алты саат баса алат жана үч күндө 18 сааттык жолду басып өтөт. Кадимки шарттар менен карай турган болсок, бир адам бир саатта беш чакырым баса турган болсо, анда 18 сааттык жол 90 чакырымга туура келет.

Ошентип динибизде жолоочу – жок дегенде 90 чакырымдык жол жүргөн киши. Сапар жүргөн учурунда жолоочу деп саналган киши барган жеринде 15 күндөн азыраак кала турган болсо да, жолоочу болуп саналат. Бул жолду кандайдыр бир унаа менен, же болбосо кыска убакытта басып өткөн киши да жолоочу катары эсептелет. Жолоочу болбогон кишиге “тургун” (муким) деп айтылат.

Мындан аз жолго сапар тарткан киши дин боюнча жолоочу болбойт. Ошондой эле үйүнөн чыгып жатканда, жок дегенде 90 чакырымдык алыстыкка бара турганына ниет кылбаган, бирок мынчалык же дагы көбүрөөк жол тарткан киши да жолоочу болуп саналбайт. Мисалы, кимдир бирөөнүн аркасынан акмалоо үчүн жолго чыккан киши үйүнөн чыгып жатканда, кай жерге чейин жана канча чакырым жол баса турганын билбегендиктен, 90 чакырымдан ашык (мисалы 300 чакырым) жол жүрсө да жолоочу катары эсептелбейт. Бирок үйүнөн чыгып жатканда, 90 чакырым же андан ашык жол жүрүүгө ниет кылып, бул ниет менен жолго чыкса, анда ал жолоочу болуп саналат.

Жолго чыкканга чейин, б.а. жөн гана сапарга ниет кылуу менен бир киши жолоочу болбойт. Бирок жолоочу болгон киши барган жерине туруктуу жашоого ниет кылса, тургун болот.

Токсон чакырым же андан ашык аралыктагы бир жерге баргандан кийин ал жерде эң аз он беш күн турууга ниет кылбаса, жолоочулук улана берет. Токсон чакырым барбай туруп, кайра кайтууга чечим кылган, же болбосо ал жерде жашоого ниет кылган киши тургун болот.

Жолоочулук менен байланыштуу өкүм-жоболорду жакшы түшүнө билүү үчүн бир кишинин жашаган жери деген маанини билдирген “мекен” түшүнүгүн аңдай билүү абзел.

Үч түрдүү жашоо жайы бар:

1) Мекен (Ватану аслий): Бир адамдын туулган же үйлөнгөн, же болбосо тиричилигин өткөрүү үчүн көчүп барып жайгашкан жери.

2) Конуш (Ватану мислий): Бир кишинин отурукташуу максаты болбой туруп, бир жерде жок дегенде он беш күн же андан ашык мөөнөткө убактылуу жашоого ниет кылган жери.

3) Түнөк (Ватану икомий): Бир кишинин он беш күндүн ичинде кайта турган жери.

Бир киши мекени, б.а. туулуп-өскөн жеринен тиричилигин өткөрүү үчүн башка бир жерге жайгаша турган болсо, мындан кийин туулган жери ал киши үчүн мекен болуудан чыгат. Анын мекени отурукташкан экинчи жери болуп калат. Бул киши отурукташкан жеринен туулган жерине бара турган болсо жана ал жерде он беш күндөн аз убакыт турууга ниет кылса, жолоочу болуп эсептелет. Муну бир мисал менен түшүндүрүп кетели:

Мисалы, Ошто төрөлүп, кийинчерээк Бишкекке көчүп барып отурукташкан бир киши кандайдыр бир себеп менен туулган жери Ошко барганында, он беш күндөн аз мөөнөт турууга ниет кылса, жолоочу болуп саналат жана төрт рекеттүү парз намаздарды эки рекет окуйт. Эгерде он беш күн же андан ашык калууга ниет кылса, анда бул мөөнөт ичинде намаздарды толугу менен окууга тийиш. Анткени бир жерде жок дегенде он беш күн турууга ниет кылган киши жолоочу эмес, тургун болуп эсептелет.

Ал эми мекен деген жеринде абал мындай болбойт. Алсак, Оштон Бишкекке кайткан бир киши мекени болгон Бишкекке кирери менен жолоочулуктан чыгат жана намаздарды толугу менен окуйт. Бул жерде тургун болуу үчүн он беш күн калууга ниет кылуу шарт эмес. Ал тургай 90 чакырымдык жолго чыгып, бирок кандайдыр бир иш үчүн кайтып, үйүнө кайрылган киши да жолоочу болуудан чыгат. Ал учурда намаз окуй турган болсо, намазды толугу менен окуйт.

Бир киши мекен деген жеринен 90 чакырым, же мындан да алыс бир жерге барып, ал жерде эң аз он беш күн туруп калса, бул жер ал киши үчүн конуш болуп саналат жана бул жерде калган мөөнөт ичинде намаздарды толук окуйт. Мисалы, Бишкекте жашаган бир киши Нарынга он беш күн калыш үчүн бара турган болсо, анда намаздарын толугу менен окуйт. Анткени бул жер ал киши үчүн конуш болот. Андан кийин Нарындан Караколго барып, ал жерде он беш күн калгандан кийин Бишкекке кайтып бара жатканда, кайра Нарынга кайрылса жана бул жерде он беш күндөн аз кала турган болсо, жолоочу болуп саналат жана төрт рекеттүү парз намаздарды эки рекет окуйт. Анткени мындан мурун он беш күн жашаган Нарын шаары бул киши ал жерден кеткенден кийин конуш болуудан чыккан. Ал жерге кайра келген киши кайрадан он беш күн калууга ниет кылганга чейин жолоочу болуп саналат жана төрт рекеттүү парздарды эки рекет окуйт.

Нарында бир иш үчүн он беш күн туруп, ал жерден Балыкчыга бара жатканда, 90 чакырымды басып өтпөй Нарынга кайра кайтса, ал учурда окуй турган намазын эки рекет окуйт.

Бир жерде он беш күн же андан ашык калууга ниет кылган көчмөндөр конгон жеринде тургун болушат, б.а. жолоочу болушпайт. Мындай кишилер 90 чакырымдык бир сапарга ниет кылышканга чейин, б.а. бир өрүштөн башка бир өрүшкө, бир суудан башка бир суунун жанына көчүү менен жолоочу болушпайт. Бирок жайында жайлаган жеринен кышында кыштай турган жерине көчүүгө ниет кылса жана ортодогу аралык 90 чакырымдык, же андан ашык болсо, анда сапар учурунда жолоочу болуп саналышат.

Бир киши эки жерде жашабайт. Мисалы, бир киши күндүз бир жерде иштеп, түнкүсүн башка жерде түнөй турган болсо, анын жашаган жери түнкүсүн түнөгөн жери болот. Күндүз иштеген жерине барганы үчүн жолоочу болбойт.

Зулхижжа айынан мурун (Арафатка чыгуу күнүнө 15 күн же андан ашык мөөнөт калган болсо) Меккеге келген киши тургун болот. Бул киши Арафатка чыга турган болсо деле тургун боло берет. Меккеде да, Арафат менен Минада да намаздарды толугу менен окуйт.

Зулхижжа айынын башында Меккеге келген киши Арафатка чыга турган Тарвия күнүнө 15 күндөн аз мөөнөт калгандыктан, жолоочу болуп саналат. Анткени бул киши Меккеде 15 күн турган жок. Жолоочулуктун жоюлушу үчүн Меккеде 15 күн туруу керек.

Бир иш үчүн барган жеринде канча күн турарына мурунтан чечим кыла албаган киши ана-мына деп жүрүп, ал жерде он беш күндөн ашык, ал тургай бир нече ай туруп калса да, жолоочу болуп эсептелет.

Бир кеме капитан үчүн конуш болуп саналбагандыктан, капитан муну менен сапар тарткан мезгил ичинде жолоочу болот.

Жеке өзү чечим чыгара албаган, б.а. башка бирөөгө көз каранды болгон киши барган жеринде жашоого ниет кыла албайт. Мисалы, бир жерде канча күн каларына командир чечим чыгаргандыктан, анын буйругундагы аскер ошого жараша иш кылат, өз алдынча тургун же жолоочу болууга ниет кыла албайт. Иш берген менен ишчи, мугалим менен окуучунун абалы да ушундай. Душмандын өлкөсүнө кирген аскер менен өлкө ичинде мамлекетке баш көтөргөндөрдү курчаган аскер, ошол жерде 15 күндөн ашык болууга чечим чыгарылса да, сапардык өкүм-жоболорго көз каранды болушат.

Жолоочуларга байланыштуу өкүм-жоболор

Жолоочулукта айрым кыйынчылыктар болгондуктан, динибиз жолоочу болгондор үчүн айрым жеңилдиктерди алып келген.

Жолоочу төрт рекеттүү парз намаздардын эки рекетин гана окуйт. Буларды төрт рекет окушу – макүрөө. Эки рекетти төрт рекет окуган болсо, эгерде экинчи рекетте Аттахият үчүн отурган болсо, алгачкы эки рекети парз ордуна саналат. Ал эми акыркы эки рекет напил болот. Экинчи рекетте отурбаса, намаз бузулат. Багымдат намазынын эки рекет парзы менен шам намазынын үч рекет парзын жана үч рекеттүү витр намазын толук окушу керек. Сапар мезгилинде убакыт болсо, сүннөттөр кыскартылбастан окулат.

Сапарга чыккан киши жашаган шаарынан же айылынан чыккандан кийин жолоочулук башталгандыктан, окуй турган намаздарын ошол жерден баштап кыскартып окуйт. Сапардан кайткан мезгилде шаар же айыл башталган жерге киргенден тартып жолоочулук аяктаган болот.

Бир жолоочу намаз окуп жатканда, ошол жерден конуш кылууга ниет кылса, окуп жаткан намазын төрт рекет кылып толуктайт.

Жолоочу маалы келе электен мурун төрт рекеттүү бир намазды эки рекет окугандан кийин ошол намаз маалында конуш кылууга ниет кылса, анда намазында кандайдыр бир өзгөрүү болбойт. Бирок конуш кылууга ниет кылганда, али намазын окуй элек болсо, анда ошол маалдын намазын төрт рекет кылууга тийиш.

Жолоочу болгон бир киши жергиликтүү имамды ээрчий турган болсо, аны менен бирге намазды төрт рекет окуйт. Ал эми жолоочу болгон киши жергиликтүү жамаатка имамдык кыла турган болсо, анда имам экинчи рекеттин аягында салам берет, жергиликтүү жамаат болсо өз алдынча төрт рекетти толуктап окуп бүтүрөт. Мындай абалдарда жолоочу болгон имамдын намаздан мурун жамаатка “мен жолоочумун, силер намазыңарды толук окугула” деп айтып коюшу – мустахаб.

Бир киши жолоочу болгон мезгил ичинде окубаган намаздарын сапарын аяктап, үйүнө кайткандан кийин эки рекет кылып каза кылат. Тургун болуп турганда, б.а. жолоочу болбогон мезгилинде окубаган намазын сапары мезгилинде каза кыла турган болсо, төрт рекет кылып каза кылат.

Жолоочу Рамазанда кааласа орозосун кармайт, кааласа кийинкиге калтырып, үйүнө келгенден кийин кармайт. Бирок орозо кармашы үчүн кандайдыр бир кыйынчылык болбосо, жолоочунун Рамазан айында орозосун кармашы дагы кайырдуу болуп саналат.

Жолоочу бутундагы маасыга 72 саат масх тарта алат. Жума жана айт намаздарын окубаса да болот, окуса да болот. Жума намазын окуй албай калса, бешим намазын окушу керек. Жолоочуга курмандык чалуу да – важип эмес. Курмандык чала турган болсо кабыл болот жана сооп табат.

ТАРАБА НАМАЗЫ

Тараба намазы жыйырма рекеттен турат. Эркектер менен аялдар үчүн муаккад сүннөт болуп саналат. Рамазан айында окулат. Ооругандыктан же сапарга чыгуудан улам орозо кармай албаган кишилердин тараба намазын окушу – сүннөт. Тараба намазынын мечитте жамаат менен окулушу – сүннөт жана сообу көп. Үйдө да жалгыз, же жамаат менен окуса болот. Бирок мечитте окуу дагы да сооптуу болуп эсептелет. Азирети пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

مَنْ قَامَ رَمَضَانَ إ۪يمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ

“Сообуна ишенип жана сыйлык аларын үмүт кылып Алла ыраазычылыгы үчүн Рамазан айынын түндөрүн ибадат менен өткөргөн (тараба намазын окуган) кишинин мурунку күнөөлөрү кечирилет.”[164]

Тараба намазы куптан намазынан кийин окулат. Куптан намазынан мурда окулушу туура эмес. Витр намазы Рамазан айында тараба намазынан кийин окулат. Тараба намазынан мурда да окуса болот. Жыйырма рекеттен турган тараба намазы ар бир эки рекеттин аягында салам берилип окулат. Ошондой эле төрт рекетте бир салам берип окуса да болот. Эки учурда тең намаз улантылат жана жыйырма рекет толукталат.[165]

Ар бир эки рекетте отуруу менен намазын улантып, жыйырма рекеттин аягында салам берсе, намаз бүтөт. Бирок тараба намазынын мындай окулушу макүрөө болуп саналат.

Тараба намазын катым (Куранды баштан аягына чейин окуу) менен окуу – сүннөт. Убактысында окулбай калган тараба намазы кийинкиге калтырылбайт. Имам жана жамааттын ичинен бирөө куптан намазын жамаат менен окубаган болсо, оболу куптан намаздын парзын окуп алып, анан тараба намазын жамаат менен окуйт. Анткени тарабанын жамааты куптандын жамаатына кирет. Куптан намазын жалгыз окуган киши тараба намазын имамды ээрчип окуй алат. Тараба намазын имам менен окуй албай калган киши витр намазын имам менен окуй алат.

Ар бир төрт рекеттин аягында азыраак мөөнөткө отуруу – мустахаб. Бул отурушта кааласа такбир, тахлил-тасбих (Лаа илааха иллаллаах) жана салават айтат, кааласа унчукпайт. Ар бир эки рекеттен кийин отуруу болсо – макүрөө.

Тараба намазын окуткан имам Куран окууну узартып, жамаатты тажатып, таратып жиберүүдөн сактанышы керек. Анткени жамаатты көбөйтүү намазда Куран окуудан дагы сооптуу. Бирок Фатихадан кийин үч кыска аят, же болбосо үч кыска аяттын көлөмүнчөлүк бир узун аяттан дагы аз окуу макүрөө болгондуктан, намазды окуткан киши буга көңүл бурушу керек.

Имам намазды тез окутуп, анын маанисин бузбашы керек жана ариптерди туура окуп, аалымдардын эрежелерине урмат көрсөтүүгө тийиш.

Тараба намазынын эки рекетте бир салам берилип, жамаат менен окулушу

Куптан намазынын парзы жана акыркы сүннөтү окулгандан кийин тараба намазы башталат.

Намаз окута турган имам “Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн тараба намазын окууга ниет кылдым, мага баш ийгендерге ыктыда кылдыма” деп ниет кылып, башталгыч такбирин айтып, колдорун байлайт.

Имамдын аркасында турган жамаат да “Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн тараба намазын окууга ниет кылдым, имамга баш ийдим” деп ниет кылат жана имам такбир келтиргенден кийин “Аллааху акбар” деп такбир келтирет жана колдорун байлайт. Андан кийин имам да, жамаат да үн чыгарбастан “Субхаанака” дубасын окушат. Субхаанака окулуп бүткөндөн кийин имам ичинен “Аъуузу-Бисмилланы”, анан үнүн көтөрүп Фатиха менен зам сүрө окуйт (Жамаат эч нерсе окубайт, имамды угуп турушат). Рукууга жана саждага баргандан кийин экинчи рекет үчүн өйдө турушат.

Бул жерде кайрадан имам үнүн чыгарбастан Бисмилла айтып, анан үнүн көтөрүп Фатиха менен зам сүрө окуп, жамаат менен бирге рукууга жүгүнүп, жайнамазга жыгылып отурат. Бул отурушта имам менен жамаат Аттахият, Аллаахумма салли, Аллаахумма баарик жана Раббанаа аатина дубаларын окушуп салам беришет. Мына ушинтип эки рекет намаз аяктайт.

Кайрадан өйдө туруп, жогоруда көрсөтүлгөндөй намазды эки рекеттен окууну улантышат. Он жолу эки рекеттен окугандан кийин жыйырма рекет болгон тараба намазы толукталган болот. Мындан кийин үч рекеттен турган витр намазы да жамаат менен окулат.

Тараба намазынын эки рекетте бир салам берилип, жалгыз киши тарабынан окулушу

“Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн тараба намазын окууга ниет кылдым” деп айтылып, ниет кылынат жана дал эле багымдат намазынын эки рекет сүннөтү сыяктуу окулат.

Жыйырма рекет толукталганга чейин эки рекеттен окуу улантылат. Тараба намазы бүткөндөн кийин витр намазы окулат.

Тараба намазынын төрт рекетте бир салам берилип, жамаат менен окулушу

Намаз окута турган имам менен жамаат жогоруда көрсөтүлүп кеткендей ниет кылышып, такбир келтиришет жана колдорун байлашат. Андан кийин имам да, жамаат да үн чыгарбастан “Субхаанака” дубасын окугандан кийин имам ичинен “Аъуузу-Бисмилла” дубасын, үнүн көтөрүп Фатиха менен Курандан дагы бир сүрө окуйт. (Жамаат эч нерсе окубайт, имамды угуп турушат.) Рукууга жана саждага баргандан кийин экинчи рекет үчүн өйдө турушат. Бул жерде кайрадан имам үн чыгарбастан Бисмилла дубасын, анан үнүн көтөрүп Фатиха менен зам сүрө окуп, жамаат менен бирге рукууга жана саждага барып отурат. Экинчи рекеттин аягындагы бул биринчи отурушта имам менен Аттахият дубасын окушуп, үчүнчү рекет үчүн өйдө турушат.

Үчүнчү рекеттин башында имам ичинен “Аъуузу-Бисмилла” окуп, анан үнүн көтөрүп Фатиха менен зам сүрө окуйт (Жамаат эч нерсе окубайт, имамды угуп турушат). Рукууга жана саждага баргандан кийин төртүнчү рекет үчүн өйдө турушат. Бул жерде кайрадан имам үн чыгарбастан Бисмилла айтып, анан үнүн көтөрүп Фатиха менен зам сүрө окуп, жамаат менен бирге рукууга жана саждага барып, анан отурат. Бул отурушта имам менен жамаат Аттахият, Аллаахумма салли, Аллаахумма баарик жана Раббанаа аатина дубаларын окушуп салам беришет. Мына ушинтип тараба намазынын алгачкы төрт рекети окулат.

Кайрадан өйдө туруп, жогоруда көрсөтүлгөндөй намазды төрт рекеттен окууну улантышат. Беш жолу төрт рекеттен окугандан кийин жыйырма рекет болгон тараба намазы толукталат. Мындан кийин витр намазы да жамаат менен окулат.

Тараба намазынын төрт рекетте бир салам берилип, жалгыз киши тарабынан окулушу

“Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн тараба намазын окууга ниет кылдым” деп айтылып, ниет кылынат жана кудум эле аср намазынын сүннөтү сыяктуу окулат. Бир гана ниеттин башкача болушу менен айрымаланат. Мына ушундайча төрт рекеттен окулуп, жыйырма рекет толукталат. Тараба намазы бүткөндөн кийин витр намазы окулат.

[164] Бухарий. Иман. 27.

[165] Тараба намазынын бардыгы бир гана намаз болуп саналгандыктан буга эң башта ниет кылуу жетиштүү болсо да, ортолорунда берилген саламдан кийин намаз бүткөндүктөн, кайрадан намазга баштап жатканда кайталап ниет кылуу эрежеге дагы ылайыктуу болуп саналат.

ООРУЛУУ БОЛГОН КИШИНИН НАМАЗЫ

Таканчыктап турууга даремети жетпеген жана өйдө тура турган болсо, оорусунун ырбап, же болбосо күчүркөп кетишинен корккон оорулуу киши отурган жеринде эле рукуу жана саждаларды орундатып, намазын окуйт.

Рукуу жана саждаларды орундата албаса, ишаарат менен кылат. Ишаарат намазда рукууга жүгүнүүнү жана саждага жыгылууну билдирүү үчүн баш ийкөө болуп эсептелет. Мындай абалда болгон киши рукууда башын азыраак эңкейтет, ал эми саждада рукуудан бир аз дагы ылдыйраак эңкейтиши керек. Эгерде башын сажда үчүн рукуудагыдан көбүрөөк эңкейтпесе, намазы туура болбойт.

Саждада маңдайын жерге тийгизе албаган киши, жерден бир нерсени көтөрүп, ал нерсеге башын тийгизип сажданы орундата албайт. Рукууга жүгүнүүгө дарманы жетсе да, саждага жыгыла албаган киши экөөнү тең ишаарат менен орундатат.

Отуруп намаз окуй албаган киши чалкасынан жатып, рукуу менен сажданы башын ийкеп ишарат кылуу аркылуу намазын окуйт. Мындай абалда намаз окуган кишинин жүзү кыбалага карашы үчүн башына бийигирээк жаздык жаздашы керек. Капталынан жатып, жүзүн кыбылага каратып окушу да жайиз болуп саналат. Капталынан жатып окуй турган болсо, оң капталына жатып окуса дагы туура болот.

Бир нерсеге жөлөнүп отуруп намаз окушу мүмкүн болуп турса да, жатып алып окушу жайиз болбойт. Жатып алып ишаарат менен намаз окуган жана буттарын кыбыла тарапка сунган киши мүмкүн болсо тизелерин бүгүп жатса жакшы болот.

Башын ийкеп ишаарат кылуу менен намаз окууга кубаты жетпеген киши намазын кийинкиге калтырат. Көздөрү, каштары же жүрөгү менен ишаарат кылып намаз окуй албайт. Оорулуу кишинин бул абалы бир күн, бир түндөн ашык созула турган болсо, окуй албаган намаздарын кийинкиге калтырып, каза кылышынын кереги жок.

Бир киши таканчыктап тура алганына карабастан, рукуу жана саждаларды орундата албаса, тике турган абалында ишаарат менен намаз окушу жайиз болсо да, отуруп ишаарат менен окушу дагы ылайыктуу болот.

Башы айлангандыктан же башы ооругандыктан түз тура албаган киши отуруп окуй алат. Өйдө туруп турганда заарасы тамчылаган, же жарасынан ириң аккан киши отурган кезде булар токтой турган болсо, намазын отуруп окуй алат.

Ден-соолугу чың болгон киши тике туруп намаз окуп жатканда, ооруп калып, таканчыктап тура албай турган абалга келе турган болсо, рукуу жана саждаларды отуруп орундатып, намазын бүтүрөт. Эгерде рукуу менен саждаларды орундатканга шайманы келбей турган болсо, анда отурган жеринен ишаарат менен орундатат. Отуруп ишаарат кылуу аркылуу окуй албаса, анда чалкасынан жатып намазын толуктайт. Кыбылага бурулууга такыр кудурети жетпеген киши күчү жеткен жагына бурулуп, намазын окуй алат.

Оорулуу болгону үчүн рукуу менен саждаларды отуруп орундатып намаз окуган киши намаз окуп жатканда жакшы болуп кетсе жана бутуна тура ала турганчалык абалга келсе, намазынын калганын тике туруп окуйт. Намазды ишаарат менен окуп жатканда жакшы болуп, рукуу менен саждаларды орундай ала турган абалга келген киши болсо намазды кайра баштан окушу керек. Оорулуу киши такбир айта турганчалык же бир аят окуй ала турганчалык убакытка тике тура алса, буларды кылгандан кийин отурат.

УБАГЫНДА ОКУЛБАЙ КАЛГАН НАМАЗДАРДЫН КАЗАЛАРЫ

Бир намазды убактысында окуу “ада”, убактысы өткөндөн кийин окуу “каза” деп айтылат. Намазды билип туруп кечиримдүү себеби болбостон убактысынан кийинкиге калтыруу чоң күнөө болуп саналат. Намаз каза кылынуу аркылуу орундатылган болуп эсептелет. Бирок убактысынан кийинкиге калтырылганы үчүн Алла тааладан кечирим тилөө керек.

Беш маал намаздын парздары менен витр намазы каза кылынат, убактысы өткөндөн кийин сүннөттөрдүн казасы болбойт. Бирок багымдат намазын убагында окуй албаган киши ошол эле күнү шашке маалга чейин парзы менен бирге сүннөтүн да каза кылат. Каза намазын окуш үчүн белгилүү бир мезгил жок. Күндүз же түнкүсүн деле окула берет. Бирок макүрөө деп эсептелген үч мезгилде, б.а. күн чыгып келе жатканда, чак түштө жана күн батып баратканда окулбайт.

Бир намазды унутуп калып, убагында окуй албай калган киши ал намазды эстегенде каза кылат жана ошол маалдын намазынан мурун окуйт. Эгерде каза кылган намазын окуп бүткөнгө чейин ошол маалдын намазынын өтүп кетеринен корксо, анда алгач ошол маалдын намазын, андан кийин каза кылган намазын окуйт.

Бир нече маалдык (беш маалга чейинки) намаз казага калган болсо, аларды кезеги менен каза кылуу керек. Эгерде өткөн намаздар алты маалдык же андан да көп болсо, кезеги менен окуунун кереги жок.

Багымдат намазынын сүннөтүн окуса, парзына жетише албай турганын аңдаган киши сүннөтүн окубайт. “Сүннөттү баштагандан кийин аны бузуп, имам менен парзды окуйт, (бузган сүннөтүн каза кылышы важип болот деген негиз менен) парздан кийин сүннөттү каза кылат” деп айтылган сөздөр туура эмес.

Мурунку намаздарды каза кылып жатканда, кайсы күндүн кайсы маалынын намазы экенин биле албай калса, мындай деп ниет кылат: “Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн казага калган оболку багымдат намазынын парзын окууга ниет кылдым.” Башка каза кылынган намаздар үчүн да биринчи бешим, биринчи аср, биринчи шам, биринчи куптан, биринчи витр намазы, же болбосо казага калган акыркы багымдат намазынын парзын окууга, калгандары үчүн да акыркы бешим, акыркы аср, акыркы шам, акыркы куптан жана акыркы витр намазын окууга деп ниет кылынат.

Каза намаздары менен алек болуу – напил намаздар менен алек болуудан дагы жакшы жана дагы маанилүү. Бирок парз намаздар менен окулган сүннөттөр мындан башкача. Буларды окубай туруп, ордуна каза намазын окуу туура эмес. Ыйык хадистерде да айтылып өткөн шашке жана теспе намаздары сыяктуу эле, напил намаздары да ушундай.

Намаздын карыз болуудан чыгарылышы (искаты салат)

Кандайдыр бир себептен улам убагында окулбай калган жана ушундайча милдеткердин мойнуна карыз болуп калган намаздарды төлөөнүн бир гана жолу бар. Ал да – каза кылуу, б.а. өткөн намаздарды окуу. Намаздын карыз болуудан чыгарылышы үчүн мындан башка мыйзамдуу бир жол жок.

Ал эми кармалбай калган орозолор намаз сыяктуу эмес. Орозо үчүн фидья берүү боюнча далил бар. Буга байланыштуу Куранда: “...Орозо кармаганга кудурети жетпегендер болсо бир жакырды тойгуза турганчалык фидья беришет...,”[166] – деп буюрулган. Карылык, же айыкпас дартка чалдыгып калуу сыяктуу себеби болгондор кармай албаган орозолорунун ордуна ар бир күн үчүн фидья беришет.

Бирок орозодо фидья берүүнүн себебинин алсыздык экендигин эске алган айрым Ислам аалымдары: “Ушул эле себеп намаз үчүн да жарай берет. Мындай болбосо да, намаз үчүн берилген фидьялар күнөөлөрдөн арылууга себеп болгон бир жакшылык болуп саналат,” – деп, ишаарат менен да болсо убагында окуй албай калган жана кийин да каза кыла албай өлгөн милдеткердин окуй албаган намаздары үчүн фидья берилишин керээз катары айтып кетишин пайдалуу деп эсептешкен.

Ишаарат менен окууга да кудурети жетпеген жана намаздарын каза кыла турганчалык даражада сакайа албай өлгөн кишинин булар үчүн фидья берилишин керээз кылып айтышынын кереги жок.

Керээз кылып айтылган фидьялар өлгөн кишиден калган мал-мүлктүн үчтөн биринен берилет. Өлгөн кишинин мындай керээзи болбосо, мурасчылар фидья берүүгө тийиш эмес. Бирок мурасчылардын жардам катары фидья бериши жайиз болот.

Бир киши башка бирөөнүн ордуна намаз окуй албайт, орозо кармай албайт. Бирок кылган ибадатынын сообун башка кишиге багыштай алат.

Айрым кишилердин бей-бечараларга акча берип, өлгөн киши үчүн намаз окутушу жана орозо карматышынын эч кандай маңызы жок.

[166] Бакара сүрөсү. 184-аят.

НАПИЛ НАМАЗДАР

Парз, важип жана беш маал намазга байланыштуу сүннөттөрдөн сырткары сооп табуу максаты менен окулган напил намаздар да бар. Булардын айрымдары төмөнкүлөр:

Тахажжуд (түнкү) намазы

Куптан намазынан кийин али уктай электе, же болбосо уктагандан кийин туруп окулган намаз түнкү намаз деп аталат. Сообу абдан көп болгон бул намазды пайгамбарыбыз үзбөй окуган.

Тахажжуд намазы мандуб (орундуу) болуп саналат.

Түнкү намаздын эң азы эки рекет, эң көбү сегиз рекет болот. Эки рекетте бир салам берилип окулушу дагы мартабалуу.

Азирети пайгамбарыбыз (а.с.) мындай деп буюрган: “Кимде-ким түнкүсүн ойгонуп, жубайын да ойготуп жана эки рекет намаз окуса, Алла тааланы көп эскерген эркектер менен аялдардан болуп жазылышат.”[167]

Алла тааланы көп эскерген эркектер менен аялдарга болсо кудуреттүү Алла таала кечирим кылат жана чоң сыйлык даярдаганын ыйык Куранда билдирген.[168]

Тахийятул-масжид

Мечитке кирген кишинин эки рекет намаз окушу – сүннөт. Мечитке көрсөтүлгөн улуу урматты билдирген бул намаз тахиййатул-масжид деп айтылат. Бул намаз мечиттин ээсине, б.а. Алла таалага таазим кылуу болуп саналат.

Мечитке киргенде отурбай туруп намаз окуу – дагы мартабалуу. Отургандан кийин да окула берет. Намаз окулушу макүрөө болгон убакытта мечитке кирилсе, мечит намазы окулбайт.

Мечитке парз намазын окуу үчүн барган кишинин окуган бул намазы тахият намазынын ордуна саналат. Бир күндө мечитке бир нече жолу барган кишинин бир жолу мечит намазын окушу жетиштүү болот. Киши кааласа бул намазды абалкы киришинде, кааласа акыркы киришинде окуйт. Бирок абалкысы абзелирээк.

Харам мечитине тооп кылуу үчүн кирген киши тахият намазын окубайт. Анткени тооп жетиштүү болот. Тооп кылуу ниети менен кирбесе, мечит намазын окуйт.

Шашке намазы

Күндүн чыгышынан болжол менен 50 мүнөт өткөндөн баштап чак түшкө (саат 12.00гө) чейинки мезгил ичинде эң аз эки, эң көп он эки рекет намаз окуу орундуу болуп эсептелет. Буга шашке намазы деп айтылат. Сегиз рекет окулушу дагы сооптуу. Бул намазды пайгамбарыбыздын жеке өзү да кылган.

Теспе намазы

Теспе намазы төрт рекеттен турат. Ар бир рекетинде жетимиш беш жолу, төрт рекетте жалпысынан үч жүз жолу:

سُبْحَانَ اللّٰهِ وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ وَلَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاللّٰهُ اَكْبَرُ

“Субхааналлахи вал-хамду лиллаахии ва лаа илааха иллаллааху валлааху акбар” деп теспе окулат.

Теспе намазын окуунун сообу көп. Пайгамбарыбыз теспе намазын окууну сунуш кылып, бул намазды окугандардын көптөгөн күнөөсүнүн кечириле турганын кабарлаган.

Теспе намазы дайыма окула берет. Бир айда же бир жылда бир жолу, эч болбосо өмүрдө бир жолу окулушу керек.

Теспе намазы мындайча окулат:

Биринчи рекет:

“Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн намаз окууга ниет кылдым” деп ниет кылынат.

“Аллааху акбар” деп башталгыч такбири айтылып колдор байланат.

Тике турганда кезеги менен Субхаанака окулат. Андан соң 15 жолу теспе окулат. Андан кийин Аъуузу-Бисмилла, Фатиха жана Курандан дагы бир сүрө окулуп, кайрадан 10 жолу теспе айтылат.

“Аллааху акбар” деп рукууга барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат, андан кийин 10 жолу теспе окулат.

“Самиъаллаху лиман хамидах” деп түзөлөт жана тике туруп “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. Бул жерде 10 жолу теспе окулат.

“Аллааху акбар” деп жайнамазга жыгылат жана бул жерде үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылгандан кийин 10 жолу теспе окулат.

“Аллааху акбар” деп жайнамаздан баш көтөрүп отурулат жана 10 жолу теспе окулат.

Кайрадан “Аллааху акбар” деп экинчи жолу саждага барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. Дароо аркасынан 10 жолу теспе окулат.

“Аллааху акбар” деп өйдө (экинчи рекетке) турулат жана колдор байланат. Мындан кийинки рекеттерде да ушул эле санда теспе окулат.

Экинчи рекет:

Тике турганда кезеги менен 15 жолу теспе, Бисмилла, Фатиха жана Курандан дагы бир сүрө окулат. (10 жолу теспе)

“Аллааху акбар” деп рукууга барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. (10 жолу теспе)

“Самиъаллаху лиман хамидах” деп түзөлөт жана тике туруп “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. (10 жолу теспе)

“Аллааху акбар” деп жайнамазга жыгылат жана бул жерде үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. (10 жолу теспе)

“Аллааху акбар” деп жайнамаздан баш көтөрүп отурулат. (10 жолу теспе)

Кайрадан “Аллааху акбар” деп экинчи жолу жайнамазга жыгылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. (10 жолу теспе)

“Аллааху акбар” деп өйдө болуп отурулат.

Отурганда Аттахият окулат.

“Аллааху акбар” деп өйдө (үчүнчү рекетке) турулат жана колдор байланат.

Үчүнчү рекет:

Тике турганда кезеги менен 15 жолу теспе, Бисмилла, Фатиха жана Курандан дагы бир сүрө окулат. (10 жолу теспе)

“Аллааху акбар” деп рукууга барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. (10 жолу теспе)

“Самиъаллаху лиман хамидах” деп түзөлөт жана тике туруп “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. (10 жолу теспе)

“Аллааху акбар” деп жайнамазга жыгылат жана бул жерде үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. (10 жолу теспе)

“Аллааху акбар” деп жайнамаздан баш көтөрүп отурулат. (10 жолу теспе)

Кайрадан “Аллааху акбар” деп экинчи жолу жайнамазга жыгылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. (10 жолу теспе)

“Аллааху акбар” деп өйдө (төртүнчү рекетке) турулат жана колдор байланат.

Төртүнчү рекет:

Тике турганда кезеги менен 15 жолу теспе, Бисмилла, Фатиха жана Курандан дагы бир сүрө окулат. (10 жолу теспе)

“Аллааху акбар” деп рукууга барылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-азиим” деп айтылат. (10 жолу теспе)

“Самиъаллаху лиман хамидах” деп түзөлөт жана тике туруп “Раббанаа лакал-хамд” деп айтылат. (10 жолу теспе)

“Аллааху акбар” деп жайнамазга жыгылат жана бул жерде үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. (10 жолу теспе)

“Аллааху акбар” деп жайнамаздан баш көтөрүп отурулат. (10 жолу теспе)

Кайрадан “Аллааху акбар” деп экинчи жолу жайнамазга жыгылат жана үч жолу “Субхаана Раббиял-аълаа” деп айтылат. (10 жолу теспе)

“Аллааху акбар” деп өйдө болуп отурулат.

Бул отурушта кезеги менен Аттахият, Аллаахумма салли, Аллаахумма баарик жана Раббанаа аатина дубалары окулат.

Алгач оң тарапка, андан кийин сол тарапка салам берилип, намаз аякталат.

Мына ушундайча төрт рекет намазда жалпысынан 300 жолу “Субхаанал-лаахи вал-хамду лиллаахии ва лаа илааха иллаллааху валлааху акбар” деп окулган болот.

Хажат намазы

Хажат намазы мустахаб болуп саналат. Дүйнө менен акыретке байланыштуу бир муктаждыгы болгон киши куптан намазынан кийин эки рекет намаз окуйт, андан кийин Алла тааланы даңазалап, пайгамбарыбызга салам жана салават айткандан кийин “Хажат дубасын” окуйт жана тилегинин орундалышын Алла тааладан тилейт.

Азирети пайгамбарыбыз билдирген ажат дубасы мындай:

لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ الْحَل۪يمُ الْكَر۪يمُ سُبْحَانَ اللّٰهِ رَبِّ الْعَرْشِ الْعَظ۪يمِ اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ اَسْئَلُكَ مُوجِبَاتِ رَحْمَتِكَ وَعَزَائِمَ مَغْفِرَتِكَ وَالْغَن۪يمَةَ مِنْ كُلِّ بِرٍّ وَالسَّلَامَةَ مِنْ كُلِّ اِثْمٍ
لَا تَضَعْ ل۪ي ذَنْبًا اِلَّا غَفَرْتَهُ وَلَا هَمًّا اِلَّا فَرَّجْتَهُ وَلَا حَاجَةً هِيَ لَكَ رِضًا اِلَّا قَضَيْتَهَا
يَا اَرْحَمَ الرَّاحِم۪ينَ

Окулушу:

“Лаа илааха иллааллаахул-халиимул-кариим. Субхааналлахи Раббил-ар-шил-азиим. Алхамду лиллаахи раббил-ааламиин. Асалука муужибаати рахма-тика ва азааима магфиратика вал-ганиимата мин кулли биррин вас-салаамата мин кулли исмин лаа тадалии занбан иллаа гафартах ва лаа хамман иллаа фарражтах, ва лаа хаажатан хия лака ридан иллаа кадайтахаа яа архамарраахимиин.”[169]

Мааниси:

“Кең пейил жана ырайымдуу болгон Алладан башка кудай жок. Бүткүл ааламдын жаратканы болгон Алла таала бардык кемчиликтерден алыс. Шүгүр ааламдын жаратканы болгон Аллага таандык.

Оо, Аллам! Сенден кайрымыңа себеп болгон жана күнөөлөрдү кечиришиңди зарыл кылган нерселерди, бардык жакшылыкка жетүүнү жана бардык күнөөдөн арылууну тилейм.

Оо, Аллам! Мен үчүн кечирилбеген бир дагы күнөө, сүйүнүчкө айлантылбаган бир дагы кайгы, Сен ыраазы болгон нерселерден болбогон бир дагы муктаждык калтырба.

Оо, ырайымдуулардын эң ырайымдуусу.”

Бул дубадан кийин бул дүйнө менен акыретке байланыштуу тилектерин Алла тааладан тилейт.

Истихара намазы

Истихара намазы мандуб болуп саналат. Бир киши кылышы керек болгон бир иштин кайырдуу болуп болбостугун өзүнө Алла тарабынан билдирилишин тилеп, жатаардан мурун эки рекет намаз окуйт.

Намаздын биринчи рекетинде Фатихадан кийин “Кафирун” сүрөсү, экинчи рекетте Фатихадан кийин “Ихлас” сүрөсүн окуйт. Намаздан кийин да “Истихара” дубасын окуйт.

Ибадат жана сооп кылуу сыяктуу жакшы, арам иштер жана күнөө сыяктуу жаман экендиги белгилүү болгон нерселер үчүн истихара кылынбайт.

Истихара кылынышы туура жана орундуу болуп-болбошу билинбеген нерселер үчүн кылынат жана жети жолу кайталанат.

Чечим кабыл алынбаган бир иш боюнча истихара кылгандан кийин адамдын көңүлү ачылат жана биринчи жолу көңүлгө келген нерсенин кайрымдуу экендиги кабылданып, ошого жараша иш жүргүзүлөт.

Истихара намазын окуу мүмкүн болбосо, дубасын окуу деле жетиштүү болот.

Азирети пайгамбарыбыз окуган Истихара дубасы мындайча:

اللّٰهُمَّ إِنّ۪ي أَسْتَخ۪يرُكَ بِعِلْمِكَ وَأَسْتَقْدِرُكَ بِقُدْرَتِكَ، وَأَسْأَلُكَ مِنْ فَضْلِكَ الْعَظ۪يمِ، فَإِنَّكَ تَقْدِرُ وَلَا أَقْدِرُ وَتَعْلَمُ وَلَا أَعْلَمُ وَأَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ، اَللّٰهُمَّ إِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ هٰذَا الْاَمْرَ خَيْرٌ ل۪ي ف۪ي د۪ين۪ي وَمَعَاش۪ي وَعَاقِبَةِ أَمْر۪ي ـ أَوْ قَالَ عَاجِلِ أَمْر۪ي وَاٰجِلِهِ ـ فَاقْدُرْهُ ل۪ي وَيَسِّرْهُ ل۪ي ثُمَّ بَارِكْ ل۪ي ف۪يهِ، وَإِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنَّ هٰذَا الْاَمْرَ شَرٌّ ل۪ي ف۪ي د۪ين۪ي وَمَعَاش۪ي وَعَاقِبَةِ أَمْر۪ي ـ أَوْ قَالَ ف۪ي عَاجِلِ أَمْر۪ي وَاٰجِلِهِ ـ فَاصْرِفْهُ عَنّ۪ي وَاصْرِفْن۪ي عَنْهُ، وَاقْدُرْ لِيَ الْخَيْرَ حَيْثُ كَانَ ثُمَّ أَرْضِن۪ي بِه۪

Окулушу:

“Аллаахумма! Иннии астахиирука би илмика ва астакдирука би кудратика ва асалука мин фазликал-азиим. Фаиннака такдиру ва лаа акдиру ва таламу ва лаа аламу ва анта аллаамул-гуюуб.

Аллаахумма! Ин кунта таламу анна хаазал-амра хайрун лии фии диинии ва ма-аашии ва аакибати амрии, ва аажили амрии ва аажилихии факдурху лии ва яс-сирху лии сумму баариклии фиихи.

Ва ин кунта таламу анна хаазаламра шаррун лии фии диинии ва мааъшии ва аа-кибати амрии ва аажили ва аажилихии фасрифху аннии васрифнии анху факдур лиялхайра хайсу каана сумма ардинии бихии.”[170]

Мааниси:

“Оо, Аллам! Сен билгендиктен Сенден мен тууралуу эмне кайырдуу болсо, мага билдиришиңди, кудуретиң менен мага күч-кубат беришиңди жана ал кайырдын айкындалышын Сенин улуу даражаңдан суранамын. Анткени Сенин кудуретиң бардык нерсеге жетет, меники болсо жетпейт. Сен бардык нерсени билесиң, ал эми мен биле албаймын. Сен бардык жашыруун нерселерди эң жакшы билгенсиң.

Оо, Аллам! Сен билесиң, бул иш (кайсы иш үчүн истихара кылынган болсо, бул жерде белгиленет) менин диним, жашоом, ишимдин натыйжасы, дүйнөм жана акыретим үчүн кайырдуу болсо, муну мага арна, аны мага жеңилдет жана бул ишти мага куттуу кыл.

Эгерде бул иш менин диним, жашоом, ишимдин натыйжасы, дүнүйөм жана акыретим үчүн жаман болсо, менден алыстат, мени да андан алыстат. Кайыр кайда болсо, аны мага ырооло жана аны менен мени ыраазы кыл.”

Тообо намазы

Бир мусулман күнөө кылганда, дароо өкүнүп, буга тообо кылышы керек. Кылган күнөөсүнө тообо кылуу үчүн жакшылап даарат алып, эки рекет намаз окушу орундуу болот.

Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган: “Бир пенде күнөө кылган кезде жакшылап даарат алып, андан кийин эки рекет намаз окуп жана күнөөсүнүн кечирилишин тилесе, күнөөсү кечирилет.”[171]

Адам табиятына байланыштуу кез-кезде күнөө кылып коё берет. Мындай учурларда кылгандарына өкүнүп, дароо андан баш тартышы абзел. Чын жүрөктөн тообо кылып, күнөөлөрүнүн кечирилишин Алла тааладан суранышы зарыл. Күнөөдөн арылуунун чарасы – тообо жана кечирим тилөө. Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган: “Күнөөлөрү үчүн чын жүрөктөн тообо кылган киши эч күнөө кылбагандай болот.”[172]

Тообо жана кечирим тилөө дайыма кылына берет. Бирок таң агарып келатканда көп кечирим тилөө – мустахаб. Кудуреттүү Алла таала ыйык Куранда таңга маал күнөөлөрүнүн кечирилишин тилегендерди мактаган (Заарият сүрөсү. 51/18).

Тообо жана кечирим тилөө дубаларынын башкысы жана эң мартабалуусу азирети пайгамбарыбыз билдирген “Саййидул-Истигфар” дубасы болуп саналат.

“Саййидул-Истигфар” дубасы мындай:

اَللّٰهُمَّ اَنْتَ رَبّ۪ي لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اَنْتَ خَلَقْتَن۪ي وَاَنَا عَبْدُكَ وَاَنَا عَلٰى عَهْدِكَ وَوَعْدِكَ مَا اسْتَطَعْتُ اَعُوذُ بِكَ مِنْ شَرِّ مَا صَنَعْتُ اَبُوءُ لَكَ بِنِعْمَتِكَ عَلَيَّ وَاَبُوءُ بِذَنْب۪ي فاَغْفِرْ ل۪ي فَاِنَّهُ لَا يَغْفِرُ الذُّنُوبَ اِلَّا اَنْتَ

Окулушу:

“Аллаахумма анта раббии лаа илааха иллаа анта халактании ва ана абдука ва ана алаа ахдика ва вадика мастатату Аъуузу бика мин шарри маа санату Абуу лака би ниматика алаййа ва абуу бизанбии фагфирлии фаиннахуу лаа ягфируз-зунууба иллаа анта.”

Мааниси:

“Оо, Аллам! Сен Раббымсың, Сенден башка кудай жок. Мени Сен жараттың, мен Сенин кулуңмун, күчүмдүн жетишинче түбөлүккө Сага берген сөзүмдө жана убадамда бекем турамын. Оо, Аллам! Кылган күнөөлөрүмдүн жамандыгынан Сага сыйынам. Мага берген ырыскыларыңды танбаймын. Күнөөмдү да мойнума аламын. Күнөөлөрүмдү кечир, анткени күнөөлөрдү Сен гана кечиресиң.”

Пайгамбарыбыз момун болгон кишинин бейишке кире турганын билдирүү үчүн мындай деп буюрган:

وَمَنْ قَالَهَا مِنَ النَّهَارِ مُوقِنًا بِهَا، فَمَاتَ مِنْ يَوْمِهِ قَبْلَ أَنْ يُمْسِيَ، فَهُوَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَمَنْ قَالَهَا مِنَ اللَّيْلِ وَهُوَ مُوقِنٌ بِهَا، فَمَاتَ قَبْلَ أَنْ يُصْبِحَ، فَهُوَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ

“Кимде-ким сообуна жана изгилигине ишенип, бул дубаны күндүз окуп, ошол эле күнү кечинде өлсө, ал киши бейиш ээлеринен (бейишке кире тургандардан) болот. Кимде-ким сообуна жана изгилигине ишенип, бул дубаны түнкүсүн окуп, таң агара электе өлсө, ал киши да бейиш ээлеринен болот.”[173]

[167] Абу Дауд. Салат. 307.

[168] Ахзаб сүрөсү. 35-аят.

[169] Тирмизий. Салат. 348.

[170] Бухарий. Тахажжут. 25.

[171] Ибн Маажа. Салат. 193.

[172] Ибн Маажа. Зухд. 30.

[173] Бухарий. Даават. 2.

ЖАМГЫР ТИЛӨӨ ДУБАСЫ (ИСТИСКА)

Истиска сөзү сөздүктө бирөөдөн суу суроо деген маанини түшүндүрөт. Ал эми термин катары жамгыр жаабагандыктан улам пайда болгон кургакчылык учурунда Алла тааладан жамгыр тилөө дегенди билдирет. Бул бизде жамгыр дубасына чыгуу деп айтылат.

Ичээрге жана колдонорго суусу болбогон, жан-жаныбарларды, бак-дарак жана талааларды сугара турган кудук же агын суулары болбогон, же болбосо суулары муктаждыктарын канааттандырбаган бир жердеги калктын жамгыр жаадырышы үчүн Алла таалага жалбарып, дуба окушу жайиз болуп саналат. Жамгыр тилөө дубасы азирети пайгамбарыбыз жана анын халифалары тарабынан да окулган.

Азирети Айша мындай деп эскерген: “Кээ бир кишилер жамгыр жаабай, кургакчылык болгондуктан кыйналып кетишкенин пайгамбарыбызга айтып келишет. Муну уккан азирети пайгамбарыбыз: “Жамгыр жаабайт деп даттанып жатасыңар, ал эми Алла таала дуба окушуңарды буюрган жана (Ал окуган) дубаңарды кабыл кыла турганын билдирген,”[174] – дегенден кийин колдорун көккө каратып ачып, дуба окуган. Дубадан кийин Алла тааланын каалоосу менен жамгыр жааган.

Үч күн катары менен жамаат менен бирге айылдын, же шаардын сыртына чыгып жамгыр дубасын окуу – мустахаб. Дубадан мурда бей-бечараларга садака берип, бардык кишилер күнөөлөрүнө тообо кылып жана кечирим сурап, акысыз түрдө алынган бир нерселери болсо, ээлерине берип адалдашуу керек. Жамгыр дубасына бара жатканда карапайым болуу жана башты төмөн салып басуу, карылар менен балдарды, ошону менен бирге малдарды да алып баруу – мустахаб. Жамгыр дубасында алгач кыбыланы көздөй кароо керек, андан кийин имам турган калыбында колдорун жогоруга көтөрүп дуба окуйт, жамаат да отурган ордунда “Оомийин” деп бата кылат. Пайгамбарыбыз окуган жамгыр дубаларынын бири мындай:

اَللّٰهُمَّ اسْقِنَا غَيْثًا مُغ۪يثًا هَن۪يئًا مَر۪يئًا مَر۪يعًا غَدَقًا مُجَلِّلًا سَحًّا عَامًّا طَبَقًا دَائِمًا اَللّٰهُمَّ اِنَّ بِالْبِلَادِ وَالْعِبَادِ وَالْخَلْقِ مِنَ الْلَّاْوَاءِ وَالضَّنْكِ مَا لَا نَشْكُو اِلَّا اِلَيْكَ اَللّٰهُمَّ اَنْبِتْ لَنَا الزَّرْعَ وَاَدِرْ لَنَا الضَّرْعَ وَاَسْقِنَا مِنْ بَرَكَاتِ السَّمَاءِ وَاَنْبِتْ لَنَا مِنْ بَرَكَاتِ الْاَرْضِ اَللّٰهُمَّ اِنَّا نَسْتَغْفِرُكَ اِنَّكَ كُنْتَ غَفَّارًا فَاَرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْنَا مِدْرَارًا

“Аллаахумма аскынаа гайсан, мугиисан, ханииан, марииан, марииъан, гадакан, мужаллилан, саххан, аамман, табакан дааимаа.

Аллаахумма! Инна бил-билаади вал-ибаади вал-халки минал-лавааи вад-данки, маа лаа нашкуу иллаа илайк.

Аллаахумма! Анбит ланаз-заръа ва адир ланад-дара ва аскинаа мин баракаатис-самааи. Ва анбит ланаа мин баракаатил-арди.

Аллаахумма! Иннаа настагфирука иннака кунта гаффаара, фа-арсилис-самаьа ъалайнаа мидраараа.”

Оо, Aллa тaaлaм! Бизге aбдaн көп, пaйдaлуу, бaрдык жерди сугaргaн берекеттүү жaмгыр жaaдыр.

Оо, Aллa тaaлaм! Бизге жaмгыр бер. Бизди түңүлгөндөрдөн кылa көрбө.

Пенделериң, тaлaa-түздөр жaнa жaрaткaн нерселериң ушунчалык кыйынчылык тaртып жaтaт. Муну Сенден бaшкaсынa aйтa aлбaйбыз.

Оо, Aллa тaaлaм! Биз үчүн эгиндерибиз өсүп-өнсүн, мaлдaрыбыздын сaaны көбөйүп сүт берсин, көк жүзү жана жер жүзүнүн берекеттери менен бизди кубaндыр, ырыскылaрыңды aябa.

Оо кудурети күчтүү Aллa тaaлaм! Биз Сaгa сыйынып кечирим тилейбиз. Сенин чексиз ырaйым ээси экендигиң тaлaшсыз. Бизге көк жүзүнөн көнөктөтүп берекелүү жaмгыр жaaдыр.

Жамгыр жааганда:

اَللّٰهُمَّ صَيِّبًا نَافِعًا

“Аллаахумма саййибан наафыан.” “Оо, Аллам! Муну бизге пайдалуу бир жамгыр кыл! “ – деп айтылат.

Жамгыр ашыкча жаап, анын зыян бере турганынан корккон мезгилде:

اَللّٰهُمَّ حَوَالَيْنَا وَلَا عَلَيْنَا

“Аллаахумма хаваалайнаа ва лаа ъалайнаа.” “Оо, Аллам! Муну зыян бербей турган жерлерге жаадыр, биздин үстүбүзгө жаадырба! “ – деп дуба окулат. Имам Азамдын айтканы боюнча жамгыр дубасында окула турган сүннөт болгон намаз жок. Бирок жамааттын бөлөк-бөлөк намаз окушу жайиз болуп саналат. Дуба окуп жатканда көйнөктү тескерисинен которуп кийүүнүн да кажети жок.

Кусуф (күн тутулганда окулчу) намазы

Күн тутулганда жамаат менен эки рекет намаз окулат. Пайгамбарыбыз да күн тутулганда мечитке барып, жамаатка эки рекет намаз окуткан.

Муну жума намазын окуткан имам окутат. Бул намазда азан окулбайт жана коомат келтирилбейт. Ачык түрдө Куран окулбайт. Жума намазын окуткан имам болбосо, жамаат намазды өз алдыларынча имамсыз окушат.

Пайгамбарыбыздын уулу Ибрахим дүйнөдөн кайткан күнү күн тутулган экен. Эл “Ибрахимдин өлүмүнөн улам күн тутулду” деп айтышат. Муну уккан азирети пайгамбарыбыз күн жана ай тутулушу менен байланыштуу мындай ишенимдин туура эмес экендигин билдирип, мындай деп буюрган:

إِنَّ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَا يَنْكَسِفَانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَلَا لِحَيَاتِهِ فَإِذَا رَأَيْتُمْ فَصَلُّوا وَادْعُوا اللّٰهَ

“Күн менен ай кимдир бирөөнүн өлүмү же жашоосунан улам тутулбайт. Муну көргөндө намаз окугула жана Алла таалага дуба кылгыла.”[175]

Хусуф (ай тутулганда окулчу) намазы

Ай тутулган мезгилде эки же төрт рекет намаз окулат. Бул намаз жамаат менен эмес, үйдө жалгыз окулат.

Катуу шамал, жер титирөө же жугуштуу оору сыяктуу коркунучтуу окуялар болуп жатканда да күн жана ай тутулушунда болгондой намаз окулат.

[174] Абу Дауд. Салат. 260.

[175] Бухарий. Кусуф. 1; Муслим. Кусуф. 5.

ЖАНАЗА НАМАЗЫ

Өлүм алдында жаткан киши үчүн жасала турган иштер:

Өлүмү жакындаган киши оң капталы менен кыбыланы көздөй каратылып жаткырылат. Чалкасынан да жаткырылса болот жана мүмкүн болсо башы азыраак көтөрүлүп, кыбыланы көздөй каратылат.

Мындай абалда болгон кишиге Шахадат келмеси эстетилет. Оорулуу кишиге “келме келтир” деп айтылбайт, жөн гана анын жанында келме келтирилет. Чындыгында азирети пайгамбарыбыз да: “Өлүктөрүңөргө (б.а. өлүм алдында жаткандарга) Шахадат келмесин эстеткиле,”[176] – деп буюрган.

Ага-тууган, жоро-жолдош жана коңшулардын өлүм алдында жаткан кишинин зыяратына барышы – диний милдет. Оорулуу кишинин эти ысып жатса, ага аз-аздан суу берилет жана жанында “Ясин” сүрөсү окулат. Оорулуу киши өлгөндө (оозу ачылып калбасын деп) ээги таңылат жана көздөрү жумдурулат. Уяттуу жерлеринин көрүнбөшү үчүн үстүнө бир жабуу жабылгандан кийин кийимдери чыгарылат. Шишип кетпеши үчүн өлгөн адамдын курсагына кандайдыр бир нерсе коюлат жана колдору капталдарына келтирилет. Сөөк жуулганга чейин жанында Куран окулбайт.

Сөөктүн жуулушу

Сөөк жуула турган кезде бийигирээк бир жерге коюлат. Оозуна жана мурдуна суу берилбестен, даарат алдырылат. Андан кийин үстүнө суу куюлуп, башы менен денеси самындалып жылуу суу менен жуулат. Андан соң сол капталына оодарып, оң капталы жуулат. Кайра оң капталына оодарып, сол капталы жуулат. Сөөк отургандай абалга келтирилип, курсагынын үстүнө басылат. Эгерде сөөктөн кандайдыр бир нерсе чыкса, жуулуп тазаланат, кайрадан жуугандын жана даарат алдыруунун кереги жок.

Ар бир мүчөсү үч жолудан жуулуш керек. Сууну ашыкча ысырап кылуунун кереги жок. Абдан шишип кеткен жана кармоого мүмкүн болбогон сөөктү жуубай эле, үстүнө суу төгүп коюу да жетиштүү болот.

Сөөк жуулган жер жабык болууга тийиш. Сөөктү жууган жана ага жардам берген кишиден башка кишилер ал жерге кирбеши керек. Сөөктү жууган кишинин даараттуу болушу мустахаб болуп эсептелет. Сөөктү жууган киши акысын сурай алат, бирок бул милдетти акы сурабай аткарса дагы сооптуу болот. Сөөктү жууй турган киши табылбай, бул милдет ага калган болсо акы сурашы жайиз эмес.

Эркектин сөөгүн эркек, аял кишинин сөөгүн да аял киши жууйт.

Суу табылбай калган учурда да өлүккө таяммум алдырылат.

Кичинекей кыз баланы бир эркектин, кичинекей эркек баланы да бир аялдын жуушу – жайиз. Өлгөн адамдын чачы менен сакалы таралбайт. Тырмак, чач жана муруту алынбайт, башына чалма оролбойт. Жакшы көргөндүктөн улам өлгөн кишини өбүүнүн коркунучу жок.

Сөөк жуулгандан кийин кол аарчы менен аарчылып кургакталат жана кепинделет. Башы менен сакалына жыпар жыт себилет, маңдайына, алакандарына, тизелерине жана бутунун манжаларына кафур (жыпар жыт) төгүлөт.

Сөөктүн кепинделиши

Кепин үч түрдүү болот:

1) Сүннөт болгон кепин: Бул – эркектер үчүн көйнөк, изар жана лифафа болуп үч бөлүктөн турат. Аялдардыкы болсо, эркектердин кепинине жоолук менен көкүрөгүнө байланган кездеме кошулуп, беш бөлүктөн турат.

2) Жетиштүү (кифая) кепин: Эркектер үчүн изар жана лифафа болуп эки бөлүк, аялдар үчүн буларга жоолук кошулуп, үч бөлүк болот.

3) Чарасыздык (зарурат) кепини: Эркек жана аял үчүн эмне табылса ошол бир кепин жетиштүү болуп, ага оролот. Бирок мүмкүнчүлүк болуп турса, бир кепин менен канааттанууга болбойт.

Эркектер үчүн үч бөлүктөн турган кепин булар:

1) Камис (көйнөк): Моюндан бутка чейин.

2) Изар: Баштан согончокко чейин.

3) Лифафа: Баштан согончокко чейин болгон кездеме (Лифафа эң үстүнө, баш жана аяк жагынан буула тургандыктан узунураак жасалат).

Алгач лифафа жерге жайылат, анын үстүнө изар төшөлөт, андан кийин көйнөк сыяктуу болгон камис сөөктүн башынан кийгизилип, сөөк изардын үстүнө жаткырылат. Изар алгач оң тарабынан, андан кийин сол тарабынан сөөктүн үстүнө оролот. Мындан кийин лифафа да дал эле ушундай болуп оролот. Кепиндин ачылып кетишинен тынчсыздана турган болсо, кепин кандайдыр бир чүпүрөк менен байланат.

Аялдар үчүн беш бөлүктөн турган кепин булар:

Эркектерде болгондой,

1) Көйнөк (камис).

2) Баштан согончокко чейин изар.

3) Баштан согончокко чейин лифафа.

Мындан сырткары,

4) Көкүрөккө байланган кездеме (хирка).

5) Жоолук (химар).

Өлгөн аялга алгач көйнөк кийгизилет. Андан кийин чачтары экиге бөлүнүп өрүлүп, көйнөгүнүн үстүнөн көкүрөгүнө коюлат. Мындан кийин жоолук бетине да жабылат. Андан соң изар оролот, изардын үстүнөн туурасы көкүрөктөн киндикке чейин болгон көкүрөк жабуусу байланып, андан кийин лифафа оролот. Кепиндин өңүнүн ак болушу – мустахаб.

Жаназа намазы

Жаназа намазы парзы кифая болуп саналат. Бул – өлгөн киши үчүн окулган дуба. Мусулман боордошунун күнөө жана каталарынын кечирилишин Алла тааладан тилеп, анын алдындагы акыркы милдетин орундатуу.

Кимдерге жаназа намазы окулат?

Өлгөн кишиге жаназа намазынын окулушу үчүн төмөнкүдөй алты шарт болушу керек. Бул шарттар мындай:

1) Маркумдун мусулман болушу.

2) Таза болушу (Б.а. жуулуп тазаланып, кепинге оролушу).

3) Жамааттын алдында болушу.

4) Маркумдун сөөгүнүн баары же денесинин жарымынан көбүнүн, же болбосо башы менен бирге денесинин жарымынын болушу.

5) Жаназа намазын окуй турган кишинин (майып болбосо) тик туруп окушу.

6) Жаназанын жерде болушу, ийиндин үстүндө же кандайдыр бир унаанын үстүндө болбошу.

Тирүү болуп төрөлгөн, же болбосо денесинин көпчүлүгү жандуу болуп чыккан бала, төрөлөрү менен өлө турган болсо, анда ал жуулат жана жаназа намазы окулат.

Дене-мүчөлөрү толук өрчүгөн же айрым органдары белгилүү болгон бала бойдон түшүп калса, жуулат жана бир кездемеге оролуп көмүлөт, ал эми намазы окулбайт. Эч бир органы белгилүү болбогон бала бойдон түшсө, жуулбайт жана буга намаз окулбайт.

Жаназа намазы парзы кифая болгондуктан айрым мусулмандар бул намазды окушса, калган кишилердин окушунун кереги жок. Башка намаздарды бузган нерселер жаназа намазын да бузат. Намаз окулушу макүрөө болгон үч маалдан сырткаркы бардык убактарда жаназа намазы окула берет.

Жаназа намазынын парздары – төрт такбир менен кыям. Салам берүү – важип. Жаназа намазында рукууга жүгүнүү жана жайнамазга жыгылуу жок.

Жаназа намазынын сүннөттөрү

1) Намазды окута турган имамдын маркумдун көкүрөгүнүн тушунда турушу.

2) Биринчи такбирден кийин “Субхаанака” дубасын окуу.

3) Экинчи такбирден кийин Аллаахумма салли жана Аллаахумма баарик дубаларын окуу.

4) Үчүнчү такбирден кийин дуба окуу.

Жаназа намазынын окулушу

Сөөк жуулуп жана кепинделип, намаз окула турган жерге коюлат. Жаназа жамааттын алдында болот. Намазды окута турган имам маркумдун көкүрөгүнүн тушунда турат. Жамаат тикесинен туруп жана кыбылага бурулуп, имамдын аркасына сапка тизилет. Жамааттын үч сапка тизилип турушу ылайыктуу болот.

Ниет кылып жатканда, маркумдун эркек же аял киши, эркек бала же кыз бала экени айтылат.

Намаз окута турган имам: “Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн жаназа намазын окууга, (маркум эркек киши болсо) бул эркек киши үчүн дуба окууга ниет кылдым,” – деп ниет кылат.

Маркум аял киши болсо: “Бул аял киши үчүн дуба окууга” ;

Маркум эркек бала болсо: “Бул уул бала үчүн дуба окууга” ;

Маркум кыз бала болсо: “Бул кыз бала үчүн дуба окууга” деп айтылат.

Имамдын аркасында турган жамаат: “Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн жаназа намазын окууга, (маркум эркек киши болсо) бул эркек киши үчүн дуба окууга ниет кылдым, имамга ыктыда кылдым,” – деп ниет кылат.

Маркум аял киши болсо: “Бул аял киши үчүн дуба окууга” ;

Маркум эркек бала болсо: “Бул уул бала үчүн дуба окууга” ;

Маркум кыз бала болсо: “Бул кыз бала үчүн дуба окууга,” – деп айтылат.

Жамааттын ичинен бир киши маркумдун эркек же аял киши экенин биле албай калса, анда: “Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн имам окута турган бул жаназа намазын окууга, маркум үчүн дуба окууга ниет кылдым, имамга ыктыда кылдым,” – деп ниет кылат. Ниет кылынгандан кийин имам үнүн бийик көтөрүп, анын аркасынан жамаат ичинен “Аллааху акбар” деп биринчи такбирди келтирип, башка намаздарда болгондой эле, колдорун кулактын көнчөгүнө чейин көтөрүп, киндиктин астына байлашат. Имам менен жамаат ичинен Субхаанака дубасын окушат. Субхаанака дубасында башка намаздарда окулбаган “ва жалла санааук” сүйлөмү да окулат.

Субхаанака окулуп бүткөндөн кийин колдор көтөрүлбөстөн имам добушун көтөрүп, жамаат да ичинен “Аллааху акбар” деп экинчи такбирди келтиришет. Имам да, жамаат да үндөрүн чыгарбастан Аллаахумма салли жана Аллаахумма баарик дубаларын окушат. Андан кийин дагы колдорун көтөрбөстөн кайрадан “Аллааху акбар” деп үчүнчү такбирди келтиришет жана жаназа дубасы окулат. Жаназа дубасын билбеген киши анын ордуна Кунут дубаларын окуса болот. Кунут дубаларын билбеген киши “Раббанаа аатинаа фиддуня хасанатан ва фил-аахирати хасанатан ва кынаа азаабаннаар” аятын окуйт. Мындан кийин колдорун көтөрбөстөн кайрадан “Аллааху акбар” деп айтышып, төртүнчү такбирди келтиришет жана эч нерсе окубастан алгач баштарын оң тарапка бурушуп, “Ассалааму алайкум ва рахматуллаах” деп айтышат. Андан кийин баштарын сол тарапка бурушуп, “Ассалааму алайкум ва рахматуллаах” деп айтышат жана ушундайча жаназа намазы аяктаган болот.

Жаназа намазынын үчүнчү такбиринен кийин окулган дубалар

Ар бир маркум үчүн алгач бул дуба окулат:

اَللّٰهُمَّ اغْفِرْ لِحَيِّنَا وَمَيِّتِنَا وَشَاهِدِنَا وَغَائِبِنَا وَذَكَرِنَا وَاُنْثَانَا وَصَغ۪يرِنَا وَكَب۪يرِنَا
اَللّٰهُمَّ مَنْ اَحْيَيْتَهُ مِنَّا فَاَحْيِهِ عَلَى الْاِسْلَامِ وَمَنْ تَوَفَّيْتَهُ مِنَّا فَتَوَفَّهُ عَلَى الْا۪يمَانِ

Окулушу:

“Аллаахуммагфир лихаййина ва маййитинаа ва шаахидинаа ва гааибинаа ва закаринаа ва унсаанаа ва саагиринаа ва кабииринаа. Аллаахумма ман ахяйтахуу миннаа фа ахйихи ъалал-Ислаами ва ман таваф-файтаху миннаа фа таваффаху ъалал-Иман.”

Мааниси:

“Оо, Кудай! Тирүүлөрүбүзгө, маркумдарыбызга, бул жерде тургандарга, бул жерде болбогондорго, эркектерибизге, аялдарыбызга, кичүүлөрүбүзгө жана улууларыбызга кечирим кыл. Оо, Кудай! Бизден тарала турган жаңы урпактарды Ислам дининде жарат! Биздин арабыздан ажалы жетип, өлтүрө тургандарыңды да ыйманы менен өлтүр.”

Бул дубадан кийин жаназанын ким экендигине жараша төмөнкү дубалардын бири окулат.

1) Маркум эркек киши болсо бул дуба окулат:

وَخُصَّ هٰذَا الْمَيِّتَ بِالرَّوْحِ وَالرَّاحَةِ وَالْمَغْفِرَةِ وَالرِّضْوَانِ اَللّٰهُمَّ اِنْ كَانَ مُحْسِنًا فَزِدْ
ف۪ي اِحْسَانِه۪ وَاِنْ كَانَ مُس۪يئًا فَتَجَاوَزْ عَنْهُ وَلَقِّهِ الْاَمْنَ وَالْبُشْرٰى وَالْكَرَامَةَ وَالزُّلْفٰى
بِرَحْمَتِكَ يَٓا اَرْحَمَ الرَّاحِم۪ينَ

Окулушу:

“Ва хусса хазал-маййита бирравхи варрахати вал-магфирати варризваан. Аллаахумма ин каана мухсинан фазид фии ихсанихии ва ин каана мусииан фатажаваз ъанху ва лаккыхил-амна вал-бушра вал-карамата ваз-зулфаа бирахматика яа архамаррахимиин.”

Мааниси:

“Кудайым! Бул маркумга таза аба ичинде түбөлүктүү ырахат, чексиз ырайым, күнөөлөрүнө кечирим жана бейиштин ичинен жашоо бер. Алла таалам! Бул маркум жакшылык кылган киши болсо, азыр Сен да ага сыйлыгыңды ашыгы менен бер, эгерде бул маркум жамандык кылган болсо, жазаландыруудан баш тарт. Күнөөлөрүнө кечирим кыл. Бул маркумду коркунучтардан куткар, жакшылыгың менен сүйүндүр, аны акыреттик урматка жана жогорку даражага жеткир. Оо, ырайымдуулардын эң ырайымдуусу болгон Алла таалам! “

2) Маркум аял киши болсо, бул дуба окулат:

وَخُصَّ هٰذِهِ الْمَيِّتَةَ بِالرَّوْحِ وَالرَّاحَةِ وَالْمَغْفِرَةِ وَالرِّضْوَانِ اَللّٰهُمَّ اِنْ كَانَتْ مُحْسِنًةً فَزِدْ ف۪ي اِحْسَانِهَا وَاِنْ كَانَتْ مُس۪يئَةً فَتَجَاوَزْ عَنْهَا وَلَقِّهَا الْاَمْنَ وَالْبُشْرٰى وَالْكَرَامَةَ وَالزُّلْفٰى بِرَحْمَتِكَ يَٓا اَرْحَمَ الرَّاحِم۪ينَ

Окулушу:

“Ва хусса хаазихил-маййитата бирравхи варрахати вал-магфирати варридваан. Аллаахумма ин каанат мухсинатан фазид фии ихсанихаа ва ин каанат мусиатан фатажаваз анха ва лаккыхал-амна вал-бушраа вал-карамата ваз-зулфаа бирахматике яа архамаррахимиин.”

Бул дубaнын мaaниси дa эркектер үчүн окулгaн дубa менен бирдей.

3) Маркум эркек бала болсо, бул дуба окулат:

اَللّٰهُمَّ اجْعَلْهُ لَنَا فَرَطًا وَاجْعَلْهُ لَنَا اَجْرًا وَذُخْرًا وَجْعَلْهُ لَنَا شَافِعًا وَمُشَفَّعًا

Окулушу:

“Аллаахуммаж-ъалху ланаа фаратан важ-ъалху ланаа ажран ва зухран важ-ъалху ланаа шафиъан ва мушаффаъан.”

Мааниси:

Алла таалам! Бул баланы бейиште бизди тосуп алуучу жана акырет белеги кыл.

Алла таалам! Бул баланы биз үчүн колдоочу кыл жана колдоосун кабыл кыл.”

4) Маркум кыз бала болсо, бул дуба окулат:

اَللّٰهُمَّ اجْعَلْهَا لَنَا فَرَطًا وَاجْعَلْهَا لَنَا اَجْرًا وَذُخْرًا وَجْعَلْهَا لَنَا شَافِعَةً وَمُشَفَّعَةً

Окулушу:

“Аллаахуммаж-ъалха ланаа фаратан важ-ъалхаа ланаа ажран ва зухран важ-ъалхаа ланаа шафиъатан ва мушаффаъан.”

Бул дубaнын мaaниси дa эркек балдар үчүн окулгaн дубa менен бирдей.

Сөөктү жайга алып баруу

Сөөктү мүрзөгө алып бара жатканда, табыттын төрт бурчунан кармап, алгач табыттын алды жагындагы сол сабын оң ийинге, андан кийин арка тарабындагы сол сабын оң ийинге, андан кийин алды жагындагы оң сабын сол ийинге жана арка тарабындагы оң сабын сол ийинге коюп, кезек менен көтөрүү керек.

Чуркабастан, бирок бираз ылдамыраак басылат. Кичинекей баланын сөөгүн бир киши бооруна көтөрүп мүрзөгө алып барса болот.

Жамааттын сөөктүн аркасынан басканы туура болот. Жамааттын бир бөлүгүнүн сөөктүн алдынан басышы да жайиз болуп саналат. Сөөктүн аркасынан баскан кишилер Алла тааланы эскерип, өлгөн кишинин абалын жана дүйнөгө келгендердин акырынын ушундай болорун ойлоп, пайдасыз нерселерди сүйлөшүүдөн алыс туруулары керек.

Сөөктүн аркасынан үндү бийик чыгарып зикир чалуу, такбир айтуу жана Куран окуу жайиз эмес. Мүрзөнүн жанына баргандан кийин сөөк жерге түшүрүлүп коюлат. Сөөк жерге түшүрүлгөнгө чейин отуруу – макүрөө, ошондой эле, түшүрүлгөндөн кийин (себепсиз түрдө) туруп туруу да – макүрөө.

Сөөктү жайга коюу

Кабыр (мүрзө): Кабырдын узундугу өлгөн адамдын (сөөктүн) бою менен бирдей, туурасы адамдын боюнун жарымынчалык, тереңдиги болсо көкүрөгүнө келе турганчалык көлөмдө казылат жана кыбыла тарабынан сөөк бата тургандай казанак оюлат. Сөөк кыбыла тараптан мүрзөгө түшүрүлүп, бул казанакка коюлат. Зарылдыкка жараша бир же бир нече киши казанактын ичине түшсө болот.

Сөөктү казанакка койгон киши “Бисмиллаахи ва алаа миллати расуулиллаах” деп айтат. Казанакта сөөк оң капталынан жана жүзү кыбылага карай тургандай калыпта жаткырылат жана кайра бурулуп кетпеши үчүн аркасына топурак коюлат. Андан кийин кепиндин боосу чечилет жана казанактын оозу тактай же бышпаган кыштар менен жабылат. Аял кишинин сөөгү мүрзөгө коюлуп жатканда, казанак жабылганга чейин мүрзөнүн үстүнө бир жабуу жабылып турат. Эркектин мүрзөсү болсо, жабылбайт.

Казанак жабылгандан кийин кол, күрөк жана башка нерселер менен мүрзөгө топурак салынып толтурулат жана балык жон кылынып жерден бийигирээк болуп көтөрүлөт, мүрзөнү жер кыртышы менен бирдей түп-түз кылып калтырууга болбойт. Сөөктү коюуга келгендердин да катары менен мүрзөгө бир ууч топурак салынышы – мустахаб. Бир мүрзөгө ичинен чыккан топурактан сырткары ашыкча топурак салуу макүрөө болуп эсептелет. Топурактын ныкталышы үчүн үстүнө суу чачуунун эч кандай зыяны жок.

Аял кишинин сөөгүн мүрзөгө жакын тууганынын түшүрүшү туура болот. Сөөктү түнкүсүн коюуда кандайдыр бир терстик болбосо да, күндүз коюу андан ылайыктуураак. Кандайдыр бир аргасыз абал болбосо, бирден ашык сөөктүн бир мүрзөгө коюлушу жайиз болбойт. Ал эми аргасыз абалдарда коюла берет. Мындай абалдарда сөөктөрдүн арасы топурак же кирпич менен бөлүнөт.

Бир мүрзөгө коюлгандар бир жыныстан болсо, эң мартабалуу болгону кыбыла тарабына коюлат. Ар башка жыныстан болушса, алгач эркек, андан кийин эркек бала, анын аркасына да аялдын сөөгү коюлат.

Өлгөндүн сөөгү чирип, топуракка айланганга чейин мүрзөнүн ачылышы жана экинчи бир сөөктүн коюлушу жайиз эмес. Бирок жер табылбай калган учурларда мурунку өлгөн кишинин сөөктөрү бир тарапка жыйналат жана алардын арасына топурак коюлуп жаңы сөөк көмүлөт.

Сөөк мүрзөгө коюлгандан кийин башка бир жерге которулушу жайиз эмес. Бирок башка бирөөгө таандык бир жерге коюлган сөөктү жердин ээси ал жерден чыгаргысы келсе, анда которулат. Бир кишинин өзү үчүн даярдаган мүрзөсүнө башка бирөөнүн коюлушу (эгерде жер кенен болсо) – макүрөө. Жер тартыш болсо, макүрөө эмес. Бирок мүрзөнү даярдаганга чыгымын төлөө керек.

Топурак борпоң жана нымдуу болсо, сөөктү табыт менен мүрзөгө койсо болот. Мүрзөдө сөөктүн алдына кебез, чий, жаздык сыяктуу нерселерди төшөө жайиз болбойт.

Бир киши көзү тирүүсүндө өзү үчүн мүрзө даярдашынын эч кандай ыңгайсыз тарабы жок. Бирок адам каерде өлө турганын билбегендиктен мунун зарылчылыгы да жок. Азирети Абу Бакр бир кишинин мүрзө даярдап жатканын көрүп, мындай деп айткан: “Өзүң үчүн мүрзө даярдаба, өзүңдү мүрзөгө даярда.” Бир кишинин өлө электен мурун кепинин даярдашы – макүрөө эмес.

Бир мусулмандын аялы христиан же жөөт болсо жана көзү өтүп кетсе, анын сөөгүн башка бир жерге коюу ылайыктуураак болот.

Көңүл айтуу

Өлгөн кишинин жакындарына көңүл айтуу, кайрат кылуусун тилөө жана Алла тааланын өлгөн кишинин күнөөлөрүн кечириши үчүн дуба окуу жана жалынып-жалбаруу – мустахаб.

Көңүл айткандарды тосуу үчүн өлүктүн жакындары үч күн үйдө турса болот. Жаназа көмүлгөндөн кийин көңүл айтуу керек. Өлүктүн жакындарынын кайгысы өтө оор болсо, өлүк коюла электе да көңүл айтса болот.

Биринчи күнү көңүл айтуу – баарынан ылайыктуу. Үч күн өткөндөн кийин көңүл айтуу макүрөө болуп саналат. Анткени бул өлгөн адамдын жакындарынын кайгысын жаңыртат. Бирок ал жерде болбой, кийинчерээк келгендердин үч күндөн кийин да көңүл айтышы макүрөө болбойт. Бир жолу көңүл айтып барган кишинин экинчи жолу көңүл айтып барышы да – дурус эмес.

Өлгөн кишинин туугандарынын келгендерге тамак тартышы да макүрөө болуп саналат. Анткени тамак кубанычтуу мезгилдерде тартылат. Бул жерде болсо кайгы бар. Өлгөн кишинин ага-туугандары менен коңшуларынын өлүктүн үйүнө ошол күнү жана ошол түнү тамак алып барышы – мустахаб.

Жаназа намазына байланыштуу маселелер

Имам биринчи такбирди айтып, жаназа намазын баштагандан кийин келген киши имамдын экинчи такбирин күтөт жана аны менен бирге такбир айтып, намазды баштайт. Имам намазды бүтүргөндөн кийин жетише албай калган такбирин айтат. Имам экинчи жана үчүнчү такбирлерди айткандан кийин жетишкен кишинин абалы да ушундай болот. Имам төртүнчү такбирди айтып, али салам бере электе келген киши да такбир айтып, намазга кошулат. Имам салам бергенден кийин жаназа ордунан жылдырыла электе дуба окубастан, жетише албай калган үч такбирди катары менен айтат.

Жаназа намазында төрт такбир айтылат. Такбирлерден бирөө эле айтылбай калса, намаз жайиз болбойт. Имам үчүнчү такбирден кийин унутуп калып, салам берсе, төртүнчү такбирди да айтат жана кайрадан салам берет.

Имам жаназа намазында төрттөн ашык такбир айтса, жамаат аны ээрчибейт. Имамды күтөт жана аны менен салам берет. Жаназа намазында биринчи такбирден кийинки такбирлерде колдор көтөрүлбөйт. Бир нече жаназа боло турган болсо, намаздарын өз-өзүнчө окуу – жакшыраак. Мындай учурда кайсы жаназа биринчи алып келинген болсо, алгач анын намазы окулат. Чогуу алып келинген болсо, алгач эң мартабалуу болгонунун намазы окулат.

Бир нече жаназанын бардыгына чогуу намаз окуу да – жайиз. Мындай учурларда жаназалар катары менен жана бир деңгээлде коюлат. Имам булардын ичинен эң мартабалуусунун алдында турат.

Жаназаларды катары менен кыбылага каратып, бир сапка койсо да болот. Мындай учурда эркек жаназалар имамдын алдына коюлат. Андан кийин балдардын, анан аял кишилердин жаназалары коюлат.

Бир кишинин “Өлгөн кезимде мени баланча жуусун, жаназа намазымды баланча киши окутсун” деп айткан керээздери өкүмсүз. Мындай керээзди аткаруунун кереги жок.

Өлүк жуулбай, же болбосо намазы окулбай коюлган учурда мүрзөнүн үстүнө топурак толтурулган болсо, мындан соң мүрзө ачылбайт. Мүрзөнүн үстүндө намазы окулат. Кудукка түшүп, чыгарылбай калган же урап кеткен бир имараттын астында калып, чыгарылышы мүмкүн болбогон кишилердин да намазы ушул эле өкүмдө. Мүрзөнүн үстүнө топурак салынбаган болсо, өлүк чыгарылып, жаназа намазы окулат. Жуулбай коюлган болсо, жуулат жана намазы андан кийин окулат.

Мүрзөдө өлүк оң капталы менен коюлбаган жана жүзү кыбылага каратылбаган болсо, мүрзөгө топурак толтурулган болсо, мындан кийин мүрзө ачылбайт. Эгерде топурак салынбаган болсо, анда мүрзө ачылып, өлүк оң капталы менен жаткырылып, жүзү кыбылага каратылат.

Намазы окулбай жана жуулбай коюлган бир өлүктүн денеси чирий элек болсо, намазы мүрзөнүн үстүндө окулат. Өлүктүн көмүлгөнүнө көп убакыт болуп кетсе, анда окулбайт. Бул маселе боюнча күчтүү ишеним эмне болсо, ошого жараша иш кылынат.

Жаназаны мечиттин ичине коюп, жаназа намазын мечитте окуу – макүрөө. Жаназа мечиттин сыртына коюлуп, жамааттын бир бөлүгү имам менен бирге жаназанын жанында, бир бөлүгү да мечиттин ичинде турса, макүрөө болбойт. Жаназа намазынын көрүстөндө окулушу да туура эмес. Бирок окула турган болсо, кабыл алынат. Жолдун боюнда да жаназа намазын окуу – макүрөө.

Ата-энесин атайылап өлтүргөн кишиге жаназа окулбайт (Эгерде ал киши касас кылынып өлтүрүлсө). Эгерде касас кылынбай кийинчирээк өлгөн болсо, анда жаназасы окулат. Бирок жаназасына ибрат үчүн кадырлуу жана аалым адамдар катышпайт. Мамлекетке (падышага) каршы чыккандар менен каракчылар салгылаш учурунда өлтүрүлгөн болсо, жуулбайт жана жаназа намаздары окулбайт. Чындыгында азирети Али баш көтөргөндөрдүн жаназасын жууган эмес жана намаздарын окуган эмес. Салгылаштан кийин кармалып өлтүрүлгөндөрдүн намазы окулат. Атайылап киши өлтүргөнү үчүн өлүм жазасына тартылган кишинин да жаназа намазы окулат.

Өзүн-өзү өлтүргөн кишинин да жаназасы жуулат жана намазы окулат.

Мусулман жакынынан башка эч кими болбогон бир мусулман эмес киши өлсө, мусулман жакыны аны жууп, мүрзөгө коёт же тиешелүү элине тапшырат.

Ата-энесинин бирөөсү мусулмандыкты кабыл алган бала өлсө, жаназа намазы окулат. Анткени дин боюнча ата-эненин кайсынысы кайырдуу болсо, бала ага көз каранды болот.

[176] Муслим. Жанаиз. 1.

ШЕЙИТ

Алла тааланын жолу үчүн өлтүрүлгөн мусулманга шейит деп айтылат. Шейиттик – Алла тааланын алдындагы эң бийик даража.

Шейит Алла тааланын алдына тирүү болуп барып, ага сансыз ырыскылар бериле тургандыгына жана бейишке кирерине күбө болгондуктан бул атты алган.

Ыйык Куранда шейиттер тууралуу мындай деп буюрулган:

وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ ف۪ي سَب۪يلِ اللّٰهِ اَمْوَاتٌ بَلْ اَحْيَٓاءٌ وَلٰكِنْ لَا تَشْعُرُونَ •

“Алла жолунда өлтүрүлгөндөргө (шейиттерге) “өлүктөр” деп айтпагыла. Тескерисинче, алар тирүү, бирок силер аны байкай албайсыңар.”[177]

Дагы бир аяттын мааниси да мындай: “Алла жолу үчүн өлтүрүлгөндөрдү өлүктөр деп ойлоп жүрбөгүлө. Тескерисинче, алар тирүү. Алла тааланын алдында Анын жакшылыктарынын ичинен өзүнө тийген шыбагасынын ырахатын көрүп, ырыскыларына жетүүдө. Артынан аларга жете албаган (али шейит боло элек) кишилерге да эч бир коркунуч болбой турганына, алардын кайгыланбай турганына сүйүнүшөт.”[178]

Шейиттер тууралуу сүйүктүү пайгамбарыбыз да мындай деп сүйүнчүлөгөн:

يَغْفِرُ اللّٰهُ لِلشَّه۪يدِ كُلَّ شَيْئٍ اِلَّا الدَّيْنَ

“Шейиттин кулдук карызынан башка бардык күнөөлөрүн Алла кечирет.”[179]

مَا اَحَدٌ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ يُحِبُّ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الدُّنْيَا وَلَهُ مَا عَلَى الْاَرْضِ مِنْ شَيْئٍ إِلَّا الشَّه۪يدُ يَتَمَنّٰى اَنْ يَرْجِعَ إِلَى الدُّنْيَا فَيُقْتَلَ عَشْرَ مَرَّاتٍ لِمَا يَرٰى مِنْ الْكَرَامَةِ

“Эч бир киши бейишке киргенден кийин бүткүл дүйнөгө ээ болсо да, кайра дүйнөгө кайтууну каалабайт. Бирок шейиттер көргөн сый-урмат жана кереметтеринен улам дүйнөгө кайтып, он жолу шейит болууну самашат.”[180]

Алла тааланын жолу, мекен жана эли үчүн аянбастан жандарын берген шейиттер акыретте абдан чоң соопко жетишет жана Алла тааланын улуу ырайымына ээ болушат.

Шейиттер үч түрдүү болот

1) Дүйнөдө да, акыретте да шейит болуу

Мындай жагдайда болгон шейиттер жуулбайт, үстүндөгү кийимдери чыгарылбайт. Ушул боюнча намаздары окулуп көмүлөт. Шейиттин кепини үстүндөгү кийими болуп саналат. Бирок шейиттин үстүндөгү кепин түрүнө кирбеген пальто, баш кийим, бут кийим жана мылтык сыяктуу нерселер чыгарылат. Кийими жабылышы керек болгон жерге чейин жетпесе, анда ал жерлер башка нерсе менен жабылат.

Булар – шейиттер үчүн жасалган дүйнөгө таандык өкүм-жоболор. Булардын жуулбастан жаназа намаздарынын окулуп, кийимдери менен көмүлүшү үчүн аларда төмөнкү шарт болууга тийиш. Бул шарттар мындай: “Мусулман болуу жана өлүмүнө себеп болгон жаракатка кабылгандан кийин жашоосу уланбастан дароо өлгөн болуу.”

Согушта каапырлар тарабынан өлтүрүлгөн;

Денесинде жара изи болуп, согуш майданында өлүү табылган;

Мусулмандар тарабынан адилетсиз түрдө өлтүрүлгөн;

Көтөрүлүш чыгарган же каракчылардын өлтүргөн кишилери да дүйнө жана акырет өкүм-жоболору боюнча шейит болуп саналышат. Малын, ар-намысын, жанын жана башка мусулмандарды коргоп жатып өлгөндөр да ушундай шейит түрүнө киришет.

2) Акырет өкүм-жоболору боюнча шейиттер

Булар – жогоруда саналып кеткен шарттардын айрымдарынын кем болушу себебинен улам жуулуп, кепинге оролгон жана акырет боюнча шейит болгондор.

Буларга каапырлар, же болбосо көтөрүлүшчүлөр жана каракчылар менен салгылашып жатып жаралангандан кийин дароо өлбөй, тамак жеген, суу ичкен, уктаган, дарыланган, согуш майданынан башка бир жерге которулгандан кийин өлгөн, көпкө чейин сүйлөгөн, соода-сатык кылган же акыл-эси ордунда болсо да, арадан бир намаз маалы өткөндөн кийин өлгөндөр кирет.

Тумчугуп, күйүп, кандайдыр бир урандынын алдында калып өлгөндөр, үй-бүлөсү менен балдарынын тиричилигин камсыз кылуу үчүн адал жолдон иштеп таап жатканда өлгөн кишилер менен билим үчүн өлгөндөр да шейит болуп саналышат.

3) Дүйнө өкүм-жоболору боюнча шейит

Булар – мунафык болушканына карабастан мусулман болуп көрүнгөн жана мусулмандардын жанында согушуп жатканда өлгөн кишилер. Булар да көрүнүштөрү боюнча жуулбастан, намаздары окулуп, кийимдери менен көмүлүшөт. Бирок ишенимдери жок болуп, бир гана дүйнөлүк максаттар үчүн согушуп өлүшкөндүктөн акыретте чыныгы шейиттерге бериле турган сыйлыктан куру калышат.

[177] Бакара сүрөсү. 154-аят.

[178] Аали Имран сүрөсү. 169-170-аяттар.

[179] Муслим. Имара. 32.

[180] Бухарий. Жихад. 6; Муслим. Имара. 29.

КАБЫР ЗЫЯРАТЫ

Кабырларды зыярат кылуу эркектер үчүн эле эмес, аялдар үчүн да орундуу болуп саналат.

Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

زُورُوا الْقُبُورَ فَإِنَّهَا تُذَكِّرُكُمُ الْاٰخِرَةَ

“Кабырларды зыярат кылгыла. Анткени кабырларды зыярат кылуу акыретти эсиңерге салат.”[181]

كُنْتُ نَهَيْتُكُمْ عَنْ زِيَارَةِ الْقُبُورِ فَقَدْ اُذِنَ لِمُحَمَّدٍ ف۪ي زِيَارَةِ قَبْرِ اُمِّهِ فَزُورُوهَا فَإِنَّهَا تَذْكِرَةُ الْاٰخِرَةِ

“Мен силердин кабырларга зыярат кылуу үчүн барууңарга тыюу салган элем. Бирок пайгамбарыңар Мухаммедге (с.а.в.) энесинин кабырын зыярат кылуусу үчүн уруксат берилди. Силер да кабырларды зыярат кылгыла. Анткени кабыр зыяраты акыретти эске салуу болуп саналат.”[182]

Пайгамбарыбыз алгачкы мезгилдерде кабырларга зыярат үчүн барууга тыюу салган эле. Мунун себеби да мындай болгон.

Исламият бир кудайга сыйынуу ишенимин алып келген. Исламдын эң көрүнүктүү өзгөчөлүгү – ушул. Бул ишеним жалгыз Алла таалага ишенүү негизине таянат. Алла таала бар жана бирөө гана. Шериги жана теңдеши жок. Бир гана Ага сыйынылат жана бир гана Андан жардам суралат. Ага көрсөтүлгөн сый-урмат менен таазимди башкага көрсөтүү бир кудайга сыйынуу ишенимине терс келет.

Исламияттан мурун Арап жарым аралында буттарга сыйынышып, кабырларга жыгылып ибадат кылышкан. Жөөттөр менен христиандар да азиз деп эсептешкен кишилеринин кабырларын ибадат жайы абалына айландырып алышкан. Алла тааланы бирөө гана деп билип, Ага гана ибадат кылууга негизделген Ислам динин жаңы эле кабыл алган адамдар Исламияттан мурунку көнүмүш адаттарын Исламга да өткөрүшү мүмкүн жана ушундайча бир кудайга сыйынуу ишенимин бузушат деген кооптонуу менен пайгамбарыбыз алгачкы мезгилдерде кабырларга зыярат үчүн барууга тыюу салган. Мусулман болгондор Исламиятты жана анын бир кудайга сыйынуу ишенимине берген маанисин жакшылап түшүнүшкөндөн кийин пайгамбарыбыз кабырларга зыярат үчүн барууга уруксат берген. Жеке өзү да энеси Аминанын мүрзөсүнө зыярат кылуу үчүн барган. Мындан сырткары пайгамбарыбыз жыл сайын Ухуд согушунда шейит кеткендерди зыярат кылган. Кез-кезде Мадинадагы Баки көрүстөнүн да зыярат кылып, дуба окуган.

Азирети Айша да айрым мезгилдерде Меккеде көмүлгөн иниси Абдуррахмандын кабырын зыярат кылган.

Ибн Аби Мулайка мындай деп эскерген: “Бир жолу азирети Айша энебиз кабыр зыяратынан кайтып келе жаткан экен. Андан:

– Оо, момундардын энеси, кайдан келе жатасыз? – деп сурадым. Азирети Айша:

– Бир тууганым Абдуррахмандын кабырына барганмын, ошол жактан келатам, – деди. Мен кайра:

– Пайгамбарыбыз кабырларды зыярат кылууга тыюу салган эмес беле? – деп сурадым. Азирети Айша:

– Ооба, бир мезгилдерде тыюу салган, бирок кийин зыяратка барууга уруксат берди, – деп жооп берди.”[183]

Пайгамбарыбыз менен сахабаларынын кабыр зыяраты биз үчүн үлгү болуп саналат.

Кабырларды зыярат кылып, өлгөндөргө дуба окуу жана алар үчүн Алла тааладан кечирим тилөө өлгөндөр үчүн да, тирүүлөрдүн өлүмдү эске салып, өздөрүн жөнгө салып туруулары үчүн пайдалуу болот. Пайгамбарыбыз кабыр зыяратынын себебин түшүндүрүп жатканда: “Анткени кабыр зыяраты силерге акыретти эстетет,” – деп буюрган.

Кабырларды зыярат кылуунун адеби

Кабырларды бир жумада бир жолу, айрыкча жума же ишемби күндөрү, эч болбосо майрам күндөрү зыярат кылуу жакшы болот.

Кабырларга зыярат үчүн барган киши кыбылага карап, же өлгөн кишинин жүзүнө карата туруп, мындай деп дуба окуйт:

اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ دَارَ قَوْمٍ مُؤْمِن۪ينَ وَاِنَّا اِنْشَٓاءَ اللّٰهُ بِكُمْ لَاحِقُونَ اَسْاَلُ اللّٰهَ لَنَا وَلَكُمُ الْعَافِيَةَ

“Оо, момундар журтунун тургундары! Буйруса, биз да силер менен жолугушабыз. Алла тааладан биз жана силер үчүн эсенчилик тилеймин.”

Пайгамбарыбыз Баки көрүстөнүн зыярат кылганда ушинтип салам берип, дуба окуган.

Зыярат кылган кишинин отуруп Куран окушу да сооп болот. Бул соопту өлгөндөргө багыштоодон алар пайдаланат. Ал эми ага Алла таала сооп жана сыйлык берет.

Кабырларга карап намаз окулбайт жана кабырлардын үстүнө отурууга болбойт.

Пайгамбарыбыз:

لَا تَجْلِسُوا عَلَى الْقُبُورِ وَلَا تُصَلُّوا اِلَيْهَا

“Кабырлардын үстүнө отурбагыла, аларды карап намаз окубагыла,”[184] – деп буюрган.

Дагы бир хадистин мааниси да мындай: “Силердин ичиңерден бирөөнүн чоктун үстүндө отуруп, ал чокко кийимин күйгүзүшү жана анын этине чейин жетиши кабыр үстүнө отуруудан кайырдуураак.”[185]

Күмбөзгө кол тийгизүүгө болбойт. Өлгөн кишилерге түлөө багышталбайт жана мүрзөлөрдөн бир нерсени тилөөгө болбойт.

Кабырларды тепселөөгө жана анын үстүндө уктоого болбойт.

Кабырлардагы дарактар кыйылбайт, жашыл чөптөр жулунбайт. Бирок куурап калган дарак менен чөптөрдү кыюунун кандайдыр бир коркунучу жок.

[181] Ибн Маажа. Жанаиз. 47.

[182] Муслим. Жанаиз. 36; Тирмизий. Жанаиз. 60; Абу Дауд. Жанаиз. 80; Ибн Маажа. Жанаиз. 47; Насаи. Жанаиз. 100.

[183] Сахихи Бухарий китеби. Тажриди Сарих котормосу. 4/374.

[184] Муслим. Жанаиз. 33.

[185] Муслим. Жанаиз. 33; Ибн Маажа. Жанаиз. 45.

МЕЧИТ ЖАНА МЕЧИТТЕРДИН МААНИСИ

Мечит сөздүктө сыйынуучу жер дегенди түшүндүрөт. Ал эми термин катары Алла таалага ибадат кылынган куттуу жай дегенди билдирет. Мечиттердин чоңуна жаами деп айтылат.

Исламда мечиттердин маанилүү орду бар. Алла тааланын үйү катары кабылданган мечиттер Исламдын белгилери болуп саналат. Бир жерде мечит бар болсо, ал жердеги элдин мусулман экендигин көрсөтөт.

Пайгамбарыбыз жер жүзүндө Алла таалага эң сүймөнчүктүү болгон жайлардын мечиттер экендигин билдирген.[186] Ошондуктан ал Меккеден Мадинага көчүп бара жатканда, али Мадинага жете электе Куба мечитин, Мадинага барышкандан кийин Набий мечитин салдырган.

Пайгамбарыбыздын бул иш-аракетинен үлгү алган мусулмандар, өзгөчө мусулман түрк тектүү элдер барган жерлеринин бардыгына мечит курушкан. Ибадат кылына турган мечиттерге өз үйлөрүнөн да өзгөчө маани беришкен.

Мечит куруу – ыймандын жана диндарлыктын көрсөткүчү. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

اِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللّٰهِ مَنْ اٰمَنَ بِاللّٰهِ وَالْيَوْمِ الْاٰخِرِ وَاَقَامَ الصَّلٰوةَ وَاٰتَى الزَّكٰوةَ وَلَمْ يَخْشَ اِلَّا اللّٰهَ فَعَسٰٓى اُو۬لٰٓئِكَ اَنْ يَكُونُوا مِنَ الْمُهْتَد۪ينَ •

“Алланын мечиттерин бир гана Аллага жана акырет күнүнө ыйман келтирген, намазын так окуган, зекетин берген жана бир гана Алладан корккон кишилер оңдошот. Мына туура жолго түшкөндөрдөн болуулары үмүт кылынгандар – ушулар.”[187]

Пайгамбарыбыз мечит салдыруунун акыбети тууралуу мындай деп сүйүнчүлөгөн:

مَنْ بَنٰى مَسْجِدًا يَبْتَغ۪ي بِهِ وَجْهَ اللّٰهِ بَنَى اللّٰهُ لَهُ مِثْلَهُ فِي الْجَنَّةِ

“Кимде-ким Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн мечит салдырса, Алла таала ошого окшошун бейиште ал киши үчүн курат.”[188] Муслимдин айтканы боюнча болсо мындай: “Алла таала бейиште ага бир сарай салат.”

إِنَّ مِمَّا يَلْحَقُ الْمُؤْمِنَ مِنْ عَمَلِهِ وَحَسَنَاتِهِ بَعْدَ مَوْتِهِ عِلْمًا عَلَّمَهُ وَنَشَرَهُ وَوَلَدًا صَالِحًا تَرَكَهُ وَمُصْحَفًا وَرَّثَهُ أَوْ مَسْجِدًا بَنَاهُ أَوْ بَيْتًا لِابْنِ السَّب۪يلِ بَنَاهُ أَوْ نَهْرًا أَجْرَاهُ أَوْ صَدَقَةً أَخْرَجَهَا مِنْ مَالِهِ ف۪ي صِحَّتِهِ وَحَيَاتِهِ يَلْحَقُهُ مِنْ بَعْدِ مَوْتِهِ

Дагы бир хадисте мындай деп буюрулган:

“Бир момунга өлгөндөн кийин кылган иштери менен жасаган жакшылыктарынын ичинен сообу тие тургандар: жайган билими, аркасына калтырган жакшы баласы, мурас катары калтырган Куран китеби, салдырган мечити, жолоочулар(дын түнөшү) үчүн курдурган үйү, агызган суусу, ден-соолугу жайында болгон кезинде мал-мүлкүнөн берген садакасы. Булардын кайсынысын аткарган болсо, өлгөндөн кийин анын сообу өзүнө тиет.”[189]

Ыйык хадистерде мечит менен башка кайырдуу иштерди кылгандарга акыретте чоң сыйлыктардын бериле тургандыгы сүйүнчүлөнгөн.

Мечиттердин ичинен эң мартабалуулары үчөө. Булар – Харам мечити, Набавия мечити жана Акса мечити.

Харам мечити: Каабаны айланта салынган мечит. Бул мечит “Харам мечити” жана “Хараму шариф” деп айтылат.

Харам кадырлуу жана касиеттүү дегенди түшүндүрөт. Ага урмат-сый көрсөтпөө – жайиз эмес. Кааба жана аны айланта тоскон мечиттен сырткары Меккеге да “Балдаи харам” (Касиеттүү шаар) деген ат берилген. Бул шаарда кан төгүү, дарак кыюу жана аң уулоо арам кылынган.

Набавия мечити: Пайгамбарыбыздын Меккеден Мадинага көчүп барганда салдырган мечити. Пайгамбарыбыздын кабыры да бул мечиттин ичинде.

Акса мечити: Кудустагы “Байтул Макдис”. Акса абдан ыраак дегенди түшүндүрөт. Харам мечитинен абдан алыста болгондуктан бул ат берилген. Бул мечит Сулайман алайхис-салам тарабынан салынган.

Пайгамбарыбыз бул үч мечиттин мартабасы тууралуу мындай деп буюрган: “Намаз жана ибадат үчүн эч бир мечитке сапар тартылбайт (сапар тартуу туура болбойт). Бирок мынабу үч мечит үчүн сапар тартылат. (Булар): Харам мечити, Набавия мечити жана Акса мечити.”[190]

Бул мечиттер пайгамбарлар тарабынан салынгандыктан башка мечиттерден өзгөчө болуп саналат. Ошол эле мезгилде Харам мечити мусулмандардын кыбыласы болуп саналат. Акса мечити да өткөн үммөттөрдүн кыбыласы болгон. Булардын ичинен эң даражалуусу – Харам мечити, андан кийин Набий (Набавий) мечити. Бул тууралуу пайгамбарыбыз да мындай деп буюрган:

صَلَاةٌ ف۪ي مَسْجِد۪ي هٰذَا خَيْرٌ مِنْ اَلْفِ صَلَاةٍ ف۪يمَا سِوَاهُ اِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ

“Менин бул мечитимде окулган бир намаз Харам мечитинен башка мечиттерде окулган миң (рекет) намаздан дагы сооптуу.”[191]

صَلَاةٌ في مَسْجِدي اَفْضَلُ مِنْ اَلْفِ صَلَاةٍ ف۪يمَا سِوَاهُ اِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ وَصَلَاةٌ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ اَفْضَلُ مِنْ مِاَةِ اَلْفِ صَلَاةٍ ف۪يمَا سِوَاهُ

“Мечитимде окулган бир намаз Харам мечитинен башка мечиттерде окулган миң намаздан кайырдуураак. Харам мечитинде окулган бир намаз да башка мечиттерде окулган жуз миң намаздан дагы берекелүү.”[192]

Даражасы боюнча Куба мечити бул үч мечиттен кийин келет. Мындан кийин эң эски, андан кийин эң чоң болгон мечиттер келет.

Бир кишинин жашаган жериндеги мечитте намаз окушу башка мечиттерде намаз окушунан дагы көбүрөөк сооптуу болот. Ал эми өзү жашаган жерден башка жердеги бир мечиттеги имам билимдүү жана такыбаа ээси болсо, анда ал мечитке барып намаз окушу сооптуураак болот.

Мечитте көңүл бурулушу керек болгон нерселер

Мечиттер Алла таалага сыйынуучу жай болгондуктан куттуу жерлерден болуп саналышат. Бул жерлерге жөн эле кире берүүгө болбойт.

Мечитке киргенде намаз маалы болсо жана али намаз баштала элек болсо, эки рекет мечит намазы окулат. Пайгамбарыбыз: “Силердин ичиңерден бирөө мечитке кирген мезгилде, отурардан мурун эки рекет намаз окусун,”[193] – деп буюрган.

Пияз жана сарымсак жеп алган кишилердин мечитке кириши туура болбойт. Анткени булардын жагымсыз жыты башка кишилердин көңүлүн иренжитет. Пайгамбарыбыз:

مَنْ أَكَلَ ثُومًا اَوْ بَصَلَا فَلْيَعْتَزِلْناَ مَسْجِدَنَا ‏وَالْيَقْعُدْ ف۪ي بَيْتِهِ

“Кимде-ким сарымсак менен пияз жеген болсо, бизден жана мечитибизден алыс турсун, үйүндө отурсун,”[194] – деп буюрган.

Чындыгында, булар арам азыктардан эмес, адал болуп саналышат. Бирок жыттары адамдын көңүлүн иренжиткендиктен, буларды жеп алган кишилердин мечитке барбашы сунуш кылынган.

Мечиттерде ызы-чуу кылуу, жоголгон нерсени жарыя кылуу да туура эмес. Ошондой эле соода-сатык кылуу жана тиленүү да – жайиз эмес. Мечиттер сыйынуу жайы болгондуктан бул жерде (үгүт-насаат айткандар, сабак бергендерден сырткары) үндү бийик чыгарып сүйлөө да туура болбойт.

Мечиттерге эң жакшы жана таза кийимдерди кийип баруу абзел. Жамааттын көңүлүн иренжите турган кир жана майланышкан кийимдер менен барбаш керек. Алла таала: “Оо, адам баласы! Мечитке барган сайын сый кийимдериңерди кийгиле,”[195] – деп буюрган.

Мечиттердин курулушунан баштап, тазалыгына жана жарык берилишине чейин жасала турган бардык кызмат мактоого татыктуу болуп саналат. Риваятта бир негр аял пайгамбарыбыздын мечитин дайыма шыпырып, сүрүп тазалап турат. Арадан белгилүү бир мөөнөт өткөндөн кийин көрүнбөй калат. Пайгамбарыбыз ал аялды сураганда, көз жумганын айтышат. Пайгамбарыбыз буга абдан кайгырып: “Мага өлүмүнөн кабар беришиңер керек эмес беле? Кана, мүрзөсүн көрсөткүлө,” – деп буюрат. Анан анын мүрзөсүнүн башына барып, жаназа намаз окуп дуба кылат.[196]

Бул көрүнүш пайгамбарыбыздын мечитке кылынган кызматты баалаганын айгинелеп турат.

Этек кири келип жаткан жана нифас (төрөттөн кийинки) абалында болгон аялдын, ошондой эле, жунуп болгон кишилердин зарыл жагдай болмоюнча мечитке кирүүлөрү жайиз эмес.

Мусулман болбогон кишинин мечитке кириши жайиз болуп саналат. Пайгамбарыбыз мусулман болбогон сакиф уруусунун өкүлдөрүн мечитте коноктогон. Абу Суфян мусулман боло электе курайштар бузган Худайбия келишимин жаңылоо үчүн Мадинага келген кезде аны да мечитте кабыл алган.[197]

[186] Муслим. Салат. 53.

[187] Тавба сүрөсү. 18-аят.

[188] Бухарий. Салат. 65; Муслим. Зухд. 3; Ибн Маажа. Масажид. 1.

[189] Ибн Маажа. Мукаддима. 20.

[190] Бухарий. Фазлус-салат фи масжиди Макка вал-Мадинп. 1; Муслим. Хаж. 74.

[191] Бухарий. Фазлус-салат фи масжиди Макка вал-Мадина. 1; Муслим. Хаж. 94.

[192] Ибн Маажа. Салат. 195; Ахмад б. Ханбал. 2/16-68.

[193] Бухарий. Салат. 60; Муслим. Салатул-мусафирин. 11.

[194] Бухарий. Муслим. Масажид. 17.

[195] Аърааф сүрөсү. 31-аят.

[196] Бухарий. Салат. 74.

[197] ад-Дуррул-Мухтар. 5-том. 340-341-беттер; ал-Ашбах ван-назаир. 2-том. 176-бет.

ЫЙЫК НЕРСЕЛЕР (МУКАДДАСАТ) ЖАНА ДИНИЙ НАРКТАРЫБЫЗ

Мукаддасат мукаддас сөзүнүн көптүк түрдө колдонулушу болуп эсептелет. Мукаддас – ыйык, куттуу жана таза дегенди билдирет.

Динде таза жана рухий жактан жогору болгон нерселер ыйык болуп эсептелет. Рухий жактан жогору жана кадырлуу болгон ыйык нерселерге кандай сый-урмат көрсөтүү керек экендиги тууралуу маалыматтар кыскача төмөндөгүдөй:

1) Алла таала

Алла таала – бизди, ааламды жана ааламда болгон бардык нерсени жараткан, жашаткан, сансыз ырыскы жана шык-өнөрлөр ыроологон улуу жараткандын аты.

Ар бир кайырдуу жана пайдалуу ишти баштап жатканда, анын атын эскерүү менен баштоо керек. Башкача айтканда, “Бисмиллаахир-рахманир-рахиим” деп айтуу абзел. Алла тааланын аты эскерилип башталбаган кайсы бир кайырдуу жана маанилүү иштен берекеттүү натыйжа алууга болбойт. Ошондуктан пайгамбарыбыз: “Кандайдыр бир маанилүү иш Бисмилла менен башталбаса, ал иш натыйжасыз калат,” – деп буюрган (Файзул-кадир. 5-том. 13-бет).

Куран окуудан сырткары кандайдыр бир иш башталып жатканда Бисмилланы айтуу жетиштүү болот. Бирок Куран окула турган болсо, Бисмилладан мурун “Аъуузу-биллаахи минаш-шайтанир-ражиим” деп айтылууга тийиш. Эти желген кандайдыр бир мал союлуп жатканда да, Алла тааланын аты эскерилип мууздалат.

Алла тааланын аты эскерилгенде улуулугун түшүндүргөн “Жалла жалаалуху” сөздөрү да айтылат. Булардын бардыгы Алла таалага карата көрсөтүлгөн урматты түшүндүргөн нерселер.

2) Китептер

Алла таалага ишенүү жана Ага эң бийик урмат-сыйды көрсөтүү парз болуп саналат. Ошондой эле Анын пайгамбарлары аркылуу жиберген ыйык китептерине ишенүү жана урмат көрсөтүү да – парз. Ыйык Куран – Алла таала жиберген китептердин акыркысы. Пайгамбарыбызга билдирилгениндей жана эч кандай өзгөрүүгө дуушар болбостон азыркы күнгө чейин келип жетти. Анткени Алла таала ыйык Куран үчүн: “Куранды Биз түшүрдүк, албетте аны Биз коргойбуз,”[198] – деп буюрган. Куран – адамдын сөзү эмес, Алла тааланын сөзү.

Ушул себептен, киши ыйык Куранды даарат алгандан кийин кармайт. Дааратсыз болгон киши Куран окуй алса да, ага кол тийгизе албайт.

Куран окууну баштаардан мурун алгач Аъуузу, Бисмилла айтылат, б.а. “Аъуузу биллаахи минашшайтанир-ражиим, Бисмиллаахир-рахманир-рахиим” деп айтылат, андан кийин окулат. Ыйык Куран таза жерлерде жана аны уга турган абалда болгон кишилердин жанында окулат. Булганыч жерлерде, уяттуу жерлери ачык жана башка бир иш менен алек болгон кишилердин жанында үн чыгарылып окулбайт.

Дүкөндө, базарда, паркта жана эс алуу жайларында жүргөн жана угууга ыңгайлуу абалда болбогон кишилердин жанында Куранды алар уга тургандай кылып, үндү бийик чыгарып окуу туура эмес. Анткени Куранды уккан кишилерди руханий жоопкерчилик алдына киргизүү абзел. Буга себеп болуу болсо туура эмес.

Колунда Куран китеби болгон киши ажатканага кире албайт. Ошондой эле бармагындагы шакекте же болбосо мойнундагы мончокто Курандан бир аят жазылган болсо, булар менен да ажатканага кирүүгө болбойт.

Окулбай турган абалга келген Куранды бир таза кездемеге ороп, эч ким тебелебей турган таза жерге көмүп коюу керек. Куранды өбүү жайиз болуп саналат. Буга “диндарлык өбүүсү” деп айтылат.

3) Пайгамбарлар

Жалпыга маалым болгондой, пайгамбарлар – Алла тааланын эң кадырлуу кулдары. Алар Алла тааланын буйруктары менен тыюу салууларын адамдарга жеткирүү үчүн милдеттендирилген касиеттүү кишилер болуп саналышат. Аларды бөлүп-жарбастан баарына ишенип, бардык пайгамбарларга урмат көрсөтүү керек.

Пайгамбарлардын бирөөнүн аты аталганда салам менен (атына “алайхис-салам” кошулуп) айтылат. Мисалы, Ибрахим алайхис-салам, Иса алайхис-салам сыяктуу.

Пайгамбарыбыздын аты аталганда ага салават жана салам айтылат. “Мухаммед саллаллааху алайхи ва саллам”, же болбосо “алайхис-салаату вас-салаам” деп айтылат.

Пайгамбарыбыздан башкалар салават жана салам менен эскерилбейт. “Өмөр алайхис-салаату вас-салаам”, же болбосо “Өмөр алайхис-салам” деп айтылбайт. Бирок пайгамбарыбыз менен бирге эскерилген кезде “Алла таала Мухаммедге жана анын үй-бүлөсү менен сахабаларына салават жана салам буюрсун” деген маанини билдирген “Саллаллааху алайхи ва алаа алихи ва сахбихи” сөзү айтылат.

Алла таала ыйык Куранда пайгамбарыбызга салават жана салам айтышыбызды буюруп, мындай деген: “Алла жана периштелери пайгамбарга көп салават айтышат. Оо, момундар! Силер да ага салават жана чын жүрөктөн салам айткыла.”[199]

Алла тааланын салават айтышы кайрым көрсөтүшү дегенди түшүндүрөт. Периштелердин салават айтышы пайгамбардын атак-даңкын көтөрүү жана момундар үчүн Алла тааладан кечирим тилөө болуп саналат. Ал эми момундардын салават айтышы пайгамбарыбызга дуба окушу дегенди билдирет.

Пайгамбарыбызга салават жана салам айткан кишиге Алла таала да өз кайрымын көрсөтөт. Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган: “Кимде-ким мага салават айтса, Алла таала ал кишиге он жолу кайрым көрсөтөт.”[200]

Бир жолу пайгамбарыбыз:

– Күндөрүңөрдүн эң мартабалуусу – жума күнү. Ошол күнү мага көп жолу салават жана салам айткыла. Анткени силердин салават жана саламыңар (периштелер аркылуу) мага тартууланат, – деп айтат. Сахабалар:

– Оо, Алланын расулу! Айткан салават жана саламдарыбыз сизге кантип тартуулансын. Ал убакта сиз чирип калган болосуз, – дешет. Пайгамбарыбыз:

– Алла таала пайгамбарлардын сөөктөрүн жер жүзүнө арам кылган (б.а. алардын сөөктөрү чирибейт) – деп буюрат.[201]

Абдуррахман Ибн Аби Лайла мындай деген: “Бир жолу Каб бин Ужра мага келип:

– Оо, Ибн Аби Лейла! Пайгамбарыбыз саллаллааху алайхи ва салламдан уккан бир салават менен саламды сага ыроолоюнбу? – деди. Мен да:

– Ооба, ырооло, – дедим. Каб:

– Биз бир жолу Алланын расулу саллаллааху алайхи ва салламга: “Оо, Алланын расулу! Ага-туугандарың катары сага кандайча салават айталы? Анткени бизге Алла таала сага кандайча салам айтышыбызды гана үйрөттү,” – дедик. Расулалла бизге: “Аллаахумма салли алаа Мухаммадин ва алаа аали саййидинаа Мухаммадин камаа саллайта алаа Ибрахима ва алаа аали Ибрахима иннака хамидун мажиид. Аллаахумма баарик алаа Мухаммадин ва алаа аали Мухаммадин камаа бааракта алаа Ибрахима ва алаа аали Ибрахима иннака хамидун мажиид” дегиле,”[202] – деп буюрду.

Салават жана салам Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн айтылат. Бул дүйнөгө байланыштуу бир пайда табуу үчүн айтылбайт. Бир сатуучу товарын бир кардарга көрсөтүп жатканда “Субхааналлаах” десе, же болбосо пайгамбарыбызга салават жана салам айтып, муну менен товарын жактырткысы келсе, бул макүрөө болот. Анткени бул теспе, салават жана салам Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн эмес, товардын кадырын көтөрүү үчүн айтылууда.

Пайгамбарыбызга салават жана салам айтуу кыямат күнүндө ага жакын болууга жана шапаатына жетүүгө аралжы болот.

4) Азирети Мухаммеддин сахабалары

Пайгамбарыбызга ишенип, аны көрүү ниматына жеткен кишилер сахабалар деп айтылат.

Булар – алгачкы мусулмандар. Пайгамбарыбыздын маегин угушуп, түздөн-түз пайгамбарыбыздан билим алуу кадырына жеткен кишилер. Пайгамбарыбыз менен бирге Ислам динин жайылтуу үчүн абдан чоң кыйынчылыктарга чыдашып, бул жол үчүн мал-мүлкүн да, менен жанын да аябаган кадырлуу кишилер. Мусулмандардын арасында булардын абдан бийик кадыр-баркы бар. Ошондуктан алардан кийин келген кишилердин эч бири булардын Алла тааланын алдындагы даражаларына жете алышпайт.

Пайгамбарыбыз сахабалары менен байланыштуу мындай деп буюрган: “Эч качан сахабаларым тууралуу жаман сөз айтпагыла. Аларды максат кылбагыла. Аларды сүйгөн киши мага болгон сүйүүсүнөн улам сүйөт. Аларды жек көргөн киши мага карата кек сактагандыктан улам жек көрөт. Аларга кордук көрсөткөн мага кордук көрсөткөн болот. Мага кордук көрсөткөн да Алла таалага кордук көрсөткөн болуп саналат. Алла тааланы кордогонду болсо көп өтпөй Алла таала өзү жазалайт.”[203]

“Эч качан сахабаларыма жаман айтпагыла (Анткени алардын мартабасы силерден жогору). Силердин ичиңерден бирөө Ухуд тоосунчалык алтын садака берсе да, бул (садаканын сообу) сахабалардын бирөө берген эки ууч садакасына жетпейт. (Ал тургай) мунун жарымына да жетпейт.”[204]

Азирети Мухаммеддин сахабаларынын аты аталганда урмат менен эскерилет жана “Алла таала ага ыраазы болсун” деген мааниде “Разияллааху анх”, эскерилген сахаба аял киши болсо, “Разийаллааху анха” деп айтылат. Эки сахаба эскериле турган болсо, “Разийаллааху анхума”, экиден көп сахабанын аты аталса, “Разийаллааху анхум” деп айтылат. Бул – сахабаларды урматтоонун бир белгиси.

5) Аалымдар

Ыйык Курандын алгачкы буйругу “Оку! “ болгон. Окуу, билимге ээ болуу адам үчүн жогорку бир сапат. Анткени Алла таала билгендер менен билбегендердин бирдей эмес экендиктерин билдирген.

Ыйык Куранда мындай деп буюрулган: “Айт: “Билгендер менен билбегендер кантип бирдей болсун?”[205]

“Алла силердин ичиңерден ыйман келтиргендер менен өздөрүнө билим берилгендердин даражаларын жогорулатат.”[206]

“Кулдарынын ичинен билим ээси болгондору гана Алла тааладан коркот.”[207]

Пайгамбарыбыз да: “Алла таала кимдин жакшылыгын кааласа, аны динде аалым жана факих кылат,”[208] – деп айткан.

Билим жолу бейиш жолу болуп саналат. Пайгамбарыбыз: “Билим алуу үчүн жолго чыккан киши үйүнө кайтканга чейин Алла тааланын жолунда болот,”[209] – деп буюрган.

Билим – адам үчүн абдан бийик асыл нарк. Билимсиз ибадат да кылынбайт. Билим – адамдын башын жана айланасын жарык кылган бир нур. Бул нурдан куру калган кишинин туура жолду табышы кыйын. Билимдин жана аалымдын бийиктигин түшүндүргөн мына бул хадиске көңүл буруу керек.

Абуд-Дарда разийаллааху анх мындай деп эскерген: “Пайгамбарыбыздын мындай деп буюрганын уктум: “Кимде-ким билим үйрөнүү үчүн жолго чыкса, Алла таала ага бейиш жолун жеңилдетет. Периштелердин да жактырышканынан улам билимге талапкер болгондорго канат жаяры талашсыз. Көк жүзүндө жана жер жүзүндө болгон жандуулар, ал тургай суудагы балыктарга чейин, бардыгы билим ээлери үчүн Алла тааладан кечирим тилешет. Бир билим ээсинин ибадат кылган бир кишиден бийиктиги Айдын башка жылдыздардан бийик болушу сыяктуу. Аалымдар – пайгамбарлардын мураскорлору. Пайгамбарлар мурас катары бир да алтын же күмүш калтырышкан эмес. Бирок билимди мурас калтырышкан. Мына ошол мураска ээ болгон киши сансыз ырахат жана насипке ээ болгон болот.”[210]

Ушул себептен, билим ээлерине урмат көрсөтүү – Исламдык тарбиянын зарылдыгы. Ислам дүйнөсүндө аалымдар дайыма урмат-сый көрүшкөн жана аттары эскерилгенде аларга “Алла аларга кайрым кылсын” деген маанидеги “Рахматуллахи алайх” же “рахимахуллах” деген сөз кошулуп айтылган. Бул – аларга көрсөтүлгөн урмат-сыйды билдирет.

Пайгамбарыбыздын бардык жолдошторун, дин аалымдарын жакшылык жана урмат менен эскерүү, бардыгын жакшы көрүү, эч бири тууралуу жаман айтпоо, адепсиздик көрсөтпөө динибиз үйрөткөн адеп жана тарбия болуп саналат. Булардын өз араларында болгон талаш-тартыштарын айтып, алардын кадыр-баркына шек келтирүү туура эмес. Мындай нерсе чыныгы мусулманга эч жарашпайт.

6) Сыйынуучу жайлар

Мечиттер Алла таалага ибадат кылынган касиеттүү жайлар болуп саналат. Булардын эң башында Каабаны курчаган Харам мечити менен ичинде пайгамбарыбыздын мүрзөсү болгон Набавия мечити жана Кудустагы (Иерусалим) Акса мечити турат. Мечиттер – сый-урмат көрсөтүлүшү керек болгон жайлар. Бул жерлерге урмат менен кирүү керек. Булардын ичинде мечит адебине жарашпаган кыймыл-аракеттерди кылууга болбойт. Мечиттерде уктоо жана тамактануу – макүрөө. Мындан сырткары мечиттерде топтолуп, бул дүйнө иштерине байланыштуу сөздөрдү сүйлөшүү да макүрөө болуп эсептелет. Анткени мечиттер бул иш үчүн курулган эмес.

[198] Хижр сүрөсү. 9-аят.

[199] Ахзаб сүрөсү. 56-аят.

[200] Муслим. Салат. 17.

[201] Насаи. 3/91.

[202] Бухарий. Бадул-халк. 9.

[203] Тирмизий. Манакиб. 59.

[204] Бухарий. Фазаилул-асхаб. 5; Муслим. Фазаилус-сахаба. 231, 232; Абу Дауд. Сунна. 10; Тирмизий. Манакиб. 58; Ахмад б. Ханбал. 3/11.

[205] Зумар сүрөсү. 9-аят.

[206] Мужаадала сүрөсү. 11-аят.

[207] Фаатир сүрөсү. 28-аят.

[208] Бухарий. Илм. 10; Муслим. Закат. 33; Тирмизий. Илм. 1.

[209] Тирмизий. Илм. 2.

[210] Тирмизий. Илм. 19; Абу Дауд. Илм. 1.

ОРОЗО

Исламдын беш шартынын бири да – Рамазан айында орозо кармоо. Орозо кармоо дегенибиз ага ниет кылып, таң сүргөндөн (б.а. имсак убактысынан) баштап күн батканга чейин наар албай, бир нерсе ичпей жана жыныстык катнаштан алыс туруу менен орундатылган бир ибадат болуп эсептелет.

Орозо кармоо – бизди бул дүйнөдө жамандыктардан сактап, акыретте болсо тозоктун азабынан коргогон жана күнөөлөрүбүздүн кечирилишине себепкер болгон абдан маанилүү ибадат. Пайгамбарыбыз ушул жакшы кабарды айткан:

مَنْ صَامَ رَمَضَانَ إ۪يمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ

“Кимде-ким (Аллага) чындап ишенип, Алладан жакшылык күтүп, Рамазанда орозо кармаса, анын ага чейинки күнөөлөрү кечирилет.”[211]

Орозонун пайдалары

Биз орозону кандайдыр бир пайда табуу максаты менен эмес, Алла тааланын буйругун орундатып, анын ыраазычылыгына ээ болуу үчүн гана кармайбыз. Орозо ушул ниет менен кармалган учурда гана кабыл болот.

Бирок Алла тааланын ар бир буйругунда болгондой эле, орозо ибадатында да көптөгөн жашыруун сырлар, биз үчүн материалдык жана руханий көптөгөн пайдалар бар. Биз орозону Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн кармоо менен бирге бизге берген пайдаларын билүүгө жана баалоого тийишпиз.

а) Орозо ахлагыбызды сулуулайт

Орозо кармоо – жөн гана белгилүү бир мөөнөткө ачка калуу көрүнүшү эмес. Орозо адамдын бүтүндөй эркин тарбиялайт. Адамды жаман адаттардан арылтып, жакшы мүнөздөр берген бир ахлак тарбиясы болуп саналат. Пайгамбарыбыз (а.с.) мындай деп буюрган:

مَنْ لَمْ يَدَعْ قَوْلَ الزُّورِ وَالْعَمَلَ بِهِ فَلَيْسَ لِلّٰهِ حَاجَةٌ ف۪ي أَنْ يَدَعَ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ

“Кимде-ким жалган айтканды жана жалган менен иш кылганды токтотпосо, Алла таала анын жеген-ичкенин токтотконуна баа бербейт.”[212]

Бул хадисте орозонун башкы максаты ачык-айкын көрсөтүлүп, бул ибадаттын ачка жана суусуз калуудан гана турбаганын, мындагы негизги максат адамды рухий жактан калыптантып, аны ахлак жана нарк ээси катары тарбиялоо экендиги билдирилген.

б) Орозо жамандыктардан сактайт

Ыйык Куранда орозонун парз болгонун билдирген аятта кудуреттүү Алла таала:

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذ۪ينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ •

“Эй, ыйман келтиргендер! Силерден мурдагыларга буюрулгандай эле, силерге да орозо кармоо буюрулду. Бул орозо силердин такыба болууңар үчүн (буюрулду),”[213] – деп буюруп, орозонун хикматына да көңүлүбүздү бурган.

Алла таала ар бир дарттын дабаасын да бергендей эле, бизге ар кандай жамандыктарга каршы коргонуу куралын да берген. Орозо ибадаты – булардын бири. Чындыгында, сүйүктүү пайгамбарыбыз орозонун бул коргоочу өзгөчөлүгүн мындайча салыштыруу менен түшүндүргөн: “Орозо – бир калкан.”[214] Баарыбызга белгилүү болгондой калкан эски мезгилдерде согуштарда адамды душмандын кылычынан коргогон бир курал эле. Мына, орозо да мусулманды бул дүйнөдө күнөө кылуудан, акыретте тозоктун отунан коргогон бир курал болуп саналат.

Бул дүйнөдөгү ар бир жамандыктын башаты – Алла тааланы эстен чыгаруу жана жоопкерчилик сезимин жоготуу. Орозо Алла тааланы дайыма биздин эсибизге салып, жоопкерчилик сезимибизди арттырат. Бир айга чейин созулган бул руханий тарбиянын оң таасири менен адам кыймыл-аракеттерин контролдоп, ар кандай жамандыктардан алыстайт.

в) Орозо адамдын боорукердик сезимдерин күчтөнтөт

Турмушунда ачкачылык менен жокчулуктун эмне экенин билбеген бардар бирөө колунда жок ач-жылаңачтардын жокчулуктан тарткан кыйынчылыктарын терең түшүнө алабы? Алардын көргөн азап-тозокторун жүрөгү менен сезе алабы? Албетте, алардай болуп сезе албайт. Бирок ошол киши орозо кармаганда гана ачкачылыктын эмне экенин дагы жакшы түшүнөт. Мына ушундайча жокчулук ичинде азап чегип жаткан жардылардын кыйынчылыктарын жүрөгү менен сезип, аларга карата шапаат жана боорукердик сезими ойгонот. Акырында жарды-жакырларга жардамга келет, алардын кыйынчылыктарын жоюуга аракет кылат. Коомчулуктун жыргалчылыгы менен бак-таалайына салымын кошот. Мына, орозонун бизге берген коомдук адилеттүүлүк сабагы ушундай.

Биз үчүн абдан сонун үлгү болгон сүйүктүү пайгамбарыбыз адамдардын эң жоомарты болгон. Ал ачка кишилерди тойгузуп, өзү ачка калар эле. Рамазанда жоомарттыктын эң жогору чегине жетип, колунда болгон нерселердин баарын бей-бечараларга тараткан. Пайгамбарыбыздын жубайы азирети Айша мындай деген: “Алланын расулу үч күн катары менен кардын тойгузган эмес. Кааласа, тойгузат болчу. Бирок жакырларды тойгузуп, өзү ачка калууну артык көргөн.”[215]

Азирети Айша пайгамбарыбыздын өлүмүнөн кийин качан болбосун, тамак жесе эле ыйлай баштаган. Бир жолу андан эмне үчүн ыйлаарын сурашканда, мындай деп жооп берген: “Азирети Мухаммед (а.с.) көзү тирүү кезинде бир күндө эки жолу жакшылап тойгончо тамак жей албады. Ошону эстеген үчүн ыйлап жатам.”[216]

Азирети Өмөр халифалык кылган учурда катуу ачарчылык болуп, ал тогуз айга чейин созулат. Азирети Өмөр: “Муктаж болгондор бизге келсин,” – деп элге жарыя кылат. Өзү да мусулмандар молчулукка жеткенге чейин нан менен зайтун майынан башка эч нерсе жебей турганын айтып ант ичет. Элдин тарткан кыйынчылыктарын абдан жакшы сезген жана алардан айырмаланбай жашаган бул улуу киши көйнөгү жуулуп, кие турган башка көйнөгү болбогондуктан бир күнү жума намазына кечигип барат жана ошон үчүн жамааттан кечирим сурайт.

Бир мезгилдерде Египетте көптөгөн жылдарга созулган бир ачарчылык болгон эле. Ошол кезде мамлекеттин казынасы Юсуф алейхис-саламдын колунда болчу. Эл ачка, ал эми азирети Юсуф колунда бардык мүмкүнчүлүктөр болгонуна карабастан кардын тойгузган эмес. Эмне себептен мындай кылып жаткандыгын сурашканда, жашаган коомунун кайгы-санааларын жүрөгүнүн тереңинде сезген жоопкерчилик сезими менен мындай деп жооп берген: “Эгерде мен ток болсом, ачкалардын абалын түшүнө албайм, жакырларды жетиштүү ойлой албайм.”[217]

Орозо аркылуу коомчулукта мээримдүүлүк жана боорукердик сезимдер артып, адамдардын ортосундагы өз ара мамилелер чыңдалат.

г) Орозо адамдын ден-соолугун чыңдайт

Сүйүктүү пайгамбарыбыз орозонун ден-соолук үчүн болгон маанисин мындай деп белгилеген: “Орозо кармагыла, ден-соолук табасыңар.”[218]

Адамзаттын улуу муршидинин айткан бул сөзү медицинада да далилденген. Бул тема менен байланыштуу чет элдик эки окумуштуунун төмөнкүдөй аныктамалары бар.

1940-жылы медицина боюнча Нобель сыйлыгын алган атактуу окумуштуу доктор Алексис Каррел “L’Hamme Cet İnconnu” аттуу чыгармасында “орозо маалында денеде топтолгон азык заттардын сарпталарын, кийин болсо алардын ордуна жаңыларынын келип, бүтүндөй денеде бир жаңылануу процесси болорун айтат жана орозонун ден-соолукка абдан пайдалуу экендигин” белгилейт. [219]

Француз профессор Пиер Мулен да төмөндөгүлөрдү айткан: “Ислам дүйнөсүнүн эң пайдалуу нерселеринин бири – орозо. Орозо – дененин ары физикалык, ары руханий жактан эс алышы. Ткандарды тазалайт, топтолгон токсиндерди, ууларды чыгарат. Мусулмандар ушундайча жыл сайын бир ай денелерин эс алдырышат... Христиан дининде орозонун болбошу чоң жоготуу болуп саналат.

Чындыгында адамдардын бир жумада бир күн орозо кармашы, башкача түшүндүрсөк, диета кармап, мөмө ширесин гана ичиши – ден-соолуктары үчүн өтө пайдалуу. Ошондо дене, ткан жана дене-мүчөлөрдөгү уулардан арылып, ден-соолук чыңдалат.”[220]

д) Орозо адамга ырыскынын кадыр-баркын үйрөтөт

Адам колундагы ырыскынын баркын качан гана колунан кеткенден кийин билет жана ал учурда билгенинин эч кандай пайдасы болбой калат. Орозо кармоодон улам белгилүү бир убакыт ырыскыдан алыс калган адамга бул ырыскынын баркы демейдегиден дагы жакшы билинет.

Бул түшүнүк адамга ал ырыскыларды мурункудан да жакшы карманып, аздектеп сактап, аны насип кылган Алла таалага дагы көбүрөөк шүгүрчүлүк кылууну үйрөтөт. Ал эми ырыскыларга шүгүрчүлүк кылуу алардын көбөйүшүнө себеп болот.

Алла таала мындай деп буюрган:

... لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَاَز۪يدَنَّكُمْ ... •

“Ант беремин, шүгүр кылсаңар албетте (ырыскымды) көбөйтөм.”[221]

е) Орозо адамды сабырдуулукка үйрөтөт

Орозо кармоо менен белгилүү бир убакка чейин өзүн ачка кармоого көндүргөн адам турмушунда туш келген ар кандай кыйынчылыктарды сабырдуулук менен кабылдап, азап-тозокторго чыдамдуу болот жана ал кыйынчылыктарды жеңип өтө алат.

Орозо кармаган кишиден күтүлгөн нерселер

Орозо ичип-жегенди гана токтотуу эмес, ошол эле мезгилде жамандыктардан да алыстоо болуп саналат. Ашказаныбыз тамак-аш жана ичимдиктерден алыс болсо, тилибиз жалгандан, колдорубуз арам иштерден, көздөрүбүз арам нерселерди кароодон, кулактарыбыз жалган жана ушак-айыңдарды угуудан, буттарыбыз жаман иштердин аркасынан чуркоодон алыстап, орозодон насибин алууга тийиш. Орозо кармаган кишиден мына ушул нерселерди күтүүгө болот.

Орозо кармаган бир мусулман ар түрдүү тамактар менен толтурулган дасторконго отурганда адал болгон ырыскыларга колун тийгизбейт, сабырдуулук менен ифтар убактысын күтөт.

Алланын буйругу алдындагы бул моюн сунуучулук – абдан суктанарлык бир көрүнүш. Орозонун мусулманга берген бул эрк тарбиясы адамды напсилик каалоолордун туткунунан куткарып, периштеге айланткан чыныгы тарбия.

Эми ынсабыбыз менен ойлонуп көрөлү. Адал болгон нерселерге дагы кол тийгизбеген бул орозо кармаган киши арамга кантип кол сунсун? Денесинин зарылдыгы болгон пайдалуу тамак-аш жана ичимдиктерди каалаган мезгилинде таштай алган бир момун зыяндуу ичимдиктерди колдонуудан кантип баш тарта албасын? Орозо бизге белгилүү бир мөөнөт ичинде адал болгон нерселерден алыстоо менен арамдардан сактанууну үйрөтөт.

Орозонун сыйлыгы

Ырайымы менен кайрымы чексиз болгон кудуреттүү Алла таала пенделеринин ибадаттарына, кылган жакшылыктарына он эседен жети жүз эсеге чейин сыйлык бере турганын билдирсе да, бул ыйык хадисте: “Орозо мен үчүн, анын сыйлыгын мен берем,”[222] – деп буюруп, орозого өзгөчө маани бере турганын кабарлайт. Муну менен сыйлыгынын дагы да көп боло турганын билдирген.

Орозо абдан чоң сабырдуулук жана жан аябаган тобокелчиликтин натыйжасында орундалган бир ибадат болгондуктан анын акыбети да ошого жараша эселеп берилет. Ал тургай орозо кармагандар бейишке өздөрү үчүн атайын бөлүнгөн “Райян” каалгасынан кире турганы пайгамбарыбыз тарабынан билдирилген.[223] Орозо кармаган киши Алла таалага жетип, жыргалчылыктын туу чокусуна чыккан күнү эң чоң кубанычтын даамын татат.

Орозо кимдерге парз

Бир кишиге орозо парз болушу үчүн төмөнкүдөй үч шарт болууга тийиш. Булар:

1) Мусулман болуу; 2) Акыл-эстүү болуу; 3) Эрезеге жетүү.

Бул шарттарга ээ болсо да, орозо кармай албай турганчалык даражада оорулуу болгондор менен жолоочулар орозо кармабаса болот. Оорулуулар сакайганда, жолоочулар да үйүнө кайткандан кийин кармай албай калган күндөрүнүн орозосун каза кылышат.

Эрезеге жете элек балдарга орозо кармоо парз эмес. Ошондой болсо да, ден-соолугуна зыян келбегидей бир негизде балдарды да акырындык менен орозого көндүрө берүү туура болот.

Аялдар нифас (төрөттөн кийинки) абалдарында жана айызы келген убактарда орозо кармашпайт, намаз окушпайт. Бул абалдан өткөндөн кийин кармалбай калган орозо күндөрүн каза кылышат, б.а. кийин кармашат. Бирок окуй албай калган намаздарын каза кылышпайт.

Рамазан орозосу канча күн?

Рамазан айы кээ бир жылдары 29, кээ жылдары 30 күнгө созулат. Рамазан айынын 29 күндүк орозосу деле толук орозо болуп саналат. Анткени парз болгон нерсе – ошол айда толук орозо кармоо. Ушул себептен Рамазан айы 29 күнгө созулган жылдарда кармалган орозону кем деп айтууга болбойт. Акыйкатта, азирети пайгамбарыбыз тогуз Рамазан айында орозо кармаган. Бул Рамазан айларынын төртөө 29 күндүк, бешөө 30 күндүк орозо болгон.

Рамазан айы келе электен мурун аны тосуу максаты менен бир же эки күн орозо кармоо – туура эмес. Мындай орозо парз болгон Рамазан орозосуна кошумчадай көрүнгөндүктөн макүрөө болуп саналган. Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

لَا يَتَقَدَّمَنَّ أَحَدُكُمْ رَمَضَانَ بِصَوْمِ يَوْمٍ أَوْ يَوْمَيْنِ إِلَّا أَنْ يَكُونَ رَجُلٌ كَانَ يَصُومُ صَوْمًا فَلْيَصُمْ ذٰلِكَ الْيَوْمَ

“Силердин ичиңерден бирөөңөр Рамазанды бир күндүк же эки күндүк орозо менен тоспосун! Бирок адаты болуп калган бир орозону кармап жатса, аны кармасын.”[224]

Айдын же жуманын белгилүү күндөрүндө орозо кармаганды адатка айландырып алган кишинин орозо кармаган күндөрү Рамазан айынан мурунку эки күнгө туш келип калса, анда бул орозолорду кармоо – макүрөө эмес. Ошондой эле Рамазандан мурун эки күндөн ашык орозо кармоо да макүрөө болуп саналбайт.

Рамазан айынын башталышы менен аякташынын аныкталышы

Парз болгон орозонун убагы – Рамазан айы. Ушул себептен Рамазан айынын башталышы менен айт күнүнүн туура аныкталышы өзгөчө мааниге ээ.

Рамазан айы менен айт күндөрү негизинен айдын көзөмөлдөнүшү менен аныкталган. Ал эми бүгүнкү күндө буларды астрономия илиминин жардамы менен аныктоого болот. Негизги максат – Рамазан айы менен айт күндөрүнүн туура белгилениши.

Мурун намаз маалдары ыйык Куран менен сүннөттө күндүн жылганына (т.а. жердин күндү айланышына) байланыштуу жер үстүндөгү жарыкка жана көлөкөнүн абалына карай белгиленсе, азыр ал атайын саат менен эсептелип календарларда көрсөтүлүүдө. Учурда жүргүзүлүп жаткан астрономиялык байкоолор мурунку белгиленип келген намаз убакыттарынын туура эле болгонун белгилөөдө.

1979-жылы 19 Ислам өлкөсүнөн 40 дин жана астрономия аалымынын катышуусунда Стамбулда уюштурулган “Жаңырган айды көрүү” аттуу конференцияда айбашы күндөрүн белгилөөдө, айдын көрүнүшү (мейли жалаң көз менен болсун, мейли азыркы илимдин байкоо ыкмалары менен болсун, жаңырган айды көрүү) негизги мааниге ээ болуу менен, астрономдун эсептөөлөрү боюнча белгиленген айдын жаңырышына диний көзөмөл жүргүзүп туруу чечими кабыл алынган.

Бул жөнүндө кеңири маалымат алгысы келгендер үчүн аталган конференциядагы Дин иштери башкармалыгы тарабынан жасалган илимий баяндаманын айрым бөлүмдөрүн корутундулап ушул жерде да белгилей кетели: “Исламдын жол-жоболору боюнча намаз маалдарын белгилөөдө Күндүн жылганы (т.а. жердин өз ордунда суткалык айланышы жана күндү өз огу боюнча жылдык айланышы), ал эми орозо, зекет, ажылык, фитр садакасы, курман айт сыяктуу ибадаттардын убакыттарынын белгиленишинде болсо, айдын айлык жана жылдык айлануулары негизги мааниге ээ болууга тийиш. Аталган ибадаттардын өз убагы менен жасалышы айдын жаңырган күндөрүн, айрыкча анын ичинен Рамазан, Шаввал (мусулман календары боюнча онунчу ай) жана Зулхижжа (мусулман календары боюнча он экинчи ай) айларынын биринчи күндөрүн туура белгилегенге жараша болот. Диндин негизги өкүм-жоболоруна байланыштуу жазылган чыгармаларды изилдөөдө да байкалгандай, Ислам аалымдары жана укукчуларынын көпчүлүгү азирети пайгамбарыбыздын: “Рамазан айынын жаңырганын көргөндө орозону баштагыла, Шаввал айынын жаңырганын көргөндө айттагыла. Эгерде асман бүркөк болуп жаңырган ай көрүнбөсө (Шаабан жана Рамазан айларын) 30 күнгө толуктагыла,”[225] – деген ыйык хадисин карманышкан. Ошентип, алар айдын жаңырган күндөрүн белгилөөдө жогорудагы айларга таандык жаңы айды көрүү керектигин, эгер ага аба ырайы мүмкүндүк бербесе, ал айдын 30 күнгө толтурулушун туура көрүшүп, бул жөнүндө эсептөөлөргө жана жылдыздарга карап төлгө ачуучулардын сөздөрүнө ишенүү динде жайиз эместигин белгилешкен.

Ошондой эле ар бир кылымда сан жагынан аз болсо да, айдын жаңырган күндөрүн (Рамазан, Шаввал жана Зулхижжа айларын) эсептөөлөр менен белгилөөгө мүмкүн жана анын жайиз болорун, ал тургай зарыл экендигин айткан Ислам укукчулары да болгон.

Айдын жаңырган күндөрүн белгилөөдө руят (жаңырган айды көрүү) эң негизги нерсе катары караларын, ал эми эсептөөлөрдүн натыйжасында белгилөө жайиз болбой тургандыгын жактагандардын таянган далилдери төмөндөгүлөр:

1) Ыйык хадисте: “Жаңырган айды көрбөй туруп орозону баштабагыла. (Ошондой эле кийинки) жаңырган айды көрбөй туруп орозону токтотуп айт майрамын өткөрбөгүлө. Асман бүркөк болуп жаңырган айды көрө албасаңар ай күнүн 30 күнгө толтургула,”[226] – деп буюрулуп, эсептөөлөр жана жылдыз саноочулардын маалыматтары жөнүндө эч кандай сөз айтылган эмес. Тескерисинче, жаңырган айды көрүү, эгер ал көрүнбөсө ай эсебин 30 күнгө толтуруу буюрулган. Эгерде эсептөөлөр аркылуу айдын жаңырган күндөрүн белгилөө жайиз болсо, азирети пайгамбарыбыз ай эсебин 30 күнгө толтурууну буюрбайт эле. “Эсеп билгендерден сурагыла” деп айтат болчу.

2) Пайгамбарыбыз жылдыз саноочуларга ишенүүгө жана жылдыздарга карап төлгө ачуу иштери менен алек болууга тыюу салып: “Кимде-ким бир көзү ачыкка же жылдыздарга карап төлгө ачкандарга барса (андан белгисиз болгон нерселер тууралуу сураса) ал Мухаммедге (с.а.в.) жиберилгендерди чанган болуп эсептелет,”[227] – деп буюрган.

3) Жылдыздарга карап төлгө ачуу ойдон чыгарылган жана божомол нерселер болуп саналат. Чыныгы маалыматты, же болбосо чындыкка туура келген божомолду түшүндүрбөйт. Ушул себептен айдын жаңырган күндөрүн белгилөөдө буга таянууга болбойт.

4) Диний милдеттердин убактысын эсептөөлөр аркылуу белгилөө эсеп билгендердин аздыгынан улам диний өкүм-жоболордун аткарылышын татаалдаштырат. Диндин максаты болсо адамдарга жеңилдиктерди алып келүү. Ошондуктан ибадат убакыттарын белгилөө аалымдар үчүн дагы, түркөйлөр үчүн дагы оңой боло тургандай жөнөкөй негиздерге таянылган.

Ал эми айдын жаңырган күндөрүн (айрыкча Рамазан, Шаввал жана Зулхижжа айларындагы) жаңырган айды көрүп белгилөөдөн башка да астрономиялык эсептөөлөр менен белгилөөгө боло тургандыгын жактаган аалымдар аны жактабагандарга төмөнкүдөй жооп беришкен:

1) “Рамазан айынын жаңырганын көргөндө орозону баштагыла. Шаввал айынын жаңырганын көргөндө орозону токтоткула. Асман бүркөк болсо ай күнүн 30 күнгө толтургула” деген маанидеги ыйык хадис айдын жаңырган күндөрүн астрономиялык эсептөөлөр аркылуу белгилөөгө тыюу салган эмес. Ал бир гана мусулмандардын орозо, ажылык, фитр садакасы, айт сыяктуу ибадаттарынын аткарылышы үчүн Айдын кыймыл-аракеттерине байланыштуу так-эсептөөлөрдү үйрөнүүгө мажбур эмес экендигин жана бул иш үчүн төмөнкү катмардын да, жогорку катмардын да байкап белгилей ала турган руят (жаңырган айды көрүү) жолун колдонсо болорун көрсөткөн.

2) Ыйык хадисте тыюу салынган жылдыздарга карап белгисиз нерселер жөнүндө маалымат берүү бүгүнкү күндөгү табигый астрономия илими эмес. Бүгүнкү күндүн маанилүү илими болуп эсептелген астрономияга Ислам дининин тыюу салышы мүмкүн эмес. Мындагы белгиленген жана тыюу салынган нерсе жылдыздардын кыймыл-аракеттерине карап, келечекке байланыштуу кабар жана өкүм-жоболорду чыгарууга жана ар түрдүү негизсиз ишенимдерге жетүүгө аракет жасалышы болуп саналат. Чындыгында, аалымдар ушул жана ушуга окшогон хадистерде айтылган “мунажжим” термини тууралуу “жылдыздардын чыгып батышына карап, келечекке байланыштуу кабар берген адам”, ал эми “кахин” термини тууралуу “бир нерсенин боло турганын алдын ала айткан, же болбосо жашыруун болгон нерселер жөнүндө маалымат берген адам” деген аныктама беришкен.[228]

3) Мурунку чыгаан укукчулардын ойлору боюнча чындыкка туура келерлик божомол да боло албаган эсептөөлөр жана жылдыздарга карап келечек жөнүндө маалымат берүүлөрдү бүгүнкү күндүн эсептөөлөрү жана астрономиясы менен салыштырууга болбойт. Балким алар бүгүнкү күндөгү астрономия илимине байланыштуу алгачкы жана абдан чектелген гана маалыматтар болушу мүмкүн. Ал эми бүгүнкү учурдагы астрономия илиминин бизге берген маалыматтарынын туура экендигинде шек жок.

4) Рамазан, Шаввал жана Зулхижжа айларына тиешелүү айдын жаңырган күндөрүн эсептөөлөр аркылуу белгилөө үчүн бардык мусулмандардын астрономияны жана так эсептөөлөрдү үйрөнүүлөрүнүн зарылдыгы жок. Мурун деле бардык киши айдын жаңырганын көрүү үчүн жооптуу болушкан эмес. Элдин ичинен бир нече киши, ал тургай бир-эки эле киши бул иштен жооптуу болушуп, айдын жаңырганын көрүп, элге кабарлап турушкан. Ал эми бүгүнкү күндө астрономиялык эсептөөлөр жаңырган айды издегенге караганда алда канча оңой жана коомчулук үчүн өтө ылайыктуу абалга жеткен. Андыктан, эсептөөлөр аркылуу айдын жаңырган күндөрүн белгилөө мусулмандар үчүн бир кыйынчылык, же бир машакаттуу иш эмес. Тескерисинче, жеңилдик болот.

Баарыбызга белгилүү болгондой улуу Жараткан ааламды кандайдыр бир ырааттуу тартип менен жараткан. Ыйык Куранда: “Күндү жарык жана Айды нурдуу жараткан, (силердин) жыл санагын, ай эсебин билишиңер үчүн Айга конок ордун даярдаган – Ал. Алла таала буларды чындыкка жараша гана жараткан. Билген элге аяттарды кенен-кесири баяндап түшүндүргөн,”[229] – деп буюрулган.

Башка бир ыйык аятта болсо:

اَلشَّمْسُ وَالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ •

“Күн менен Ай (белгилүү жана туруктуу) бир эсеп боюнча кыймыл-аракетте болушат,”[230] – деп белгиленген.

Жогоруда байкалгандай, бул аяттардын биринчисинде, адамдардын ай менен жыл эсебин эсептей алышы үчүн Айда атайын орун-жайлар жасалганы белгиленген. Өзгөчө улуу кудайдык кудуреттин бар экендигинин түшүнүктүү болушу үчүн Күн менен Айдын айлануу системасынын үйрөнүлүшү жана астрономиялык билимге маани берилиши керек экендиги колдоого алынган.

Экинчи ыйык аятта болсо, Күн менен Айдын башаламан эмес, туруктуу бир тартип жана эсеп боюнча кыймылда болору айтылган.

Ыйык аяттардагы түшүндүрмөлөргө жооп катары Күн менен Айдын кыймылдарын секундуна чейин өлчөп бере алган бүгүнкү астрономияга терс көз караш менен карап, моюн толгоо жана диний ибадат күндөрүн белгилөөдө бул жетишкендиктерди пайдалануунун ордуна мурдагыдай эле “жаңырган айды көрүү” жолун жактоону улантуу биздин оюбузча, эски ыкма деп айтсак жаңылышпайбыз.

Азирети пайгамбарыбыз бир ыйык хадисинде: “Биз сабатсыз бир элбиз. Жазганды да, эсептегенди да билбейбиз. Бизге керек болгон нерсе – айдын кээде 29, кээде болсо 30 күн болгондугун билүү,”[231] – деп буюрган.

Ушул ыйык хадис менен жогоруда белгиленген “Рамазан айынын жаңырганын көргөндө орозону баштагыла. Шаввал айынын жаңырганын көргөндө айттагыла. Аба ырайынын шарттарынан улам айдын жаңырганы көрүнбөсө айды 30 күнгө толуктагыла” деген маанидеги ыйык хадис чогуу изилдөөгө алына турган болсо, Алланын элчисинин айдын жаңырган күндөрүн белгилөөдө “жаңырган айды көрүү” ыкмасын негиз катары карашынын себебин, ошол доордогу коомчулукта жазуунун жана Айдын кыймылы менен байланыштуу эсептөөлөрдүн болбогондугуна байланыштырып кароо жөндүү көрүнөт.

Ал мезгилдеги коомчулуктун ички абал-шарттарына жана мүмкүнчүлүктөрүнө жараша көргөзүлгөн маалымат жолунан бүгүн калпыстык издөө жана Исламдын ар түрдүү себепке байланыштуу берген табигый маалыматтарынын натыйжаларына карата текебер мамиле кылуу туура болбойт.

Айдын жаңырган күндөрүн белгилөөдө дин аалымдарынын “Айдын жаңырганын көргөндө орозону баштагыла...” сыяктуу ыйык хадистерге таянып, руят (жаңырган айды көрүү) жолун негиз катары кармануулары ал доорлордо жүргүзүлгөн астрономиялык эсептөөлөрдүн айдын жаңырган күнүн белгилөөдө жетишерлик болгондугунан болсо керек. Бул көрүнүш жогоруда белгиленип кеткен азирети пайгамбарыбыздын “Биз сабатсыз бир элбиз. Жазганды да, эсептегенди да билбейбиз...” деген маанидеги ыйык хадисинен ачык көрүнөт. Айбашы күндөрүн белгилөөдө “жаңырган айды көрүү” жолунун тандалышы эсептөөлөр аркылуу аны жасоонун ошол мезгилде мүмкүн болбогондугу менен түшүндүрүлөт. Ал эми бүгүнкү күндө болсо, Айдын бардык кыймылы секундуна чейин эсептелип, мейли толгону, мейли жаңыдан жаңырышы болсун, кайсы жерде качан көрүнө тургандыгы так аныкталууда.

Мурунураак да белгиленгендей, табигый жана коомдук илимдердин Ислам дүйнөсүндө өнүгө баштаган Табиун доорунан баштап ар бир кылымда сан жагынан аз болсо да, бир топ аалымдар Рамазан, Шаввал жана Зулхижжа айларындагы айбашы күндөрүн белгилөөдө эсеп менен ибадат кылуунун жайиз болоруна ишенишкен. Чындыгында эле, Айнинин[232] көчүрмөлөрүнө караганда, Табиун доорунун улуктарынан болгон айрым кишилер эсептөө жолу менен ибадат күндөрүн алдын ала белгилөөгө боло турганын кабыл алышкан. Ибн Сурайжтын айтканына караганда, Мутарриф бин Абддулла бин Шыххир менен Ибн Кутайба мына ошол аалымдардын ичине кирет.[233] Бул залкар кишилер жогоруда ар кандай себептер менен айтылып кеткен ыйык хадистеги: “Асман бүркөк болсо, баалоо жолуна кайрылгыла,” – деген сүйлөмдү журтчулук түшүнгөндөй “айды 30 күндүк кылып толуктап баалагыла” деген сыяктуу эмес, “айдын маанилүү күндөрүн эсептөө жолу менен белгиле жана баала” деп жоромолдошкон жана баяндап түшүндүрүшкөн.

Ахмад бин Ханбал болсо, бул сөздү “Асман бүркөк болгон кезде жаңырган айды булуттардын аркасында турган сыяктуу кабыл алгыла” деп түшүнгөн. Анын көз карашы боюнча, Шаабан айынын 29-күнү асмандын бүркөктүгүнөн улам жаңырган ай көрүнбөсө, эртеси күндү Рамазан айынын биринчи күнү катары кабыл алып, орозону баштоо керек. Абдуллах бин Өмөрдүн көз карашы да ушуга окшойт.

Ыйык хадистеги “аны баалагыла” деген сүйлөмдүн “эсептөө жолу менен белгилегиле жана баалагыла” деген өңдүү түшүнүлүшү айрыкча жылдын көпчүлүк бөлүгүндө күндүн бети көрүнбөй асманды булут каптап турган айрым географиялык аймактагылар үчүн айбашы күндөрүн белгилөөдө жеңилдик берет. Ал эми жогорудагы сүйлөмдүн “айды 30 күндүк кылып толуктап баалагыла” деген сыяктуу түшүнүлүшү бул географиялык аймактарда Рамазан айынын жаңырганын көрүү мүмкүн болбогондой эле, андан мурунку Шаабан айынын жаңырганын көрүү да мүмкүн эмес. Ошондуктан мындай аймактарда айды отуз күнгө толуктоо да оңойго турбайт.

Ибн Сурайждын көчүрмөлөрүнө караганда, Имам Шафий дагы айдын жаңырганын астрономиялык эсептөөлөр аркылуу алдын ала белгилөө өкүмүн жактаган кишилердин эсеп жолу менен ибадат кылышынын жайиз болорун айткан.[234]

Хижраттын 7-кылымындагы улуу дин аалымдарынын бири Такийюддин бин Дакик ал-Ид болсо, бул маселе боюнча мындай көз карашын билдирген: “Айдын тогошкон мезгилин эсептөөлөр аркылуу белгилөө менен Рамазан орозосун баштоого болбойт. Анткени Айдын жаңырганынын жерден көрүнгөн мезгили Айдын тогошкон мезгилинен бир-эки күн кийин болот. Шариятта Айдын тогошкон мезгили эмес, анын жаңыдан туулуп жаңырган күнү айбашы күнү катары белгиленген. Ал эми булут, чаң, туман ж.б. ушул сыяктуу нерселердин айынан Айдын жаңырганын көрүүгө мүмкүнчүлүк болбосо да, анын көктө бар экендиги астрономиялык эсептөөлөр аркылуу белгилене алса, демек жаңы айдын башталганы катары кабыл алууга болот. Анткени жаңы айдын башталышынын шарты – Айдын жаңырган абалынын сөзсүз түрдө асмандан көрүнүшү эмес, анын көктө болушу. Бизге көрүнсө да, көрүнбөсө да Айдын жаңыргандыгы белгилүү болсо, дин боюнча жаңы ай башталган болуп эсептелет. Бул абал так билингенде бул маалымат боюнча ибадат кылуу важип болот.”[235]

Ал эми бул темага байланыштуу жогорудагы ыйык хадистерде белгиленгендей, дин боюнча Рамазан айынын башталышы – бул айга тиешелүү алгачкы жаңырган Айдын күн баткандан кийин жерден көрүнө тургандай бир абалда көк мейкиндигинде болушу.

Хижраттын 8-кылымында жашаган Шафий укукчуларынын бири ас-Субки да эсептөөлөр боюнча ибадат кылууну жактаган жана бул тема боюнча канчалык катуу сын-пикирлерге кабылганына карабастан ал көз карашынан тайбаган чыгаан аалым болгон. Бул тема боюнча жазган китепчесинде[236] Субки: “Айдын отузунчу түнүндө жаңыруучу Айды көрүүгө даярданып, аны жалаң көз менен көрүүгө аракет кылгандарга астрономия жана эсеп билген адистер “биздин эсеп боюнча бул түнү Айдын жаңырганын көрүүгө мүмкүн эмес” дешсе, анда алар астрономия жана эсеп адистеринин сөзү менен иш алып барышып, жалаң көз менен көрүүдөн баш тартышат. Анткени математикалык эсептөөлөр так болуп эсептелет. Жалаң көз менен көрүү болсо божомол нерсе,” – деп белгилейт.[237]

Эсептөөлөр боюнча амал кылууну зарыл кылган себептердин бири да, жер шарынын уюлдук аймактарына жакындаган сайын күндүн чыкканы менен батканынын, же тескерисинче, батканы менен чыкканынын арасындагы мезгилдин 6 айга чейин узарып кетиши болуп саналат. Буга окшогон аймактарда бүгүнкү күндө адамдар жашашат жана алардын арасында мусулмандар дагы бар. Бул аймактардагы мусулмандардын айдын жаңырганына карап орозо кармашы мүмкүн эмес жана “бул мусулмандарга орозо парз эмес” деп айтуунун да мүмкүн болбой тургандыгын эске алганда, Рамазан айын, ал тургай орозо сааттарын күн, ай, саат эсебине карай белгилөө зарыл.

Анткени, орозо чынында эле “жаңырган айды көрүү” себебинен улам эмес, Алла тааланын буйругу болгондугу үчүн парз болуп эсептелет. Жаңырган Айдын көрүнүшү орозо кармоо парз болгон Рамазан айынын башталганынын белгиси гана болот. Бир ибадаттын убактысы үчүн белги катары көрсөтүлгөн нерсенин болбой калышынан улам ал ибадатты орундатпай коюуга болбойт. Ошондой эле ал белгинин көрүнбөй калышынан улам бир убакыттын жоюлушу да мүмкүн эмес. Андай учурда ал убакыт башка бир белги менен белгиленет. Аныгында эле, кеч киргенин күндүн батышынан, аср маалынын болгонун бир нерсенин көлөкөсүнүн өзүнөн бир же эки эсе узарганынан, куптан маалынын келгенин күндүн нурунун таптакыр суюлуп толук караңгы киргенинен түшүнөбүз. Ошондой эле бул маалдарды саат менен да аныктап биле алабыз. Асмандын бүркөк болушунан улам көлөкөнүн тийиши, таңдын агарганы же күндүн батканынын көрүнбөгөндүгү намаз маалдарына кандай таасирсиз болсо, жаңырган Айдын көрүнбөшү да Рамазан айындагы орозо үчүн дал ушундай эле таасирсиз болуп саналат. Айдын жаңырганы көрүнбөсө, анын ордуна эсеп колдонулат.

Чындыгында, Айдын жаңырганын көрүү идеясын карманган аалымдардын көз карашын өздөрү жашаган доорлордун чегинде алып караганда, туура эле деп эсептесе болот. Анткени алар ишене алышпаган эсеп бүгүнкүдөй компьютер менен эсептелүүчү эсеп болгон эмес. Ошондой эле алардын бел тута албаган “жылдыз саноочулары” бүгүнкүдөй Айдын ар бир кыймылын секундуна чейин белгилей алган астрономдор эмес болчу. Бул жерде бизге түшүнүксүз болгон нерсе эсептөөлөргө каршы чыккан мурунку аалымдардын көз карашы эмес, бүгүнкү астрономиялык жана календардык эсептөөлөрдөн өөн издеп, маанилүү диний күндөрдү белгилөөдө баягы эле “жаңырган Айды көрүү” ыкмасынан башканы кабыл алышпаган азыркы айрым кишилердин көз караштары болуп саналат.

Баарыбызга белгилүү болгондой, жаңырган Ай дегенибиз – бир айдын алгачкы жана акыркы күндөрүндө жерден караганда ичке жаа түрүндө болуп көрүнүшү. Тогошуу мезгилинде Ай көзгө көрүнбөйт. Ошондуктан бул мезгилдеги Айды “жаңырган Ай” деп атоого болбойт. Ыйык хадистердин кайсынысында болбосун, айбашы күндөрүн белгилөөдө жаңырган ай жана аны көрүү жолу жөнүндө айтылгандарга карап айдын тогошуу абалын айбашы күндөрүнүн башталгычы катары кабыл алууга болбойт. Себеби, Айдын тогошуу абалынын айбашы күндөрүнүн башталгычы катары кабыл алынышы ыйык хадистердин түшүндүрмөсүнө терс түшө тургандай көрүнөт.

Айбашы күндөрүнүн эсептөөлөр аркылуу белгилениши менен жаңырган айды көрүү жолу аркылуу белгиленишинде эч кандай айырма жок экендиги белгилүү. Андыктан, эсепти кабыл албагандар менен эсептөө жолу менен айбашы күндөрүн белгилөөнү жактагандардын арасындагы талаш-тартыштар өз маанисин жоготот.

Ошентип, шарият жолунда айдын башталышы Айдын жаңырган абалында асмандан көзгө көрүнө тургандай абалга келиши менен белгиленет.

Мында жердин кайсы бир аймагынан жаңырган Ай көрүнгөндө жер бетинин калган бардык аймактарында убакыт жана сааттын бирдей болбогондугун эске алуу керек. Мисалга алсак, 1978-жылы Шаввал айынын жаңырганы биринчи жолу 3-сентябрь күнү (жекшембиден дүйшөмбүгө караган түнү) Австралиянын түштүк-чыгыш алкагындагы деңиз тарабында Гринвич сааты боюнча 07.17де көрүнгөн. Бул учурда аталган аймакта күн баткан абалда болсо, ошол эле учурда батыш тарапта орун алган Меккеде күндүзгү саат боюнча 10.17 болуптур. Мындай абалда 3-сентябрь жекшемби күнүн Айдын жаңырганы көрүнгөн Австралияда мусулмандар үчүн орозо айт катары белгилөөгө мүмкүн болсо, ал эми айдын жаңырганы али көрүнө элек Түркия, Сирия, Сауд Аравиясы, Египет, Тунис, Марокка сыяктуу мусулман өлкөлөрдө аны майрамдоого мүмкүн эмес. Бул учурда маселе төмөнкүдөй жол менен чечилүүгө тийиш.

Айдын тогошуусунан кийин анын жаңырганын көргөн өлкөнүн мусулмандарына жараша, берки али Айдын жаңырганын көрө элек өлкөлөрдөгү мусулмандар да ошол Ай жаңырган түндүн эртесин айбашы күнү, же айт күнү катары белгилөөлөрү керек.

Ошондой болсо да, айрым учурларда бул өлчөмдүн Ислам дүйнөсүн бөлө тургандай абалдары болот. Орозонун башталган күнүнө жетише алган жана башкаларга караганда дагы көбүрөөк батыш жакта орун алган өлкөлөр Рамазанды же айт майрамын башташса, чыгыш жакта болуп, бирок ал маанилүү күндөргө жетише албай калгандар бир күн кечигип калышы мүмкүн.

Бүгүнкү күндө Айдын бардык кыймыл-аракети ийне-жибине чейин изилденип, эсептелип жана диний өлчөмдөргө ылайык жаңырган Айдын көрүнөөр маалы жана орду белгиленип, ошого жараша айбашы күндөрүнүн белгиленишинде астрономия илимине таянуу керек. Ошондой эле диний бир жөрөлгөнүн сакталышы үчүн күрөшүү ниети менен өзгөчө дин иштери боюнча жооптуу болгон мекемелер тарабынан Айдын жаңырганына карап иш алпарууга да болот. Эсептөөлөр жаңырган Айдын жер бетинен көрүнүшүнө ылайык жүргүзүлгөн учурда мурунку ыкма менен азыркы эсептөө ыкмасынын ортосунда эч кандай карама-каршылык болбойт.

Айдын жаңырышына байланыштуу эсептелген айлардын башталышы үчүн негиз катары алына турган өлчөм Айдын тогошуу убагы эмес, анын жаңырган абалында жерден көрүнгөн убагы болууга тийиш. Анткени бул тема боюнча ыйык аяттарда руят (көрүү) жана хилал (жаңырган ай) деген сөздөр колдонулган. Айды тогошуу учурунда жерден көрүүгө мүмкүн эмес. Жаңырган Ай болсо Айдын жерден караганда ичке жаа түрүндө көрүнгөнү болуп саналат.

Айбашы күндөрүн аныктоо үчүн жаңы туулган айдын жердин кайсы бир аймагынан көрүнүшү (же болбосо эсептөө жолу менен белгилениши) жетиштүү болушу керек. Бул аймакты Ислам өлкөлөрү менен гана чектеп коюуга болбойт. Анткени азыркы күндө жер шарынын бардык булуң-бурчтарында көптөгөн мусулман боордошторубуз бар. Эгерде биз жаңырган айды көрүү жолун жалгыз гана мусулман өлкөлөр менен чектеп койсок, анда жер жүзүндөгү бардык мусулмандар менен Рамазан жана айт майрамдарында биримдик ичинде бирдей ниетте боло албайбыз.

- Тогошуу мезгилинен кийин жаңырган айдын биринчи жолу көрүнүшү кайсы өлкөгө туура келсе, ал өлкөдөгү мусулмандар менен диндеш болгон башка өлкөдөгү бардык мусулмандар ошол түндүн эртесин жаңы айдын биринчи күнү катары жарыялашы керек.

Орозонун түрлөрү

Беш түрдүү орозо бар:

1) Парз болгон орозолор: Рамазан айында орозо кармоо, Рамазанда кармалбаган орозону башка күндөрдө каза кылуу жана каффарат орозолору – парз.

2) Важип болгон орозолор: Арноо (назр) иретиндеги орозо менен бузулган напил орозолорду каза кылуу – важип.

3) Сүннөт болгон орозолор: Мухаррам айынын тогузунчу жана онунчу, же болбосо онунчу жана он биринчи күндөрүндө орозо кармоо – сүннөт.

4) Мустахаб болгон орозолор: Мусулмандыктын жыл эсебиндеги бардык айлардын он үчүнчү, он төртүнчү жана он бешинчи күндөрү менен аптанын дүйшөмбү жана бейшемби күндөрү жана Рамазандан кийинки Шаввал айында алты күн орозо кармоо – мустахаб.

5) Макүрөө болгон орозолор: Макүрөө болгон орозолор экиге бөлүнөт:

а) Мухаррам айынын онунчу күнү менен жума күнү гана, же ишемби күнү гана орозо кармоо, кечкисин ооз ачпастан, бир күндүн орозосун эртеси күнкү орозо менен бириктирүү – макүрөө. Ошондой эле адамды алсыз кылып, орозону көнүмүш адат абалына алып келе турганы үчүн бир жыл бою орозо кармоо да макүрөө болуп саналат.

б) Арамга жакын макүрөө орозолор: Орозо айттын биринчи күнү менен Курман айттын төрт күнүндө орозо кармоо – арам кылынган макүрөө.

Бул күндөр – Алла тааланын кулдарына берген өзгөчө зыяпат күндөрү. Орозо кармап, Алла тааланын бул зыяпатынан качуу туура эмес.

Орозого кайсы убакта жана кандайча ниет кылынат?

Орозонун маанилүү бир шарты – ниет кылуу. Ниетсиз орозо кабыл болбойт. Ушул себептен ниеттин кайсы убакта жана кандайча кылынарын билүү керек.

Ниет убактысы боюнча орозолор экиге бөлүнөт:

1) Кеч киргенден баштап эртеси күнкү шашке маалына чейин ниет кылына берген орозолор: Рамазан айында кармалган, белгилүү күндөрдө кармалышы багышталган орозолор менен ашыкча кармалган орозолор.

Бул орозолорго түнкүсүн имсак убактысынан мурда ниет кылына берет жана күндүз шашке маалы болгонго чейин ниет кылса да болот. Имсактан мурун ниет кылуу дагы жакшы.

Күндүз орозого ниет кылуунун жайиз болушу имсак убактысынан мурун бир нерсе жебөөгө, ичпөөгө жана орозону бузган бир иш кылбоого байланыштуу. Эгерде орозого терс келген бир нерсе кылынган болсо күндүз ниет кылуу жайиз болбойт.

2) Имсак убактысынан мурун түнкүсүн ниет кылынышы керек болгон орозолор:

Булар – Рамазанда кармалбай, башка мезгилде каза кылынган Рамазан орозосу менен ар түрдүү каффарат орозолору, башталып бирок бузулган напил орозолордун казасы жана багышталган (убактысы белгиленбеген) орозолор.

Бул орозолор үчүн белгиленген бир убакыт болбогондуктан булар үчүн имсактан мурун түнкүсүн ниет кылуу керек. Бул орозолорго таң агаргандан кийин, б.а. имсак убактысы өткөндөн кийин ниет кылынбайт.

Саарлыкка тургусу келбегендер кеч киргенден кийин эртеси күнкү орозо үчүн ниет кыла алат. Түн оокумда ойгонуп, кайрадан ниет кылышы керек эмес. Саарлыкка туруп, бирок орозо үчүн ниет кылууну унутуп калып, эртең менен эстегендер да шашке маалына чейин ниет кыла алат. Минтип кечирээк ниет кылгандардын орозосунда бир кемчилик болбойт. Шашке маалынан өткөндөн кийин орозого ниет кылынбайт. Рамазан айында кармалбаган орозо башка күндөрдө кармалган учурда ниет түнкүсүн кылынууга тийиш. Каффарат орозолору да ушундай. Бул орозолорго саарлыктан кийин ниет кылынбайт.

Рамазан орозосуна кеч киргенден баштап эртеси күнкү шашке маалына чейин ниет кыла берүүгө болот.

Мындайча айтканда, кадимки кармалган орозо үчүн саарлык тамагы ичилгенден кийин ниет кылынат. Ал эми саарлыкта ойгоно албай калып, саарлык маалы аяктагандан кийин ойгонгон адам, күн чыкса деле шашке болгончо ошол күндүн орозосу үчүн ниет кыла алат. Бир гана саарлык маалынан кийин орозону буза тургандай бир нерсе кылбаса болгону.

Орозо кармоо максаты менен саарлыкка туруу ниет болуп саналат. Саарлыкка турбаган жана мындан мурун орозого ниет кылбаган бир киши да шашке маалына чейин ниет кыла алат. Минтип кечирээк ниет кылгандардын орозосунда бир кемчилик болбойт. Шашке маалынан өткөндөн кийин орозого ниет кылынбайт.

Ниет негизинен адамдын жүрөгүндө болот. Б.а. түн ичинде түнүчүндө эртең орозо кармай турганын жүрөгү менен кабыл алган жан ниет кылган болуп эсептелет. Орозо кармоону ойлоп, саарлыкка турган адамдын ал ойлогону да ниет болот. Орозого чын жүрөктөн ниет кылса, жетиштүү. Ошентсе да, жүрөк менен кабыл алган ниетти ооз жүзүндө айтуу андан да жакшы. Ушундан улам орозо кармай турган адам ичинен ниет кылып, ооз жүзүндө да: “Куттуу Рамазандын эртеңки орозосуна ниет кылдым,” – деп айтышы керек. Ар бир күндүн орозосуна өзүнчө ниет кылуу абзел.

Саарлык жана ифтардын берекеси

Саарлыкта ойгонуп тамактануу – сооп. Сүйүктүү пайгамбарыбыз: “Саарлыкка туруп тамактангыла, анткени саарлыктагы тамакта береке бар”[238] – деп буюрган. Саарлык тамагы орозо кармап жатканда, ачкачылыкка чыдай турган күч берет. Ошондой эле окулган дубалар кабыл боло турган убакыттардан бири да саарлык маалы болот. Саарлыкка турган киши тилегин айтып, дуба кылышы жана Алла тааладан кылган күнөөлөрүнүн кечирилишин суранышы керек.

Орозо ибадатын аткарып, ооз ачар маалына жетишкен киши мындан чоң ырахат алат жана көңүлү толкуйт. Кармаган орозосунун акыбети кайтып, кыямат күнүндө Алла тааланын алдына барганында улуу кубанычка батат.

Азирети пайгамбарыбыз мындай деп буюрат: “Орозо кармагандар үчүн эки сүйүнүчтүү нерсе бар: Бири – ифтар кылган убак, экинчиси да – Алланын алдына барган мезгил.”[239]

Ифтар маалында окулган дубалар кабыл болот. Азирети пайгамбарыбыз (с.а.в.) бул маселе боюнча мындай деп буюрган: “Үч кишинин дубасы кайтарылбайт, кабыл болот:

1) Орозо кармаган кишинин ифтар мезгилиндеги дубасы.

2) Адилеттүү өкүмдардын дубасы.

3) Зулумдук көргөн кишинин дубасы.”[240]

Рамазан орозосун башка убакта кармоого түрткү болгон кечиримдүү себептер

Рамазан айында эч кандай себеби жок эле орозо кармабай коюу – чоң күнөө, мындан сырткары мунун жазасы да бар. Ал эми бир киши төмөнкү абалдарда Рамазан орозосун кармабаса да болот, же болбосо баштаган орозосун буза алат. Бирок кийин мүмкүнчүлүк болору менен кармай албаган орозолорун каза кылууга тийиш.

1) Оору-сыркоо: Оорулуу бирөө орозо кармаганда оорусунун күчөп кетишинен, же созулуп кетишинен корксо, орозо кармабай деле койсо болот. Оорусу сакайганда, кармай албай калган орозосун каза кылат. Оорулуу кишиге караган киши да кийин кармаса болот. Бирок бул оорулууга кароого мажбур болгон киши орозо кармаган учурда алсырап, оорулууга жакшы карай албай калып, ушул себептен оорулуунун өмүрү коркунучка түшө турган учурларда гана болот. Мындай коркунуч болбосо, оорулууга караган кишинин күчү жетип турса, орозосун кармашы керек, башка бир мезгилге калтырышы туура болбойт.

2) Жолоочулук: Рамазан айында эң аз дегенде 90 чакырымдык жолго чыккан жолоочу орозо кармабаса да болот. Жолоочулугу аяктагандан кийин орозо кармай албай калган күндөрүн каза кылат. Эгерде орозо кармоодо кандайдыр бир кыйынчылык болбосо, жолоочунун жолдо орозо кармаганы абдан сооптуу болот.

3) Зордук көрүү: Өмүрүнө, же ден-соолугуна кандайдыр бир коркунуч туулган бирөө орозосун буза алат. Бузган орозосун кийин кармайт.

4) Кош бойлуу жана эмчектеги баласы болуу: Кош бойлуу, же эмчектеги баласы болгон бир аял орозо кармаганда өзүнө, же баласына бир зыян боло турганынан корксо, орозо кармабай деле койсо болот. Кош бойлуулук жана эмчек эмизген мезгили аяктаганда, кармабаган орозосун каза кылат.

5) Жан кейиткен ачкачылык жана чаңкоо: Орозо кармаган киши ачкачылык, же чаңкоонун айынан акыл-эсинин бузуларынан, же болбосо денесине коркунучтуу бир зыян келеринен корксо, орозосун буза алат. Кийин ылайыгы келгенде, кармабаган орозосун каза кылат.

6) Карылык жана алсыздык: Дене-бою күндөн күнгө алсырап, орозо кармоого даремети жетпей калган кары адамдар орозо кармабай деле койсо болот. Алар орозосун кийин дагы кармай алышпагандыктары үчүн кармай албаган ар бир орозо күнүнүн ордуна фидья беришет. Сакаюу үмүтү болбогон оорулуулар да ушундай.

Фидья (Акчалай садака)

Орозо кармаганга даремети жетпеген алсыз жана кары адамдар менен сакайып кетүүдөн үмүтү үзүлгөн оорулуулар Рамазан айынын ар бир күнү үчүн фидья беришет. Фидьянын өлчөмү фитрдин өлчөмү менен бирдей болот. Бул фидьялар Рамазандын башында берилет, ошондой эле Рамазан айынын ортосунда жана акырында да бериле берет.

Кааласа фидьянын бардыгын колунда жок бир гана кишиге, кааласа бир нече кишиге бере алат. Мындай абалдагылардын фидья берүүгө да күчтөрү жетпесе, Алла тааладан кечирим сурап жалынышат. Орозо кармоого даремети жетпеген карылар жана айыгып кетүүдөн үмүтү жок оорулуулар эгер кийинчерээк орозо кармагыдай абалга келсе, мурунку кармай албай калган орозолорун каза кылууга тийиш. Мындай учурда мурунку берген фидьяларынын мааниси калбайт, алар садака болуп эсептелет.

Каза жана каффарат

Каза – бузулган орозонун ордуна (бир күндүк болсо, бир күн) орозо кармоо.

Каффарат – бузулган бир күндүк орозонун ордуна эки ай, же болбосо алтымыш күн катары менен орозо кармоо. Мындан сырткары бузулган орозо да каза кылынууга тийиш. Каффарат Рамазан айында гана кармалган орозону себепсиз түрдө, билип туруп эле бузуунун жазасы болуп эсептелет. Башка орозолор бузула турган болсо, каза кылуу гана, б.а. бузулган орозонун ордуна гана орозо кармоо жетиштүү болот.

Рамазан орозосу кийинки айларда кармалып жатканда, кайрадан атайылап эле бузула турган болсо, кайрадан каза кылынууга тийиш, каффараттын кереги жок.

Каффарат орозосу катары менен кармала тургандыктан Рамазан айына жана орозо кармалышы арам болгон күндөргө туш келбеши керек.

Камарий айлардан бирөөнүн биринчи күнү каффарат орозосу кармала баштаса, эки ай катары менен орозо кармалат. Бул айлардан экөө тең жыйырма тогуз күндүк болсо да, эки ай толук орозо кармалгандыктан каффарат толукталган болот.

Айдын биринчи күнү эмес, башка күндөрдө орозо кармала баштаса, 60 күн катары менен орозо кармалып, каффарат толукталат. Кандайдыр бир себеп менен орозо токтотулуп, же болбосо кем кармалса, кайрадан баштап, алтымыш күн катары менен кармап толукташ керек. Аялдар каффарат орозосун кармап жатканда, ортодогу айыздык күндөрүндө кармашпайт. Айыздык күндөрү аяктаганда кайрадан үзгүлтүксүз түрдө орозо кармоону улантып, алтымыш күндү толукташат. Аялдар айызы бүткөнүнө карабастан, таза күндөрүндө орозо кармабай, каффарат орозосун токтото турган болсо, каффаратты кайрадан баштоого тийиш.

Ошол эле Рамазанда, же болбосо башка Рамазан айларында бир нече жолу каффаратты талап кыла тургандай түрдө орозосун бузган кишиге булардын бардыгы үчүн бир каффарат орозосу жетиштүү болот. Бирок каффаратты орундаткандан кийин кайрадан билип туруп орозосун буза турган болсо, мындан улам да өзүнчө каффарат керек.

Кары, же болбосо оорулуу болуп, каффарат орозосун кармоого кубаты жетпеген киши каффарат катары алтымыш жакыр кишини эртең менен жана кечкисин тамактандырып тойгузат, же ал тамактын акчасын жакырдын колуна берет. Бир күндүк тамак бир фитр өлчөмүндө болот. Фитр өлчөмүндөгү бул акчаны ар башка алтымыш кишиге бере алат, ошондой эле, бир фитр өлчөмүндөгү акчанын бардыгын алтымыш күндө күн сайын бир жакырга гана берсе да болот.

Алтымыш күндүк азык-түлүктү же фитр өлчөмүндөгү акчаны бир күндө бир жакырга берсе, ал бир күндүк фитрдин гана ордуна эсептелет.

Орозону бузган нерселер

Орозого терс келген бир нерсе кылынса, орозо бузулат. Орозону бузган айрым нерселер казаны да, каффаратты да талап кылат. Орозону бузган айрым нерселер болсо бир гана казаны талап кылат.

Орозону бузуп, казаны жана каффаратты талап кылган нерселер

1) Орозо кармап жатканын билип туруп себепсиз түрдө тамактануу.

2) Тыштан буудай, арпа, күрүч жана күнжүт даанасынчалык бир нерсени алып жутуу.

3) Орозо кармап жатканын билип туруп жыныстык катнашка кирүү.

Аял же күйөөсүнүн бирөөсү экинчисин кыйнап жыныстык катнашка кире турган болсо, жыныстык катнашка кирүүгө кыйнаган кишиге каза жана каффарат, ал эми кыйналган кишиге да каза гана керек.

4) Чылым чегүү, же кандайдыр бир жыты жагымдуу өсүмдүктү түтөтүп, түтүнүн соруу.

5) Насыбай (жыттаган) чегүү.

6) Буудай же арпа даанасын жутуу.

7) Аз өлчөмдө туз татуу.

8) Кан алдыргандан кийин же жөн эле аялын өпкөндөн кийин орозосу бузулду деп ойлоп, атайын эле орозосун бузуу.

Рамазан айында ниет кылып, орозону баштаган киши жогоруда саналган нерселердин бирөөнү билип туруп себепсиз түрдө кыла турган болсо, орозосу бузулган болот. Бузулган бул орозону каза кылышы керек жана атайылап бузганы үчүн да каффарат кармашы абзел.

Каффаратты жойгон нерселер

Каффаратты талап кылган бир нерсени кылып, орозосун бузган киши ошол күнү орозо кармай албай турганчалык даражада ооруп калса, же аял кишинин этек кири келип калса, каффарат жоюлат, б.а. каффарат орозосун кармоонун кереги жок. Бирок оорусунун өз эркинен сырткары болушу – шарт. Өзү атайылап эле ооруга себеп болсо, каффарат жоюлбайт. Ошондой эле сапар аралыгындагы бир саякатка чыгышы менен да жоюлбайт.

Орозону бузуп, казаны гана талап кылган нерселер

1) Ун, камыр, бир жолкуда көп туз жана зайтундун данеги сыяктуунун желиши, же болбосо жутулушу көнүмүш болбогон нерселерди жеп коюу же жутуу.

2) Таш, топурак, темир, алтын жана күмүш сыяктуу нерселерди жутуу.

3) Ичи болбогон жаңгак жана бадамды жутуу.

4) Тамакка кирген кар же жамгырды өз каалоосу болбостон жутуу.

5) Башка бирөөнүн мажбурлоосун менен орозону бузуу.

6) Тиштеринин арасына тыгылып калган нокоттун чоңдугунчалык тамактын калдыгын жутуу.

7) Даарат убагында оозду же мурунду чайкап жатканда, капыстан тамакка суунун кирип кетиши.

8) Унутуп калып тамактангандан кийин орозосунун бузулганын ойлоп жеп-ичүү.

9) Өз каалоосу менен ооз толтуруп кусуу.

10) Өз каалоосу менен ооз жана мурун көңдөйүнө түтүндү тартуу. Өз каалоосу менен болбосо орозо бузулбайт (Мурун көңдөйүнө тамекинин түтүнү тартылса каффарат талап кылынат).

11) Күн бата элек болсо да, батты деп ойлоп ооз ачуу.

12) Ооз бекиткен (имсак) убакыт өтүп кетсе да, дагы убакыт бар деп ойлоп тамактануу.

13) Жыныстык катнашка кирбестен, аялды кармалоо же өбүшүү натыйжасында бошонуу.

14) Рамазан орозосунан башка бир орозону бузуу.

15) Жолоочулук мезгилинде орозону баштап, бирок белгилүү бир мөөнөткө барган жеринде жашоого (мукимдикке) ниеттенбей тамактануу.

16) Жолго чыга электе орозону баштап, кийин сапарга чыгууга ниеттенип, жашаган жеринин чегинен өткөндөн кийин орозону бузуу.

Булардын бирөө менен орозосу бузулган кишинин кечке чейин орозону буза турган бир нерсе кылбашы – важип.

Күндүз жакшы болуп калган оорулуу киши, сапары аяктаган жолоочу, этек кири жана нифас абалынан арылган аял, балакатка жеткен бала жана жаңыдан исламды кабыл алган адам Рамазан айынын урмат үчүн ошол күнү кечке чейин орозо кармап жаткансып, орозону буза турган нерселерден сактанса, жакшы болот.

Орозого ниет кылган аялдын күндүз этек кири келип калса, орозосун бузушу керек.

Аял киши али этек кири келе электе айыз күнүм деп орозосун бузбашы керек.

Оорулуу жана жолоочу болуп, орозо кармабаган кишилердин жебей-ичпей жүрүшүнүн кереги жок. Бирок булар көрүнөө эмес, көмүскө жерде тамактанууга тийиш.

Орозону бузбаган нерселер

1) Орозо кармап жатканын унутуп калып, тамактануу, бир нерсе ичүү жана жыныстык катнашка кирүү.

Азирети пайгамбарыбыз мындай деп буюрган: “Кимде-ким орозо кармап жатканын унутуп калып, ичип-жесе, орозосун толуктасын, (такыр) бузбасын. Анткени аны Алла жедирип, ичирди.”[241]

Унутуп калып ичип-жеп жатканда, орозо кармаганын эстей койсо, дароо оозундагыны түкүрүп оозун чайкайт жана орозосун улантат. Орозо кармаганын эстегенден кийин тамагынан бир нерсе өтсө, анда орозосу бузулат. Бир киши орозо кармап жатканын унутуп калып, тамактанган бир кишини көргөндө, эгерде күч-кубаттуу болуп, орозого туруштук бере алган бир киши болсо, орозо кармап жатканын анын эсине салат, алсыз жана күчсүз бир киши болсо эстетпейт.

2) Сууга чөмүлүүнүн натыйжасында кулакка суунун кириши.

3) Өз каалоосунан сырткары тамагына чаң же түтүндүн кириши.

4) Кусууга аргасыз болуу.

5) Өзүнөн-өзү келген кусундунун кайра өзүнөн-өзү эле ичке кетиши.

6) Түшүркөө.

7) Кармалабай жана өппөй туруп эле жөн гана кароо, же ойлонуунун натыйжасында бошонуу.

8) Аялын жөн гана өбүү.

9) Түнкүсүн жунуп болсо да эртең мененкиге чейин жуунбай, күндүз жуунуу.

10) Тиштеринин арасына саарлыкта тыгылып калган жана нокоттон кичине болгон тамактын калдыгын жутуу.

11) Оозундагы шилекейди жутуу. Оозунан сыртка чыккан шилекейди кайра жутуу орозону бузат.

12) Оозуна келген какырыкты жутуу.

13) Мурундан аккан сууну ичке тартып жутуу.

14) Оозуна салган (мисалы, тишине койгон) дарынын даамынын тамагына жетиши.

15) Эркектин жыныстык органына дары же суу куюу.

Бул саналып өткөн нерселердин эч бири орозону бузбайт.

Орозону бузган жана бузбаган врачтык көзөмөлдөн өтүү жана дарылануу жолдору

а) Астма оорулары үчүн колдонулган сыкма дары (спрей)

Өпкө оорулары үчүн колдонулган сыкма дары ap жолкусунда 1/20 мл сыяктуу аз өлчөмдө оозго сыгуу жолу менен пайдаланылууда. Мунун көбүрөөк бөлүгү да ооз жана мурун көңдөйүндөгү былжырлуу челдерге сиңип жок болот. Калган аз бир бөлүгүнүн шилекей аркылуу ашказанга жетип жетпеси жөнүндө так маалымат жок. Даарат алганда оозубузду чайкаган сууга салыштырмалуу колдонулган сыкма дарынын өтө эле аз экендиги анык. Ал эми, орозо кармаган киши даарат алып жатканда оозун чайкоо үчүн ууртаган суунун ооздо калган аз бир бөлүгүнүн шилекей аркылуу ашказанга жетишинен орозонун бузулбастыгы тууралуу хадистер (Даримий. Савм. 21) жана Ислам аалымдарынын орток көз карашы (ижма) бар. Өзгөчө мисвактын айрым кыпындары жана химиялык заттардын ашказанга барышы анык болгон күндө да азирети пайгамбарыбыздын орозо күндөрүндө мисвак колдонгондугу ишенимдүү хадис булактарында орун алган (Бухарий. Савм. 27; Тирмизий. Савм. 29). Натыйжада, “анык, так билинген нерсе шек саноодон бузулбайт” дегендей, ашказаныбызга жетип жетпегени күмөн болгон бул нерседен орозо бузулбайт.

Андыктан, астма оорусу менен ооругандардын ден-соолугу орозо кармаганга мүмкүн болуп башка оорусу болбосо, дем алуусун жеңилдетүү максаты менен оозго сыгылган кычкылтектүү дары орозону бузбайт.

б) Көз тамчысы

Адис көз даарыгерлеринен алынган маалыматтарга караганда, көзгө тамчылатылган дары өлчөмү боюнча абдан аз (1 миллилитрдин 1/20сы болгон 50 микролитр) болуп анын бир бөлүгү да көздүн ирмелиши менен сыртка чыгат. Калган бөлүгү болсо көз менен мурун көңдөйүн бириктирген каналдарда жана былжырлуу челдерде сорулуу жолу менен денеге өтөт. Көз тамчысынын жок дегенчелик өлчөмдө абдан аз бир бөлүгүнүн тамак сиңирүү каналдарына жетиши мүмкүн экендиги айтылууда. Бул маалыматтар жогорудагы айтылгандар менен чогуу каралганда көз тамчысы орозону бузбайт.

в) Мурун тамчысы

Дары катары мурун көңдөйүнө тамчылатылган дарынын бир тамчысы 0,06 см3 га жакын. Мунун бир бөлүгү да мурун көңдөйүнүн ичиндеги былжырлуу майда түктөргө сиңип кетет. Калган бираз гана бөлүгү ашказанга барат. Муну болсо мазмазадагыдай (оозду суу менен үч жолу чайкоо) эле кечиримдүү абал катары да кароого болот.

г) Тилдин алдына коюлган дары

Айрым жүрөк оорулары үчүн тилдин алдына коюлган дарылар түздөн түз ооз көңдөйүнүн нерв жолдору аркылуу сорулуп канга аралашып жүрөк оорусунун алдын алат. Аталган дары ооз көңдөйүндө сиңип жок болгондуктан анын ашказанга жетиши мүмкүн эмес. Андыктан тилдин алдына коюлган дарыларды колдонуу орозону бузбайт. Бирок сиңген нерседен шилекей пайда болсо, аны жутпастан түкүрүү зарыл.

д) Эндоскопиялык, колоноскопиялык текшерүүдөн өтүү, б.а. түз ичеги (көтөн чучук) же аялдардын жыныстык органы аркылуу УЗИге түшүү

Ашказан ооруларын аныктоо үчүн ашказандын ичин көрүү же андан суюктук алуу үчүн эндоскопиялык текшерүүдө ооз көңдөйү аркылуу ашказанга медициналык бир аспап киргизилип текшерүү бүткөндөн кийин кайра суурулуп алынат. Ичеги-карын ооруларын аныктоо максаты менен ичегинин ичин көрүү же андан суюктук алуу үчүн колоноскопиялык текшерүүдө түз ичеги (көтөн чучук) аркылуу ичегилерге аспап киргизилип текшерүү бүткөндөн кийин кайра чыгарылат. Колоноскопиялык текшерүүдө дайыма, ал эми эндоскопиялык текшерүүдө болсо көпчүлүк учурда карала турган бөлүктүн тазалыгын камсыз кылуу үчүн колдонулган аспап аркылуу суу берилет.

Эндоскопиялык же колоноскопиялык текшерүүдөн өтүү, б.а. түз ичеги же аялдардын жыныстык органы аркылуу УЗИге түшүү тамактануу маанисинде болбосо да көпчүлүк учурда аспап аркылуу суу берилгендиктен орозо бузулат. Бирок аталган текшерүүлөрдө тиешелүү аспаптарды колдонуу учурунда тамак сиңирүү системасына суу, май жана ушуга окшогон кандайдыр азык-заттар кирбесе орозо бузулбайт.

е) Сийдик бөлүп чыгаруу каналын көрүү жана ал канал аркылуу дары берүү

Сийдик бөлүп чыгаруучу каналдарга кирген аспаптар же ал каналдар аркылуу дарылоо орозону бузбайт.

ё) Анестезия

Оору сездирген нерв жолдоруна таасир берип кандайдыр бир деңгээлде ооруга бөгөт коюу ыкмасы анестезия деп аталат. Анестезиянын регионалдык, жергиликтүү жана жалпы анестезия делген үч түрү бар. Жеңил операцияларда ооруган жерге ооруну сездирбөөчү укол (наркоз) саюу жолу менен операция жасоо ыкмасы регионалдык анестезия болуп эсептелет. Дененин андан да кеңирирээк бир бөлүгүнө, алсак, дененин белден ылдыйкы жагы, же болбосо бир ыптасы операцияны сезбеши үчүн омурткага же нерв жолдорунун байланышкан түйүндүү жерлерине укол саюу ыкмасы жергиликтүү (перидуральный) анестезия делет. Ал эми оор операцияларда оорулууга укол берүү аркылуу эч нерсени сезбей уктатып коюу ыкмасы менен ооруга бөгөт коюу жалпы анестезия болуп саналат.

Анестезия дем алуу жолу же ийне саюу аркылуу денеге дары берүү ыкмасы менен ишке ашырылат. Дем алуу жолу же ийне аркылуу жасалган анестезия ашказанга жетпегендиктен тамактануу маанисинде кабыл алынбайт. Ал эми жергиликтүү жана жалпы анестезияда өзгөчө шашылыш абалдарда дары жана суюктук бериш үчүн кан тамырлар кеңейтилет жана ал процесс оорулууга серум берүү жолу менен ишке ашырылууда. Натыйжада, регионалдык анестезия орозонун бузулушуна себеп болбойт. Жергиликтүү жана жалпы анестезия болсо денеге серум берилгендиктен орозо бузулат.

ж) Кулак тамчысы жана кулакты чайкоо

Кулакты тамакка туташтырган бир канал бар. Бирок кулактын тарсылдагы бул каналды бүтөгөндүктөн кулакка кирген суу же дары тамакка жетпейт. Андыктан кулакка тамчылатылган дары же кулакты чайкоодо кулдонулган суюктук орозону бузбайт.

Кулактын тарсылдагында тешик болсо деле, кулакка тамчылатылган дары кулак калканынын ичинде сиңип кеткендиктен ашказанга жетпейт, жетсе да абдан аз бир бөлүгү жетиши мүмкүн. Бул өлчөм, жогоруда белгилегендей, орозо учурундагы кечиримдүү абал катары каралат. Ошондой эле кулактын тарсылдагында тешик болуп ал аркылуу кулакты чайкоодо колдонулган суюктуктун ашказанга жетиши толук мүмкүн. Мындай абалда ал канал аркылуу орозону буза турганчалык өлчөмдө суюктук ашказанга барса, анда орозо бузулат.

з) Свечка колдонуу, клизма жасатуу

Учурда ооруну басуу, температураны түшүрүү же башка максат менен түз ичеги (көтөн чучугу) аркылуу, ал эми грибок оорусу жана аялдарга тиешелүү кээ бир ооруларды дарылоо үчүн аялдардын жыныстык органы аркылуу свечка (шам түрүндөгү кичинекей дары) колдонулууда. Клизма жасоо болсо, оорулууга операция жасоодон мурун же ич катканда түз ичеги аркылуу суу жиберип жоон ичегидеги заңды сыртка чыгаруу катары түшүнсөк болот.

Тамак сиңирүү системасы ооздон башталып түз ичегиде аяктаган сиңирүү каналы жана тамак сиңирүү бездеринен турат. Тамак сиңирүү каналы болсо ооз көңдөйүнөн башталат. Ооз көңдөйүнүн түп жагында алкым көңдөйү бар. Андан ары кызыл өңгөч, ашказан, ичке ичеги, жоон ичеги жана түз ичеги жайгашкан. Тамак сиңирүү системасы негизинен ичке ичегиде аяктайт. Жоон ичегиде болсо, суу, глюкоза жана айрым туздар сиңет. Аялдардын жыныстык органы менен тамак сиңирүү системасынын ортосунда кандайдыр бир байланыш жок. Андыктан, аялдардын жыныстык органы аркылуу колдонулган свечкалар орозону бузбайт. Түз ичеги аркылуу колдонулган свечкалар болсо канчалык тамак сиңирүү системасы менен байланыштуу болсо да тамак сиңирүү процессинин ичке ичегиде аяктаары, свечкалардын азыктандыруу өзгөчөлүгү болбогондуктан жана свечка колдонуу тамактануу маанисин билдирбегендиктен орозо бузулбайт.

Клизма жасатуу тууралуу ушул эки абалды баса белгилөөгө болот: жоон ичегиде суу, глюкоза жана кээ бир туз элементтери сиңгендиктен азык-зат камтыган суюктуктун ичегилерге берилиши жана орозону буза турганчалык деңгээлде суунун сиңиши, же ичегилерде калышы орозону бузат. Ал эми суу ичегилерге берилгенден кийин көп күттүрбөстөн ичегилер дароо тазаланса жана ал суу менен бирге ичегилердеги денеге керексиз азык-заттар да түз ичеги аркылуу сыртка чыгарылса, мындай учурда ичегилерге сиңген суунун өлчөмү аз болгондуктан орозо бузулбайт.

и) Диализ (бөйрөккө жардам берүү)

Бөйрөк оорусу менен ооругандарга карата жасалган диализ ыкмасынын перитонеал диализ жана гемодиализ деген эки түрү бар.

Перитонеалдык диализ – карын көңдөйүнө берилген атайын даярдалган суюктук аркылуу оорулуунун өзүнүн карын челин колдонуп канын уулу заттардан арылтуу жана денедеги суюктуктун тең салмактуулугун сактоо иши. Гемодиализ болсо кандын денеден алынып атайын жасалган машинанын жардамы менен тазаланып кайра денеге берүү иши болуп саналат. Кан ийне аркылуу оорулуунун колунан алынат. Гемодиализ машинасы канды диализор аттуу чыпкадан өткөрүп аны уулу заттардан жана ашыкча суудан арылтат. Чыпкаланган таза кан экинчи бир ийне аркылуу оорулуунун кан тамырына кайра куюлат. Бул жол-жобо аткарылып жатканда, айрым учурларда оорулууга азык-зат камтыган суюктук берилет.

Жыйынтыктап айтканда, оорулууга кандайдыр бир суюктук зат берилбестен жасалган гемодиализде орозо бузулбайт. Диализдин калган түрлөрүндө болсо денеге азык-зат камтылган суюктук берилгендиктен орозо бузулат.

й) Ангио жасатуу

Эл ичинде ангио катары билинген операция ооруга диагноз коюу (ангиография) жана дарылоо максаты менен жасалат. Ангиография дегенди денедеги кан тамырлардын чагылдырылышы деп түшүнөбүз. Тамырларга кирип алардын сыртка көрүнүшүн камсыз кылган жана жараксыз зат катары билинген дарынын жардамы менен ангиограм делген фильмдер тартылат. Ангиографиянын жардамы менен дене мүчөлөрүн керектүү заттар менен камсыз кылган кан тамырлардын сүрөттөрү чыгарылып кан тамыр ооруларын же болбосо, бул кан тамырлар аркылуу азыктанган мүчөлөрдөгү ооруга байланыштуу анализдик маалыматтарды аныктоого болот. Дарылоо максаты менен жасалган ангионун классикалык ыкмасы – ангиопласт. Ал ыкма тарыган же таптакыр эле бүтөлүп калган кан тамырларды балон же болбосо стент делген атайын даярдалган аспап аркылуу кайра кеңейтип ачуу үчүн жасалат.

Ушул маалыматтарга таянуу менен ангиография жана ангиопласт операциялары тамактануу маанисинде каралбагандыктан алардан орозо бузулбай тургандыгын белгилөөгө болот.

к) Кан берүү (хижама)

Кан берүүнүн орозону бузуп бузбашы жөнүндө азирети пайгамбарыбыздын “Бузук кандардан арылтууда аны жасагандын да, жасаткандын да орозосу бузулат” (Абу Дауд. Сыям. 28) деген хадисине таянып айрым Ислам аалымдары кан берүүдөн орозо бузуларын айтышкан. Ал эми көпчүлүк Ислам аалымдары азирети пайгамбардын орозо учурунда бузук кандардан арылтылгандыгы менен байланыштуу риваяттарды (Бухарий. Савм. 32; Абу Дауд. Сыям. 29) негиз кылып кан берүүнүн орозону бузбай тургандыгын белгилешкен.

Бул эки хадис жана аны менен байланыштуу риваяттарды жыйынтыктап карасак “Бузук кандардан арылтууда аны жасагандын да, жасаткандын да орозосу бузулат” хадисин “Бузук кандардан арылтууда аны жасагандын да, жасаткандын да орозосу бузулуу коркунучу бар” деген мааниде түшүнсөк болот. Себеби бузук кандардан арылткан киши бузук кандарды оозу менен соруп чыгаргандыктан оозго келген кан тамагына чейин кирип кетиши мүмкүн болсо, ал эми аны жасаткандын каны азайып өң-алеттен кетип алсырап тамак-аш жешке туура келери белгилүү. Ушундан улам Анас б. Малик да бузук кандардан арылуунун орозолууну алсыратарынан улам туура көрбөсүн айткан (Бухарий. Савм. 32).

Натыйжада, бүгүнкү учурдун шарттарына ылайык кан берүүдөн орозо бузулбайт.

л) Май дары (мазь) жана дарылык касиети бар жабыштыруучу

Теридеги жылчыкчалар жана тери астындагы капилляр тамырлар аркылуу денеге сүйкөлгөн май, май дары жана ушуга окшогондор сиңип канга аралашат. Бирок бул заттар денеге абдан аз өлчөмдө жана көп убакытта сиңет. Ошондой эле бул процедура тамактанууга жатпайт. Андыктан териге сүйкөлгөн май, дары, дарылуу жабыштыруучулар орозону бузбайт.

Орозо кармаган кишиге макүрөө болгон нерселер

1) Бир нерсени жутпастан, даамын татуу.

Мисалы, бир аялдын күйөөсү тамактын тузунун көп же аз болушуна байланыштуу аялынын тынчын алса, анда ал аял тамакты жутпастан, тузун көрө алат. Тамак бышырып иштеген ашпоз үчүн да ушундай.

2) Керексиз түрдө бир нерсени чайноо. Баласы үчүн бир нерсени чайнашы керек болгон аял, бул ишти кылуу үчүн башка бир жол таба албаса, кичинекей баласын коргоо максаты менен чайнай алат.

3) Өзүнө ишеними болбогон бирөө өз аялын өбүшү жана кучакташы. Жыныстык жактан кандайдыр бир бошоонуу болбосо да бул – макүрөө. Эгерде өбүү жана кучактоонун натыйжасында эркектик сезими козголуп бошосо, анда макүрөө эле болбостон, орозосу да бузулат.

4) Түкүрүктү ооздо топтоп жутуу.

5) Өзүн алсыз кыла турганчалык даражада кан алдыруу, оор иштерди кылуу (Алсыз кылбай турган болсо макүрөө болбойт).

Орозо кармаган кишиге макүрөө болбогон нерселер

1) Гүл жана жыпар жыттарды искөө.

2) Көздү калем менен боёо.

3) Өзүнө ишенсе, аялын өбүү.

4) Мисвак колдонуу, тиштерди тазалоо.

5) Оозго суу ууртап чайкоо.

6) Мурунга суу жүгүртүү.

7) Сергүү үчүн жуунуу.

Орозо кармаган кишиге мустахаб болгон нерселер

1) Саарлыкта туруп тамактануу.

2) Саарлыкта кечирээк тамактануу. Ал эми тамакты күмөндүү бир убакка чейин кечиктирүү – макүрөө.

3) Күндүн батканы даана белгилүү болгондон кийин ооз ачуу. Намаздан мурун ооз ачып тамактануу да – мустахаб. Ифтарда мына бул дубаны окуу сүннөт болуп саналат:

اَللّٰهُمَّ لَكَ صُمْتُ وَبِكَ اٰمَنْتُ وَعَلَيْكَ تَوَكَّلْتُ وَعَلٰى رِزْقِكَ اَفْطَرْتُ وَصَوْمَ الْغَدِ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ نَوَيْتُ فَاغْفِرْ ل۪ي مَا قَدَّمْتُ وَمَا اَخَّرْتُ

“Аллаахумма лака сумту ва бика ааманту ва алайка таваккалту ва алаа рызкыка афтарту ва савмалгади мин шахри Рамазана навайту, фагфиирлии маа каддамту ва маа аххарту.”

Мааниси: “Оо, Аллам! Сенин ыраазычылыгың үчүн орозо кармадым, Сага ишендим жана Сага сыйындым. Сенин ырыскың менен ооз ачтым жана Рамазан айынын эртеңки орозосуна да ниет эттим. Менин мурунку жана келечектеги күнөөлөрүмдү кечир! “

Орозо менен байланыштуу ар түрдүү өкүм-жоболор

Эсинен чыгарып жиберип тамак ичкен жана орозо кармап жатканда кускан киши орозосунун бузулганын ойлоп тамактанса, каза талап кылынат. Ал эми кусуу менен орозосунун бузулбаганын билип туруп тамактанган кишиге каза да, каффарат да керек.

Күндүз түшүркөгөн кишинин абалы да ушундай. Рамазанда күндүз уктап жатканда түшүркөгөн киши орозосунун бузулганын ойлоп тамактанса, мындан улам орозосун каза кылууга тийиш. Түшүркөөнүн орозону бузбаганын билип туруп тамактанса, анда ал киши каза да, каффарат да кылышы керек.

Бир аял Рамазанда (али этек кири келе электе) айыз күнүм деп орозосун бузса жана ошол күнү этек кири келбесе, эгерде ошол күндүн орозосуна ниет кылбаган болсо, анда ал орозосун каза кылууга тийиш. Эгерде ниет кылып, орозону баштагандан кийин бузган болсо каффарат талап кылынат.

Тиштердин арасынан чыгып, шилекейге аралашкан кан шилекейден көп же шилекей менен бирдей деңгээлде болуп, жутула турган болсо орозону бузат. Шилекейден аз болсо бузбайт.

Тиштерин тазалаган киши орозосунун бузулганын ойлоп, билип туруп тамактанса ага каффарат керек.

Даарат алып жатып оозуна суу ууртаганда, капысынан тамагына суу кирип кетсе, эгерде орозо экенин билсе, орозосу бузулат жана каза талап кылынат. Эгерде ал учурда орозо кармап жатканы эсинде эмес болсо, орозосу бузулбайт.

Жолоочу болбогон бир киши түнкүсүн ниет кылып орозону баштагандан кийин күндүз сапарга чыга турган болсо да, ошол күндүн орозосун кармашы керек. Жолго чыккандан кийин орозосун бузуп салса, каза талап кылынат. Жолго чыгып, бирок жашаган жеринин чегинен өтө электе орозосун бузса, анда ага каффарат керек.

Жолоочу болгон бир киши ниет кылып орозону баштагандан кийин күндүз али сапары аяктай электе, же болбосо сапары аяктап, үйүнө кайткандан кийин орозосун бузса, анда ага каза талап кылынат.

Рамазан айынан орозо карызы болгон бир киши буларды каза кыла электе кийинки Рамазан келип калса, алгач Рамазан орозосун кармайт, андан кийин мурунку Рамазандан калган карыздарын кармайт.

Рамазан орозосун каза кылып жатканда, кааласа бул орозолорду катары менен, кааласа арадан убакыт өткөрүп кармайт. Карыздарын эртерээк төлөп кутуулуу үчүн катары менен баарын кармап салганы дагы жакшы болот.

Бир аял орозо кармап жатканда этек кири келип калса, ошол күндүн орозосун каза кылууга тийиш.

Бир киши ооруп калганы үчүн Рамазанда орозосун бузса жана айыкпастан көзү өтүп кетсе, андан эч нерсе талап кылынбайт.

Даарат алгандан кийинки ооздо калган нымдуулук орозону бузбайт. Сүйлөшүп жатканда нымдалган эриндеги шилекейди жутуу менен орозо бузулбайт.

Рамазанда эси ооп калган киши бир нече күн эсине келе албай турган болсо, эси оогон күнүн каза кылбайт, анткени ниет кылып ошол күндүн орозосун баштаган болчу. Бирок кийинки күндөрдү каза кылат.

Напил катары кармалган орозону себепсиз эле бузуу – макүрөө. Кандайдыр бир себеп менен бузулган напил орозо каза кылынууга тийиш.

Кармала башталган каффарат орозосу аяктай электе Рамазан айы келсе, каффарат кайра баштан кармалышы керек.

Итикаф

Итикаф – ниет кылып, бир мечитте туруу дегенди билдирет. Рамазандын акыркы он күнүндө мечитте туруу муаккад сүннөт болуп эсептелет. Жамааттын ичинен бирөө итикафка киргенде, бул милдет башкалардын мойнунан түшөт.

Итикафтын шарттары: ниет кылуу, орозо кармоо, итикафты беш маал жамаат менен намаз окулган мечитте кылуу жана аялдын айыздык жана нифас абалында болбошу. Аял киши мечитте эмес, үйүндө намаз окулган бөлмөдө итикаф өтөйт.

Итикафтын адеби

1) Мечиттердин ичинен эң көп жамааты болгонунда жана Рамазандын акыркы он күнүндө итикафка кирүү.

2) Итикаф учурунда орунсуз нерселерди сүйлөбөө, Куран, хадис жана пайгамбарыбыздын өмүр баяны тууралуу китептерди окуу.

3) Таза кийим кийинүү, жыпар жыт себинүү.

Итикафка кирген киши мечитте тамактанат, уктайт жана керектүү нерселерин мечиттен алат. Булар үчүн тышка чыга турган болсо, итикаф бузулат.

Дааратканага баруу, даарат алуу жана зарыл болгондо гусул даарат алуу сыяктуу табигый муктаждыктары үчүн мечиттен сыртка чыга алат. Жума намазы бул жерде эмес, башка жерде окулса, жума намазы үчүн турган жеринен чыгып, ошол жерге барса болот. Жаназа намазы үчүн сыртка чыга албайт.

Өзүнө жана мал-мүлкүнө кандайдыр бир зыян тиет деген кооптонуудан улам жана зордук менен мечиттен чыгарыла турган болсо, башка бир мечитке өтүү үчүн ал мечиттен сыртка чыга алат.

Мындай аргасыз абалдардан сырткары мечиттен чыга турган болсо, итикафы бузулат. Итикафта болгон киши жубайы менен жыныстык катнашка кириши итикафты бузат. Ошондой эле кучактоо жана өбүшүүнүн натыйжасында бошоо болсо да бузулат. Ал эми түшүркөө итикафты бузбайт.

Чын жүрөктөн берилип итикаф кылган момун белгилүү бир мөөнөткө дүйнөлүк иштерден ажырап, Алла таалага жүз бурат. Душманы болгон шайтандын жамандыгынан эң бекем чепке жашырынып, Алла тааланын үйү болгон мечитте Анын чексиз кайрымына баш пааналаган болот. Мындай абалда болгон момун Алла тааланын үйүндө Анын коногу болуп саналат. Үй ээсине жарашкан нерсе да – коногун сыйлоо. Азирети пайгамбарыбыз дүйнөдөн кайтканга чейин Рамазандын акыркы он күнүндө итикафка кирген.

[211] Бухарий. Савм. 7.

[212] Бухарий. Савм. 8.

[213] Бакара сүрөсү. 183-аят.

[214] Бухарий. Савм. 2; Муслим. Сыям. 30.

[215] Тирмизий. Зухд. 38.

[216] Шараний. ат-Табакатул-кубра. 1-том. 24-бет.

[217] Алийюл-Каари. Миркатул-мафатих. 2-том. 492-бет.

[218] Кашфул-Хафа. 2-том. 33-бет.

[219] “Хаят” энциклопедиясы. “Орозо” беренеси.

[220] “Гүнайдын” газетасы. 13 август 1982-жыл. 1-бет.

[221] Ибрахим сүрөсү. 7-аят.

[222] Бухарий. Савм. 9; Муслим. Сыям. 30.

[223] Бухарий. Савм. 9; Муслим. Сыям. 30.

[224] Бухарий. Савм. 14; Муслим. Сыям. 3.

[225] ал-Бухарий. ал-Жамиус-Сахих. II. 279. – Стамбул, 1315; Муслим. ал-Жамиус-Сахих. II. 579 (Тахкик: М. Фуад Абдулбаки). – Каир, 1375/1955; Абу Дауд. ас-Сунан. I. 543. – Египет, 1371/1952; ат-Тирмизий. ал-Жамиус-Сахих. III. 72 (Тахкик: М. Фуад Абдулбаки). – Египет, 1953; Ибн Маажа, ас-Сунан, I, 259 (Тахкик: М. Фуад Абдулбаки). – Египет; ад-Даримий. ас-Сунан. II. 3. – Дару ихйаис-суннптин-набавийя.

[226] ан-Нававий. Шарху Сахихи Муслим. – Бейрут, 1392/1972. 5-том. 188-189-беттер.

[227] ат-Тархиб ват-тархиб 4-том. 34-бет (Хадисти Баззар айтып берген).

[228] Ибн Абидин. Мажмуатур-расаил. I. 245.

[229] Юнус сүрөсү. 5-аят.

[230] Рахман сүрөсү. 5-аят.

[231] ал-Бухарий. ал-Жамиус-Сахих. II. 279. – Стамбул, 1315; Муслим. ал-Жамиус-Сахих. II. 579. – Каир, 1375/1955; Мирас Камил. Тажриди Сарих котормосу. VII. 308 (Хадис №908) – Стамбул. 1945.

[232] ал-Айни. Умдатул-кари. Х. 271. – Египет.

[233] ал-Куртубий. ал-Жами ли ахкамил-Куран. II. 293. – Каир, 1354/1935.

[234] Мухаммед б. Абдилваххаб ал-Андалусий. ал-Азбуз-зулал. I. 244. – Катар, 1973; (ал-Хидая журналы. 1398/1978. 6-саны. 82-бет. Тунис).

[235] ал-Азбуз-зулал. I. 249-250. – Катар, 1973.

[236] Рисаланын аты “ал-Илмул-Маншур фи исбатиш-шухур”.

[237] Ибн Абидин. Раддул-Мухтар. II. 251-252. – Стамбул, 1307; Мирас Камил. а.а.ч. VI. 311.

[238] Бухарий. Савм. 20; Муслим. Сыям. 9.

[239] Муслим. Сыям. 30.

[240] Ибн Маажа. Сыям. 48.

[241] Бухарий. Савм. 7.

ФИТР САДАКА

Карызынан же негизги муктаждыктарынан сырткары эң жок дегенде өзүнө жетишерлик өлчөмдө мал-мүлкү, же ошончолук баада акчасы болгон мусулмандын фитр садакасын бериши – важип.

Бул кыскача “фитр” деп айтылат. Фитр садакасынын важип болушу үчүн зекетте болгондой мал-мүлк бергенден кийин бир жыл өтүшү же көбөйүүчү сапатта болушу шарт эмес.

Фитр – Рамазан айында жакырларга берилген садака. Айттан мурун берилсе, жакшы болот. Айт күнүнө чейин берсе болот. Диний өлчөмдөр боюнча бай болгон кишинин өзүнүн да, эрезеге жетпеген балдарынын да фитрлерин бериши – важип.

Жакыр болгон баланын атасы өлгөн болсо, же болбосо колунда жок болсо, небересинин фитрин чоң атасы берет.

Бир киши аялынын же чоңоюп калган балдарынын фитрин берүүгө милдеттүү эмес. Булар бай болсо, фитрлерин өздөрү берүүгө тийиш.

Аялынын жана чогуу жашаган чоң балдарынын фитрин алардан уруксат сурабастан бере алат. Ал эми өзүнчө жашаган чоң балдарынын фитрин болсо алардын уруксаты менен бере алат. Бир киши атасы менен энесинин фитрлерин берүүгө милдеттүү эмес.

Фитр бул төрт түр азык-түлүктөн төмөнкүдөй өлчөмдө берилет:

Түрү: Саны:

Буудай 1600 грамм.

Арпа 3200 грамм.

Мейиз 1600 грамм.

Курма 3200 грамм.

Бул азыктардын өзүн берүү менен бирге баасына карап акчалай да берсе болот. Кайсынысы жакырга дагы пайдалуу боло турган болсо, ошону берүү ылайыктуураак болуп саналат.[242] Бир фитр бир гана жакырга берилет, экиге бөлүп берсе болбойт. Бир жакырга бирден көп фитр берсе болот. Фитр ниет кылгандан кийин берилет. Бирок мунун фитр экендигин бере турган кишиге айтуунун кереги жок. Фитр берген кишинин ичинен ниет кылышы жетиштүү болот.

Зекет кайсы жакырларга берилсе, фитр да ошолорго берилет. Кандайдыр бир кечиримдүү себептен улам Рамазанда орозо кармай албаган кишилер да жетиштүү мал-мүлккө ээ болушса, фитрлерин берүүгө милдеттүү.

Колунда бар мусулмандар фитр берүү аркылуу жакырларга майрамдык кубанычты тартуулашат. Мына ушундайча бир жагынан Алла тааланын алдындагы карызын орундатып, ошол эле мезгилде соопко да калган болушат.

Фитр берүү орозосунун кабыл болушуна, өлүмдүн кыйынчылыгынан жана кабыр азабынан кутулууга себеп болот.

Анттын каффараты орундатылып жатканда он жакыр кишини эртең менен, кечинде тойгузуу же он жакырга фитр өлчөмүндө акча төлөнүшү керек.

Маида сүрөсүнүн 89-аятында ант каффаратынын кандайча орундатыла турганы билдирилгенде, “Үй-бүлөңөргө жедиргениңердей кылып, он жакырды тойгузуу” сөздөрү орун алган.

Бул аят канчалык ант каффараты менен байланыштуу болсо да, Рамазанда берилиши керек болгон фитр менен ант каффараты үчүн берилиши керек болгон өлчөмдүн бирдей болушу, фитр берип жатканда кайсы өлчөмдөрдү эске алышыбыз керек экендиги боюнча бизге жол көрсөтүүдө.

Ошондуктан Рамазанда фитр берген кишинин эртең менен жана кечинде жеген тамактарынын акчалай наркын эсептеши жана фитр өлчөмүн өзүнүн дасторконундагы тамактарды эске алып бериши ылйыктуураак болот.

[242] Белгиленген өлчөмдөр фитрдин эң төмөнкү өлчөмү. Мындан да аз өлчөмдө фитр берилбейт. Фитрдин көбү үчүн бир чек жок. Башкача айтканда, белгиленген өлчөмдөн көбү бериле берет. Материалдык абалы жакшы болгондордун фитрди бул өлчөмдөрдөн көбүрөөк берилиши сунуш кылынат.

ЗЕКЕТ

Исламдын беш шартынын бири болгон зекет мал-мүлк менен аткарылган ибадат болуп саналат. Хижраттын экинчи жылында парз кылынган.

Зекет мал-мүлктүн белгилүү бир бөлүгүн жакыр болгон мусулманга берүү дегенди түшүндүрөт. Зекетти берүү мезгили келгенде кечиктирилбестен орундалууга тийиш. Себепсиз түрдө зекетин кечиктирген киши күнөөкөр болот.

Зекеттин мааниси

Динибиз коомчулуктун бейпилчилиги менен бак-таалайына абдан чоң маани берип, муну ишке ашыруу үчүн бир нечелеген негиздерди алып келген. Булардын бири – зекет. Динибиз зекетти парз кылып, бардар кишилерге мал-мүлктөрү менен акчаларынын белгилүү бир бөлүгүн жыл сайын тартиби менен колунда жок жакырларга беришин буйрук кылган.

Зекет аткарылып аткарылбашы боюнча адамдын эркине коюлган бир көмөк эмес, жакырдын акысы жана бай кишинин орундатышы керек болгон бир милдет болуп саналат. Бул тема боюнча ыйык Куранда мындай деп айтылган:

وَف۪ٓى اَمْوَالِهِمْ حَقٌّ لِلسَّٓائِلِ وَالْمَحْرُومِ •

“Алардын мал-мүлктөрүндө муктаж жана жакыр кишилер үчүн бир акы бар.”[243]

Зекеттин Исламдын беш шартынын ичинде орун алышы жана ыйык Курандын көптөгөн жеринде намаз менен бирге айтылышы анын динибизде абдан чоң мааниге ээ болгон бир ибадат экендигин көрсөтүп турат. Ислам дининин коомчулуктун дарттарын айыктыруу жана муктаждыктарына жооп берүү үчүн алып келген негиздеринин бири болгон зекет коомдук жардамдашуу системасынын бир түрү болуп саналат.

Зекет жана башка жардамдашуу түрлөрү бай киши менен кедей кишинин ортосундагы байлык айырмасынан улам туула турган тең салмаксыздыктарды жоюп, коомчулукта бейпилчиликтин түзүлүшүн камсыз кылат. Ыйык Куранда бул темага байланыштуу мындай деп буюрулган:

... كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْاَغْنِيَٓاءِ مِنْكُمْ ... •

“Бул мал-мүлк араңардан бай болгондордун арасында колдон колго өткөн бир байлык абалына келбесин.”[244]

Зекет сөзүнүн сөздүктөгү маанилеринин бири да – “тазалоо.” Зекет бай кишинин мал-мүлкүн жакырдын акысынан тазалайт. Ушул өңдүү эле, жүрөгүн да сараңдыктан тазалайт жана күнөөлөрдөн арылышына аралжы болот. Чындыгында ыйык Куранда кудуреттүү Алла таала:

خُذْ مِنْ اَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكّ۪يهِمْ بِهَا وَصَلِّ عَلَيْهِمْ ... •

“(Оо, Мухаммед!) Алардын мал-мүлкүнөн аларды күнөөлөрдөн арылтып жана тазарта турган кайыр-садака (зекет) ал жана аларга бата тиле...”[245] – деп буюруп, бул акыйкатты билдирген.

Зекет мал-мүлктү берекелүү кылып, чоңоюшун жана көбөйүшүн камсыз кылат. Зекетин берүү менен жакырларга көмөк көрсөткөндөрдүн мал-мүлкүнүн көбөйгөнү жалпыга маалым болгон бир акыйкат. Эч шексиз, мал-мүлктүн көбөйүшүндө сүйүнгөн жакырдын таза дилинин чоң ролу бар. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

... وَمَٓا اَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ ... •

“Силер Алла үчүн эмне берсеңер, Алла анын ордуна (дагы жакшысын) берет.”[246] Алла таала бул аятта берилген зекеттин ордуна анын жообун берерин убада кылган.

Зекет “садака” деп да айтылат. Садака “ак ниеттүү болуу” деген маанини түшүндүрөт. Бул боюнча зекет – бир мусулмандын Алла тааланын алдында ак ниеттүү жана чын жүрөктөн берилген кул экендигин көрсөткөн бир ибадат.

Ислам дини бүткүл мусулмандарды бири-биринен айырмалабастан, баарын бир тулку-бой катары карайт. Азирети пайгамбарыбыз мындай деп айткан:

اَلْمُؤْمِنُونَ كَرَجُلٍ وَاحِدٍ اِنِ اشْتَكٰى رَأْسُهُ اِشْتَكٰى كُلُّهُ وَاِنِ اشْتَكٰى عَيْنُهُ اشْتَكٰى كُلُّهُ

“Бардык момундар бир киши сыяктуу, бирөөнүн башы ооруса, бардыгынын башы ооруйт. Бирөөнүн көзү ооруса, бардыгынын көзү ооруйт.”[247]

Бир киши катары кабыл алынган коомчулукта мусулмандардын бири кандайдыр бир кыйынчылыкка дуушар болсо, ал коомчулуктун дене-мүчөлөрү сыяктуу болгон башка мусулмандар ошол эле кыйынчылыкты туюшат жана аны жоюуга аракет кылышат. Коомчулуктун эң бечара жана жардамга муктаж бөлүгүн көзөмөлдөө жана бул коомдук тынчсызданууну жоюу бай кишилерге берилген бир милдет болуп эсептелет. Бир коомчулукта жашоо-тиричилигин камсыз кыла албай, чарасыздык ичинде кыйынчылык тарткан жер караган жакыр кишилер болуп турганда, байлык ичинде сүзгөн бардар кишилердин буларга көңүл бурбашын ойлоо такыр мүмкүн эмес.

Жашаган өлкөсүнүн бейпилчилиги жана коопсуздугунун аркасы менен пайда таап байыган киши жыйнаган байлыгына гана ыраазы болуп, коомчулуктун кыйынчылыктарына кандайча кош көңүл мамиле кыла алат? Алардын кыйынчылыктарына көңүл буруу бардар кишилердин милдети гана болбостон, чыныгы мусулман болуунун өлчөмү да болуп саналат. Жашаган коомчулугунун кайгы-капаларына көңүл бурбаган кишилер тууралуу пайгамбарыбыз мындай деп буюрган: “Короолош кошунасы ачка отурганда, ток жашаган момун чыныгы момун эмес.”[248]

Бизди жараткан жана жашаткан Алла, кандайча көптөгөн ырыс-кыларды берген болсо, биз да булардын бир бөлүгүн жакыр жана муктаж кишилерге берип, алардын кыйынчылыктарын жоюуга милдеттүүбүз.

Бардар мусулмандар зекеттерин иреттүү түрдө муктаж болгон кишилерге берүү менен коомчулуктун тынчын алган коомдук бир дартты айыктырып, ушундайча Алла тааланын ыраазычылыгына жана адамдардын сүйүүсүнө жеткен болушат. Ошентип бардык кишилердин бири-бирине сүйүү жана урмат менен мамиле кылган, бири-бирине бекем ишенген, кызганычтыктар жоюлган жана коомдук жардамдашуу эң мыкты түрдө ишке ашырылган бейпил бир коомчулук жаралган болот.

Зекеттин парз болушунун шарттары

Бир кишинин зекет берүүгө милдеткер болушу үчүн ал кишиде жана ээ болгон мал-мүлкүндө айрым шарттар болууга тийиш.

Мал-мүлк ээсинде болушу зарыл болгон шарттар

1) Мусулман болуу.

2) Эрезеге жеткен болуу.

3) Акыл-эстүү болуу.

4) Көз карандысыз болуу.

5) Мал-мүлкүнүн баасынчалык карызынын болбошу, же болбосо карызын төлөгөндөн кийин калган мал-мүлкүнүн нисап деп белгиленген өлчөмдөн аз болбошу.

Мусулман болбогондордун, эрезеге жетпеген балдардын (Шафий мазхабындагылардын көз карашы боюнча балдардын жана акыл-эссиз кишилердин мал-мүлктөрүнөн да зекет берилиши керек. Бул милдетти алардын ата-энеси орундатат), акыл-эси ордунда болбогон кишилер жана азаттыгы жок кулдардын зекет бериши парз эмес. Колунда нисап өлчөмүндө, же андан да ашык мал-мүлкү болсо да, мал-мүлкүнүн өлчөмүндө, же андан да көп карызы болгон киши зекет берүүгө милдеттүү эмес.

Мал-мүлктө болушу зарыл болгон шарттар

1) Мал-мүлктүн нисап деп белгиленген өлчөмдө болушу.

2) Мал-мүлктүн табигый түрдө, же наркы боюнча көбөйүүчү сапатта болушу.

3) Нисап өлчөмүндөгү мал-мүлккө ээ болгондон кийин бир жыл өтүшү.

Нисап – динибиз тарабынан белгиленген бир өлчөм. Карызынан жана негизги муктаждыктарынан тышкары бул өлчөмдө мал-мүлкү, же болбосо акчасы болгон киши дин боюнча бай деп эсептелет жана буларга ээ болгондон кийин бир жыл өткөн соң зекет берүүгө милдеттүү болот. Мал-мүлкү жана акчасы нисап өлчөмүнө жетпеген, же жетсе да жеткенине бир жыл өтпөгөн киши зекет берүүгө милдеттүү эмес.

Соода-сатык мал-мүлктөрү менен сүтү жана төлдөп көбөйүшү үчүн багылган малдар чындыгында эле көбөйүүчү сапатта болгон мал-мүлктөр болуп саналат. Колдо болгон алтын, күмүш жана накталай акча менен акча сыяктуу колдонулган баалуу документтер (тилкат, чек ж.б.) иштетилип көбөйтүлүшү мүмкүн болгондуктан, булар да наркы боюнча көбөйүүчү сапатка ээ.

Нисап өлчөмүндөгү мал-мүлктүн үстүнөн толук бир жыл өтүүгө тийиш. Мал-мүлк жылдын башында нисап өлчөмүндө болууга тийиш, ошондой эле, жылдын аягында да нисап өлчөмүндө болушу керек. Жыл ичиндеги мал-мүлктөгү азаюулар эске алынбайт. Жылдын ичиндеги көбөйүүлөр да өз-өзүнчө эсептелбейт, булар да ошол эле мал-мүлккө кошулуп, жылдын аягында бардыгынын зекети берилет.

Жылдын башында нисап өлчөмүндө болгон бир мүлк, жыл ичинде азайып, нисап өлчөмүнөн аз болуп калса жана жылдын аягында да нисап өлчөмүнө жетпесе, бул мүлктөн зекет берүүнүн кереги жок. Кайрадан нисап өлчөмүнө жеткен мезгилден баштап бир жыл өткөндөн кийин зекет берилиши керек.

Нисап өлчөмдөрү

Алтын: 85 грамм (20 мыскал).

Күмүш: 595 грамм (200 дирхам).

Акча: Алтын же күмүштүн нисабы өлчөмүндө акча.

Соода-сатык мал-мүлктөрү: Алтын же күмүш нисабы баасында мал-мүлк.

Кой жана эчки: кырк кой же кырк эчки.

Уй: Отуз уй.

Төө: Беш төө.

Негизги зарылдыктар

Бир кишинин жана кароого милдеттүү болгон кишилеринин зарылдыгы болгон негизги нерселерге “негизги зарылдыктар” деп айтылат.

Жашалган үйлөр, керектүү болгон үй буюмдары жана кийим-кечектер, пайдаланылган унаалар, өздүк китептер, өнөрпоздордун аспаптары, бир жылдык нафака негизги зарылдыктар болуп саналат. Булар үчүн зекет берүүнүн кереги жок.

Алтын жана күмүштөн сырткары соода-сатык үчүн болбогон бермет, зумрут, алмаз сыяктуу асыл таштан жасалган буюмдардан да зекет берүүнүн кереги жок. Бирөөгө таандык болсо да, анын колунан чыккан жана кайра бир жолу колуна өтүү ыктымалы болбогон мал-мүлктөрдөн да зекет берүү зарыл эмес.

Танылган жана далилдөөгө мүмкүн болбогон аласалар, деңизге түшүп кетип чыгарылбай калган мал-мүлктөр, талаада сакталып коюлган жери унутулган акчалар да ушундай. Бирок булар качандыр бир убакта колго тийсе жана андан кийин арадан бир жыл өтүп, нисап өлчөмүнө жете турган болсо зекеттерин берүү керек.

Бир кишинин нисап өлчөмүндө мал-мүлкү, же акчасы болгону менен ошончолук өлчөмдө карызы болсо, анда ал зекет берүүгө милдеттүү эмес. Карызын төлөгөндөн кийин колунда нисап өлчөмүндө мал-мүлк, же акчасы калса, булардын зекетин берүүгө тийиш. Нисап өлчөмүнөн аз болсо, анда зарыл эмес.

Соода-сатык үчүн болбогон үй, дүкөн, аспап жана унаалардан зекет берүүнүн кереги жок. Булардын коюлган күрөөсүнөн жана кирешесинен алынган акчалар нисап өлчөмүнө жетип, анан арадан бир жыл өтсө, же болбосо адал жолдор менен табылган башка акчаларга кошула турган болсо зекеттери берилүүгө тийиш.

Эгерде бир мал-мүлк зекет парз болгондон кийин али зекет бериле электе зыянга учураса, анда зекет жоюлат. Мал-мүлктүн бир бөлүгү жок болсо, анда бул бөлүктүн зекети берилбейт. Мал-мүлк атайылап эле колдон чыгарылса, зекет карызы жоюлбайт жана төлөнүшү керек.

Зекеттин туура болушунун шарты

Намазда жана орозодо ниет – шарт, ошондой эле, бир ибадат болгон зекеттин туура болушу үчүн ниет кылуу да шарт болуп саналат.

Зекетти жакырга берип жатканда, же жакырларга берүү үчүн бөлүп жатканда, мунун зекет экендигине ниет кылынышы керек. Ачык айтуу зарыл эмес. Бир мал-мүлктү, же акчаны жакырга берип жатканда анын зекет экендигине ичтен ниет кылуу жетиштүү. Зекет экендиги айтылбай, кайыр-садака экени айтылса да, берилген нерсе зекет болуп саналат. Эң негизгиси – берилген нерсенин зекет экендигине чын жүрөктөн ниет кылынышы.

Жакыр кишиге зекет ниети менен берилбеген акча жана мал-мүлк жакырдын колунда турган болсо, зекет экендигине ниет кылуу жайиз. Эгерде жакырдын колунан чыккан болсо, ал учурда зекетке ниет кылынбайт.

Зекет берүүгө милдеттүү болгон киши зекетти жеке өзү бере алат, ошондой эле, башка бирөөнү өкүл кылуу аркылуу да берсе болот. Эки абалда тең зекет бере турган киши өзү ниет кылышы керек. Өкүл кылган кишисинин ниети таасирдүү болбойт.

Ушул себептен зекет бере турган киши бирөөнү өкүл кыла турган болсо, бере турган мал-мүлкүн өкүлгө тапшырып жатканда зекетке ниет кылышы зарыл.

Өкүл болгон киши жакырларга таратуу үчүн өзүнө тапшырылган мал-мүлктөн өзү үчүн эч нерсе ала албайт, бирок жакыр болгон жакын кишилерине бере алат.

Бир киши колунда болгон мал-мүлкүнүн бардыгын жакырларга кайыр-садака катары берсе, зекет берүүгө милдеттүү болбойт. Эгер мал-мүлкүнүн бир бөлүгүн кайыр-садака катары тарата турган болсо, анда тараткан бөлүгүнүн гана зекети берилбейт.

Зекет катары берилиши керек болгон мал-мүлктөр

Зекет катары берилиши керек болгон мал-мүлктөр, булардын нисап өлчөмдөрү жана ар биринен канчалык өлчөмдө зекет бериле тургандыгы төмөндө кезеги менен көрсөтүлдү.

1) Алтындын зекети

Алтындын нисап өлчөмү – 85 грамм. Бул өлчөмдөн аз болгон алтындан зекет берилбейт. Нисап өлчөмүнө жеткидей алтын болсо, арадан бир жыл өткөндөн кийин кырктан бир бөлүгү зекет катары берилиши керек.

Алтын уюган алтын болсо да, кооздук буюму болсо да, же идиш-аяк катары колдонулса да бардыгы зекетке кирет.

Эгерде алтын башка метал менен аралашкан болсо, аралашманын көпчүлүк бөлүгү да алтындан болсо, анда ал зат алтын катары эсептелет. Эгерде аралашманын көпчүлүк бөлүгү башка метал болсо, анда ал алтын катары эсептелбейт. Соода-сатык мүлкү катары саналып, наркы канчалык болсо, ошого жараша зекет берилет.

2) Күмүштүн зекети

Күмүштүн нисап өлчөмү – 595 грамм. Бул өлчөмдөн аз болгон күмүштөн зекет берилбейт.

Кооздук буюму болсо да, идиш-аяк катары колдонулса да, күмүш нисап өлчөмүнө жетип, арадан бир жыл өткөндөн кийин зекети берилиши керек.

Алтында болгондой эле, күмүш да башка бир метал менен аралашкан болсо жана аралашманын көбү күмүш болсо, анда бул зат күмүш катары эсептелет. Аралашманын көбү башка металдан болсо, анда ал соода-сатык мүлкү катары бааланат.

Алтын менен күмүштөн зекет берилбеши үчүн булардын оордуктары эске алынат. Алтындан жасалган бир буюм оордугу боюнча нисап өлчөмүнө жетпесе, бирок наркы боюнча нисап өлчөмүнө жетсе да зекет берилбейт. Күмүш үчүн да ушундай.

Мисалы, элүү грамм оордуктагы бир билерик кол өнөрчүлүк наркы боюнча алтындын нисап өлчөмү болгон 85 грамм алтындын наркына жетсе деле, мындан зекет берилбейт. Ошондой эле бир күмүш буюм үч жүз грамм оордукта болгонуна карабастан кол өнөрчүлүк наркы боюнча нисап өлчөмү болгон 595 грамм күмүштүн баасында болсо да, мындан зекет берилбейт. Бирок башка мал-мүлк жана акчасы болуп, булар алтын жана күмүш менен кошулуп, жалпы нарктары нисап өлчөмүнө жете турган болсо, зекеттерин берүү керек.

3) Соода-сатык мал-мүлктөрүнүн зекети

Кайсы түрдөн болсо дагы соода-сатык мал-мүлкүнүн наркы алтын же күмүштөн бирөөнүн нисап өлчөмүнө жетсе, зекети берилүүгө тийиш.

Соода-сатык мал-мүлкү бааланып жатканда алтын менен күмүштүн кайсынысы жакырлардын пайдасына дагы көбүрөөк жарай турган болсо, анын нисап өлчөмү негиз алынат.[249]

Алтын менен күмүштүн ар бири нисап өлчөмүнө жетпесе, булар бири-бирине, соода-сатык буюму да алтын менен күмүшкө кошулуп, нисап өлчөмү толукталат жана бардыгынын наркынан зекет берилет.

Ар түрдүү фирма жана ишканалар тарабынан чыгарылып, биржада алынып сатылып жаткан үлүш тилкаттары соода-сатык мал-мүлкү сыяктуу болгондуктан булардын наркынын кырктан бир бөлүгү (б.а. %2.5) зекет берилиши керек.

Кайсы бир фирманын киреше жана чыгашаларда ортоктугун күбөлүгү болгон үлүш тилкаттарынын зекети болсо ушундай: Товар алып сатуу аркылуу соода менен алектенген фирманын үлүш тилкаттарына ээ болгон киши да тилкаттардын наркынын кырктан бир бөлүгүн (%2.5) зекет катары берет.

Фирма өнөр-жай же өндүрүүчүлүк менен иш жүргүзсө, б.а. өндүрүү, жүк ташуу, боёо жана муздатуу ж.б. фирмалары сыяктуу капиталы машина, аспап жана унаалардан турса, мындай ишканага орток болгон киши зекетин колундагы үлүш тилкаттарынын баасы боюнча эмес, бир жылдык пайдасынан бериши керек.

4) Акчалардын зекети

Колдогу акчалардын көлөмү соода-сатык буюму, алтын же күмүштөн бирөөнүн нисап өлчөмүнө жеткенде зекет берилет.

Колдогу акча накталай нисап өлчөмүнө жетпесе жана анын алтын, күмүш жана соода-сатык буюму бар болсо, алар менен чогуу эсептелип, бардыгынын жалпы наркы нисап өлчөмүнө жетсе, зекеттери берилиши керек.

5) Жан-жаныбарлардын зекети

Көбөйтүү, сүт же жүн алуу максаты менен багылган жана жарым жылдан көбүрөөк жалаң жайыттарда багылган кой, эчки, уй, топоз жана төөлөр саны боюнча нисап өлчөмүнө жеткенде, зекеттери берилет.

а) Төөлөрдүн зекети

Төөнүн нисап өлчөмү – беш. Бештен аз болгон төөдөн зекет берилбейт. Төөлөрдүн саны бешөө болуп, арадан бир жыл өткөн соң тогуз төөгө чейин көбөйсө да зекет катары бир кой берилет. Ал эми он төө үчүн эки кой зекет катары берилет жана он төрткө чейин ушул боюнча уланат.

Он беш төө болгондон кийин он тогуз төөгө чейин үч кой;

Жыйырмадан жыйырма төрт төөгө чейин төрт кой;

Жыйырма бештен отуз бешке чейин эки жашар бир ургаачы бото;

Отуз алтыдан кырк беш төөгө чейин үч жашар бир инген;

Кырк алтыдан алтымыш төөгө чейин төрт жашар бир инген;

Алтымыш бирден жетимиш беш төөгө чейин бир каймал;

Жетимиш алтыдан токсон төөгө чейин үч жашар эки ургаачы төө;

Токсон бирден жүз жыйырма төөгө чейин төрт жашар эки инген берилет.

Мындан соң жүз жыйырма төөдөн кийин кошулган ар бир беш төө үчүн төрт жашар эки төө менен бирге бирден кой кошулуп берилет. Жүз кырк беш төөгө чейин ушундай созулат.

Бул сандан дагы көп болгон төөлөрдөн бериле турган зекет өлчөмдөрү Ислам укугу китептеринин буга байланыштуу бөлүмдөрүндө толугу менен түшүндүрүлгөн.

Зекет катары бериле турган төөлөрдүн ургаачы болушу дурус болот.

б) Уйлардын зекети

Уйдун нисап өлчөмү – отуз. Отуз уйдан аз болсо зекет берилбейт. Уйлардын саны отузга жетип, андан соң бир жыл өткөндөн кийин зекет катары эки жылдык эркек же ургаачы бир торпок берилет.

Уйлардын саны кырк болгондо үч жашар кунажын берилет жана кырктан алтымыш уйга чейин ушул негизде уланат. Уйлардын саны алтымыш бир болгондо эки жашар эки кунажын берилет. Жетимиш уй болгондо бирөө эки жашар, бирөө үч жашар болгон эки кунажын; сексен уйга жеткенде үч жашар эки кунажын; токсон уй болгондо эки жашар үч кунажын; жүз уйга жеткенде эки жашар эки кунажын жана үч жашар бир кунажын; жүз он уй болгондо эки жашар бир кунажын жана үч жашар эки кунажын берилет.

Топоздон да уйдуку сыяктуу эле зекет берилет.

в) Кой жана эчкилердин зекети

Кой менен эчкинин нисап өлчөмү – кырк. Кырктан аз болсо зекет берилбейт. Кой жана эчкинин саны кыркка жетип, мындан соң бир жыл өткөндөн кийин бир кой зекет катары берилет жана жүз жыйырмага чейин ушинтип улана берет. Кырк койдон баштап жүз жыйырма койго чейин башка зекет берүү зарыл эмес.

Жүз жыйырма бирден эки жүз бир койго чейин эки кой; эки жүз бирден төрт жүз койго чейин үч кой, төрт жүз кой үчүн төрт кой зекет берилет. Мындан кийин ар бир жүз кой үчүн дагы бирден кой кошулат.

Эчкинин зекети да койдуку сыяктуу эле берилет. Булардын эркек жана ургаачыларынын арасында айырма жок, б.а. зекет катары берилген кой эркек да, ургаачы да болушу мүмкүн.

Кой менен эчки бир түргө киргендиктен нисап өлчөмүнүн толукталышы үчүн бири-бирине кошулат. Мисалы, бир кишинин жыйырма беш кою менен он беш эчкиси болсо, булардын саны кырк болгондуктан бир кой зекет берилиши керек.

Короодо кой жана эчкинин кайсынысы көбүрөөк болсо зекеттин андан берилиши сүннөткө ылайыктуу. Бирдей болсо ээси каалаганынан берет. Короодо жалаң кой болсо, анда зекет катары кой берилиши керек. Анын ордуна эчки зекет катары берилбейт. Короодо жалаң эчки болсо, мунун зекети да эчки менен берилет, кой менен берилбейт.

Бир жашар боло элек кой, же болбосо эчкилерден зекет берилбейт. Бирок булардын арасында бир жашар бир кой, же бир эчки бар болсо, анда буга байланыштуу зекеттери берилет.

Музоо жана ботолор үчүн да абал ушундай. Жан-жаныбарлардан берилген зекеттерде белгиленген жан-жаныбарлар зекет катары берилет. Ошондой эле алардын акчалай наркын да берсе болот. Жан-жаныбар менен берилген зекетте эң арыгы же эң семизи эмес, орточо абалда болгону берилет.

Жүк ташуу, минүү жана жер айдоо үчүн багылган жаныбарлардан зекет берүүнүн кереги жок. Эттери үчүн багылган малдар менен эң аз алты ай короолордо жем менен багылган малдардан да зекет берилбейт.

Соодалоо үчүн багылган жан-жаныбарлардын зекети башка соода-сатык мал-мүлктөрү сыяктуу акчалай наркынан берилет. Ат, качыр жана эшек үчүн зекет берүүнүн кереги жок. Бирок соодалоо үчүн багыла турган болсо, булардын да соода-сатык мал-мүлкү сыяктуу зекеттери берилиши керек.

6) Дан-эгиндердин зекети (үшүр)

Жерден алынган түшүмдөн да белгилүү бир өлчөмдөрдө зекет берилүүгө тийиш.

Абу Ханифанын көз карашы боюнча буудай, арпа, күрүч сыяктуу дан-эгиндер менен дарбыз, коон, жашылча жана мөмө-жемиштердин бардыгынан зекет берилет. Буларга бир өлчөм коюлбайт. Аз болсо да, көп болсо да зекети берилиши керек. Бул түшүмдөр алынгандан кийин бир жыл өтүшү да шарт эмес.

Имам Абу Юсуф менен Имам Мухаммеддин пикири боюнча дыйкан-чарбалык түшүмдөрдөн жана бир жылга чейин сакталган башка түшүмдөн да зекет берилет.

Ошентип жерден алынган түшүмдөр үчүн бүгүнкү күндөгү шарттардан улам жумшалган чыгымдар чыгарылгандан кийин калган түшүм нисап өлчөмүнө жетсе, табигый жолдор менен сугарылган талаадан ондон бир бөлүгү, чыгым жана эмгек жумшоо менен сугарылган талаадан жыйырмадан бир бөлүгү зекет катары берилиши керек. Нисап өлчөмүнө жеткен бул түшүм алынгандан кийин бир жыл өтүшү шарт эмес.

Зекет берилиши керек болгон талааларда өндүрүлгөн балдын да зекетинин берилиши зарыл. Отун, камыш жана чөптөн башка жерден өнүп чыккан ар бир дан азыктарынан аз болсо да, көп болсо да зекет берилет.

7) Аласалардын зекети

Аласалар үч түргө бөлүнөт:

1) Күчтүү аласалар: Булар – карызга берилген акчалар менен соода-сатык мал-мүлкүнүн наркы болгон аласалар. Аласалар алынгандан кийин өткөн жылдардын зекеттерин да берүү керек. Бул аласалар жашыруун бир аласа болсо, алынгандан кийин өткөн жылдарга таандык зекеттерин берүүнүн кереги жок. Колунда аласасын күбөлөгөн тилкаты болгон кишинин аласасы күчтүү аласа болуп эсептелет.

2) Орто даражалуу аласа: Булар – соода-сатык үчүн болбогон, мал-мүлк үчүн болгон аласалар. Колдонулган кийимдин наркы сыяктуу.

Булар кардардын колуна өткөн жылдан баштап зекети берилиши керек. Бирок булар нисап өлчөмүндө колго өтпөсө, зекет берүүнүн кереги жок.

3) Жеңил аласалар: Булар – кандайдыр бир мал-мүлк үчүн болбогон аласалар. Мурас жана керээз сыяктуу. Бул мал-мүлктөр колго өткөн мезгилден тартып нисап өлчөмүнө жетсе жана андан бир жыл өтсө, зекет берилүүгө тийиш.

Зекет кимдерге берилет?

Зекет бериле турган киши жана жайларга байланыштуу ыйык Куранда мындай деп айтылган: “Акыйкатта, садакалар – Алла жүктөгөн парз: колу жука кедейлерге, колунда жок жакырларга, аны жыйноочуларга, көңүлдөрүн алуу керек болгондорго, (мусулман) кулдарды бошотууга, карыздууларга, Алланын жолундагыга жана (мусулман) мусапырларга берилет. Алла – ар нерсени Билүүчү, Даанышман!”[250]

Бул аят боюнча зекет бериле турган кишилер булар:

1) Колу жука кедейлер – нисап өлчөмүнөн аз мал-мүлкү болгон, диний өлчөмдөр боюнча бай деп эсептелбеген кишилер.

2) Колунда жок жакырлар – таптакыр эч нерсеси болбогон кишилер. Булар – жакырлардан да бечара абалда болгондор.

3) Карыздарлар – карызынан башка жетиштүү өлчөмдө мал-мүлкү болбогон жана карызын төлөй албай турган абалда болгон кишилер.

4) Жолоочулар – өзүнүн жеринде мал-мүлкү болгонуна карабастан жолдо акчасыз калган, колунда эч нерсеси болбогон кишилер. Мындай кишилерге үйүнө жете ала турганчалык өлчөмдө зекет берсе болот. Үйүнө жете ала турганчалык акчасы болсо, анда зекет берилбейт.

5) Алла тааланын жолундагылар – булар материалдык мүмкүнчүлүгү жок болгондуктан согушка катыша албай калгандар, же болбосо ажыга баруу үчүн жолго чыгып, акчасыз калгандар жана бүткүл ишин таштап, өзүн илимге арнаган кишилер.

Зекет бериле турган кишилердин ар бирине өз-өзүнчө же бирөөнө эле берсе да болот.

Жакырларга зекет берип жатканда төмөнкүдөй кезек менен берүү ылайыктуу болот:

а) Алгач жакыр болгон бир туугандар.

б) Бир туугандардын балдары.

в) Аба, эже, таяке жана таяжелер.

г) Булардын балдары.

д) Башка туугандар.

е) Кошуналар.

ё) Кесиптештер.

ж) Зекет бере турган кишинин жашаган айылындагы жана шаарындагы жакырлар.

Бир киши өз жакындары муктаж болуп турганда аларды таштап, башкаларга зекет берсе, зекет карызын төлөгөн болот, бирок соопко калбайт.

Зекет мал-мүлк турган жердеги жакырларга берилет, башка жерге ташылышы макүрөө болуп саналат. Бирок башка жерде жакындары жана муктаж кишилер болсо, анда ташылышы жайиз болот. Зекет акчасын күнөө иштер үчүн корото турган, же болбосо ысырап кыла турган кишилерге берүү туура эмес.

Зекет кимдерге берилбейт?

Төмөнкүдөй кишилерге зекет берилбейт:

1) Ата-эне, чоң ата жана чоң энеге.

2) Балдар жана неберелерге. Эркек жана кыз балдарга, ошондой эле, экөөнөн тең болгон неберелерге зекет берилбейт.

3) Аял-күйөө бири-бирине. Б.а. күйөөсү аялына, аялы да күйөөсүнө зекет бере албайт.

4) Бай кишилерге (Нисап өлчөмүндө мал-мүлкү жана акчасы болгон байларга зекет берилбейт).

Бай кишинин эрезеге жете элек кичинекей баласына зекет берилбейт. Бирок бай кишинин жакыр болгон чоң баласына жана жакыр болгон атасына башка бир кишинин зекет бериши жайиз болуп саналат.

5) Мусулман болбогондорго зекет берилбейт. Бирок садака берсе болот. Зекет – мусулман болгон жакырдын акысы.

6) Зекет мечит, кудук, жол жана көпүрө сыяктуу жайларга да берилбейт. Анткени зекеттин мүлк катары берилиши шарт. Башкача айтканда, жакыр кишинин колуна берилип, анын жеке менчигине өткөрүлүшү керек. Ал эми мечит жана ушул сыяктуу жайларда жеке менчикке өткөрүү деген нерсе жок. Өлгөн кишинин кепинин жана карыздарын да зекеттен түшкөн акча менен камсыз кылууга болбойт. Анткени бул жерде да мүлк катары берүү жок.

Зекетке байланыштуу айрым маселелер

Мал-мүлктөн бериле турган зекет малк-мүлк катары берилет, же болбосо алардын акчалай наркын да берүүгө болот.

Зекетти бир нече жакырга аз-аздан бергенден көрө бир эле жакыр кишиге тобу менен берип, аны чарасыздыктан куткаруу артыгыраак. Бирок бир жакырга нисап өлчөмүнө жете турганчалык даражада көп зекет берүү макүрөө болуп саналат.

Бай болгон бир киши үйүндө киреде жашаган жакырдан кире акысын албай, муну зекет катары эсептөө менен зекетин төлөгөн болбойт. Анткени зекетте мал-мүлк жана акчанын жакырдын колуна тийиши шарт. Бул жерде пайдалануу болсо да, жакырдын колуна тийген эч нерсе жок.

Жетимге берилген тамак зекет катары эсептелбейт. Бирок ага берилген азык-түлүк жана кийим-кечектер зекет ниети менен берилсе, зекет катары эсептелет. Майрамдарда жана башка күндөрдө муктаж болгон кызматчылар менен балдарга, же болбосо кандайдыр бир нерсени сүйүнчүлөп келген жакырларга берилген белектерди зекет ниети менен берсе болот.

Бай киши бир жакырга алгач карыз берип, андан кийин муну зекет катары эсептегиси келсе, карыз берген акчасы жакыр кишинин колунда болуп, али коротула элек болсо, анда берген акчасын зекет катары ниет кыла алат. Ал эми жакыр киши акчаны коротуп жиберген болсо, анда бул акчанын зекет катары эсептелиши туура болбойт.

Жакыр кишидеги аласасын зекет катары эсептегиси келген киши канча аласасы болсо, ошол көлөмдөгү акчаны жакырга зекет катары берет. Жакыр киши да берилген бул акчаны карызын төлөө үчүн аласалууга кайра тапшырат. Ушуну менен бай киши зекетин берген, жакыр киши да карызынан кутулган болот.

Арам мал-мүлк үчүн зекет берүүнүн кереги жок. Арам мал-мүлк (ээси болсо) ээсине берилиши, ээси болбосо жакырларга таратылышы керек. Адал болгон мал-мүлккө арам мал-мүлк аралашып, муну бөлүү мүмкүн болбосо, бардыгынын зекетин берүү керек.

Үйү болбогон бир киши үй алыш үчүн топтогон нисап өлчөмүндөгү акчасынын үстүнөн бир жыл өтүп, али үй ала элек болсо, анда бул акчанын зекетин берүүгө тийиш.

Зекет берүүдө аял киши да эркек сыяктуу эле берет. Аял киши ээ болгон нисап өлчөмүндөгү алтын жана күмүшүнүн зекетин бериши керек. Алтын жана күмүштөн сырткаркы бермет, зумурут жана жакут сыяктуу асыл таштардан зекет берилбейт. Бирок булар соода-сатык үчүн болсо, зекеттерин берүү керек.

Бир киши аялынын мурунку күйөөсүнөн болгон жакыр балдарына зекет бере алат.

Берилген зекетти кайра алууга болбойт.

Бир короо койго орток болгон эки кишинин 80 кою болсо, ар биринин үлүшүнө 40 койдон түшкөндүктөн экөө тең бир койдон зекет берүүгө тийиш.

Орток болгон эки кишинин бирөө ортогунун буйругу болбой туруп мал-мүлктүн баарынын зекетин бере турган болсо, төлөгөн зекети бир гана өз үлүшүнө түшкөн мал-мүлктүн зекети катары эсептелет жана ортогунун акчасын төлөп бериши керек. Анткени орток кишилер ибадатта бири-биринин өкүлү болуп саналбайт.

Эгерде ортоктордон бирөө зекет берүү боюнча экинчисин өкүл кылып, ортогу да бардык мал-мүлктүн зекетин берсе, мына ошондо экөөнүн тең зекети төлөнгөн болот.

Бир жакырдын карызын анын өтүнүчү боюнча бай киши бере турган зекети менен төлөсө, зекеттин ордуна эсептелет. Анткени бул жерде аласалуу киши карыздар болгон жакырдын өкүлү катары зекетти алды. Карыздар болгон кишинин каалоосу болбой туруп карызы төлөнсө, зекеттин ордуна эсептелбейт.

Нисап өлчөмүндө мал-мүлкү жана акчасы болгон киши буларга ээ болгондон кийин бир жыл өтө электе зекетин бере алат. Ал тургай бир нече жылдын зекетин алдын-ала берүү да жайиз болуп саналат. Бирок мал-мүлкү жана акчасы нисап өлчөмүнөн аз болсо, берген акчасы зекет ордуна саналбайт, садака болот.

Жакыр деп ойлоп зекет берилген кишинин кийинчерээк бай экендиги белгилүү болсо, зекет кайра алынбайт.

Бир киши сураштыруу менен жакыр экендигине чечим кылган бир кишисине зекетин бергенден кийин ал кишинин бардар экендиги белгилүү болсо, кайра баштан зекет беришинин кереги жок. Эгерде сураштырбай туруп зекетин берсе, белгилүү бир мезгилден кийин бул кишинин бардар экендиги түшүнүктүү болсо, жаңыдан зекет бериши зарыл.

Бир киши башка бирөөдөн ала турган аласасын колундагы мал-мүлкүнүн зекети катары эсептеп, бир жакырга берсе жана ал кишиге муну алышын айтса, жакыр алган бул акча ал кишинин зекети катары саналат.

Зекет карызы болгон киши зекетин бере электе өлө турган болсо, ниет болбогондуктан анын мал-мүлкүнөн зекет алынбайт. Бирок керээз катары айтып кетсе, анда мал-мүлкүнүн үчтөн бир бөлүгүнөн зекет төлөнөт.

[243] Заарият сүрөсү. 19-аят.

[244] Хашр сүрөсү. 7-аят.

[245] Тавба сүрөсү. 103-аят.

[246] Саба сүрөсү. 39-аят.

[247] Жамиус-сагир (хадисти Муслим жана Ахмад б. Ханбал айтып берген).

[248] ат-Таргиб ват-тархиб. 3-том. 358-бет (Хадисти Табараний айтып берген).

[249] Белгилүү өлчөмдөгү алтын менен күмүш зекет үчүн нисаб болсо да, азыркы күндө күмүштүн баасы алтынга салыштырмалуу абдан эле төмөндөп кеткен. Ушул себептен акча жана соода мал-мүлкү боюнча (кедей кишинин пайдасы көңүлгө алынып) алтындын нисабы негиз алынып зекет төлөнүшү ылайыктуу болот. Бирок колунда нисап өлчөмүндө же андан көп күмүшү болгон киши зекетин бул нисап боюнча берет.

[250] Тавба сүрөсү. 60-аят.

АЖЫЛЫК

Ислам дининин беш шартынын бири – ажыга баруу. Ал хижраттын тогузунчу жылында парз болгон. Ажылыктын парз болушу Куран жана сүннөт менен бекемделген.

Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

وَلِلّٰهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ اِلَيْهِ سَب۪يلًا ... •

“Барууга кудурети жеткендердин Каабаны зыярат этиши (ажыга барышы) Алланын адамдардагы акыларынын бири.”[251]

Пайгамбарыбыз мындай деп айткан: “Ислам дининин беш негизи бар: Алладан башка жараткан жок экендигине жана Мухаммеддин Алла тааланын расулу экендигине күбөлүк кылуу, намаз окуу, зекет берүү, Каабаны зыярат кылуу жана Рамазан орозосун кармоо.”[252]

Ажыга баруунун пайдалары

Ажыга баруу – бардык нерседен мурун Алла тааланын буйругу жана ушул себептен орундатылууга тийиш. Муну менен бирге ажыга баруунун көптөгөн пайдалары бар.

Ажыга баруу күнөөлөрдүн каффараты болуп саналат. Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн ажылыгын өтөгөн кишинин көптөгөн күнөөлөрү кечирилет. Ошондуктан пайгамбарыбыз:

مَنْ حَجَّ لِلَّهِ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ رَجَعَ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ اُمُّهُ

“Кимде-ким Алла үчүн ажылык милдетин аткарып, ыпылас сөздөрдөн жана начар жүрүм-турумдардан оолак турса, ал энесинен туулган күнүндөгүдөй таптаза болуп, (күнөөлөрүнөн арылып, ажыдан) кайтат,” – деп буюрган.[253]

Алла тааланын расулу азирети пайгамбарыбыз туулуп өскөн, Ислам дини дүйнөгө жайылган куттуу жерлерди көрүү – адамдын жан дүйнөсүн байытат жана диний сезимдерин бекемдейт.

Адамдын ажылык мезгилинде кадимки кийимдерин чечип, ихрамга кириши ага Махшар күнүн эстетет. Мындан сырткары ажылык сапары адамды кыйынчылыктарга чыдамкайлык көрсөтүү күчүнө ээ кылат.

Ошондой эле адамдын мал-мүлккө болгон кызыгуусун азайтып, кедей-кембагалдарга жана бей-бечараларга карата боорукердик жана кайрымдуулук сезимдерин күчтөндүрөт.

Ажыга баруу – дүйнөнүн ар түрдүү өлкөлөрүндө жашаган мусулмандардын бир жылда бир жолу чогулуп, бири-бири менен таанышышын, бири-биринин кайгы-капа жана кыйынчылыктарына чара табышын камсыз кылат.

Өлкөлөрү, тилдери жана өңү-түстөрү бири-биринен айырмаланган мусулмандардын бирдей максат менен бир жерге чогулушу жана бирдикте Алла таалага багыт алып сыйынышы, Андан кечирим сурашы алардын ички дүйнөсүн тазартып, Ислам боордоштугун чыңдайт.

Бай-кедей дебестен, ар кандай деңгээлдеги мусулмандардын ихрамга кирип, бирдей кийим менен сыйынышы адамдардын көңүлүнө туулгандан Алла тааланын алдында бирдей экендиктери пикирин берет.

Ажыга баруу кимдерге парз?

Ары мал-мүлк, ары дене-мүчө менен аткарылган бир ибадат болгон ажылык төмөндөгүдөй шарттарга ээ болгондорго парз болуп эсептелет:

1) Мусулман болуу.

2) Акыл-эстүү болуу.

3) Эрезеге жеткен болуу.

4) Көз карандысыз болуу.

5) Ажыга баруунун парз экендигин билүү.

(Бул шарт мусулман эмес өлкөлөрдөгү мусулмандыкты кабыл алган кишилер үчүн. Ислам өлкөлөрүндө жашаган мусулмандардан мындай шарт талап кылынбайт.)

6) Негизги зарылдыктардан тышкары ажыга барып кайтканга чейин жеке өзүнүн жана үй-бүлө мүчөлөрүнүн жашоо-тиричилигин камсыз кыла ала турганчалык деңгээлдеги байлыкка ээ болуу.

7) Ажылык сапары үчүн өзүнө керектүү унаа жана жол чыгымдарына жете турганчалык акча каражаты болуу.

8) Ажылык милдетин өтөй турган мезгилге жетишүү.

Ажылыкты өтөөнүн жеке кишилик шарттары

Жогоруда саналып кеткен шарттардан тышкары ажылык милдетти өтөөнүн айрым шарттары дагы бар. Буларга ажылыкты өтөөнүн жеке кишилик шарттары деп айтылат жана алар төмөнкүдөй:

1) Ден-соолугу чың, дени сак болуу. Сокур, шал жана ажылык сапарына чыдай албай турганчалык даражада оорукчан жана кары болбоо.

2) Түрмөдө болуу сыяктуу ажыга барышына тоскоолдук кылган бир себептин болбошу.

3) Жол коопсуздугунун болушу.

4) Аял кишинин жанында күйөөсүнүн, же үйлөнүшү жайиз болбогон бир эркек тууганынын болушу.[254]

Ажылыктын туура болушунун шарттары

1) Мусулман болуу.

2) Акыл-эстүү болуу.

3) Ихрамды оронуу.

4) Ажылыкты белгилүү мезгилде өтөө.

5) Вакфа (Арафат тоосунда туруу), таваф (Каабаны тооп кылуу) жана сай (Сафа менен Марванын ортосунан чуркоо) сыяктуу ибадат бөлүмдөрүнүн ар бирин белгиленген жерлерде аткаруу.

Ажылыктын мезгили

Ажылык милдетти өтөөнүн белгилүү бир мезгили бар. Ажылык ушул мезгилде орундалат. Ыйык Куранда мындай деп айтылган:

اَلْحَجُّ اَشْهُرٌ مَعْلُومَاتٌ ... •

“Ажылык белгилүү айларда өтөлөт.”[255]

Ажылык айлары – ажылык ибадаты башталып созулган Шаввал, Зулкаада айлары менен Зулхижжанын алгачкы он күнү. Ажылык милдети бул айларда өтөлөт.

Ажылыктын парздары

Ажылыктын парздары үч топко бөлүнөт. Булардын бирөө – шарт, экөө – рукун (ичиндеги парз):

1) Ихрамга кирүү (шарт).

2) Арафатта туруу.

3) Каабаны тооп кылуу.

Ихрам

Ихрам – ажылык милдетин, же болбосо умра өтөй турган кишинин адал болгон айрым кыймыл-аракеттерди жана жүрүш-туруштарды белгилүү бир мөөнөт үчүн өзүнө арам кылып, атайын ак кийимди кийиши.

Ихрамдын эки рукуну (шарты) бар:

1) Ниет – өтөгүсү келген ажылык, же умраны чын жүрөктөн белгилөө. Муну ачык айтуу мустахаб болуп саналат.

2) Талбия, б.а.:

لَبَّيْكَ اَللّٰهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لَا شَر۪يكَ لَكَ لَبَّيْكَ، اِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ،
لَا شَر۪يكَ لَكَ

“Лаббайк, Аллаахумма лаббайк, Лаббайка лаа шарика лака лаббайк. Инналхамда ван-нимата лака вал-мулк лаа шариика лак,” – деп айтуу.[256]

Ажылыкка, же умрага, же болбосо экөөнө тең ниет кылып, талбия айтуу менен ихрамга кирген жана ажылыктын алгачкы парзы орундалган болот.

Жөн гана ниет кылуу, же болбосо жөн гана талбия айтуу менен ихрамга кирилген болбойт.[257] Бир киши ихрамга кирген кезде ажылык, же умра, же болбосо экөөнү тең өтөөгө ниет кылбаса да, баары бир ихрамга кирген болуп эсептелет.

Кимде-ким эмнени өтөгүсү келгенин тоопко баштай электен мурун белгилей турган болсо, анда ушул чечими боюнча ибадатын толуктайт. Ажылыкты, же умраны өтөй турганын белгилебей туруп тоопко баштаса, умра үчүн ихрамга кирген болуп саналат. Алгач умраны өтөйт, андан кийин ажылык үчүн кайрадан ихрамга кирет. Ушундайча Таматтуъ ажылыгын өтөгөн болот.

Эгерде ажылыкты, же умраны өтөй турганын белгилебей жана тооп кылбай туруп Арафатта вакфа кыла турган болсо, ажылык үчүн ихрамга кирген болуп эсептелет жана Ифрад ажылыгын орундаган болот.

Киши кайсы бир ажылык түрү үчүн ихрамга кирип, андан кийин мунун ажылык, же умранын кайсынысы үчүн экендигин, же болбосо экөө үчүн тең ихрамга киргенин эсинен чыгарып жиберсе, Кыран ажылыгы үчүн ихрамга кирген болот.[258]

Ихрамды оронуунун мезгили жана орду

Ажылык, же умра өтөө үчүн сырттан келе турган кишилердин ихрамсыз өтпөшү керек болгон жерлерге “микат” деп айтылат, бул чек аралар төмөнкүлөр:

Зулхулайфа: Меккеге Мадина тарабынан келгендердин чеги. Азирети пайгамбарыбыз бул жерде ихрам кийимин кийген. Алиге чейин бул жерге “Абары Али” деп айтылат.

Жухфа: Шам тарабынан келгендердин чеги.

Зату ырк: Ирак тарабынан келгендер бул жерде ихрамга киришет.

Карн: Нажд тарабынан келгендердин чеги.

Яламлам: Йемен тарабынан келгендердин чеги.

Кызыл деңиз, Сувайш тарабынан келгендер “Жухфа” чегине жакын “Рабиг” чендеринде ихрамга киришет.

Аба жолдору менен Жиддага келе турган ажы талапкерлери болсо кайсы тараптан келе турган болушса, ошол тараптагы чекке келгенде ихрамга киришет. Көбүнчө өз өлкөсүндөгү аэропорттон ихрамга киришет.

Харам аймагына ихрамсыз кирүү

Харам аймагына байланыштуу айрым өкүм-жоболор бар. Булардын бири – бул аймакка кайсы максат менен болсо да киргиси келген кишилердин микат чегинен өтө электе ихрамга кириши. Анткени ихрам бул касиеттүү аймакка урмат көрсөтүү үчүн важип кылынган. Бул тема боюнча ажылык жана умра өтөө үчүн келгендер менен башка максаттар, мисалы соода-сатык жана зыярат үчүн келгендердин арасында айырма жок. Ошентип Меккеге же Харам аймагына келген кишилер ажылык жана умраны өтөгөндөн кийин ихрамдан чыгышат.[259]

Мийкат чектери менен Харам аймагынын ортосунда жашагандар ажылык же умра милдеттерин өтөп, ихрамдан чыгышкандан кийин соода-сатык, же болбосо башка бир иш үчүн Харам аймагынын сыртына чыкпаса, Меккеге ихрамсыз кире алышат. Мисалы, Жиддага келген чоочун кишилердин да мийкат чегинен чыкпаса, Меккеге ихрамсыз киришинде кандайдыр бир коркунуч жок.

Түздөн-түз Харам аймагына, же болбосо Меккеге баруу ниети болбой, мийкат чегинин ичине кирген жерлерге, мисалы Жиддага бара турган чоочун кишилер бул чекти ихрамсыз өтө алышат. Мындай абалда болгондор Харам аймагына жана Меккеге кирип чыгуу боюнча Жиддада жашагандар сыяктуу болушат. Бир мисал берүү керек болсо, кандайдыр бир иш үчүн Жиддага келген киши кийинчерээк Меккеге бара турган болсо Жиддада жашаган киши сыяктуу ихрамга кириши керек эмес. Бирок ажылык, же умра милдетин өтөгүсү келсе, турган жеринен ихрамга кирет.

Ихрамдын важиптери

1) Микат чегин ихрамсыз өтпөө.

2) Ихрамдын тыюуларынан сактануу.

Ихрамдын сүннөттөрү

1) Тырмактарды алуу, зарыл болсо чач менен сакал-мурутту алуу, колтуктун жүнүн тазалоо.

2) Ихрамга кирүүдөн мурун тазалык үчүн гусул даарат алуу. Гусул даарат даараты болгондор жана этек кири келип жаткан аялдар үчүн да сүннөт болуп саналат. Гусул даарат алуу мүмкүн болбосо, анда даарат алуу керек. Суу болбогондуктан даарат алуу мүмкүн болбосо, сүннөттү орундоо үчүн таяммумдун кереги жок. Анткени бул жердеги гусул даарат менен даарат тазалык үчүн. Бирок кийинчерээк ихрам намазы үчүн таяммум кылынышы керек.

3) Эркектердин изар жана рида деп аталган эки кездемеге (б.а. ихрам) оронушу.

Изар – белден ылдыйга ороло турган кездеме, рида – дененин үстүңкү бөлүгүн жапкан кездеме. Бул кездемелердин ак түстүү, жаңы жана жуулуп тазаланган болушу – мустахаб.

4) Ихрамды оронгондон кийин намаз окууга боло турган маал болсо, эки рекет ихрам намазын окуу. Намаздан кийин болсо ниет кылынат жана талбия айтылат.

5) Ихрамды оронуп жүргөн мөөнөт ичинде мүмкүнчүлүк тапкан сайын бийик добуш менен талбия айтуу.

6) Ихрамды оронуудан мурун денеге жыпар жыттарды сүйкөө.

7) Ажылык үчүн ажылык айлары башталгандан кийин ихрамга кирүү.

Ихрамдын тыюулары

Ихрамды оронгон кишиге (ихрамдан чыкканга чейин) тыюу салынган иш-аракет жана жүрүм-турумдар булар:

1) Чач жана сакалды алдыруу, мурутту кыскартуу.

2) Колтук жана дененин башка жериндеги кылдарды алуу же жулуу.

3) Тырмактарды алуу.

4) Сулуулук үчүн чач, сакал жана мурутту майлоо, же хына сүйкөө. Лак, помада жана жыпар жыттуу самын колдонуу.

5) Жыпар жыт себинүү.

6) Көйнөк кийүү.

7) Башты жана жүздү жабуу.

8) Кол кап, байпак же согончокко жейин жабык болгон бут кийимди кийүү.

Кийим менен байланыштуу бул тыюулар эркектерге гана таандык. Аялдар болсо кадимки эле кийимдерин кийишет. Ихрамды оронушканда бир гана беттерин жабышпайт.

9) Жыныстык катнашка кирүү.

10) Делебени козгой турган сөздөрдү айтуу.

11) Арам болгон нерселерди кылуу.

12) Башка кишилер менен сөз талашуу, урушуу, сөгүнүү, жаман сөз айтуу жана начар жүрүм-турумдарды кылуу.

13) Жерде жашоочу бардык жаныбарларга ууга чыгуу, көрсөтүү, же болбосо аңчыга жардам берүү.

Ихрамга кирген кишиге сууда жашоочу жаныбарларды уулоого болот. Муну менен бирге кой жана тоок сыяктуу үй жаныбарларын союуга да тыюу салынган эмес.

Мекке шаары жана айланасындагы “Харам” деп аталган аймактагы жаныбарларга ууга чыгууга, өсүмдүктөрдүн кыйылышына, же жулунушуна ихрамдуу жана ихрамсыз болгон бардык кишилер үчүн тыюу салынган.

Ихрамдуу кишиге уруксат берилген иш-аракет жана жүрүм-турумдар

1) Жуунуу, жытсыз самын колдонуу.

2) Кол чатыр колдонуу.

3) Ихрам оромолдорун жууп тазалоо, алмаштыруу.

4) Сынып калган тырмакты жулуп таштоо.

5) Тиштерди тазалоо, көздү боёо.

6) Дененин кайсы бир жериндеги жараны таңуу.

7) Кан алдыруу, тиш суурутуу, укол салдыруу.

8) Курал алып жүрүү, кол саат жана шакек тагынуу.

9) Кур колдонуу, ийинге баштык асуу.

10) Пальто же күрмөнү кийбестен далыга жамынуу.

11) Жүздү жана башты жаппоо шарты менен жууркан же кандайдыр бир жамынчы колдонуу.

12) Балык уулоо.

13) Капыстан кол салып тиштеген ит, жылан, чаян, чычкан жана башка уулоого болбой турган жаныбарлар менен курт-кумурскаларды өлтүрүү.

Ажылыктын негиздери (рукундары)

Ажылыктын эки негизи бар. Бирөө – Арафатта туруу (вакфа), экинчиси – зыярат тообу (тавафы).

Арафатта туруу (вакфа)

Вакфа бир жерде кыска мөөнөт болсо да токтолуу дегенди түшүндүрөт. Ажылыктын эң маанилүү кыймылы Арафатта токтолуу болуп саналат. Пайгамбарыбыз: “Ажылык бул – Арафатта болуу”[260] – деп айткан.

Арафатта туруунун чеги

Арафат аймагынын “Урана өрөөнүнөн сырткаркы” бардык жеринде турууга болот.

Арафаттагы “Намира” мечитинин бир бөлүгүндө (түндүк-батыш тарабында) да турууга болбойт.

Арафатта туруунун убагы

Арафатта туруунун мезгили – Зулхижжа (мусулманчылыктагы он экинчи ай, курман айы) айынын тогузунчу күнү, б.а. Арапа күнү түш ченден баштап айттын биринчи күнү таң агарганга чейинки мезгил. Бул мөөнөт ичинде Арафаттын Урана өрөөнүнөн сырткаркы бардык жеринде (турууга ниет кылса да, кылбаса да, билип туруп да, билбей туруп да, ойгоо да, уктап да, эси оогон абалда да, кыскасы кандай жагдай менен болсо да) кыска убакытка эле болгон киши парз болгон вакфаны орундаган болот. Арафатта ушул мөөнөт ичинде аз убакытка болуу менен ал жерден жөө же унаа менен өтүүнүн арасында эч кандай айырма жок.

Арапа күнү түш ченден тартып айттын биринчи күнү таң агарганга чейин Арафатта аз убакытка болсо да турбаган киши ажылыкка жетишпеген болот. Кийин кайрадан ажыга барууга тийиш. Арафатта туруунун күн батканга чейин созулушу важип болуп саналат.[261]

Арафатта туруунун сүннөттөрү

1) Тарвия күнү, б.а. Зулхижжа айынын сегизинчи күнү (Арападан бир күн мурун) Мина өрөөнүнө баруу жана ал жерде Арапа күнү таң агарганга чейин күтүү. Күн чыккандан кийин бул жерден Арафатты көздөй жол тартуу.

2) Арафаттагы Намира мечитинде бешим намазынан мурун имамдын (жума намазында болгондой) эки кутпа окушу.

3) Андан кийин бешим жана аср намаздарын бир азан жана эки коомат менен түш ченде чогуу окуу. Буга жам такдим деп айтылат.

4) Түштөн кийин мүмкүн болсо гусул даарат алуу. Бул сүннөттү аткарам деп башка кишилердин тынчын алуу туура эмес.

5) Туруу мезгилинде даараттуу болуу.

6) Орозо кармабоо.

7) Мүмкүн болсо Жаббал рахман (ырайым чокусу) деп аталган дөңсөөгө жакын жерде туруу.

8) Арафатта болгон мезгил ичинде талбия, такбир, тахлил, салават айтуу жана Кудайдан кечирим тилөө, Куран окуу жана намаз окуу.

9) Өзү, ата-энеси жана бардык мусулмандар үчүн дуба окуу жана кечирим тилөө.

10) Вакфаны намаздан кийин дароо орундатуу. Арафатта туруп жатканда отургандан көрө туруп турган дагы мартабалуу.

11) Кыбылага бурулуп туруу (вакфаны орундатуу).

12) Түш маалы боло электе Арафатта болуу.

Арафатта бешим жана аср намаздарынын бирге окулушу

Арапа күнүн Арафатта бешим жана аср намаздарын түш ченде бирге окуу – сүннөт.

Имам Азам Абу Ханифанын пикири боюнча бешим жана аср намаздарынын түш ченде бирдикте окулушу үчүн:

а) Арапа күнү ажылык үчүн ихрамга кирип Арафатта болуу;

б) Намира мечитинде имам менен бирге окуу шарт болуп саналат.

Бул боюнча бешим жана аср намаздарын турган чатырларында окуган кишилер жамаат менен да, өзү жалгыз да болсо, бул намаздарды бирдикте окуй алышпайт. Ар бир намазды өз маалында окушу керек.

Ал эми Шафий, Маликий жана Ханбалий мазхабдары менен Ханафий мазхабынан болгон Имам Абу Юсуф жана Имам Мухаммеддин көз карашы боюнча Арапа күнүн ажылык үчүн ихрамга кирген кишилердин Арафатта бешим жана аср намаздарын Намира мечитинде, же чатырларда, же жамаат менен, же болбосо жалгыз өзү деле окушу сүннөт болуп саналат. Бүгүнкү күндө да бул көз караш боюнча ишке ашырылууда.

Бул намаздар бирдикте окулуп жатканда азан чакырылат. Алгач бешим намазынын биринчи сүннөтү окулат. Андан кийин коомат айтылып, бешим намазынын парзы окулат. Анан кайрадан дароо коомат айтылып, аср намазынын парзы окулат. Аср намазы үчүн өзүнчө азан чакырылбайт жана эки парздын ортосунда да сүннөтү окулбайт. Ушундайча бешим намазынын акыркы сүннөтү менен аср намазынын сүннөтү окулбайт.

Тооп (таваф)

Кара таштын тушунан баштап, Кааба сол тарапта кала тургандай абалда жети жолу Каабанын тегерегин айланып чыгуу дегенди түшүндүрөт. Ар бир айлануу “шавт” деп айтылат. Жети шавт бир тооп болуп эсептелет.

Тооптун түрлөрү

Ажылыкта мыйзамдуу болгон үч түрдүү тооп бар:

1) Келүү (кудум) тообу: Меккеге келүү тообу дегенди түшүндүрөт. Бул тооп – сүннөт.

Ифрад же Кыран ажылыгын аткарууга ниет кылып, ихрамга кирген киши Арафатта токтолуудан мурун Меккеге келери менен келүү тообун орундатат.

Меккеликтер, Меккеге жакын жерлерден ажыга келгендер, бир гана умра же Таматтуъ ажылыгы үчүн келгендер, Ифрад ажылыгы үчүн келсе да Меккеге кайрылбастан, түздөн-түз Арафатка чыккандар менен өзгөчө абалдарынан улам келүү тообун аткарууга убакыт таба албай Арафатка чыккан аялдардын келүү тообун аткарышынын зарылчылыгы жок.

Келүү тообунун убактысы – Меккеге келген мезгилден баштап, Арафатта турганга чейинки мөөнөт. Арафатта туруунун орундалышы менен келүү тообунун убактысы аяктайт.

2) Зыярат тообу: Бул – ажылыктын эки негизинин бири болгон парз тооп. Бул тооп аткарылганга чейин ажылык толукталбайт.

Зыярат тообунун убактысы – Арафатта туруудан кийин Курман айттын биринчи күнүнөн башталат.[262] Имам Азам Абу Ханифанын көз карашы боюнча зыярат тообунун курмандык чалуу күндөрүндө, т.а. айттын үчүнчү күнү күн батканга чейин аткарылышы – важип. Мындан кийинкиге калтырыла турган болсо, жаза курмандыгы талап кылынат.

Имам Абу Юсуф жана Имам Мухаммеддин көз карашы боюнча тооптун курмандык чалуу күндөрүндө аткарылышы важип эмес, сүннөт болуп саналат. Себепсиз түрдө кийинкиге калтырылышы макүрөө болуп, эч кандай жазанын кереги жок.[263]

3) Коштошуу тообу: Сырттан келген ажы талапкерлеринин акыркы милдети. Ажыдан кийин өлкөлөрүнө кайта турган ажылардын Меккеден кете электен мурун коштошуу тообун аткаруулары – важип. Бул “Садр тообу” деп да айтылат.[264]

Меккеде, Меккеге жакын жерлерде (микат деп аталган чек ичинде) жана Харам аймагында жашагандар менен умра өтөө үчүн гана келгендерге важип эмес.

Мындан сырткары коштошуу тообун орундай электе этек кири келип калган жана тазалана электе Меккеден кетиши керек болгон аялдарга коштошуу тообу парз эмес.

Коштошуу тообу зыярат тообунан кийин аткарылат. Зыярат тообунан кийин кылынган ар бир тооп коштошуу тообу болуп саналат. Меккеден чыгып, микат чегинен өткөнгө чейин убактысы аяктабайт. Меккеден чыкса да, микат чегинен өтө элек болгон киши Меккеге кайра кайтат жана коштошуу тообун орундайт.

Эгерде микат чегинен чыгып кеткен болсо, кайра кайтышынын кереги жок. Жаза курмандыгын чалат. Бирок микат чегинен өтүп кеткендиктен, жаңыдан ихрамга кирип кайтып, умра өтөгөндөн кийин коштошуу тообун орундай турган болсо, жаза курмандыгы керек эмес.

Коштошуу тообун аткаргандан кийин куттуу Масжиди Харам мечитине кирип намаз окуунун жана тооп кылуунун эч кандай коркунучу жок. Мындай учурда акыркы кылынган тооп коштошуу тообу болуп саналат.

Тооптун туура болушунун шарттары

1) Ниет кылуу. Ниетсиз кылынган тооп туура болбойт. Бирок тооптун түрүн (келүү, зыярат же коштошуу тообу сыяктуу) белгилөө өтө деле зарыл эмес, жөн гана тоопко ниет кылуу жетиштүү.

2) Куттуу Харам мечитинин ичинде жана Каабанын айланасында тооп кылуу. Мечиттин сыртында айлануу тооп болуп саналбайт.

3) Айлануунун (шавттын) көпчүлүгүн, б.а. эң аз дегенде төртөөнү аткаруу. Жети жолу толук айлануу – парз эмес, важип. Бирок төрт жолу айлангандан кийин аткарылбай калган ар бир айлануу жазаны талап кылат. Сүннөт жана напил тооптордо жаза талап кылынбайт.

4) Ажылык менен байланыштуу тооптордун ар бирин белгиленген убакыттарында аткаруу.

Тооптун важиптери

1) Даараттуу болуу. Дааратсыз тооп кылган киши Меккеде болгон мөөнөт ичинде кайрадан тооп кылат. Ушуну менен кемчилигин толуктаган болот.

Зыярат тообун дааратсыз кылган киши айт күндөрү аны кайра орундата турган болсо, жаза берилбейт. Эгерде зыярат тообун айт күндөрүнөн башка күндөрдө кайрадан орундата турган болсо, Абу Ханифанын айтканы боюнча жаза курмандыгын чалууга тийиш. Ошондой эле дааратсыз кылган зыярат тообун даарат алып, кайрадан орундатпай туруп өлкөсүнө кайта турган болсо, анда жаза курмандыгын чалышы керек.

2) Уяттуу жерлерди жабуу. Аял жана эркек үчүн намаз окуп жатканда жабылышы важип болгон уяттуу жерлерди жабуу.

Парз жана важип болгон тооптордо уяттуу болуп саналган дене-мүчөлөрдөн бирөөнүн төрттөн бир бөлүгү же дагы көбүрөөгү ачылып кала турган болсо, жаза курмандыгын чалуу керек. Төрттөн бир бөлүгүнөн аз болсо, эч нерсенин кереги жок. Ал эми башка тооптордо кайыр-садака жетиштүү болот.

3) Тооп кылып жатканда Каабаны сол тарабына келе тургандай калыпта айлануу.

4) Тоопко кара таштын жанынан же тушунан баштоо.

5) Хатимдин сыртынан айланып тооп кылуу. Анткени Хатим да Каабага карайт.

6) Зыярат, умра жана коштошуу тоопторун жети жолу айланып бүтүрүү.

7) Кечиримдүү себеби болбосо, жөө тооп кылуу. Оору-сыркоо же карылык сыяктуу кечиримдүү себеби болуп, жөө тооп кыла албаган кишилер коляскага түшүп алып тооп кылышат.

8) Тооп намазын окуу. Тооптун кайсы түрү болсо да, акырында эки рекет тооп намазын окуу.

Тооптун бул важиптеринин бири себепсиз түрдө орундалбай турган болсо, тооп туура боло берет. Бирок жаза талап кылынат. Кайрадан тооп кылына турган болсо, жаза талап кылынбайт.

Тооптун сүннөттөрү

1) Тооп кылып жатканда, намаздагыдай эле, денеде же кийимде намазга тоскоолдук кыла турган кир жана булганыч нерселердин болбошу.

2) Тоопко баштап жатканда кара таштын жанына же тушуна Рукнул Яман тараптан келүү.

3) Кара ташты кол менен сылоо.[265]

Рукнул Яман да ушундай эле сыланат, бирок өбүүгө болбойт. Кол тийгизип сылоо үчүн жакындоо мүмкүн болбосо, алыстан белги берүү менен сылоонун кереги жок. Бул – сүннөт эмес, мустахаб. Ал эми башка кыймылдарда кол менен сылоо жок.

4) Ийинди ачык калтыруу. Тактап айтканда, белден жогоруга оролгон ихрамдын бир учун оң колтуктун алдынан өткөрүп, сол ийиндин үстүнө артып, оң ийин жана колду ачык таштоо.

Рукнул Яман [266] жасалышы керек болгон тооптордун бардык айлануусунда ийин менен колду ачык калтыруу – сүннөт. Тооп бүткөндөн кийин ийин жабылат. Тооп намазында ийин жабылып окулат.

5) Тооптун бардык айланууларын токтолбостон катары менен аткаруу. Тооп кылып жатканда, маал намазы үчүн коомат келтирилсе, же болбосо даарат бузулуп, же тоопту таштоону зарыл кылган башка бир себеп чыга турган болсо, тооп ошол жерден токтотулат. Намаз окулгандан, даарат алынгандан, же кечиримдүү себеп аяктагандан кийин тооптун калган бөлүгү толукталат.

6) Эркектердин мүмкүн болушунча Каабага жакындашы, ал эми аялдардын эркектердин арасына кирбей тургандай калыпта тооп кылышы.

Тооптун сүннөттөрүнүн эч бир себеби жок эле орундатылбашы макүрөө болуп саналат. Өзүнчө бир жаза талап кылынбайт.

Тооптун аткарылышы

Кайсы тооп кылына турган болсо, киши ошого ниет кылат жана Рукнул Яман тараптан кара таштын жанына же тушуна келет. Такбир жана тахлил айтып, кара ташты өбөт, же болбосо колу менен сылайт жана дуба окуп тоопко баштайт. Ар бир айлануунун башында кара таш сылангандан кийин дуба кайталанат.

Жети жолу айланып чыккандан кийин орун болсо Ибрахимдин жеринде (Каабада сакталган макамы таш), орун болбосо Каабанын айланасында бир жерде эки рекет тооп намазы окулат жана акырында да бата кылынат.

Ажылыктын важиптери

а) Сай кылуу (барып-келүү)

Сафа жана Марва деп аталган эки дөңсөөнүн ортосунда жети жолу барып келүү дегенди түшүндүрөт. Сафа менен Марва дөңсөөлөрүнүн ортосундагы аралыкка барып-келинген жер деген мааниде “меса” деп айтылат.

Сайдын туура болушунун шарттары

1) Сайдын ажылык же умра өтөө үчүн ихрамга киргенден кийин орундалышы.

Ихрамды оронгондон мурун аткарылган сай туура болуп эсептелбейт. Бирок ажылык сайынын ихрам менен аткарылышы да шарт эмес. Ихрамды чыгаргандан кийин да кылса болот.

Ажылык үчүн ихрамга кирген киши ажылык сайын Арафатта токтолуудан мурун аткара турган болсо (мындай кылуу туура), ихрамга кирип аткарышы керек. Арафаттан кайтып келип, зыярат тообунан кийин аткара турган болсо, ихрамсыз эле аткарат. Сүннөткө туура келгени да ушундай.

Ал эми умра сайынын умра тообунан кийин али чач алына электе ихрамга кирген абалда аткарылышы – важип.

Умра тообунан кийин сайды кыла электе чачын алган киши ихрамдан чыккан болот. Чач алгандан кийин ихрамсыз кылынган сай да туура болуп эсептелет. Бирок важип аткарылбагандыктан, жаза курмандыгы талап кылынат.

2) Сайдын толугу менен кылынган тооптон кийин орундалышы.

Толугу менен кылынган тооп болсо жунуптук жана айыздык абалдардан тазалангандан кийин аткарылган тооп болот. Тооптон мурун аткарылган сай туура болбойт.

3) Сайды Сафа дөңсөөсүнөн баштап, Марва дөңсөөсүндө бүтүрүү.

Марвадан баштала турган болсо, ал барып-келүү эсепке алынбайт, кайрадан аткаруу керек.

4) Ажылык сайынын ажылык айлары башталгандан кийин аткарылышы.

Ажылык айларынан мурун ажылык үчүн ихрамга кирүү – жайиз. Бирок ажылык менен байланыштуу башка эрежелердин ажылык айлары баштала электе аткарылышы туура эмес.

Сайдын важиптери

1) Сайды төрт жолу барып, үч жолу келүү менен жетиге толуктоо.

2) Сайды жөө басып аткаруу. Бирок кандайдыр бир кечиримдүү себебинен улам жөө басып орундата албаган киши унаага түшүп алып сайды аткара алат. Ушундан улам кандайдыр бир жазага кириптер болбойт.

Сайдын сүннөттөрү

1) Тооп кылгандан кийин дароо сайды аткаруу.

2) Сайдан мурун кара ташты кол менен сылап, Сафа дөңсөөсүнө баруу.

3) Сайдын шавттарын токтолбостон аткаруу.

4) Сайды даарат алып аткаруу.

5) Денеде жана кийим-кечекте намазга тоскоолдук кыла турган кирдин болбошу.

6) Ар бир барып-келүүдө Сафа жана Марва дөңсөөлөрүнүн Кааба көрүнө турган жерлерине чейин чыгуу.

7) Ар бир барып-келүүдө Сафа жана Марвада жүзүн Кааба тарапка буруп, такбир, тахлил айтуу жана дуба окуу.

8) Эркектердин Сафа жана Марва дөңсөөлөрүнүн ортосунда жашыл түстөгү жарык менен жарык кылынган устундардын арасында кыска кадамдар менен чуркап басышы (Ал эми аялдар чуркашпайт).

9) Сай кылып жатканда такбир, тахлил айтуу жана дуба окуу менен алек болуу.

Ибадаттагы бир сүннөт мүмкүнчүлүккө жараша орундалууга тийиш, мүмкүнчүлүк болбосо аткаруунун кереги жок. Ар бир барып-келүүдө Сафа жана Марва дөңсөөлөрүнүн Кааба көрүнө турган жерлерине чейин чыгуу – сүннөт. Бирок эл абдан көп болгондуктан, бул сүннөттү орундатат элем деп башка кишилердин тынчын алуу да туура эмес жана мындай учурларда бул сүннөт аткарылбайт.

Сайдын аткарылышы

Ажы талапкери тооп кылгандан кийин кара ташты колу менен сылап, Сафа дөңсөөсүнө чыгат.

“Алла таалам! Сенин ыраазычылыгың үчүн Сафа менен Марва арасында жети жолу ажылык (же умра) сайын аткаргым келет. Мага муну жеңил кыл жана кабылда,” – деп ниет кылат.

Сафа дөңсөөсүндө Каабага бурулуп, такбир жана тахлил айтып, пайгамбарыбызга салават айтат. Колдорун жогору көтөрүп дуба окуйт жана Марваны көздөй басат. Эркектер жашыл жарыктуу устундардын арасынан кыска кадамдар менен чуркашат.

Марвада да Каабага бурулуп, такбир, тахлил келтирилет жана пайгамбарыбызга салават айтылат. Колдор жогору көтөрүлүп дуба окулат. Ушуну менен сайдын бир шавты толукталган болот.

Ушундай эле калыпта Сафадан Марвага төрт жолу баруу, Марвадан Сафага үч жолу кайтуу менен жети шавт толукталган болот.

Ажылык үчүн да, умра үчүн да сай бир жолудан кылынат, жөн эле аткара берүүнүн кереги жок. Ошондуктан ар бир тооптон кийин сай кылынбайт.

Ажылык сайы зыярат тообунан кийин аткарылса жакшы болот. Бирок зыярат тообунан кийин эл абдан көп боло тургандыктан, Арафатка чыгардан мурун бир напил тооптон кийин да аткарса болот.

Таматтуъ ажылыгын кылгандарга келе турган болсок, алар умраны бүтүргөндөн кийин ихрамдан чыгышат. Ал эми сай болсо ихрамга киргенден кийин гана аткарылат.

Таматтуъ ажылыгын кылган киши зыярат тообунан мурун ажылык сайын аткаргысы келсе, Тарвия күнү же андан мурун ажылык үчүн ихрамга киргенден кийин бир жолу напил тообун кылат, андан кийин ажылыктын сайын аткара алат.

б) Муздалифада түнөө

Муздалифа – Харам чегинин ичинде Арафат менен Мина өрөөнүнүн ортосундагы бир жер.

Ажылар Арапа күнү күн баткандан кийин Арафаттан бул жерге келишет. Бул жерде шам жана куптан намаздары куптан маалында бирге окулат. Буга жам тахир деп айтылат жана важип болуп саналат.[267]

Шам жана куптан намаздары Арафатта жана жолдо окулбайт. Эгерде окула турган болсо, куптан маалы аяктай электе Муздалифага келген соң кайрадан окулушу керек.[268]

Ажы талапкери Муздалифага келе электе Арафатта же жолдо куптан маалынын өтүп кете турганынан корко турган болсо, анда шам жана куптан намаздарын Муздалифага жете электе окуйт.

Муздалифада шам жана куптан намаздарын бирге окуш үчүн ажы талапкеринин ихрамга кирген абалда болушу, Арападан айт күнүнө караган түнү Муздалифада болушу жана куптан маалынын башталган болушу – шарт.

Шам жана куптан намаздары бирге окулуп жатканда эки парздын ортосунда сүннөт окулбайт. Ошондуктан шам намазынын сүннөтү менен куптан намазынын оболку сүннөтү окулбайт.

Эки намаз тең бир азан жана коомат менен окулат. Куптан намазы үчүн өзүнчө азан жана кооматтын кереги жок.

Куптан намазынын парзынан кийин эки рекет сүннөт менен витр намазы окулат.

Муздалифада түнөөнүн шарттары

Муздалифа аймагынын (Мухассыр өрөөнүнөн сырткаркы) бардык жеринде түнөөгө болот. Ал эми Казах тоосунун үстүндөгү Машарул-харам деп аталган дөңсөөгө жакын жерде токтолуу – сүннөт.

Мухассир – Муздалифа менен Мина өрөөнүнүн ортосундагы бир өрөөн жана бул жерде туруу туура эмес.

Муздалифа туруу туура болушу үчүн ихрамга кирген болуу, Арафатта турууну ишке ашыруу жана Курман айттын биринчи күнү таң агаргандан баштап күн чыкканга чейинки мезгил ичинде ишке ашырылган болушу – шарт.[269]

Түндү Муздалифада өткөрүү сүннөт болуп саналат. Айттын биринчи күнү шайтанды таш атуу үчүн таштардын бул жерден чогултулушу – мустахаб. Ажылар Муздалифада тургандан кийин күн чыга электе Мина өрөөнүн көздөй жолго чыгышат. Бул мезгил ичинде ал жерде кыска мөөнөт (ойгоо да, уктап да, эси оогон абалда да) болгондор түнөөнү ишке ашырышкан болушат.

Муздалифада туруунун сүннөттөрү

1) Муздалифада түнөө.

2) Маалы келери менен багымдат намазын окуу.

3) Багымдат намазынан кийин талбия, такбир, тахлил айтуу жана дуба окуп, Алла тааладан кечирим тилөө менен алек болуп, айлана жакшылап жарык болгонго чейин туруу мезгилин создуктуруу.

4) Мүмкүн болсо Машарул-харам дөңсөөсүнө жакын жерде туруу.

5) Жерге жакшылап жарык киргенден кийин күн чыга электе Мина өрөөнүн көздөй жолго чыгуу.

в) Шайтанга таш атуу

Шайтанга таш атуу – айт күндөрүндө Мина өрөөнүндөгү Кичи жамра (кичи шайтан), Орто жамра (орто шайтан) жана Акаба жамрасы (чоң шайтан) деп аталган таш үймөктөрүнө кичинекей таштарды ыргытуу. Бул ажылыктын важиптеринин бири болуп саналат.

Таш ыргытуунун мезгили

Айттын төрт күнүндө тең таш ыргытыла берет.

Айттын биринчи күнү бир гана Чоң шайтанга таш ыргытылат. Мунун убактысы – айттын биринчи күнү таң агара баштагандан тартып айттын экинчи күнү ошол эле убакытка чейинки болгон мөөнөт.[270]

Айттын экинчи жана үчүнчү күндөрү үч шайтанга да таш ыргытылат. Айттын экинчи жана үчүнчү күндөрү таш ыргытуунун убактысы – күн так төбөгө келгенден тартып, эртеси күнү таң агара баштаганга чейинки болгон мөөнөт. Чак түштөн мурун ыргытылышы болсо дурус (жайиз) эмес.[271] Айттын төртүнчү күнү күндүн батышы менен таш ыргытуунун убактысы аяктайт.

Шайтанга таш атуунун туура болушунун шарттары

1) Таштарды шайтандарга кол менен ыргытуу.

Таштарды жаа менен атуу, же бут менен ыргытуу туура эмес, ошондой эле, кол менен алып барып коюу да жайиз болбойт.

2) Ыргытылган нерселердин топурак түрүнөн (таш) болушу.

Жыгач, темир сыяктуу нерселерди ыргытуу жайиз эмес.[272]

3) Таштардын бардыгын бир чогуусу менен эмес, өз-өзүнчө ыргытуу. Бардыгы бир ыргытылса, бир гана таш ыргытылган болуп саналат.

Таштарды үймөктөрдүн үстүнө же жакынына түшүрүү.

4) Таш үймөктөрүнөн алыс түшкөн таштар ыргытылган болуп саналбайт. Алардын ордуна жаңыдан таш ыргытылышы керек.

5) Таштардын ыргытылган жерге таш ыргыткан кишинин аракетинин натыйжасында түшкөн болушу.

Ыргытылган таш бир жерге түшкөндөн же тийгенден кийин бул жердин таасири болбостон, өзүнөн өзү ыргытылган жерге жетсе туура болот. Бирок бирөөнүн ийнине же башына түшкөндөн кийин бул кишинин кыймылы натыйжасында түшсө, ыргытылган жерге жетсе да туура болбойт. Кайра баштан ыргытылышы керек.

6) Кудурети жеткен кишинин таштарды жеке өзүнүн ыргытышы.

Бирок таштарды ыргыта албай турганчалык даражада оорукчан болгон кишилер башкаларды өзүнө өкүл дайындашып, таштарын ыргыттырышат.

7) Таштарды белгилүү бир мөөнөт ичинде ыргытуу.

Шайтанга таш атуунун сүннөттөрү

1) Таштарды шайтанга жакындап, (болжолу) 3,5 метр алыстыктан ыргытуу.

2) Жети ташты удаа-удаа ыргытуу.

3) Ар бир ташты ыргытып жатканда, “Бисмиллаахи Аллааху акбар” деп айтуу.

4) Айттын экинчи жана үчүнчү күндөрүндө алгач Кичи, анан Орто, андан кийин Акаба жамраларына кезеги менен таш ыргытуу.

5) Ыргытылган таштар нокоттон чоң, фундуктан кичине болушу керек.

Шайтанга таш атуунун макүрөөлөрү

1) Чоңураак бир таштын өзүн, же болбосо аны сындыруу менен бир нече таш кылып ыргытуу.

2) Шайтандарга ыргытылган жерде чогулган таштардан алып ыргытуу.

3) Бир шайтанга ошол эле күнү жетиден ашык таш ыргытуу.

4) Таза эмес (ыплас нерселер жугуп калган) таштарды ыргытуу.

5) Шайтандардын арасындагы кезекке моюн сунбоо.

Ыргытыла турган таштардын саны

Айттын биринчи күнү бир гана Акаба жамрасына (Чоң шайтанга) 7 таш ыргытылат. Айттын экинчи жана үчүнчү күндөрү болсо үч шайтандын ар бирине жетиден, жалпысынан 21 таш ыргытылат.

Шайтанга таш атуу

Ыргытыла турган таштар Муздалифада чогултулат жана кир болсо тазаланат.[273]

Ажылар айт күнү эртең менен Мина өрөөнүнө келишип, Акаба жамрасына барышат. Мина өрөөнү оң тарапта жана Мекке сол тарапта кала тургандай калыпта шайтанга жакшылап жакындашат жана токтошот. Андан кийин шайтанга жети таш ыргытышат. Ар бир ташты:

بِسْمِ اللّٰهِ اَللّٰهُ اَكْبَرُ رَغْمًا لِلشَّيْطَانِ وَحِزْبِهِ

“Бисмиллаахи Аллааху акбар, рагман лиш-шайтаании ва хизбихии” деп айтышып ыргытышат жана ал жерден дароо кетишет.

Алгачкы таштын ыргытылышы менен талбия келтирүү токтотулат жана мындан кийин талбия келтирилбейт.

Ыргытылган таш ордуна жетпесе, же алыска түшүп калса, ордуна башкасы ыргытылат.

Айттын экинчи жана үчүнчү күндөрү чак түштөн кийин кезеги менен Кичи шайтан, анан Орто шайтан, андан кийин Чоң шайтандын ар бирине жогорудагыдай эле жетиден таш ыргытылат. Кичи жана Орто шайтандарга таш ыргытылгандан кийин башкаларга тоскоол болбой турган жерде токтолот жана дуба окулат. Бирок Чоң шайтанга таштар ыргытылгандан кийин ал жерде турууга болбойт, дароо алыстоо керек.

Эгерде ажылар Мина өрөөнүндө айттын төртүнчү күнү да кала турган болушса, жогорудагыдай эле үч шайтандын ар бирине жетиден, жалпысынан 21 таш дагы ыргытышат.

Шайтанга таш атууну кечиктирүү

Жогоруда түшүндүрүлүп кеткендей, шайтанга таш атуу – важип. Таш атууну айттын 4 күнүндө тең ишке ашырса болот. Убагында ыргытылбай калган таштар таш атуу мөөнөтү ичинде каза кылынат (ыргытылат). Айттын төртүнчү күнү күндүн батышы менен шайтанга таш атуунун убактысы аяктайт. Мындан кийин таш ыргытылбайт.

Таштар убагында ыргытылбай турган болсо, жаза курмандыгы чалынат. Убагында ыргытылбаган таштар ыргытуу мөөнөтү ичинде каза кылынса да, баары бир жаза курмандыгы зарыл.[274]

Шайтанга таш атууда өкүлдүк

Таштарды жеке өзү ыргыта албай турганчалык даражада оорулуу, кары жана майып болгон кишилер ылайыктуу кишилерди өкүл дайындап, таштарын ыргыттырышат.

Эл абдан көп болуп, кары кишилер менен аялдардын таш ыргытышы мүмкүн болбосо, түнкүсүн ыргытышат. Таштарын түнкүсүн ыргытууга алы жеткендердин өздөрүнө өкүл дайындашы жайиз болбойт. Анткени өкүлдүк алсыздарга гана тиешелүү. Таш ыргытуу мөөнөтү ичинде кайсы бир мезгилде ыргытууга күчү жеткен киши өкүл дайындай албайт. Өкүл болгондор алгач өздөрүнүн таштарын, андан кийин өкүл болгон кишилеринин таштарын ыргытышат.

Артып калган таштар ташка зарыл болгондорго берилет, же болбосо ылайыктуу бир жерге ташталат. Ашыкча болгон таштардын шайтандарга ыргытылышы – макүрөө.

Мина өрөөнүндө түнөө

Айт күндөрүндө Мина өрөөнүндө түнөө сүннөт болуп саналат.[275]

Чачты алдыруу же кыскартуу

Чачты алдыруу же кыскартуу да – ажылык жана умранын важиптеринин бири . [276]

Аялдар чачын алдырбайт, ихрамдан чыгуу үчүн жөн гана чачынын учтарынан азыраак кыркып коюшат.

Дааратта масх тартуу сыяктуу эле, эркектер чачынын төрттөн бир бөлүгүн алдырышат, же болбосо төрттөн бир бөлүгүнчөлүк чачынын учтарынан кыркып кыскартышат.[277]

Ал эми чачтын бардыгын алдыруу, же чачтын бардыгынын кыскартылышы – сүннөт.

Чачты алдыруунун мезгили жана орду

Ажыга барганда чачты алдыруунун, же кыскартуунун мезгили – курмандык чалуу күндөрү. Ал эми орду – Харам аймагы.

Айт күндөрү аяктагандан кийин жана Харам аймагынан сырткаркы жерлерде чач алдыруу менен ихрамдан чыккан болот жана жаза талап кылынат.[278] Бирок чач алдырылбаса, ихрамдан чыккан болуп эсептелбейт.

Чач алдыруу менен ажылыктын башка эрежелеринин арасындагы кезек

Айттын биринчи күнү Муздалифадан Мина өрөөнүнө келгенде, кезеги менен Акаба жамрасына 7 таш ыргытылат. Кыран жана Таматтуъ ажылыгы үчүн ниет кылгандар курмандык чалышат жана чачтарын алдырып ихрамдан чыгышат. Андан кийин Меккеге барышып, зыярат тообун аткарышат.

Мина өрөөнүндө алгач шайтанга таш атуу, андан кийин курмандык чалуу, анан чач алдырып ихрамдан чыгуу милдеттеринин ушундай кезек менен аткарылышы важип болуп саналат. Бул кезек бузула турган болсо, жаза курмандыгын чалуу керек.[279]

Бирок зыярат тообунда кезекке моюн сунуу – важип эмес, сүннөт. Тооптун жогорудагы эрежелерден мурун же ортосунда кылынышы макүрөө болсо да туура жана кандайдыр бир жазанын да кереги жок.

Чачты алдыруу же кыскартуунун мааниси

Чачты алдыруу же кыскартуу менен ажыга баргандар ихрамдан чыгат жана жыныстык катнаштан тышкаркы башка тыюулар жоюлган болот. Жыныстык катнашка тыюу салуу болсо, зыярат тообу аткарылганга чейин уланат. Зыярат тообунун орундалышы менен бул да аяктайт.

Ажылыктын сүннөттөрү

1) Келүү тообу (кудум тавафы)

Бул тооп Ифрад же Кыран ажылыгын өтөө үчүн сырттан келген ажы талапкерлерине сүннөт болуп саналат. Меккеге келгенде, дароо орундатылат.

Келүү тообу да зыярат тообу сыяктуу аткарылат. Бирок ажылыктын сай милдети бул тооптон кийин аткарылбай турган болсо, эркектердин ихрамды ийинди ачык калтырып оронуунун жана алгачкы үч айланууда кыска кадам жасап чуркашынын кереги жок.

2) Арапа күнү Мина өрөөнүндө түнөө

Зулхижжа (Курман) айынын сегизинчи күнү (б.а. Тарвия күнү) күн чыккандан кийин Меккеден Мина өрөөнүнө келүү. Бул жерде бешим, аср, шам, куптан намаздарын окуу жана түндү бул жерде өткөрүп, Арапа күнү багымдат намазын окугандан кийин күн чыкканда Арафатка жолго чыгуу.

3) Айттын алгачкы түнүн Муздалифада өткөрүү

Арафаттан Муздалифага келгенде, айттын алгачкы түнүн бул жерде өткөрүү – сүннөт.[280] Айт күнү эртең менен таң агара баштагандан кийин туруу важип болуп саналат.

4) Айт күндөрүндө Мина өрөөнүндө болуу

Курмандык чалуу күндөрүндө Мина өрөөнүндө болуу жана ал жерде түнөө – сүннөт.[281]

Умра деген эмне? Кандайча өтөлөт?

Умра – өзүнүн жол-жобосуна жараша ихрамга кирип, тооп кылып жана сай милдетин аткаргандан кийин чач алдырып, ихрамдан чыгуу. Адамдын өмүрүндө бир жолу умра өтөшү – сүннөт.[282]

Умра үчүн белгилүү бир мезгил жок. Дайыма өтөлө берет. Бирок Арапа жана анын аркасынан келген Курман айт күндөрү умра өтөө – макүрөө. Анткени бул беш күн ажылык күнү болуп эсептелет. Бир жылда бирден ашык умра өтөөнүн эч кандай коркунучу жок.[283]

Умра үчүн ихрамга кирүү жерлери

Меккеге микат чегинин сыртынан келгендер жолдогу микат чектеринен же тушунан ихрамга киришет.

Меккеликтер менен микат чектеринин ичинде жашагандар Харам аймагына кире электе, Хилл аймагында ихрамга киришет.

Умранын өтөлүшү

Умра өтөгүсү келген киши микатта же Хилл аймагында ихрамга кирүү үчүн ихрам намазын окуйт. Намаздан кийин “Алла таалам! Умра өтөгүм келет, аны мага жеңил кыл жана менден деп кабылда” – деп ниет кылат, абдан кийин талбия келтирет.

Ал эми Каабага келгенде: “Алла таалам! Сенин ыраазычылыгың үчүн умранын тообун кылгым келет. Аны мага жеңил кыл жана кабылда,” – деп ниет кылып, умранын тообун кылат.

Тооп намазын окугандан кийин Сафа дөңсөөсүнө барып: “Алла таалам! Сенин ыраазычылыгың үчүн Сафа жана Марва дөңсөөлөрүнүн ортосунда умра үчүн сайды аткаргым келет. Аны мага жеңил кыл жана кабылда,” – деп ниет кылат жана андан соң умранын сайын аткарат. Мындан кийин чачтарын алдырып, же кыскартып, ихрамдан чыгат.

Ажылыктын өтөлүшү

Ажылык өтөлүшү боюнча Ифрад, Таматтуъ жана Кыран болуп үч түргө бөлүнөт. Меккеликтер менен Харам аймагында жана микат чектеринин ичинде жашагандар бир гана Ифрад ажылыгын өтөшөт, Таматтуъ же Кыран ажылыгын өтөй алышпайт.

Ажылык айларынан мурун башка өлкөлөрдөн Меккеге келип, умра өтөгөн ажы талапкерлери да булар сыяктуу эле Ифрад ажылыгын өтөшөт. Таматтуъ же Кыран ажылыгын өтөй алышпайт. Булар Меккеде жашаган мезгил ичинде башка умра өтөй алышпайт. Зулхижжанын сегизинчи (Тарвия) күнү ажылык үчүн ихрамга киришет жана Ифрад ажылыгын өтөшөт. Эгерде булар ажы айлары башталгандан кийин умра өтөй турган болушса, Таматтуъ ажылыгын өтөгөн болушпайт. Бул жаңылыш иш-аракеттеринен улам жаза курмандыгын чалышат.

Ифрад ажылыгы

Бир гана ажылык үчүн ихрамга кирип, умрасыз өтөлгөн ажылык болуп саналат. Төмөнкүдөй өтөлөт:

* Ихрамга кирүүдөн мурун өсүп кеткен тырмактар алынат.

* Колтуктагы жана киндик астындагы кылдар тазаланат.

* Чач жана сакал-мурут тегизделет.

* Гусул даарат жана даарат алынат. Гусул даарат дагы жакшы.

* Бар болсо, жыпар жыт себилет.

* Эркектер бардык кийимдерин чечишип, жаңы же жуулган изар жана рида деп аталган эки ихрамга (оромолго) киришет. Баштары жылаңбаш жана буттары жылаңайлак болот. Бирок согончоктору жана үстү ачык бут кийим кийсе болот. Белдерине кур курчанып, ийиндерине баштык арта алышат. Кол чатыр колдонуу жана көлөкөлөнүү – жайиз.

Ал эми аялдар кадимки эле көйнөк жана кийим-кечектери менен ихрамга киришет. Алардын жабык бут кийим, байпак кийишинде эч кандай коркунуч жок. Бир гана жүздөрүн ачык кармашат.

Намаз окууга тоскоолдук кылбаган маал болсо эки рекет ихрам намазын окушат. (Биринчи рекетте Фатихадан кийин Кафирун, экинчи рекетте болсо Ихлас сүрөсүн окушса жакшы болот.)

Намаздан кийин: “Алла таалам! Ажылык милдетимди өтөгүм келет. Аны мага жеңил кыл жана менден деп кабылда,” – деп ниет кылынат. Андан кийин:

لَبَّيْكَ اَللّٰهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لَا شَر۪يكَ لَكَ لَبَّيْكَ، اِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ،
لَا شَر۪يكَ لَكَ

– деп үн бийик чыгарылып талбия айтылат. Аялдар болсо үндөрүн бийик чыгарышпайт.

Мына ушундайча ажы талапкерлери ихрамга киришет жана ихрам тыюулары башталган болот. Мындан кийин тигилген жана токулган кийимдерди кийишпейт, баштары менен жүздөрүн жабышпайт. Чачы менен сакал-муруттарын алдырышпайт, денелеринен такыр кыл жулушпайт. Тырмактарын алышпайт, жыпар жыт себинишпейт. Харам аймагынын өсүмдүктөрүн жулушпайт. Башка кишилер менен талашып-тартышышпайт, жаман жана адамдын көңүлүн калтыра турган сөздөрдү сүйлөшпөйт. Жанындагы жолдошу же жубайы менен жыныстык катнашка киришпейт, жыныстык катнашка алып барган кыймыл-аракеттерден алыс турушат.

Ихрамга оронуп жүргөн мөөнөт ичинде туруп жүргөндө, отурганда, жатканда, басып жүргөндө, кандайдыр бир унаанын үстүндө жүргөндө талбия айтууну улантышат.

Ажы талапкери Меккеде жашай турган жерине келип жайгашкандан кийин Каабага барат. Каалгада талбия айтууну токтотуп, такбир, тахлил келтирип жана салават айтып, ак ниет жана терең урмат менен ичкериге кирет. Кааба көрүнгөндө үч жолу такбир жана тахлил айтып дуба окуйт.

Масжиди Харамда парз намазы окулбаса, дароо тооп кыла башташат. Буга (кудум) келүү тообу деп айтылат. Мындайча ниет кылынат: “Алла таалам! Сенин ыраазычылыгың үчүн келүү тообу катары Каабаны жети жолу айланып тооп кылгым келет, муну мага жеңил кыл жана менден деп кабылда.”

Тооптон кийин мүмкүн болсо Каабадагы кара таштын жанында, же болбосо Каабанын ылайыктуу бир жеринде эки рекет тооп намазын окушат жана бата тилешет.

Ажылыктын сай милдети тооптон кийин орундатыла турган болсо, тоопто ихрам оромолу ийинден түшүрүлүп оролот жана эркектер жүгүрүп тооп кылышат. Тооптон кийин ажылыктын сай милдетин орундатуу үчүн Сафа дөңсөөсүнө барышат. Сафа жана Марва дөңсөөлөрүнүн ортосунда өзүнүн жол-жобосу боюнча жети жолу жүрүшөт. Жүрүүгө Сафа дөңсөөсүнөн башташып, Марва дөңсөөсүндө бүтүрүшөт. Мындан кийин ихрамдан чыкпастан Меккеде жашай башташат.

Тарвия (Арападан бир күн мурун) күнү болгондо, Меккеден чыгышып, Мина өрөөнүнө жолго чыгышат. Алгач Мина өрөөнүнө барышса, бешим, аср, шам жана куптан намаздарын ал жерде окушат жана Арапа күнү багымдат намазын окушкандан кийин Арафатты көздөй сапар тартышат.

Арапа күнү Намира мечитинде же чатырларда түш ченде бешим жана аср намаздары бирге окулат. Ажы талапкерлери намаздардан кийин мүмкүнчүлүк болсо Рахман тоосуна жакын жерде, мүмкүнчүлүк болбосо чатырларда токтолушат.

Күнү бою талбия, такбир, тахлил айтуу жана теспе тартуу, Куран окуу, дуба окуу, тообо кылуу жана кечирим тилөө сыяктуу ибадаттар кылынат. Күн баткандан кийин шам намазын окушпастан, Муздалифага карай сапар тартышат. Машарул-харам деп аталган жерге жакын калганда токтошот. Шам жана куптан намаздарын куптан маалында бирге окушат. Ажы талапкерлери айт түнүн бул жерде өткөрүшөт. Ылайыктуу убакытта шайтанга таш атуу үчүн колдонула турган таштарды чогултушат жана тазалашып баштыктарына салышат.

Убакыт келгенде багымдат намазы эрте окулат. Намаздан кийин бираз токтолуп турушат. Бул мезгилде да дуба окуп, кечирим тилешет. Айланага жакшылап жарык киргенден кийин күн чыга электе Мина өрөөнүн көздөй сапар тартышат. Мина өрөөнүнө келишкенден кийин Чоң шайтанга (Акаба жамрасына) барышат жана 7 таш ыргытышат. Андан кийин чачтарын алдырышат, же кыскартышат. Ушуну менен ихрамдан чыккан болуп саналышат. Мындан кийин Меккеге барышып, парз болгон зыярат тообун кылышат.

Зыярат тообунун айттын биринчи күнү орундалышы абдан жакшы болот. Ал күнү кылынбаса, экинчи же үчүнчү күнү кылына берет. Себепсиз түрдө үчүнчү күнү күн баткандан кийинкиге калтырыла турган болсо, жаза курмандыгы талап кылынат.[284]

Зыярат тообунан кийин кайрадан Мина өрөөнүнө келишет. Шайтанга таш атуу күндөрүндө Мина өрөөнүндө түнөө – сүннөт.

Айттын экинчи күнү түштөн кийин кезеги менен Кичи, Орто жана Чоң шайтандарга жетиден таш ыргытылат. Кичи жана Орто шайтандарга таш ыргытышкандан кийин бир бурчта кыбылага бурулушуп дуба окушат. Ал эми Чоң шайтанга таш ыргыткандан кийин ал жерде турууга болбойт, дароо ал жерден кетүү керек. Айттын үчүнчү күнү да экинчи күндөгүдөй эле түштөн кийин Кичи, Орто жана Чоң шайтандарга жетиден таш ыргытылат.

Ажы талапкерлери Меккеге кайтуу үчүн шаша турган болушса, таштар ыргытылгандан кийин күн бата электе Мина өрөөнүнөн кетип калуусу жайиз. Ал эми күн баткандан кийин кетүүсү дурус болбойт. Ошол түнү таң аткыча калып кете турган болсо айттын төртүнчү күнкү ташын да атууга туура келет.

Айттын төртүнчү күнү эртең менен таң ата электен мурун Мина өрөөнүнөн кете элек болгон ажылар ал күнү да ар бир шайтанга жетиден таш ыргытышат. Төртүнчү күнү таштардын түштөн мурун ыргытылышы Абу Ханифанын көз карашы боюнча жайиз болуп саналат.

Сырттан келген ажы талапкерлери Меккеден кетер мезгилдеринде коштошуу тообун кылып туруп кетишет.

Таматтуъ ажылыгы

Таматтуъ ажылыгы – ажылык айларында умра жана ажылыкты өз-өзүнчө ихрамга кирүү менен өтөө.

Таматтуъ ажылыгын өтөө үчүн ажы талапкерлери микат чегинде ихрамга киришет жана: “Алла таалам! Сенин ыраазычылыгың үчүн умра милдетин өтөгүм келет, аны мага жеңил кыл жана менден деп кабылда,” – деп умрага ниет кылышат.

Умра үчүн тооп кыла турган мезгилде: “Алла таалам! Сенин ыраазычылыгың үчүн умра тообун кылгым келет, аны мага жеңил кыл жана кабылда,” – деп ниет кылышып, умранын тообун орундатышат. Тооптон кийин сай милдети орундатыла тургандыктан, тооп кылып жатканда ихрам оромолу ийинден түшүрүлүп оролот жана алгачкы үч айланууда эркектер эрдемсип (жүгүрүп) тооп кылышат.

Тооптон кийин умранын сай милдети да аткарылган соң ажылар чачтарын алдырышып ихрамдан чыгышат.

Тарвия күнү ихрам үчүн керектүү тазалык жасалып, даярдык көрүлгөндөн кийин ажы талапкерлери эки рекет ихрам намазын окушат жана: “Алла таалам! Ажылык милдетимди өтөгүм келет. Аны мага жеңил кыл жана менден деп кабылда,” – деп ажылык үчүн ниет кылышат. Андан кийин талбия келтиришип, жаңыдан ихрамга киришет.

Бир киши ажылыктын сай милдетин зыярат тообунан мурун орундаткысы келсе, орундата алат. Мындай учурда алгач бир напил тооп кылат, андан кийин да ажылыктын сай милдетин орундатат. Ушундайча ажылыктын важиптеринен болгон сай милдетин аткаргандыгы үчүн зыярат тообунан кийин сай милдетин орундатпайт.

Таматтуъ ажылыгы үчүн ихрамга кирген киши айт күнү эртең менен кезеги менен Чоң шайтанга таш ыргытат, курмандыгын чалат жана чачын алдырып, ихрамдан чыгат. Мындан кийин Ифрад ажылыгына ниет кылган кишинин кылгандарын кылат.

Кыран ажылыгы

Кыран ажылыгы – умра жана ажылык үчүн бир эле жолу ихрамга кирүү.

Кыран ажылыгын өтөй турган киши микат чегинде: “Алла таалам! Сенин ыраазычылыгың үчүн умра жана ажылык милдетимди өтөгүм келет. Буларды мага жеңилдет жана кабылда,” – деп ниет кылат жана талбия келтирет. Ошентип Кыран ажылыгы үчүн ихрамга кирген болуп саналат.

Кыран ажылыгы үчүн ниет кылган киши Таматтуъ ажылыгына ниет кылган киши сыяктуу алгач умра тообун кылат. Бул тоопто да ихрам оромолу ийинден түшүрүлүп оролот жана эркектер алгачкы үч айланууда жүгүрүшөт. Тооп намазы окулгандан кийин Сафа жана Марва дөңсөөлөрүндө умра үчүн жүгүрүшөт.

Умранын сай милдети орундалгандан кийин чачтар алынбайт жана ихрамдан чыкпайт. Азыраак эс алышкандан кийин келүү тообун кылышат. Ажы талапкери кааласа, ажылыктын сай милдетин бул тооптон кийин орундата алат. Мындай мезгилде ихрам оромолу ийинден түшүрүлүп оролот жана эркектер алгачкы үч айланууда жүгүрүшөт.

Кыран ажылыгын өтөгөн киши ихрамдан чыкпастан Меккеде калат жана Тарвия күнү болгондо Арафатка барат. Мындан кийин Таматтуъ ажылыгын өтөгөн киши сыяктуу эле айт күнү эртең менен Чоң шайтанга таш ыргытат, андан кийин курмандык чалат, анан чачын алдырып, ихрамдан чыгат. Мындан кийинки милдеттердин аткарылышы боюнча Ифрад, Таматтуъ жана Кыран ажылыгын өтөгөндөрдүн арасында эч кандай айырма жок.

Аялдардын ажылык өтөөдөгү айырмачылыктары

Аялдар ажылык жана умраны эркектер сыяктуу эле өтөшөт. Бирок мына бул нерселер боюнча айырмаланышат:

1) Ихрамды чулганышканда кадимки эле көйнөк, байпак жана бут кийимдерин да кийишет. Баштарын жабышып, жүздөрүн ачык кармашат.

2) Талбия, такбир келтирип жана дуба окуп жатканда үндөрүн бийик чыгарышпайт.

3) Тооп кылып жатканда ихрам оромолун ийиндеринен түшүрүп оронушпайт жана эркектер сыяктуу жүгүрүшпөйт.

4) Сай милдетин аткарып жатышканда жашыл жарыктуу устундардын арасынан жүгүрүшпөйт.

5) Ихрамды чыгаруу үчүн чачтарын түбүнөн алдырышпайт, учтарынан гана азыраак кыркып коюшат.

6) Этек кири келип жаткан аялдар ажылыктын тооптон сырткаркы бардык милдеттерин орундатышат. Мындай абалда болгон бир аял келүү жана умра тообун кыла электе Арафатта токтолгонго мажбур болуп, Кыран ажылыгын өтөө үчүн ихрамга кирген болсо, анда умрасы бузулат жана Ифрад ажылыгын өтөгөн болот.

Эгерде Таматтуъ ажылыгынын умрасын өтөө үчүн ихрамга кирген болсо, ажылык үчүн ниет кылып жана талбия келтирип, умра ихрамын жоёт жана Ифрад ажылыгын өтөгөн болот.

Мындай эки абалда тең шүгүрчүлүк курмандыгын чалышынын кереги жок. Бирок ажылык милдетин өтөгөндөн кийин өтөй албай калган умра милдетин каза кылат (өтөйт) жана умраны жоюп жибергендигинен улам жаза курмандыгын чалат.[285]

Ажылык жана умрада тыюу салынган амалдар

Тыюу салынган амал – ихрамга кирип, Харам аймагында болгондуктан кылынышына тыюу салынган иш.

Ажылык менен умрада тыюу салынган амал катары эсептелген иш кылынганда, жаза талап кылынат. Жасалган иштин тыюу экендигин билүү же билбөөнүн ортосунда эч кандай айырма жок. Ошондой эле тыюуну атайылап, жаңылыштык менен, унутуп калып, өз эрки менен же күч менен кылуунун ортосунда да айырма жок.

Кыран ажылыгына ниет кылган киши ихрамдагы мезгилинде тыюу салынган нерселердин бирөөнү кыла турган болсо, бири умранын, экинчиси да ажылыктын ихрамы болуп, ар бир тыюу үчүн эки жаза төлөөгө тийиш.

Умра тообунун дааратсыз кылынышы жана коштошуу тообунун орундалбашы сыяктуу бир гана ажылыкка байланыштуу важиптердин бирөөнү орундатпаган киши Кыран ажылыгына ниет кылган болсо да, бир гана жаза төлөйт.

А) Ажылык менен умраны бузуп, казасын талап кылган иш-аракеттер (тыюулар)

1) Ажылык үчүн ихрамга киргенден кийин Арафатта туруудан мурун жыныстык катнашка кирүү.

Бул кишинин ажылыгы бузулат. Бирок бузулган ажылыкты таштап койбой толукташы, кийинки жылдардын биринде кайрадан өтөшү жана кылган тыюудан улам бир кой же бир эчки союшу керек.

2) Умра үчүн ихрамга киргенден кийин тооп кылып жатканда жок дегенде төрт жолу айлана электе жыныстык катнашка кирүү.

Ушундайча умрасы бузулган бул кишинин умраны толукташы, кылган тыюудан улам бир кой же бир эчки союшу жана бузулган умраны кайрадан өтөшү керек.

Б) Бодо малды (төө жана уйду курмандыкка чалууну) талап кылган иш-аракеттер (тыюулар)

1) Арафатта туруудан кийин (б.а. чачты алдырып, ихрамдан чыгардан мурун) жыныстык катнашка кирүү.[286]

2) Зыярат тообун жунуптук абалда кылуу.

Аялдардын этек киринин келип жаткан учуру да жунуптук абалга кирет.

В) Майда жандыктарды (кой жана эчкини курмандыкка чалууну) талап кылган иш-аракеттер (тыюулар)

Булар да ажылыктын важиптеринин бирөөнү аткарбай коюу, кечиктирүү же ихрам тыюуларына баш ийбөө менен байланыштуу тыюулар болуп экиге бөлүнөт:

а) Ажылыктын важиптеринин бирөөнү орундатпай коюу, же болбосо убагында аткарбоо менен байланыштуу иш-аракеттер (тыюулар)

1) Мийкат чегин ихрамга кирбестен өтүү.

Эгерде ажылык же умрада зыярат кылына турган жерлерде эч нерсе кылбастан, кайрадан мийкат чегине кайтып келип ихрамга кирсе, анда эч кандай жазанын кереги жок.

2) Саъй милдетин өтөп жатканда бардыгын, же болбосо жок дегенде төрт жолу барып-келүүнү орундатпай коюу.

3) Муздалифада турууну кечиримдүү себеп болбой туруп аткарбай коюу.

Оору, карылык же элдин абдан көп болушунан улам Муздалифада турбагандардан жаза талап кылынбайт.

4) Шайтанга таш атууну аткарбоо, же бир күндө ыргытылышы керек болгон таштардын жарымынан көбүн ыргытпоо.

5) Зыярат же умра тообунун акыркы үч айлануусун же бирөөнү гана аткарбоо.

6) Сырттан келген ажылардын коштошуу тообун кылбай коюшу, же көбүн, б.а. төрт же андан ашык айлануусун аткарбашы.

7) Зыярат же умра тообун дааратсыз, коштошуу же келүү тообун жунуптук абалда кылуу.[287]

Зыярат жана умра тообун дааратсыз, коштошуу же келүү тообун жунуптук абалда кылгандан кийин буларды гусул даарат алып, кайрадан кылган кишиден жаза талап кылынбайт.

8) Арафаттан күн бата электе кетүү.[288]

9) Зыярат тообун себепсиз түрдө айт күндөрүнөн кийин кылуу.

10) Ихрамды чыгаруу үчүн Харам аймагынан башка жерде же айт
күндөрүнөн кийин чачты алдыруу.[289]

11) Тартипке баш ийбөө. Тактап айтканда Курман айттын биринчи күнү Чоң шайтанга таш ыргытуу, курмандык чалуу жана чачты алдыруу милдеттерин кезеги менен аткаруу – важип. Бул кезек бузула турган болсо, жаза курмандыгы талап кылынат.[290]

б) Ихрам тыюуларына баш ийбөө менен байланыштуу иш-аракеттер (тыюулар)

1) Бир жолкуда жана бир жерде дененин же бир мүчөнүн бардыгына жыпар жыт сүйкөө.

Бир мүчөнүн бардыгына эмес, бир бөлүгүнө жыпар жыт сүйкөлсө, садака берүү жетиштүү болот.

2) Бир мүчөгө май сыйпоо, же болбосо сулуулук үчүн хына сыяктуу бир нерсе менен боёо.

Дарылоо үчүн сыйпалган дары, дары май же жытсыз майлар үчүн эч кандай жазанын кереги жок.

3) Толук бир күн же түнү бою көйнөк, байпак же согончогу жабык бут кийим кийүү, башты жана жүздү жабуу.

Толук бир күн же түнү бою эмес, азыраак мөөнөт кийилсе же жабылса, анда садака берүү жетиштүү болот.

4) Чач, сакал же дененин бир башка мүчөсүндөгү кылды алуу.

Чач же сакалдын, же болбосо дененин башка бир мүчөсүндөгү кылдын төрттөн бир бөлүгүнөн азыраагынын алынышы садака берүүнү талап кылат.

5) Бир жерде жана бир жолкуда тырмактардын бардыгын, же болбосо бир кол же бир буттун тырмактарынын бардыгын алуу.

Өзүнөн өзү түшүп калган, же сынган тырмактар үчүн эч бир жазанын кереги жок.

6) Чачын алдырып, ихрамдан чыккандан кийин, бирок зыярат тообун кыла электе жыныстык катнашка кирүү.

7) Ихрамга кирген мезгилде жыныстык катнашка жол ача турган кыймыл-аракеттерди жасоо. (Жубайын жыныстык каалоо менен өбүү, кучактоо, жыттоо жана тийишүү сыяктуу.)[291]

Абдан каалап кароо жана ойлонуунун натыйжасында кумардануу үчүн болсо, жаза талап кылынбайт.

Кечиримдүү себептен улам ихрамдын тыюуларына баш ийбөө

Кандайдыр бир зарылдыктан жана кечиримдүү себебинен улам ихрам тыюуларына моюн сунбаган (мисалы, оорусунан улам ихрамга кире албаган, же чачын алдыралбаган) киши эркин болуп саналат. Кааласа Харам аймагында жаза курмандыгын чалат, кааласа каалаган жеринде катары менен үч күн, же арадан күн өткөрүп үч күн орозо кармайт. Же болбосо алты жакыр кишини эртеден кечке чейин бир күн, же бир жакырды алты күн тойгузат. Же алты жакыр кишиге фитр садакасын берет.

Г) Фитр садакасынчалык садака берүүнү талап кылган иш-аракеттер (тыюулар)

1) Дененин кайсы бир мүчөсүнүн бардыгына эмес, бир бөлүгүнө жыпар жыт же май сүйкөө.

2) Ихрамдуу мезгилде сакалды же чачты төрттөн бир бөлүгүнөн аз алдыруу.

3) Толук бир күн же толук бир түндөн дагы аз бир убакыт тигилген көйнөк, согончокторду жапкан бут кийим кийүү, же башты жабуу.

4) Бир колдун же бир буттун тырмактарынын бир бөлүгүн, т.а. бештен азын алуу. Же болбосо бир кол же бир буттун тырмактарынын бардыгын башка-башка жерлерде, же башка-башка мезгилдерде алуу. Мындай учурда ар бир тырмак үчүн өзүнчө садака берилиши керек.

5) Келүү, коштошуу же кайсы бир напил тоопту дааратсыз аткаруу.

6) Коштошуу тообунун же сайдын төртүнчү шавттан кийинки шавттарын кем калтыруу.

Аткарылбай калган ар бир шавт үчүн өзүнчө садака берилет. Ал эми келүү тообунда кем шавттар үчүн эч нерсенин кереги жок.

7) Шайтандарга жетиден кем таш ыргытуу.

Кем болгон ар бир таш үчүн өзүнчө садака берилет.

8) Башка бирөөнүн чачын алуу.

Бул киши ихрамда болсо. Эгер ихрамда болбосо жаза жок. Башка бирөөгө тигилген көйнөк кийгизүү, же жыпар жыт себүүгө жаза берилбейт.

Харам аймагынын жаныбарлары жана өсүмдүктөрүнө байланыштуу иш-аракеттер (тыюулар)

Харам аймагына байланыштуу тыюулар тек гана ихрамдагы кишилер үчүн эмес. Бул аймактын аң уулоо, өзүнөн өзү өсүп калган жана кургабаган дарак менен өсүмдүктөрдүн кыйылышы, же жулунушу ихрамда болгон жана ихрамда болбогон бардык кишилер үчүн арам болуп саналат.

Харам аймагында аң уулаган киши аң катары ууланган жаныбардын наркын садака катары берет. Мунун ордуна орозо кармоо жайиз болбойт.

Харам аймагында өзүнөн өзү өсүп жетилген дарак жана өсүмдүктөрдү кыйган, же болбосо жулуп салган киши булардын наркын садака катары жардыларга берүүгө тийиш. Ал эми жердин ээси кыйып таштаса жаза талап кылынбайт. Адамдар тарабынан тигилген дарактар менен эгилген өсүмдүктөр үчүн улам кандайдыр бир жазанын кереги жок.

[251] Аали Имран сүрөсү. 97-аят.

[252] Бухарий. Иман. 2; Муслим. Иман. 5.

[253] Бухарий. Хаж. 4.

[254] Ханафий мазхабында жанында күйөөсү же үйлөнүшү жайиз болбогон бир махрамы болбогон аялдын дин боюнча сапар болуп эсептелген бир узактыкка саякатка чыгышы жайиз эмес. Ал эми Шафий мазхабында жанында күйөөсү же махрамы болбогон аял ишенимдүү аялдар менен бирге жолго чыгып парз болгон ажылыкты өтөй алат. Бул Шафий мазхабында парз болгон ажылык жана умра үчүн ушундай. Напил ажылык жана умра үчүн болсо жанында күйөөсү же махрамы болбогон бир аялдын сапарга чыгышы Шафий мазхабында жайиз болуп саналбайт.

[255] Бакара сүрөсү. 197-аят.

[256] Мааниси: “Алла таалам! Чакырыгыңа өз ыктыярым менен баш ийдим, буйругуңа даярмын. Теңдешиң жана шеригиң жок. Сага багыт алдым, шүгүр сага, ырыскылар сеники, мал-мүлк да сеники. Теңдешиң жана шеригиң жок.”

[257] Шафий, Маликий жана Ханбалий мазхабдарында болсо ихрамга кирген болуп эсептелиш үчүн талбийа келтирүү шарт эмес, ниет гана жетиштүү.

[258] Ал эми Ханбалий мазхабында бул абалдагы ихрамдуу киши каалаган ажылык түрүн белгилей алат жана ошону аткарат.

[259] Шафий мазхабында ажылык жана умра максатынан сырткары Харам аймагына келген кишилердин ихрамсыз кирип чыгышы жайиз болсо да, микатта ихрамга кирүүлөрү мустахаб.

[260] Тирмизий. Тафсирул-Куран. 3; Абу Дауд. Манасик; Ибн Маажа. Манасик. 57.

[261] Шафий мазхабында күн батканга чейин күтүү сүннөт болуп саналат. Күн бата электе Арафаттан кеткен киши сүннөттү гана таштаган болот, жаза курмандыгын чалышынын кереги жок.

[262] Шафий жана Ханбалий мазхабында Арапа күнү түн жарымынан кийин башталат.

[263] Шафий жана Маликий мазхабында болсо зыярат тообунун курмандык чалуу күндөрүндө кылынышы сүннөт болуп саналат.

[264] Маликий мазхабында Меккеден кете турган ажыга коштошуу тообу важип эмес,, мандуп болуп саналат.

[265] Истилам хажарул-асвад (кара ташка) кол тийгизүү жана өбүү дегенди түшүндүрөт. Тоопко баштап жатканда жана ар бир айланууну бүтүрүп капталына келген сайын жана тооп намазынан кийин Кара ташка карай бурулуп, намазга тургандай калыпта такбир жана тахлил келтирилип, колдор көтөрүлүп үстүнө коюлат жана өбүлөт. Кара ташка башкалардын тынчын албастан жакындоо мүмкүн болбосо, алыстан Кара ташка карай бурулуп, алакандар Каабага каратылат. Колдор кулактын капталына чейин көтөрүлөт, “Бисмиллах Аллаху акбар” деп Кара ташка салам берилет жана оң алакан өбүлөт.

[266] Рамал – эркектердин тооптун алгачкы үч шавтында кыска кадамдар менен чуркап жана ийиндерин силкилдетип көкүрөгүн көтөрүп ылдам басышы.

[267] Шафий мазхабында Муздалифада шам жана куптан намаздарын куптан намазынын убактында бирге окуу сүннөт болуп саналат.

[268] Имам Абу Юсуфтуп көз карашы боюнча Арафатта же жолдо шам намазын окуу – макүрөө. Бирок окулган болсо анда кайра окуунун кереги жок.

[269] Ханафий мазхабынан башка мазхабдарда Муздалифада вакфанын убактысы – Арапа күнүнөн айт күнүнө караган түн. Мындайча:

а) Маликий мазхабында күн баткандан баштап таң агарганга чейинки убакытта Муздалифада кылына турган вакфа жетиштүү.

б) Шафий жана Ханафий мазхабдарында болсо түн жарымынан башталат. Түн жарымынан кийин кыска мөөнөткө да болсо ал жерде калгандар, ал тургай ал жерден өткөндөр да вакфа кылган болуп саналышат.

Муздалифада вакфаны таштаган киши жаза курмандыгын чалат. Бирок оору же денесинин алсыздыгы сыяктуу бир себеп менен вакфаны аткара албай калса, анда эч нерсенин кереги жок. Эл көп болгондуктан вакфаны орундай албаган аялдарга да жаза зарыл эмес.

[270] Шафий жана Ханбалий мазхабдарында болсо түн жарымынан башталат.

[271] Абу Ханифа майрамдын 2 жана 3-күндөрүндө таштарды түштөн мурун да ыргытууга боло турганын айтып кетсе да, таштардын түштөн кийин ыргытылышы көп айтылат.

[272] Башка мазхабдарда таштан башка бир нерсенин ыргытылышы жайиз эмес.

[273] Таштарды сөзсүз Муздалифада чогултуу керек эмес. Муздалифада да чогултса болот, ошондой эле Минага бара жатканда жолдон, Минадан жана башка бир жерден да алса болот. Ал эми шайтандардын жанында чогулуп калган таштарды алып ыргытуу макүрөө болуп саналат.

[274] Имам Абу Юсуф жана Имам Мухаммеддин айтканы боюнча убагында ыргытылбаган таштар, таш атуу мөөнөтү аяктай электе каза кылынса жазанын кереги жок. Шафий жана Ханбалий мазхабында болсо убагында ыргытылбаган таштар айттын 4-күнү күн бата электе ыргытылса орундалган болот жана жазанын кереги жок.

[275] Шафий мазхабында айт күндөрү Минада түнөө важип болуп эсептелет. Түнөбөсө жаза курмандыгы чалынууга тийиш. Бирок оорулуу, же оорулуунун жакыны болгон кишилер Минада түнөбөй турган болушса эч нерсе кылуунун кереги жок.

[276] Шафий мазхабында чачты алдыруу же кыскартуу убажип эмес, парз болуп саналат.

[277] Шафий мазхабында чачтан эң аз дегенде үч кыл кыркылып алынышы же кыскартылышы жетиштүү.

[278] Ажылык үчүн ихрамга кирген киши маалынан мурун айттын биринчи күнү таң агара электе чачын алдырса, ихрамдан чыккан болбойт, ихрам күнөөсүн кылган болот. Имам Абу Юсуф менен Имам Мухаммед, Имам Шафии жана Ахмед ибн Ханбалдын айткандары боюнча, чачты алдыруу же кыскартуунун курмандык чалуу күндөрүндө болушу – убажип эмес, сүннөт. Кийинкиге калтырылса жаза талап кылынбайт, сүннөт орундалбаган болот.

Имам Абу Юсуф жана Зуфардын айткандары боюнча чачты алдыруу же кыскартуунун харам чегинин ичинде болушу убажип эмес, сүннөт. Харам чегинен сырткаркы жерлерде чачты алдыруу же кыскартууга жаза талап кылынбайт, бир гана сүннөт орундалбаган болот.

[279] Имам Абу Юсуф, Имам Мухаммед айткандары боюнча, о.э. Шафий, Маликий жана Ханбалий мазхабында болсо, бул кезек убажип эмес, сүннөт. Буга моюн сунулбаса жаза талап кылынбайт, бир гана сүннөт орундалбаган болот.

[280] Шафий мазхабында Муздалифада түнөө – убажип.

[281] Башка мазхабдарда курмандык чалуу күндөрүндө Минада түнөө – убажип.

[282] Шафий жана Ханбалий мазхабында болсо парз болуп саналат.

[283] Маликий мазхабында бир жылда бирден көп умра өтөө макүрөө болуп саналат.

[284] Бул Абу Ханифанын айтканы боюнча. Башка аалымдардын айтканы боюнча сүннөт орундалбагандыктан макүрөө гана болот, жаза талап кылынбайт.

[285] Калган үч мазхабда Таматтуъ ажылыгынын умрасын өтөө үчүн ихрамга кирип, этек кири токтобогондуктан Арафатка чыгууга мажбур болуп калган аял ажылык үчүн ниет кылат жана талбийа келтирет. Ушундайча умра ихрамы менен ажылык ихрамы бириккен болот жана Кыран ажылыгын өтөгөн болот жана шүгүр курмандыгын чалат. Ажылык үчүн кылынган тооп жана сай умра үчүн да жетиштүү болот, башка тооп жана сай кылышынын кереги жок. Кыран ажылыгын өтөө үчүн ихрамга кирген болсо, мындай абалда умра жоюлган болбойт. Шүгүр курмандыгын чалышы керек. Ажылык үчүн кылынган тооп жана сай умра үчүн да эсептелет.

[286] Арафатта вакфа кылгандан кийин жаңы эле чачын алдырып ихрамдан чыгардан мурун жыныстык катнашка кирген кишинин Ханафий мазхабынан башка үч мазхабда да ажылыгы бузулган болот. Ханафий мазхабында ажылыгы бузулбайт, бирок мунун жазасы катары бир уй же бир төө курмандык чалууга тийиш.

[287] Калган үч мазхабда хадастен тахарат тооптун туура болушунун шарты болгондуктан дааратсыз кылынган тооп туура болбойт.

[288] Шафий мазхабында күн батканга чейин Арафатта токтоп туруу сүннөт болгондуктан күн бата электе Арафаттан кетип калган кишиге жаза курмандыгы убажип болбойт.

[289] Шафий, Ханбалий мазхабдарында жана Абу Юсуфтун айтканы боюнча ихрамдан чыгуу үчүн айт күндөрүнөн кийин же Харам аймагынын сыртында чачты алдырууга жаза курмандыгынын кереги жок.

[290] Калган үч мазхабда жана Абу Юсуф менен Мухаммеддин айтканы боюнча кезек убажип эмес, сүннөт. Ошондуктан мунун бузулушунан улам жаза курмандыгы керек эмес.

[291] Маликий мазхабында жыныстык катнашка жол ачкан кыймыл-аракеттерди жасоо менен урук түшкөн болсо, ажылыгы бузулат. Башка мазхабдарда болсо бузулбайт.

ХАДИЙ

Ажыда жана умрада чалынган курмандыктар хадий (арноо) деп аталат.

Хадий курмандыгын чалууга милдеттүү болгондор

Ифрад ажылыгын өтөгөн кишилердин ажыда курмандык чалышы важип эмес. Эгерде каалашса, напил курмандык катары соё алышат.

Ал эми Таматтуъ же Кыран ажылыгын өтөгөн кишилердин хадий курмандыгын чалышы важип болуп саналат.

Хадий курмандыгы Курман айтта союлган курмандык сыяктуу төө, уй жана майда жандык түрүнөн болот. Төө жана уй жети, майда жандык болсо бир киши үчүн союлат.

Курмандыкка орток болгондордун бардыгы курмандык ниети менен кошулууга тийиш. Бардыгынын ниети ибадат болушу керек. Ошондой эле айрымдарынын курмандык, айрымдарынын шүгүр же жаза курмандыгы, же болбосо жөн эле ниет менен кошулушу да мүмкүн.

Жашы жана кандайдыр бир майыптыгы боюнча курмандык боло албай турган жаныбарлар хадий курмандыгы да боло алышпайт.

Важип болгон хадий курмандыктары шүгүр, жаза жана түлөө курмандыгы сыяктуу бөлүктөргө бөлүнөт.

Таматтуъ же Кыран ажылыгын өтөгөндөрдүн чалган курмандыгы шүгүр курмандыгы, ажылыктын важиптеринин бири аткарылбагандыктан улам чалынган курмандык жаза курмандыгы, ажылыкты же умраны өтөө үчүн ихрамга киргенден кийин оору-сыркоо же акчасынын жоголуп кетиши сыяктуу бир себеп менен ажылыкты улантуу мүмкүнчүлүгү болбогону үчүн токтолуу же тооп кылбай туруп ихрамдан чыгууга мажбур болгон кишинин чалышы керек болгон курмандык ихсар курмандыгы жана Харам аймагында союу үчүн багышталган курмандык назир курмандыгы деп айтылат.

Хадий курмандыгынын союла турган жери

Хадий Каабага жана Харамга белек катары багышталып чалынган курмандык дегенди түшүндүрөт. Ошондуктан важип болсо да, напил болсо да Харам аймагынын чеги ичинде союлат.

Хадий курмандыгынын кайсы бир түрү Харам аймагынын чегинен сырткары жерде союла турган болсо, Харам аймагынын ичинде кайрадан чалынууга тийиш. Ал эми напил болсо, анда Харам аймагынын ичинде кайрадан курмандык чалынбайт.

Ал эми орозо үчүн кандайдыр бир жай жана катары менен кармоо шарты жок. Садака да ушул өңдүү, каерде берилсе да туура болот.

Хадий курмандыгынын чалынуу мезгили

Таматтуъ жана Кыран ажылыгын өтөгөндөрдүн чалышы важип болгон шүгүр курмандыктарынын айттын биринчи күнү таң аткандан баштап үчүнчү күнү күн батканга чейин чалынышы важип болуп саналат. Бул мөөнөт ичинде союлбай кийинкиге калтырылса, анда жаза курмандыгы да керек.[292]

Кыран жана Таматтуъ курмандыктарынан башка хадий курмандыктарынын чалынышы үчүн атайын белгиленген убакыт жок. Харамдын чегинин ичинде кайсы убак болбосун чала берсе болот.

Хадий курмандыгынын эти

Таматтуъ же Кыран ажылыгына баргандардын чалуусу керек болгон курмандыктар менен напил катары чалынган курмандыктардын этин ээлери жана бай-кедей дебестен бардык кишилер жей алышат.

Жаза жана ихсар курмандыгынын этинен ээлери, аны баккан кишилер жана байлар жей алышпайт. Ал курмандыктардын эти кедей-кембагалдарга таратылып берилүүгө тийиш. Эгер андан жешсе анын баасынчалык акчаны садака катары бирөөлөргө берүүлөрү керек.[293]

Курмандыктын ордуна орозо

Таматтуъ же Кыран ажылыгына барган киши курмандык чалганга мал таба алышпаса, же акчасы жок болсо, он күн орозо кармайт. Бул он күндүк орозонун үч күнүн ажылык мезгилинде, калган күндөрүн болсо өлкөсүнө кайтып барганда кармайт.

Эгерде үч күн кармала турган орозону майрамга чейин кармабаса анда сөзсүз түрдө курмандык чалат. Үч күн орозо кармагандан кийин курмандык чалуу күндөрүндө чачын алып ихрамдан чыга электе курмандык мал тапса орозо жетиштүү болбойт. Анда курмандык чалууга тийиш. Чачын алып ихрамдан чыккандан кийин курмандык мал тапса орозо жетиштүү болуп курмандык чалбаса да болот.

Ихсар

Ихсар – ажылык же болбосо умра үчүн ихрамга кирген кишинин Арафатка баруу жана Каабага тооп кылуу ибадаттарын аткара албай калышы.

Душмандык, туткунга түшүү, оору-сыркоо, акчасын жоготуп ийүү же аял кишинин жолдошунан айрылуусу өңдүү ажылык сапарынын же Арафат жөрөлгөсү жана Кааба зыяратынын аткарылышын токтоткон бардык себептер ихсар себеби болушу мүмкүн.[294]

Ихсар себебинен улам Арафат жөрөлгөсүнөн жана Кааба зыяратынан кур калган киши ихсар хадий курмандыгын чалып ихрамдан чыгат. Ихсардуу киши Кыран ажылыгы үчүн ихрамга кирген болсо ажылык үчүн жана ошондой эле умра ихрамы үчүн да эки башка ихсар хадий курмандыгын чалууга тийиш.

Ихсар хадий да башка курмандыктардай эле Харам аймагынын ичинде чалынууга тийиш болгондуктан ихсардуу киши Харам аймагынын тышында болсо курмандык малын же анын баасына тете акчаны Харам аймагына жөнөтүп жиберип өзү ал жерде хадий курмандыгы чалынганга чейин күтүшү керек. Хадий курмандыгы чалынгандан кийин чачын албаса да ихрамдан чыккан болуп эсептелет.[295]

Ихсар себебинен улам ихрамдан чыккан ажылык же умра кийин ылайыгы келген убакта каза кылынышы абзел. Ажылык үчүн ихрамга киргендер ажылык жана бир умра, Кыран ажылыгы үчүн ихрамга киргендер ажылык жана эки умра, умра үчүн ихрамга киргендер болсо бир гана умра каза кылышат.

Ажылыкты өткөрүп жиберүү

Ажылыгын өтөө үчүн ихрамга кирген киши арапа күнү завал (чак түш) маалынан баштап айт майрамынынын аткан таңына чейин кыска убакытка болсо да Арафатка барбаса анда ал ажылыкты өткөрүп жиберген болот. Бул киши;

а) Ифрад ажылыгын өтөө үчүн ниет кылып ихрамга кирген болсо умра кылып ихрамдан чыгат жана кийинки жылдарда ажылыгын каза кылат.

б) Таматтуъ ажылыгын өтөө үчүн ихрамга кирсе жана умраны кылгандан кийин ажылык үчүн ниет кылган болсо бир умра дагы кылып ихрамдан чыгат жана кийинки жылдарда ажылыгын каза кылат.

ж) Кыран ажылыгы үчүн ихрамды кийип умранын тооп жана сайын орундаткан болсо дагы бир умра кылып ихрамдан чыгат. Эгерде умранын тообу менен сайын орундатпаган болсо, алгач умра ихрамынан чыгуу үчүн тооп жана сай кылат, андан соң ажылык ихрамы үчүн тооп жана сай кылып чачын алып ихрамдан чыгат. Кийинки жылдарда ажылыкты гана каза кылат.

Ажылыкта өзүнүн ордуна бирөөнү жиберүү

Ибадаттар үч түргө бөлүнөт:

1) Дене аркылуу гана кылынган ибадаттар: намаз окуу, орозо кармоо өңдүү. Бул түрдөгү ибадаттардын аткарылышында бирөөнүн ордуна башкасынын өкүлчүлүк кылышы жайиз эмес.

2) Мал-мүлк аркылуу гана жасалган ибадаттар: зекет, фитр садакалары жана курмандык чалуу сыяктуу. Бул түрдөгү ибадаттардын аткарылышында бирөөнүн ордуна башкасынын өкүлчүлүк кылышы жайиз болуп эсептелет.

3) Дене аркылуу да, мал-мүлк аркылуу да кылынган ибадаттар: ажылык өңдүү. Бул түрдөгү ибадаттын аткарылышында алсыз же айласыз абалда болгон бирөөнүн ордуна башка бирөөнүн өкүлчүлүк кылышы – жайиз.[296] Ал эми ал ибадатты аткарууга алы жеткендер үчүн өздөрүнүн ордуна башкасын өкүл кылып жиберүүсү жайиз эмес.

Ажылык парз экендигине карабастан аны орундата албаган киши көзүнүн тирүүсүндө ажылык парзы үчүн өзүнүн ордуна башка бирөөнүн өкүлчүлүк кылышын керээз калтырышы керек. Эгер мал-мүлкүнүн үчтөн бир бөлүгү ажылык үчүн башка бирөөнүн өкүлчүлүк кылышына жетсе анда мураскору бул керээзди аткарууга милдеттүү. Эгерде жетпесе керээзди аткарууга милдеттүү эмес.

Ал эми керээз кылбаган болсо мураскорлору ажылык үчүн анын ордуна бирөөнү жиберүүгө милдеттүү эмес.[297] Ошондой болсо да мураскорлору ажылык парзын аткара албай калган ал киши үчүн ажылыкта сарптала турган каражаттардын бир бөлүгүн же бүт бардыгын өздөрү чыгарып бирөөнү өкүл кылып жиберүү аркылуу маркумду ажылык карызынан арылтса болот. Бир ирет хасам уруусунан бир аял коштошуу ажылыгында пайгамбарыбызга келип:

– Оо, Расулалла, Алланын кулдарынын ажыга баруусу жөнүндөгү буйругу атама карып, алдан күчтөн тайып ат үстүндө жүрө албай калган кезинде келди. Анын атынан ажыга барсам ажылык карызынан кутула алабы? – деп сурады. Пайгамбарыбыз ага:

– Ооба, кутула алат, – деп жооп берди.[298]

Дагы башка бир риваятта жухайна уруусунан бир аял пайгамбарыбызга келип:

– Энем ажыга барууга ниеттенген эле, бирок ажыга бара албастан көзү өтүп кетти. Анын атынан ажыга барсам болобу? – деп сурап калат. Пайгамбарыбыз ага:

– Ооба, ажыга бар. Энеңин бирөөнө карызы болгон болсо, аны сен төлөп берет элең, туурабы? Ошондуктан Алла таалага болгон карызын да сен кайтарып бер. Себеби Алланын акысын кайтарып берүү баарынан ылайыктуураак,[299] – деп буюруптур.

Өзүнө ажыга баруу биринчи жолу парз кылынган жылы ажыга баруу үчүн аттанып, бирок ажылык парзын аткара албай жолдо өлгөн киши өзүнүн атынан башка бирөөнүн ажыга барышын керээз калтырбай эле койсо болот. Ал эми өзүнө ажыга баруу парз кылынган жылы барбай кийинки жылдарда ажыга баруу үчүн жолго чыгып жолдо өлгөн киши өзүнүн атынан бирөөнүн өкүлчүлүк кылышын керээз калтырышы важип болот.

Парз болгон ажылык үчүн өзүнүн атынан башка бирөөнү жиберүүнүн шарттары

Кимдир бирөөнүн атынан ажыга барган өкүл өзүн жиберген кишини ажылык карызынан кутултушу үчүн төмөнкүдөй шарттар болушу керек:

1) Өкүл катары ажыга барган киши ихрамга кирип жатканда кимдин атынан келсе ошол кишинин атынан чын жүрөктөн ниет кылууга тийиш. Ичинен ниет кылса да болот. Ал эми ооз жүзүндө да “баланча киши үчүн ниет кылдым, ихрамга кирдим, баланчанын атынан талбия айттым” деп айтса дагы да сооптуу болот.

2) Өзүнүн атынан ажылык үчүн башка бирөөнү өкүл катары жиберген киши ал парзды өзү аткара албай турганчалык даражада алсыз болушу керек. Ден-соолуугу ордунда болуп ажыга барууга өзүнүн деле чамасы жеткидей абалда туруп өкүл жөнөтүшү жайиз эмес.

3) Өзүнүн атынан өкүл жөнөткөн киши өмүрүнүн акырына чейин ажыга бара албай турганчалык абалда болушу керек. Эгер кийинчерээк ден-соолугу ордуна келип ажыга бара алгыдай абалга жетсе өкүлүнүн ажылыгы жетиштүү болбостон анык өзү ажыга барышы абзел.[300]

4) Өзүнүн атынан өкүл жөнөткөн кишиге ажылык парз болушу керек. Ажылык парз болбогон жакыр бирөөнүн атынан өкүл болуп ажыга баруу напил болуп эсептелет. Андай адамга кийинчерээк ажылык парз кылынса кайрадан ажыга барууга тийиш болот, эгер өзү ажыга бара албагыдай болсо өкүл жибериши керек.

5) Башка бирөөнү өзүнүн атынан ажылык үчүн өкүл кылып дайындоодон мурда сөзсүз түрдө ажыга бара албай тургандай ден-соолугуна байланыштуу кемчилиги болууга тийиш.

Ажыга барууга кудурети жетип туруп башка бирөөнү өкүл кылып жөнөткөн болсо жана андан соң ажыга бара албагыдай абалга түшүп калса, ага чейинки өкүлү тарабынан кылынган ажылык жетиштүү болуп эсептелбейт жана кайрадан өкүл жибериши керек болот.

6) Өкүл катары ажыга барган кишинин барып келүүдө керектелүүчү каражаттынын бардыгы же көбү аны жиберген киши тарабынан камсыздандырылышы керек. Мураскор ага мурас калтырган адамдын атынан өз каражаты менен ажыга барса болот, же башка бирөөнү өкүл кылып жиберсе да болот.

7) Өкүл кылып жиберген киши кайсы ажылыктын кылынышын кааласа, өкүлү Микатта ошол ажылыкка ниет кылып ихрамга кирүүгө тийиш. Ифрад ажылыгын кылуу үчүн жиберилген өкүл алгач умра кылып, андан кийин Меккеде ажылыкка ниет кыла турган болсо бул жайиз болуп эсептелбейт.

Эгер өкүлүн Ифрад ажылыгын кылуусу үчүн жиберсе, ал барып Кыран ажылыгын кылса бул да жиберген кишинин атынан кылынган болуп эсептелбейт.[301]

Өзүнүн атынан ажылык үчүн өкүл жиберген киши өкүлүнө кайсы ажылыкты кылышы керек экендигин айтпастан жөн гана ажыга баруусун каалаган болсо өкүл Ифрад ажылыгын кылуусу керек. Эгер ажыга жиберген киши өкүлүнө “каалаган ажылыгыңды кыл” деген болсо өкүл каалаган ажылыгын кылса болот.

Өлгөн киши өзүнүн атынан ажылык кылынышын керээз калтырып, ал үчүн сарптала турган каражаттын өлчөмүн же ихрамга кире турган жерди белгилесе ошол жерде ихрамга кирет. Ихрамга кире турган жерди белгилебесе жашаган жеринен өкүлүн жиберүүгө тийиш.

9) Өзүнүн атынан ажылык кылуу үчүн өкүл жиберүүчү киши өкүлүнөн өтүнүшү керек. Башка бирөөнүн атынан анын уруксатысыз же керээзисиз кылынган ажылык ал кишинин парз кылынган ажылыгынын аткарылышы болуп саналбайт. Ал эми мураскордуку болсо бул өкүмгө кирбейт. Маркумдун мураскору ал үчүн өзү ажыга бара алат же башка бирөөнү өкүл кылып жөнөтө алат. Бул эки абалдын кайсынысы аткарылса да маркум ажылык парзынан кутулат.

Өкүл үчүн акы төлөө шарты коюлбашы керек. Себеби ажылык – бир ибадат. Ибадаттар болсо акы төлөнүп кылынбайт. Ал эми өкүл ажылык кылуу үчүн берилген акча каражатын ажылыктын эреже-шарттарына жараша сарптайт. Артканы болсо ээсине кайтарып берет. Эгер ажылык сапарынан артып калган акчаны ээси өкүлүнө ыроолосо мында кандайдыр бир терстик болбойт.

10) Өкүл катары жиберилген киши акыл-эси ордунда, эрезеге жеткен бирөө болушу керек. Эрезеге жете элек болсо да ак караны айрып калган өспүрүмдүн өкүл катары жиберилиши да жайиз болот.

Өкүл катары жибериле турган кишинин ага чейин ажыга барышы шарт эмес. Бирок макүрөө болот. Ошондой болсо да ага чейин ажыга барган кишинин өкүл катары жиберилиши андан да сооптуу болот.[302]

11) Өкүл ажыга кандайдыр бир унаа аркылуу барышы керек. Эгерде унаа акысын өзү алып калыш үчүн ажыга жөө бара турган болсо өзүнүн атынан ажылык кылган болуп эсептелет. Анда алган акчасын ээсине кайра кайтарып берүүгө тийиш.

12) Өкүл катары дайындалган киши ажыга өзү барышы керек. Өкүл катары ажылык сапары үчүн алган каражатты кандайдыр бир себеп менен башка бирөөгө берип аны өзүнүн ордуна өкүл кылып жибериши жайиз эмес. Бирок бул жөнүндө ага жиберген киши тарабынан укук берилген болсо, анда жайиз болот.

Ал эми напил катары башка бирөөнүн ордуна ажылык кылуу үчүн болсо, өкүлдүн мусулман, акыл-эси толук жана ак караны айрып, акыл токтотуп калган чагында болушу жана ажылыктын акы төлөнбөстөн кылынышы өңдүү шарттар жетиштүү.

[292] Имам Абу Юсуф жана Имам Мухаммеддин айтканы боюнча жазанын кереги жок. Анткени булардын көз карашы боюнча шүгүр курмандыктарынын айт күндөрүндө чалынышы – убажип эмес, сүннөт. Шүгүр курмандыктарынын себепсиз эле айттын алгачкы үч күнүнөн кийинкиге калтырылышы макүрөө болсо да кандайдыр бир жаза керек эмес. Шафий мазхабында Таматтуъ жана Кыран курмандыктары жаза курмандыгы болуп эсептелгендиктен булардын союлушу үчүн атайын белгиленген бир убакыт жок. Айттын үч күнүнөн мурда союлса болот, ошондой эле айттын үчүнчү күнүнөн кийин да союлушу жайиз болуп саналат. Айттын төртүнчү күнү күн батканга чейин союлушу – сүннөт.

[293] Шафий мазхабында Таматтуъ жана Кыран ажылыгы өтөгөндөрдүн союуга милдеттүү болгон курмандыктары жаза курмандыгы болуп саналгандыктан эти жарды-жалчыларга таратылат, ээлери менен бай кишилер бул курмандыктардын этинен жей алышпайт.

[294] Ханафий мазхабынан сырткаркы мазхабдарда ихсар бир гана душмандын тоскоол болушу менен пайда болот.

[295] Шафий мазхабында ихсар курмандыгы ихсарлар болгон жерде союлат. Харам аймагында союлушу шарт эмес. Мындан сырткары ихсар курмандыгынын союлушу менен ихрамдан чыгылган болбойт. Чачты алдыргандан кийин чыгылат.

[296] Маликий мазхабында болсо тирүү болгон бир кишинин атынан башка бирөөнүн ажылык өтөшү жайиз жана туура эмес.

[297] Шафий жана Ханбалий мазхабдарында керээз шарты жок. Керээз болбосо да мураскорлордун өкүл жибериши убажип болуп саналат.

[298] Бухарий. Хаж. 1-2; Муслим. Хаж. 713.

[299] Бухарий. Жазаус-сайд. 22.

[300] Ханбалий мазхабында кечиримдүү себеби жоюлса да өкүлдүн өтөгөн ажылыгы жетиштүү болот.

[301] Имам Абу Юсуф менен Имам Мухаммеддин айтканы боюнча жагымдуу жайиз болот.

[302] Шафий жана Ханбалий мазхабында өкүл жибере турган кишинин мурдатан өзү үчүн ажылыгын өтөгөн болушу шарт.

АЗИРЕТИ ПАЙГАМБАРЫБЫЗДЫН КАБЫРЫН ЗЫЯРАТ КЫЛУУ

Дүйнө жүзүнүн эң ыйык жана эң сыймыктуу жери – Мадинадагы пайгамбарыбыздын сөөгү коюлган жай. Ошондуктан анын ыйык кабырын зыярат кылуу шариятка ылайык келет.

Чындыгында, ажыга барып анан пайгамбарыбыздын кабырын жана хижрат журтун жана Ислам дининин ааламга жайылган жери болгон нурдуу Мадинаны зыярат кылбаган момунду элестетүү кыйын. Кандайдыр бир аргасыздык болбосо бир момундун мындай руханий насиптен өзүн куру калтырышын ойлоо мүмкүн эмес.

Азирети пайгамбарыбыздын ыйык кабырын зыярат кылуунун сообу тууралуу ыйык хадистер да бар. Алардын ичинен бирөө төмөндөгүдөй:

Риваятка караганда Ибн Өмөргө (Алла ага ыраазы болсун) пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

مَنْ زَارَ قَبْر۪ي وَجَبَتْ لَهُ شَفَاعَت۪ي

“Ким менин кабырымды зыярат кылса, ага менин шапаатым насип болот.”[303]

Пайгамбарыбыздын мечитинде намаз окуунун сообу тууралуу мындай деп буюрулган:

صَلَاةٌ ف۪ي مَسْجِد۪ي هٰذَا خَيْرٌ مِنْ اَلْفِ صَلَاةٍ ف۪يمَا سِوَاهُ اِلَّا الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ

“Менин ушул мечитимде окулган намаз (Меккедеги) Харам мечитинен башка мечиттерде окулган миң намаздан кайырдуу.”[304]

Ошондуктан ажыга барган мусулмандын ажылыктан мурун же кийин Мадинага да барып пайгамбарыбыздын ыйык кабырын зыярат кылышы жана анын мечитинде намаз окушу колдон чыгарбашы керек болгон эң сонун мүмкүнчүлүк болуп саналат.

Зыярат кылуунун ыгы жана адеби

Нурдуу Мадина алыстан көрүнгөндө: “Аллахым, бул – Сенин пайгамбарыңдын ыйык жери, вахийиң түшкөн касиеттүү жай. Бул жерди мен үчүн тозоктон сактанып, азаптан жана эсептен куткара турган себеп кыл,” – деп дуба кылынат.

Мадинада коно турган жерге баштык-үштүгүн жайгаштырган киши эгер мүмкүнчүлүгү болсо гусул даарат алат, мүмкүнчүлүгү болбосо даарат алат. Таза кийим кийип, жыпар жыт себинип, салават айтып Масжиди Саадатка (бакыттын мечити-Набавия мечити) барат.

Намаз окууга боло турган маал болсо эки рекет напил намаз окуйт. Тилек тилеп дуба кылат. Андан кийин чын жүрөктөн берилип адептүү түрдө Кабру Саадатка (бакыттын кабыры) жакындайт. Пайгамбарыбыздын ыйык башынын тушуна барып жүзүн пайгамбарыбызга буруп токтойт жана аны менен байланыштуу салам дуба кылат. Андан кийин бир метрдей оңго жылып азирети Абу Бакрдын (Аллах ага ыраазы болсун) башынын тушуна туруп салам дуба кылгандан кийин бир метрдей дагы оңго жылып азирети Өмөрдүн (Аллах ага ыраазы болсун) башынын тушуна турат. Салам айтып дуба окугандан соң кайрадан азирети Мухаммеддин башынын тушуна келип кыбылага карап дуба кылат. Андан кийин азирети пайгамбарыбыздын кабырынын тушуна барып ал жерде тилегин айтып дубалар окуйт жана көп жолу кайталап салават айтат.

Пайгамбарыбыздын кабырын Каабаны тооп кылган сыяктуу тооп кылуу жайиз эмес. Ыйык кабырга кол тийгизүү же аны өбүү – макүрөө.

Нурдуу Мадинада болгон мезгилде беш маалкы намаз Масжиди Саадатта окулат. Ажылар бош убакыттарын буга чейинки намаздарын каза кылуу, напил намаз жана Куран окуу менен өткөрөт. Нурдуу Мадинадан чыгарында Набавий мечитине келип эки рекет намаз окуп дуба кылып, анан жолго чыгат.[305]

[303] Кашфул-Хафа. 2/250. – Бейрут, 1351. Хадисти Табараний жана Даракутний айтып беришкен.

[304] Бухарий. Макка вал-Мадина. 1; Хаж. 94.

[305] Бул зыяраттарда окула турган дубалар «Ажылык» китепчесинде бар.

КУРМАНДЫК ЧАЛУУ

Курмандык чалуу деген эмне?

Курмандык чалуу – бул ибадат ниети менен белгилүү бир мезгилде белгилүү сапаттагы малды союу дегенди түшүндүрөт. Бул “Удхийя” деп да айтылат.

Курмандык чалуу – мал-мүлк аркылуу аткарыла турган ибадаттардын бири. Бул адам баласына жакшылык ыроологон Алла таалага кандайдыр бир шүгүрчүлүк карызы болуп эсептелет.

Курмандык чалуу ибадатынын тарыхый таржымалы болушунча тереңге кетет. Бүгүнкү абалында Ибрахим алайхис-саламга таянат.

Азирети Ибрахим уулдуу болсо, аны Алла жолуна курмандык чаларына сөз берип түлөө айтып койгон эле. Арадан көп жыл өтүп уулдуу болот. Бирок ал айткан түлөөсүн унутуп калат. Түшүндө уулун өз колу менен курман чалып жатканын көрүп айткан убадасын эстейт. Түшүн уулу Исмаил алайхис-саламга айтканда, уулу аны чын көңүлдөн кабыл алып Аллага берилгендигин көрсөтөт. Ошентип убадасын аткаруу үчүн уулун курмандыкка чалууга бел байлайт. Бирок Алла таала анын бул бекем ишениминин акыбети катары азирети Исмаилдин ордуна бир койдун курмандык чалынарын Жабраил алайхис-салам аркылуу ага билдирет. Бул жөнүндө ыйык Куранда мындайча буюрулган:

“Уулу (Исмаил) аны менен бирге жүрүүгө жарап калган кезде: “Уулум! Сени түшүмдө мууздап (курмандык чалып) жатыпмын. Ойлонуп көрчү. Буга кандай карайсың?” – деди. Ал: “Оо, Атаке! Сага (Алладан) кандай буйрук келсе, ошону аткар. Алла кааласа, мени сабырдуулардан экенимди табасың”, - деди. Ошентип экөө тең Аллага моюн сунушуп, атасы аны чекеси менен жаткызды. Биз ага үн салдык: “Эй, Ибрахим! Ырасында сен, түшүңдү чындыкка чыгардың. Албетте, Биз жакшы иштерди жасагандарды ушундай сыйлайбыз”. Чындыгында бул ачык сыноо эле. Аны бир чоң курмандык менен алмаштырдык. Кийинки муундарга ал тууралуу жакшы атак калтырдык. Ибрахимге тынчтык! Акыйкатта, жакшы иштерди жасагандарды ушундай сыйлайбыз. Анткени ал (Аллага) ыйман келтирген пенделерден болчу.”[306]

Азирети Исмаилдин ордуна бир койдун курмандык чалынышынын өкүм кылынышы Алла тааланын адам баласына ыйгарган чоң жакшылыгы болуп саналат. Ушундайча курмандык чалуу жөрөлгөсү азирети Ибрахимден сүннөт катары бизге чейин жетип отурат.

Курмандык чалуу – адамдын Аллага жакындашына себеп болгон бир ибадат. Курман сөзүнүн өзүнчө бир мааниси бар. Адамдар бул милдетти орундатуу аркылуу, б.а. курмандык чалуу менен азирети Ибрахим өңдүү Аллага жана анын буйруктарына чын көңүлдөн байлангандыгын, керек болсо анын ыраазычылыгына ээ болуу үчүн жанын берүүгө даяр экендигин көрсөткөн болуп саналат. Ушундан улам, бардык ибадаттарда болгондой эле курмандык чалуу ибадатында да жакшы ниет жана чын дилинен берилүү негизги мааниге ээ.

Ыйык Куранда да: “Алардын эттери да, кандары да Аллага жетпейт. Бирок Ага силердин такыбаалыгыңар, ыкыласыңар жетет.”[307] – деп буюрулган. Чындыгында, Алла таала такыбаа ээлеринин кылган ибадаттарын гана кабыл алат.

Азирети пайгамбарыбыз да кылынган амалдардын акыбетинин ниетке гана жараша болорун, ким эмнеге ниеттенип ал ишти жасаса, ошол ниет кылган нерсесине гана жетерин билдирген. (Бухарий. Иман. 41; Муслим. Имара. 45)

Курмандык чалуу, ошол эле мезгилде Исламдагы коомдук өз ара көмөктөшүү жана бири-бирине арка-жөлөк болуунун бир башка үлгүсү болуп саналат. Күнүгө жер жүзүндө миңдеген малдын союлганы жана андан көбүнчө колунда барлардын пайдаланганы белгилүү. Ал эми Курман айтта диний бир милдетти орундатуу ниети менен чалынган курмандыктардан көбүнчө кедей-кембагалдар жана кайрымдуулук коомдору пайда көрүшөт. Ошондой эле бул ибадат жашоонун маанилүү булагы болгон мал-чарбачылык тармагынын өсүп-өнүгүшүнө да түрткү болот.

Курмандык чалуунун өкүм-жобосу

Курмандык чалуу – имамы Азам (эң улук имам) Абу Ханифанын көз-карашы боюнча важип. Таянган далили:

فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَانْحَرْ •

“Раббиң үчүн намаз оку жана курмандык чал”[308] – деген ыйык аяттын ишараты менен Азирети пайгамбарыбыздын:

مَنْ وَجَدَ سَعَةً وَلَمْ يُضَحِّ فَلَا يَقْرُبَنَّ مُصَلَّانَا

“Эгерде ким төрт түлүгү түгөл болуп туруп курмандык чалбаса мечитибизге жакындабасын”[309] – деген хадисиндеги катуу эскертүүсү.[310]

Мындай эскертүү важип болгон ибадатты чангандар үчүн гана берилет. Б.а. курмандык чалуу важип болбогондо аны чангандар үчүн пайгамбарыбыз антип буюрбайт эле.[311]

Кимдир бирөө зекет, ажылык, фитр садака, ант каффараты же курмандык чалуу өңдүү карызы болуп, аларынан кутула электе көзү өтүп кетсе жана ал карыздарынан кутулуу үчүн артында калган мал-мүлкүнүн үчтөн биринин колдонулушун керээз кылган болсо (береселери үчүн мал-мүлкүнүн үчтөн бир бөлүгүнүн колдонулушун гана керээз кыла алат) жана ошондой эле ал мал-мүлк карыздарынан кутулууга жетсе, анда карыздарынын баары төлөнөт. Ал эми мал-мүлкүнүн үчтөн бири керээз кылган карыздарынан кутулууга жетпесе, алгач зекет карызы төлөнөт. Анткени ал береселеринин ичинен эң маанилүүсү болуп саналат. Зекет карызынан кутулгандан кийин мал-мүлкү артып калса ажылык карызынан кутултат. Мындан кийин фитр карызы төлөнөт. Андан соң ант каффараты аткарылат. Мындан кийин эгер малы калса курмандык чалуу карызынан куткарылат.

Курмандык чалууга укуктуу болгондор

Төмөнкү шарттарга ээ болгон кишилердин курмандык чалуусу важип болуп саналат:

1) Мусулман болуу;

2) Акыл-эси толук болуу;

3) Эрезеге жетүү;

4) Көз-карандысыз болуу;

5) Муким болуу, б.а. сапарда болбоо;

6) Нисаб өлчөмүндө материалдык байлыгы болуу.

Колунда жокторго, б.а. нисаб өлчөмүндө материалдык байлыгы болбогондорго курмандык чалуу – важип эмес, о.э. жолоочуларга да важип болбойт. Азирети Абу Бакр менен азирети Өмөр сапарда жүргөн мезгилдеринде курмандык чалышчу эмес. Азирети Али да: “Жолоочу үчүн жума намазы менен курмандык чалуу карыз болбойт,” – деп айткан. Ошондой болсо да, сапарда жүргөн киши напил катары курмандык чалса жайиз болот, ал эми чалбаса да жоопко тартылбайт.

Курмандык чалуу нисабы

Нисаб динибиз тарабынан белгиленген байлыктын өлчөмү дегенди түшүндүрөт.

Курмандык чалуу нисабы адамдын жашоо үчүн зарыл болгон муктаждыктарынан (үйү, жетиштүү деңгээлде үй оокаты, унаасы, коргоно турган куралы, үч сыйра кийим-кечеси, өзүнүн жана жашоосу үчүн жооптуу болгондордун бир жылдык муктаждыктарын камсыз кыла тургандай туруктуу маянасы) жана карыздарынан башка 20 мыскал (85гр) алтын же анын баасына тете акча же мал-мүлккө ээ болуусу болуп эсептелет. Бул нисабка ээ болгон киши үчүн Курман айтта курмандык чалышы важип болот.

Зекет нисабы менен курмандык нисабы бирдей болсо да зекет нисабындагы сыяктуу курмандык нисабында мал-мүлктүн же акчанын көбөйүүчү сапатка ээ болушу же нисаб өлчөмүнө жеткенине бир жыл толушу өңдүү шарттар каралбайт. Мурунураак жакырчылыкта жашап жүрүп курмандык чалуу күндөрүндө байыган киши үчүн курмандык чалуу важип болот.

Курмандык катары союлуучу жаныбарлар

Курмандык катары кой, эчки, уй, топоз жана төө союлат. Бул жаныбарлардын эркектери сыяктуу ургаачыларын да курмандык катары союуга болот.

Булардын ичинен төө беш жылдык, уй менен топоз эки жылдык, кой менен эчки бир жылдык болгондон кийин гана курмандык катары чалынышы керек. Бирок алты айлык козунун көрүнүшү бир жылдык койдой болсо, анда курмандык катары союла берет. Ал эми эчки үчүн мындай жагдай жок, бир жылдык болушу шарт. Бул жаныбарлардан башка кайсы бир жаныбардын курмандык чалынышы туура эмес.

Кой жана эчкинин ар бири бир кишилик гана курмандык болуп эсептелет. Ал эми уй, топоз жана төөнүн ар бирин бир кишиден тартып жети кишиге чейин ортоктошо курмандык чалса болот. Жети кишиден ашырбоо шарты менен ортоктордун жеке же жуп болушунун бир ыңгайсыздык жагы жок. Ортоктошуп курмандык чала тургандар баары чогуу барып бир малды сатып алышат, же араларынан бирөөнү мал сатып келиши үчүн өкүл кылып шайлашат. Бирөө өзү үчүн сатып алган курмандыкка кийинчерээк башкалар да ортоктош боло алышат, бирок бул макүрөө болуп саналат.

Ортоктоштордун ар кимиси ар башка курмандыкты ниет кылышса да негизгиси буга курмандык чалуу ниети менен ортоктош болууга тийиш. Алсак, ортоктоштордун бирөө важип болгон курмандыкты, дагы бирөө түлөө курмандыгын, башкасы напил курмандыгын чалууга ниет кылса да жалпысынан бардыгы курмандык чалуу ибадатын аткарууга ниет кылган ортоктоштор болуп эсептелет. Ал эми ортоктоштордон арасынан бирөө кандайдыр бир ибадат кылуу ниети менен эмес, эт алуу максаты менен катышкан болсо, ал туура болбойт жана калгандарынын ниет кылып сойгон курмандыгы ибадат катары эсептелбейт.

Малдын курмандык катары союлушуна тоскоол болгон жана болбогон абалдар

Курмандык чалуу бир ибадат болгондуктан курмандык катары чалынуучу малдар кемчиликсиз болууга тийиш. Малдын курмандык катары чалынышына тоскоол болгон кээ бир кемчиликтер – төмөнкүлөр:

* Бир же эки көзү тең сокур болсо;

* Сөөгүнүн ичинде чучугу калбаганчалык даражада арык болсо;

* Союлуучу жерге басып бара албай турганчалык даражада аксак болсо;

* Кулагынын же куйругунун үчтөн бир бөлүгүнөн көбү жок болсо;

* Тиштеринин жарымынан көбү түшүп калган болсо;

* Тубаса кулаксыз болсо;

* Эмчегинин учу кесик болсо;

* Кой менен эчкинин бир эмчегинен, ал эми уй менен топоздун эки эмчегинен сүт чыкпаса;

* Мүйүздөрүнүн бири же экөө тең түбүнөн сынган болсо;

* Дарынын айынан сүтү тартылып кеткен болсо;

* Кандайдыр бир ыпылас нерсе жеп анан биртоп убакыт камалып жатып таза жем-чөп жебеген болсо;

* Мурду жырык болсо;

* Тилинин көбү кесик же үзүк болсо;

* Өлө турганчалык кесел болсо, мындай малдарды курмандык катары чалууга болбойт.

Токол же мүйүзүнүн учу сынган, кээ бир тиштери түшкөн жана акталган малдардын курмандык катары чалынышы жайиз болот. Карыганына байланыштуу сүт бербей же төл бербей калган, кулагы жырылган, тешилген же сынган жана музоолуу же козулуу малды курмандык катары чалууга уруксат берилсе да макүрөө болуп саналат.

Курмандык чалуунун туура болушунун шарттары

Курмандык чалуунун туура болушунун шарттары – төмөнкүлөр:

а) Курмандык катары союла турган малда курмандыкка тоскоол болуучу кемчиликтердин болбошу;

б) Курмандык чалуу маалында союлушу.

Курмандык чалуу күндөрү катары, айт намазы окулган жерлерде намаз окулуп бүткөндөн баштап айт майрамынын алгачкы үч күнү эсептелет. Арапа күнү же айттын алгачкы үч күнүнөн кийин курмандык чалынбайт. Ошондой болсо да ыйык хадисте: “Бул күндөрдө биздин жасашыбыз керек болгон эң биринчи нерсебиз – намаз окуу. Андан кийин (үйлөрүбүзгө) барып курмандык чалуу болот. Бардык кишилер ушундай кылышса, сүннөтүбүзгө ылайыктуу иш жасаган болушат. Кимде-ким (намаздан) мурун курмандык чалса ал жөн гана үй-бүлөсүнө тартуулаган эт болуп саналат, курмандык болбойт,”[312] – деп буюрулган.

Курмандык чалуунун негизги шарты

Курмандык чалуунун негизги шарты – курмандык катары чалынышы жайиз болгон жаныбарлардын бирөөнү союу. Курмандык катары чалынуучу малды тирүү боюнча же анын баасына барабар акчаны колунда жокторго берүү жолу менен бул ибадат аткарылбайт. Андай кылуу садака берген болуп саналат. Курмандык чалуу үчүн сатылып алынган малды кандайдыр бир себептен улам сойбой курмандык чалуу күндөрүн өткөрүп жиберсе, анда малды тирүү боюнча, же али сатылып алына элек болсо акчасын кедей-кембагалдарга берүү керек, кийинки жылга калтырууга болбойт. Эгерде курмандык чалынуучу мал тирүү боюнча колунда жок бирөөнө берилсе, анын этинен берген киши жей албайт.

Курмандыкты ким чалат?

Курмандык чала турган киши эгер колунан келсе өзү эле сойгону туура. Эгер сойгонду билбесе анда билген бирөөнү өзүнүн атынан өкүл кылып дайындап анан ага сойдурушу жана өзү да анын жанында даяр турушу керек. Анткени пайгамбарыбыз кызы азирети Фатимага: “Курмандыгың чалынып жатканда ал жерде даяр тур. Себеби кылган ар бир күнөөң курмандыктын канынын алгачкы тамчысы жерге тамганда кечирилет,”[313] – деп буюрган.

Пайгамбарыбыздын өзү да курмандыгын башка бирөөнү өзүнүн атынан өкүл кылып дайындап ага сойдурганы белгилүү.

Курмандыктарын өзү жашаган жерден алыс бир жерде чалгысы келгендер эгер өзү бара албаса тааныган бирөөнү өкүл кылып дайындап ага сойдурса болот. Курмандыкты мусулман эркек же аял киши соёт.

Курмандыкты Курандын көрсөткөн ыгына жараша союу канчалык адал болуп эсептелсе, бул бир ибадат болгондуктан аны мусулман кишинин союшу да ошончолук ылайыктуу болот.

Курмандык кандайча чалынат?

Курмандык катары чалынуучу мал аярдык менен союла турган жерге алпарылат. Курмандык мал (төөдөн башкасы) кыбылага каратылып сол капталы менен акырын жерге жаткырылат. Оңой мууздалышы үчүн үч буту бириктирилип байланат. Анан аны чала турган киши:

قُلْ اِنَّ صَلَات۪ى وَنُسُك۪ى وَمَحْيَاىَ وَمَمَات۪ى لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَ • لَا شَر۪يكَ لَهُ وَبِذٰلِكَ اُمِرْتُ وَاَنَا۬ اَوَّلُ الْمُسْلِم۪ينَ •

(Аньам, 6/161-162).

Ыйык аяты менен:

اَللّٰهُ اَكْبَرُ اَللّٰهُ اَكْبَرُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَاللّٰهُ اَكْبَرُ اَللّٰهُ اَكْبَرُ وَلِلّٰهِ الْحَمْدُ بِسْمِ اللّٰهِ اَللّٰهُ اَكْبَرُ

“Аллааху акбар, Аллааху акбар, лаа илааха иллаллаху валлааху акбар, Аллааху акбар ва лиллаахил-хамд. Бисмиллаахи Аллааху акбар” – деп, көп күттүрбөстөн чоң жана курч бычак менен мууздайт.

Бул ыйык аят менен дубаны окубастан тек гана “Бисмиллаахи Аллааху акбар”, же “Бисмиллах” деп туруп сойсо деле жайиз болот.

Өз ыгына жараша мууздоо үчүн курмандыктын кекиртегин, кызыл өңгөчүн жана эки күрөө тамырын кесүү керек. Курмандыктын али жаны чыга электе башын денесинен ажыратуу жана терисин сыйрый баштоо макүрөө болуп эсептелет.

Курмандык чалынгандан кийин анын ээси Алланын ыраазычылыгы үчүн эки рекет намаз окуса болот. Андан кийин дуба кылып Жаратканга тилегин айтат.

Курмандыктын этинин бөлүштүрүлүшү

Төө жана уй өңдүү малдарды ортоктошуп курмандык чалганда эти болжолдуу түрдө эмес таразага тартуу жолу менен бөлүштүрүлөт. Ал эми бир киши өз үй-бүлөсү менен гана курмандык чалса анын этин үй-бүлө мүчөлөрүнө бөлүштүрүүнүн кажети жок.

Ошондой эле ортоктошуп курмандык чалгандар курмандыктын этин толугу менен кедей-кембагалдарга тарата турган болушса, же бир кайрымдуулук коомуна бере турган болушса мындай абалда да анын этин өз ара бөлүштүрүүнүн зарылдыгы жок.

Курмандыктын этин бүт бойдон колунда жокторго таратуу, же өзү, бала-бакырасы менен колдонуу жайиз болуп эсептелсе да, эң туурасы – курмандыктын этин үчкө тең бөлүп, бир бөлүгүн курмандык чалбаган колунда жокторго садака иретинде таратуу; бир бөлүгүн да тууган-уруктарына, кошуна-колоңдоруна жана тааныган жакындарына ыроолоо; калган бир бөлүгүн болсо өзү бала-бакырасы менен колдонуу.

Мусулман кошуна-колоңдорго курмандыктын этинен тартуулоо жайиз болгон сыяктуу эле, мусулман эмес кошуналарга тартуулоо да жайиз болуп саналат. Ошондой эле курмандык чалган кишинин бала-бакырасы көп жана жашоо-шарты да абдан жакшы эмес болсо, курмандыгынын этин садака жана тартуу катары таратпастан толугу менен бала-бакырасы үчүн колдонгону туурараак.

Курмандык катары чалынган малдын териси

Курмандык катары чалынган малдын терисинен жайнамаз же үйдө колдонулуучу бир буюм жасоо жана жакыр бирөөнө, же кайрымдуулук коомдоруна берүү жайиз болуп саналат.

Курмандыктын териси анын бир бөлүгү болгондуктан сатылышы жайиз эмес жана курмандыкты сойгон кишиге союш акысы катары да берилбейт. Акыйкатта, азирети пайгамбарыбыз: “Курмандыгынын терисин саткан кишинин курмандыгы жок,”[314] – деп буюрган. Пайгамбарыбыз бул сөздөрү аркылуу курмандыгынын терисин сатып акчасын жеш туура эмес экендигин белгилеген.

Колунда жокторго эти толугу менен таратылууга тийиш болгон курмандыктар

Динибизде кээ бир курмандыктардын эти толугу менен колунда жокторго таратылууга тийиш. Алар – төмөнкүлөр:

а) Түлөө курмандыгы. Бул курмандыкты чалган киши колунда жок болсо да өзү, бала-бакырасы, алардын балдары жана ата-энеси, чоң ата, чоң энеси, таята, таенеси болуп бири-бирине акысы өткөн бардык тууган-туушкандары жана колунда бар байлар бул курмандыктын этинен жешпейт. Бул курмандык чалынгандан кийин эти толук бойдон кедей-кембагалдарга таратылып берилиши керек.

б) Кимдир бирөөнүн көзүнүн тирүүсүндө калтырып кеткен керээзи боюнча ал өлгөндөн кийин мураскорлору тарабынан малынын үчтөн бир бөлүгүнөн чалынган курмандык.

Бул курмандыктын этинен да өлгөн кишинин мураскорлору менен байлар жей алышпайт. Бул да кедей-кембагалдарга таратылып берилиши керек.

Ал эми көзү өткөн кишинин керээзисиз эле мураскорлору тарабынан ал киши үчүн чалынган курмандык андай эмес. Бул курмандыктын этинен аны чалгандар да жей алышат.

в) Курмандык чалуу күндөрүндө кандайдыр бир себептен улам чалынбаган жана садака катары берилүүгө тийиш болгон курмандык.

Бул курмандык да желбейт, колунда жокторго садака катары таратылып берилиши керек.

г) Ортоктошуп курмандык чалгандардын бир бөлүгү адаа (ибадатты орундатуу) үчүн, бир бөлүгү болсо каза кылуу үчүн ниет кылган болсо бул курмандыктын этинен курмандык чалгандар жана алардын жакындары жегенге болбойт. Анын эти толугу менен садака катары таратылышы керек. Анткени курман айт күндөрүндө чалынбаган курмандык каза кылынбайт. Мындай каза кылуу ниети менен чалынган мал курмандык болуудан чыгып, садакага айланат. Ушул себептен улам, ортоктошуп чалынган курмандыктын садака абалындагы үлүшү курмандык болуп эсептелбегендиктен (бөлүнгөн үлүштөрдүн ичинен бирөө эт алуу максаты менен чалынган курмандык сыяктуу) ибадатты орундатуу ниети менен чалынган берки үлүштөрдү да курмандыктан чыгарат.

Акыйка курмандыгы

Жаңы төрөлгөн бала үчүн чалынган курмандык акыйка курмандыгы деп айтылат.

Ислам дининен мурунку караңгылык доорунда Араптар кыз балалуу болгусу келишчү эмес. Ал тургай кыз балдарды жеришип тирүүлөй жерге көмүшөр эле. Эркек баласы үчүн болсо “акыйка” курмандыгын чалышчу.

Пайгамбарыбыз бул курмандыкты Аллага шүгүрчүлүк кылуу максаты менен эркек баласы үчүн да, кыз баласы үчүн да чалына тургандай түргө алып келди жана мурунку мезгилде жасалган түркөйлүк жөрөлгөсүн түп тамыры менен өзгөрттү. Ошондой эле “чануу, моюн толгоо” маанисинде колдонулган “акыйка” сөзүн болсо, “таат-ибадат” маанисинде колдонулган “насика” сөзү менен алмаштырды. Жаңы туулган балага жети күн болгондо бир кой же эчки союп зыяпат берүү жана баланын чачын алуу мубах болуп саналат. Б.а. каалагандар жасашат, каалабагандар жасашпайт.

Бул жөрөлгө Маликий жана Шафий агымдарында мустахаб (парз жана важиптен башка сооптуу бир иш), ал эми Ханбалийлерде сүннөт болуп саналат.

Акыйка курмандыгы жаңы төрөлгөн балага жети же он төрт, же болбосо жыйырма бир күн болгондо чалынат. Бирок жети күн болгондо чалуу – баарынан кайырдуу. Ошондой эле бала төрөлгөндөн тартып бой жеткенге чейин да чалса болот.

Чалынган бул курмандыктын этин ээси жесе, же башкаларга жедирсе болот жана ошондой эле колунда жокторго садака катары берсе да болот.

[306] Сааффат сүрөсү. 102, 111-аяттар.

[307] Хаж сүрөсү. 37-аят.

[308] Кавсар сүрөсү. 2-аят.

[309] Ибн Маажа. Адахий. 2.

[310] Шафий мазхабында адам үчүн өмүрүндө бир жолу курмандык чалуу айн сүннөтү, үй-бүлө мүчөлөрү үчүн болсо кифая сүннөтү болуп саналат. Башкача айтканда, үй-бүлө мүчөлөрүнүн жашоо-тиричилигин камсыз кылууга милдеткер болгон киши курмандык чалса, үй-бүлө мүчөлөрү милдеттүүлүктөн кутулат.

[311] Абу Ханифадан башка аалымдар Шафий, Маликий жана Ханбалий менен Ханафий мазхабдарынан Имам Абу Юсуф жана Имам Мухаммеддин айтканы боюнча болсо курмандык убажип эмес, муаккад сүннөт.

[312] Бухарий. Адахий. 1; Муслим. Адахий.1.

[313] Мажмуаз-заваид ва манбаул-фаваид. 6-том. 17-бет (Хадисти Табараний айтып берген).

[314] ат-Таргиб ват-тархиб. 2-том. 156-бет (Хадисти Хаким айтып берген).

КУТТУУ КҮНДӨР ЖАНА ТҮНДӨР

1) Жума күнү

Жума күнү – куттуу күн. Бул күн мусулмандар үчүн бир майрам күнү болуп эсептелет. Жумалык ибадатыбыз болгон жума намазы ушул күнү окулат. Пайгамбарыбыз:

خَيْرُ يَوْمٍ طَلَعَتْ عَلَيْهِ الشَّمْسُ يَوْمُ الْجُمُعَةِ ف۪يهِ خُلِقَ اٰدَمُ وَف۪يهِ اُدْخِلَ الْجَنَّةَ وَف۪يهِ اُخْرِجَ مِنْهَا وَف۪يهِ تَقُومُ السَّاعَةُ

“Көктө күн чыккан эң кайырдуу күн – жума күнү. Адам ушул күнү жаратылып, ушул күнү бейишке киргизилген жана ушул күнү бейиштен чыгарылган. Кыямат кайым да жума күнү болот,”[315] – деп буюрган.

Жума күнүндө бир учур (кабыл алуу сааты) бар экендигин жана ошол учурда окулган дуба-тилектердин Алла таала тарабынан кабыл болорун пайгамбарыбыз сүйүнчүлөгөн.[316] Жума күнүндө дубалар кабыл боло турган бул учур адамдардын Аллага жакпаган нерселерден оолак болуулары жана ыраазы болуучу иштер менен алектенүүлөрү үчүн жашыруун бойдон калган. Аны менен катар Жараткан Алла бейиште момун кулдарына жума күнү көрүнүп улуу урмат-сыйга ээ кылат. (Ибн Каййим. Задул-Маъад. 1/138)

Жума намазы

Окулушу парз кылынган бул намаздын мааниси өтө чоң. Курани Каримде мындайча буюрулган: “Эй момундар, жума күнү намазга чакырылган (азан окулган) убакта дароо соода-сатыкты таштап, Алланы зикир кылуу үчүн (мечитке) чуркагыла. Эгер билсеңер, албетте, бул силер үчүн кайырдуураак.”[317]

Жума күнү жуунуп-тарангандан кийин мечитке барып кутпа угуп, намаз окуган кишинин ошол күнкү жана андан мурунку кылган күнөөлөрүнүн кечирилери пайгамбарыбыз аркылуу билдирилген.[318]

Пайгамбарыбыз жума намазына барбагандар тууралуу мындай деп буюрган: “Алла таала орундуу себеби жок эле үч жолу жума намазына барбаган кишинин жүрөгүнө мөөр басат.”[319]

Жума күнү жума намазынан мурда ушул нерселердин жасалышы сүннөт болуп саналат:

а) Бой (гусул) дааратын алуу;

б) Мурутту кыскартуу, тырмак-башты алуу жана ушуга окшогон дене-бой тазалыгын кылуу;

в) Мисвак же тиш жуугуч менен тишти тазалоо;

г) Жакшы жана таза кийим кийүү;

д) Жыпар жыт себинүү;

е) Мечитке эрте баруу;

ж) Көп-көп дуба кылуу жана пайгамбарыбызга салават айтуу.

Жума күнү жасалышы макүрөө болгон нерселер

Имам кутпа айта баштагандан тартып намаз окуганга чейин соода-сатык же ушуга окшогон күнүмдүк тиричилик иштери менен алек болуу жана жума күнү намаз маалы келген кезде намаз окубастан сапарга чыгуу макүрөө болуп эсептелет. Ал эми намаз маалы келе электе сапарга чыкса кандайдыр бир тоскоолдук болбойт.

2) Куттуу үч ай

Ражаб, Шаабан жана Рамазан айлары динибизде “Куттуу үч ай” деген ат менен белгилүү. Мусулмандардын руханий жашоосунда бул айлардын өзгөчө маанилүү бир орду бар. Анткен себеби, бул айлар – куттуу түндөргө бай. Ражаб айынын биринчи жума түнү – Рагаиб түнү. Ал эми жыйырма жетинчи түнү болсо Мираж түнү. Шаабан айынын он бешинчи түнү – Бараат түнү. Рамазан айынын жыйырма жетинчи түнү болсо куттуу Кадыр түнү болуп саналат.

Рамазан орозосунан кийинки эң сооптуу орозо – Ражаб жана Шаабан айларында кармалган орозо. Шаабан айы пайгамбарыбыздын Рамазандан кийинки эң көп орозо кармаган ай экендиги белгилүү.

Азирети Айша (р.а.): “Мен Расулалланын Рамазандан башка эч бир айды жалаң орозо кармоо менен өткөргөнүн көргөн жокмун. Шаабан айындагыдай эч бир айда орозо кармаганын да көргөн жокмун,”[320] – деп айткан.

Усама (р.а.) Шаабан айында пайгамбарыбыздын анчалык көп орозо кармашынын себебин сураганда пайгамбарыбыз: “Шаабан айы – Ражаб менен Рамазандын арасында адамдардын өздөрүнө келе албай турган абалына туш келген бир ай. Ошондой болсо да, ичинде амалдар Аллага багышталган айлардын бири. Мен да орозо абалымда амалдарымын Аллага жетишин тилейм.” (Мына ушул себептен, бул айда да көбүрөөк орозо кармайм) – деп буюрган.[321]

Ыйык Куран түшкөн жана орозо ибадатынын аткарылышына өкүм кылынган ай болгон Рамазан айынын да бул айлардын ичинде болушу “үч айды” калган айлардан айырмалап турат. Бул айларда мусулман киши өзүн тартипке келтирип, ага чейинки өткөргөн турмушуна баа берип келечекке карай жаңы бир дем-күч менен умтулушу керек. Жамандыктарын жана жаман адаттарын азайтып жакшылыктарды көбөйтүшү керек. Мүмкүнчүлүгүнө жараша кедей-кембагалдарга көңүл бөлүп көз салышы абзел. Мына ошондой кылган учурда бул куттуу айларды туура баалап алардын руханий ырыскыларынан пайдаланган болот.

3) Рагаиб түнү

Рагаиб түнү Ражаб айынын алгачкы жума түнү болуп эсептелет. Рагаиб “рагиба” сөзүнүн көптүк санда айтылышы. Рагиба сөзү болсо көп ыроолоо жана жакшылык дегенди билдирет.

Буга байланыштуу Рагаиб түнү дегенди, эл арасында айтылып жүргөндөй, пайгамбарыбыздын эне жатынына жайгашкан түнү эмес, момундарга Алланын ырахматы, жакшылыгы жана ырыскысы көп берилген түн катары түшүнсө болот. Себеби бул жөнүндө туура хадис болбогондой эле, чындыкка коошкон уламыш да жок. Ошондой болсо да, кылынган дуба жана ибадаттар кабыл болгон жана Жараткандын рахмат-ырайымы, жакшылык-сыйы көп-көп берилген бир түн катары белгиленип келген.

Ушул жерден ушул түнгө байланыштуу “Рагаиб намазы” деп билинген жана окулуп жүргөн намаздын кандайдыр бир негизге таянбагандыгын белгилеп кетсе болот. Себеби мындай “Рагаиб намазы” аттуу намазды пайгамбарыбыз да жана анын сахаба замандаштары да окуган эмес. Бул жөнүндөгү хадистер чындыкка дал келбейт.

Бул түндө кылынуучу ибадат – башка куттуу түндөрдөгүдөй эле көп-көп каза жана напил намазын окуу, Куран окуу жана Алладан ырайым жана мээрим тилөө.

4) Исра жана Мираж түнү

Исра түнкү сапар дегенди түшүндүрөт. Мираж болсо “шаты, лифт” деген маанини билдирет.

Исра менен Мираждын анык мааниси пайгамбарыбыздын бир түнкү саякаты жана көккө көтөрүлүшү болуп саналат. Улуу кудуреттүү Жаратканга жакын болуунун эң жогорку даражасы болгон Мираж – адам баласынын акыл чегине сыйбай турган керемет окуя. Муну табияттын мыйзамдары менен түшүндүрүп берүү мүмкүн эмес. Бул окуя пайгамбарыбыздын Мадинага көчүшүнөн бир жыл мурда Меккеде болгон.

Мираждын кыскача таржымалы мындайча баяндалат:

Пайгамбарыбыз Ражаб айынын 27-түнүндө Каабада уйкуда жаткан учурунда ага Жабраил алайхис-салам аттуу периште келип анын Алланын жогорку кабатына чакырылганын кабарлайт. Ушул себептен улам пайгамбарыбыз Жабраил алайхис-саламдын жол көрсөтүүсү боюнча (руханий) бир ат (улоо) болгон Бурак менен Меккедеги Масжиди Харамдан Кудустагы Масжиди Аксага келет. Мираждын бул бөлүмү Исра сүрөсүнүн алгачкы аятында төмөнкүдөй белгиленген:

سُبْحَانَ الَّذ۪ٓى اَسْرٰى بِعَبْدِه۪ لَيْلًا مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ اِلَى الْمَسْجِدِ الْاَقْصَا الَّذ۪ى بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ اٰيَاتِنَا اِنَّهُ هُوَ السَّم۪يعُ الْبَص۪يرُ •

“Бир түнү өзүнө аяттарыбыздын бир бөлүгүн көргөзөлү деп кулун Масжиди Харамдан Биз айланасын берекелүү кылып койгон Масжиди Аксага алып барган Алланын кудурети улуу. Чындыгында Ал − угарман жана көрөгөч.”

Кудуста аз убакыт туруп Масжиди Акса мечитинде эки рекет намаз окуйт. Андан соң башка бир ат-улоо менен мираж аркылуу көк асманга көтөрүлөт. Анан эч бир адам жана периште жете албай турган жогорку орунга көтөрүлөт. Ортосунда эч бир ортомчу болбостон түздөн-түз Алланын өзүнөн вахий алат.

Мираждын сырга толгон бул бөлүмү жөнүндө Нажм сүрөсүндө ишарат берилген. Алла таала бул чоң окуя жөнүндө баяндаган жана бирдей ат менен колдонулган Исра сүрөсүндө пайгамбарына вахий кылган ахлак жана адамдык ариеттин эрежелерин билдирген. Ал эрежелер – жалпы жонунан ушулар:

“– Аллага орток болбогула;

– Ата-энеңерге таазим кылып урмат-сый көрсөткүлө;

– Акылуулардын акысын бергиле;

– Ысырапчылык кылбагыла;

– Аша чабуулардан сактангыла;

– Балдарыңарды өлтүрбөгүлө;

– Никесиз жыныстык катнашка кирбегиле;

– Адилетсиздик менен бирөөнү өлтүрбөгүлө;

– Жетимдерге жылуу мамиле кылгыла;

– Өлчөп-ченөө, таразалоо иштеринде адилеттүүлүктөн тайбагыла;

– Билбеген нерсеңердин артынан сая түшүп куубагыла;

– Жер үстүндө текеберчилик менен бой көтөрүп жүрбөгүлө.”

Ошентип пайгамбарыбыз ошол эле түнү кайра кайтып келген жана өзү менен кошо бир топ руханий белек да ала келген. Булар – күндө беш маал намаз окуу, каалаган кишилеринин Аллага шерик кошуудан сырткаркы күнөөлөрүн кечирери жана Бакара сүрөсүнүн акыркы үч аяты.

Пайгамбарыбыз таң атып эл турганда бул окуя тууралуу кабар берген жана сахабалары ага ишенишкен. Себеби андан эч качан калп сөз угушкан эмес. Ал тургай, анын чынчылдыгына душмандары да ишенишер эле. Ал эми Мекке билермандары окуяны угушканда: “Бир түндө ошончолук жерди кыдырып чыгууга мүмкүнбү? – дешип таңыркашкан. Алар Мираждагы акылга сыйбаган чындыктарды аңдап билер абалда эмес эле. Алланын кудурет күчү менен адам баласына таандык кадыресе күчтү айырмалап карашпастан бардык нерсеге материалдык өңүттөн карап баа бычышчу. Ал эми Алланын чексиз кудуретине ишенгендер окуяны укканда эч ыргылжың болуп арсар абалда калбастан дароо туура кабыл алышкан.

Мына, Мираж түнү ушундай куттуу түн. Бул түндүн эң маанилүү окуясы, албетте, момундун миражы катары эсептелген беш маалдык намаздын парз кылынышы болуп эсептелет.

Бул түнү кылына турган ибадаттардын ичинен эң маанилүүсү – намаз окуу. Намаз карызы болгондор окуй алышынча каза намаздарын окуулары керек. Намаз карызы болбогондор болсо напил намаз, Куран окуулары керек, тообо кылып, күнөөлөрүнүн кечирилишин тилеп дуба окуу менен түндү өткөрүүлөрү абзел. Ошондой эле бул түнү өзгөчө кедей-кембагалдарга жана жетим-жесирлерге жардам көрсөтүп көңүлдөрүн көтөрүп ыраазычылыгын алуу максатка ылайык.

5) Бараат түнү

Үч айдын ичинен Шаабан айынын он төртүнөн он бешине караган түн Бараат түнү болуп эсептелет.

Бараат сөзү, карыздан, күнөөдөн жана жазадан, оору-сыркоодон кутулуу дегенди билдирет. Ушундан улам “Бараат түнүн” күнөөлөрдөн арылуу түнү катары түшүнүшүбүз керек. Бараат түнүнүн мусулмандар тарабынан терең урмат жана толкундануу менен куттукталышынын себеби ушул. Бул түн кечирим суроо түнү деп да айтылат. Анткени пайгамбарыбыз ушул түнү Алла таала тарабынан көптөгөн кишинин күнөөлөрүнүн кечирилерин билдирген.

Пайгамбарыбыз бул түндү жалаң ибадат кылуу менен өткөргөн. Байхакинин Алаа б. ал-Харис аркылуу баян кылган ыйык хадисте азирети Айша (р.а) мындай деген: “Пайгамбарыбыз бир түнү туруп намаз окуду. Саждасы ушунчалык көпкө созулгандыктан мен аны саждада өлдү го деп ойлодум. Туруп барып колуму бутуна тийгизгенимде ордунан козголду. (Сүйүнүп) кайра ордума келдим. Саждада намаз окуп жатканда минтип жалбарганын кулагым чалды: “Аллахым, азабыңдан ырайымыңа, каарыңдан ыраазычылыгыңа корголоп, Сага баш калкалап жатам. Даңкың улуу. Сага айткан даңктоому Сенин өзүңө айткан даңктооңо тең көрбөйм. Сага ылайык кызмат кылууда алсызмын.”

Башын саждадан көтөрүп намазын бүтүргөн соң:

– Айша, Алланын расулу мага адилетсиздик кылат деп ойлодуңбу?- деп буюрду. Мен:

– Жок расулалла, антип ойлогон жокмун. Бирок саждада көпкө кыймылсыз калганыңыздан өлдүбү деп корктум. Анда пайгамбарыбыз:

– Бул түн кайсы түн, билесиңби? – деп сурады. Мен:

– Алла жана расулу дагы жакшы билет, – дедим. Пайгамбарыбыз:

– Бул түн – Шаабан айынын он бешинчи түнү. Алла таала Шаабандын он бешинчи түнүндө кулдарына ырайымы менен сыр көрсөтүп кечирим сурагандардын күнөөсүн кечирет, ырайым тилегендерге ырайым кылат, ниети карарып кекенип кек сактагандарды өз жайына коёт,[322] – деп буюрган.”

Белгилүү болгондой, Исламдын алгачкы жылдарында Каабанын ичи бут-сөлөкөттөргө толуп тургандыктан пайгамбарыбыз намаздарын Байтул-Макдиске карап окуур эле. Ошондой болсо да кыбыланын өзгөрүшүн каалачу. Бул жагдай пайгамбарыбыздын Мадинага көчүшүнөн кийин да он алты ай жана бир нече күнгө созулган. Хижраттын экинчи жылынын Шаабан айынын он бешинчи күнү пайгамбарыбыз зыярат кылып барган Бани Салама деген жердеги мечитте бешим намазынын экинчи рекетин окуп жатканда, кыбыланын өзгөргөндүгү тууралуу аят түшкөн. Аятта төмөндөгүдөй буюрулган:

قَدْ نَرٰى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّمَٓاءِ فَلَنُوَلِّيَنَّكَ قِبْلَةً تَرْضٰيهَاۖ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ ... •

“(Эй, Мухаммед! ) Биз сенин жүзүңдүн көк жүзүнө карай бурулганын көрүп жатабыз. Мына эми сени өзүң ыраазы болгон кыбылага бурабыз. Мындан ары жүзүңдү Масжидул-Харам тарапка бургун.”[323]

Мына ушундайча кыбыла өзгөрүлдү. Пайгамбарыбыз намаз окуп жатып дароо Кааба тарапка бурулду. Жамаат да катары менен Кааба тарапка бурулду.

Биримдүүлүктүн символу болгон бул тарыхый окуя Бараат түнүнүн кадыр-баркын дагы да арттырган эң негизги себептердин бири болуп саналат. Пайгамбарыбыз ушундай ырыскыны берген Жаратканга шүгүрчүлүк кылуу карызын орундатуу үчүн бул түндү куттуу түн катары белгилеп, өлгөндөр жана тирүүлөр үчүн дуба окуп Алладан алардын күнөөлөрүнүн кечирилишин тилеген.

Бараат түнүнө тиешелүү окулган атайын бир намаз же ибадат жок. Бул түн Куран окуп, дуба кылуу жана Жаратканга жалбарып кечирим суроо, каза, напил намаздарын окуп колунда жокторго жардам берүү жолу менен белгиленет. Намаз карызы болгондорго бул куттуу түндө эң жок дегенде бир күндүк каза намазын окуулары сунушталат.

6) Рамазан айы

Рамазан айы – эң берекеттүү айлардын бири. Адамзаттын күүгүмдөнгөн жан дүйнөсүнө жарык чачкан Курани Карим ушул айда түшө баштаган. Исламдын беш шартынын бири болгон орозо да ушул айга таандык. Ыйык Куранда мындайча буюрулган:

شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذ۪ىٓ اُنْزِلَ ف۪يهِ الْقُرْاٰنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدٰى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَر۪يضًا اَوْ عَلٰى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ اَيَّامٍ اُخَرَ يُر۪يدُ اللّٰهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُر۪يدُ بِكُمُ الْعُسْرَۘ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللّٰهَ عَلٰى مَا هَدٰيكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ •

“Рамазан айы – бул айда адамдарга туура жол болуп, ушул туура жолдун жана жакшы менен жаманды ажыратуучунун ачык далилдери болуп (көрсөтүлүп) Куран түшүрүлдү. Силерден ким ушул айга күбө болсо (туш келсе), орозо тутсун! Ал (бул айда) бирөө ооруп калып, же сапарга чыкса, башка күндөрдө санын толуктасын. Алла силерге жеңилдикти гана каалайт, кыйынчылыкты каалабайт. Санды толуктагыла, силерди туура жолго салганы үчүн Алланы улуктагыла! Мүмкүн, силер шүгүр келтирээрсиңер.”[324]

Рамазан айы – ибадаттардын айы. Бул айда берки айлардан өзгөчөлөнгөн жана көбүрөөк кылынган ибадаттарыбыз бар. Буларды ушундайча жалпылоого болот:

а) Орозо

Орозо динибиздин негизги беш ибадатынын бирөө катары Рамазан айында кармалат.

б) Тараба намазы

Бул намаз – Рамазан түндөрүн нурга бөлөгөн жана мечиттерибиздин жамаат менен толуп ташышын камсыз кылган намаздардын бири. Пайгамбарыбыз мындайча буюрган:

مَنْ قَامَ رَمَضَانَ ا۪يمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَ تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ

“Эгер кимде-ким ыйык Рамазан түндөрүндө ибадаттын сообуна ишенип жана сыйлыгынан үмүттөнүп Алланын ыраазычылыгы үчүн Тараба намазын окуса ага чейинки күнөөлөрү кечирилет.”[325]

в) Мукабала (үн чыгарып) окуу жана ыйык Курандын толук окулуп бүткөрүлүшү (Хатмул-Куран)

Мукабала (хатим) кайсы бир китепти бирөөнүн үн чыгарып окушу жана башкалардын аны тыңшап угуусу дегенди билдирет.

Пайгамбарыбыз менен Жабраил алайхис-салам Рамазан түндөрүндө кезектешип Курани Каримди окушчу жана тыңшашчу.

Сахабалардын арасынан каары жана аалым болушкан Убайй б. Кааб, Абдулла ибн Масуд жана Муаз (Алла баарына ыраазы болсун) Рамазанда ыйык Куранды толугу менен окуп чыгышар эле. Хафиз болбогондор болсо жатка билген сүрөлөрүн окушчу. Ханафий агымынын имамы Абу Ханифанын (Алла ага ыраазы болсун) Рамазан айында Курани Каримди алтымыш бир жолу баштан аяк окуп чыккандыгы айтылып жүрөт. (Маракиюл-Фалах. Тараба маселеси)

Рамазанда мечиттерде мукабала окуу – пайгамбарыбыз жана сахабалары менен Ислам улууларынын жашоо-турмушунан алынган жакшы адаттардын бири.

7) Кадыр түнү

Түндөрдүн эң берекелүүсү – Кадыр түнү. Анткени ыйык Куранда аты эскерилген бир гана түн бар, ал – Кадыр түнү.

Адамзат үчүн “туура жол көрсөтүүчү булак” болгон акыркы китеп Курани Карим ушул түнү түшө баштаган. Ошондой эле ушул түнү кылынган ибадат Кадыр түнү болбогон миң айда кылынган ибадаттан сооптуураак. Кадр сүрөсүндө мындайча буюрулган:

اِنَّٓا اَنْزَلْنَاهُ ف۪ي لَيْلَةِ الْقَدْرِ • وَمَٓا اَدْرٰيكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ • لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ اَلْفِ شَهْرٍ • تَنَزَّلُ الْمَلٰٓئِكَةُ وَالرُّوحُ ف۪يهَا بِاِذْنِ رَبِّهِمْ مِنْ كُلِّ اَمْرٍ • سَلَامٌ هِيَ حَتّٰى مَطْلَعِ الْفَجْرِ •

“Акыйкатта, Биз аны кадыр түндө түшүрдүк. Кадыр түндүн эмне экенин билесиңби? Кадыр түн миң айдан артыгыраак. (Ал түндө) Алланын буйругун аткаруу үчүн периштелер жана Рух (Жабраил) жер үстүнөтүшүшөт. Ал таң атканча тынчтык – амандык.”

Имам Бухарийдин көптөгөн риваяттарына караганда, Кадыр түнүнүн Рамазандын акыркы он түнүнүн бирөөндө болушу керектиги ыктымалы күчтүүрөөк. Себеби пайгамбарыбыз Рамазандын бул акыркы он күнүндө мечитке тигилген кичинекей чатырда итикафка кирип, өзүн баш-оту менен ибадатка берер эле. Пайгамбарыбыз ибадат кылган ал чатырдын көчмөн түркий элдерине таандык боз үй болгондугун Муслимдин Абу Саид ал-Худриден алынган риваяттан байкоого болот (Муслим. Сыям. 40).

Пайгамбарыбыздын өткөргөн Кадыр түндөрү жөнүндө айтылып жүргөн риваяттардын ичинде Рамазандын жыйырма жетинчи түнүнө байланыштуу риваят аалымдардын көпчүлүгү тарабынан иргелип алынып, Кадыр түнү катары белгиленилип келген. Акыйкатта, убакыттын баркын сезип баалай билгендер үчүн кайсы мезгил болбосун Кадыр түнү өңдүү эле баалуу. Болгону ал убакыттарды алар өздөрүн жараткан жана чексиз ырыскы ыроологон Алла тааланын ыраазычылыгына ээ болуу ниети менен колдонсо жетиштүү.

Алланын ышкы отуна кабылгандардын бири болгон Ибн Фариз: “Улуу Дос менен жолугушар күн жума күнү, ошондой эле, эгер Ак таала кааласа, бардык түндөр Кадыр түн болот,” − деген сөзү менен таамай белгилеп кеткен.

Кадыр түнүнүн ибадат менен өткөрүлүшү – чоң сооп. Анткени бул түнү кылынган ибадат миң ай бою кылынган ибадаттан сооптуураак.

Бул түнгө тиешелүү атайын бир ибадат жок. Бул түнү кылына турган нерселер ушулар: Куран окуу, намаз окуу, дуба кылуу, күнөөлөрүнүн кечирилиши үчүн тооп кылуу жана кечирим суроо. Азирети Айшага тиешелүү риваяттарга караганда пайгамбарыбыз Рамазан түндөрүн ушул өңдүү ибадаттар менен өткөрчү экен.

Мойнунда намаз карызы болгон кишинин бул түнү жок дегенде бир күндүк намаздарын каза кылуусу ылайык көрүлөт. Ал ушундайча карызынан да кутулган болот, куттуу түндү да тоскон болот.

Азирети Айша (р.а.) пайгамбарыбыздан: “Оо, Алланын расулу, Кадыр түнүнө кабылсам кандай дуба кылайын?- деп сурайт. Пайгамбарыбыз:

اَللّٰهُمَّ إِنَّكَ عَفُوٌّ تُحِبُّ الْعَفْوَ فَاعْفُ عَنّ۪ي

“Аллахумма иннака афуввун тухиббул-афва фафу анни” (Аллахым Сен кечиримдүүсүң, кечиргенди жакшы көрөсүң, мени да кечир) – деп дуба кыл деп буюрат” (Тирмизий. Даават. 84; Ибн Маажа. Дуа. 5).

Бул түнгө байланыштуу пайгамбарыбыз мындайча буюрган:

مَنْ قَامَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ ا۪يمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ

“Эгер ким берекетине ишенип үзүрүнөн үмүттөнүп Кадыр түн тоссо, мурунку күнөөлөрү кечирилет.”[326]

8) Диний майрамдар

Бирөө орозо айт (Рамазан), экинчиси курман айт деп аталган эки диний майрамыбыз бар.

а) Орозо айт (Рамазан майрамы)

Орозо айт Рамазан айынан кийин келген Шаввал айынын биринчи күнү белгиленет.

Рамазан айы боюнча орозо кармаган мусулмандар Шаввал айында ифтар кылышат жана майрамдык маанай башталат. Бул майрамга тиешелүү ибадаттарыбыз садака фитр берүү жана айт намазын окуу болуп эсептелет. Бул садакалар майрамдан мурда берилиши керек.

б) Курман айт

Курман айт майрамы Ислам календары боюнча Зулхижжа айынын онунчу күнү башталат жана төрт күнгө созулат.

Арапа (айдын жаңырган) күнү да майрам күндөрүнө кошулуп бул беш күн “Ташрик күндөрү” деп аталат. Минтип аталышынын себеби, бул күндөрдө окулган парз намаздарынан кийин такбир айтылышына байланыштуу болгон. Б.а. “Такбир күндөрү” деген маанини билдирет. Бул такбирлер Арапа күнүнүн багымдат намазынан кийин башталып майрамдын төртүнчү күнүнүн аср намазына чейин 23 маал айтылат.

Курман айттын Арапа жана айт күндөрү Ислам дүйнөсүнүн эң маанилүү күндөрү болуп эсептелет. Себеби Арапа күнү дүйнөнүн ар жеринен келген ажы талапкерлери Арафат тоосуна чогулушуп Аллага жан-дилден берилип таазим кылышып, Андан кечирим жана ырайым тилешет. Арафат жөрөлгөсү Исламдын биримдик жана боордоштукка канчалык маани бергендигинин белгиси экендигин айгинелейт.

Исламдын беш негизги ибадатынын бири болгон ажылык жана курмандык чалуу, ташрик такбирлери жана айт намазы, буларга Арапа күнү да кошулуп баардыгы Курман айтка тиешелүү ибадаттарыбыз болуп жаналат.

9) Мөөлүт (Мавлют) түнү

Мөөлүт төрөлүү дегенди билдирет. Милад (доор) сөзү да ушундай эле маанини түшүндүрөт. Мөөлүт пайгамбарыбыздын туулган түнү үчүн, Милад болсо азирети Исанын туулган мезгилине тиешелүү өзгөчө бир мезгил катары колдонулган.

Пайгамбарыбыз биздин доордун 571-жылы 20-апрелге туура келген Раббиул-аввал айынын 12-түнү таңга жуук ыйык Мекке шаарында Дарут Табабиа деп аталган үйдө туулган.

Пайгамбарыбыздын атасы Абдулмутталибдин уулу Абдулла, ал эми энеси болсо Вахбдын кызы Амина. Пайгамбарыбызды алгач энеси эмизди. Кийинчерээк аны Абу Лахабдын азаттыкка чыгарган күңү Сувайда да эмизди. Бирок ошондой болсо да пайгамбарыбыздын чыныгы эмчек энеси Халима болуп эсептелет.

Пайгамбарыбыздын ысымы – Мухаммед. Бул ысымды ага чоң атасы Абдулмутталиб койгон. Анын эң көп колдонулган белгилүү ысымдары – Мухаммед менен Ахмад. Бул ысымдар ыйык Куранда да эскерилет.

Мухаммед аты Фатх сүрөсүндө колдонулат. Ахмад аты жөнүндө болсо Саф сүрөсүнүн 6-аятында төмөндөгүдөй хабар берилет: “Эстегин, Мариям уулу Иса: “Эй, Исраил уулдары! Мен силерге Алланын элчисимин, менден мурун келген Тооратты ырастап-тууралоочу жана менден кийин келе турган Ахмад аттуу бир пайгамбар туураалуу куш кабар берүүчү болуп келдим” – деген эле.

Пайгамбарыбыз төрөлгөнгө чейин азирети Исанын алып келген дини бузулуп бурмаланган эле. Христиандар бир кудайдуулуктан үч башка кишинин биригишинен пайда болгон кудайга ишене башташкан. Араптар болсо таштан, жыгачтан жасалган буттарга сыйынышар эле. Каабанын ичи-тышы буттарга толуп кеткен болчу. Адамдар ар түрдүү баалуулуктарын жоготушуп жолдорунан адашкан эле. Алпооз сөздөр жана адилетсиздик көңүлдөрүн бузуп, Алланын жолунан алысташкан болчу. Коомдук турмуштун ырааты нугунан тайып, адеп-ахлак түп тамыры менен бузулган. Аялдар колго түшкөн туткун сыяктуу кордук көрүшүп, кадыресе буюм сыяктуу алынып сатылышып, кыз балдар ырайымсыздык менен тирүүлөй жерге көмүлүшчү.

Пайгамбарыбыз мына ушундай бир заманда жарык дүйнөгө келди. Ал төрөлгөн түндүн таңы чындыгында эле куттуу бир таң болуучу. Адамзат үчүн жаңы күн чыгып, жарык чачкан жаңы доор башталган.

Кут болуп түшүп Ак жолуна шам болуп жагылган пайгамбарыбыздын туулган күнү − Алланын бүткүл адамзатына ыроологон эң чоң ырыскыларынын бири. Бул боюнча ыйык Куранда мындайча буюрулган: “Араларынан өздөрүнө Алланын аятын окуган, өздөрүн (күнөөлөрүнөн) тазалай турган, өздөрүнө китеп жана хикматты үйрөтө турган бир пайгамбар жиберүү аркылуу Алла момундарга чоң жакшылык кылды.”[327]

Мына ушул себептен мусулмандар бул куттуу түнгө өзгөчө маани беришет. Аны ибадат кылуу менен тосууга аракет кылышып, колунда жокторду жана багар-көрөрү жок балдарды кубантышат.

10) Ашура күнү жана орозосу

Ашура – Ислам календары боюнча Мухаррам айынын онунчу күнүнүн аты. Бул сөз эл оозунда ашура деп колдонулууда. Мухаррамдын онунчу күнү өңдүү эле дан азыктарынан жана мөмө-жемиштин кагынан жасалган таттуу тамак да ашура деп аталат.

Ашура жөрөлгөсүнүн тарыхы өтө терең. Азирети Ибрахимге, азирети Нухка, ал тургай Адам алайхис-саламга чейин барат. Ушундан улам диндердин тарыхындагы куттуу күндөрдүн арасынан ашура сыяктуу тарыхы терең жана түрдүү улуттардын арасында өзгөчө орунга ээ болгон башка бир куттуу күн жок десек да болот. Б.а. ашура күнү тээ байыртадан бери ар түрдүү элдер тарабынан диний өңүттөн куттукталып келе жаткан бир күн болуп эсептелет.

Бухарийдин азирети Айша (р.а.) тууралуу риваятына караганда Исламдан мурунку караңгылык доорунда курайш уруусу ашура күнү орозо кармаар эле. Пайгамбарыбыз да бул салтты сактап орозо кармаган. Ал тургай Мадинага көчкөндөн кийин да бул күнү орозосун уланткан жана муну кармоону сунуш кылган. Бирок Рамазан орозосу парз кылынгандан кийин өзү ашура күнү орозо кармоону таштаган. Мындан кийин ашура күнү мусулмандардын каалаганы орозо кармаган, каалаганы кармаган эмес.[328] Бул риваяттан, пайгамбарыбыздын Рамазан орозосу парз кылынганга чейин ашура орозосун кармагандыгын, ал эми Рамазан орозосу парз кылынгандан соң ашура орозосун ар кимдин өз эркине койгондугун түшүнүүгө болот.

Пайгамбарыбыз ашура орозосун кармагандыгы үчүн бул орозону кармоо мустахаб болуп саналат. Ошондой болсо да жөөттөр да бул күнү орозо кармагандыктан аларды туураган сыяктуу болбош үчүн бир гана ашура күнү эмес Мухаррам айынын тогузунчу, онунчу күнүндө же онунчу, он биринчи күнүндө орозо кармоо ыңгайлуу. Ушундан улам бир гана ашура күнүндө орозо кармоо макүрөө болуп эсептелген.

[315] Муслим. Жума. 18; Тирмизий. Жума. 353.

[316] Тирмизий. Жума. 354; Абу Дауд. Жума. хадис № 1046.

[317] Жума сүрөсү. 9-аят.

[318] Бухарий. Жума. 6; Муслим. Жума. 26.

[319] Абу Дауд. Салат. хадис № 1052.

[320] Бухарий. Савм. 52; Муслим. Сыям. 34.

[321] Найлул-автар. 4-том. 276-бет.

[322] ат-Таргиб ват-тархиб. – Бейрут, 1968. – 2-том. 119-бет.

[323] Бакара сүрөсү. 144-аят.

[324] Бакара сүрөсү. 185-аят.

[325] Бухарий. Таравих. 1; Муслим. Салатул-мусафирин. 25.

[326] Бухарий. Таравих. 2; Муслим. Салат. 25.

[327] Аали Имран сүрөсү. 164-аят.

[328] Бухарий. Савм. 69.

АНТ (ЯМИН)

Ямин (ант) сөзү сөздүктө күч-кубат, оң кол деген маанилерди түшүндүрөт. Диний термин катары айтылган сөздү Алланын атын эстөө менен бекемдөө.

Анттын түрлөрү

Анттын үч түрү бар:

1) Ямини гамус: Өткөн же азыркы учурга тиешелүү кандайдыр бир иш боюнча атайын жалгандан ант берүү. Бул ант аны айткан кишини күнөөгө батыргандыгы үчүн ушундайча аталып калган. Мындай ант берүү чоң күнөө болуп саналат.

Бул өңдөнгөн ант үчүн каффарат кылууга болбойт. Себеби мунун күнөөсү каффарат аркылуу кечирилбейт. Тообо кылып Алладан кылган күнөөсүнүн кечирилишин тилеши керек. Эгерде ошол ант берүүсүнүн айынан бирөөнүн акысы желсе, ал акыны ээсине кайтарып берип, анын кечиримин алгандан кийин Алладан кечирим тилөө абзел.

2) Ямини мунакида: Келечекке тиешелүү бир ишти жасоо же жасабоо үчүн ант берүү: “Кудай урсун, мен бул ишти эч качан жасабайм” же “Мен бул ишти жасай турганыма Кудай алдында ант берем” сыяктуу. Бул түрдөгү берилген ант аткарылбаса, каффарат талап кылынат. Жасалышы же жасалбашы тууралуу ант берилген бир иш парз, важип, күнөө же мубах болсо да, талап кылынган каффарат бирдей.

Ал эми “Кудай урсун, бүгүн мен бешим намазын окуйм” деген сыяктуу ансыз деле кылынышы парз болгон бир ишти жасоо же “Кудай урсун, мындай кийин мен ичимдик ичпейм” деген өңдүү жасалышы арам болгон бир нерсени жасабоо үчүн ант берген киши бул антын бузбашы керек. Пайгамбарыбыз:

مَنْ نَذَرَ اَنْ يُط۪يعَ اللّٰهَ فَالْيُطِعْهُ وَمَنْ نَذَرَ اَنْ يَعْصِيَ اللّٰهَ فَلَا يَعْصِهِ

“Эгер ким Аллага моюн сунууга сөз берсе (өзүн арнай турган болсо сөзүндө турсун жана) Аллага моюн сунсун,”[329] – деп буюрган.

Эгерде “Кудай урсун, Рамазан айында орозо кармабайм” же “Кудай урсун, ичимдик ичем” деген сыяктуу динде аткарылышы керек болгон бир милдетти чануу же жасалышы күнөө болгон бир ишти жасоо үчүн ант берсе, дароо берген антын бузуп каффарат төлөөгө тийиш. Анткени минтип ант берүү күнөө болот. Азирети пайгамбарыбыз мындайча буюрган:

مَنْ حَلَفَ عَلٰى يَم۪ينٍ فَرَاٰى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَم۪ينِهِ وَلْيَفْعَلِ الَّذ۪ي هُوَ خَيْرٌ

“Кимдир бирөө бир нерсеге ант берип бирок башка бирөөнүн ишин андан кайырдуураак көрсө, дароо ошол кайырдуу ишти кылсын, антын бузгандыгы үчүн каффарат берсин.”[330]

Эгер “Кудай урсун, мындан ары напил намазын окубайм. Кудай урсун, оорулуунун абалын сурап барбайм” деген сыяктуу мустахаб болуучу бир ишти жасабоого же болбосо “намаз окуп жатканда эки жакты карайм” деген өңдүү макүрөө болуучу бир ишти жасоого ант берсе, мустахаб болгон ишти кылып макүрөө болгонун кылбоо үчүн антын бузуп каффарат бериши туура болот.

Эгерде “Кудай урсун ушул үйгө экинчи кирбейм. Кудай урсун, ушул тамакты экинчи жебейм” деген сыяктуу мубах болгон бир ишти жасабоо үчүн ант берсе, анда бул антты бузбашы туура болот.

Каффарат берүүдө анттын атайын эле, же жаңылыштык менен, же болбосо унутуп, же бирөөнүн кыйноосу менен бузулушунун айырмасы жок.[331]

Анттын шарттары

Анттын туура аткарылышы үчүн ант бергенге, ант берилгенге жана берилген антка тиешелүү бир нече шарттар бар.

а) Ант бергенге тиешелүү шарттар: Ант берген кишиде берген антынын туура болушу үчүн эки шарт болушу керек. Биринчиси, ант берген киши акыл-эси ордунда жана эрезеге жеткен бирөө болуп ант берип жаткандыгын билдирүүгө тийиш. Бул боюнча караганда, баланын, акылынан айныган бирөөнүн жана уйкуда болгон бирөөнүн берген анты туура болбойт. Экинчиси, ант берген киши мусулман болушу керек. Каапырдын анты туура болбойт. Анткени анттын каффараты ибадат болуп саналат. Каапыр болсо ибадат кылуу өкүмүнө ээ эмес.[332]

б) Ант берилген нерселер менен байланыштуу шарттар: Ант берилген нерселер менен байланыштуу бир шарт бар, ал шарт − ант берилген нерсенин ант берүү мезгилинде жана аны аткаруу мөөнөтүндө бар болушу. Ант берүү учурунда жок болгон нерсеге берилген ант ант катары эсептелбейт. Чакада суу жок болсо деле, “Кудай урсун, мен чакадагы сууну ичпейм” деп ант берген өңдүү.

в) Ант сөзү менен байланыштуу шарттар: Ант берүүдө колдонулууга тийиш болгон сөздөр ушулар:

1) Алланын ысымдарынын ичинен бирөөнү атоо менен ант берүү.

Мубах болуучу ант – “Аллах” сөзү менен берилген ант. Ислам аалымдары Алланын ысымдарын айтуу менен берилген анттын мубах болору тууралуу бирдей пикирде. Бул ысымдын “Аллах” жана “Рахман” сөздөрү өңдүү өзгөчө мааниге ээ болушу менен катар эле, “Aалым, Aким, Карим, Халим ж.б.” өңдүү орток колдонулган ысымдардан болушунун айырмасы жок. Бул орток ысымдар канчалык жаратылгандар үчүн колдонулса да, ант берүү мезгилинде бул ысымдар аталганда Жараткан тууралуу айтылып жаткандыгы түшүнүктүү болот. Себеби Алладан башкаларга ант берүү жайиз эмес.

Анттын тамгалары

Анттын тамгалары “В”, “Б”, жана “Т” . Валлахи, Биллахи, Таллахи өңдүү.

2) Алланын сыпаттарынын ичинен бирөөнү атоо менен ант берүү.

Алланын сыпаттары үч бөлүктөн турат:

а) Жалгыз гана Алла таала үчүн колдонулган сыпаттар (Алланын улуулугу, бийиктиги, барынан жогорулугу үчүн өңдүү). Бул сыпаттарды айтуу менен берилген ант өтүмдүү.

б) Аллага жана Алладан башкаларга карата да колдонулган сыпаттар (Алланын кудурети, күч-кубаты, эрки, ыраазычылыгы, акысы үчүн өңдүү). Бул сыпаттарды оозго алуу менен берилген ант да өтүмдүү.

в) Алла таала менен Андан башкалар үчүн орток болгон жана көбүнчө Алладан башкалар үчүн колдонулган сыпаттар (Алланын илиминин акысы үчүн, Алланын ырайымынын акысы үчүн деген өңдүү). Бул сыпаттарды атоо менен берилген ант ант катары эсептелбейт.

Алла жана Анын сыпаттарынан башка сөздөрдү айтуу менен ант берилбейт. Мисалы, пайгамбар акысы үчүн, Кааба акысы үчүн, Курандын акысы үчүн деген өңдүү.[333]

Ошондой эле “Алла акысы үчүн” деп берилген ант кабылданат. Анткен себеби, “Ак, Акы” Алланын ысымдарынын бири болуп эсептелет жана бул сөз аркылуу Алланын бир сыпаты айтылат.[334]

“Ант берем”, же “Аллага ант берем”, “Ант ичем”, же “Аллага ант ичем”, “Күбө болом”, же болбосо, “Аллага күбө болом” деген сыяктуу берилген убадалар да ант болуп эсептелет.

Кимдир бирөө Ислам дининен чыгуу үчүн сөз берсе, б.а. “Экинчи мындай кылсам жөөт, христиан болоюн, же Исламдан, Алланын элчисинен, же Курандан алыс турайын, же болбосо каапыр болоюн” − деп убада берсе, булар да ант берген болуп эсептелет.[335]

Эгер “Мындай кылсам бул мага арам болсун,” же “Муну жасасам адал болгон нерсе мага арам болсун,” − деп ант берип, кийин ал антын бузса өз эркине коёт. Кааласа өзүнө арам кылган нерседен баш тартат, кааласа каффарат берет.[336] Мисалы, мен ушул жылкыны (бээни) минсем сүтү мага арам болсун десе, анын ошол жылкыга минүүсү менен анты бузулган болот. Сүтү да арам болуп калат. Сүтүн ичиш үчүн каффарат бериш керек же каффарат бербей сүтү арам бойдон кала берет, мына ушул эки нерсени тандоо укугуна ээ.

Анттын каффараты

Берилген ант бузулган убакта каффарат берүү керек.

Ант жана каффарат менен байланыштуу Курани Каримде мындайча буюрулган:

لَا يُؤَاخِذُكُمُ اللّٰهُ بِاللَّغْوِ ف۪ٓى اَيْمَانِكُمْ وَلٰكِنْ يُؤَاخِذُكُمْ بِمَا عَقَّدْتُمُ الْاَيْمَانَ فَكَفَّارَتُهُٓ اِطْعَامُ عَشَرَةِ مَسَاك۪ينَ مِنْ اَوْسَطِ مَا تُطْعِمُونَ اَهْل۪يكُمْ اَوْ كِسْوَتُهُمْ اَوْ تَحْر۪يرُ رَقَبَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلٰثَةِ اَيَّامٍ ذٰلِكَ كَفَّارَةُ اَيْمَانِكُمْ اِذَا حَلَفْتُمْ وَاحْفَظُوٓا اَيْمَانَكُمْ كَذٰلِكَ يُبَيِّنُ اللّٰهُ لَكُمْ اٰيَاتِه۪ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ •

“Алла оозуңардан байкоосуздан чыгып кеткен ант үчүн силерди жоопко тартпайт, бирок атайылап берген антыңар үчүн (Эгер ошол антты бузсаңар) жоопко тартат. Мунун каффараты – үй-бүлөңөргө берген орточо өлчөмдөгү тамак-аштан он кембагалга берүү, же аларды кийим-кече менен камсыз кылуу, же болбосо бир кулду азаттыкка чыгаруу. Буларды таба албаган адам үч күн орозо кармоого тийиш. Берген антыңарды бузган учуруңарда анын каффараты ушундай болот. Антыңарды (бузуудан) сактангыла. Алла силерге аяттарын ачык-айкын баяндайт. Шүгүр кыласыңар деп үмүттөнөм.”[337]

Курандын аяты боюнча анттын каффараты кулду азат кылуу, он кембагалга эртең менен кечинде орто деңгээлде тамак берүү, же баштан аяк толук кийим-кече менен камсыз кылуу болуп саналат. Буларды кыла албаган киши үч күн катары менен орозо кармайт.

Каффарат берилген ант бузулгандан кийин берилет. Каффаратты ант бузула электе берүү туура эмес. Каффараттын берилиши үчүн белгилүү бир убакыт жок. Ант бузулган соң мүмкүнчүлүк болору менен берилүүгө тийиш.

Каффаратты берүүдө колунда бар бирөө жогорудагы үч жолдон кайсынысын кааласа ошол жол боюнча берет. Бул жолдордон үчөөнүн бирөөсү боюнча бергенге да чамасы жетпесе убакыт өткөрбөстөн үч күн орозо кармайт. Он кембагалга тамак-аш берүүнүн ордуна бирден фитр-садака берсе да болот. Бир кембагалга он күн боюнча эртең менен кечинде тамак берүүгө, же бир кембагалга он күнгө толуктап күн сайын бирден фитр берсе да болот.

Кийим-кече жөнүндө айта турган болсок, эң азы адамдын тулку боюн толук жаба тургандай абалда болууга тийиш.

3) Ямини лагв (Негизсиз берилген ант): Өткөн же азыркы учурга таандык бир иш үчүн чындыгын ырастабай туруп эле ага карата берилген ант. Мисалга алсак, Акмат менен сүйлөшкөндүгү чын болсо да сүйлөшкөн жокмун деген ой менен “Кудай урсун, Акмат менен сүйлөшкөн жокмун” деп касам ичип карганган сыяктуу.

Ислам аалымдары мындай ант үчүн каффарат берүүнүн кереги жок экендиги тууралуу бирдей көз-карашта. Минтип ант берген кишинин кандайдыр бир жаман ниети болбогондугу үчүн Алла тааланын аны кечиреринен үмүт кылышат.

[329] Бухарий. Айман. 38.

[330] Муслим. Айман. 3.

[331] Шафий жана Ханбалий мазхабдарында болсо зордук менен буздурулган ант менен унутуп калып бузулган ант үчүн каффараттын кереги жок.

[332] Шафий жана Ханбалий мазхабындагылар ант ичкен кишинин өз эрки менен ант ичкен болушун шарт коюшат. Бирөөлөрдүн зордугу менен ант ичкен кишинин анты кабыл болбойт.

[333] Маликий, Шафий жана Ханбалий мазхабдарында Куранга карата берилген ант ант болуп саналат.

[334] Имам Абу Ханифа, Имам Мухаммед жана Имам Абу Юсуфтан бир риваят боюнча “Алла акысы үчүн” ичилген ант ант болбойт.

[335] Маликий, Шафий жана Ханбалий мазхабдарында бул сөздөр ант болбойт. Анткени бул сөздөрдө Алла тааланын ысмы менен сыпаты айтылууда. Бул сөздөр менен ант ичүү күнөө болуп саналат.

[336] Шафий жана Маликий мазхабдарында бул ант эмес жана мындан улам эч нерсенин кереги жок.

[337] Маида сүрөсү. 89-аят.

НАЗИР (АТОО)

Назир – бир кишинин аткарууга милдеттүү болбосо да, парз же важип түрүнө кирген бир ибадатты аткара турганын убада кылышы жана Алла таалага сөз бериши.

Назирдин шарттары

Бир назирдин дин боюнча туура болушу үчүн назир айткан кишиде жана айтылган нерседе айрым шарттар болушу керек.

а) Назир айткан кишиде болушу керек болгон шарттар

1) Мусулман болуу.

2) Акыл-эстүү жана эрезеге жеткен болуу.

Баланын жана акыл-эси кем кишинин назирлери эске алынбайт. Анткени булар эч бир диний өкүм-жободон милдеттүү эмес.

б) Назир айтылган нерседе болушу керек болгон шарттар

1) Назир айтылган нерсенин чындап эле мүмкүн болушу жана дин тарабынан кабылданган болушу.

Мисалы, “Түнкүсүн орозо кармоо назирим болсун”, же болбосо “Этек кирим келген күндөрдө орозо кармоо назирим болсун” деп айтпоо сыяктуу. Түнкүсүн орозо кармалбагандай эле, этек кири келип жаткан аялдын орозо кармашы да дин тарабынан ылайык көрүлгөн эмес жана жайиз да болбойт.

2) Назир айтылган нерсенин бир ибадат түрү болушу керек. Ибадат болбогон нерсени багыштоо туура эмес. Мисалы, “Арак ичүү назирим болсун”, же болбосо “Баланчаны уруу назирим болсун” деп айтуу сыяктуу. Пайгамбарыбыз:

لَا نَذْرَ ف۪ي مَعْصِيَةٍ وَلَا ف۪يمَا لَا يَمْلِكُ ابْنُ اٰدَمَ

“Алла таалага моюн сунбоо үчүн назир айтылбайт. Ошондой эле адам баласынын колунан келбеген бир нерсеге айтылган назир да назир болбойт,”[338] – деп буюруп, Алла таалага моюн сунбаш үчүн назир кылынбай турганын билдирген.

3) Назир айтылган нерсе парз же важип түрүнө кирген бир ибадат болушу керек. Намаз, орозо, ажылык, садака, итикаф, курмандык чалуу сыяктуу ибадаттар назир боло алат. Бирок сооп болгон жана атайы максат кылынган бир ибадат болбогон, оорулууларды зыярат кылуу, жаназаны узатуу, даарат алуу, гусул даарат алуу, мечитке кирүү, мөөлүт окутуу жана ушуга окшогон нерселерди назир кылуу туура эмес.[339]

4) Багышталган мүлктүн багыштоо учурунда багыштаган кишинин менчигинде болушу, же болбосо назирдин мүлккө же мүлк себебине кошулган болушу. Бул боюнча ээликке алынбаган бир мүлктү садака катары багыштоо кабылданбайт.

5) Назир айтылган нерсе айткан кишиге мурдатан парз же важип болбошу керек. Маал намаздары, Рамазан айы орозосу, парз болгон ажылык жана важип болгон курмандык чалуу сыяктуу бир ибадат назир айтыла турган болсо, бул да жарабайт. Анткени назир айткан киши ансыз да буларды аткарууга милдеттүү.

Күмбөздөргө шам жагуу, чүпүрөк байлоо, короз союу, момпосуй жана халва таратуу сыяктуу назир салттарынын да динде орду жок.

Назирдин түрлөрү

Назирлер жалпысынан көз каранды жана көз карандысыз болуп экиге бөлүнөт.

а) Мутлак (көз каранды эмес) назирлер

Кандайдыр бир шартка байланыштуу болбогон назирлер. “Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн мынча күн орозо кармаймын”, же болбосо “Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн курмандык чаламын” сыяктуу.

б) Мукайяд (көз каранды) назирлер

Кандайдыр бир шартка байланыштуу болгон назирлер. “Алла таала оорукчан тууганыма шыпаа берсе, баланча киши келсе”, же болбосо “Балам окуусун бүтүрсө, бир курмандык чаламын” сыяктуу.

Назирдин бул түрү да экиге бөлүнөт:

Биринчиси – ишке ашышы жүрөк каалаган бир шартка байланыштуу болгон назир. Жогорудагы мисалдарда болгондой. Назир айткан киши шарттын ишке ашышын жана Алла таала ыраазычылыгы үчүн айткан ибадатын орундоону каалайт.

Экинчиси – ишке ашышы жүрөк каалабаган бир шартка байланыштуу болгон назир. “Баланча менен сүйлөшсөм, жалган айта турган болсом он күн орозо кармайын” сыяктуу. Мындай назир айтуунун максаты ибадат эмес, адамдын кандайдыр бир ишти аткарып аткарбоо боюнча өзүн-өзү текшериши. Бул түргө кирген назирлер анттын бир түрү болуп саналат.

Назирдин өкүм-жобосу

Эгерде назир кылынган нерсенин аты аталган болсо, назир кандай түргө кирсе да, орундалышы – важип.

Айткан киши “назирим болсун”, же болбосо “эгерде мынабу ишти аткарсам, назирим болсун” деп, эмнени назир кылганынын атын атаган болсо, ниет кылган нерсесинин орундалышы важип болот.

Эгерде назир кылган кишинин кандайдыр бир ниети болбосо (буга белгисиз назир деп айтылат), ант каффараты төлөшү керек. Пайгамбарыбыз да:

كَفَّارَةُ النَّذْرِ كَفَّارَةُ الْيَم۪ينِ

“Назирдин каффараты – ант каффараты,”[340] – деп буюрган.

Назир белгисиз болуп, айткан киши да орозого ниет кылса, бирок канча күн экендигин айтпаса, үч күн орозо кармоого тийиш. Эгерде “назирим болсун” деп тамак жедирүүгө ниет кылса, бирок канча кишиге экендигин белгилебесе, анда он жакыр кишини эртең мененден баштап кечке чейин тойгузушу керек.

Назирдин өкүм-жобосу качан туруктуу болот?

Назир белгилүү бир мөөнөткө жана шартка байланыштуу кылынбаган болсо, айтылары менен карыз болот жана дароо орундалышы мустахаб болот.

Эгерде назир белгилүү бир шартка байланыштуу болсо, мисалы, “Эгерде Алла таала оорукчан тууганыма шыпаа берсе, бир ай орозо кармоо назирим болсун” деп айтылган болсо, оорукчан тууганы айыкканда, бир ай орозо кармашы важип болот.

Шарт али ишке аша электе, мисалда көрсөтүлгөндөй оорулуу киши айыга электе орозо кармай турган болсо, бул жарабайт, напил болот. Оорулуу айыккандан кийин кайрадан кармалышы керек. Бул – назирдин ишке ашышын жүрөк каалаган бир шартка байланыштуу болгон учурда ушундай.

Назирдин ишке ашышы жүрөк каалабаган бир шартка байланыштуу болсо, “жалган айтсам 15 күн орозо кармоо карызым болсун” сыяктуу шарт ишке аша турган болсо, назир айткан киши каалаганын кылат. Кааласа айткан нерсесин орундатат, башкача айтканда, 15 күн орозо кармайт. Кааласа ант каффаратын берет.

Эгерде назир айтылып жатканда, кандайдыр бир жер аталган болсо (“Баланча жерде эки рекет намаз окуу”, же болбосо “баланча жердеги жакырларга садака берүү назирим болсун” сыяктуу), бул назирдин ал жерде орундалышы шарт эмес. Кандайдыр бир жерде эки рекет намаз окуу жана кандайдыр бир жердеги жакырларга садака берүү менен назир орундалган болот.

Ушул сыяктуу эле, Харам мечитинде эки рекет намаз окууну назир кылган киши башка бир жерде да намазын окуса, назири орундалган болуп эсептелет.

Эгерде назирдин орундалышы келечектеги бир мезгилге байланыштуу болсо (“Ражаб айында орозо кармоо назирим болсун” сыяктуу), анда бул назирдин убактысы − назир айтылган мезгил. Бирок муну мурунтан да орундаса болот. [341]

Эгерде назирдин мезгили белгисиз болуп, айткан кишинин да бир ниети болбосо (“Бир ай орозо кармоо назирим болсун” сыяктуу), аалымдардын көпчүлүгүнүн пикири боюнча мезгилге байланыштуу болбогон көз каранды эмес назирде болгондой, бул назирди айткан киши каалаган мезгилинде орундай алат.

Эгерде назирдин мезгили белгилүү болсо (“Эртең орозо кармоо назирим болсун” сыяктуу), кандайдыр бир себеп болбосо, кечиктирилбестен назирдин учурунда орундалышы важип болот.

Курмандык назир кылуу

Курмандык чаламын деп айтылган назирлердин туура болушу үчүн айтылган малдын курмандыкка чалынышы жайиз болгон жаныбарлардан болушу шарт.

Назир курмандыгы

Назир үчүн курмандык экиге бөлүнөт:

1) Эч нерсеге көз каранды болбостон айтылган назирлер.

Бир киши “Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн курмандык чаламын” деп назир айтса, курмандык чалууга милдеттүү болуп калат жана бул назирди каалаган мезгилинде орундата алат.

2) Бир нерсенин ишке ашышына, же ашпашына байланыштуу айтылган назирлер.

Мисалы, “Оорукчан жакыным айыгып кетсе, Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн курмандык чалам” деп назир кылган киши оорулуу жакыны айыкканда, курмандык чалууга милдеттүү болуп калат. Айткан иши али ишке аша электе курмандык чалышы туура эмес.

Назир курмандыгы үчүн да курмандык катары чалына турган жаныбарлар гана союлушу керек. Тоок, короз сыяктуу үй канаттуулары назир курмандыгы катары эсептелбейт.

Назир үчүн союлган малдын этинен назир айткан кишинин өзү, күйөөсү же аялы, ата-энеси, балдары жана неберелери жегенге болбойт. Ошондой эле жетиштүү санда мал-мүлкү болуп, бай деп эсептелгендер да жей алышпайт. Назир үчүн союлган курмандыктын этинин баары колунда жокторго таратылышы керек.

[338] Муслим. Нузур. 3; Абу Дауд. Айман ван-нузур.

[339] Шафий мазхабында болсо мустахаб болгон бардык иштер назир айтыла берет.

[340] Муслим. Нузур. 5; Абу Дауд. Айман ван-нузур.

[341] Имам Мухаммед болсо садака сыяктуу мал-мүлктүк ибадаттарда ушул пикирге кошулганын, ошондой эле орозо жана намаз сыяктуу денелик ибадаттарда төлөө убактысынын белгиленген убакыт болгонун айткан.

ҮЧҮНЧҮ БӨЛҮМ

АДАЛАР ЖАНА АРАМДАР

АДАЛДАР ЖАНА АРАМДАР

Адал: Жасалышына жана желип-ичилишине дин тарабынан тыюу салынбаган нерсе дегенди түшүндүрөт.

Арам: Жасалышына жана желип-ичилишине дин тарабынан толук тыюу салынган нерсе болуп саналат.

Бул аныктама боюнча адал болгон нерсе арам болбойт, ошондой эле, арам болгон нерсе да адал боло албайт. Алла таала жараткан бардык нерседе негизги нерсе – адал жана мубах болуу. Арам экендиги билдирилгендерден башка эч бир нерсе арам эмес. Арам болгон нерселер саналуу жана чектүү гана болуп, алардан сырткаркы нерселердин бардыгы адал болуп эсептелет.

Алла таала жакшы, таза жана адамдын ден-соолугуна пайдалуу болгон нерселерди адал, ал эми жаман, булганыч жана зыяндуу болгон нерселерди арам кылган. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

يَسْـَٔلُونَكَ مَاذَٓا اُحِلَّ لَهُمْ قُلْ اُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّبَاتُ ... •

“Өздөрү үчүн кайсыл нерселердин адал кылынганын сенден сурашат, (ошондо) мындай дегин: “Жакшы жана таза нерселердин бардыгы силерге адал кылынган.”[342]

Алла тааланын адал кылган нерселерин адал, ал эми арам деп билдиргендерин арам катары кабыл алыш керек. Алла тааланын адал кылган нерселерин арам деп, арам катары билдирген нерселерин болсо адал деп кабыл алуу динден чыгуу болуп саналат. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا لَا تُحَرِّمُوا طَيِّبَاتِ مَٓا اَحَلَّ اللّٰهُ لَكُمْ وَلَا تَعْتَدُوا
اِنَّ اللّٰهَ لَا يُحِبُّ الْمُعْتَد۪ينَ •

“Оо, момундар! Алланын силерге адал кылган жакшы жана таза нерселерин арам кылбагыла. Аша чаап кетпегиле. Алла аша чапкандарды сүйбөйт.”[343]

وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ اَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هٰذَا حَلَالٌ وَهٰذَا حَرَامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللّٰهِ الْكَذِبَ اِنَّ الَّذ۪ينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللّٰهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ •

“Тилиңердин жалган деп көрсөткөн нерселери тууралуу: “Бул адал, бул болсо арам” – деп айтпагыла. Анткени (минтип айтканыңарда) Алланын алдында жалган айткан болосуңар. Эч шексиз, Алланын алдында жалган айткандар жыргалчылыкка жете алышпайт.”[344]

Арамдын түрлөрү

Түпкүлүгүндө арам болгон нерсе “түздөн-түз арам” (харам лиайнихи) деп айтылат. Мисалы, чочконун эти жана шарап сыяктуу.

Түпкүлүгүндө адал болуп, бирок сапаты жагынан арам болгон нерсе болсо “кошумча арам” (харам лигайрихи) деп айтылат. Мисалы, уурдалган бир кой же нан түпкүлүгүндө адал нерселер. Бирок башкага таандык болгону жана ээсинин уруксатысыз алынганы үчүн арам болуп эсептелет.

Адал жана арам кылган – Алла таала

Бир нерсени адал кылган да, арам кылган да – Алла таала. Ал эч кимге арам кылуу укугун берген эмес. Бул маселе маанилүү болгондуктан Ислам аалымдары арам болгондугуна байланыштуу так далилденбеген эч бир нерсени арам деп айтышкан эмес, анын ордуна “жагымдуу эмес, начар” сыяктуу сөздөрдү айтууну туура көрүшкөн. Анткени Алла таала мындай деп буюрган:

قُلْ مَنْ حَرَّمَ ز۪ينَةَ اللّٰهِ الَّت۪ٓي اَخْرَجَ لِعِبَادِه۪ وَالطَّيِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِيَ لِلَّذ۪ينَ اٰمَنُوا فِي الْحَيٰوةِ الدُّنْيَا خَالِصَةً يَوْمَ الْقِيٰمَةِ كَذٰلِكَ نُفَصِّلُ الْاٰيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ •

“Айт: “Алланын пенделери үчүн чыгарган (жараткан) кооздуктарын жана сонун ырыскыларын ким арам кылды?” Айт: Алар дүйнөлүк жашоого ишенгендердики. Ал эми кыямат күнүндө жалгыз гана момундардыкы. Мынакей, билгендер үчүн аяттарды мындайча түшүндүрөбүз.”[345]

قُلْ اَرَاَيْتُمْ مَٓا اَنْزَلَ اللّٰهُ لَكُمْ مِنْ رِزْقٍ فَجَعَلْتُمْ مِنْهُ حَرَامًا وَحَلَالًا قُلْ آٰللّٰهُ اَذِنَ لَكُمْ اَمْ عَلَى اللّٰهِ تَفْتَرُونَ •

“Деп айт: Алланын силерге түшүргөн ырыскысынын бир бөлүгүн адал, бир бөлүгүн да арам кылганын көрбөй турасыңарбы? Айт: Алла силерге уруксат бердиби, же болбосо Аллага жалаа жаап жатасыңарбы?”[346]

Зарылдыктар арамдарды мубах кылат

Ислам дини – жеңилдиктердин дини. Бир киши аргасыздыктан улам арам болгон бир нерсени жесе, же болбосо бир ишти аткарууга мажбур болсо, аны адал деп эсептебөө шарты менен мажбур болгон муктаждыгына керектей турганчалык арам болгон нерседен пайдаланса болот, бул күнөө болуп эсептелбейт. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

اِنَّمَا حَرَّمَ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنْز۪يرِ وَمَٓا اُهِلَّ بِه۪ لِغَيْرِ اللّٰهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍ وَلَا عَادٍ فَلَٓا اِثْمَ عَلَيْهِ اِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَح۪يمٌ •

“Алла силерге өз ажалы менен өлгөн малдын, канды, чочконун этин жана Алладан башкасына аталып союлган малды гана арам кылды. Кимде-ким булардан жегенге мажбур болсо, пайдаланбастан жана зарылдык өлчөмүн ашпастан жесе, күнөө болбойт. Эч шексиз, Алла абдан кечиримдүү жана коргоочу.”[347]

Мажбур жагдайлардан сырткары арам болгон нерселерден сактануу керек..

Тамак-аш, ичимдик жана пайда табууга байланыштуу арамдар

А) Тамак-аштардын ичинен арам болгондор

1) Өлүмтүк: Өз ажалы менен өлүп калган жаныбар.

Муунуп өлгөн, таш, таяк жана ушул сыяктуу бир нерсе менен өлтүрүлгөн, бийик жерден учуп, же башка бир айбан тарабынан жара сүзүлүп өлгөн жана жырткыч айбандар же алгыр куштар тарабынан өлтүрүлүп тарпы калган жаныбарлар да өз ажалы менен өлгөн болуп эсептелип, эти желбейт. Ал эми булар өлө электен мурун мууздала турган болсо эти желет.

2) Кан: Өзүнүн жол-жобосу менен союлган малдын денесиндеги кандын көп бөлүгү сыртка агып чыгат. Мына ушул аккан кан жеп-ичилбейт. Бирок өт жана боор сыяктуу органдарда калган кан акпагандыктан булар менен бирге желе берет.

3) Чочконун эти: Жогоруда түшүндүрүлүп кеткендей, Алла таала булганыч жана зыяндуу нерселерди арам кылган. Чочко да – булардан бирөө.

Чочко булганыч азыктарды абдан жакшы көргөндүктөн анын денесинде көптөгөн микроп бар. Бул микроптордун эң негизгилери – тришин жана теня. Булар адамдын ден-соолугу үчүн абдан кооптуу. Чындыгында азыркы медицина илиминде да чочконун этинин бардык климаттарда, өзгөчө ысык аймактарда адамдын ден-соолугу үчүн абдан зыяндуу экендиги аныкталган.

Чочконун этинин арам кылынышы ушул жана ушуга окшогон учурдагы айрым белгилүү себептер менен гана чектелүү эмес. Балким, келечекте билине турган дагы башка бир нече себептери болушу мүмкүн. Ал тургай билинбей турган себептери да болушу ыктымал. Бирок биздин так билген жана ишенген бир нерсебиз бар, ал – Алла тааланын арам кылган нерселеринин биз үчүн зыяндуу болушу.

4) Алла тааладан башкага аталып союлган мал: Ар бир жандууну жараткан – Алла таала, ошондой эле, өлтүргөн да – Өзү. Ал жаныбарларды адамдардын пайдаланышы үчүн жараткан. Адамдар этин жана терисин пайдаланыш үчүн малды союп жатканда Жаратуучусунан уруксат алууга тийиш. Жаратуучусунун атын атап союу Андан уруксат алуу дегенди билдирет. Ал эми унутуп калып “бисмилла” айтпаса андан зыян болбойт. Ал эми малды союп жатканда Алла тааладан башканын аты атала турган болсо, анда ал малдын эти желбейт.

Ыйык Куранда мындай деп буюрулган: “Өлүмтүк, кан, чочконун эти, Алладан башкасына аталып мууздалган, муунуп өлгөн, атып өлтүрүлгөн, бийик жерден учуп өлгөн, сүзүлүп өлгөн, ит-куш жеген малдар (өлө электе жетишип мууздагандарыңардан сырткары), буттардын үстүндө мууздалган малдар жана төлгө октору менен таалай издөө силерге арам кылынган...”[348]

Жогоруда жазылгандардан сырткары желиши адал жана арам болгон кургакта жана сууда жашоочу жаныбарлар менен канаттуулар “Малдын союлушу” бөлүмүндө көрсөтүлгөн. Ошол бөлүмдөн карасаңар болот.

Б) Ичимдиктердин ичинен арам болгондор

1) Ичимдик: Ичкенде адамдын башын айлантып мас кыла турган ичимдик. Анын аз же көп ичилишинин айырмасы жок.

Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوٓا اِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْاَنْصَابُ وَالْاَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ • اِنَّمَا يُر۪يدُ الشَّيْطَانُ اَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَٓاءَ فِى الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللّٰهِ وَعَنِ الصَّلٰوةِ فَهَلْ اَنْتُمْ مُنْتَهُونَ •

“Эй, ыйман келтиргендер! Шарап, кумар, таш буркандар (буттар) төлгө жана (оңой жол менен пайда табуу) жебелеринин ар бири – шайтандын ыплас иши. Булардан оолак болсоңор түбөлүк жыргалга жетесиңер. Шайтан ичимдик жана кумарга азгыруу жолу менен ортоңорго от жагып кастык жаратып Алланы унуттургусу келет. Эми алардан баш тартасыңар, туурабы?”[349]

Аятта ичүүгө тыюу салынган ичимдик катары бир гана шарапты белгилесе да пайгамбарыбыз:

كُلُّ مُسْكِرٍ خَمْرٌ وَكُلُّ خَمْرٍ حَرَامٌ

“(Адамды) мас кылган бардык нерсе – шарап. Ал эми бардык шарап – арам.”[350] – деп буюруп адамды мас кылган бардык ичимдиктин шарап сыяктуу эле арам экендигин белгилеген. Пайгамбарыбыз:

مَا اَسْكَرَ كَث۪يرُهُ فَقَل۪يلُهُ حَرَامٌ

“Көп ичсе мас кыла турган ичимдиктин азы да арам болот”[351] – деп өкүм кылып мас кыла турган бардык ичимдиктин арамдык жагынан эч кандай айырма болбой тургандыгын айткан.

Ичимдик – арам нерсе. Анткени анын көптөгөн зыяндуу жактары бар. Ичимдик адамдардын ортосуна от коюп бири-бири менен касташтырат. Ыйык Куранда ичимдик жана кумардын зыяндуу жактары жөнүндө сөз болгондо: “Шайтан ичимдик жана кумарга азгыруу жолу менен араңарга кастык отун тутандырып, силерди Алланы эскерүүдөн жана намаздан биротоло кол үздүргүсү келет,” – деп белгиленет.

Ичимдик адамдын акылын башынан алат. Ден-соолугуна да терс таасирин тийгизип, ашказан, боор өңдүү ички организмдерди жабыркатуу менен дененин иштөө функциясын бузат. Эбегейсиз көп жоготууларды алып келген жана нечендеген адамдардын өмүрүнө залакасы тийип канчасынын майып болуп калышына себепкер болгон жол кырсыктарынын көпчүлүгү ошол ичимдик ичип алып автомобиль айдоонун кесепетинен келип чыгат.

Ичимдик адамдардын нерв системасын да жабыркатып, коомдо ар кандай кылмыштардын жасалышына түрткү болот. Ичимдик – үй-бүлөлүк жашоо түйшүгүн токтотуп, аны биротоло кыйратуучу нерсе. Ичимдик ичкен бир киши аялынын жана балдарынын бакубат жашоосуна жолтоо болот жана анын айынан ар кандай араздашуулар келип чыгып, аягы ажырашууларга барып, үй-бүлөнүн куту качып, берекеси кетет. Ошон үчүн пайгамбарыбыз:

اِجْتَنِبُوا الْخَمْرَ فَاِنَّهَا اُمُّ الْخَبَائِثِ

“Ичимдиктен сактангыла. Анткени ал – бардык ыпластыктардын энеси.”[352] – деп буюрган.

Ичимдик менен дарылануу

Ислам аалымдары ичимдикти дары катары пайдалануунун да арам экендигин айтышкан.

Тарик б. Сувейд ал-Жуфи пайгамбарыбыздан шарапты жасоого болуп болбой тургандыгы жөнүндө сурайт. Пайгамбарыбыз ага шарапты жасоого тыюу салынарын айтат. Тарык ага:

– Мен аны дарычылык үчүн жасап жатам,– дейт. Анда пайгамбарыбыз:

– Ал дары эмес, дарт![353] – деп жооп берет.

Бирок ошондой болсо да мейли ичимдик болсун, мейли арам деп эсептелген башка нерселер болсун алардын бүгүнкү күндө айрым ооруларга пайдасы тие тургандыгы белгилүү. Андыктан эгер башка дары жок болсо, андай учурда арам болгон нерсе менен дарылануу жайиз болуп эсептелет.

Атыр сууларды колдонуу

Мас кыла турган бардык ичимдиктердин арам экендиги жогоруда айтылды. Шараптын азы да, көбү да – арам, ошондой эле, ал ыплас нерсе катары да каралат. Ал денеге, кийим-кечеге, же болбосо жай намазга жугуп калса, аны тазалабай туруп окулган намаз кабыл болбойт. Анткени жараткан Алла ыйык Куранда шарапты “арам жана ыплас” нерсе катары мүнөздөйт (Маида. 5/90). Шараптан башка адамды мас кылуучу ичимдиктердин ичилүүсү арам болсо да, динде алардын шарап сыяктуу ыплас нерсе катары каралып каралбашы тактала элек.

Имам Азам шарап жана жүзүмдөн жасалган ичимдиктерден башка ичимдиктердин төрттөн биринин кийимге жугуп калышы намазды бузбай тургандыгын айткан.[354]

Жыйынтыктап айтканда, спирттердин жана атыр суулардын ичилиши арам болуп эсептелет. Ал эми алардын колдонулушу, алынып-сатылышы жайиз болуп саналат.

Баңги заттар

Жогоруда белгилегенибиздей, ыйык Куранда арам болгон бардык ичимдиктер саналып берилген эмес. Бирок жаман, ыплас жана адамдын ден-соолугуна зыяндуу болгон бардык нерселер арам кылынган. Пайгамбарыбыз да бул темада сөз кылып жатып бир илдеттин бар экенин айткан. Ичинде ошол илдет болгон бардык нерсе арам болот деген. Бул илдет “мас кылуу жана эч нерсени сездирбей салуу” илдети болуп эсептелет. Бул илдетти алып жүргөн бардык нерсе – арам. Наша, апийим, героин, кокоин жана морфик сыяктуу заттарда бул илдет бар болгондугу үчүн булар да арам болуп эсептелет. Өзгөчө бул заттар адам үчүн алкоголдук ичимдиктерге караганда дагы көбүрөөк зыяндуу. Ошондуктан баңги заттардын колдонулушу – арам жана алардын алынып сатылышы да жайиз эмес.[355]

Жүргүзүлгөн иликтөөлөргө караганда, булардын эң негизги жана баарына мүнөздүү өзгөчөлүктөрүнүн бири – абдан аз колдонулса деле бара-бара аз убакыттын ичинде организмге сиңип адамды андан арыла алгыс абалга жеткирип коюшу. Мисалга алсак, героинди бир-эки жолу колдонуп көнүп калган адамдын андан кутулушу кыйын. Ал эми наша болсо аны колдонгон адамдын ичиндеги терс кыялын карматат жана адамды жиндиликке, ал тургай өлүм менен аяктаган жаман натыйжаларга алып келет.

Бул баңги заттарды колдонгон киши анын мурункудай таасир бериши үчүн өлчөмүн уламдан улам көбөйтүп турууга аргасыз болот. Бул көрүнүш ошол баңги затка болгон талаптын мурункудан да өсүшүнө себепкер болот. Мындай учурда ал эгер акчасы жетпесе үйдөгү буюмдарын сатуудан, ал гана эмес уурулукка барып кылмыш кылуудан кайра тартпай калат.

Баңги заттарды колдонуунун кейиштүү натыйжаларынын бири – аны колдонгон адамдын үй-бүлө жана коом менен болгон байланышынын үзүлүшү. Ошентип ал үй-бүлөсүнө жана балдарына карата болгон жоопкерчилигин жоготот. Үй-бүлө мүчөлөрү ал үчүн эч кандай баага арзыбай калат. Издегени жалгыз гана өзүн жипсиз байлап алган баңги зат болуп, ал үчүн келечек деген нерсе жоголот. Баңги заттарын колдонгондор акыры алган заттарынын өз өлчөмүнөн көп колдонуунун айынан өлүмгө дуушар болушат.[356] Ошондуктан инсанды рухий жана биологиялык жактан жабыркатып, мезгилсиз өлүмгө дуушар кылган баңги зат коркунучуна карата абдан этият болууга аргасызбыз.

Эч бир адам мен аракеч болом деп ичимдик ичип, же болбосо героинчи же нашакор болом деген ой менен баңги заттарын колдоно баштабайт. Бул сыяктуу зыяндуу нерселерди көбүнчө кызыгуу же кимдир бирөөнүн таасирине кирүү менен колдоно башташат. Анан эле бир карасаң, ичимдиктин же бир наркотикалык заттын айрылгыс кулу болуп коркунучтуу бир жолго киргенин көрөсүң. Баңги заттарды колдонуу бир адамдын көрүп-билип туруп эле өзүн-өзү коркунучка түртүшү болуп саналат. Кудуреттүү Алла таала ыйык Куранда: “Өз колуңар менен өзүңөрдү коркунучка салбагыла,”[357] – деп эскертет.

“Айтмакчы, баңги зат деген өзү кандай нерсе?” же болбосо “Бир жолу колдонгондон эмне болмок эле” деген ой менен баңги заттарды колдоно баштагандардын кайра андан кутулушу кыйын. Анткени баңги заттарды колдонуу уунун даамын татып тажрыйба жасаган өңдүү нерсе. “Айтмакчы, уу чын эле өлтүрөбү?” – деп аны байкап көрүүгө аракет кылгандардын акыры эмне болору баарына белгилүү.

Ошондуктан адамдын ден-соолугун бузуп, аны материалдык жана рухий жактан жабыркаткан жана жалпы адамзат коому үчүн олуттуу коркунуч туудурган баңги заттардын зыяндуу жактарын жеткиликтүү түрдө адамдарга түшүндүрүп аларды бул балекеттен куткарууга аракет жасашыбыз керек.

В) Пайда табууда арам болгондор

1) Кумар

Ортого акчаны коюп ойнолгон шанс оюну болуп саналат.

Оюндун ойнолгон эрежеси жана ыкмасы анчалык маанилүү эмес. Эгерде бир оюн аны ойногондордун бирине же бир канчасына материалдык пайда же зыян алып келип жатса, анда ал оюн кумар болуп эсептелет жана аны ойногонго тыюу салынат. Бул жол менен табылган акча арам болот.

Ыйык Куранда да мындай деп буюрат: “О, ыйман келтиргендер! Шарап, кумар, таш буркандар (буттар), төлгө жана (оңой жол менен пайда табуу) жебелеринин ар бири – шайтандын ыплас иши. Булардан оолак болсоңор түбөлүк жыргалга жетесиңер.”[358]

Пайгамбарыбыз жолдошторуна “кел, кумар ойнойлу” деген кимдир бирөөнүн бул сөзүнүн Алла тарабынан кечирилиши үчүн бирөөлөргө садака берүүлөрү керектигин сунуш кылган.[359]

Кумардын арам болушунун себептери жөнүндө ой жүгүрткөн учурларда төмөнкү маселелер ойго келиши мүмкүн:

а) Пайда табуунун көптөгөн мыйзамдуу жолдору бар. Бул жолдордун бири менен жетиштүү турмушта жашоого аракет кылуу керек. Муну бир Кудайдын буйругу, же өзүнөн өзү боло калчу бир нерсе катары кароого болбойт.

б) Кумар адамдын эмгектенүүсүнө, үй-бүлөсү жана коому, ал гана эмес адамзаты үчүн пайдалуу иштер жасашына жана Аллага карата ибадат иштерин орундатышына жолтоо болот.

в) Кумардын алып келген зыяндары ойногон киши менен эле чектелип калбайт. Үй-бүлө мүчөлөрүнө жана коомчулукка да терс таасирин тийгизет. Кыларга иши болбогон бекерпоздордун көбөйүшүнө жана ошондон улам биртоп социалдык кризистердин келип чыгышына себеп болот.

Кумардын айынан жасалган кылмыш иштери жана өз жанын өзү кыюулардын аз эмес экендиги жана ошолордун себебинен көптөгөн үй-бүлө очогунун өчкөндүгү чындык. Кумардын жогоруда белгиленгендерден башка да биртоп зыяндуу жактары бар. Ошондон улам, динибизде кумар арам нерсе катары каралат. Ал эми бул жол менен табылган пайданы колдонуу да туура эмес.

Мелдештерде берилген сыйлык адал болот

Дене-бойдун өсүп каруу-күчкө толушу жана согуштук жөндөмүн өнүктүрүү максатында чуркоо, мылтык атуу, ат чабыш жана күрөш сыяктуу оюндун түрлөрү боюнча өткөрүлгөн мелдештер жайиз болуп саналат.

Пайгамбарыбыз ат оюндарын жана мылтык атууну колдогон жана ат чабыштарды өткөргөн.[360] “Балдарыңарга сууда сүзүүнү жана мылтык атууну, кыздарга болсо жип ийрүүнү үйрөткүлө” – деген ыйык хадисинде эркек менен кыз балдарды мезгилдин кырдаал-шарттарына жараша тарбиялоо керектигин белгилеген.[361]

Пайгамбарыбыздын жубайы азирети Айша минтип айтат: “Бир жолку сапарда пайгамбар менен жарышып андан ашып кеттим. Кийин бир жолу дагы жарыштык. Бирок бул жолкусунда мурункудан толук болгондугум үчүн Алланын элчиси менден ашып кетти. Анан ал: “Бул – мурунку жарыштын жообу”[362] – деп айтты.”

Азирети Өмөр дагы Шам калкына жазып жөнөткөн катында: “Балдарыңарга сууда сүзүүнү, мылтык атууну жана атка мингенди үйрөткүлө,”[363] – деген сунушун айткан.

Мелдештерде ийгиликке жеткен ошол мелдештин катышуучуларына аларга тиешеси болбогон үчүнчү тараптагы бир кишинин, же бир мекеменин сыйлык берүүсү жайиз болуу менен бирге берилген сыйлыкты кабыл алуу да мубах болуп эсептелет.

Эки кишинин: “Эгер сен менден ашсаң, сага ушунча акча берем. Ал эми мен сенден ашсам эч нерсе албайм,” – деп өз ара шарт коюп алып жарышкандары жайиз болуп эсептелет. Мындай бир жактуу шарт коюп алып жарышуу арам болбогондуктан бул шартка ылайык жеңген тараптын сыйлык алуусунда эч кандай ыңгайсыздык жок.[364]

Илимий мелдештер деле ушуга окшойт. Б.а. эки киши кандайдыр бир илимий маселе боюнча талашып калышса, анан булардын бири экинчисине: “Эгер бул маселе сен айткандай болсо, мен сага ушунча акча берем. Ал эми менин айтканым туура болсо, эч нерсе албайм,” – деген шарт коюп, анан экөө мелдешсе, бул дагы жайиз болуп саналат.[365] Мында да жеңген тараптын шарт боюнча сыйлык алышында кандайдыр бир жосунсуздук болбойт.

Мелдеште эки тарап тең жеңүүчүгө берилүүчү сыйлык боюнча шарт коюшса, б.а. атаандаштардын бири экинчисине: “Эгерде мен жеңсем, сен ушунча акча бересиң. Ал эми сен жеңсең, мен ушунча акча берем,” – деп эки тараптуу макулдашып алып жарышкандары кумар жана арам болуп эсептелет.[366]

Чүчүкулак кармоо – жайиз

Чүчүкулак кармоо – кандайдыр бир темада аны менен байланышы барлардын арасынан керектүүлөрдү тандоодо калыстык болушу үчүн ылайык көрүлгөн жол. Бул жолду колдонууга Куранда да уруксат берилген жана сүннөттө да бар.

Ыйык Куранда мурунку пайгамбарлардын айрымдарынын да күбө болгон кээ бир түшүнбөстүктөр чүчүкулак кармоо жолу менен жөнгө салынгандыгы белгиленет.

Ата-энесинен айрылып томолой жетим калган азирети Мариямдын кимдикинде жашай тургандыгы тууралуу туугандарынын арасында түшүнбөстүктөр келип чыгат. Бул маселени чечүү үчүн алар чүчүкулак кармашат. Акырында азирети Мариям таежесинин күйөөсү Закария алайхис-саламга берилет. Бул жөнүндө Аали-Имран сүрөсүнүн 44-аятында баяндалган.

Закария алайхис-саламдын бул колдонгон ыкмасы биз үчүн да үлгү болуп саналат жана зарыл болгон учурда чүчүкулак кармоодо ыңгайсыз көрүнбөгөндүгүн аныктаган бир далил катары каралат. Ошондой эле чүчүкулак кармоону пайгамбарыбыз да ылайыксыз көрбөйт. Ал тургай аны колдонууну сүннөт катары белгилеген. Пайгамбарыбыз мындай деп буюрат:

لَوْ يَعْلَمُ النَّاسُ مَا فِي النِّدَاءِ وَالصَّفِّ الْاَوَّلِ ثُمَّ لَمْ يَجِدُوا اِلَّا اَنْ يَسْتَهِمُوا عَلَيْهِ لَاسْتَهَمُوا عَلَيْهِ...

“Адамдар азан чакыруунун жана алдыңкы катарда туруп намаз окуунун канчалык сооп болорун билишкенде, буга жетүү үчүн чүчүкулак кармоодон башка чара таба алышпайт эле. Сөзсүз түрдө өз араларында чүчүкулак кармашат эле.”[367]

Пайгамбарыбыз бейишке чыга тургандыгын сүйүнчүлөгөн он кишинин бирөө болгон Зубайр бин Аввамдын баяндап бергенине караганда бир аял Ухуд согушунда шейит болгон азирети Хамзаны орош үчүн эки көйнөк алып келет. Бул көйнөктөрдүн бирөө менен азирети Хамза, экинчиси менен жергиликтүү калктын ичинен бөлөк бир шейит ороло турган болот. Бирок бул көйнөктөрдүн бирөө чоң, бирөө кичине болчу. Ушуга байланыштуу чоң көйнөк менен кимди орой турганы чүчүкулак кармоо менен белгиленет.[368] Ислам дүйнөсүндө жана күндөлүк турмушубузда да мунун көптөгөн мисалдары бар.

Бир коомчулук ичинде атайын дайындалган имам болбосо жана бир канча киши имам болууну каалап турушса, биринчи иретте алардын билимдүүрөөгү, Куранды кырааты менен окуган, жаман иштерден сактанган, жашы боюнча улуу, адеп-ахлактуу, келбети, сыны, теги, үнү, кийингени боюнча баарынан жакшы болгону тандалат. Эгерде баарынын деңгээли бирдей эле болсо, анда алар чүчүкулак кармашат. Кимге туура келсе, ошол имам болот.[369]

Бир сапар учурунда кол башчы болгон Сад бин Аби Ваккас жоокерлердин ичинен азан чакыргысы келгендерди чогултуп алып чүчүкулак карматкан. Ошентип ал азанчыны калыстык менен дайындаган.[370]

Чүчүкулак кармоо жолу менен бир нерсени бөлүштүрүү, же ыйгаруу күндөлүк турмушубузда көп эле колдонулат. Төө, уй өңдүү бодо малдарды бир нече киши биригип курмандыкка чалганда алгач этин таразага тартып өз ара бөлүштүрүшөт. Андан кийин баш, шыйрак, тери, ичеги, боор ж.б. сыяктуу мүчөлөрүн бөлүштүрүп алууда ортоктор арасында чүчүкулак кармалат жана өз ара бири-бирибизде акыбыз калбасын деп адалдашышат. Ушул сыяктуу эле мурас бөлүштүрүүдө да мураскорлор арасында кийин ар кандай жагымсыз көрүнүштөр болбошу үчүн чүчүкулак кармалат.

Бир жолу эки киши бир мураска байланыштуу маселе менен пайгамбарыбызга келишет. Бирок экөөнүн тең канааттандырарлык билимдери жок эле. Пайгамбарыбыз буларга:

– Карагыла, мен деле бир адаммын. Силер мага доо-арыз менен кайрылып жатасыңар. Албетте, араңардан бирөөң өз оюңарды абдан таасирдүү, маанилүү кылып айтышыңар мүмкүн. Мен да укканым боюнча ошонуңарга ыйгарып коюшум мүмкүн. Бирок бир чындык бар, эгерде бул мурас мен ыйгарган кишиден көбүрөөк тиги кишиге тиешелүү болсо, анда мен ыйгарып койгон кишидеги мурас тозок отунун бир бүркүмү болуп калат. Эми бул мурасты ал кааласа алсын, кааласа албасын, – деп буюрат. Бул сөздөрдү уккан доочулар көз жаштарын төгүшүп:

– Сен ал, мен албайм, – дешип бири-бирине ыроолой башташат. Пайгамбарыбыз:

– Андай болсо, бул мурасты экиге бөлгүлө. Анан кайсы бөлүгү кимге берилерин белгилөө үчүн чүчүкулак кармагыла жана адалдашкыла, – деп буюрат.[371]

2) Пара

Бир ишти бирөөгө жасатууда жеңилдик болуш үчүн ошол чөйрөгө таасирдүү бирөөнө мыйзамсыз жол менен акча же мал-мүлк түрүндө берилген пайда.

Мындай максат менен бирөөнө бир нерсе берүүгө, бирөөдөн бир нерсе алууга, же ал өңдөнгөн иштердин жасалышында ортомчу болууга динде тыюу салынат жана күнөө болуп эсептелет. Анткени пара акылууну акысыз, акысызды акылуу кылып көрсөтүп, адилеттүүлүктүн орношуна бөгөт болот. Ыйык Куранда мындай деп айтылат:

وَلَا تَاْكُلُوٓا اَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَٓا اِلَى الْحُكَّامِ لِتَاْكُلُوا فَر۪يقًا مِنْ اَمْوَالِ النَّاسِ بِالْاِثْمِ وَاَنْتُمْ تَعْلَمُونَ •

“Ортоңордогу мал-мүлк, байлыкты өз ара арам жолдор менен жебегиле жана күнөө экенин билип туруп адамдардын байлыгынын бир бөлүгүн жеш үчүн акимдерге (башчылар, жетекчилер) алып барбагыла.”[372]

Пара жеке адамдар үчүн эле эмес, жалпы коомчулук үчүн дагы абдан терс натыйжаларды алып келет. Паракорлук жайылган жерде адилетсиздик көбөйөт. Коопсуздук жана ишеним жоголот. Коомдук тартип бузулат. Ошон үчүн пайгамбарыбыз:

اَلرَّاش۪ي وَالْمُرْتَش۪ي فِي النَّارِ

“Параны алган дагы, берген дагы тозокко кирет,”[373] – деп буюрган.

Андыктан пара алуу жолу менен тапкан пайда арам болуп эсептелет. Мындан сактануу зарыл.

3) Пайыз (сүткордук)

Арам болуп эсептелинген кирешелердин бири пайыз болуп саналат. Пайыз – бирдей түрдөгү эки мал-мүлктүн өз ара алмаштырылышындагы келишимде бир тараптын кабыл алган акысыз ашыкча пайдасы. 10 гр. алтынды 11 гр. алтынга саткан өңдүү. Мындагы 1 гр. алтын акысыз ашыкча пайда. Мына ушул пайыз алуу болуп эсептелет. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

اَلَّذ۪ينَ يَاْكُلُونَ الرِّبٰوا لَا يَقُومُونَ اِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذ۪ي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذٰلِكَ بِاَنَّهُمْ قَالُوٓا اِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبٰواۢ وَاَحَلَّ اللّٰهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبٰوا ... •

“Пайыз жеген кишилер (кабырларынан) шайтан ургандай шалдырап турушат. Алардын бул абалы “соода да пайыз сыяктуу” дешкендиктеринен. Ал эми Алла таала сооданы адал, пайызды болсо арам кылган.”[374]

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبٰٓوا اِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِن۪ينَ • فَاِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَاْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللّٰهِ وَرَسُولِه۪ وَاِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُؤُ۫سُ اَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ •

“Оо, (Аллага) ыйман келтиргендер! Алла тааладан корккула жана чынында эле момун болсоңор пайыз алганды таштагыла. Эгер антпесеңер, Алла жана Анын элчисине каршы согушкан болосуңар. Эгер тообо кылып, топуктуу болсоңор, өзүңөрдүн акчаңар өзүңөргө буюрат. Ошентип силер башкалардын акысын жеген болбойсуңар, башкалар да силердин акыңарды жеген болушпайт.”[375]

Пайгамбарыбыз да минтип айткан: “Силерди өлтүрө турган жети нерседен сактангыла.” “Булар эмнелер, оо, Алланын расулу?” – деп сурагандарга: “лла таалага шерик кошуу, сыйкырчылык кылуу, (Алла арам кылган бирөөнү) жөн жерден өлтүрүү, жетимдин мал-мүлкүн жеп-ичүү, пайыз алуу, душманга чабуул койгон мезгилде согушуудан качуу, абийирдүү момун аялдарды бузулган аял деп аларга ак жерден жалаа жабуу,”[376] – деп жооп берет.

Пайыздын эки түрү бар:

а) Убакытка карата алынган пайыз

Бир эле түрдөн болгон эки нерсенин бирин экинчисине насыяга сатуу, же болбосо түрлөрү башка, бирок баалары бирдей болгон эки нерсенин бирин экинчисине насыяга берүү жолу менен алмаштыруу.

Бул алмаштыруу да бирдей санда, же болбосо ар башка болсо деле араларында баасы боюнча эч айырма болбойт. Мисалга алсак, бирөөнө бир жылдан кийин алам деп 50 кг. алтынды 55 кг. алтынга сатуу, же болбосо бирөөнө кышкысын бир кап буудай берип жайында кырман толгон кезде бир жарым кап буудай алуу.

Ыйык Курандын тыюу салган пайызы – ушул. Булардын арам болгондугу тууралуу Ислам аалымдарынын көз караштары бирдей. Бул пайыздын чоң күнөө экендигинде талаш жок. Исламдан мурдагы караңгылык доорунда колдонулган пайыз ушул болчу.

Бирөө экинчисине алтын же күмүш, же болбосо белгилүү бир өлчөмдө акчаны карызга берер эле. Өз ара белгилешкен мөөнөттөн кечиксе, үстүнө белгилүү бир өлчөмдө акча төлөп бере тургандыгын мурунтадан макулдашып алышчу. Эгер белгиленген мөөнөт келгенде алган карызын төлөп бере албай калса, дагы бир мөөнөткө жылдырып, пайызын мурункудан дагы арттырчу. Ошентип насыя мөөнөтү улам узартылган сайын пайыз да көбөйүп отурчу. Айрым учурда бул мөөнөт узарып жүрүп отуруп, анын пайызы алган акчадан бир нече эсеге көбөйүп кетер эле.

б) Ашыгы менен алуу пайызы

Бирдей баадагы мал-мүлктөрдү алмаштырууда түшкөн ашыкча пайда.

Алтын, күмүш, буудай, арпа, туз жана курма сыяктуу нерселерди ошол эле түрдөгү нерселерге, алсак, алтынды алтын менен, күмүштү күмүш менен, буудайды буудай менен, арпаны арпа менен, тузду туз менен, курманы курма менен алмаштырууда өлчөмдөрү бирдей болууга тийиш. Эгерде булардын бирөөнүн өлчөмү тигинисиникинен ашыкча болсо, бул ашыкча бөлүгү пайыз болуп эсептелет. Ал эми алмаштырылган нерселер түрү боюнча ар башка болсо, анда бирөөнүн өлчөмүнүн көбүрөөк болушу пайыз катары эсептелбейт. Бул 10 гр. алтындын 100 гр. күмүш менен алмаштырылышы сыяктуу болот. Бул мисалда канчалык өлчөмдөрүндө айырма болсо да, алмаштырылган нерселердин түрлөрү башка болгондуктан ашыкча пайыз болуп саналбайт. Алмаштырылган нерселердин жаңысы менен эскисинин, сапаттуусу жана сапатсызынын арасында айырма болбойт.

Сапаттуу буудай менен сапатсыз буудайды алмаштырганда да өлчөмдөрү бирдей болушу зарыл. Эгер андай болбосо буудайдын көбүрөөгүн алган тарап ашыкча пайыз алган болуп эсептелет.

Алтын менен алтынды, же күмүш менен күмүштү алмаштырган учурда да булардын сапаты, жасалгасы көңүлгө алынбайт жана булар үчүн өзгөчө бир баа бычылбайт.

Пайыздын ушул түрү дагы арам болуп саналат. Мунун арам болушу сүннөт аркылуу бекемделген. Пайгамбарыбыз Адий ал-Ансаринин инисин Хайбарга аким кылып жөнөтөт. Бул киши Хайбардан жаниб деп аталган курманын бир түрүн алып келип, пайгамбарыбызга тартуулайт. Пайгамбарыбыз:

– Хайбардын бардык курмалары ушундайбы? – деп сурайт.

– Жок, оо, Алланын элчиси! Биз бул курманын бир баштыгына эки баштык курма беребиз, эки баштыгына болсо үч баштык курма алабыз, – деп жооп берет. Анда пайгамбарыбыз:

– Мындай кылганың жарабайт. Кадимки жөнөкөй курманы акчага сат. Анан ал акчага (каалашыңча) жакшы сорттогу курмадан ал, – деп буюрат.[377] Пайгамбарыбыз минтип айткан:

‏ اَلذَّهَبُ بِالذَّهَبِ وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ وَالشَّع۪يرُ بِالشَّع۪يرِ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ مِثْلًا بِمِثْلٍ سَوَاءً بِسَوَاءٍ يَدًا بِيَدٍ فَاِذَا اخْتَلَفَتْ هٰذِهِ الْاَصْنَافُ فَب۪يعُوا كَيْفَ شِئْتُمْ اِذَا كَانَ بِيَدٍ

“Алтын менен алтын, күмүш менен күмүш, буудай менен буудай, арпа менен арпа, курма менен курма, туз менен туз бирдей баада сатылат. Ал эми булардын түрлөрү өзгөрсө, анда каалаган баада накма-нак сата бергиле.”[378]

Ыйык хадисте саналып өткөн алтын, күмүш, буудай, арпа, курма жана туз сыяктуу товарлардагы пайыз иши боюнча Исламдын ичиндеги ар түрдүү диний мазхабдардын имамдары бирдей пикирде экендиктерин билдиришкен. Ал эми булардан башка нерселердеги пайыз иши жөнүндө захирлер агымынан башка төрт мазхабдын имамдарынын көз караштары бирдей. Бир гана орток илдет (себептер) жөнүндөгү көз караштарында айырмачылыктар бар.

Ханафий мазхабынын өкүлдөрүнүн көз карашы боюнча мал-мүлктө пайыз болушу үчүн эки нерсенин болушу зарыл: түр жана өлчөм окшоштугу. Бул эки нерсе кайсы мал-мүлктө болбосун, аларды ар кандай баада сатканда ашыкчасы пайыз болот. Андыктан аны насыя катары сатуу да жайиз эмес.

Алсак, бир кап буудайды накталай бир жарым кап буудайга сатуу – арам, ошондой эле, бир кап буудайды кайра эле бир кап буудайга белгилүү бир мөөнөт менен сатуу да – арам. Анткени пайгамбарыбыз пайыз менен байланыштуу товарлардын бир гана баага сатыла тургандыгын айткан.

Ошондой эле темир, жез, акиташ сыяктуу материалдарды да ошол эле түрдөгү материалдарга бирдей эмес салмакта накталай же насыя катары сатуу же алмаштыруу пайыз болуп эсептелет.[379]

Эки сапаттын (бирдей түрдө жана бирдей өлчөмдө болуу) эч бирөөсү болбосо анда товарды накталай, же болбосо насыя катары бергендеги кошумча акча адал болуп саналат.

Мисалга алсак, салмагына карата өлчөнгөн алтын менен кабына карай өлчөнгөн буудайды накталай же кийин төлөө жолу менен узак мөөнөткө сатууда натыйжасы кандай болсо да жайиз болуп эсептелет. Анткени алардын түрлөрү да, өлчөмдөрү да бирдей эмес.

Эгер эки товардын арасында жогорудагы эки сапаттын бирөө эле болсо, анда накталай сатуу жайиз болуп эсептелет, ал эми кийин төлөө жолу менен сатуу адал болбойт.

Алсак, бир кап буудайды эки кап арпага накталай сатуу жайиз болуп саналат. Ошол өңдүү эле белгилүү бир салмактагы алтынды андан эки эсе оор салмактагы күмүшкө накталай сатууга болот. Бирок булардын насыя катары сатылышы жайиз болуп эсептелбейт. Себеби булардын түрлөрү башка болгону менен өлчөм бирдиктери бирдей. Узундук өлчөмү менен өлчөнгөн жана саналган товарларда пайыз болбойт.

Алсак, он жумуртканы он беш жумуртка менен, беш метр кездемени он метр кездеме менен накталай алмаштырууга болот.

Бири-бирине абдан окшогон насыя катары сатылгандагы алынган пайыз менен карыз берүүнүн ортосундагы айырма, карыз берүүдө убакытка көз каранды болуп байланып калбайсың. Түзүлгөн келишим боюнча баасы белгилүү бир мөөнөттүн акырында төлөнө турган болуп сатылып алынган товардын акысын саткан киши ал төлөнө турган мөөнөттөн эрте сураганга укугу жок. Ошондой эле сатып алуучу да ал мөөнөттөн эрте төлөгөнгө мажбур эмес.

Ал эми карыз берүүдө андай эмес. Карыз берген киши кайсы убак болбосун берген карызын сураганга акылуу, ошондой эле карыз алган киши да карыз ээсинин карызын сураган учурунда берүүгө милдеттүү.

Пайыздын арам болушунун себеби

Пайыз – арам жана чоң күнөөлөрдүн бири.

Чынында эле улуу Жараткандын арам кылган бардык нерсесинде сөзсүз түрдө биз үчүн бир топ зыяндуу нерселердин бар экендиги белгилүү. Бул зыяндуу нерселерден сактануу Алла тааланын тыюу салган нерселеринен оолак болуу менен гана ишке ашат.

Пайыз дагы ошондой көптөгөн зыяндуу жактары болгон жана Алла таала тарабынан тыюу салынган нерсе. Бул зыяндуу жактарынын айрымдары төмөнкүлөр:

Пайыз – бул таман акы, маңдай териң менен табылбаган пайда. Берилген жүз грамм алтындын ордуна алынган жүз он грамм алтындын он граммы бекер келген алтын болуп саналат. Ал эми адамдын өзүнө тиешелүү мал-мүлкү жаны сыяктуу эле кол тийгис ыйык нерсе. Бирөөнө таандык болгон бир мүлктү акысыз өзүнө ыйгарып алуу – күнөө.

Пайыз товардын наркын өстүрөт. Пайыздуу карыз акча колдонгондор пайызды да товардын наркына кошкондуктан товардын наркы жогорулап, керектөөчүнүн турмушунун начарлашына себепкер болот.

Пайыз адамдардын өз таман акы, маңдай тери менен иштеп, адамдардын жашоосу үчүн керектүү бир нерсе өндүрүү менен алектенүүсүнөн алыстатат. Анткени колунда бар болгон капиталды пайызга берип коюп, байлыгын дагы арттырган адамдар коммерция, же бир нерсе өндүрүү иши менен алектенгиси келбейт. Ушул себептен улам жогорку деңгээлде өндүрүү жөндөмүнө ээ болгон көптөгөн адамдардан коомчулугу кол жууйт. Чындыгында коомчулук мындай адамдардын чыгармачылык менен жүргүзгөн иш-аракеттеринин негизинде гана өнүгөт.

Пайыз адамдардын бири-бирине карыз берүү аркылуу өз ара көмөктөшүүлөрүнө, бири-биринин арман-муңун угуп жардамдашууларына жолтоо болот. Бул болсо коомдун мүчөлөрүнүн арасындагы ынтымак-ырашкердиктин начарлашына алып келет.

Пайыз көп колдонулган коомчулукта байлар менен кедейлердин жашоо-турмушундагы айырма болушунча чоңоёт. Байлар мурункудан бетер байыйт. Кедейлер болсо мурункудан дагы жакырланат. Бул көрүнүш коомдогу тең салмактуулуктун бузулушуна жана коомчулуктун көңүлүн ооруткан олуттуу проблемалардын келип чыгышына себеп болот.

6) Пайызчылык жасабагандар колдорундагы бул мүмкүнчүлүктү пайдаланышпаганы үчүн зыян тартышкандай көрүнүшү мүмкүн. Бирок алар өз напсилерин тыйып, улуу кудуреттүү Жараткандын буйругуна моюн сунушканы үчүн Анын сообуна жана сыйына татыктуу болушат. Ошондой эле улуу Жараткан алардын пайыз аралашпаган адал байлыгын мурункудан алда канча берекелүү кылат жана көбөйтөт. Бул жөнүндө ыйык Куранда минтип белгиленген:

يَمْحَقُ اللّٰهُ الرِّبٰوا وَيُرْبِى الصَّدَقَاتِ

“Алла таала пайызды жок кылат (пайыз байлыкка аралашса, анын берекесин кетирет). Садакаларды көбөйтөт (садака катары берилген мал-мүлктөрдүн берекесин арттырат).”[380]

4) Соода-сатыкта белгилүү мөөнөт ичинде төлөөнүн өзгөчөлүгү

Соода-сатыкта белгилүү мөөнөт ичинде төлөөнүн өзгөчөлүгүнүн пайыз менен байланышы бар, же жок экендигин иликтөө үчүн муну пайыз бөлүмүнүн акырына жалгоону ылайык көрдүк.

Алгач соода-сатыктын өкүм-жобосу жөнүндө түшүндүрмө берели: Соода-сатык мубах жана мыйзамдуу иш болуп саналат. Ыйык Куранда минтип айтылган: “Алла таала соода-сатыкты адал, пайызды болсо арам кылган.”[381]

“Оо, ыйман келтиргендер! Өз араңарда ыраазычылык менен макулдашып, башма-баш соодалашсаңар мейли, бирок мал-мүлкүңөрдү адилетсиздик (акысыз жана арам жолдор) менен өз ара чачып коротпогула жана (ошентип) өзүңөрдү өзүңөр өлтүрбөгүлө. Албетте, Алла таала – сактоочу.”[382]

Пайгамбарыбыздан:

– Кандай табылган пайда баарынан таза болот? – деп сурашат. Анда пайгамбарыбыз:

– Адамдын өз кол эмгеги менен жасалган жана алдамчылык менен кыянаттыктан алыс болгон соода-сатык, – деп жооп берет.[383]

Соода-сатык иши коомчулуктун зарылчылыгы болуп эсептелет. Бул зарылчылыкты канааттандыруу ошол эле учурда коомчулукка кызмат кылуу болуп саналат. Жыйынтыктап айтканда, соода-сатык мубах жана пайда табуунун мыйзамдуу бир жолу. Ал гана эмес пайгамбарыбыз туура сүйлөп түз жүргөн ишенимдүү соодагердин кыямат күнү пайгамбарлар, сыдыктар жана шейиттер менен бирге болорун сүйүнчүлөгөн.[384] Бул кыскача түшүндүрмөдөн кийин сөз козгой турган анык темабызга келели. Накталай соода кылуу жайиз болуп эсептелгендей эле насыя жолу менен соода кылуу да жайиз болуп эсептелет. Анткени ыйык Куранда:

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوٓا اِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ اِلٰٓى اَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ ... •

“Оо, ыйман келтиргендер! Белгилүү бир мөөнөт үчүн бири-бириңерге карыздар болсоңор аны жазып койгула,”[385] – деп буюрулган.

Аалымдардын көпчүлүгү бул ыйык аяттын товарды насыя жолу менен сатууга жана карызга берүүгө уруксат бергендигин белгилешкен. Пайгамбарыбыздын жеке өзү дагы бир жөөттөн карызга тамак-аш алгандыгы жана бир темир зоотун күрөөгө койгондугу белгилүү.[386] Бул далилдерге таянып Ислам аалымдары накталай соода жүргүзүү сыяктуу эле насыя жолу менен соода жүргүзүүнүн дагы жайиз болгондугу жөнүндө бир пикирге келишкен.

Насыя жолу менен, б.а. фьючерстик жол менен соода жүргүзүү жайиз болгондо, ал товардын накталай сатуудагы баасынын үстүнө берилген мөөнөт үчүн төлөнчү кошумча баанын кошулушу аалымдардын арасында ар түрдүү көз караштарды пайда кылган.

Бул тууралуу Ханафийлердин Ислам укуктарына байланыштуу эң баалуу маалымат булактарынын бири болуп эсептелген “ал-Мабсут” аттуу китептин 13-томунун 8-бетинде мындай деп жазылган: “Эгерде кимдир бирөө белгилүү бир мөөнөттө акысын төлөп берүү үчүн ушунча баада, ал эми накталай ушунча баада сатуу үчүн келишим түзсө, же болбосо “Бир айда төлөп берсең ушул баада, эки айда төлөп берсең бул баада сатам” десе, бул соода иши туура эмес болуп саналат. Анткени мында белгиленген баада соода жүргүзүү иши жасалбаган жана ал баа такталган эмес болот. Пайгамбарыбыз бир соода кылууда эки шартты коюуга тыюу салган. Ал эки шарт жогоруда белгиленгендей бир товарга эки баа коюу шарттары болот. Шарият боюнча түзүлгөн келишимдерде мындай чексиз шарт коюулар түзүлгөн келишимдин туура эмес болгондугун белгилейт. Бул болсо сатуучу менен алуучунун ушул боюнча (кайсы баада болсо да толук бир чечимге келе электе) айрылышып кетүүлөрүнө чейин ушундай мүнөздө болот. Ал эми эгер сатуучу менен алуучу өз ара түшүнүшүп, бир гана баада келишим түзүшсө, ал жайиз болуп саналат. Анткени бул учурда келишим түзүүнүн шарттарын туура аткарып, анан айрылышкан болушат.”

Бул маалыматтан ушуну түшүнүүгө болот: Сатылуучу товардын накталай баасы менен насыя жолу боюнча сатыла турган баасы сатып алуучуга айтылганда, ал бул баалардын кайсынысын кабыл алгандыгын ачык айтпастан жөн гана кабыл алгандыгын билдирип кетсе, ал келишим туура эмес түзүлгөн болуп эсептелет. Ал эми сатуучунун айткан бааларынын бирөөнү сатып алуучу кабыл алып ошол боюнча келишим түзсө, бул түзүлгөн келишим туура болот жана ал соода жайиз катары эсептелүүгө тийиш. Аныгында сатуучу саткан товарынын накталай жана насыя жолу менен сатылуучу баасын айтканда сатып алуучу “кабыл аламын” деп билдирсе, анда сатуучу сөзсүз түрдө бул айтылган баалардын кайсынысын кабыл алгандыгын сурайт жана анын жообуна карата түзүлгөн соода келишиминде эч кандай калпыстык болбойт.

Жыйынтыктап айтканда, бир товарды накталай баасына караганда башкача бир баа менен насыя жолу боюнча сатуу жайиз болуп саналат.

Ихтикар (ашекере чайкоочулук)

Ихтикар айрым азык-түлүк продукцияларын сатып алып, алардын баалары кымбаттаганга чейин сактоо дегенди билдирет.

Имам Абу Юсуфдун көз карашы боюнча ихтикар бир гана азык-түлүк продукциялары үчүн эле эмес, адамдын күндөлүк турмушунда зарыл болгон бардык нерселердин жогорудагыдай жол менен сатылышы үчүн да айтылат.

Ихтикар – арам кылынган макүрөө иш. Аны жасаган киши Алла таала алдында жооп берет. Ихтикар – пайда табуунун мыйзамсыз бир жолу. Ихтикарлыкка кырк күндүк мөөнөттүн белгилениши ал товарды сатуу боюнча дүйнөдөгү жүргүзүлгөн иштерге гана байланыштуу болуп саналат. А болбосо эл үчүн зарыл болгон товарды аз убакытка болсо да кармап туруп алып элге зыян келтирген киши күнөө жасаган болот жана акыреттин азабын тартууга ылайык көрүлөт. Алыпсатарлык кылган адам жеке кызыкчылыгы үчүн башкаларга зыян келтирип, оор абалга дуушар кылган жана өзү жашаган коомчулукка зулумдук жана адилетсиздик кылган адам болуп эсептелет.

Чынчылдык, адеп-ахлактык баалуулуктарга жана дин боордоштугу түшүнүгүнө терс түшкөн бул алыпсатарлык, ихтикарлык иши бир мусулманга дегеле жарашпаган ыплас иш жана жаман жорук болуп саналат. Өз кызыкчылыгы үчүн башкалардын кыйын акыбалда калышын күтүү, дагы көбүрөөк пайда табуу үчүн коомчулуктун оор күндөргө кабылышын эңсөө – кандай гана жаман мүнөздүү адат. Пайгамбарыбыз бул өңдөнгөндөрдүн ички жүзүн мындайча белгилеген: “Алыпсатар – кандай гана жаман адам. Арзанчылык болсо кайгырат, кымбатчылык болсо сүйүнөт.”[387]

Бир ыйык хадисинде да: “Товарын базарга алып чыккан киреше табат, (ал эми аны) жыйнап сактап калган каргышка калат,”[388] – деп буюрган.

Пайгамбарыбыздын ушул эскертүүлөрүнө да назар салалы. Ал минтип эскертет: “Кимде-ким ихтикарлык кылса, ал – ахлаксыз, күнөөкөр.”[389]

“Кимде-ким мусулмандардын тамак-ашына ихтикарлык жасаса, Алла таала аны ала оорусуна (лепра) кабылтат жана аны банкрот кылат.”[390]

“Кырк күн боюнча үммөтүмдүн азык-түлүгүнө ихтикарлык кылган киши акырында ал тапкан пайдасын садака катары элге таратса, анын бул садакасы кабыл болбойт.”[391]

Арамдан кутулуу

Пара, кумар, уурулук, алдамчылык жана адилетсиздик сыяктуу мыйзамсыз жолдор менен арам оокат тапкан киши кылган иштерине өкүнүп, учурунда өз менчигине ыйгарып алган товарлардын күнөөлөрүнөн арылууну кааласа, төмөнкү эки нерсени кылууга тийиш.

Биринчиси – ошол арам болгон кирешени өз менчигинен чыгаруу. Экинчиси – тообо келтирип, чексиз ырайымдуу жана кечиримдүү Алла тааладан кечирим тилөө.

Арам жолдор менен табылган пайданы өз менчигинен чыгаруу үчүн эгер билинсе өз ээлерине, же өз ээлери өлгөн болсо алардын мураскорлоруна берүү зарыл. Ал эми өз ээлери билинбесе, же аларды табуу мүмкүн эмес болсо, анда алардын атынан кедей-кембагалдарга садака катары таратуу керек.

[342] Маида сүрөсү. 4-аят.

[343] Маида сүрөсү. 87-аят.

[344] Нахл сүрөсү. 116-аят.

[345] Аърааф сүрөсү. 32-аят.

[346] Юнус сүрөсү. 59-аят.

[347] Бакара сүрөсү. 173-аят.

[348] Маида сүрөсү. 3-аят.

[349] Маида сүрөсү. 90-91-аят.

[350] Муслим. Ашриба. 7.

[351] Тирмизий. Ашриба. 3; Абу Дауд. Ашриба.

[352] Жамиул-усул фи ахадисир-расул. 5-том. 103-бет.

[353] Муслим. Ашриба. 3.

[354] Сарахсий. Мабсут. 24-том. 14-бет (Китабул-Ашриба). Куранды чечмелеген улуу дин аалымы Элмалылы Хамди Языр да “Ак дин, Куран тили” аттуу тафсиринде Бакара сүрөсүнүн 219-аятын мындай деп чечмелеген: “Жүзүмдүн шарабы жана мындан жасалган мас кылуучу нерселердин дал өздөрү жийиркеничтүү. Ал эми калгандарынын булганыч экендиктери күмөндүү. Мисалы, үстүнө шарап, шампан, арак, коньяк төгүлгөн кишилер жуунмайынча намаз окуй алышпайт. Бирок жүзүмдүн шарабынан жасалбаган спирт, пиво жана башка мас кылуучу ичимдиктер ичилбесе да кийимге же денеге жугушу намазга тоскоолдук кылат деп айтуу мүмкүн эмес. Абу Ханифа шараптан башка мас кылуучу нерселердин өзүнүн же тамчыларынын кийимге же денеге жугушунун арам эмес экендигине ишенген.”

[355] Дуррул-Мухтар. 5-том. 452-бет; Фатава. Ибни Нужайм. 102-бет.

[356] Кеңири маалымат үчүн караңыз: Алпарслан Өзязыжы. Алкоголдуу ичимдиктер, чылым жана башкалар. – Анкара 1993.

[357] Бакара сүрөсү. 195-аят.

[358] Маида сүрөсү. 90-аят.

[359] Бухарий. Суратун-Нажм. 2.

[360] Бухарий. Жихад. 56; Муслим. Имара. 25.

[361] Кашфул-Хафа. 2-том. 68-бет.

[362] Абу Дауд. Жихад. 68.

[363] Файзул-Кадир. Шарху жамиус-сагир. 4-том. 327-бет.

[364] Дуррул-Мухтар. 5-том. 396-бет; Дурар. 1-том. 321-бет.

[365] Дуррул-Мухтар. 5-том. 396-бет; Дурар. 1-том. 321-бет.

[366] а.а.ч.

[367] Муслим. Салат. 28; Тирмизий. Салат. 166; Ибн Маажа. Салат. 51.

[368] Ахмад б. Ханбал. Муснад. 1/165.

[369] Дуррул-Мухтар. 1/521-522.

[370] Бухарий. Азан. 9.

[371] Абу Дауд. Акдия. 7; Ахмад б. Ханбал. Муснад. 6/320.

[372] Бакара сүрөсү. 188-аят.

[373] Абу Дауд. Акдия. 4; Мажмауз-заваид. 4-том. 199-бет.

[374] Бакара сүрөсү. 275-аят.

[375] Бакара сүрөсү. 278-279-аяттар.

[376] Бухарий Тыб; Муслим. Иман. 38; Абу Дауд. Васая.

[377] Бухарий. Бую. 89; Муслим. Мусакат. 18.

[378] Бухарий. Бую. 78; Муслим. Мусакат. 15.

[379] Шафий мазхабында бир мал-мүлктүн пайызы болушу үчүн ал мал-мүлктүн эки сыпаты “тамак” же “баалуу” болуу менен бир түрдөн болушу керек. Ушул себептен темир, акиташ, коргошун жана жез сыяктуу заттардан пайыз болбойт. Анткени булар желбегендей эле баалуу да эмес.

[380] Бакара сүрөсү. 276-аят.

[381] Бакара сүрөсү. 275-аят.

[382] Ниса сүрөсү. 29-аят.

[383] Субубус-Салам. 3-том. 4-бет.

[384] Тирмизий. Бую. 4; Ибн Маажа. Тижарат. 1.

[385] Бакара сүрөсү. 282-аят.

[386] Бухарий. Бую. 14.

[387] Мажмауз-заваид ва манбаул-фаваид. 4-том. 101-бет (Хадисти Табараний айтып берген).

[388] Ибн Маажа. Тижарат. 6.

[389] Муслим. Мусакат. 26; Тирмизий. Бую. 40.

[390] Ибн Маажа. Тижарат. 6.

[391] Ибн Асакир айтып берген.

МАЛ СОЮУ

Эти желе турган бодо малдарды адалдаштырып жеш үчүн аны өзүнүн жол-жобосу боюнча союу керек.

Мал союуда аны мууздоонун эки түрү бар

а) Кадимки көнгөн адат боюнча мууздоо. Бул колго багылган бир малды союдагы жанын чыгарыш үчүн колдонулган кадимки ыкма болуп эсептелет.

б) Аргасыз абалда калгандагы адаттан тышкары мууздоо. Кадимки көнгөн адат боюнча мууздап союу мүмкүн болбогон учурда адамдар мал союуда анын жанын чыгаруунун ушул түрүн колдонот. Эгерде союлуучу мал качып кетип карматпай койсо, же кандайдыр бир кудуктун түбүнө түшүп кетип, аны тирүүлөй чыгарууга мүмкүн болбосо, анда ал атайын аң уулоодо колдонулган мылтык менен атылып өлтүрүлөт жана ушундайча мууздалган болуп эсептелинет.

Малды союуга укуктуу болгондор

Төмөндөгүдөй өзгөчөлүктөргө ээ болгон адамдардын сойгон малы адал болот:

1) Мусулман болуу.

2) Пайгамбарлардын жана төрт ыйык китептин ичинен бирөөнө ишенген адам болуу. Жөөттөр жана христиандар өңдүү. Булардын бир Ислам өлкөсүндө жашашы, же өз өлкөлөрүндө жашаганы анчалык маанилүү эмес.

Ыйык Куранда минтип эскертилген: “Өздөрүнө китеп берилгендердин (жөөт, христиан ж.б.) жегени (б.а. сойгону) силер үчүн адал, силердин жегениңер (б.а. сойгонуңар) да алар үчүн адал.”[392]

Бирок малды союп жатып христиандар Масихтин, жөөттөр болсо Узайрдын атына арнап коюшкандыгы билинип калса, анда ал союлган мал адал болбой калат. Анткени ыйык Курандын Маида сүрөсүнүн 3-аятында эти арам кылынган жаныбарлар саналган учурда “Алладан башканын атына арналып мууздалган” жаныбарлар да эскертилип, алардын эттеринин да арам экени белгиленген. Бутпарастар менен отко табынган мажусийлердин жана “бисмилладан” атайы баш тарткандардын сойгон малдары адал болбойт.

3) Акылдуу болуу. Адамдын балалык чагынан өтүп бойго жетүүсү зарыл шарт катары эсептелбейт. Ак караны айрып калган, б.а. кимге кандай сүйлөп, кандай мамиле кылуу керек экендигин билип калган баланын сойгон малы адал болуп саналат. Ал эми акыл-эсинен айныган бирөөнүн жана мас (өзүн билбей турганчалык деңгээлде) кишинин сойгон малы адал болбойт.[393]

Мал союуга укуктуу болгондордун аялы менен эркегинин, дени соо болгондор менен дааратсыз, же болбосо айызы келген аялдардын сойгон малынын жайиз жана адал болушунда эч кандай айырма жок. Тактап айтканда, бул адамдардын бардыгынын сойгон малы желет.

Мал союунун шарттары

1) “Бисмилла” айтуу. بِسْمِ اللّٰهِ اَللّٰهُ اَكْبَرُ”Бисмиллаахи Аллааху акбар” деп малды союу башталат. Эгерде “бисмилла” атайын эле айтылбай кетсе, анда союлган малдын эти желбейт. Ал эми “бисмилла” унутулуп калып айтылбай калса, анда анын зыяны болбойт.[394]

2) Мууздалганда малдын кызыл өңгөчү жана кекиртеги менен эки күрөө тамырынын бирөө же экөөнүн тең кесилиши. Бул төрт органдардын жарымы же жарымынан азы, мисалы, бир гана күрөө тамырлары кесилсе, же болбосо кекиртеги менен эле кызыл өңгөчү кесилип, күрөө тамырлары кесилбесе, же жалгыз эле кекиртеги кесилип калгандарына бычак мизи тийбесе, анда бул мал адал болбойт.[395]

Мал союунун сүннөттөрү

1) “Бисмилла” менен кошо такбир айтуу, б.а. “Бисмиллаахи Аллааху акбар” деп айтуу.

2) Союлуучу малдын жана касапчынын кыбылага карашы.

3) Союлуучу малды кыбылага каратып, сол капталынан кыйнабай акырын жыгуу.

4) Төөнү жыкпай туруп кекиртегинин көөдөнгө бириккен жеринен, ал эми калган малды болсо кекиртегинин алдыңкы жаакка бириккен жеринен кесүү.

5) Кекиртегин, кызыл өңгөчүн жана күрөө тамырларын толук бойдон кесүү.

6) Малды соё турган бычакты мурунтадан жакшы курчутуп даярдап коюу.

Малды союуда макүрөө болгон нерселер

Союлуучу малды кыбыладан башка терс жакка буруу; башын денесинен бөлүп салуу; союлуучу жерге сүйрөп алып баруу; жыгып буттарын байлап койгондон кийин анын көзүнчө бычак курчутуу; малды башка бир малдын көзүнчө союу; мууздалган малдын жаны толук чыга электе терисин сыйыра баштоо; мууздаганда кекиртеги менен астыңкы жаактын бириккен жеринен эмес, андан ылдый, же моюндун ортосунан кесүү жана жүлүнүнө бычак сайып аны кыйноо макүрөө болуп эсептелет.

Мал союунун ыкмасы

Мал соёрдо кабелтең жана курч бычак даярдалышы керек. Союлуучу малды уруп-сокпостон акырын союучу жерге алып баруу абзел. Төөдөн башка союлуучу бардык малдар кыбыланы каратып сол ыптасы менен жаткырылат. Анан аны соё турган киши: بِسْمِ اللّٰهِ اَللّٰهُ اَكْبَرُ “Бисмиллаахи Аллааху акбар” деп “бисмилла” айтып дароо малдын кекиртеги, кызыл өңгөчү жана эки күрөө тамырын кесип мууздайт. Мууздалган малдын жаны толук чыкканча бир азга күтүп туруп качан гана жаны толук чыккандан кийин терисин сыйрууну баштоо керек.

Сойгондо кыйналбасын деп ток урдуруп эсин оодарып туруп али жаны чыга электе өз ыгы боюнча союулган малдын эти желет. Бирок бул ыкма дурус эмес. Эгерде токтун жардамы менен эсин оодарган мал мууздай электе эле өлүп калган болсо анда анын эти желбейт.

Тапанча менен башка атылып союлган мал да ушул сыяктуу. Эгерде атылгандан кийин али өлө электе мууздалса эти желет. Ал эми мууздагыча өлүп калган болсо эти желбейт. Эгерде союлган мал бооз болуп ичин жарганда ичиндеги баласы:

a) Өлүү болсо анын эти желбейт.

б) Ал эми бооз мал союлуп ичи жарылганда баласы тирүү болсо жана ал өлө электе мууздалса ал адал болуп эсептелет.

в) Мал союлгандан кийин ичиндеги баласы мууздай электе өлүп калса анын эти желбейт. Анткени энеси мууздалганда баласы да мууздалган болуп эсептелбейт. Ал эми ал союлуп эти желүүсү үчүн жандуу болушу керек.[396]

Эти желген жана желбеген жаныбарлар

а) Сууда гана жашаган жаныбарлар

Сууда жашаган жаныбарлардан балык түрүнө киргендер гана адал, калгандары болсо арам болуп эсептелет. Ханафийден башка агымдарда сууда жашаган бардык жаныбарлар мубах болуп саналат. Аларда бир гана өзүнөн өзү өлүп суу үстүнө калкып калган балыктарды жегенге болбойт.

б) Кургактыкта гана жашаган жаныбарлар

Булар үчкө бөлүнөт:

Биринчиси, чегиртке, чымын-чиркей, курт-кумурска, жөргөмүш, аары, бөйөн-чаян сыяктуу уулуу жана кансыз майда жандыктар. Булардын арасынан чегирткеден башкасы адал болуп эсептелбейт. Анткени булардан адам табиятынын итиркейи келет.

Экинчиси, жылан, кескелдирик, кене, бит жана чычкан сыяктуу топуракта жашоочу жана сойлоп жүрүүчүлөр; кирпичечен, талаа чычканы жана аларга окшогон агызар каны болбогон жандыктар.

Булар уулу болгондуктан, о.э. адам табиятын жийиркенткендиктен жана пайгамбарыбыз тарабынан эгер жолугуп калса өлтүрүүгө буйрук кылынгандыктан этин жеш арам болуп эсептелет. Бул тууралуу пайгамбарыбыз: “Алланын амирин тааныбаган беш нерсе бар. Булар микат маалынан башка (бардык жерде) Харамда (ихрам кийгенден баштап Каабага чейинки аралык) да өлтүрүлөт. Алар: жылан, ала карга, чычкан, кутурган ит жана айры куйрук,” – деп буюрган.[397]

Үчүнчүсү, жылуу кандуу жаныбарлар. Булар үй жаныбарлары жана жапайы жаныбарлар болуп экиге бөлүнөт.

Үй жаныбарларынын ичинен төө, уй, буйвол, кой, эчки, тоок, каз, өрдөк жана көгүчкөн адал болуп саналат. Ал эми качыр менен эшектин эти арам болот.[398] Жылкынын эти болсо адал болуп эсептелет. Ошондой эле иттин жана киштин эти арам болуп саналат.

Ал эми жапайы жаныбарлардын ичинен азуусу менен алганын жара тарткан жырткыч айбандар (арстан, жолборс, карышкыр, аюу, пил, маймыл, кабылан, илбирс жана чөө ж.б.) жана кармаганына кандуу тырмагын матырган алгыр куштар (бүркүт, ителги, шумкар, жору ж.б) өңдүү айбандардын эти арам болуп эсептелет.

Жогоруда белгиленген азуулуу менен тырмактуудан башка жапайы жаныбарлардын ичинен кийик, жапайы уй, жапайы эшек сыяктуу жаныбарлардын эти адал болуп саналат. Ошону менен бирге эле коёндун эти дагы адал болот. Ушул сыяктуу эле жапайы куштардын ичинен да жырткыч болбогон көгүчкөн, таранчы жана алардын бардык түрлөрү, каркыра-турна жана аларга окшогондор да адал болуп эсептелет.

в) Сууда да кургактыкта да жашаган жаныбарлар

Бака, таш бака, суу чаяны, жылан, крокодиль, суу ити жана буларга окшогон жаныбарлардын эти адал эмес.

Ошондой эле эти желген жана өз ыгына жараша союлууга тийиш болгон жаныбарлардын ичинен муунуп же чалынып калып өлгөн, же болбосо кандайдыр бир курал менен урулуп өлтүрүлгөн, же жардан учуп өлгөн, же болбосо башка бир айбан сүзүп өлтүргөн жаныбарлардын эти желбейт.

Союлган малдын желбей турган мүчөлөрү

Кой жана уй сыяктуу эти желген жаныбарлардын желбей турган мүчөлөрү ушулар: аккан каны, табарсыгы, чандыры, умасы, өтү жана бездери.

Эгерде өз ыгына жараша союлган бир тоок жүнүнүн жулунушу үчүн кайнак сууга салынып, анан ал суу ичине кирип кеткенге чейин сууда күттүрүлсө ал эт таза болбойт. Эгерде суу кайнап жаткандагы даражадай ысык болбосо, же суунун жылуулугу тооктун жүнүн жыдыта тургандай болуп, бирок тоок ага аз эле убакыт салынып калса анда ал тооктун этин үч жолу чайкоо керек.

Кир булганыч нерселерди жеген жаныбарлардын сүтүн жана этин тамак-аш катары колдонуу макүрөө болуп саналат. Мындай нерселерди жеген жаныбарларды союудан мурун эгер тоок болсо үч күн, кой жана эчки болсо төрт күн, уй жана төө болсо он күн боюнча атайын торго кармап таза жем менен багуу керек.

[392] Маида сүрөсү. 5-аят.

[393] Шафий мазхабында жинди менен мас кишинин сойгону да макүрөө болсо да адал болуп саналат.

[394] Шафий мазхабында малды союп жатканда “бисмилла” айтуу – шарт эмес, сүннөт. Эгерде малды сойгон киши “бисмилланы” атайылап эле же унутуп калып айтпаса союлган малдын эти адал болот. Бирок атайылап эле “бисмилланы” айтпай коюу сүннөткө терс келгендиктен макүрөө болуп саналат.

[395] Имам Мухаммеддин айтканы боюнча бул төрт органдын ар биринин көбү кесилбесе адал болбойт. Маликий мазхабында болсо сөзсүз түрдө бул төрт органдын бардыгы кесилүүгө тийиш. Шафий жана Ханбалий мазхабдарында болсо кызыл өңгөч менен кекиртек кесилиши керек. Эки күрөө тамырдын кесилиши керектүү эмес, мустахаб.

[396] Имам Абу Юсуф жана Имам Мухаммед менен башка мазхабдардын имамдары жаныбарлардын баласынын энесине таандык болгонун, энесинин союлушу менен да союлган болуп эсептеле турганын айтышкан.

[397] Муслим. Хаж. 9.

[398] Шафий мазхабында да качырдын эти арам болуп саналат. Маликий мазхабында да бул пикир кеңири жайылган.

АҢ УУЛОО ЖАНА АНЫН ЖОЛ-ЖОБОЛОРУ

Арапчасы сайд деп айтылган аң уулоо иши Меккенин Харам (ихрам кийген жерден баштап Каабага чейинки аралык) чегинен тышкаркы жерлерде мубах кылынган. Аңчылыктын мубах болгондугу Куран, сүннөт жана ижма бекемделген. Ыйык Куранда минтип айтылган:

... وَاِذَا حَلَلْتُمْ فَاصْطَادُوا ... •

“Ихрамдан чыккандан кийин гана (кааласаңар) аң уулагыла.”[399]

Бул ыйык аятта ихрам кийгендерден башкаларга аң уулоого уруксат берилген. Азирети Пайгамбарыбыз да:

إِذَا أَرْسَلْتَ كَلْبَكَ وَذَكَرْتَ اسْمَ اللّٰهِ عَلَيْهِ فَكُلْ فَإِنْ اَكَلَ مِنْهُ فَلَا تَاْكُلْ
فَاِنَّهُ اِنَّمَا اَمْسَكَ عَلَى نَفْسِهِ

“Итиңди коё бергенде “бисмилла” деп айт, эгер алса (бул аң этинен) же. Эгер итиң алган аңынан жеген болсо андан жебе. Анткени аны ал бир гана өзү үчүн кармаган болуп эсептелет,”[400] – деп буюрган жана белгилүү ыкма боюнча кармалган айбанаттын мубах экендигин билдирген.

Аалымдар дагы аңчылык кылуунун мубах экендиги жөнүндө бирдей көз карашта.

Аң катары ууланган жаныбарлар эти желе тургандар жана эти желбей тургандар болуп өз ичинен экиге бөлүнөт. Эти желе турган жаныбарлар эти үчүн, ал эми эти желбей турган жаныбарлар болсо териси, жүнү, же айрым мүчөлөрүнөн пайдалануу үчүн, же болбосо алардын зыяндарынан коргонуу үчүн кармалышат. Көңүл ачуу үчүн аң уулоо макүрөө болуп эсептелет.

Аңчылык, аң жаныбары жана аң уулоо үчүн колдонулган курал боюнча эске алынышы керек болгон нерселер ушулар:

Аңчылык кылуу үчүн зарыл болгон шарттар

1) Аңчылык кылуучу киши дин боюнча мал союуга укуктуу бирөө болуусу керек.

Мусулман менен пайгамбарлардын жана төрт ыйык китептин бирөөнө ишенгендердин кармаган аңынын эти желет. Мажусийлер менен бутпарастардын аңынын эти желбейт.

2) Аңчылык кылган киши аң уулоосу адал болбогон бирөөлөр менен чогуу аңчылыкка чыкпоого тийиш.

3) “Бисмилланы” атайын эле чанып айтпай койбошу керек.

Малды мууздап жатканда “Бисмиллаaхи Аллаaху Акбар” деп айтуу кандай шарт болсо, аң уулоодо куралды колдонуп жатканда, же болбосо аң уулоо үчүн атайын үйрөтүлгөн айбанды коё берерде بِسْمِ اللّٰهِ اَللّٰهُ اَكْبَرُ “Бисмиллаaхи Аллаaху Акбар” деп келме келтирүү да ошондой эле – шарт. Ал эми “бисмилланы” унутуп айтпай калса зыяны болбойт.[401]

Аңчы аң уулоо ниети менен гана курал колдонушу керек, же ити менен кушун салууга тийиш. Аңчы куралын колдонгон убакта, же ити менен кушун салып жатканда башка нерселер менен алек болбошу керек жана аңынын артынан сая түшүшү абзел. Минтип аркасынан түшкөн учурда жарадар болгон аңы өлүү табылса эти желет. А бирок ал жарадар болгон аңынын артынан түшпөй коюп аны кийин өлүү тапса, же ал жарадан эмес башка бир себептен өлүп калган болсо анын эти желбейт.

Аңчынын колдонуучу куралына байланыштуу шарттар

Аң уулоодо колдонулуучу куралдын эки түрү бар. Бири – кол куралы, экинчиси – аң уулоо үчүн үйрөтүлгөн айбандар.

а) Кол куралы: жаа, найза, бычак жана мылтык сыяктуу жаралоочу жана өлтүрүүчү куралдар болуш керек.

6) Үйрөтүлгөн айбандар: ит, бүркүт, ителги, шумкар, ылаачын өңдүү атайын аң уулоого үйрөтүлгөн айбан жана алгыр куштар болууга тийиш.

Аң уулоо үчүн үйрөтүлгөн айбандарда болушу зарыл болгон шарттар

Аң уулоодо колдонулган айбан бул иш үчүн атайын үйрөтүлгөн болушу керек. Алсак, иттин атайын аңчылык үчүн үйрөтүлгөндүгү анын алган аңынан жебегендигинен белгилүү болот.[402] Аңчы айбандар ээси тарабынан атайын коё берилиши керек. Мындай атайын бир тапшырма менен коё берилгендигин сезгенде гана ал алган аңын жебейт.[403]

Аң уулоо учурунда аңчы айбанга үйрөтүлбөгөн башка бир айбан кошулбашы керек. Үйрөтүлбөгөн айбандын алган аңы жегенге болбойт жана анын үйрөтүлгөн айбан менен кошулуп алган аңы да желбейт. Анткени мындай учурда аңды кайсынысынын алганы билинбей калат. Бирок минтип кармалган аң али тирүү болуп, аңчы тарабынан мууздалса анда желе берет.

Аңчы айбан алган аңын жара тартып өлтүрүшү керек. Эгерде ал аңын муунтуп, же уруп өлтүрсө бул аң желбейт.[404] Аңчы ит алган аңынан жебеши керек. Эгер жеген болсо бул аң желбейт. Анткени ал бул аңын ээси үчүн эмес өзү үчүн алган болуп эсептелет Ал эми алгыр куштардын алган аңын жегенинде кандайдыр бир терстик болбойт.

Аң уулоодо колдонулган куралдар абдан курч жана өткүр болушу керек. Таяк же ташбараңга алынып жара ачылбай өлтүрүлгөн аңдын эти желбейт.

Аңда болушу зарыл болгон шарттар

Аң катары ууланган жаныбар эти желген жаныбарлардан болушу керек. Аң катары ууланган жаныбар үй жаныбарларынан да болбошу керек. Себеби үй жаныбарларын уулоого болбойт. Алар кадимкидей эле өз ыгына жараша союлат. Ал эми үй жаныбарларынан бирөө жапайылашып кетип аны кармоого мүмкүн болбосо, же терең бир кудуктун түбүнө түшүп кетип алып чыгуу кыйын болсо курал аркылуу өлтүрүүгө болот. Ошондой эле бугу, эликке окшогон айрым жапайы жаныбарлар колго үйүр алдырылса аларды да аң катары уулоого болбойт. Алар кадимки мал сыяктуу ыгына жараша союлат.

Аң жаныбары эгер мууздалбай туруп өлгөн болсо анда алган жаратынан өлгөн болушу керек. Ал эми алган жараттан эмес, коркконунан же жаралагандын катуу соккусунан өлгөн болсо эти желбейт. Жаралангандан кийин сууга түшүп думугуп калып, же өзүнөн-өзү учуп өлгөн аң да ушул өңдүү.

Аң жаныбары кармалганда али тирүү болуп аны мууздоого мүмкүндүк болсо мууздалышы керек. Ал эми аңчынын аны мууздоого мүмкүнчүлүгү болуп туруп мууздабай койсо, бул да желбейт.

[399] Маида сүрөсү. 2-аят.

[400] Муслим. Сайд. 2.

[401] Жогоруда да белгиленгендей Шафий мазхабында “бисмилла” сүннөт болгондуктан атайылап айтылбаса да ал малдын эти желе берет.

[402] Шафий жана Ханбалий мазхабдарында иттин үйрөтүлгөн болуп эсептелиши үчүн алган аңын жебеши керек. Муну менен бирге коё бергенде чуркап, токтоткондо туруп калууга тийиш.

[403] Шафий, Маликий, жана Ханбалий мазхабдарында болсо аңчы сөзсүз түрдө ала турган аңын көрүп белгилегенден кийин аңчы айбанды коё бериши керек. Бул боюнча аңчы киши аңчы айбанды белгилүү бир аңга коё берип, айбан андан башка аңды ууласа, анда бул аңдын эти желбейт.

[404] Шафий мазхабында аңчы айбан аңын эзип өлтүрсө да желе берет.

КАРЫЗ АЛУУ ЖАНА БЕРҮҮ

Карыз – акча, же бир мал-мүлктү кийин кайра ошого окшогонун алуу шарты менен бирөөгө берүү.

Аят жана хадистерде “карыз алуу жана берүү” колдоого алынган. Бакара сүрөсүнүн 245инчи, Маида сүрөсүнүн 12инчи, Хадид сүрөсүнүн 11инчи жана 18инчи, Тагабун сүрөсүнүн 17инчи аяттарында “пайызсыз берилген карыз” (карзы хасан) сөзүнүн колдоого алынары эскертилген. Өзгөчө Бакара сүрөсүнүн 282-аятында карыз алуу жана берүү ишинде байкоого алынышы сунуш кылынган жол-жоболор майда-чүйдөсүнө чейин баяндалган. Пайгамбарыбыз бул тууралуу минтип буюрган:

مَا مِنْ مُسْلِمٍ يُقْرِضُ مُسْلِمًا قَرْضًا مَرَّتَيْنِ إِلَّا كَانَ كَصَدَقَتِهَا مَرَّةً

“Бир мусулманга бир нерсени эки жолу карызга берген адам ал нерсени бир жолу садака берген сыяктуу сооп табат.”[405]

“Миражга чыккан түнүмдө бейиштин каалгасында “садакадан он эсе сооп табылат. Карыздан болсо он сегиз эсе сооп табылат” деген жазууну көрдүм. Жабраилден:

– Карыз берүүнүн садакадан бийик болушунун себеби эмне? – деп сурадым. Жабраил мага:

– Анткени тилемчи колунда бар болсо деле тилене берет. Ал эми карыз сураган киши качан гана ага муктаж болуп калганда сурайт,”– деди.[406]

Муктаж болгон бирөөнүн карыз алуусу мубах, ал эми андай муктаждыгы болгон бирөөнө карыз берүү мустахаб (шарият боюнча ылайык көрүлгөн) болуп эсептелет жана садака берген сыяктуу сооп табат. Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган: “Эгер ким бир момундун жашоодогу сар-санааларынын биринен арылтып ажатын ачса, Алла таала да анын кыямат күнүндөгү сар-санааларынын биринен арылтат.

Кимде-ким колунда жок карыздарга жеңилдик берсе, Алла таала да бул дүйнөдө жана акыретте ага жеңилдик берет.

Кимде-ким бир мусулмандын абийир-уятын жапса, Алла таала да бул дүйнөдө жана акыретте анын абийир-уятын жабат.

Эгер ким дин боордошуна жардам берсе, Алла таала да ага жардам берет.”[407]

Карызга алына турган жана бериле турган нерселер

Карыз алуу жана берүү иши өлчөнүп ченелген буюм жана ага окшогон нерселер үчүн колдонулат. Ал эми кыймылсыз мүлк жана мал сыяктуу дал өзүндөй окшошу болбогон ар башка нерселерди карызга алуу жана берүү жайиз эмес. Булар аманат катары башкасын эмес кайра эле өзүн кайтарып берүү шарты менен алынат жана берилет.

Карыз берген адам бул ишти Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн жасашы керек. Карыз алган адамынан кандайдыр бир нерсе күтпөөгө тийиш. Карыз берген адам карыз бергендиги үчүн алган адамдан өз пайдасына бир нерсени суроо, же бир ишти талап кылуу арам болуп эсептелет. Анткени ал пайыз катары каралат. Мисалы, “Сага ушунчалык карыз берем. Сен ал карызыңды бергенге чейин мен сенин үйүңдө акысыз жашайм” деген өңдүү, же болбосо “Сага жүз сом карыз берем. Сен мага кийин жүз он сом бер” деген сыяктуу. Минтип карыз берүү жолу менен табылган пайда адал эмес. Ал эми карыз алганда андай эч кандай шарт коюлбаса, же болбосо ал аймакта андай бир салт да жок болсо деле карыздар киши өзүнө жасалган жакшылык үчүн түрү, өлчөмү же саны боюнча алган нерсесинен дагы жакшыраак, же көңүлүнөн чыгарып көбүрөөк берсе болот жана карыз берген кишинин да муну алууга укугу бар. Анткени бул жакшылыкка жараша жасалган жооп болуп эсептелет. Бирок эки тарап тең муну бир шарт катары көрбөшү керек. Бул жөнүндө пайгамбарыбыз:

فَاِنَّ خَيْرَ عِبَادِ اللّٰهِ اَحْسَنُهُمْ قَضَاءً

“Алланын кулдарынын эң кайырдуусу – алган карызын жакшы кайтарып бергендер,”[408] – деп буюрган. Жабир (р.а.) да:

“Пайгамбарыбызда аласам бар эле, мага кайра төлөп берди, ал тургай ашыгы менен берди,”[409] – деп айткан.

Карыз катары алынган кагаз акча мезгилдин өтүшүнө байланыштуу наркы өсүп же төмөндөп кетсе Абу Ханифанын ою боюнча алганынан бир эсе көбүрөөк төлөп берсе жетиштүү болот. Имам Абу Юсуфтун көз карашы боюнча карыз алынган кездеги акчанын наркына жараша төлөп берүү керек.[410]

Бүгүнкү күндө айрым өлкөлөрдө акчанын наркы буюмга салыштырмалуу күн өткөн сайын төмөндөөдө. Мисалы, эгерде биз бирөөнө карызга жүз сом берсек жана ал акчаны бир жылдан кийин кайтарып ала турган болсок, анан ал акчанын наркы бул бир жылдын ичинде кырк пайызга арзандап кетсе жана ошондон улам берген жүз сомубуз сатып алуу күчүнүн кырк пайызын жоготкон болсо аны кайра ошол санда алганыбызда биз чыгымга учураган болобуз. Ал эми бирөөнө зыян келтирүү, же бирөөнөн зыян көрүү деген нерселер динибизге жат келет. Мындай учурда карыз алуу жана берүү ишин татаалдаштырбаш үчүн жана карыз берип сага жакшылык кылган бирөөнө зыян келтирбөө үчүн Имам Абу Юсуфтун көз карашындагыдай карыз алып жатканда акчанын ошол убактагы наркына (сатып алуу күчүнө) көңүл буруу жана өзгөчө эки тарап тең нааразычылыгы жок экенин билдирүүсү максатка ылайык болот.

[405] Ибн Маажа. Садакат. 19.

[406] Ибн Маажа. Садакат. 19.

[407] Муслим. Зикр. 38.

[408] Муслим. Мусакат. 22.

[409] Хадисти Бухарий менен Муслим айтып беришкен. Найлул-Автар. 5-том. 261-бет.

[410] Раддул-Мухтар. 4-том. 32-33-бет.

БАГЫШТОО (КАЙРЫМ ЖАРДАМЫ)

Багыштоо (кайрым жардамы, белек берүү) кандайдыр бир нерсеге (буюм-тайым, мал-мүлк ж.б.) башка бирөөнү акысыз ээ кылуу дегенди түшүндүрөт. Ал башка келишимдер сыяктуу эле багыштоо жана кабыл алуу иш-аракеттери аркылуу ишке ашат. Кайрым жардамын кайрымга муктаж болгон кишинин алышы менен аяктайт.

Багыштоо кимдир бирөөнө “ушул нерсени сага багыштадым” дегенди билдирет. Кабыл алуу болсо багышталган нерсени алуучу кишинин “кабыл алдым” деген сөзү болуп эсептелет.

Кайрым жардамында “багыштадым, арнадым, тартууладым” деген сөздөр сыяктуу эле кимдир бирөөнүн жубайына жасалгалуу бир буюмду берип “ал тагын”же болбосо “ал, колдон” деген сөздөр да ага акысыз ээ кылууга далалаттануу, арноо маанисин билдирет. Ал эми ал адам берилген жасалганы кабыл алган учурда кайрым келишими ишке ашкан болуп саналат.

Кайрым адамдардын ортосундагы урмат-сыйдын чыңдалышына себеп болгондугу жагынан да абдан маанилүү болуп эсептелет. Пайгамбарыбыз минтип буюрган:

تَهَادَوْا تَحَابُّوا

“Бири-бириңерге белек-бечкек бергиле, араңардагы урмат-сый күчөсүн.”[411]

Тартууга келген бир нерсени унчукпастан алуу кабыл алгандык болуп эсептелет.

Багыштоонун шарттары

а) Багыштаганда болушу зарыл болгон шарттар

Кандайдыр бир нерсесин бирөөнө багыштаган адам акыл-эси толук жана бойго жеткен бирөө болушу керек. Бала менен акыл-эси жайында болбогондордун багыштоосу туура болбойт. Ошондой эле баласына тиешелүү бир нерсени атасынын кимдир бирөөнө багыштаганы да жайиз болуп эсептелбейт.

б) Багышталган нерседе болушу зарыл болгон шарттар

1) Багышталуучу нерсе багышталып жаткан учурда бар болууга тийиш. Бир жемиш багынын келечекте бере турган мөмөсүн, же бир уйдун али туула элек музоосун багыштоо туура эмес.

2) Багышталган нерсе дин боюнча арам кылынган нерсе болбошу керек. Айрыкча тарп, кан, чочко жана шарапты багыштоого болбойт. Анткени бул нерселер динде эч кандай баа-баркы болбогон нерселер катары каралат.

3) Багышталган нерсе багыштоочунун өзүнө таандык болушу керек. Башка бирөөгө таандык болгон бир нерсени анын уруксатысыз бирөөнө багыштоо жайиз эмес.

4) Багышталган нерсе кабыл алынууга тийиш. Багыштоо ишинин бүтүшү үчүн бул шарт зарыл. Анткени багышталган нерсе кабыл алынбай туруп багышталган адамдын менчиги катары каралбайт.

Багыштоонун өкүм-жобосу

Багыштоонун өкүм-жобосу – багышталган нерсенин акысыз түрдө аны кабыл алган адамдын менчиги болгондугу.

Багыштоодон баш тартуу

Бир нерсесин бирөөнө багыштап жаткан киши бул чечиминен кайра баш тарта алат. Бул жайиз болуп саналат. Бирок ошол эле убакта макүрөө катары каралган одоно бир мамиле болуп эсептелет. Анткени бул тууралуу пайгамбарыбыз минтип буюрган:

اَلْعَائِدُ ف۪ي هِتَبِهِ كَالْعَائِدِ ف۪ي قَيْئِهِ

“Багыштоодон баш тартылган (нерсе) кусундуга айланган нерсе сыяктуу”[412]

Шафий жана Ханбалийлердин көз карашы боюнча атасынын баласына багыштоосунан баш тартышынан башка бардык багыштоодон баш тартуу иштери адал болуп эсептелбейт. Пайгамбарыбыз да минтип буюрган: “Баласына бир нерсени багыштаган атадан башка кишинин багыштаган нерсесинен баш тартышы адал болуп эсептелбейт.”[413]

Багыштоодон кайра баш тартууга тоскоол болгон нерселер

1) Багышталган нерсени кабыл алган киши аны өзгөртүп наркын мурункудан дагы жогорулатып коюшу. Мисалы, багышталган бир имаратты кабыл алган адам аны мурункудан жакшы кылып ремонттоп же жасалгалап коюшу;

2) Багышталган нерсе кабыл алынгандан кийин багыштоо келишимин түзгөн эки тараптын бирөөсүнүн кайтыш болушу;

3) Багышталган нерсенин кабыл алынгандан кийин кандайдыр бир себептен кабыл алган кишинин жеке менчигинен чыгышы. Мисалы, багышталган нерсенин кабыл алынгандан кийин сатылып кетиши;

4) Багышталган нерсенин жок болушу;

5) Аялынын күйөөсүнө, же күйөөсүнүн аялына багыштаган нерсеси;

6) Теги жакын болгон туугандарына багыштоо;

7) Бир нерсенин акысы катары багыштоо. Мисалы, өмүрүнүн акырына чейин карагандыгы үчүн мал-мүлкүн багыштоо;

Мына ушул жогоруда саналып өткөндөрдүн бардыгы багыштоодон кайра баш тартууга тоскоол болот.

Атасынын балдарына энчи бөлүүсү

Бир адам өзүнө тиешелүү нерсени башкаларга да, балдарына да багыштай алат.

Бир атанын балдарына энчи бөлгөндө баарына бирдей бөлүшү мустахаб (жактырылган), ал эми ар түрдүү өлчөмдө багыштоосу болсо макүрөө катары каралат. Бул боюнча Ислам аалымдарынын көпчүлүгүнүн көз караштары бирдей.

Асхабдан Нуман б. Башир (р.а) минтип айткан: Атам мага энчи бөлдү. Энем Раваха кызы Амра атама:

– Сенин бул энчиңе пайгамбарыбызды күбө кылмайынча ишенбейм, – деди. Буга байланыштуу Башир пайгамбарыбызга келип:

– Эй, Алланын элчиси, мен жубайым Раваха кызы Амрадан төрөлгөн уулума энчи бердим. Бирок Амра менден сизди күбө кылышымды каалады, – деп айтты. Пайгамбарыбыз:

– Нуманга берген өңдүү башка балдарыңа да энчи багыштадыңбы? – деп сурады. Анда Башир:

– Жок, багыштабадым,– деп жооп берди. Муну уккандан кийин пайгамбарыбыз:

– Алладан корккула жана балдарыңардын арасында адилеттүү болгула, – деп буюрду.

Андан ары Нуман минтип эскерет. Атам пайгамбарыбыздын жанынан келип мага багыштаган энчисин кайра алды.”[414]

Балдарынын ичинен бирөөнө же бир нечесине өзгөчө энчи багыштоо күнөө болбосо да макүрөө болуп саналат. Бул көрүнүш балдардын атасына болгон урмат-сыйын азайтат жана бир туугандар арасында таарынычтардын, ал тургай касташуулардын келип чыгышына себеп болот. Ал эми өзгөчө энчи багыштоонун орундуу бир себеби болсо, алсак, өзгөчө энчи бөлүнгөн бала сокур, шал сыяктуу иштөө мүмкүнчүлүгү жок майып абалда болсо анда анын эч кандай ыңгайсыздыгы жок болуп эсептелет.

[411] Раддул-Мухтар. 4-том. 32-33-беттер.

[412] Муслим. Хиба. 2.

[413] Тирмизий. Бую. 62; Ибн Маажа. Хиба. 2.

[414] Бухарий. Хиба. 13; Муслим. Хиба. 3.

КЕРЭЭЗ (ОСУЯТ)

Керээз бир мал-мүлктү, же пайданы өзү өлгөндөн кийин ала тургандай шартта бир адамга, же болбосо бир кайрымдуулук коомуна акысыз (багыштоо жолу менен) мүлк катары берүү дегенди түшүндүрөт. Керээз Куран жана сүннөт менен далилденген мыйзамдуу бир жол болуп эсептелет.

Адам абалына карап боору ачыган же, мураскору болбогон жакындарына жардам берип, бу дүйнөдө кайрымдуу бир адам катары эскерилип акыретте болсо анын акыбет-сообун алгысы келет. Колунда жокторго, алсыздарга жана багар-көрөрү жок жетим-жесирлерге өз мал-мүлкүнөн бир үлүш бөлүп берүүнү акырет менен байланыштуу бир сооп катары көрөт.

Демек, керээз дегенди мына ушундай жакшы ой-сезимдердин натыйжасында жаралган бир иш деп айтсак болот.

Керээздин түрлөрү

Керээздин төрт түрү бар:

а) Важип болгон керээз

Аманат катары берилген нерселерди, ээси билинбеген карыздарды ээлерине берүү, зекет, ажылык, орозо фидьясы жана каффарат сыяктуу ибадат менен байланыштуу карыздарынын төлөнүшү үчүн керээз калтыруу важип болгон керээз болуп эсептелет. Эгер бул керээз калтырылбаса акыретке мойнунда карызы бар бойдон кеткен болот.

б) Мустахаб болгон керээз

Мураскору жана кимдир бирөөгө карызы болбогон адамдын мал-мүлкүнүн бир бөлүгүн кайрымдуулук коомуна керээз калтырышы мустахаб болуп эсептелет. Керээздин бул түрүн калтыруу үчүн адам милдеттүү эмес. Бирок муну аткарган киши Алла тааланын алдында сый көрөт.

в) Мубах болгон керээз

Жакындарына же бөлөк эле бай адамдарга керээз калтыруу мубах болуп саналат. Б.а. андай жашоо-турмушу жакшы, колунда бар адамдарга керээз калтыруунун эч кандай ыңгайсыздыгы жок.

г) Макүрөө болгон керээз

Ар кандай күнөөлүү иштерди жасаган жана Алла тааланын өкүм-жоболоруна моюн сунбаган кимдир бирөөлөргө керээз калтыруу макүрөө болуп эсептелет.

Мураскорлору жакыр болгон адамдын важип болгон керээзден тышкары башка бирөөлөргө керээз калтыргандан көрөкчө мал-мүлкүн мураскорлоруна калтырганы дагы орундуу болот. Ал эми мураскорлору бай болуп, же калтырыла турган керээзден кийин алар башкалардын жардамына муктаж болбогудай болсо анда аларга деле керээз калтырганы туура болот жана сооп табат.

Пайгамбарыбыз ооруп жаткан Сад б. Аби Ваккасты (р.а) зыярат кылганы барат. Сад:

– Эй, Алланын элчиси, мал-мүлкүмдүн баарын керээз калтырууну каалайм, – дейт. Пайгамбарыбыз ага:

– Кой, андай кылба, – деп буюрат. Анда Сад:

– Эч болбосо жарымын керээз калтырайын, – деп суранат.

– Жок, жарымын дагы керээз калтырба, – деп жооп кайтарат пайгамбарыбыз.

– Анда байлыгымдын үчтөн бир бөлүгүн керээз калтырайын, – дейт Сад. Пайгамбарыбыз:

– Макул, үчтөн бири жетет. Ал тургай бул деле көптүк кылат. Анткени мураскорлоруңду байытып кетүүң, эл алдында кол каратып ар кимден жардам сурап калгыдай даражада жакыр абалда таштап кеткениңе караганда кайырдуу,”[415] – деп буюрат.

Кайрым жардам үчүн калтырылуучу керээзди өлгөндөн кийинкиге калтыргандын ордуна тирүү кезде берүү дагы сооптуу болот. Анткен себеби, бул керээзди өзүнүн көзү өткөндөн кийин мураскорлорунун орундатарына эч кимдин көзү жетпейт. Айрыкча өзү учурунда жасабаган бир ишти башка бирөөдөн талап кылуу да анчалык орундуу эмес.

Пайгамбарыбыздан:

– Кандай садака дагы сооптуу болот?– деп сурашыптыр. Анда пайгамбарыбыз:

– Соо кезинде, жокчулуктан корккон, бай болууну үмүттөнгөнүң үчүн сараң болуп жүргөн убагыңда берген садакаң сооптуу болот. А болбосо шалаакылык кылып жүрө берип качан гана жаның көзүңө көрүнгөндөн кийин баланчага ушунча, түкүнчөгө мынча болсун дегенден эч кандай пайда жок. Ансыз да байлыгың алардыкы болуп калат.[416]

Керээздин өкүм-жобосу

Керээздин өкүм-жобосу башка соода-сатык иштеринде түзүлгөн келишим сыяктуу багыштоо жана кабыл алуу иш-аракеттери аркылуу ишке ашат.

Багыштоо “Ушул мал-мүлкүмдүн үчтөн бирин ушул кайрымдуулук коомуна керээз калтырдым”, же болбосо “Ушул малымды ушул кишиге керээз калтырдым” же “Мен өлгөндөн кийин артымда калган байлыгымдын үчтөн бири ушул кишиге берилсин” деген өңдүү ачык айтылган сөз болуп эсептелет.

Кабыл алуу болсо “калтырылган керээзди кабыл алдым” деп айтуу менен, же болбосо керээз калтырган кишинин өлүмүнөн кийин керээзди кабыл алган киши аны кабыл алганын көрсөтүп ал керээзден сарптагандыгы менен белгилүү болот.

Эгер керээз колунда жоктор, ажылык, мечиттердин муктаждыктары үчүн калтырылган сыяктуу так белгилүү болбогон бир керээз болсо мында кабыл алуунун зарылдыгы жок.[417] Керээз калтыруу келишимин оозеки түрдө да, жазуу түрүндө да жүргүзүүгө болот.

Керээз калтыруунун шарттары

а) Керээз калтыруучу менен байланыштуу шарттар

1) Керээз калтырган киши кайрым жардам бергенге укуктуу, б.а. акыл-эси жайында жана бойго жеткен бирөө болушу керек. Ошондуктан акыл-эси ордунда болбогон бирөө менен баланын керээзи жайиз эмес жана керээз катары каралбайт.

2) Керээз калтыруучу өз каалоосу менен чын көңүлдөн керээз калтыруусу керек. Жаңылыштык менен, же болбосо бирөөнүн кыйноосунан улам, же тамашалап керээз калтыруу туура эмес.

3) Керээз калтыруучу эч кимге көз каранды эмес эркин бирөө болушу керек.

4) Керээз калтырган киши артында калган байлыгынын баарын бергенде араң кутула тургандай бирөөнө карызы болбошу керек. Эгер мындай абалда болсо алган карызын төлөп берүү важип болгондуктан бирөөнө керээз калтырышы мүмкүн эмес.

б) Өзүнө керээз багышталган киши менен байланыштуу шарттар

1) Керээз багышталган адам ал керээз калтырылып жаткан убакта тирүү болушу керек. Өлгөн бирөөнө керээз калтыруу туура эмес. Бирок төрөлүшү жакындап калган балага керээз калтырууга болот.

2) Керээз багышталган киши белгилүү бирөө болушу керек. Эгерде кимдир бирөө “Мал-мүлкүмдүн үчтөн бирин Акматка” же болбосо “Асанга керээз калтырдым” десе, же ким экендигин ачык айтпастан “малымды бирөөнө керээз калтырдым” десе жана аларды эч ким тааныбаса бул керээз калтыруу туура болбойт. Анткени мында керээздин Акмат менен Асандын кимисине берилгендиги жана алардын ким экендиги белгисиз бойдон калат.

3) Керээз багышталган киши керээз калтырган кишини өлтүргөн кылмышкер болбошу керек. Кандайдыр бир кылмышкерге керээз калтыруу туура эмес.

4) Керээз багышталган киши керээз калтыргандын мураскору болбошу керек. Бирок анын мындан башка мураскору болбосо, же болсо да алар буга уруксат беришсе анда мындай керээз калтырууда эч кандай жаңылыштык болбойт. Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

إِنَّ اللّٰهَ قَدْ أَعْطٰى كُلَّ ذ۪ي حَقٍّ حَقَّهُ فَلَا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ

“Алла таала сөзсүз түрдө бардык акысы болгондорго (мурастан) өз акыларын берген. Мындан ары мураскор болгонго керээз калтыруу деген жок.”[418]

Башка бир ыйык хадисте да мындай деп эскертилген:

لَا وَصِيَّةَ لِوَارِثٍ اِلَّا اَنْ يُج۪يزَ الْوَرَثَةُ

“Мураскорлордун уруксат бергенинен башка мураскор болгонго керээз калтыруу деген жок.”[419]

в) Керээз катары калтырыла турган нерселер менен байланыштуу шарттар

1) Керээз калтырылган нерсе мал-мүлк, же бир пайда сыяктуу башка бирөөнүн жеке менчигине өткөрүлө тургандай түрдөн болушу керек.

2) Керээз катары калтырылган нерсе динде баа-баркы болгон, б.а. андан пайдалануу мубах болгон нерселер болушу керек. Ал эми ичимдик өңдүү динде эч баа-баркы болбогон нерселер керээз катары калтырылбайт.

3) Керээз калтырылган нерсе башка бирөөлөр тарабынан ээлик кылууга мүмкүн болгон нерсе болууга тийиш. Келечекте боло турган мал жандыктарын керээз калтыруу туура эмес.

4) Керээз катары калтырылган нерсе керээз калтырган кишинин өзүнө тиешелүү болушу керек. Башка бирөөнө тиешелүү бир нерсени керээз калтыруу туура эмес.

5) Керээз калтырылган нерсе мыйзамдуу болушу керек, б.а. керээзди кабыл алган кишинин кандайдыр бир күнөөгө башы малынуусуна себеп болбошу керек. Ошондой эле өлүм алдындагы кишинин:

* Өлүмүнөн кийин ыйлатуу үчүн акча берип аялдарды жалдоолорун жана аларга тамак берүүлөрүн;

* Үйүнө көмүүлөрүн;

* Жаназа намазын баланчанын көтөрүшүн;

* Ушундай түрдө, ушундай түстөгү кездеме менен кепиндөөлөрүн;

* Кабырынын үстүнө күмбөз салынышын;

* Мүрзөсүнүн башында Куран окуучу молдолорго ушунча акча берүүлөрү керек экендигин;

* Үйүндө же мүрзөсүндө Куран окулушун жана башка ушуга окшогон нерселерди керээз калтыруусу туура эмес.[420]

Өлгөндүн артында калган мал-мүлкүнүн үчтөн биринен көп болгон керээз

Киши артында кала турган мал-мүлктүн үчтөн бирин гана керээз калтырганга укуктуу. Мал-мүлкүнүн ошол үчтөн бирин өз шартына ылайык бирөөнө керээз катары калтырганда жана ал кабыл алынганда анын өлүмүнөн кийин бул иш мураскорлору тарабынан орундатылышы керек. Эгер алар бул милдетти аткарышпаса Алла таала алдында жооп беришет. Ал эми калтырылган керээз маркумдун артында калган мал-мүлкүнүн үчтөн биринен көп болсо аны багышталган кишиге берүү иши мураскорлорунун уруксаты менен орундатылат. Мураскорлору анын ошол боюнча берилишин кабыл алышпаса анда ашыкча бөлүгү алынып салынып, керээз калтырган кишинин артында калган бардык мал-мүлкүнүн үчтөн бири керээз катары берилет. Эгерде мураскорлорунун бир бөлүгү кабыл алып бир бөлүгү кабыл албаса, кабыл алгандардын мурастан ала турган үлүштөрүнөн бөлүнүп алынып керээз аткарылат.

Ажылыктын керээз калтырылышы

Эгер кимдир бирөө өзүнүн мойнунда парз болуп да аткара албай калган ажылык ишин бирөөнө бардык каражаттарын төлөп берүү шарты менен анын атынан аткарууну керээз калтырса, мураскорлору бул кэрээзди аткарууга тийиш.

[415] Бухарий. Васая. 2; Муслим. Васая. 1.

[416] Бухарий. Васая. 2; Муслим. Закат. 31.

[417] Имам Зуфердин айтканы боюнча керээзде кабыл алуунун кереги жок. Анткени керээз кылынган киши мураскор даражасында. Мураскордун кабыл алуусунун зарылдыгы болбогондой эле мурас кылган кишинин да кабыл алуусу зарыл эмес.

[418] Ибн Маажа. Васая. 6; Тирмизий. Васая. 5.

[419] Найлул-Автар. 6-том. 40-бет (Хадисти Даракутний айтып берген).

[420] Кеңири маалымат үчүн караңыз: Ибн Абидин. 5-том. 654-бет.

ТАБЫЛГА (ЛУКАТА)

Эгерде бирөө кимдир бирөөнүн жоголгон бир нерсесин таап алса алышы керекпи, же болбосо эч колун да тийгизбей кандай турса ошондой калыбында ташташы керекпи? Бул тема боюнча Ислам аалымдарынын арасында ар кандай көз караштар бар. Эң ылайыктуусу жоголгон нерсе табылса алуу керек. Анткени мусулман болгон бир дин боордошуна тиешелүү нерсени сактоо ар бир мусулмандын милдети.

Пайгамбарыбыз мусулман боордошуна жардам берген адамга Жараткан өзү жардам берерин белгилеген.

Эгер бирөө кимдир бирөөнүн жоголгон буюмун же малын таап алып, аны албай койгондо кайра жоголуп кетери анык болсо жана ошондон чочулап аны ээсине берүү үчүн алуусу мустахаб, ал эми жоголуп кетишинен чочулабаса да аны ээсине берүү үчүн алышы мубах болуп эсептелет. Бирок таап алган нерсени ээсине берүү максаты менен эмес, өзү үчүн алса арам болуп саналат. Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

لَا يُؤْدِى الضَّالَّةَ اِلَّا ضَالٌّ

“Жоголгон нерсени акылынан адашкан (тайкы) бирөө гана өз дүнүйөсүнө кошуп алат.”[421]

Жоголгон нерсени таап алган бирөө аны сактап ээси чыкканда тапшырарын күбө болгондорго айтса ал нерсе аманат катары анда калат. Бул табылган нерсе таап алган кишинин колунда туруп бузулса, же таптакыр колдонууга жараксыз болуп калса таап алган киши аны ээсине төлөп берүүгө мажбур эмес. Анткени табылган нерсени ээси чыкса бере турган шарт менен күбөлөрдүн алдында аны өзүндө сактоого диний уруксат алган. Пайгамбарыбыз минтип буюрган:

مَنْ وَجَدَ لُقَطَةً فَلْيَشْهَدْ ذَوَىْ عَدْلٍ

“Кимде-ким жоголгон нерсени таап алса дароо адилеттүү эки кишини күбө кылсын...”[422]

Күбөлөргө: “Кимдин жок издегенин уксаңар ага менин таап алганымды айтып койгула” − деп эскертип койгону жетиштүү. Эгерде бирөөнүн жоголгон бир нерсесин таап алган киши күбөлөргө антип айтпаса анда ал нерсени өзү алып алган болот. Мындай абалда эгер ал таап алган нерсеси колунда туруп бузулуп, же колдонууга жараксыз болуп калса ээси келсе аны төлөп берүүгө милдеттүү.

Жоголгон нерсени таап алган кишиге байланыштуу
иш-аракеттер

Жоголгон бир нерсени таап алган киши аны ошол табылган жеринен ар түрдүү жолдор менен ошол тегерекке жарыялайт. “Ушундай бир нерсе жоготкон адам болсо мага келсин” − деп айтат.

Жарыя кылуунун мөөнөтү табылган нерсенин түрүнө жана санына жараша болот. Эгерде табылган нерсенин өлчөмү отуз грам же андан көп болсо ал элге жарыялангандан кийин бир жылга чейин ээсин күтүү керек. Бул мезгилдин ичинде ээси чыкса берилет. Эгер ээси чыкпаса жарды-жакырларга таратып берүү максатка ылайык. Ал эми табылган нерсенин өлчөмү отуз грамдан аз болсо аны жарыялагандан кийин ээсин бир нече күн күтүү жетиштүү. Эгерде бул мезгилдин ичинде ээси чыкпаса жана аны таап алган киши бай бирөө болсо ал табылган нерсени пайдалануусу жайиз болбойт. Аны да жарды-жакырларга садака катары берүүгө тийиш. Анткени башка бирөөнө таандык болгон бир нерсени ээсинин уруксатысыз пайдалануу жайиз катары эсептелбейт. Пайгамбарыбыз минтип буюрган:

لَا تَحِلُّ اللُّقَطَةُ فَمَنِ الْتَقَطَ شَيْئًا فَلْيُعَرِّفْ سَنَةً فَاِنْ جَاءَ صَاحِبُهُ فَلْيَرُدُّهُ اِلَيْهِ وَاِنْ لَمْ يَاْتِ فَلْيَتَصَدَّقْ بِهِ

“Табылган нерсе адал болбойт. Аны тапкан киши бир жыл бою тапканын жарыяласын. Ээси чыкса берсин, эгер ээси чыкпаса садака катары таратсын.”[423]

Эгерде жоголгон нерсени таап алган киши колунда жок бирөө болсо жана элге жарыя кылгандан кийин ээси чыкпаса анда ал нерсени колдонсо болот.

Табылганы элге жарыяланып анан жарыялоо мөөнөтү өтүп кеткенден кийин ал нерсенин ээси чыгып калса жана анын садака катары таратылганын кабыл алса сообу ага тиет. Ал эми аны кабыл албаса ал нерсени таап алган адам төлөп берүүгө аргасыз болот. Эгерде ал нерсе садака катары алган жакыр адамдын колунда ошол бойдон турган болсо кайра андан ала алат.

[421] Муслим. Луката. 1; Ибн Маажа. Луката. 1; Абу Дауд. Луката. 1.

[422] Ибн Маажа. Луката; Абу Дауд. Луката.

[423] Насбур-Рая 3/466 (Баззар менен Даракутний айтып беришкен).

НИКЕ

Маданий бир жол менен түзүлгөн келишим болуп эсептелген нике ибадат катары да каралат. Анткени үй-бүлөнү түзгөн жана аны бекемдеген нерсе нике болуп саналат. Ал эми динибиз үй-бүлөгө абдан чоң маани берген. Чындыгында эле, үй-бүлө бир жагынан адамдын бакыт таба турган чөйрөсү болсо, экинчи жагынан анын тукумунун уланышына себеп болгон нерсе жана ошондой эле сойкулук сыяктуу жеке адамды жана коомчулукту балекеттерге алпара турган ар түрдүү жамандыктардан алыстатуучу институт болуп эсептелет.

Үйлөнүү пайгамбарлардын да сүннөтү болгон. Бир ыйык хадисте мындай деп буюрулган:

اَلنِّكَاحُ مِنْ سُنَّت۪ي فَمَنْ لَمْ يَعْمَلْ بِسُنَّت۪ي فَلَيْسَ مِنّ۪ي وَتَزَوَّجُوا فَإِنّ۪ي مُكَاثِرٌ بِكُمُ الْاُمَمَ

“Нике – менин сүннөтүм. Менин сүннөтүмдү аткарбаган менден эмес. Үйлөнгүлө, мен башка үммөттөрдүн алдында силердин көптүгүңөр менен сыймыктанам .”[424]

Үйлөнүүнүн өкүм-жобосу

Адамдардын мыйзамсыз жолдор менен өз ара мамиледе болушкандыгы жөнүндө шек-шыбалар өкүм сүргөн учурда үйлөнүү важип, б.а. орундатылышы керек болгон милдет болуп эсептелет. Ал эми үй-бүлө укуктарына урмат көрсөтүлбөй тургандыгы жана адилетсиздик болоору алдын ала көбүрөөк байкалса мындай учурда үйлөнүү макүрөө болот. Булардан тышкаркы абалдарда үйлөнүү сүннөт болуп саналат.

Нике жана анын кемчиликсиз болушунун шарттары

Нике багыштоо жана кабыл алуу иш-аракеттери менен ишке ашат. Багыштоо үйлөнө түргандардын бирөөсүнүн, мисалы, эркектин аялга “Сени өмүрлүк жарым катары никеледим” деген сөзү болуп саналат. Кабыл алуу болсо, аялдын буга жооп иретинде “Мен да өмүрлүк жарым катары сага барууну кабыл алдым” деген сөзү болуп эсептелет.

Никенин туура кыйылышы үчүн керектүү болгон шарттар ушулар:

1) Үйлөнө турган аял аны менен үйлөнүшү арам (махрамы) болбой турган аял болушу керек. Эркек үчүн үйлөнүүгө арам болуучу аялдар төмөндөгүлөр:

* Энеси, чоң энеси жана таенеси;

* Кызы, же болбосо уулунун же кызынын кызы, б.а. небереси;

* Бир тууганы, б.а. эжеси же карындашы, же болбосо бир туугандарынын кызы;

* Атасынын кыз бир тууганы;

* Таежеси, б.а. апасынын кыз бир тууганы;

* Кайненеси, б.а. аялынын энеси;

* Өгөй кызы, б.а. аялынын мурунку күйөөсүнөн болгон кызы;

* Келини, б.а. уулунун аялы;

* Балдызы, б.а. аялынын сиңдиси;

Эки кыз бир туугандын бирөөсү менен үйлөнгөн киши аны менен ажырашпай туруп, же ал кайтыш боло электе эле экинчиси менен үйлөнө албайт. Ошондой эле күйөөсү бар аял аны менен ажырашпай туруп, же болбосо күйөөсү өлө электе башка бирөө менен турмуш кура албайт.

* Таш буркандарга (бутка), отко, жылдыздарга табынгандар.

Төрт китептин бирине ишенгендер, т.а. христиан жана жөөттөрдүн аялдары менен үйлөнүү жайиз болуп эсептелет. Ал эми мусулман аялдардын мейли жөөт болсун, мейли христиан болсун, иши кылып мусулман болбогон бирөө менен турмуш курушу жайиз катары эсептелбейт.

* Эмчек эмген энеси;

* Эмчектеш кыз бир тууганы.

Эмчектеш бир туугандык

Бир бала эки жашына чейин өз энесинен башка бир аялды эмсе, анда ал аял ал баланын эмчек энеси болот, ал эми ал аялдын эмчек эмизген башка балдары ал баланын эмчектеш бир туугандары болуп саналат. Ыйык Куранда бул жөнүндө минтип буюрган:

... وَاُمَّهَاتُكُمُ الّٰـت۪ٓي اَرْضَعْنَكُمْ ... •

“Силерди эмизген эмчек энеңер (да) силерге (үйлөнүүгө) − арам.”[425]

Эмчектеш бир туугандыкты ишке ашыруунун шарттары

а) Эмчек эмген баланын эки жаштан ашпоосу керек.[426] Эки жаштан өткөндөн кийин эмизилген балдар эмчектеш болбойт.

б) Эмизилген адам аял болушу керек. Балдарды бир эркектин эмчегин эмиздирүү менен эмчектеш тууган кылууга болбойт.

в) Эмизилген сүт ооз же мурун аркылуу ашказанга барышы керек. Кулакка же жарага тамызуу аркылуу же кандайдыр бир түтүк менен баланын алдынан же аркасынан берилген сүт аркылуу эмчектеш бир тууган кылууга болбойт.

Эне сүтүнүн эмчектен берилиши менен кандайдыр бир шише аркылуу берилишинин эч кандай оңтойсуз жагы жок. Эң негизгиси эмчек сүтүнүн ооз же мурун аркылуу ашказанга барышы эсептелет. Баланын эмчектин үрпүн оозуна салып бирок эмген эмбегени, же ашказанына сүттүн барган барбаганы билинбесе анда эмизилген балдар эмчектеш болбойт.

г) Эмчек сүтүнө башка бир нерсе аралаштырылган болбошу керек. Эгерде сүткө кандайдыр бир суюктук аралаштырылган болсо ал аралаштырылган суюктук менен сүттүн кайсынысынын өлчөмү көп болсо ошого жараша болот. Эгерде сүттүн өлчөмү аралаштырылган суюктуктан көп болсо же аны менен бирдей болсо, анда балдарды эмчектеш тууган кылууга болот. Ал эми сүткө аралаштырылган суюктуктун өлчөмү сүттөн көп болсо андай учурда балдар эмчектеш болбойт. Ошондой эле сүт кандайдыр бир коюу тамакка аралаштырылып берилсе да туура болбойт.

Эмилген сүт көп болобу аз болобу, ал тургай балдарга бир жолу эле эмизилген болсо да алар эмчектеш бир тууган болуп эсептелет.[427]

Эмчектештин үйлөнүүдөгү өкүм-жобосу

Эмчектеш туугандын үйлөнүүдөгү өкүм жобосу айрым нерселердин тышында, туугандыктын өкүм-жобосу менен окшош. Башкача айтканда, бир адам туугандык жакындыгына байланыштуу кимдер менен үйлөнө албаса, эмчектеш болгон да алар менен үйлөнө албайт. Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعَةِ مَا يَحْرُمُ مِنَ النَّسَبِ

“Ата-теги жагынан арам болгондор, сүт эмүү жагынан да арам болушат.”[428]

Бул жөнүндөгү колдонулган эреже ушундай:

1) Эмчек эмген эмизгендин ата-тегине, ал эми эмизген болсо эмгендин урук-тукумуна арам кылынган. Бул өкүм-жобого ылайык, бир баланы эмизген аял анын эмчек энеси болот. Ал эми аялдын ал баладан мурунку жана кийинки эмизген балдары ал баланын эмчектеш тууганы болушат.

Кимдир бирөө апасы жана эжеси, же карындашы, же башка кыз туугандары менен үйлөнө албайт. Ошондой эле эмчек энеси жана эмчектеш туугандары менен да үйлөнө албайт. Бирок сүт эмизген энесинин бала-чакасы, эмген баланын бир туугандары менен турмуш кура алат.

2) Никенин туура болушунун дагы бир шарты кыйылуучу нике убактылуу болбошу керек.

Айрым муваккат нике жана мута нике деп аталган никелер сыяктуу белгилүү бир мөөнөт үчүн кыйылган убактылуу никелердин бирөө дагы жайиз болуп эсептелбейт.

Ислам дининен мурун буларга окшогон убактылуу никелер бар болчу. Пайгамбарыбыз коомчулукта кеңири колдонулган никенин бул түрлөрүн башка жагымсыз үрп-адаттар сыяктуу эле дароо жоюп салган эмес. Кээ бир согуштарда ага келип никенин бул түрүн колдонууга уруксат сурагандарга уруксат берген. Бирок кийинчерээк акырындап мута никесине толук түрдө түбөлүккө тыюу салган. Пайгамбарыбыз бул жөнүндө мындайча буюрган:

يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنّ۪ي قَدْ كُنْتُ أَذِنْتُ لَكُمْ فِي الْاِسْتِمْتَاعِ مِنَ النِّسَاءِ وَإِنَّ اللّٰهَ قَدْ حَرَّمَ ذٰلِكَ إِلٰى يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَمَنْ كَانَ عِنْدَهُ مِنْهُنَّ شَىْءٌ فَلْيُخَلِّ سَب۪يلَهُ وَلَا تَأْخُذُوا مِمَّا اٰتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا‏

“Оо, адамдар! Мен силерге аялдар менен мута никесин кыюуңарга уруксат берген элем. Бирок Алла муну кыямат күнүнө чейин арам кылган. Кимдин жанында мындай (нике менен кыйылган) аялдардан бар болсо дароо аны коё берсин жана аларга (бул нике үчүн) берген нерсеңердин эч бирин кайра албагыла.”[429]

Ал эми Бухарийдин Али б. Абу Талибден жазып алганына караганда пайгамбарыбыз Хайбар күнү аялдардын убактылуу никеленишине жана эшектин этин жегенге тыюу салган.[430]

Мута никесинин арам болгондугун шиилерден башка бардык Ислам аалымдары кабыл алышат. Чындыгында, үйлөнүү жыныстык кумарын кандыруу үчүн жасалган бир нече күндүк бир үлпөт эмес. Үйлөнүү деген үй-бүлө уясын куруу, ошол уяда бактысын табуу, тукумунун көбөйүшү жана уланышына салым кошуу дегенди түшүндүрөт. Мындай бийик максат мута никесинде болбойт. Ошондуктан да никенин бул түрү арам кылынган.

3) Никени күбөлөрсүз кыюуга болбойт.

Нике кыйууда эң жок дегенде эки (эркек) кишинин күбө болушу зарыл. Күбөсүз кыйылган нике туура эмес жана ал нике катары кабыл алынбайт.

Жыйынтыктап айтканда, үйлөнүүлөрүндө кандайдыр бир тоскоолдук болбогон аял менен эркектин өз каалоолору боюнча күбөлөрдүн алдында нике кыйдырышы жана нике кыюучу тарабынан экөөнүн баш кошкондугунун жарыяланышы алардын үйлөнүшкөндүгүн айгинелейт жана алардын үйлөнүү иши расмий түрдө толук аяктаган болуп эсептелет.

Аял-эркектин акылары

Никелерин кыйдырган аял менен эркектин бири-биринин алдында бир нече акысы жана милдети бар. Бул жөнүндө ыйык Куранда мындайча буюрулган:

وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذ۪ي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِۖ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ •

“Эркектердин аялдарында акылары болгондой эле, аялдардын да күйөөлөрүндө белгилүү бир мыйзам чегинде өз акылары бар. Ушуну айта кетели, эркектердин аялдарындагы акылары бир даража көбүрөөк?”[431]

Пайгамбарыбыз минтип буюрган:

أَلَا إِنَّ لَكُمْ عَلٰى نِسَائِكُمْ حَقًّا وَلِنِسَائِكُمْ عَلَيْكُمْ حَقًّا فَأَمَّا حَقُّكُمْ عَلٰى نِسَائِكُمْ فَلَا يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ مَنْ تَكْرَهُونَ وَلَا يَأْذَنَّ ف۪ي بُيُوتِكُمْ لِمَنْ تَكْرَهُونَ أَلَا وَحَقُّهُنَّ عَلَيْكُمْ أَنْ تُحْسِنُوا إِلَيْهِنَّ ف۪ي كِسْوَتِهِنَّ وَطَعَامِهِنَّ

“Абайлагыла, силердин аялдарыңарда акыңар бар, аялдарыңардын да силерде акысы бар.”

“Силердин аялдарыңардагы акыларыңар көңүлүңөргө жакпаган бирөөлөрдү силердин ордуңарга отуртпоолору жана сүйбөгөн бирөөлөрдүн үйүңөргө киришине уруксат бербөөлөрү болуп эсептелет. Көңүлүңөрдөн чыгарбагыла, аялдарыңардын силердеги акысы болсо, алардын кийим-кечелерин, тамак-ашын жакшылап ырастооңор.”[432]

Аялдын акылары

1) Махр − үйлөнүп жатканда эркектин аялга төлөгөн же төлөө үчүн убада кылган акчасы, же мал-мүлкү жана ошондой эле аялдын ала турган өз акысы болуп саналат.

2) Нафака − адамдын багууга милдеттүү болгон кишилеринин тамак-аш, кийим-кече жана турак-жай чыгымдарын төлөөсү дегенди түшүндүрөт.

Нике иштери аяктагандан кийин аялдын нафакасы, башкача айтканда тамак-аш, кийим-кечеси жана жашай турган жайы кадыресе өлчөмү боюнча күйөөсүнө тиешелүү болот. Ыйык Куранда мындайча буюрулган:

... وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ ... •

“Энелердин тамак-ашын жана кийим-кечесин жакшылык менен камсыздоо− атанын милдети.”[433]

Күйөөсүнө тиешелүү болгон аялынын нафакасы (ыгым-чыгымы) коомдук ал-абалга жараша болушу керек. Эгерде күйөөсү бай бирөө болсо аялынын түйшүгүн жеңилдетүү үчүн ага атайын үй иштерин жасаганга кызматчы жалдап берсе да болот. Анткени аялынын буга акысы бар.

Күйөөнүн акылары

Күйөөнүн акылары жана аялдын милдеттери ушулар:

1) Күйөөсүнө урмат көрсөтүү, анын табигый жана мыйзам-ченемдүү каалоолорун аткаруу, үй-бүлөнүн бакубат жана ырааттуу турмушун бузуучу кыймыл-аракеттерден сактануу;

2) Күйөөсүнө сүйүү менен берилүү жана аялдык милдетин орундатуу;

3) Үй-бүлөнүн ар-намыс, абийирин коргоо, күйөөсүнүн үйүн жана оокат-жайын сактоо, сарптоо иштерин үнөмдөп жүргүзүү жана ысырапчылыкка жол бербөө.

Аял менен эркек ар кимиси өзүнүн ушул укук-милдеттерин кабыл алып ага ылайык иш алпарганда өздөрү да бактылуу болот жана андай бактылуу бир уяда өсүп-чоңоюучу балдар да ата-энесин жана коомчулукту сыйлаган адамдардан болушат.

Өмүр бою сүрө турган бул үй-бүлөлүк турмуш ар дайым ынтымак жана ырашкердик ичинде өтүшү керек. Кээде өз ара түшүнбөстүктөр болушу мүмкүн. Анткени дүйнөдө жаңылбас жаак, мүдүрүлбөс туяк болбойт дегендей, жаңылбаган жана кемчилик кетирбеген адам болбойт. Ошентсе да, эң негизгиси, жакшы ниет жана түшүнүктүүлүк менен мамиле кылып үй-бүлөдөгү бакубат жашоону андан ары улантуу керек. Бул жөнүндө ыйык Куранда мындайча буюрулган:

... وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَاِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسٰٓى اَنْ تَكْرَهُوا شَيْـًٔا وَيَجْعَلَ اللّٰهُ ف۪يهِ خَيْرًا كَث۪يرًا •

“Аялдар менен жакшы жашагыла. Эгер аларды жактырбасаңар (ушуну билгиле) Алла тааланын силерге абдан кайырдуу болуучу бир нерсесин жактырбаган болушуңар мүмкүн.”[434]

Жубайлар бири-биринин кемчиликтерине чыдамдуу болуулары керек жана кичинекей нерселерди чоңойтуп жагымсыз көрүнүштөргө жол ачпоого тийиш. Жубайлардын аракеттерине карабастан үй-бүлөнүн ырааттуу турмушу бузулса жана ал уянын биротоло кыйроо коркунучу пайда болсо, анда сотко кайрылуудан башка чара жок. Ыйык Куранда бул тууралуу мындай өкүм айтылган:

وَاِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ اَهْلِه۪ وَحَكَمًا مِنْ اَهْلِهَا اِنْ يُر۪يدَٓا اِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللّٰهُ بَيْنَهُمَا اِنَّ اللّٰهَ كَانَ عَل۪يمًا خَب۪يرًا •

“Эгер эрди-катындын ажырашуусунан корксоңор, анда эркек тууганы жагынан бир калыс, аял төркүнү жагынан бир калыс чакыргыла. Калыстар аларды жараштыргысы келсе Алла жардамга келет. Акыйкатта Алла бардык нерсени билет, бардык нерседен кабары болуп турат.”[435]

Ал эми калыстардын ак ниеттүү аракеттеринен бир майнап чыкпаса акыркы чара аларды ажыраштыруу болуп саналат. Ажырашуу мыйзам-ченемдүү көрүнүш катары каралса да акыйкатта Жараткандын жактырбаган адал иши болуп эсептелет. Пайгамбарыбыз мындай өкүм кылган:

اَبْغَضُ الْحَلَالِ اِلَى اللّٰهِ الطَّلَاقُ

“Алланын алдында адал болгон нерселердин эң жагымсызы – (алган жары менен) ажырашуу.”[436]

أَيُّمَا امْرَأَةٍ سَأَلَتْ زَوْجَهَا طَلَاقًا مِنْ غَيْرِ بَأْسٍ فَحَرَامٌ عَلَيْهَا رَائِحَةُ الْجَنَّةِ.

“Орундуу бир себеби жок эле күйөөсүнөн өзүн талак кылуусун суранган аялга бейиш − арам.”[437]

Нике менен байланыштуу айрым темалар

1) Эки майрамдын аралыгында нике кыюу

Кээ бир жерлерде эл арасында ушундай бир ишеним бар. Орозо айт майрамы менен Курман айт майрамынан сөз кылышып: “Эки майрамдын аралыгында нике кыйылбайт” − деп коюшат. Бул сөздүн эч кандай диний негизи жок. Бул сөз кандайдыр бир туура эмес түшүнүүлөрдөн улам пайда болсо керек. Ошондуктан эки майрамдын аралыгында үйлөнүү тоюн өткөрүү жана нике кыюунун динибизде эч кандай оңтойсуз жагы жок. Ал тургай пайгамбарыбыздын жубайы азирети Айшанын никеси эки майрам ортосунда Шаввал айында кыйылган.

2) Кош бойлуулукка бөгөт коюу

Кош бойлуулукка бөгөт коюу дегенди ар кандай себептер менен балалуу болууну каалабаган жубайлардын алдын алуу чаралары катары түшүнүүгө болот.

Айрым мужтахид жана аалымдар кош бойлуулуктун алдын алуу чараларын макүрөө деп эсептешсе да, алардын көпчүлүгү муну жайиз катары карашкан.

Акыйкатта, адамдын үйлөнүшүнүн эң башкы себептеринин бири укум-тукумун улоо жана көбөйтүү экендигин унутпашыбыз керек жана биротоло тукумсуздукка дуушар кылган алдын алуу чараларынан сактанышыбыз абзел.

Ал эми эне жатынындагы түйүлдүктүн түшүрүлүүсү же алдырылышы (аборт) кош бойлуулуктун алдын алуу чараларына кирбейт. Мында бир адам түйүлдүгүн жок кылуу жана эненин ден-соолугу жөнүндө сөз козголууда. Бүгүнкү күндө төрт айлык боло элек түйүлдүктү алдырууга боло тургандыгы кээ бир аалымдар тарабынан канчалык айтылса да олуттуу бир себеби болбосо жатындагы түйүлдүктүн ар кандай дары-дармектер аркылуу түшүрүлүшү же алдырылышы Ислам аалымдарынын көпчүлүгүнүн көз карашы боюнча жайиз эмес. Төрт айлыктан өтүп калган баланы бойдон алдыруу болсо арам жана күнөө болуп эсептелет.

[424] Ибн Маажа. Никах. 1.

[425] Ниса сүрөсү. 23-аят.

[426] Абу Ханифанын айтканы боюнча эмүү мөөнөтү – отуз ай. Бул мөөнөт ичинде эмүү менен эмчектеш бир туугандык ишке ашат.

[427] Шафий жана Ханбалий мазхабдарында эмчектеш бир туугандыктын ишке ашышы үчүн баланын жок дегенде беш жолу эмиши – шарт. Беш жолудан аз эмүүнүн бир өкүмү жок.

[428] Бухарий. Никах. 20; Муслим. Никах. 1.

[429] Муслим. Никах. 3.

[430] Бухарий. Магазий. 38.

[431] Бакара сүрөсү. 228-аят.

[432] Тирмизий. Рыза. 11.

[433] Бакара сүрөсү. 233-аят.

[434] Ниса сүрөсү. 19-аят.

[435] Ниса сүрөсү. 35-аят.

[436] Абу Дауд. Талак. Хадис № 2178.

[437] Тирмизий. Талак. 11.

КИЙИНҮҮ

Кийим адамдын келбет-көркү болгондой эле, анын муктаждыгы да болуп эсептелет. Киши кийим менен абийирдүү жерлерин жабат жана ысык-сууктан коргонот.

Исламда сулуулук жана тазалык негизги мааниге ээ болгондуктан мусулмандын таза болушу, мечит сыяктуу көпчүлүк болгон жерлерге барганда кийимдердин жаңы жана жарашыктуусун кийинүүсү динибиз сунуштаган жакшы жөрөлгөлөрдүн бири болуп саналат. Ыйык Куранда мындай өкүм айтылган:

يَا بَن۪ٓي اٰدَمَ خُذُوا ز۪ينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ •

Эй, Адамдын урпактары! Ибадатка эң мыкты кийимиңерди кийгиле.”[438]

Пайгамбарыбыз намазга барарда көбүнчө баасы жогору кийим кийчү. Ал да бул жөнүндө мындай өкүм сөзүн аткан: “Алла берген ырыскысынын жемишин кулунун үстүнөн көргөндү жакшы көрөт.”[439]

Абу Ханифа да жолдошторуна жакшы кийинип жүрүүнү сунуш кылган, өзү дагы жакшы кийим кийинер эле.

Эң аз кийинүү, албетте абийирдүү жерлерин жабуу болуп эсептелет. Динибизде эркектер жана аялдардын көздөрүн арамдан сактоолору жана денесинин белгилүү бир жерлерин көргөзбөгөндөй кылып кийинип жүрүүлөрү керек экендиги айтылган жана дененин кайсы жерлеринин жабыла тургандыгы белгиленген. Бул тууралуу ыйык Куранда мындайча буюрулган:

قُلْ لِلْمُؤْمِن۪ينَ يَغُضُّوا مِنْ اَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذٰلِكَ اَزْكٰى لَهُمْ اِنَّ اللّٰهَ خَب۪يرٌ بِمَا يَصْنَعُونَ • وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ اَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ وَلَا يُبْد۪ينَ ز۪ينَتَهُنَّ اِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلٰى جُيُوبِهِنَّ ... •

“(Эй, Мухаммед!) Момундарга айткын: “(Ар кайсыл аялдарды карай берүүдөн)” көздөрүн сакташсын жана уяттуу жерлерин (аягы суюктук кылуудан) сактасын. Бул – алардын өздөрү үчүн абдан жакшы. Чындыгында, Алла эмне жасаганыңардан кабардар.

Момун аялдарга айт: “(Ар кайсыл эркекти кароодон) көздөрүн сакташсын жана уяттуу жерлерин (аягы суюктук кылуудан) сакташсын. Сулуулуктарын көрсөтпөсүн, көрүнүп тургандан башкасын.”[440]

يَٓا اَيُّهَا النَّبِىُّ قُلْ لِاَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَٓاءِ الْمُؤْمِن۪ينَ يُدْن۪ينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَاب۪يبِهِنَّ ذٰلِكَ اَدْنٰٓى اَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللّٰهُ غَفُورًا رَح۪يمًا •

“Эй, пайгамбар! Жубайларыңа, кыздарыңа жана момундардын зайыптарына айткын: “Үстүлөрүнө сырткы (кенен) кийимдерди жамынышсын. Бул алардын таанылуусуна жана кордолбоолоруна жакыныраак. Алла – Кечиримдүү, Мээримдүү.”[441]

Эркектер эң жок дегенде киндиги менен тизесинин арасы (тизе томугу менен бирге) жабылгандай кийиниши керек. Аялдардын болсо колу (билегине чейин), бутунун башы (кызыл ашыкка чейин) жана жүзүнөн башка жерлеринин баары жабык болууга тийиш.

Бир жолкусунда азирети Айшанын эжеси Асма жука көйнөк кийинип пайгамбарыбыздын алдына барганда пайгамбарыбыз анын бети колдорун жаңсап көргөзүп:

يَا أَسْمَاءُ إِنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا بَلَغَتِ الْمَح۪يضَ لَمْ تَصْلُحْ أَنْ يُرٰى مِنْهَا إِلَّا هٰذَا وَهٰذَا

– Ой, Эсма, бойго жеткен аялдын ушул ушул жерлеринен башкасынын көзгө көрүнгөнү туура эмес,” – деп эскерткен.[442]

Жогоруда жазылган ыйык жана улуу хадистерден улам Ислам аалымдары мусулман аялдарынын намазда жана намаздан башка убактарда да колу, бутунун башы жана жүзүнөн башка калган жерлерин өзү менен үйлөнүү жайиз болгон бөлөк эркектердин жанында ачпоолору керек деген бүтүмгө келишкен. Андыктан аяттардын түшкөн мезгилинен баштап бүгүнкү күнгө чейин Ислам өлкөлөрүндө бул эреже колдонулуп келген.

Кийинүүнүн максаты дененин жабылышы керек болгон жерлерин жабуу болуп эсептелет. Бул жөнүндө атайын кийим белгиленген эмес. Негизинен кийимдер климаттык шарттарга, айлана-чөйрөгө жана коомчулуктун түшүнүк, үрп-адаттарына жараша өзгөрөт.

Аялдардын ачык кийинбөөсү болсо алардын укугунун жана эркиндигинин чектелгендиги эмес, тескерисинче жаман ниеттүү бирөөлөрдүн көзүнө чалдыгып, же алар тарабынан зордук-зомбулукка кабылып опузаланып кордук көрбөсүн деген максат болуп эсептелет.

Динибиз кол жана тил аркылуу мусулмандардын көңүлүн оорутууга тыюу салган жана бирөөгө сугун артып жаман ниет менен кароону да жактырбайт. Андыктан, ыйык Куранда эркектерге аялдарды сугун артып кадала карап аларды ыңгайсыз абалга кабылтпоолору керек экендиги эскертилсе, аялдарга да мындай нерселерге мумкүнчүлүк бербегендей түрдө кийинүүлөрү керек экендиктери айтылат.

[438] Аърааф сүрөсү. 31-аят.

[439] Мажмауз-заваид. 5-том. 132-бет.

[440] Нур сүрөсү. 30-31-аяттар.

[441] Ахзаб сүрөсү. 59-аят.

[442] Абу Дауд. Либас. 31.

ДЕНЕ-МҮЧӨЛӨРДҮ АЛМАШТЫРУУ

Ислам дини адам өмүрүнө өтө олуттуу маани берген жана анын сакталышы үчүн көптөгөн принциптерге таянган жана ар түрдүү өкүм-жоболорду кабыл алып, сунуш-пикирлер берген.

Улуу кудуреттүү Алла таала адамды башка жандыктардын ичинен баарынан улуу, баарынан кадырлуу жана жогору жараткан. Ушундан улам мейли тирүү болсун, мейли өлгөн болсун адамдын денесинин кандайдыр бир мүчөсүн кесип алып сатып пайда табуу жана өлгөн адамдын денесин бөлүп майдалап жакындарын ого бетер сыздатуу туура эмес. Мындай мамиле адамдын адамдык абройуна да эч ылайык келбейт. Ошондой болсо да, айрым зарыл шарттарда абал өзгөрүүгө учуроодо. Дарылоо максаты менен өлгөн адамдын денесинен алынган айрым мүчөлөр же булчуңдардын бир оорулууну сакайтуу үчүн колдонулушу өлгөн адамды кордогондук эмес, тескерисинче, бул иш анын рухуна карата сый-урматтын көрсөтүлүшүнө себепчи болот.

Ошондон улам Ислам аалымдары өлгөн аялдын курсагында тирүү болгон баласын аман сактап калуу үчүн энесинин ичин жарууну туура көрүшкөн.[443]

Ушул сыяктуу эле, ыйык Куранда өз ажалы менен өлгөн жаныбар, чочко, кан жана шарап сыяктуу нерселердин желип-ичилишине тыюу салынган, бирок адам аргасыз абалда калган учурларда алардан колдонууга уруксат берилген. Бакара сүрөсүнүн 173-аятында мындайча өкүм кылынган: “Алла силерге өлүктү (тарп), канды, чочконун этин жана Алладан башка бирөөгө арналып союлган малдын этин арам кылды. Эгерде кимде-ким булардан жегенге мажбур болуп калса башка бирөөлөргө кол салбастан жана чегинен ашпастан бир аз жесе күнөө болбойт. Акыйкатта Алла абдан ырайымдуу жана боорукер.”

Анаам сүрөсүнүн 119-аятында да арам кылынган нерселерден аргасыз абалда калганда жесе боло тургандыгы билдирилген. Динде желип-ичилиши арам болгон нерселердин адам өмүрү коркунучка кабылган мезгилдерде зарылчылыгына жараша желип-ичилишинин мубах болгондугу жогорудагы эки аятта тең ачык түшүндүрүлөт.

Ушул түшүндүрмөлөрдөн улам Ислам аалымдары адам өмүрүнө байланыштуу ар түрдүү зарылчылыктардын келип чыгышы жана булардан башка жолдорду колдонуу мүмкүн болбой калган учурда арам кылынган нерселерден зарылдыгына жараша колдонуу мубах болот деген бүтүмгө келишкен.[444]

Бул маселе диний (укуктук) өкүм-жоболор жазылган китепте “Зарылчылыктар арам кылынган нерселерди мубах кылат” деген эреже менен бир мыйзам катары белгиленген. Курандын жана сүннөттүн ортого койгон негизги принциптери жана буларга таянып чыгарылган жалпы өкүм-жоболор жана эрежелер дарылоонун бир ыкмасы болгон адамдын дене-мүчөлөрүн алмаштыруу ишинин жайиз болоорун көрсөтүүдө. Ошентип медицина бүгүнкү деңгээлдегиге салыштырмалуу алда канча төмөн болгон мурунку доорлордо башкача жол менен дарылоого мүмкүн болбогон кимдир бирөөлөрдүн сынган сөөктөрүнүн ордуна башка бирөөлөрдүн сөөктөрүн салууну жайиз деп эсептеген Ислам аалымдарынын бул көз карашы бүгүнкү күндө бизге дене-мүчөлөрдү алмаштыруу жолу аркылуу адам баласын өлүмдөн сактап калуу аракетине негиз түзүүдө. Диний чыгармаларды изилдөө кеңешинин дене-мүчөлөрдү алмаштыруу жөнүндөгү 1960-жылдын 25-октябрындагы 492-токтому мындайча: “Бир жаралууга же оорулууга дарылоо максаты менен башка бирөөнүн канын куюуда, же бир сокурду көргөзүү үчүн өлгөн адамдын көзүнүн бир бөлүгүн алып ага салууда динде кандайдыр бир ыңгайсыздык болуп болбошу тууралуу Көз Банкы коомунун суроо-талабына ылайык абал кеңешибиз тарабынан иликтенди:

Куран аяттарынын түшүндүрмөлөрүнөн да белгилүү болгондой Ислам дининде адам өмүрүн сактоо зарылчылыгынан улам арам нерселердин деле зарылдыгына жараша желүүсү, ичилүүсү жайиз болгондуктан бир оорулуунун же жаралуунун дарыланышында кандын жандуу бирөөлөрдөн алынып, куюла турган кишинин канына туура келген убакта муну жасоонун кандайдыр бир ыңгайсыздыгы жок экендигинин;

Бир сокурдун көрүүсү үчүн өлгөн бир адамдын керээзи боюнча көздөрүнүн керектүү бөлүгүн алуу иши, Ислам укукчуларынын айрымдарынын өлгөн бир адамдын сөөктөрүнүн айрым бөлүктөрүн ал сөөккө муктаждыгы болгон тирүү адамга салууга боло тургандыгы жөнүндөгү көз караштарынан улам кандайдыр бир ыңгайсыздык көрүнбөй тургандыгынын аты аталган коомго жооп катары билдирилиши ылайык көрүлүп, Жогорку Башкармалыктын атынан токтом кылынды. 25.10.1960.” (Түркия Дин Иштер Башкармалыгынын токтому).

Ислам укукчулары ачкачылык жана суусуздуктан улам арам нерселерди колдонууну да зарылчылыктан пайда болгондуктан мубах деп эсептешкен. Ошондой эле башка нерселер менен дарыланууга мүмкүн болбой калган учурда арам кылынган дары жана ар кандай заттар менен дарыланууну жайиз катары карашкан.[445]

Бүгүнкү күндө кан, булчуң жана башка мүчөлөрдү алмаштыруу дарылоонун кеңири колдонулган ыкмаларынын бири болуп саналат. Адамдарды дарылоонун бул ыкмасында да жетишилген биртоп ийгиликтүү натыйжалардын бар экендиги белгилүү. Ошентип адам өмүрүн, же болбосо адамга өмүр берген бир мүчөсүн аман сактап калуу үчүн башка чара табылбай калган учурда белгилүү шарттарга ылайык кан, булчуң жана дене-мүчөлөрүн алмаштыруу жолу менен дарылоонун жайиз болушу туура көрүлөт.

Булчуң жана дене-мүчөлөрүн алмаштыруунун жайиз болушу үчүн керектүү шарттар ушулар:

1) Зарылчылыктын болушу. б.а. оорулуунун өмүрүн, же өмүр сүрүшү үчүн өтө керектүү болгон мүчөсүн сактап калуу үчүн андан башка чара табылбай тургандыгы өз кесибин жакшы билген, ишенимдүү адис дарыгер тарабынан аныкталышы;

2) Оорунун булчуң жана дене-мүчөлөрүн алмаштыруу жолу менен сакая тургандыгына дарыгердин толук көзү жетүүсү;

3) Мүчө жана булчуңу алынган кишинин бул иштерди жасап жатканда өлүү абалда болушу;

4) Алынуучу булчуң жана дене-мүчө үчүн эч кандай акы төлөнбөшү;

5) Мүчө же булчуңу алынуучу киши тирүү кезинде буга уруксат берүүсү, же болбосо тирүү кезинде буга каршы бир нерсе айтпашы жана өлгөндөн кийин жакындары тарабынан уруксат берилүүсү;

6) Дарылануучу адамдын жасала турган дене-мүчөлөрдү алмаштыруу операциясына макулдук берүүсү.

Тиш каптатуу

Түшкөн тиштин ордуна жаңы тиш салдыруунун жана чирип оюлган тиштин ордун толтуруу же каптатуунун кандайдыр бир ыңгайсыздыгы жок. Булар даарат жана гусул алууга эч кандай жолтоо болбойт. Бирок чыгарылып кайра тагылган кеп тиштер гусул алганда чыгарылып ооз чайкалышы керек. Себеби гусулда оозду чайкоо парз болуп эсептелет. Ал эми даарат алганда кеп тиштерди чыгаруу зарыл болбосо да тазалык үчүн аны чыгарып оозду чайкоо ыңгайлуу болот.

Эркектердин алтын тиш салдырышы жайиз эмес. Ошондуктан Имам Азамдын ою боюнча эркектердин алтын тиш салдырышы же каптатышы макүрөө болуп саналат. Имам Мухаммеддин көз карашы боюнча болсо, зарылчылыктан улам алтын тиш салдырышы же каптатышы жайиз болуп эсептелет.

[443] Фатава ал-Хиндийя. 5-том. 360-бет.

[444] Нававий. ал-Мажму. 3-том. 137-138-беттер; Хашиятуш-Ширваний ала тухфатил-мухтаж. 2-том. 125-126-беттер.

[445] Фатава ал-Хиндийя. 5-том. 355-бет; Раддул-Мухтар алад-дуррил-мухтар. 5-том. 383-бет.

ТӨРТҮНЧҮ БӨЛҮМ

КҮНӨӨЛӨР

ЖАСАЛЫШЫ КҮНӨӨ БОЛГОН НЕРСЕЛЕР

Күнөө түшүнүгү

Күнөө инсан жана коомго залакасын тийгизип, Алла тааланын буйруктарына терс келген иш жана сөз дегенди түшүндүрөт.

Алла таала ыйык Куранда: “Зинага жакындабагыла, анткени ал эң ыплас, жаман жол,”[446] - деп буюруп, ортосунда никеси болбогон аял менен эркектин жыныстык катнашка киришине тыюу салган. Андыктан, Алла тааланын бул тыюу салуусуна моюн сунбай, ортосунда никеси болбогон эркек менен аялдын жыныстык катнашка кириши – күнөө.

Ошондой эле Алла таала: “Намазга тургула жана зекет бергиле!”[447] - деп, бирөө денеге, экинчиси болсо материалдык күчкө байланыштуу болгон эки ибадатты буюрган. Ошондуктан момундун намаз окубашы, байдын да зекет бербеши – жогорудагыдай эле күнөө болуп эсептелет.

Бул эки мисалдан түшүнүктүү болуп тургандай, Алла тааланын буюрган нерсесин кылбоо күнөө болуп саналат. Ошондой эле тыюу салган нерсесин кылуу да – күнөө. Алла тааланын буйругуна терс келген иш жана айтылган сөздөрдүн бардыгы күнөө катары эсептелет жана ал күнөөлөр ыйык Куранда жана пайгамбарыбыздын хадистеринде чоң жана кичине болуп экиге бөлүнөт:

Чоң күнөө “кабира”, көптүк түрүндө “кабаир” деп аталса, кичине күнөө “сагира”, көптүк түрүндө “сагаир” деп түшүндүрүлөт.

Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

اِنْ تَجْتَنِبُوا كَبَٓائِرَ مَا تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُكَفِّرْ عَنْكُمْ سَيِّـَٔاتِكُمْ وَنُدْخِلْكُمْ مُدْخَلًا كَر۪يمًا •

“Эгерде силер тыюу салынган чоң күнөөлөрдүн өзүңөрдү тыйып-сактасаңар, силердин кичине күнөөңөрдү кечиребиз жана силерди Бейишке киргизебиз.”[448]

Ал эми башка бир ыйык аятта:

اَلَّذ۪ينَ يَجْتَنِبُونَ كَبَٓائِرَ الْاِثْمِ وَالْفَوَاحِشَ اِلَّا اللَّمَمَ اِنَّ رَبَّكَ وَاسِعُ الْمَغْفِرَةِ ... •

“Оор күнөөлөрдөн жана ыпластыктардан сактангандардын бир аз күнөөлөрү болсо, аларга Эгеңдин кечирими шексиз кең,”[449] - деп буюрулган.

Айрым аалымдардын айтуусуна караганда, Алла таала киши өлтүрүү жана зина кылуу сыяктуу жазасыз калбай турган күнөөлөрдү жасаган кишилерге тозокто азап тарттырарын билдирген күнөөлөр абдан чоң күнөөлөр болуп саналат.[450]

Куранды чечмелеген аалым Ибн Касир бул aныктaмaнын чоң күнөөлөр жөнүндөгү эң тaaмaй аныктама экендигин айтат.[451] Aйрым аалымдар болсо, чоң күнөөлөрдү пайгамбарыбыздын бул тема жөнүндөгү хадистерине таянып белгилешкен, ал эми булардан сырткаркы күнөөлөрдүн кичине күнөөлөр экендигин айтышкан.

Абдулла ибн Аббас тообо келтиргенде чоң күнөөлөрдүн өчүрүлөрүн, ал эми күнөө кылуу улантыла берсе, кичине күнөөнүн да чоң күнөөгө айланарын айткан.[452] Бул көз караш боюнча, кичине күнөөлөр тынбай кайталанып жасала берсе, кичине болуудан чыгып чоң күнөөгө айланат. Ошондуктан мусулман киши күнөөлөрдүн чоң же кичине экендигине карабастан жана анын кимге карата кылып жатканын көңүлгө түйүү менен бардык күнөөлөрдөн сактанышы керек.

Пайгамбарыбыздан башка эч ким айыпсыз, сүттөн ак, б.а. күнөө кылуудан оолак телегейи тегиз жаратылган эмес. Андыктан бардык адамдар күнөө кылышы мүмкүн. Пайгамбарларда болушу керек болгон сапаттардын бири да алардын “исмат” болушу, б.а. күнөө кылуудан оолак жаратылышы.

Чоң же кичине экендигине карабастан күнөө кылган киши күнөөкөр болуп эсептелет, бирок динден чыкпайт. Анткени аят жана хадистерде чоң күнөө кылгандардын да момун экендиги белгиленген. Бул тема боюнча дин аалымдарынын арасында кайчы пикирлер жок.

Чоң күнөө жасагандар да пайгамбарыбыздын доорунан тартып бүгүнкү күнгө чейин бир мусулманга кандай мамиле жасалса, алар да ошондой эле мамилени көрүп келишкен.

Айрым чоң күнөөлөр

1) Көп кудайга ишенүүчүлүк (ширк)

Көп кудайга ишенүүчүлүк – Алла таалага шерик кошуу, Алла тааладан башка жаратуучунун бар экендигине ишенүү болуп эсептелет. Көп кудайга ишенүүчүлүк дегенде адеп акылга келе тургандар – ушулар. Көп кудайга ишенүүчүлүк Алла таала алдында чоң күнөө гана эмес, Ага акаарат кылуу болуп саналат. Анткени Алла таала бирөө гана, шериги жана ортогу жок. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

وَاِلٰهُكُمْ اِلٰهٌ وَاحِدٌ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الرَّحْمٰنُ الرَّح۪يمُ •

“Кудайыңар – Жалгыз, Мээримдүү жана Ырайымдуу! Андан башка кудай жок.”[453]

Ихлас сүрөсүндө да:

قُلْ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ • اَللّٰهُ الصَّمَدُ • لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ • وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا اَحَدٌ •

“Айткын: “Алла Жалгыз! Алла эч кимге муктаж эмес. (Ал) төрөбөгөн жана төрөлбөгөн! Ага эч ким теңдеш эмес,”[454] - деп буюрулган.

Алла таалага шерик кошкон киши буга тообо келтирбесе, Алла таала аны кечирбей турганын билдирген. Ал эми Куранда мындай деп буюрулган:

اِنَّ اللّٰهَ لَا يَغْفِرُ اَنْ يُشْرَكَ بِه۪ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذٰلِكَ لِمَنْ يَشَٓاءُ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللّٰهِ فَقَدِ افْتَرٰٓى اِثْمًا عَظ۪يمًا •

“Акыйкатта, Алла- Өзүнө шерик кошкондорду кечирбейт, бирок андан башка күнөөлөрдү эгер кимди (кечирүүнү кааласа) кечирет. Ким Аллага шерик кошсо, ага зор күнөөнү ойлоп тапканы.”[455]

Көп кудайга ишенүүчүлүктүн бир түрү да – Алла таала үчүн кылынган ибадатка башкасын орток кылуу жана айрым ортомчуларды ортого салуу.

Ибадат – Алла таала үчүн гана кылынат жана Анын гана акысы болуп эсептелет. Андан башкага ибадат кылууга эч кимдин акысы жок. Күндө беш маал окуган намазыбыздын ар бир рекетинде окулган Фатиха сүрөсүндө:

اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُ •

“Оо, Раббибиз! Сага гана ибадат кылып, Сенден гана жардам сурайбыз,” – деп айтабыз.

Пайгамбарыбыз Алла тааладан башкасына ибадат маанисинде колдонулган ар кандай сөздөрдү айтып, кыймыл-аракет жасоодон сактанышыбыз керек экендигин эскерткен жана бул маселе боюнча мындайча буюрган:

لَا تُطْرُون۪ى كَمَا اَطْرَتِ النَّصَارَى ابْنَ مَرْيَمَ فَاِنَّمَا اَنَا عَبْدُهُ فَقُولُوا عَبْدُ اللّٰهِ وَرَسُولُهُ

“Христиандардын Мариямдын уулу Исаны макташканы сымал мени мактабагыла. Албетте, мен Алла тааланын кулумун. Мага “Алланын кулу жана Анын элчиси” дегиле.”[456]

Белгилүү болгондой христиандар азирети Исаны кудайга теңеп ашкере даңазалашкан жана ушундан улам чоң күнөөгө батышкан. Ал эми ыйык Куранда:

لَقَدْ كَفَرَ الَّذ۪ينَ قَالُوٓا اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الْمَس۪يحُ ابْنُ مَرْيَمَ وَقَالَ الْمَس۪يحُ يَا بَن۪ٓي اِسْرَٓاء۪يلَ اعْبُدُوا اللّٰهَ رَبّ۪ى وَرَبَّكُمْ اِنَّهُ مَنْ يُشْرِكْ بِاللّٰهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللّٰهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَمَاْوٰيهُ النَّارُ وَمَا لِلظَّالِم۪ينَ مِنْ اَنْصَارٍ •

“Чындыгында, Мариям уулу Масихти “Алла” дегендер каапыр болушту. Акыйкатта, Масих: “Эй, Исраил урпактары! Менин Эгем жана силердин да Эгеңер болгон Аллага сыйынгыла! Ким Аллага шерик кошсо, Алла ага бейишти арам кылды. Анын жайы – тозок оту. Ошондой эле, заалымдарга жардамчылар жок!” – деп айтты,”[457] - деп буюрулган.

Христиандардын Исаны (аларга эскерткенине карабастан) кудайга теңеши аларды чоң күнөөгө батыргандыктан пайгамбарыбыз бизге эскертип, мындай олуттуу катачылыктарды кетирбешибиз үчүн өзүнө бир гана “Алланын кулу жана элчиси” деп айтышыбыздын жетиштүү экендигин билдирген. Анткени азирети Иса менен байланыштуу мисалдагыдай пайгамбар да болсо, бир адамды ашкере мактоо жана ага өтө таазим кылуу адамдарды көп кудайга ишенүүчүлүккө жана чоң күнөөгө батышына түрткү болот. Адам адам катары сүйүлүп, адам катары гана урматталышы керек. Жаратканга көрсөтүлүшү керек болгон сүйүү жана өзгөчө урмат-сыйды жаратылганга көрсөтүү жаңылыштык жана чоң ката болуп саналат. Ыйык Куранда да:

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللّٰهِ اَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللّٰهِ وَالَّذ۪ينَ اٰمَنُوٓا اَشَدُّ حُبًّا لِلّٰهِ •

“Адамдардын айрымдары Аллага өзгөнү теңеп, аны Алланы сүйгөндөй сүйөт. Ыймандуулардын Аллага болгон сүйүүсү күчтүүрөөк,”[458] - деп буюрулуп, Алла таалага көрсөтүлгөн сүйүү жана урмат-сыйды анын жараткандарынын кайсы бирине көрсөтүүнүн туура болбой турганын билдирген.

Бутпарастар да Алла тааланы билишип, Ага ишенишкен. Ал эми буттардын аларды Алла таалага жакындатып, Алла тааланын алдында аларга ортомчу болушу үчүн сыйынышканын айтышкан.

Алла таалага жакындоо үчүн адамдар кандайдыр бир ортомчуга муктаж эмес. Анткени Алла таала адамга өзүнүн күрөө тамырынан дагы жакын. Адамга мынчалык жакын болгон улуу Жаратканга жетиш үчүн кандайдыр бир ортомчунун кереги барбы? Албетте, жок. Адамдар Алла тааланын жиберген акыркы пайгамбары азирети Мухаммед Мустафаны (с.а.в.) ээрчисин, анын сүннөтүн өз жан-дүйнөсүнө сиңирсин, бул ага жетиштүү болот. Ыйык Куран да бизге бул жолду сунуш кылган жана анда:

قُلْ اِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُون۪ى يُحْبِبْكُمُ اللّٰهُ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَاللّٰهُ غَفُورٌ رَح۪يمٌ •

“Анан дагы айткын:“Эгер силер Алланы сүйсөңөр, анда мени ээрчигиле. Ошондо Алла силерди сүйөт жана күнөөңөрдү кечирет. Алла абдан Кечиримдүү, Боорукер,”[459] - деп буюрулган.

Алла тааланын шапааты тууралуу айтсак, бул да Анын уруксатына байланыштуу. Алла таала уруксат бергенге чейин эч ким Анын даражасында арага түшө албайт. Бул маселе боюнча Куранда да мындай деп буюрулган:

وَلَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ عِنْدَهُٓ اِلَّا لِمَنْ اَذِنَ لَهُ... •

“Анын алдында Ал уруксат бергендерден башка эч ким колдоо көрсөтө албайт.”[460]

Булардын бардыгы көрсөтүп тургандай, адам бардык ишинде Алла таалага баш коюп, Ал ыраазы боло турган иштерди кылып, сыйынганда Ага башканы шерик кылбашы керек.

Көп кудайга ишенүүчүлүктүн башка бир түрү да – эки жүздүүлүк. Эки жүздүүлүк – бул башкаларга көрүнүү үчүн ибадат жана кайрым кылуу. Айрым адамдар ушундай жол менен Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн эмес, бул дүйнөдө өз материалдык кызыкчылыгы үчүн пайда табууну көздөйт. Ибадат Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн гана жасалат жана буга Ал гана акылуу. Башкаларга көрүнүү үчүн ибадат кылынбайт. Ыйык Куранда да:

فَمَنْ كَانَ يَرْجُوا لِقَٓاءَ رَبِّه۪ فَلْيَعْمَلْ عَمَلًا صَالِحًا وَلَا يُشْرِكْ بِعِبَادَةِ رَبِّه۪ٓ اَحَدًا •

“Ким Эгесине жолугууну үмүт кылса, анда ал жакшы амалдарды жасап, Эгесине жасаган ибадаттарында Ага эч кимди шерик кылбасын,”[461] - деп буюрулган.

Бирөөлөрдөн кандайдыр бир пайда күтүү менен кылынган ибадатты Алла таала кабыл кылбайт жана мындай ибадатка маани бербейт. Анткени пайгамбарыбыз Алла тааланын төмөнкүчө буюрганын билдирген:

اَنَا اَغْنَى الشُّرَكَاءِ عَنِ الشِّرْكِ مَنْ عَمِلَ عَمَلًا اَشْرَكَ ف۪يهِ مَع۪ى غَيْر۪ى تَرَكْتُهُ وَشِرْكَهُ

“Мен ортоктордун ортогунан (ширкинен) эң токпейил болгонумун. Кимде-ким кылган иши менен ибадатында мага башкасын шерик кылса (эки жүздүүлүк кылса), аны тапкан шериги менен жалгыз калтырабыз (кылган иштеринин сообунан куру калтырабыз).” [462]

Пайгамбарыбыз да мындай деп буюрган:

“Кыямат күнү адамдардын ичинен биринчи суракка тартыла турган үч кишинин бири шейит болгон киши болот. Алла тааланын алдына алынып келет. Алла таала ага берген ырыскыларын санайт, ал да өзүнө ыроолонгон бул ырыскыларды жашырбастан кабылдайт. Алла таала андан:

– Бул ырыскылардын кайтарымы катары эмне жасадың? – деп сурайт. Ал да:

– Сенин жолуң үчүн согуштум жана шейит болдум, – дейт. Алла таала:

– Жалган айтып жатасың, мага эр жүрөк деп айтышсын деп согуштуң, ошентип да айтылды, – деп айтат. Андан кийин шейит киши берилген буйрук менен көмкөрөсүнөн сүйрөтүлүп барып, тозокко ыргытылат.

Экинчиси да билим алып, билим берген жана Куранды окуган киши болот, бул да алынып келет. Алла таала ага тартуулаган ырыскыларын санайт. Ал да бул ырыскыларды танбастан, мойнуна алат. Алла таала андан:

– Бул ырыскыларга жооп катары эмне кылдың? – деп сурайт. Ал киши:

– Билим үйрөндүм жана үйрөттүм, Куран окудум, – дейт. Алла таала:

– Жок, жалган айтып жатасың. Билимди сага аалым деп айтышсын деп үйрөндүң. Куранды сага (жакшы) окуйт дешсин деп окудуң. Чындыгында да бул сөздөр айтылды, – деп айтат. Берилген буйрук менен бул киши да көмкөрөсүнөн сүйрөтүлүп барып, тозоктун отуна ыргытылат.

Үчүнчүсү – Алла таала тарабынан мүмкүнчүлүк берилип, байлыктын бардык түрү тартууланган киши. Бул да тигил кишилер өңдүү Алла тааланын алдына алынып келет. Алла таала ага берген ырыскыларын санайт. Ал да аларды танбастан, мойнуна алат. Андан кийин Алла таала андан:

– Буларга жооп катары эмне кылдың? – деп сурайт. Ал киши:

– Байлыгымды Сенин жолуң үчүн жумшадым, – дегенде, Алла таала:

– Жалган айтып жатасың. Буларды мага берешен деп айтышсын деп жасадың. Бул сөз да айтылды, – деп айтат. Андан кийин берилген буйрук менен бул киши да сүйрөтүлүп барып, тозокко ыргытылат.”[463]

Көрүнүп тургандай, Алла таала башка максаттар үчүн жасалган ибадаттарды кабыл кылбайт жана мындай иш кылган эки жүздүүлөрдү аёосуз түрдө жазалайт.

2) Адам өлтүрүү

Киши өлтүрүү да чоң күнөөлөрдүн бири болуп саналат. Адам баласы төрөлүү менен бирге айрым негизги укуктарга ээ болот. Булардын эң башкысы – жашоо укугу. Бардык адамдар жашаш үчүн бирдей укуктарга ээ. Бул укукту адамга аны жараткан Алла таала берген. Алла тааладан башка эч кимдин адамды бул укугунан ажыратууга акысы жок. Муну кылган, б.а. башка бир кишини жашоо укугунан ажыраткан киши чоң күнөө кылып, Алла тааланын азабына ылайык көрүлгөн болот. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّت۪ي حَرَّمَ اللّٰهُ اِلَّا بِالْحَقِّ ... •

“Алла тыюу салган эч бир жанды укуксуз түрдө өлтүрбөгүлө.”[464]

Бир башка ыйык аятта мындай деп буюрулган:

قُلْ تَعَالَوْا اَتْلُ مَا حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ اَلَّا تُشْرِكُوا بِه۪ شَيْـًٔا وَبِالْوَالِدَيْنِ اِحْسَانًا وَلَا تَقْتُلُوٓا اَوْلَادَكُمْ مِنْ اِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَاِيَّاهُمْ وَلَا تَقْرَبُوا الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّت۪ي حَرَّمَ اللّٰهُ اِلَّا بِالْحَقِّ ذٰلِكُمْ وَصّٰيكُمْ بِه۪ لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ •

“Айт: “Келгиле, мен силерге Эгеңердин арам кылганын окуюн: Ага шерик кошпогула, ата-энеңерди урматтагыла, кедейчилик себептүү өз балдарыңарды өлтүрбөгүлө. Биз аларды да, силерди да ырыскыландырабыз; ачык да, жашыруун да бузукулук иштерге жакындабагыла; Алла (өлтүрүүнү) тыюу салган жанды, өлтүрбөгүлө. Силер ойлонууңар үчүн, Ал силерге мына ушуларды насаат кылат.”[465]

Динибиз жан кыйганды чоң кылмыш катары эсептеген. Куранда бир кишини өлтүрүүнүн бардык кишилерди өлтүрүү сыяктуу күнөө экендиги билдирилген (Маида сүрөсү. 5/32). Кыямат күнү адамдар дүйнөдө кылгандарынын эсебин берип жатканда, алгач бул кылмыш боюнча суракка алынышат. Пайгамбарыбыз да:

أَوَّلُ مَا يُقْضٰى بَيْنَ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الدِّمَاءُ

“Кыямат күнү адамдардын биринчи сурак бере турган нерсеси – кун,”[466] - деп буюрган.

Динибиздин беш негизги максатынын бири да – адамдын жашоосун (жан, ден-соолук) коргоо. Бул – адамдын жооптуу милдеттеринин бири. Ушул себептен адамдын жашоосун коргоо үчүн өлтүрүлгөн болсо, шейит болору пайгамбарыбыз тарабынан билдирилген. Бир адамдын башка бир адамды акысыз түрдө өлтүрүшү чоң күнөө болгон сыяктуу эле, адамдын өз жанын кыюусу, б.а. өзүн өзү өлтүрүшү да ушул эле даражадагы чоң күнөө болуп саналат. Пайгамбарыбыз өзүн-өзү өлтүргөндөрдүн тарта турган катуу азабы тууралуу мындай деп түшүндүргөн:

مَنْ تَرَدّٰى مِنْ جَبَلٍ فَقَتَلَ نَفْسَهُ، فَهْوَ ف۪ي نَارِ جَهَنَّمَ، يَتَرَدّٰى ف۪يهِ خَالِدًا مُخَلَّدًا ف۪يهَا أَبَدًا، وَمَنْ تَحَسّٰى سَمًّا فَقَتَلَ نَفْسَهُ، فَسَمُّهُ ف۪ي يَدِهِ، يَتَحَسَّاهُ ف۪ي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِدًا مُخَلَّدًا ف۪يهَا أَبَدًا، وَمَنْ قَتَلَ نَفْسَهُ بِحَد۪يدَةٍ، فَحَد۪يدَتُهُ ف۪ي يَدِهِ، يَجَأُ بِهَا ف۪ي بَطْنِهِ ف۪ي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِدًا مُخَلَّدًا ف۪يهَا أَبَدًا

“Кимде-ким бир тоодон (бийик бир жерден) өзүн таштап өлтүрсө, тозок отунун үстүндө түбөлүктүү жана туруктуу түрдө өзүн бийиктиктен төмөнгө ыргыткан болот (ушундай азап көрсөтүлөт). Бир киши уу ичип, жанын кыйса, ууну колуна кармап ичип жүргөн абалда түбөлүктүү жана туруктуу түрдө тозоктун отунда (азап кылынат) болот. Кимде-ким өзүн бир темир менен өлтүрсө, ал да бычакты колуна кармап, кардына сайган абалда түбөлүктүү жана туруктуу түрдө тозокто (азап көрөт) болот.”[467]

Адам дүйнөдө ар түркүн кыйынчылык жана кайгы-капаларга кабылышы мүмкүн. Мүмкүнчүлүгү жетпеген көрүнүштөргө дуушар болушу мүмкүн. Бирок кайгыга алдырып, акыл-эсин жоготпостон, бул окуяларга чыдамдуулук көрсөтүп, Алла таалага жалынып, Андан өзүн куткарышын тилеши керек. Бул – момундун кыла турган иши. Ал эми санаа тартып, жанын кыйышы жана ушундай жол менен ал абалдан кутуларын ойлошу туура эмес. Пайгамбарыбыз өлүм менен карылыктан сырткаркы бардык дарттын дабаасы табыларын билдирген. Ошондуктан мусулман киши дуушар болгон ар кандай кыйынчылыктарга чыдап, Алла тааладан жардам күтөт жана андан кутулуу үчүн жанын кыйбайт.

3) Абийирдүү жана ыймандуу кишилерге жалаа жабуу

Коомчулуктун тынчын алган эң начар илдеттердин бири – жалаа. Жалаа жабуу – бир кишинин кылбаган нерсесин кылды деп, айтпаган сөзүн айтты деп, аны ак жерден каралоо.

Динибиз адамдын абийирине жана ар-намысына өтө чоң маани берип, коомчулуктун ичинде өз кадыр-баркын сактоолору керектигин буюрган. Ушул себептен адамга жалаа жабууну чоң күнөө деп эсептеген. Негизинен эле динибиз бир нерсени так билбесек, буга этият мамиле кылышыбызды насаат кылат. Куранда да мындай деп буюрулган:

وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِه۪ عِلْمٌ اِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ اُو۬لٰٓئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْؤُ۫لًا •

“Билбегениңдин артынан ээрчибегин. Акыйкатта кулак, көз жана жүрөк, мунун баары жооп берүүгө тартылат.”[468]

Адам аныгына жетпей туруп, ар бир уккан сөзүнө ишенип, аны башкаларга жайбашы керек. Натыйжада уккан сөзүнүн жалган экендиги, чындык менен эч кандай айкалышпаганы белгилүү болсо, ал буга капа болот. Акыйкатта, Алла таала да бизге эскертип, мындай деп буюрган:

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوٓا اِنْ جَٓاءَكُمْ فَاسِقٌ بِنَبَاٍ فَتَبَيَّنُوٓا اَنْ تُص۪يبُوا قَوْمًا بِجَهَالَةٍ فَتُصْبِحُوا عَلٰى مَا فَعَلْتُمْ نَادِم۪ينَ •

“Эй, ыймандуулар! Эгер силерге бир бузуку кабар алып келсе, кайсыл бир коомго байкабастык кылып, кийин өкүнүп калбаш үчүн оболу аныктагыла!”[469]

Пайгамбарыбыз да мындай деп буюрган:

كَفٰى بِالْمَرْءِ كَذِبًا أَنْ يُحَدِّثَ بِكُلِّ مَا سَمِعَ

“Адамдын ар укканын айта бериши (башкаларга) жалган катары жетет.”[470]

Жалаанын көп түрлөрү бар. Алардын эң начары жана эң жагымсызы − ар-намыс, ыйман жана абийир менен байланыштуу болгону. Ар-намыстуу бир аялга жалаа жабуу анын абийирин булгап, очогун өчүрүп, үй-бүлөсүн чар учкандай кылат. Күнөөсүз жерден эле өмүрүнүн акырына чейин кайгы тартышына себеп болот. Ушул себептен пайгамбарыбыз ар-намыстуу аялдарга жалаа жабууну адамды жок кылуучу күнөөлөрдөн деп эсептеп, мындайча буюрган:

اجْتَنِبُوا السَّبْعَ الْمُوبِقَاتِ قَالُوا يَا رَسُولَ اللّٰهِ وَمَا هُنَّ قَالَ اَلشِّرْكُ بِاللّٰهِ وَالسِّحْرُ وَقَتْلُ النَّفْسِ الَّت۪ي حَرَّمَ اللّٰهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَكْلُ الرِّبَا وَأَكْلُ مَالِ الْيَت۪يمِ وَالتَّوَلّ۪ي يَوْمَ الزَّحْفِ وَقَذْفُ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ الْغَافِلَاتِ

“Адамды жок кыла турган жети нерседен алыс болгула.

– Эй, Алланын расулу! Бул жети нерсе эмне? – деп сурашканда, пайгамбарыбыз:

– Алла таалага шерик кошуу, сыйкырчылык кылуу, Алла тарабынан өлтүрүлүшүнө тыюу салынган жанды жөнү жок өлтүрүү, сүткордук кылуу, жетимдин мал-мүлкүн жеп алуу, душманга чабуул койгондо согуштан качуу, ар-намыстуу жана өз адеби менен жүргөн момун аялдарга жалган жалаа жабуу.”[471]

Жалаага кабылган киши көпчүлүк учурда өзүн коргой албайт жана аны булгаган кирди тазалоого чамасы жетпейт. Мындай абалга калган кишинин Алла таалага сыйынуудан башка чарасы калбай калат. Ушундай чарасыздык менен Алла таалага баш койгон жана Ага жалбарган кишинин дубасын Алла тааланын кабыл кыларын пайгамбарыбыз билдирген.

Бир күнү Алла тааланын алдында кылган иштеринин эсебин жеке Алла таалага бере турганына ишенген киши эч качан башкаларга жалаа жаап, так билбеген бир нерсеси тууралуу сөз айтпайт.

4) Зина (никесиз жыныстык катнаш)

Зина кылуу чоң күнөөлөрдүн бири болуп саналат. Зина – мыйзамсыз, никесиз түрдө эркек менен аялдын жыныстык катнашка кириши. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

وَلَا تَقْرَبُوا الزِّنٰٓى اِنَّهُ كَانَ فَاحِشَةً وَسَٓاءَ سَب۪يلًا •

“Зинага жакындабагыла. Анткени ал эң ыплас, жаман жол.”[472]

Пайгамбарыбыз да:

لَا أَحَدٌ أَغْيَرَ مِنَ اللّٰهِ وَلِذٰلِكَ حَرَّمَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ

“Момундарды жамандыктардан Алладан артык коргогон эч ким жок. Андыктан Алла таала ачык жана жашыруун түрдөгү сойкулукту (ойноштукту) арам кылган,”[473] – деп айткан.

Зинанын, ойноштуктун ахлактык, коомдук, укуктук жана ден-соолукка байланыштуу көптөгөн зыяндары бар.

Коомчулуктун өзөгүн үй-бүлө түзөт. Толук кандуу таза муун бул уядан өсүп чыгат. Баланын физиологиялык өрчүшү алгач ушул жерде башталып, адеп-ахлагы менен тарбиясын да алгач ушул жерден алат. Адамдарга болгон сүйүүсүнүн башаты да үй-бүлө болуп саналат. Бул уя үчүн эң кооптуу нерсе – зина. Зина бардык нерседен мурун үй-бүлөнүн курулушуна бөгөт болот. Ал тургай курулган үй-бүлөнүн бузулуп тарап кетишине да себепкер болот.

Зина − адамдын ден-соолугу үчүн да зыяндуу. Көптөгөн жыныстык оорулардын булагынын зина жана ойноштук экендиги медицинада аныкталган. Ал тургай бүгүнкү күндө бүтүндөй адамзатка коркунуч туудурган СПИД оорусу да көбүнчө жыныстык органдары аркылуу жугат. Зина кеңири таралган коомчулуктарда адам өлүмүнүн көбөйөрүн кабардаган пайгамбарыбыз мына ушул нерсеге көпчүлүктүн көңүлүн бурган (ат-Таргиб ват-тархиб. 3-том. 286-бет).

Ойноштуктун натыйжасында бойго бүткөн балдардын төрөлүшүнө көпчүлүк учурда тоскоолдук кылынат. Ал эми дүйнөгө келгендери болсо, кароосуз калып, жапа чегишет. Ата-эне мээриминен куру жалак калышат. Баласына чексиз мээримин төгүп, кайрымдуу болгон жана баласы үчүн эч качан кара жанын аябаган эненин баласын таштап кетишине себеп болгон нерсе да – ушул уятсыздык.

Мына ушундайча зина адамды эң бийик адамкерчилик сапатынан, сүйүү жана ырайым сезиминен ажыратып абийирин төгүп салат. Андыктан динибиз бир аял менен бир эркектин бир жерде жалгыз калуудан сактанууларын сунуш кылган. Мүмкүнчүлүгү болгондордун дароо үйлөнүшүн буюруп, үйлөнүүгө ашыкча чыгымдар жумшоо менен кыйын абалга кабылбашы керектигин да насаат кылган.

Динибиз балалуу болуунун (айрым кишилер ойлогондой) адамды жакырчылыкка алып келбестигин, тескерисинче колунда жоктордун үйлөнгөндөн кийин турмушу оңолуп, Алла таала тарабынан көптөгөн ырыскы ыроолонорун билдирген. Арам иштен сактануу үчүн үйлөнгүсү келгендерге жардам көрсөтүлүшү керектигин айткан.

Мадинадан келип, Меккенин четиндеги Акаба деп аталган жерде пайгамбарыбыз менен жолугушуп, анын акыл-насаатын уккандан кийин мусулман болгусу келгендерге пайгамбарыбыз:

بَايِعُون۪ي عَلٰى أَنْ لَا تُشْرِكُوا بِاللّٰهِ شَيْئًا، وَلَا تَسْرِقُوا، وَلَا تَزْنُوا، وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَكُمْ، وَلَا تَأْتُوا بِبُهْتَانٍ تَفْتَرُونَهُ بَيْنَ أَيْد۪يكُمْ وَأَرْجُلِكُمْ، وَلَا تَعْصُوا ف۪ي مَعْرُوفٍ

“Аллага шерик кошпоо, уурулук жасабоо, зина кылбоо, балдарды өлтүрбөө, оюңардан чыгарган кайсы бир жалган сөздү жайылтып ушак айтпоо жана бирөөгө жалаа жаап, чындыкка каршы келбөө үчүн мага моюн сунгула,”[474] - деп буюрган.

Натыйжада зина чоң күнөөлөрдөн болуп эсептелет. Андыктан ал таза ыйман менен бирге боло албайт. Ошондуктан пайгамбарыбыз:

لَا يَزْن۪ي الزَّان۪ي ح۪ينَ يَزْن۪ي وَهُوَ مُؤْمِنٌ

“Зина кылар киши ошол учурда (анык жана чыныгы) момун болсо, зина кылбайт,”[475] - деп буюрган.

5) Согуштан качуу

Диний милдеттерибиздин бири да – мекенибизди коргоо, зарыл болгон учурда мекенибиз үчүн кан-жаныбызды аябоо.

Мекен – мусулмандар үчүн баарынан ыйык жана баш тарткыс байлык. Анткени адамдардагы дин, абийир жана эркиндик өңдүү асыл нарктар мекен аркылуу гана корголушу мүмкүн. Ушул себептен мекенибиз үчүн бардык кыйынчылыктарга чыдайбыз. Чындыгында буга мажбурбуз. Андай болбогон күндө, бизди ар дайым мекенсиз калуу жана жок болуп кетүү коркунучу менен коштоп жүрөт.

Мекенди коргоо үчүн аскердик кызматты өтөө диний бир милдетти ишке ашыруу дегенди түшүндүрөт. Анткени мекенди коргоо ошол эле мезгилде абийир жана ар-намысты коргоо болуп саналат. Ал эми буларды коргоонун диний бир милдет экендигинде күмөн жок.

Динибиз аскердик кызматты өтөөгө абдан чоң маани берген. Пайгамбарыбыз чек арада бир күн, бир түн күзөттө туруунун күндүз орозо кармап, түнкүсүн намаз окуу менен өткөргөндөн да кайырдуу экендигин белгилеген (Насаи. Жихад. 39).

Аскердик кызмат өтөө мекенди коргоо үчүн даярдык көрүү дегенди билдирет. Тынчтыкта бакубат жашоо үчүн бул зарыл нерсе. “Эгер тынчтыкта жашоону кааласаң, согушка даяр бол” деген учкул сөз бул абалды толук түшүндүрүп турат. Бакубат жашагысы келген адам ар дайым согушка даяр болуп, согуш үчүн керектүү болгон бардык камылганы көрүп жүрүшү керек. Бул тема менен байланыштуу ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

وَاَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ

“Душмандарга каршы күчүңөрдүн жетишинче даярдыкта болгула.”[476]

Аскер зарыл болгон учурда согушка кирет. Мекен үчүн согушуу да – Алла тааланын буйругу. Муну казат деп айтабыз.

Кайсыл иштин баарынан жогору экендигин сураган бир кишиге пайгамбарыбыз: “Алла таалага ыйман келтирүү жана Анын акыйкат жолунда согушуу,”[477] – деп айткан.

Мекени үчүн согушуп өлгөндөрдү шейит дейт. Ал эми шейиттик – бул дүйнөдө бир мусулман үчүн эң бийик даража.

Душман менен согушуу жана шейит болуу чоң сооп табуу үчүн канчалык себеп болсо, согуштан качуу да ошончолук чоң кылмыш жана күнөө болуп эсептелет. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوٓا اِذَا لَق۪يتُمُ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا زَحْفًا فَلَا تُوَلُّوهُمُ الْاَدْبَارَ • وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُٓ اِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ اَوْ مُتَحَيِّزًا اِلٰى فِئَةٍ فَقَدْ بَٓاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللّٰهِ وَمَاْوٰيهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَص۪يرُ •

“Эй, ыймандуулар! (Согушта) катарлашкан каапырлар тобу менен кездешкен кезде артка чегинбегиле. Ким эгер ошол күнү согушууга ыңгайлуу абалды ээлөө үчүн, же (өздөрүнөн) башка топко кошулуу үчүн гана артка чегинбесе, анда ал Алланын карына калат. Анын жайы – тозок. Ал кандай жаман жер.”[478]

Бир согуш майданында мамлекеттин аскерге катышуу чакырыгына баш ийбей, качкын болуунун Алла таала менен анын пайгамбары тарабынан абдан жаман жана жек көрүү менен кабыл алынгандыгын Табук казатына катышпаган үч киши менен байланыштуу баяндалган окуядан көрсөк болот. Окуя мындайча баяндалат: “Табук казатына эч кандай себеби жок туруп эле катышпаган Каб ибн Малик, Мурара бин ар-Раби ал-Амри жана Хилал бин Умайя ал-Вакифи пайгамбарыбыз тарабынан абдан катуу жазаланат. Пайгамбарыбыз мусулмандардын бул үч киши менен сүйлөшүүсүнө тыюу салып коёт. Чындыгында эле бул абдан оор жаза болчу. Базарда, дүкөндөрдө кыдырып жүрүшкөндө, эч ким буларга салам бербей, сүйлөшүшпөй, тескери карап кетишет. Булар мындан аябай өкүнүшүп, санаа тартып саргайып кетишет. Алла таалага жалбарышып, бул кылмыштарынын кечирилишин суранышат. Акырында арадан элүү күн өткөндөн кийин гана Алла таала тооболорун кабыл кылып, аларды кечиргенин билдирет.”

Муну менен байланыштуу мындай маанидеги аят түшөт: “Согуштан калган үчөөнүн да тооболору кабыл кылынды. Аларга жер кенен туруп, абдан тарып кеткен болчу. Алардын жүрөктөрү кысылып кеткен эле. Алладан башка эч кандай сактап калуучу жок экенин аңдашты. Ошондон кийин Алла алардын тооболорун кабыл кылды. Чындыгында, Алла – тооболорду кабыл кылуучу, Мээримдүү.”[479]

Мындан кийинки казаттарга мусулмандардын бири калбай катышышкан, андан качкан же барбай калгандар болгон эмес.

6) Сыйкыр

Сыйкыр да чоң күнөөлөрдөн болуп саналат.

Сыйкыр сөздүктө себеби жашыруун болгон адаттан тышкаркы бир күч деген маанини билдирет. Ал эми динде себеби жашыруун болгон жана чындык катары кабыл алынбаган нерсени айтат жана ал көз боёмочулук жана алдамчылык түрүнө да кирет.

Сыйкырды кесип кылган кишини “сыйкырчы” дешет.

Сыйкырдын пайда болуу тарыхы байыркы доордогу айрым коомчулуктардын ишенимдерине таянат. Чындык менен айкалышпаган жана кызылдай көз боёмочулуктан турган сыйкырлар болгондой эле, чыныгы натыйжасы жана таасирлери болгон сыйкырлар да бар. Куранды чечмелеген чыгаан аалым Мухаммед Хамди Языр, Фахруддин Разинин тафсиринде айтылып кеткен сыйкырдын сегиз түрү жөнүндө түшүнүк бергенден кийин, акырында мындайча корутундулаган: “Буга чейин саналып кеткен сегиз түрдүү сыйкыр айланып келип түпкүлүгүндө эки негизге таянат. Биринчиси – бүтүндөй жалган жана чындыкка коошпогон калп сөз, же болбосо кандайдыр бир кыймыл-аракеттин таасири менен көз будамайлаган сыйкыр, экинчиси болсо – кандайдыр бир логикага туура келген чындыктын терс максатта колдонулушу менен ортого чыккан сыйкыр. Сыйкырдын бүтүндөй табияты кыялды чындай кылып көрсөтүп, адамдын руханий дүйнөсүнө адаттан тышкары таасир жаратуудан турса да, мунун бир бөлүгүн бүтүндөй кыялдан жаралган нерселер түзүп, ал эми калган бөлүгүн жарым жартылай болсо да чындык менен байланыштырууга болот.”[480]

Сыйкыр эң көп рухтарга таасир этет. Ал адамдын акыл-эсин адаштырып, башын айлантып, адеп-ахлагын начарлатат. Аял-эркектин мамилесин бузуп, үй-бүлө очогун өчүрөт. Коңшуларды бири-бири менен чатакташтырып, коомчулукту кооптуу жолго салат. Мына ушул себептен динибиз сыйкырчылык кылууга тыюу салып, сыйкырчылардын жаман ниетүү адамдар экендигин, бул дүйнөдө да, акыретте да азапка түшө тургандыктарын билдирген. Ошондой эле ыйык Куранда:

وَلَا يُفْلِحُ السَّاحِرُ حَيْثُ اَتٰى •

“Сыйкырчы кайда барса, кутула албайт,”[481] – деп буюрулган.

Чынында эле, дал ушундай. Күйөөсү менен аялын бири-биринен ажыраткан, үй-бүлө очогун өчүргөн, коңшуларды, досторду бири-бири менен араздаштырган, адамдардын ортосундагы биримдик, ынтымак-ырашкердикти бузган киши жаман рухтуу эмей эмне? Алла таала мындай кишилерге эч убакта бак-таалайды насип кылбайт.

Бухарий менен Муслимдин айтып берген тексттериндеги ыйык хадисте кишилер менен коомдорду жок кыла турган жети чоң күнөөнүн бирөө сыйкыр экендиги белгиленген. Сыйкырчынын сыйкырдоосу канчалык күнөө болсо, бир мусулмандын кандайдыр бир маселени чечүү үчүн сыйкырчыга барышы да ошончолук күнөө болуп саналат. Анткени бул – аны туура табуу жана ага ишенүү деген маанини түшүндүрөт. Пайгамбарыбыз:

لَيْسَ مِنَّا مَنْ تَطَيَّرَ اَوْ تُطُيِّرَ لَهُ اَوْ تَكَهَّنَ اَوْ تُكُهِّنَ لَهُ اَوْ سَحَرَ اَوْ سُحِرَ لَهُ وَمَنْ اَتٰى كَاهِنًا فَصَدَّقَهُ بِمَا يَقُولُ فَقَدْ كَفَرَ بِمَا اُنْزِلَ عَلٰى مُحَمَّدٍ صَلَّى اللّٰهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

“Айрым нерселерди жамандыкка жоруган жана башка бирөөнө ушул сыяктуу жоромолдорду жасаткан, төлгө ачкан же ачтырган, сыйкыр кылган же кылдырган киши бизден эмес. Кимде-ким бир төлгөчүгө барып, анын айтканына ишенсе, ал киши Мухаммедге (с.а.в.) түшүрүлгөндү танган болот,”[482] – деп буюрган.

Бул тема менен байланыштуу болгондуктан көзү ачыктык жана төлгөчүлүктөн да кыскача сөз кылып кетүү пайдалуу. Анткени динибиз көзү ачыктыкка да, төлгөчүлүккө да тыюу салып, булардын курулай ишеним, негизсиз нерселер экендигин билдирип, булар менен күрөшүүгө чакырган.

Көзү ачыктык жана төлгөчүлүк

Көзү ачыктык келечекте боло турган бир окуяны алдын-ала билип кабарлоо дегенди билдирет. Бул иш менен алек болгон, б.а. келечектен кабар берерине ишенилген кишини да “көзү ачык” дейт.

Тарыхтын кайсы гана мезгилинде жана кайсы гана калктарда болбосун адамдар келечек менен байланыштуу окуяларды алдын-ала билгиси келишкен. Көзү ачыктык менен төлгөчүлүк болсо ушул талаптардан улам пайда болгон.

Динибиз негизсиз ишенимдердин бардыгын жоюу үчүн күрөш жүргүзүүдө көзү ачыктык жана төлгөчүлүктү жоюуга да бөтөнчө маани берген. Анткени көзү ачык жана төлгөчү – келечекте боло турган окуялардан кабар берүү үчүн ортого чыккан пайдакеч ач көз адамдар болуп эсептелет. Алар кайыптан кабар алуу аркылуу бардык сырларды билебиз дешет. Муну Алла тааладан башка эч ким биле албайт. Буга байланыштуу Куранда мындай деп буюрулган:

وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُهَٓا اِلَّا هُوَ ... •

“Кайыптын ачкычтары Анда гана. Ошондуктан жашыруун сырды жалгыз Ал билет...”[483]

قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ الْغَيْبَ اِلَّا اللّٰهُ ... •

“Асмандар менен жерде болгон жашыруунду Алладан башка эч ким билбейт.”[484]

قُلْ لَٓا اَقُولُ لَكُمْ عِنْد۪ي خَزَٓائِنُ اللّٰهِ وَلَٓا اَعْلَمُ الْغَيْبَ وَلَٓا اَقُولُ لَكُمْ اِنّ۪ى مَلَكٌ اِنْ اَتَّبِعُ اِلَّا مَا يُوحٰىٓ اِلَىَّ ... •

“Силерге Алланын казынасы менде деп айтпаймын. Кайыпты да билбейм, мен периштемин деп да айтпаймын. Мага кабар бергендерге гана ээрчиймин”, - дегин.”[485]

Качан кыямат боло турганы боюнча берилген суроого пайгамбарыбыз: “Бул маселе боюнча суралган (киши) сурагандан артык билбейт,”[486] – деп жооп берген.

Булардын бардыгы көзү ачыктар билебиз дешкен келечек менен байланыштуу маалыматтарды Алла тааладан башка эч кимдин билбей турганын көрсөтүп турат. Ушул себептен көзү ачыкка барып, андан келечек тууралуу маалымат алууга динибиз тыюу салган. Пайгамбарыбыз бул тема боюнча мындай деп буюрган:

مَنْ اَتٰى كَاهِنًا اَوْ عَرَّافًا فَصَدَّقَهُ بِمَا يَقُولُ فَقَدْ كَفَرَ بِمَا اُنْزِلَ عَلٰى مُحَمَّدٍ

“Кимде-ким көзү ачыкка, же төлгөчүгө барып, анын айткандарын туура тапса, ал киши Мухаммедге (алайхис-саламга) түшүрүлгөндү танган болот.”[487]

مَنْ اَتٰى عَرَّافًا فَسَاَلَهُ عَنْ شَيْءٍ فَصَدَّقَهُ لَمْ تُقْبَلْ لَهُ صَلَاةُ اَرْبَع۪ينَ يَوْمًا

“Кимде-ким төлгөчүгө барып, андан бир нерсе сурап, аны да туура тапса, ал кишинин кырк күн намазы кабыл болбойт.”[488]

Төлгөчүлүк да көзү ачыктык өңдүү эле келечектен кабар берүү дегенди билдирет. Динибиз тарабынан буга да тыюу салынган жана андыктан бул да күнөө болуп эсептелет.

Исламдан мурун араптардын “Азлам” деп аталган төлгө октору менен салган төлгөлөрү абдан кеңири колдонулар эле. Бул октор үчөө болчу. Булардын биринде “кыл”, экинчисинде “кылба” жазуу бар эле. Ал эми үчүнчүсүнүн эч кандай жазуусу жок болчу. Бир ишти кылгысы келген, же сапарга чыгууну ойлогон киши бул иштин же бул сапардын пайдалуу болуп болбоорун бул октор аркылуу билгиси келген. “Кыл” деп жазылган ок чыкса, кылгысы келген ишти кылган же сапарга чыккан. “Кылба” деп жазылган ок чыкканда, ал ишти кылган эмес, же сапарга чыккан эмес. Жазуусуз ок чыга турган болсо, жазылуу ок чыкканга чейин төлгө улантыла берген.

Ислам дини бардык негизсиз ишенимдер сыяктуу эле буга да тыюу салып, мунун шайтандын иши экендигин билдирген.[489] Тыюу салынган нерсе – бир гана “Азлам” деп аталган октор менен төлгө ачуу эмес. Бүгүнкү күндө жылдыз, кофе, нокот, карта сыяктуу нерселер менен салынган төлгө жана буларга ишенүү чоң күнөө болуп саналат.

7) Сүткордук

8) Алкоголдук ичимдиктерди жана баңги заттарды колдонуу

9) Паракордук

10) Кумар

Бул төрт темадагы күнөөлөр менен байланыштуу керектүү маалыматтар китептин “Адалдар жана арамдар” деген бөлүмүндө берилген.

11) Жетимдин ырыскысын жегендик

Адамдардын абалы дайыма бирдей эмес. Айрымдары бапырап бай, айрымдары да колунда жок кедей болушат. Бир бөлүгүнүн ден-соолугу чың болсо, бир бөлүгү оорулуу жана майып. Үй-бүлөсү менен бактылуу турмушта бакубат жашагандар болгондой эле, булардын жанында очогу өчүп, уясы бузулуп, маанайы пас, курсагы ач жетимдер да бар.

Динибиз коомдогу адамдардын бири-бирине арка-жөлөк болушун насаат кылуу менен бирге өзгөчө колунда жок адамдарды көрүп, аларга каралашышыбызды, жетимдерди өз балдарыбыз сыяктуу коргоп, тарбиялап өстүрүшүбүздү каалайт. Пайгамбарыбыз:

كَافِلُ الْيَت۪يمِ لَهُ أَوْ لِغَيْرِهِ أَنَا وَهُوَ كَهَاتَيْنِ فِي الْجَنَّةِ

“Өзүнө жана башкасына таандык кайсы бир жетимди көрүп, ага камкордук көрсөтүүнү өз мойнуна алган киши менен мен бейиште ушунчалык жакын болом,” – деп буюруп, чыпалагы менен ортончу манжасын көрсөткөн.[490]

Жетимдер бизге Алла тааланын аманаты болуп саналат. Алардын энеси да, атасы да − бизбиз. Аларды тарбиялап өстүрүү жана коомго пайдалуу бир адам катары калыптандыруу – биздин милдетибиз. Жетимдердин өздөрүн гана эмес, аларга таандык мал-мүлктөрдү да коргоону – бизге Алла таала буюрган. Алардын мал-мүлкүн жоголуп кетпеши үчүн өз мүлкүбүз сыяктуу сактап, ал эми чоңоюшканда кайра аларга тапшырабыз. Бул тема менен байланыштуу ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَت۪يمِ اِلَّا بِالَّت۪ي هِيَ اَحْسَنُ حَتّٰى يَبْلُغَ اَشُدَّهُ •

“Жашы жетилгенге чейин, жашоосун оңдоо үчүн гана болбосо, жетимдин мал-мүлкүнө жакындабагыла.”[491]

Жетимдердин мал-мүлкүнө жаман ниет-максат менен жакындап, аларды өз мал-мүлктөрүнө кошуп жегендер чоң убалга калары жөнүндө Куранда билдирилген жана мындай деп буюрулган:

وَاٰتُوا الْيَتَامٰٓى اَمْوَالَهُمْ وَلَا تَتَبَدَّلُوا الْخَب۪يثَ بِالطَّيِّبِۖ وَلَا تَاْكُلُٓوا اَمْوَالَهُمْ اِلٰٓى اَمْوَالِكُمْ
اِنَّهُ كَانَ حُوبًا كَب۪يرًا •

“Жетимдердин мал-мүлкүн өздөрүнө бергиле жана жакшыны жаманга алматырбагыла. Алардын мал-мүлкүн өзүңөрдүн малыңарга кошуп жебегиле! Анткени бул – чоң күнөө.”[492]

اِنَّ الَّذ۪ينَ يَاْكُلُونَ اَمْوَالَ الْيَتَامٰى ظُلْمًا اِنَّمَا يَاْكُلُونَ ف۪ي بُطُونِهِمْ نَارًا وَسَيَصْلَوْنَ سَع۪يرًا •

“Албетте, жетимдин мал-мүлкүн адилетсиздик менен жегендер өз курсактарына отту жутушат жана тозоктун отунда жазаланышат.”[493]

Башка бирөөгө таандык болгон мал-мүлккө акысыз түрдө ээ болуп, жеп-ичүү да – арам жана күнөө. Эгерде бул мал-мүлк жетимдики болсо жана аны өзүбүздүн мал-мүлкүбүз сыяктуу сактап, чоңойгондо кайра ага кайтарып берүү үчүн жооптуу болсок, анан аны акысыз түрдө өз мал-мүлкүбүзгө кошуп жеп алсак – бул албетте, чоң күнөөлөрдүн бири болуп эсептелет. Чыныгы момунга жарашкан нерсе – мындай күнөөнү кылбоо жана өзүн өзү отко салбоо.

12) Ата-энеге каршы чыгуу

Динибиз мусулмандын бардык милдеттерин эки негизде топтогон. Алардын бири – Алла таалага гана ибадат кылуу, экинчиси болсо – Анын жараткандарына мээрим көрсөтүү жана кам көрүү.

Жаратылгандардын ичинен ата-эне биринчи орунга коюлуп, аларга баш ийүү керек экендиги буюрулган. Анткени адамды жараткан – Алла таала болсо, ата-эне да анын дүйнөгө келишине себеп болот. Ошондой эле алар – анын өсүп, тарбия алышын жана коомго пайдалуу бир адам катары калыптанышын камсыз кылган кишилер. Алар ушул максат менен бардык кыйынчылыкка чыдап, андан кандайдыр бир пайда күтпөстөн чын көңүлдөн өздөрүн бул жооптуу ишке арнашат.

Андыктан адам алгач өзүн жоктон жараткан Алла таалага ибадат кылып, андан кийин да анын жаралышына себепкер болгон ата-энесине моюн сунууга милдеттүү. Бул маселе ыйык Куранда (Исра сүрөсү. 17/23) жана ыйык хадистерде (Бухарий. Жихад. 1; Муслим. Иман. 36) ушундайча билдирилген. Мына ушул себептен улам болсо керек, динибиз ата-энеге жаман мамиле кылууга жана аларга каршы чыгууга тыюу салып, муну чоң күнөөлөрдөн деп эсептеген. Пайгамбарыбыз:

اَلْكَبَائِرُ: اَلْاِشْرَاكُ بِاللّٰهِ وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ وَقَتْلُ النَّفْسِ وَالْيَم۪ينُ الْغَمُوسُ

“Чоң күнөөлөр – Аллага шерик кошуу, ата-энеге каршы чыгуу, киши өлтүрүү жана жалган жерден (карганып) ант ичүү,”[494] - деп буюрган.

Алла таала пайгамбарыбызга адамдардын жасаган күнөөлөрүнүн ичинен каалаганын акыретке калтыра турганын, бирок ата-энеге жасалган жаман мамиленин жазасын өлө электен мурун бул дүйнөдө аны жасаган кишиге бере турганын билдирген. Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

ثَلَاثُ دَعَوَاتٍ مُسْتَجَابَاتٌ لَا شَكَّ ف۪يهِنَّ دَعْوَةُ الْمَظْلُومِ وَدَعْوَةُ الْمُسَافِرِ وَدَعْوَةُ الْوَالِدِ عَلَى وَلَدِهِ

“Үч дуба бар, булардын кабыл боло турганынан күмөнүм жок. Булар: кордук көргөндүн (эзүүгө дуушар болгондун) дубасы, жолоочунун дубасы, ата-эненин балдарына кылган дубасы.”[495]

ثَلَاثَةٌ لَا يَنْفَعُ مَعَهُنَّ عَمَلٌ: اَلشِّرْكُ بِاللّٰهِ وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ وَالْفِرَارُ مِنَ الزَّحْفِ

“Үч нерсе бар, булардын адамга пайдасы болбойт. Алар: Аллага шерик кошуу, ата-энеге каршы чыгуу жана согуштан качуу.”[496]

Ата-энеге, өзгөчө карып калганда көрсөтүлө турган кызмат жана урмат адамдын бейишке кирүүгө татыктуу болушуна, ал эми тескерисинче болсо, бейиштен кол жууп калышына себеп болот. Ошондуктан пайгамбарыбыз:

– Мурдунан суу аксын (б.а. маскара жана уят болсун), дагы мурдунан суу аксын, кайра эле мурдунан суу аксын, – деп буюрганда:

– Кимдин, оо, Алланын расулу? – деп сурашат. Пайгамбарыбыз:

– Ата-энесинин бирөөсүнүн, же экөөнүн тең карылыктарын көрүп, андан кийин бейишке кире албагандын, – деп буюрат.[497]

Ата-энеге жасалган жагымсыз мамиле менен байланыштуу пайгамбарыбыздын көптөгөн эскертүүлөрү бар. Акырында, төмөнкү ыйык хадис менен бул теманы жыйынтыктайлы:

رِضَا الرَّبِّ ف۪ي رِضَا الْوَالِدِ وَسَخَطُ الرَّبِّ ف۪ي سَخَطِ الْوَالِدِ

“Алланын ыраазычылыгы ата-эненин ыраазычылыгында. Алланын каары ата-эненин каарында.”[498]

13) Жалган жана жалган күбөлүккө өтүү

Момун бир адам үчүн ыймандан кийинки эң мыкты сыпаттын чынчылдык экендигинде күмөн жок.

Чынчылдык – пайгамбарларда болушу керек болгон беш сапаттын бири. Чынчылдык – ахлактын негизи жана бардык жакшылыктардын башаты. Чынчылдык – канчалык асыл сапат, жакшы мүнөз болсо, мунун терси болгон калпычылык да – ошончолук жаман мүнөз, жаман адат. Ошондуктан динибиз калп айтууга тыюу салган. Момун калп айтып жанын жебейт. Анткени момун ишенимдүү киши дегенди түшүндүрөт. Ал эми калп буга жолтоо болот. Пайгамбарыбыздан:

– Момун коркок болобу? – деп сурашкан экен.

– Болушу мүмкүн, – деп буюрат.

– Момун сараң болобу? – деп да сурашканда, пайгамбарыбыз:

– Болушу мүмкүн, – дейт.

– Момун жалганчы болушу мүмкүнбү? – деп кайрадан собол кылышканда, пайгамбарыбыз:

– Жок, боло албайт, – деп жооп берет.[499]

Жалганчылык – адам үчүн эң начар сыпат болгон мунафыктыктын (эки жүздүүлүктүн) белгиси. Ошондуктан пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

اٰيَةُ الْمُنَافِقِ ثَلَاثٌ إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ، وَإِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ

“Мунафыктын үч белгиси бар. Сүйлөгөн мезгилде жалган сүйлөйт, убада берген учурда убадасын аткарбайт, ага бир нерсе аманат кылынган кезде (ал ага) кыянаттык кылат (аны коргобойт).”[500]

Бул дүйнөдө да, акыретте да жалганчынын жүзү кара болот. Анткени адам жалган сүйлөп жүрүп, аны адатка айлантып алса, Алланын алдында жалганчы болуп жазылат. Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган: “Чынчылдыкты адат кылгыла (андан тайбагыла), анткени чынчылдык жакшылыкка алып барат, жакшылык да бейишке жеткирет. Адам туура сүйлөп, туураны сураштырса, Алланын алдында чынчыл болуп жазылат. Жалгандан алыс болгула, анткени жалган жамандыкка алып барат. Жамандык да тозокко жеткирет. Адам жалган сүйлөсө жана жалгандын аркасынан чуркаса, Алланын алдында жалганчы болуп жазылат.”[501]

Пайгамбарыбыз балдарды сооротуу жана алаксытуу үчүн аларга жалган айтуунун да күнөө болоорун, мындан да сактануу керек экендигин билдирген.

Абдуллах бин Амр мындай деп эскерет: “Пайгамбарыбыз үйүбүзгө келген күндөрдүн биринде апам: “Уулум, кел, сага бир нерсе берем,” – деп мени чакырып калды. Пайгамбарыбыз апамдан:

– Балага эмне берейин дедиң эле? – деп сурады. Апам:

– Курма берейин дегем, – деди. Ушундан кийин пайгамбарыбыз:

– Эгерде бир нерсе бербегениңде (баланы ушинтип алдаганыңда), сага бир жалган күнөө болуп жазылмак, – деп буюрду.”[502]

Жалгандын бардык түрү күнөө болуп эсептелет, бирок анын ичинен эң жийиркеничтүүсү – жалган күбөлүккө өтүү. Бирөөнүн көңүлү үчүн, же болбосо кандайдыр пайда көздөп сотто жалган жерден күбө болуу чоң күнөө болуп саналат. Жалганчы күбө башка бирөөнүн дүйнөсүн курам, көңүлүн улайм деп жандалбастап жатып, өз акыретин кыйратып алат. Ошондой эле ал жалган күбө болуу менен чындыктын бурмаланышына жана күнөөсүз адамдардын запкы көрүп, жапа тартышына да себепкер болот. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا كُونُوا قَوَّام۪ينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَٓاءَ لِلّٰهِ وَلَوْ عَلٰٓى اَنْفُسِكُمْ اَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْاَقْرَب۪ينَ اِنْ يَكُنْ غَنِيًّا اَوْ فَق۪يرًا فَاللّٰهُ اَوْلٰى بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوٰٓى اَنْ تَعْدِلُوا وَاِنْ تَلْوُٓ۫ا اَوْ تُعْرِضُوا فَاِنَّ اللّٰهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَب۪يرًا •

“Эй, ыймандуулар! Өзүңөргө каршы, же ата-энеңер, же жакын туугандар болсо да Алла үчүн адилеттүүлүктү тургузуучу калыс күбө болгула! Эгер бай же кедей болсо, Алла экөөнөн тең артыгыраак. Адилеттүү болууңарда көңүлүңөрдү ээрчибегиле. А эгер силер тайсалдасаңар, же баш тартсаңар, ана Алла силерди эмне кылганыңардан толук кабардар.”[503]

Пайгамбарыбыз да:

– Чоң күнөөлөрдүн эң чоңун силерге билдирейинби? – деп айтат. Сахабалар:

– Ооба, билдир, эй, Алланын расулу! – дешет. Пайгамбарыбыз:

– Алла таалага шерик кошуу, ата-энеге каршы чыгуу, – деп айтат. Андан кийин таянып отурган жеринен түздөлүп отуруп:

– Жакшылап уккула, мындан сырткары жалгандан күбөлүккө өтүү, – деп буюрат жана бул сөздү кайра-кайра кайталай берет. Сахабалар: “Унчукпай калса, кана,” – дешет.[504]

Жалгандан күбөлүккө өткөн киши үч түрдүү күнөө кылган болот. Булар: жалган айтуу, акысыз же күнөөлүү болгон кишиге жардам берүү, акылуу же күнөөсүз болгон кишини кыйын абалга түшүрүү. Андыктан, момун калп айтпайт жана жалгандан күбөлүккө өтпөйт. Булар – мусулманга такыр жарашпаган начар мүнөздөр.

14) Ушак (жамандоо)

Чоң күнөөлөрдүн бири да – ушак. Абу Хурайранын айтканы боюнча пайгамбарыбыз:

– Ушак эмне билесиңерби? – деп сурайт. Сахабалар:

– Алла таала менен пайгамбары бизден жакшы билет, – деп жооп беришет. Ушундан кийин пайгамбарыбыз:

Тууганынын аркасынан ага жакпаган бир нерсе менен эскерүү, – деп айтат. Сахабалар:

– Тууганымда ошол айткан нерсе болсо, эмне дейсиз? – дешет. Пайгамбарыбыз:

– Эгерде айткан айыбың тууганыңда болсо, анда ушак болот. Болбосо, аны ушактап, жалаа жапкан болосуңар, – деп буюрат.[505]

Адамдын абдан этият колдонушу керек болгон дене-мүчөлөрүнүн бири – албетте, тили. Пайгамбарыбыз:

إِنَّ الْعَبْدَ لَيَتَكَلَّمُ بِالْكَلِمَةِ مَا يَتَبَيَّنُ ف۪يهَا يَزِلُّ بِهَا اِلَى النَّارِ أَبْعَدَ مِمَّا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ

“Бир киши ойлонбой туруп ар кандай сөз айтып жибериши мүмкүн. Ушул себептен ал тозоктун чыгыш менен батыштын ортосундагы аралыктан да алыс бир жерине түшөт,”[506] - деп буюрган жана тилибизге ээ болуп байкап сүйлөөбүз керектигин насаат кылган.

Тилдин көптөгөн руханий оорулары бар. Булардын бири да – ушак. Ушак – жогорудагы ыйык хадисте да түшүндүрүлүп кеткендей, бир адамдын аркасынан анын кемчилигин айтуу, аны жамандоо. Бул кемчилик анын дене-мүчөсү, теги, адеп-ахлагы, кийим-кечеси, дини менен байланыштуу болушу мүмкүн. Бою кыска, атасы жаман киши, эки жүздүү, жалганчы, кумарпоз, ишенимсиз киши сыяктуу. Ушул жана ушуга окшогон кемчиликтер менен айыптарды дин боордошунун аркасынан айтуу – ушак жана күнөө. Ыйык Куранда Алла таала мындай деп буюрган:

وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا اَيُحِبُّ اَحَدُكُمْ اَنْ يَاْكُلَ لَحْمَ اَخ۪يهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ وَاتَّقُوا اللّٰهَ اِنَّ اللّٰهَ تَوَّابٌ رَح۪يمٌ •

“Бири бириңердин артыңардан кайбат кылбагыла. Силердин араңардан ким өлгөн бир тууганынын этин жегенди жакшы көрсүн? Силер аны жактырбайсыңар. Чындыгында Алла – тооболорду кабыл кылуучу, Боорукер.”[507]

Имам Газали ушактын эң башкы себептеринин биринин кек сактоо экендигин айткан. Бир киши кимдир бирөөгө кек сактагандыктан, аны ушактап, анын аркасынан жаман сөз айтуудан ырахат алат деген. Ал эми, момун кек сактабайт. Ага жарашкан нерсе – кечирим көрсөтүү, кең пейил болуу.

Азирети Айша мындай деп эскерет: “Мен бир күнү пайгамбарыбызга:

– Эй, Алланын элчиси! Сафийянын (бул да пайгамбарыбыздын жубайы болгон) мындай болушу (айрым айтылгандар боюнча кыска бойлуу экенин көрсөтүп) сага жетет, – дегем, анда пайгамбарыбыз:

– Айша, ушундай бир сөз айттың дейсиң, эгерде бул сөз деңиздин суусуна аралашканда, аны бузуп жибермек эле[508], – деп айткан.”

Ошондой эле азирети Айша мындай деп да эскерет: “Мен дагы бир күнү пайгамбарыбызга бир кишинин тышкы көрүнүшү менен кыймыл-аракеттерин туурап, айтып берген элем. Муну көрүп отуруп пайгамбарыбыз: “Мага бул үчүн бүтүндөй дүйнөнү беришсе да, бир адамдын кандайдыр бир кемчилигин туураганды жана аны сүрөттөгөндү эч качан жактырбайм,” – деп айткан.”

Пайгамбарыбыз мусулман боордошунун аркасынан ушактагандардын абдан катуу азап тартышарын эскертип, мындай деп буюрган: “Мен миражга чыккан түнү бир элдин жанынан өттүм. Булар жез тырмактары менен беттери менен көкүрөктөрүн тырмалап жатышты. Мен:

– Оо, Жабраил! Булар кимдер? – деп сурадым.

– Булар адамдардын этин жегендер (ушак айткандар), алардын абийири менен ар-намысына сөз тийгизгендер, – деди.”[509]

Ушак айтуу күнөө болгондой эле, айтылган ушакты угуу да – күнөө. Бир жерде боордошу жамандалып жатканда, анын абийири менен ар-намысына сөз тийип жатканда, муну уккан мусулман кишинин милдети – буга бөгөт болуу. Анткени бир мусулмандын каны жана мал-мүлкү сыяктуу абийири жана ар-намысы да арам, б.а. ал ар түрдүү өкүм-зордуктан калкаланган. Пайгамбарыбыз мындай деп буюрат:

مَنْ رَدَّ عَنْ عِرْضِ أَخ۪يهِ رَدَّ اللّٰهُ عَنْ وَجْهِهِ النَّارَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ

“Бир киши боордошунун абийири менен ар-намысына сөз тийгизген кишиге каршы чыгып, аны жактаса, Алла таала кыямат күнү ал кишини тозоктон алыстатат.”[510]

Ушак айткан киши күнөөкөр болот. Бул күнөөлөрдөн арылуу үчүн бир гана тообо кылып, Алла тааладан кечирим суроо жетиштүү эмес. Тообо кылуу менен бирге аны ушактаган боордошуна барып, андан кечирим сурап ыраазычылыгын алуу керек. Ошондо гана бул күнөөдөн арылган болот.

15) Чагымчылык (сөз ташуу)

Динибиз бардык мусулмандардын боордош экендиктерин белгилеп, боордоштукка зыян келтире турган бардык нерсеге тыюу салган. Боордоштукка залакасын тийгизе турган начар мүнөздөрдүн бири да – чагымчылык. Арап тилинде ал намима, ал эми аны жасаган адам наммаам деп айтылат.

Чагымчылык – адамдардын мамилесин бузуу үчүн бирөөнүн сөзүн экинчисине жеткирүү. Бул – абдан жаман мүнөз, момунга эч качан жарашпайт. Чагымчы адам адамдарды бири-бири менен кайраштырат. Бир тууганды бир тууганга кас кылат. Ата менен баланы, аял менен күйөөнү бири-биринен ажыратат. Чоң балээлерге себеп болот.

Момундун милдети – адамдарды кайраштырып, мамилелерин бузуу жана аларды бири-бири менен кас кылуу эмес. Тескерисинче, таарынгандарды жараштырып, касташкандарды достоштуруп аларды бири-бирине жакындаштыруу, мамилелерин оңдоо.

Чагымчылык кылгандар көргө киргенден баштап эле Алла тааланын казабына кабылышып, азап тартышат.

Ибн Аббас мындай деп эскерет: “Пайгамбарыбыз кабырстандын жанынан өтүп баратканда: “Бул кабырда жаткандар азап тартууда. Бирок алардын бул азабы (алардын ою боюнча) анчалык чоң нерсе үчүн деле эмес,” – деп айтат. Андан кийин сөзүн улантып: “Ооба (алар муну канчалык жөнөкөй нерсе катары көрүшсө да), күнөөлөрү чоң эле. Бирөө заарадан этияттап жакшылап тазаланбайт эле. Экинчиси болсо чагымчылык кылчу,”– деп белгилейт”[511]

Башка бир ыйык хадисте мындай деп айтылган:

لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ نَمَّامٌ

“Мамилелерин бузуу үчүн бирөөнүн сөзүн бирөөнө жеткирген киши бейишке кире албайт.”[512]

Пайгамбарыбыз жолдошторунун эч биринин сөзүнүн өзүнө башкалар аркылуу жетишин жактырбай минтип буюрган: “Сахабаларымдын эч бири башка бирөө жөнүндө мага жакпай турган нерсени жеткирбесин. Анткени мен силердин алдыңарга таза жүрөгүм менен (мээрим толгон көңүлүм менен) чыккым келет.”[513]

Эки жүздүүлүк – момун үчүн эң начар сапаттардын бири.Пайгамбарыбыз:

اِنَّ مِنْ شِرَارِ النَّاسِ ذَا الْوَجْهَيْنِ الَّذ۪ي يَاْت۪ي هٰؤُلَٓاءِ بِوَجْهٍ وَهٰؤُلَٓاءِ بِوَجْهٍ

“Албетте, адамдардын эң жаманы эки жүздүү кишилер, алар бирөөнө башка жүз менен, экинчисине башка бир жүз менен барышат.”[514]

Бул тема менен байланыштуу ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

وَلَا تُطِعْ كُلَّ حَلَّافٍ مَه۪ينٍ • هَمَّازٍ مَشَّٓاءٍ بِنَم۪يمٍ •

“Анткор, абийирсиз, ар дайым ар кимден кемчилик издеген жана сөз ташыганга моюн сунба.”[515]

16) Жаман ойлоо

Алла таала ыйык Куранда мындай деп буюрган:

وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِه۪ عِلْمٌ ... •

“Так билбеген нерсең тууралуу сөз сүйлөбө...”[516]

Алла таала бул аят менен бизге абдан маанилүү бир маселе боюнча эскертип, жакшы билбеген жана көрбөгөн кишилерибиз тууралуу сөз сүйлөшүбүзгө, жаман пикирде болушубузга тыюу салган. Анткени адамдын уккан нерселеринин көбү жалган, бир бөлүгү да кек сактоо менен жек көрүүнүн натыйжасы болушу мүмкүн. Ошондуктан так маалыматка таянбаган нерселерден сактаныш керек.

Негизинен мусулман киши бардык нерсеге абайлап, этияттык менен мамиле кылат. Анткени пайгамбарыбыз:

كَفٰى بِالْمَرْءِ كَذِبًا اَنْ يُحَدِّثَ بِكُلِّ مَا سَمِعَ

“Укканынын баарын айта берүү – калпка айланып адамга жетет,”[517] – деп буюрган.

Кээде жакшы билбеген бир нерсе жөнүндө сөз кылып, анан акырында анын биз айткандай эмес экендиги түшүнүктүү болгондо, уят болуп, “биз ушинтип ойлогонбуз” деп айтууга мажбур болобуз. Өзгөчө чын-төгүнү белгисиз, божомол сөздөрдү угуп алып, анан ага таянып дин боордошубуз жөнүндө жаман ойлоп, ал тууралуу жаңылыш бүтүмгө келсек, анда абдан чоң адилетсиздик кылып, күнөөгө баткан болобуз. Кимдир бирөөнүн кандайдыр бир кыймыл-аракетинен шек санап, дароо ал тууралуу жаман ойго келип бүтүм чыгарбашыбыз керек.

Итбан бин Малик мындай деп эскерет: “Мен өз уруум Бану Салимге намаз окутар элем. Бану Салим менен мен жашаган жердин ортосунда бир суу бар эле. Жамгыр жааганда ал суу кирип, алардын мечитине барышым кыйын болуп калчу. Ушул себептен бир күнү пайгамбарыбызга барып:

– Эй, Алланын элчиси! Көздөрүм начарлады. Жолумда бир аккан суу бар, жамгыр жааган кезде аны кечип, мечитке барышым кыйын болуп жатат. Менин мындай тилегим бар, бир күнү мага келип, үйүмдүн бир бурчунда намаз окут, мен да намаз окуган жериңди намаз жайы кылып алайын (мечитке бара албай калганымда, намазымды ал жерде окуюн), – дедим. Пайгамбарыбыз (Бадр согушуна катышкан бул кишинин көңүлүн жай кылыш үчүн):

– Буйруса, бул тилегиңди аткарамын, – деди.

Эртеси күнү эртең менен пайгамбарыбыз менен Абу Бакр күн көтөрүлгөн кезде мага келишти. Пайгамбарыбыз үйүмө кириш үчүн уруксат сурады, дароо ичкери киргиздим. Үйгө киргенде отурган жок.

– Кайсы жерде намаз окушумду каалайсың? – деп сурады. Намаз окушун каалган жеримди ага көрсөттүм. Пайгамбарыбыз дароо намазга турду. Биз да аркасында катар турдук. Эки рекет намаз окутуп, салам берди. Биз да салам бердик. Ал үчүн даярдалган ич майга ундан куурулуп бышырылган шорпону ичүү үчүн отургуздук. Пайгамбарыбыздын үйүмө келгенин уккан эл үйүмө батпай кетти. Элдин ичинен бирөө (Малик бин ад-Духшумду айтып):

– Малик кайда? – деп сурады. Ошол жерде тургандардын бири:

– Ал − Алла тааланы жана пайгамбарын сүйбөгөн бир мунафык, – деди. Муну уккан пайгамбарыбыз:

– Андай дебе, көрбөй турасыңбы? Ал Алла тааланын ыраазычылыгын айтып “Лаа илааха иллаллах” деп жатат, – деп айтты. Тиги киши:

– Алла таала менен пайгамбары бизден жакшы билет, бирок ошондой болсо да биз Алла тааланы оозго алып касам ичип карганып туруп айта алабыз. Биз Маликтин мунафыктарды жакшы көргөнүн жана алар менен сүйлөшкөнүн көрүп жүрөбүз, – дегенде, пайгамбарыбыз:

– Алла тааланын ыраазычылыгын көздөп, “Лаа илааха иллаллах” деп айткан кишиге Алла таала тозокту арам кылган, – деп буюрду (ушундайча чын-төгүнү билинбеген бул божомол айтуунун туура эмес болорун билдирди).[518]

Алла таала ыйык Куранда:

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا اجْتَنِبُوا كَث۪يرًا مِنَ الظَّنِّ اِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ اِثْمٌ ... •

“Эй, ыймандуулар! Күмөн саноонун көпчүлүгүнөн арылгыла. Анткени, айрым шек саноолор – күнөө,”[519] - деп буюрган.

Пайгамбарыбыз да:

اِيَّاكُمْ وَالظَّنَّ فَاِنَّ الظَّنَّ أَكْذَبُ الْحَد۪يثِ

“Жаман божомол ойлордон сактангыла. Анткени божомол – сөздөрдүн эң жаманы,”[520] - деп буюрган.

Жогорудагы ыйык аятта Алла таала бирөө тууралуу жаман ойлоодон сактанышыбызды буюруп, эч кимдин жашыруун абалдарын, айып жана кемчиликтерин иликтебешибизди насаат кылган. Башкалардын кемчиликтерин издеген кишилердин өз кемчиликтерин Алла таала ортого чыгарып коёт. Ошондуктан пайгамбарыбыз да мындай деп буюрган: “Мусулмандардын кемчиликтерин издебегиле. Кимде-ким мусулмандардын кемчиликтерин издесе, Алла таала да анын кемчилигин ашкерелеп, өз үйүндө да болсо аны уят кылып, маскаралайт.”[521]

Айтылып жүргөн риваяттарга караганда азирети Өмөр халифа болуп турганда, Мадинаны түнкүсүн байкоо үчүн кыдырчу экен. Бир түнү бир үйдө ырдап отурган бир кишинин үнүн угат. Дубалдан ашып өтүп, үйдүн ичине кирип барат. Караса, бир киши бир аял менен жанында шарап коюп алып отурган экен. Ал кишиге:

– Эй, Алла тааланын душманы, сен күнөө кылсаң, Алла таала сенин күнөөңдү жашырат деп ойлодуңбу? – деди. Тиги киши:

– Шашпа, эй, момундардын амири, мен бир күнөө кылган болсом, сен үч күнөө кылдың. Алла таала: “Кемчиликтерди иликтебегиле,”– деп буюрат. Сен жашыруун болгонду иликтедиң. Алла таала: “Үйлөргө эшигинен киргиле,”[522] - деп буюрат, сен болсо дубалдан ашып кирдиң. Алла таала: “Өз үйүңөрдөн башка үйгө келгениңерди билдирип, үйдөгү кишилерге салам бермейинче кирбегиле,”[523] - деп буюрат, сен болсо менин үйүмө уруксатсыз кирдиң, - деди. Муну уккан азирети Өмөр:

– Кандайча, азыр мен силерге кечирим кылсам, силер да мени кечирип тообо кыласыңарбы? – деди. Андан кийин үйдөн чыгып кетти.[524]

Көрүнүп тургандай бирөө жөнүндө жаман ойлоо жана дин боордошунун жашыруун кемчиликтери менен айыптарын иликтөөгө динибизде тыюу салынган жана ал күнөө болуп эсептелет. Мындай күнөө кылган киши бул күнөөдөн арылыш үчүн дароо тообо кылып, жаман ойлогон кишилерден кечирим сурап ыраазычылыгын алуу керек.

Божомол ойлордун бардыгы эле күнөө боло бербейт. Алсак, кимдир бирөө тууралуу жакшы нерселер ойлоо күнөө эмес. Пайгамбарыбыз:

لَا يَمُوتَنَّ أَحَدُكُمْ إِلَّا وَهُوَ يُحْسِنُ الظَّنَّ بِاللّٰهِ

“Силердин араңардан Алла таала жөнүндө жакшы ойлобостон өлүп кеткен болбосун,”[525] – деп буюрган.

Жакшы деп ойлогон кишибиз ойлогонубуздай чыкпаса, биз ал үчүн жооптуу болбойбуз. Анткени биз так билбеген бир маселеде адамдар жөнүндө жакшы гана ойдо болгонбуз. Ал эми, ал жөнүндө жаман пикирде болсок, анда Алла тааланын буйругуна терс иш кылганыбыз үчүн күнөөгө баткан болобуз.

Мусулманды каапыр деп айтууга болбойт

Ыйман – ишенилиши керек болгон нерселерди чын жүрөктөн кабылдоо. Ал эми ишенимин ачык айтуу – жүрөктөгү ыймандын көрсөткүчү. Аллага чын жүрөктөн ишенген жана анысын ачык айткан киши момун, б.а. мусулман болот. Ишенимдин негиздерин танбаса, ал кишини каапыр деп айтууга болбойт.

Ишенген бир киши ишениминин зарылдыгы катары Алла тааланын буйруктарын орундатып, тыюу салган нерселеринен сактанышы керек. Диний өкүм-жоболорго каршы келбесе да напсисине жеңилип, же жалкоолуктун айынан буйруктарды орундатпаган жана тыюу салынган нерселерди орундатпаган киши милдетин аткарбагандыгы үчүн күнөөкөр болот, бирок динден чыкпайт. Мындай бир кишини каапыр дешке болбойт. Ал киши момун эле болуп эсептелет. Алла таала ыйык Куранда мындай деп буюрган:

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا تُوبُوٓا اِلَى اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحًا عَسٰى رَبُّكُمْ اَنْ يُكَفِّرَ عَنْكُمْ سَيِّـَٔاتِكُمْ •

“Эй, ыймандуулар! Аллага чындап тообо кылгыла. Балким Эгеңер күнөөңөрдү кечирип, силердин жамандыктарыңарды жашырат.”[526]

Улуу кудуреттүү Жаратканыбыз күнөө кылган пенделерине момун катары кайрылып, аларды тообо кылууга чакырып жатканда, бир мусулман башка бир мусулманды күнөө кылганынан улам кантип каапыр дей алат? Бир мусулман дин боордошун жолдон чыккан жолбун жана каапыр катары күнөөлөп элге маскара кыла албайт. Мындай кыймыл-аракет мусулманга таптакыр жат көрүнүш. Мындай аракеттин абдан коркунучтуу жана кооптуу экендигин Сахихи Бухарийде орун алган бир хадистен билсек болот. Абу Зарр тарабынан айтылган хадисте пайгамбарыбыз мындай деп буюрат:

لَا يَرْم۪ي رَجُلٌ رَجُلًا بِالْفُسُوقِ وَلَا يَرْم۪يهِ بِالْكُفْرِ إِلَّا ارْتَدَّتْ عَلَيْهِ إِنْ لَمْ يَكُنْ صَاحِبُهُ كَذٰلِكَ

“Эч бир киши башка бир кишиге жолдон чыккан жолбун деп сөз тийгизип, каапыр деп айта албайт. Эгерде анын жолбун деген кишиси жолбун эмес, каапыр деген кишиси каапыр эмес болсо, бул сыпаттар сөзсүз түрдө аларды айткан кишиге кайтат.”[527]

Бул маселе боюнча дагы бир хадисте мындай деп айтылган:

اِذَا اَكْفَرَ الرَّجُلُ اَخَاهُ فَقَدْ بَاءَ بِهَا اَحَدُهُمَا

“Бир киши дин боордошуна каапыр деп айтса, бул сөз экөөнүн бирөөнө кайтат.”[528]

Башкача айтканда, бир мусулман дин боордошун жолдон чыгып, каапыр болдуң деп күнөөлөсө жана күнөөлөгөн кишиси чындап эле ошондой болсо да, аны антип күнөөлөп көргөзүү жайиз эмес. Эгерде жолдон чыккан деген кишиси жолдон чыкпаган болсо, анда өзү жолдон чыгат. Каапыр деген кишиси каапыр болбосо, анда бул сөз кайтып, аны айткан кишинин каапыр болушуна себеп болот. Анткени ал бул сөзү менен бир момундун каапыр экендигине өкүм чыгарган болот. Өкүм чыгарган кишиси чындап эле каапыр болбосо, анда өзүнө өкүм чыгарган болот.[529] Ал эми минтип күнөөлөө бир мусулмандын өзү үчүн жасаган абдан чоң жамандыгы болуп эсептелет. Бул тема боюнча башка бир хадисте да мындай деп айтылган:

مَنْ دَعَا رَجُلًا بِالْكُفْرِ اَوْ قَالَ عَدُوَّ اللّٰهِ وَلَيْسَ كَذٰلِكَ اِلَّا حَارَ عَلَيْهِ

“Кимде-ким бир кишиге “Оо, каапыр!”, же “Алланын душманы!” десе, бирок ал киши айтканындай болбосо, ал сөздөр аны айтканга кайтат.”[530]

Демек, мусулмандын милдети – башка кишилердин кемчиликтерин жайып, аларды капа кылуу эмес, аларга кеңеш берүү жана көңүлүн оорутпагыдай жылуу сөздөр аркылуу эскертүү.

Бир мусулманды каапыр деп айтуу – абдан коркунучтуу. Анткени ал башка бирөөнүн каапыр болушуна ыраазы болуу дегенди билдирет жана бул бир мусулман үчүн ойго келбей турган нерсе. Анын үстүнө бир мусулмандын каапыр экендигине өкүм чыгаруу абдан кыйын. Бир мусулмандын каапыр экендигин көрсөткөн көптөгөн ишараттар болсо жана каапыр эмес экендигин көрсөткөн бир ишарат да болсо, ал кишинин каапыр эмес экендигине бүтүм чыгарылат.[531] Ал тургай бир кишиде болгон жүз сыпаттын токсон тогузу каапыр экендигин, бири болсо каапыр эмес экендигин көрсөтсө, анда деле ал кишинин мусулман экендигине өкүм чыгарылат.[532]

Бир кишинин кылган ибадаттары менен мактанып, башкалардын жанында бой көтөрүшү да туура эмес. Ошондуктан ыйык Куранда:

فَلَا تُزَكُّٓوا اَنْفُسَكُمْ هُوَ اَعْلَمُ بِمَنِ اتَّقٰى •

“Өзүңөрдү актабай эле койгула, анткени Ал (Алла таала) жамандыктан сактангандарды абдан жакшы билет,”[533] – деп буюрулган. Пайгамбарыбыз да мындай деп айткан:

قَالَ رَجُلٌ: وَاللّٰهِ لَا يَغْفِرُ اللّٰهُ لِفُلَانٍ، فَقَالَ اللّٰهُ عَزَّ وَجَلَّ: مَنْ ذَا الَّذ۪ى يَتَأَلّٰى عَلٰى اَنْ لَا اَغْفِرَ لِفُلَانٍ اِنّ۪ى قَدْ غَفَرْتُ لَهُ وَاَحْبَطْتُ عَمَلَكَ

“Бир киши: “Кудай урсун, Алла таала баланча кишини кечирбейт,” – дейт. Бул сөздөн улам азиз жана улуу Алла таала: “Баланча кишини кечирбей турганымды ким далилдей алат. Албетте мен ал адамды кечирип, сенин кылган амалдарыңдын сообун болсо жоюп салам,” – деп буюрат.”[534]

Башкаларды жамандоо, алардын кемчиликтери менен каталарын ашкерелеп, өзүн актоо туура эмес. Ошондой эле Алла тааланын кимди кечирип кимди кечирбей турганы тууралуу өкүм чыгарууга да эч кимдин акысы жок. Мусулман киши башкалардын кемчиликтери менен алек болбой, өзүнүн кемчиликтерин оңдоого аракет кылышы абзел.

17) Мазактоо

Динибиз бардык мусулмандарды боордош кылып, ал эми боордоштукка жатпаган жана алардын мамилесин буза турган ар кандай сөздөр менен кыймыл-аракеттерге тыюу салган.

Ошону менен бирге эле динибиз бир кишини мазактоонун, анын көңүлүн оорута турган кандайдыр бир катуу сөз айтуунун жана ага жакпаган такма ат коюнун чоң күнөө экендигин билдирип, булардан оолак болууга үндөгөн. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا لَا يَسْخَرْ قَوْمٌ مِنْ قَوْمٍ عَسٰىٓ اَنْ يَكُونُوا خَيْرًا مِنْهُمْ وَلَا نِسَٓاءٌ مِنْ نِسَٓاءٍ عَسٰىٓ اَنْ يَكُنَّ خَيْرًا مِنْهُنَّ وَلَا تَلْمِزُوٓا اَنْفُسَكُمْ وَلَا تَنَابَزُوا بِالْاَلْقَابِ بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْا۪يمَانِ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَاُو۬لٰٓئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ •

“Эй, ыймандуулар! Бир эл экинчи (башка) бир элди мазактабасын. Балким алар тигилерден дагы жакшыраак. Аялдар да аялдарды келеке кылбасын. Балким алар өздөрүнөн дагы жакшыраак. Өзүңөрдү (бири-бириңерди) жемелебегиле! Бири бириңди жакпаган аттар менен атабагыла! Ыйманга келгенден кийин бузукулук – кандай ыплас! Кимде-ким тообо кылбаса, демек, алар - заалымдар.”[535]

Пайгамбарыбыз да: “Бири-бириңерге ичи тардык кылбагыла. Соода-сатыкта бири-бириңерди алдабагыла. Бири-бириңерге таарынып жүрө бербегиле жана бири-бириңерден жүзүңөрдү үйүрбөгүлө. Бири-бириңердин бүтөйүн деп калган соодаңарды бузбагыла. Алла тааланын пенделери, бир тууган болгула.

Мусулман – мусулмандын бир тууганы. Ага зулум көрсөтпөйт, аны көмөксүз калтырбайт, аны кемсинтпейт,” – деп буюруп, андан кийин үч жолу көкүрөгүн көрсөтүп: “Такыбаалык – мынабу жерде. Бир кишинин жаман болушу үчүн мусулман боордошун кемсинтиши жетиштүү. Мусулмандын мусулманга каны, мал-мүлкү, ар-намысы – арам,”[536] - деп буюрган жана мусулманды мазактап, кемсинтүүнүн канчалык жаман жорук экендигин билдирген.

Бир адамды мазактоо аны өзүнөн төмөн көрүү дегенди билдирет. Чындыгында, адам – урмат-сыйга татыктуу улуу бир зат. Алла таала кадырлаган адамды кемсинтүү – жаңылыштык жана ката. Ошондой эле Алла таала, мазакталган кишинин Алла тааланын алдында мазактаган кишиден кадырлуураак болушу мүмкүн экендигин билдирип, маданияттуулукка жана адамкерчиликке жатпаган бул жүрүш-туруштан арылууну буюрган.

Алла таала колу менен, же тили менен бирөөгө тийишкенди, же бирөөнү таарынтканды адат кылып алган ушакчылар менен байланыштуу мындай деп буюрган:

وَيْلٌ لِكُلِّ هُمَزَةٍ لُمَزَةٍ • اَلَّذ۪ي جَمَعَ مَالًا وَعَدَّدَهُ • يَحْسَبُ اَنَّ مَالَهُٓ اَخْلَدَهُ • كَلَّا لَيُنْبَذَنَّ فِي الْحُطَمَةِۘ • وَمَٓا اَدْرٰيكَ مَا الْحُطَمَةُ • نَارُ اللّٰهِ الْمُوقَدَةُ • اَلَّت۪ي تَطَّلِعُ عَلَى الْاَفْـِٔدَةِ • اِنَّهَا عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ • ف۪ي عَمَدٍ مُمَدَّدَةٍ •

“Тили жана кыймыл-аракети менен кайбат кылуучуларга азап болсун! Ал мал-жүйнө топтоп, аны санады. Топтогон мал-дүйнөсү аны түбөлүктүү кылат деп ойлойт. Жок! (Андай болбойт) ал сөзсүз «быркыратуучуга» (тозокко) ыргытылат. «Быркыратуучу» эмне экенин билесиңби? Ал Алланын жагылган оту. Ал (денени көзөп өтүп) жүрөктөргө чейин жетет. Албетте, ал алардын үстүнө жабылат. Тартылган устундардын ичинде (болушат).”[537]

Демек, кимдир бирөөнү шылдыңдап мазактоо аны капа кылып, көңүлүн оорутат. Ал эми башка бирөөнү жөн жерден таарынткан киши күнөө кылган болот. Анткени динибиз адамга эле эмес, башка жандууларга да кордук көрсөтүүнү арам кылып, ага тыюу салган.

18) Уурулук жана адилетсиздик

Динибиз боюнча адамдын өмүрү, абийири жана ар-намысы сыяктуу эле мал-мүлкү да – кымбат жана кол тийгис. Бир адамдын жанын кыюу, абийири менен ар-намысына шек келтирүү канчалык чоң күнөө болсо, анын мал-мүлкүн акысыз түрдө колунан алуу да ошондой эле чоң күнөө жана арам.

Жок жерден пайда табуу дегенде адеп акылга келген нерсе уурулук жана андан табылган пайда. Алдамчылык, көз боёмочулук, чөнтөкчүлүк, жалган күбөчүлүк, паракордук жана ушуга окшогон кандайдыр бир мыйзамсыз жол менен башка бирөөнүн мал-мүлкүн колунан алуу да уурулуктун түрүнө кирет жана күнөө болуп саналат. Алла таала ыйык Куранда мындай деп буюрган:

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا لَا تَاْكُلُوٓا اَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ اِلَّٓا اَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوٓا اَنْفُسَكُمْ اِنَّ اللّٰهَ كَانَ بِكُمْ رَح۪يمًا •

“Эй, ыйман келтиргендер! Бир-бириңдин мал-мүлкүңдү арам жолдор менен жебегиле! Бирок, бул өзүңөрдүн ыраазычылыгыңар менен болгон соода болсо, анда жегиле. Өзүңөрдү өзүңөр өлтүрбөгүлө! Акыйкатта, Алла силерге Мээримдүү.”[538]

Пайгамбарыбыз да мындай деп буюрган:

مَنِ ادَّعٰى مَا لَيْسَ لَهُ فَلَيْسَ مِنَّا وَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ

“Кимде-ким негизсиз эле талашып, өзүнүкү болбогон бир нерсени өзүнө ыйгарып алууга аракет кылса, ал бизден эмес. Ал тозоктогу жайына даярдансын.”[539]

Момун киши эч кимдин мал-мүлкүнө акысыз түрдө кол сунбайт. Талаада, бакта жана бакчада өз чегинен өтүп, кошуналарынын мүлкүнө кол салбайт.

Кишилердин жеке менчигине таандык болгон мал-мүлк жана жерлеринен акысыз түрдө бир нерсени алуу канчалык күнөө болсо, жалпы коомго таандык мал-мүлк жана жерлерден бир нерсени уурдоо да ошондой эле деңгээлде күнөө болуп саналат. Анткени мында бардык элдин, ал гана эмес али жетиле элек жетимдин да акысы бар.

Уурулук жол менен өз менчигине мал, акча жана жер өткөрүп алгандардын кыямат күнү жазаландырыла турганы пайгамбарыбыз тарабынан билдирилген жана мындай деп буюрулган:

مَنْ أَخَذَ مِنَ الْاَرْضِ شَيْئًا بِغَيْرِ حَقِّهِ خُسِفَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلٰى سَبْعِ أَرَض۪ينَ

“Кимде-ким акысыз түрдө башкага таандык жерден бир нерсе алса, кыямат күнү уруксатсыз алган жеринен жети кабат жерге киргизилет.”[540]

مَنْ ظَلَمَ ق۪يدَ شِبْرٍ مِنَ الْاَرْضِ طُوِّقَهُ مِنْ سَبْعِ أَرَض۪ينَ

“Бир киши акысыз түрдө башка бирөөнүн жерин ээлеп алса, ал жердин жети кабаты да ал кишинин мойнуна өткөзүлөт.”[541]

Чындыгында, мусулман – мусулмандын боордошу, ага зулумдук көрсөтпөйт, адилетсиздик кылбайт. Бир күнү Алла тааланын алдында кылгандарынын эсебин бере турганын, кылган күнөөлөрүнүн жазасын тарта турганын билет. Ушул себептен пайгамбарыбыз момундардын Алла тааланын алдына арам пайда жана кул акысы менен барбашын насаат кылып, мындай деп буюрган:

مَنْ كَانَتْ لَهُ مَظْلَمَةٌ لِاَحَدٍ مِنْ عِرْضِهِ أَوْ شَىْءٍ فَلْيَتَحَلَّلْهُ مِنْهُ الْيَوْمَ، قَبْلَ أَنْ لَا يَكُونَ د۪ينَارٌ وَلَا دِرْهَمٌ، إِنْ كَانَ لَهُ عَمَلٌ صَالِحٌ أُخِذَ مِنْهُ بِقَدْرِ مَظْلَمَتِهِ، وَإِنْ لَمْ تَكُنْ لَهُ حَسَنَاتٌ أُخِذَ مِنْ سَيِّئَاتِ صَاحِبِهِ فَحُمِلَ عَلَيْهِ

“Кимде-ким дин боордошунун абийирине, же болбосо мал-мүлкүнө акысыз түрдө кол тийгизген болсо, алтын, күмүш табылбаган (кыямат) күнүнөн мурун аны менен адалдашсын. Болбосо, кылган адилетсиздигинин өлчөмүндө анын жакшылыктарынан алынып, акы ээсине берилет. Жакшылыгы жок болсо, акы ээсинин күнөөлөрүнөн алынып, адилетсиздик кылганга жүктөлөт.”[542]

Анткени, кыямат күнү бардык кишилердин акысы толугу менен берилет, эч кимге адилетсиздик көрсөтүлбөйт.

Тообо

Тообо сөздүктө “сөзүн кайра алуу, сөзүнөн кайтуу” дегенди түшүндүрөт. Ал эми диний термин катары кылган кандайдыр бир күнөөсүнө өкүнүп, экинчи аны кылбай турганына байланыштуу Алла таалага убада берүү жана Андан кечирим суроо.

Тообо – Алла тааланын бизге, б.а. пенделерине ыроологон бир жакшылыгы. Кылган күнөөлөрүбүздөн арылуунун жолу. Пайгамбарлардан башка эч кимдин телегейи тегиз эмес, андыктан күнөө кылышы мүмкүн. Ошондуктан пайгамбарыбыз:

كُلُّ بَن۪ي اٰدَمَ خَطَّاءٌ وَخَيْرُ الْخَطَّائ۪ينَ التَّوَّابُونَ

“Адам баласынын бардыгы күнөө кылат. Ал эми күнөө кылгандардын эң кайырдуусу – тообо кылгандар,”[543] - деп буюруп, катасыз адам болбой тургандыгын билдирген.

Бир киши катасынын көптүгүнөн улам үмүтсүздүккө кабылбай, кылган каталарынан улам өкүнүп, Алла таалага баш коё турган болсо, кудуреттүү Жараткандын тообосун кабыл кылып, аны кечире турганын билиши керек. Чындыгында, ыйык Куранда да мындай деп буюрулган:

وَهُوَ الَّذ۪ي يَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبَادِه۪ وَيَعْفُوا عَنِ السَّيِّـَٔاتِ وَيَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ •

“Ал өз пенделеринин тообосун кабыл алат, күнөө иштерин кечирет жана силердин эмне кылып жатканыңарды билип турат.”[544]

Тообо – Алла тааланын буйругу. Кылган күнөөлөрүбүз үчүн тообо кылышыбызды Алла таала буюрган. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

وَتُوبُوٓا اِلَى اللّٰهِ جَم۪يعًا اَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ •

“Эй, момундар! Ырахатка жетиш үчүн бардыгыңар Аллага тообо кылгыла.”[545]

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا تُوبُوٓا اِلَى اللّٰهِ تَوْبَةً نَصُوحًا •

“Эй, ыйман келтиргендер! Аллага чындап тообо кылгыла!”[546]

Пайгамбарыбыз да:

يَا أَيُّهَا النَّاسُ تُوبُوا إِلَى اللّٰهِ فَإِنّ۪ي أَتُوبُ فِي الْيَوْمِ إِلَيْهِ مِائَةَ مَرَّةٍ

“Эй, адамдар! Аллага тообо кылгыла жана Андан кечирим тилегиле, мен күнүгө жүз жолу тообо кыламын,”[547] - деп буюрган.

Момундун өмүрүнүн акыркы деминдеги тообосунун да кабыл боло турганы айтылса да, тообону мынчалык кечиктирүү эч туура эмес. Ката кылган соң дароо аркасынын тообо кылып, Алла тааланын чексиз ырайымы жана кечиримдүүлүгүнө сыйынуу керек. Ошондуктан ыйык Куранда да мындай деп буюрулган:

اِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللّٰهِ لِلَّذ۪ينَ يَعْمَلُونَ السُّوٓءَ بِجَهَالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَر۪يبٍ فَاُو۬لٰٓئِكَ يَتُوبُ اللّٰهُ عَلَيْهِمْ وَكَانَ اللّٰهُ عَل۪يمًا حَك۪يمًا • وَلَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذ۪ينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّـَٔاتِ حَتّٰٓى اِذَا حَضَرَ اَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ اِنّ۪ي تُبْتُ الْـٰٔنَ وَلَا الَّذ۪ينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ اُو۬لٰٓئِكَ اَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا اَل۪يمًا •

“Күнөөнү билбестиктен жасап, кайра тезинен тообо кылып өкүнгөндөргө, Алланын кечирими болот. Акыйкатта Алла – Билүүчү, Даанышман. Күнөөлөрдү жасап, анан алардын ичинен бирөөнө өлүм келген учурда ал: “Мен азыр өкүндүм, тообо кылдым!” – деп айтса, ага тообо жок. Ошондой эле каапыр бойдон өлүп калгандарга да кечирим жок. Аларга Биз катуу азапты даярдадык.”[548]

Жогорудагы аяттардан түшүнүктүү болуп тургандай, жаны оозуна келип, бирок али жашоодон үмүтүн үзө электе тообо кылып, ыйман келтирүүгө болот. Ал эми жаны чыгардан мурун жашоодон үмүтүн үзгөн кишинин тообо кылып, ыйман келтириши кабыл болбойт. Ыйман келтиргенден кийин жакшы иш кыла турганчалык бир мөөнөт болушу керек. Бирок күнөөкөр мусулмандын өмүрүнүн акыркы деминдеги тообосу да кабыл болушу мүмкүн. Анткени Алла тааланын ырайымынан үмүт үзүлбөйт.

Күнөөлөр өз ичинен дагы экиге бөлүнөт:

Биринчиси – ичимдик сыяктуу Алла таалага гана карата болуп, кул акысы менен байланышы болбогон күнөөлөр. Мындай күнөөлөргө тообо кылуунун үч шарты бар:

1) Күнөөдөн таптакыр алыстоо.

2) Кылган ишине өкүнүү.

3) Мындан кийин экинчи жолу кылбоо үчүн чечим чыгаруу.

Ал эми экинчиси – пара алуу, жалаа жабуу сыяктуу адамдын акысы менен байланыштуу болгон күнөөлөр.

Мындай күнөөлөр үчүн тообо кылуунун жогорудагы шарттары менен бирге башка бир шарты дагы бар. Ал – акы ээсине акысын кайтарып берүү, же болбосо аны менен адалдашуу.

Мына ушундайча шарттарына баш ийип, күнөөлөрүнө тообо кылган кишинин тообосу кабыл болот жана Алла таала ал кишини кечирип, тообо кылганы үчүн да ага ыраазы болот. Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

‏ اَللّٰهُ أَفْرَحُ بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ مِنْ أَحَدِكُمْ سَقَطَ عَلٰى بَع۪يرِهِ، وَقَدْ أَضَلَّهُ ف۪ي أَرْضِ فَلَاةٍ

“Кулу тообо кылганы үчүн Алла тааланын кубанычы силердин бирөөңөрдүн ээн талаа, эрме чөлдө төөсүн жоготуп жиберип, кайра тапкандагы кубанычынан көбүрөөк.”[549]

Алла таала тообо кылган кишинин күнөөлөрүн кечирип, ал гана эмес жамандыктарын да жакшылыкка айлантат.

[446] Исра сүрөсү. 32-аят.

[447] Бакара сүрөсү. 110-аят.

[448] Ниса сүрөсү. 31-аят.

[449] Нажм сүрөсү. 32-аят.

[450] Шархул-макасид. 2-том. 175-176-беттер.

[451] Ибн Касир тафсири. 1-том. 487-бет.

[452] Ибн Касир тафсири. 1-том. 486-бет.

[453] Бакара сүрөсү. 163-аят.

[454] Ихлас сүрөсү.

[455] Ниса сүрөсү. 48-аят.

[456] Бухарий. Анбия. 48.

[457] Маида сүрөсү. 72-аят.

[458] Бакара сүрөсү. 165-аят.

[459] Аали Имран сүрөсү. 31-аят.

[460] Саба сүрөсү. 23-аят.

[461] Кахф сүрөсү. 110-аят.

[462] Муслим. Зухд. 5.

[463] Муслим. Имара. 43.

[464] Исра сүрөсү. 33-аят.

[465] Анъаам сүрөсү. 151-аят.

[466] Бухарий. Рикак. 48; Муслим. Касама. 8.

[467] Бухарий. Тыб. 56.

[468] Исра сүрөсү. 36-аят.

[469] Хужурат сүрөсү. 6-аят.

[470] Муслим. Мукаддима. 3.

[471] Бухарий. Тыб. 48; Муслим. Иман. 38.

[472] Исра сүрөсү. 32-аят.

[473] Бухарий. Муслим. Тавба. 7.

[474] Бухарий. Иман. 11.

[475] Бухарий. Ашриба. 1.

[476] Анфал сүрөсү. 60-аят.

[477] Бухарий. Иман. 18; Муслим. Иман. 36.

[478] Анфал сүрөсү. 15-16-аяттар.

[479] Тавба сүрөсү. 118-аят.

[480] Хак дини Куран дили. 1-том. 369-бет; Бакара сүрөсүнүн 102-аятынын тафсири.

[481] Таха сүрөсү. 69-аят.

[482] ат-Таргиб ват-тархиб. 4-том. 33-бет (Хадисти Баззар айтып берген).

[483] Анъаам сүрөсү. 59-аят.

[484] Намл сүрөсү. 65-аят.

[485] Анъаам сүрөсү. 50-аят.

[486] Бухарий. Иман. 37.

[487] ат-Таргиб ват-тархиб. 4-том. 34-бет (Хадисти Баззар айтып берген).

[488] Муслим. Салам. 35.

[489] Маида сүрөсү. 90-аят.

[490] Муслим. Зухд. 2.

[491] Анъаам сүрөсү. 152-аят.

[492] Ниса сүрөсү. 2-аят.

[493] Ниса сүрөсү. 10-аят.

[494] Бухарий. Айман. 16.

[495] Тирмизий. Бирр. 7.

[496] ат-Таргиб ват-тархиб. 3-том. 328-бет (Хадисти Табараний айтып берген).

[497] Муслим. Бирр. 3.

[498] Тирмизий. Бирр. 3.

[499] Танвирул-хавалик ала Муваттаил-Имам Малик. 2-том. 252-бет.

[500] Бухарий. Иман. 24; Муслим. Иман. 25.

[501] Бухарий. Адаб. 69; Муслим. Бирр. 29.

[502] Абу Дауд. Адаб. 88.

[503] Ниса сүрөсү. 135-аят.

[504] Бухарий. Шахадат. 10; Муслим. Иман. 38.

[505] Муслим. Бирр. 20; Абу Дауд. Адаб. 40.

[506] Муслим. Зухд. 6.

[507] Хужурат сүрөсү. 12-аят.

[508] Абу Дауд. Адаб. 40; Тирмизий. Бирр. 20.

[509] Абу Дауд. Адаб. 40.

[510] Тирмизий. Бирр. 20.

[511] Бухарий. Жанаиз. 89; Муслим. Тахара. 111.

[512] Бухарий. Адаб. 50; Муслим. Иман. 45.

[513] Абу Дауд. Адаб. 33.

[514] Бухарий. Жанаиз. 82; Адаб. 49.

[515] Калам сүрөсү. 10-11-аят.

[516] Исра сүрөсү. 36-аят.

[517] Муслим. Иман. 3.

[518] Муслим. Масажид. 47.

[519] Хужурат сүрөсү. 12-аят.

[520] Бухарий. Адаб. 58; Муслим. Бирр. 9.

[521] Тирмизий. Бирр. 83.

[522] Бакара сүрөсү. 189-аят.

[523] Нур сүрөсү. 27-аят.

[524] Суютий. ад-Дуррул-Мансур. 6-том. 93-бет.

[525] Муслим. Жаннат. 19.

[526] Тахрим сүрөсү. 8-аят.

[527] Бухарий. Адаб. 44.

[528] Бухарий. Адаб. 73; Муслим. Иман. 26.

[529] Умдатул-Кари. 22-том. 157-бет.

[530] Риязус-Салихин. 3-том. 259-бет.

[531] Дурар. 1-том. 324-бет.

[532] Алийюул-Каари. Шарху Фикхил-Акбар. 296-бет.

[533] Нажм сүрөсү. 32-аят.

[534] Муслим. Бирр. 137.

[535] Хужурат сүрөсү. 11-аят.

[536] Муслим. Бирр. 10.

[537] Хумаза сүрөсү.

[538] Ниса сүрөсү. 29-аят.

[539] Ибн Маажа. Ахкам. 6.

[540] Бухарий. Мазалим. 13; Муслим. Мусакат. 30.

[541] Бухарий. Мазалим. 13; Муслим. Мусакат. 30.

[542] Бухарий. Мазалим. 10.

[543] Ибн Маажа. Зухд. 30.

[544] Шуура сүрөсү. 25-аят.

[545] Нур сүрөсү. 8-аят.

[546] Тахрим сүрөсү. 8-аят.

[547] Муслим. Зикр. 12.

[548] Ниса сүрөсү. 17-18-аяттар.

[549] Бухарий. Даават. 4; Муслим. Тавба. 1.

БЕШИНЧИ БӨЛҮМ

АХЛАК

АХЛАК

Ахлак – адамдын ички дүйнөсүнө сиңип калган кулк-мүнөз жана көнүмүш адаттар. Бул адаттар менен мүнөздөр өз эркибиз менен жасаган кыймыл-аракет жана жүрүш-туруштарыбызды пайда кылат.

Тулку-боюбуздун кыймыл-аракети ички дүйнөбүзгө байланыштуу. Рухубузга жакшы мүнөз жана адаттар сиңсе, дене-мүчөлөрүбүздүн кыймыл-аракети да жакшы болот. Бул “жакшы ахлак” деп айтылат. Эгерде рухубузга жаман мүнөз жана жаман адаттар сиңген болсо, анда дене-мүчөлөрүбүздүн кыймыл-аракеттери менен жүрүш-туруштары да жаман болот. Бул болсо “жаман ахлак” деп айтылат.

Ушул себептен сүйлөгөн сөзүбүз жана жүрүш-туруштарыбыздын жакшы, ахлагыбыздын бийик болушу үчүн жан-дүйнөбүздү жаман адаттардан арылтып, жакшы адаттарды сиңдиришибиз керек.

Ахлактын мааниси

Динибизде ахлактын абдан чоң мааниси жана олуттуу орду бар. Исламдын максаты – адамдарды бийик ахлакка ээ кылып, аларды ар тараптан өнүктүрүү. Диндин буйруктары менен тыюу салган нерселерине көз жүгүртсөк муну ачык-айкын түрдө көрө алабыз. Пайгамбарыбыз:

بُعِثْتُ لِاُتَمِّمَ مَكَارِمَ الْاَخْلَاقِ

“Мен бийик ахлакты толукташ үчүн жиберилдим,”[550] – деп буюруп, акыркы жана эң кереметтүү дин болгон Исламдын максаты менен башкы мүдөөсүн билдирген. Исламда бийик ахлактын ордун да төмөнкү сөздөр менен белгилеген:

اَلْاِسْلَامُ حُسْنُ الْخُلُقِ

“Ислам – бийик ахлак.”[551]

Исламдын өзү бийик ахлак болгонуна караганда ага ишенген мусулман да бийик ахлакка ээ болушу керек. Чындыгында, мусулмандын кадыр-баркы ахлагынын мыктылыгы менен өлчөнөт. Бийик ахлак – ыймандын жемиши. Мыкты жана бийик ахлакка ээ болбогон киши мөмөсүз даракка окшош болот. Бир мусулман Алла таала менен пайгамбарынын сүйүүсүнө жакшы жүрүм-турумдары жана бийик ахлагы аркылуу ээ болот.

Пайгамбарыбыздан минтип сурашат:

– Алла тааланын алдында эң сүйүктүү кулдар кимдер?

– Ахлагы эң бийик болгондор,[552] – деп буюрат.

Ошондой эле бир ыйык хадисинде да:

إِنَّ مِنْ أَحَبِّكُمْ إِلَىَّ وَأَقْرَبِكُمْ مِنّ۪ي مَجْلِسًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَحَاسِنَكُمْ أَخْلَاقًا

“Силердин ичиңерден ахлагы эң бийик болгон киши мен үчүн эң сүймөнчүктүү жана кыямат күнүндө мага эң жакын киши болот,”[553] - деп буюрган.

Көрүнүп тургандай, ырайымы чексиз кудуреттүү Алла тааланын ыраазычылыгына жетүү бул дүйнөгө кайыр үчүн жиберилген пайгамбарыбыздын сүйүүсүнө арзып, ага жакын болуп, бийик ахлактын ээси болуу аркылуу гана мүмкүн.

Адамдын ахлактуу болушу – көкүрөгүндөгү чыныгы ыймандын көрсөткүчү. Башкача айтканда, бекем жана чыныгы ыйманга ээ болгон кишинин ахлагы да жакшы болот, мындай кишилер жаман кылык-жоруктарды көрсөтүшпөйт. Пайгамбарыбыздын төмөнкү хадиси муну айгинелеп турат. Анда мындайча буюрган:

‏ إِنَّ مِنْ أَكْمَلِ الْمُؤْمِن۪ينَ إ۪يمَانًا أَحْسَنُهُمْ خُلُقًا

“Момундардын ичинен ыйманы боюнча эң улуусу – ахлагы эң бийик болгону.”[554]

Бийик ахлак мусулманды Алла тааланын сүйгөн кулдарынын даражасына чыгарып, пайгамбарыбызга жакындатуу менен натыйжада анын бейишке киришине жана түбөлүк бак-таалайга жетишине түрткү болот.

Ахлактын булагы

Ислам ахлагынын булагы – ыйык Куранда орун алган ахлак жоболору менен буларды турмушта ишке ашырган пайгамбарыбыздын жарык чачкан жашоосу жана үлгүлүү жүрүш-турушу.

Пайгамбарыбыз Алла тааланын таалим-тарбиясын алуу менен бир пайгамбарда болуучу сапаттарга ээ болуп, бүткүл жакшылык жана сулуулуктарды өзүндө топтогон. Ал ошол бийик ахлагын Курандан алган. Кадырлуу жубайы азирети Айша пайгамбарыбыздын ахлагынын кандай экенин сураган кишиге мындай деп жооп берген: “Сен Куранды такыр окубайсыңбы? Анын ахлагы Куран болчу.”[555]

Ахлактын санкциясы

Исламда ахлак эрежелеринин санкциясы бир гана коомчулуктун айыптоосу же айрым жазалоочу чаралар эмес, адамдардын жүрөгүндө орун алган Алла таала коркуусу жана жоопкерчилик сезими болуп эсептелет. Андыктан, мусулман өзүн эч ким көрбөгөн ээн жайда бир гана ыйманы менен калган учурларда да кылган кыймыл-аракетине, жүрүш-турушуна көңүл буруп, ахлак эрежелерине баш иет.

Чыныгы ишенимге ээ болгон киши өзүнүн жасаган ар бир аракетин Алла тааланын көрүп турарын билет. Бул дүйнөдө кылган ар бир иши жана жүрүш-турушунун эсеби кыямат күнүндө өзүнөн сурала турганына, жүрүш-турушу жакшы болгондордун акырында анын акыбетин көрөрүнө, жамандык кылгандардын да ага жараша жазаланарына толугу менен ишенет жана ошого жараша иш кылат. Кудуреттүү Алла таала мындай деп буюрган:

فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ • وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ •

“Кимде-ким кыпындай эле жакшылык кылса, аны(н үзүрүн) көрөт. Кимде-ким кыпындай эле жамандык кылган болсо, аны(н жазасын) көрөт.”[556]

Бул ишенимди алып жүргөн мусулман бардык кылган аракеттерине көңүл буруп, эч кимге жамандык кылбайт. Колунан келишинче жакшылык кылууга тырышат. Ал эми андай ишенимден куру калган жана башка кишилер тарабынан айыпталбайм деген ойдо болгон киши болсо, мүмкүнчүлүгүнө жараша ар кандай жамандыктарды жасашы мүмкүн. Анткени жүрөгүнүн түпкүрүндө Алла таала коркуусу жок, жоопкерчилик сезими тайкы бул кишинин кыймыл-аракеттерин дайыма көзөмөлдөө, же болбосо ар бир адамды көзөмөлдөп жүрө турган атайын кызматкерлерди милдеттендирүү да мүмкүн эмес. Бирок ар бир адамдын жүрөгүнө өзүн өзү көзөмөлдөй турган кандайдыр бир руханий күч-ишеним жайгаштырууга мүмкүн. Ушул себептен “Билимдин башаты – Алла коркуусу” деп айтылган.

Улуу түрк акыны Мехмет Акиф Эрсой бул маселени төмөнкү ыр саптары аркылуу эң сонун айтып берген:

Абийир да эмес, акыл да эмес, ахлакты туу туткан,

Болот бардык асыл сезим Акка болгон коркуудан.

Кетсе эгер көкүрөктөн Алла таала коркуусу,

Акылдын да, абийирдин да калбайт таасир-окуусу.

(Сафахат. 251-бет).

Мына ошол руханий коргоочу – адамдан эч качан бөлүнбөгөн, ар дайым жана ар жерде аны менен бирге болуп ага өз жоопкерчилигин эске салып турган Алла таала коркуусу.

Ахлактык милдеттерибиз

Исламдын өкүм-жоболорун кыскача эки бапта жыйынтыктасак болот. Булар:

1) Алла таалага ибадат кылуу.

2) Алла тааланын жараткандарына мээрим төгүп кайрымдуулук көрсөтүү.

Көрүнүп тургандай, Алла таалага ибадат кылуу менен эле милдетибиз бүтүп калбайт, ахлактык милдеттерибизди да аткарууга тийишпиз. Чыныгы мусулман өзүн жараткан Алла тааланын алдындагы милдеттерин аткаруу менен гана чектелип калбайт. Ошол эле мезгилде чөйрөсүндөгү адамдарга жана бүтүндөй жандууларга да жылуу мамиле жасап, эч бирине залакасын тийгизбей аларга колунан келишинче мээрим төгүп боорукердик жана сезимталдуулук менен жанашып жакшылык кылат. Анткени Алла таалага ибадат кылуу биз үчүн кандай парз болсо, адамдар менен кошо эле Ал жараткан бүткүл жандууларга ырайымдуулук менен жылуу-жумшак мамиле кылуу да – ошондой эле парз, динибиздин буйругу. Мусулман бул эки милдетти тең бирдей орундаткан мезгилде гана чыныгы мусулман болот.

Негизинен ахлак, ыйман жана ибадаттардын ортосунда терең байланыш бар. Алла таала тарабынан кабыл болгон ибадат – адамды жамандыктардан оолактаткан жана бийик ахлакка бөлөгөн ибадат.

Мусулманды жаман кылык-жоруктардан жана жагымсыз кыймыл-аракеттерден арылтпаган, ага ахлактык баалуулуктарды бербеген бир ибадат Алла таала үчүн эч бир баага арзыбайт.

Адамдардын жана ал жашаган коомдун бейпилдиги менен бак-таалайы динибиз алып келген бийик ахлак принциптеринин үйрөнүлүшүнө жана турмушка ашырылышына байланыштуу болот.

Исламдын ахлак негиздери алгач жеке өзүбүздү, андан кийин туулуп өскөн үйүбүз жана үй-бүлөбүздү, анан жашаган коомубузду, эсеп жеткис ырыскы-байлыгынан пайдаланган ата мекенибизди жана бүтүндөй адам баласын, анын пайдасына берилген бардык жандууларды да ичине камтыганчалык кеңири масштабга жана ааламдык сапатка ээ. Бул бөлүмдө ахлактык милдеттерибиздин эмнелер болорун, кимдерге кандай мамиле кылышыбыз керек экендигин ачып берүүгө аракет кылмакчыбыз.

Жеке өзүбүздүн алдыбыздагы милдеттерибиз

Мусулман Алла тааланын, пайгамбардын жана Курандын алдында аткарууга тийиш болгон негизги милдеттери менен бирге ахлактык милдеттерин да орундатышы керек. Буларды ден-соолугу чың жана жан дүйнөсү таза киши гана орундата алат. Ушул себептен адам алгач жеке өзүнүн алдындагы милдеттерин аткарышы керек.

Адам – дене менен рухтан жаралган бир жан. Материалдык байлыгыбыз болгон денебиздин алдында милдеттерибиз бар. Ошол сыяктуу эле руханий байлыгыбыз болгон рухубуздун алдында да аткарышыбыз керек болгон милдеттерибиз бар. Булардан бирөө аткарылбай калса, дене менен рухтун айкалышы бузулган болот. Мындай абалдагы адам жашоодогу эңсеген жыргалчылыгына жете албайт. Ошондой эле орундатканга милдеттүү болгон ибадаттарын да так аткара албайт. Ушул себептен aлгaч жеке өзүбүздүн aлдыбыздaгы милдеттерибизди жaкшы билишибиз керек. Жеке өзүбүздүн aлдыбыздaгы милдеттерибиз экиге бөлүнөт:

1) Денебиздин алдындагы милдеттерибиз

а) Туура тамактануу.

Күчтүү жана чың ден-соолуктуу болуш үчүн организмибиз талап кылган азыктарды алуубуз керек.

Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ كُلُوا مِمَّا فِى الْاَرْضِ حَلَالًا طَيِّبًاۘ •

“Эй, адамдар! Жер жүзүндөгү адал жана таза болгон нерселерди жегиле.”[557]

Пайгамбарыбыз да:

اَلْمُؤْمِنُ الْقَوِيُّ خَيْرٌ وَأَحَبُّ إِلَى اللّٰهِ مِنَ الْمُؤْمِنِ الضَّع۪يفِ

“Күчтүү момун алсыз момундан дагы кайырдуу жана Алланын алдында дагы сүймөнчүктүү болот,”[558] - деп буюруп, мусулмандын күч-кубаттуу болушунун маанисин белгилеген. Дене – рухтун унаасы. Рухтун өз милдеттерин жакшы аткара алышы унаасынын чың болушуна байланыштуу. Бул болсо ден-соолукка жакшы карап, аны начарлата турган нерселерден коргоо менен мүмкүн.

Динибиз денени алсырата турганчалык даражада ашыкча ибадат кылууну да туура көрбөйт. Анас бин Малик мындай деп эскерген: “Бир жолу сахабалардын ичинен үч киши пайгамбарыбыздын ибадатын сурап билүү максаты менен анын жубайларынын үйлөрүнө барышат. Пайгамбарыбыздын (кандайча жана канчалык) ибадат кылганын билишкенден кийин, алар муну аздай көрүшүп:

– Биз кайда, расулалла кайда? Албетте, Алла таала анын буга чейинки кылган жана келечекте кылышы мүмкүн болгон бардык күнөөлөрүн кечиргендир, – дешет. Арасынан бирөө:

– Мен түнкүсүн тынбай намаз окуйм, – дейт. Экинчиси:

– Мен да дайыма (күнүгө) орозо кармайм, – деп айтат. Үчүнчүсү болсо:

– Мен да аялдардан бөлөк жашайм, эч качан үйлөнбөйм, – дейт.

Алар бул сөздөрдү айтып жатышканда, пайгамбарыбыз келип калат жана аларга мындай деп буюрат:

– Силер мындай андай деп айткан кишилерсиңер, туурабы? Бирок ушуну жакшы билип алгыла. Мен силердин ичиңерден Алла тааладан эң көп корккон жана сактанган кишимин. Ошентсе да, кээде напил эле орозо кармайм, кээде болсо кармабайм. Түндүн бир бөлүгүн напил намаз окуу менен өткөрөм, бир болүгүн болсо уйку менен. Аялдар менен да үйлөнөмүн. (Мына менин сүннөтүм ушундай)

Кимде-ким менин жолума түшпөй, андан жүз үйүрсө, ал менден (менин жолумда) эмес,”[559] - деп буюрган.

б) Денени зыяндуу нерселерден сактоо.

Динибиз организмибизге зыяндуу жана ден-соолугубуздун бузулушуна себеп боло турган нерселерден сактанышыбызды буюруп, ар түрдүү алкоголдук ичимдиктер, апийим, гераин жана нашаа ж.б. өңдүү баңги заттарды колдонууга толук тыюу салган. Буларды колдонуу бир адамдын билип туруп өзүн өзү коркунучка түртүү дегенди билдирет. Алла таала ыйык Куранда:

وَلَا تُلْقُوا بِاَيْد۪يكُمْ اِلَى التَّهْلُكَةِ ... •

“Өзүңөрдү өзүңөр коркунучка түртпөгүлө,”[560] - деп буюруп, мусулмандардын зыяндуу жана коркунучтуу нерселерден сактанышын талап кылган.

Ден-соолук – адамдар үчүн баркын жакшы билүүгө тийиш болгон ырыскылардын бири. Адам өзүнө ыроолонгон бул ырыскысынын баркын жакшы билип, аны жакшы сактоого аракет кылышы керек.

Пайгамбарыбыздын төмөнкү эскертүүсүн көңүлгө түйүшүбүз керек. Ал мындай деп буюрган: “Беш нерседен мурун беш нерсенин баркын бил:

1) Өлүм келе электе өмүрүңдүн;

2) Ооруй электен мурун ден-соолугуңдун;

3) Иштен мурун бош убактыңдын;

4) Карый электен мурун жаштыгыңдын;

5) Жардылыктан мурун байлыгыңдын.”[561]

Ден-соолугубузду сактап, оорубаш үчүн алдын ала бардык чараларды көрүү башкы милдетибиз болгондой эле, ооруганда дарылануу, ден-соолугубузду кайрадан чыңдоо үчүн чара көрүү да – милдетибиз.

Пайгамбарыбыз:

مَا أَنْزَلَ اللّٰهُ دَاءً إِلَّا أَنْزَلَ لَهُ شِفَاءً

“Алла таала берген ар бир дарттын дабаасын да берген,”[562] – деп эскертүү менен ар бир оорунун дарысынын бар экендигин жана аны дарыласа боло турганын билдирген.

Дагы бир хадисинде: “Алла таала жараткан ар бир илдетинин дарысын да жараткан. Дарылангыла!”[563] – деп буюруп, оорудан кутулуунун жолун көрсөткөн.

Жыйынтыктап айтканда, мусулман адал жана таза тамак-аштар менен азыктанып, зыяндуу болгон нерселерден оолак болуп, ден-соолугун сактап, ооруса айыгуунун жолдорун издеп, ден-соолугун кайрадан чыңдаш үчүн колунан келгенин кылышы керек.

Исламда аша чабуу жок

Адам – дене менен рухтун биригишинен жаралган жан. Ушул себептен динибиз анын денелик жана рухий зарылдыктарын эске алып, материя менен маанинин ортосунда ырааттуу бир тең салмактуулук түзгөн.

Ислам дини адамдын табиятына ылайыктуу өкүм-жоболорду камтыгандыктан, диний темаларда тең салмактуулук чегинде туруп, бул чектин алдына түшүүнү каалабайт. Муну менен бирге андан жогору өтүп, аша чаап кетүүнү да эп көргөн эмес.

Динибиз адамдарга мыйзам чегинен ашпоо шартын коюу менен, аларды эч бир жыргалчылыктан куру калтырган эмес. Ошону менен эле өзүн толугу менен ибадатка арнап, денесин кыйноону да ылайык көрбөгөн жана эч кимге мүмкүнчүлүгү жетпегидей милдет жүктөгөн эмес. Чындыгында ыйык Куранда да:

لَا يُكَلِّفُ اللّٰهُ نَفْسًا اِلَّا وُسْعَهَا ... •

“Алла эч кимге күчү жетпей турган бир нерсени жүктөбөйт,”[564] – деп буюрулган.

Исламда жеңилдик – эң негизги нерсе. Бул маселе ыйык Куранда жана пайгамбарыбыздын хадистеринде ачык-айкын көрүнөт. Бул тема менен байланыштуу аяттардын айрымдары төмөнкүлөр:

يُر۪يدُ اللّٰهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُر۪يدُ بِكُمُ الْعُسْرَ... •

“Алла силерге жеңилдик гана каалайт, кыйынчылык каалабайт.”[565]

مَا يُر۪يدُ اللّٰهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَلٰكِنْ يُر۪يدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَلِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ... •

“Алла силерге кыйынчылык берүүнү каалабайт, тескерисинче, силерди тазалоону жана шүгүр кылууңар үчүн Өз ырыскыларын толук кылып берүүнү каалайт.”[566]

وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدّ۪ينِ مِنْ حَرَجٍ ... •

“Алла динде силерге эч бир кыйынчылык кылган жок.”[567]

Пайгамбарыбыз да мындай деп буюрган:

اِنَّ الدّ۪ينَ يُسْرٌ وَلَنْ يُشَادَّ الدّ۪ينَ اَحَدٌ اِلَّا غَلَبَهُ فَسَدِّدُوا وَقَارِبوُا

“Албетте, бул дин – жеңил дин. Бир киши дин боюнча өзүн кыйнаса, дин аны жеңет (б.а. ал киши эзилип, таптакыр ибадат кыла албай турганчалык абалга келет). Андыктан, өз ченеминен ашпагыла.”[568]

Дагы бир ыйык хадисте да мындай маани айтылган: “Орто жол менен жүргүлө. Иш-аракеттериңерди эң мыкты түрдө кылганга умтулгула. Эртеден кечке чейин жана азыраак убакыт да түнкүсүн иштегиле. Мыйзам ченемдүүлүктөн ажырабагыла, максатыңарга жетесиңер.”[569]

Пайгамбарыбыздан кайсы иштин Алла таалага жагары суралганда, ал: “Аз да болсо, үзгүлтүксүз жасалганы,”[570] – деп буюрган.

Жогорудагы аяттар менен хадистерден түшүнүктүү болуп тургандай, динибизде кыйынчылык жок. Ашыкча эле татаалдаштырып жиберүү жана өзүн өзү кыйноо туура көрүлбөстөн орто жол сунуш кылынган. Азирети пайгамбарыбыз:

هَلَكَ الْمُتَنَطِّعُونَ

“Диний иштерде аша чаап кеткендер жок болду,”[571] – деп буюруп, бул сөзүн үч жолу кайталаган.

Дагы бир ыйык хадисинде да аша чаап кетүүдөн этият болушубузду талап кылып, төмөнкүчө эскерткен:

اِيَّاكُمْ وَالْغُلُوَّ فِى الدّ۪ينِ فَاِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِالْغُلُوِّ فِى الدّ۪ينِ

“Динде аша чаап кетүүдөн сактангыла. Силерден мурункулар динде аша чаап кетүүлөрүнөн улам жок болушту.”[572]

Анас мындай деп эскерет: “Пайгамбарыбыз мечитке киргенде, эки түркүктүн ортосуна керилген бир жипти көрүп калды.

– Бул жип эмне? – деп сурады. Ал жердегилер мындай деп жооп беришти:

– Зейнептики, ал чарчаган кезде аны карманат. Муну уккан пайгамбарыбыз:

– Ал жипти чечип салгыла, араңардан кимиңер болбосун каалаган мезгилинде намазын окусун, чарчаганда да жатып уктасын,[573] – деп буюрду.”

Ибн Аббас да мындай деп эскерген: “Азирети пайгамбарыбыз сахабаларга кайрылып жатканда, тикесинен турган бир кишини көрүп, анын ким экенин сурады. Ал жерде тургандар:

– Абу Исраил, күндүн ысыгында турууну, отурбоону, көлөкөлөбөөнү, сүйлөбөөнү жана орозо кармоону ыйык тутуп өзүн ага арнаган, – деп айтышты. Муну уккан пайгамбарыбыз Мухаммед алайхис-салам:

– Ага айткыла, сүйлөшсүн, көлөкөлөсүн, отурсун, бирок орозосун толуктасын,[574] – деп буюрду.”

Азирети пайгамбарыбыз сахабалардын ичинен Салман менен Абуд-Дарданы бир тууган кылган эле. Ушул себептен Салман Абуд-Дарданын зыярат кылат. Абуд-Дарданын жубайынын эски көйнөк кийип жүргөнүн көргөндө:

– Бул абалыңды кандай түшүнсөк болот? – дейт. Абуд-Дарданын жубайы:

– Бир тууганың Абуд-Дарданын дүйнө менен иши жок, – деп жооп берет. Көп өтпөй Абуд-Дарда келип калат. Салман үчүн тамак даярдайт жана:

– Мен орозомун, силер тамакка карагыла, – дейт. Салман:

– Сен жебесең, мен да жебейм, – дейт. Ушундан улам Абуд-Дарда да тамактанат. Түн киргенде Абуд-Дарда ибадатка даярдана баштайт. Салман ага:

– Уктай бер, – дейт. Абуд-Дарда да уктайт, бирок белгилүү бир мөөнөттөн кийин кайра тура турган болот. Салман кайрадан:

– Уктай берсең, – деп айтат. Таң агара баштаганда Салман Абуд-Дардага:

– Мына, эми турсаң болот, – дейт. Анан экөө тең туруп, бирге намаз окушат. Андан кийин Салман Абуд-Дардага мындай дейт:

– Сенде Раббиңдин акысы бар. Напсиңдин акысы бар. Үй-бүлөңдүн акысы бар. Ушул акылардын бардыгын ээлерине кайтарып бер.

Абуд-Дарда бул окуяны пайгамбарыбызга айтып берет. Пайгамбарыбыз: “Салман туура айтыптыр,”[575] – деп буюрат.

Ибадатта гана эмес, акчабызды жана мал-мүлкүбүздү пайдаланууда да өз өлчөм-ченемдерин сактообуз буюрулган. Акча кандай жолдор менен табылат, кандайча колдонулат, кантип адам өңдүү жашоо керек? Мына, бул маселелер боюнча да динибиз туура багыт берип орто жолду көрсөткөн.

Акчасын чогултуп, бирок учуру келгенде коротпогон сараңдар колдору мойнуна байланган туткундар сыяктуу болушат. Колундагы акчасын үй-бүлөсү, кедей-кембагалдар жана кайыр мекемелери үчүн короткусу келбеген кишилердин туткундан эмне айырмасы бар? Акча эмне үчүн табылат? Адам сыяктуу жашап, жардамга муктаж кишилерге көмөк көрсөтүп, бул дүйнөдө адамдардын алкоосуна, Алла тааланын ыраазычылыгына, акыретте болсо түбөлүктүү бак-таалайга жетүү үчүн эмеспи? Мындайча колдонулбаган байлык менен акчанын эмне баркы бар? Андыктан, пайдаланылышы керек болгон жерде акчаны колдонбоо – сараңдык.

Ошону менен бирге эле мунун тескерисин да ойлоп көрөлү. Колун жайып салып, керексиз нерселер үчүн болгон акчасын коротуп, тапкан-ташыганын төгүп-чачып, колунда эмнеси болсо, баарын түгөтүү. Бай болуп туруп кедейликке түшүү, берген киши болуп туруп алган киши абалына келүү. Бул да – ысырапкордук.

Булардын экөө тең туура эмес. Исламдын алып келген ахлак түшүнүгүнө туура келбейт. Эң туура болгону – бул экөөнүн ортосундагы тең салмакты сактоо. Сараң эмес, сарамжалдуу болуу, үй-бүлө мүчөлөрүнө жана жардамга муктаж болгондорго керектүү өлчөмдө акча коротуу, керектүү өлчөмдө көмөк көрсөтүү. Акчаны сарптап жатканда ысырапчыл эмес, жоомарт болуу. Жасалган жардамдар үчүн акчаны орду менен колдонуп, кайрымдуу иштерге жумшоо.

Акчаны сарптоодо сараңдык жана ысырапчылыктан сактанып, орто жана тең салмактуу жолду тандоону буюрган жана сунуш кылган кээ бир аяттардын маанилери төмөндөгүдөй:

“Ошондой эле тууганыңа, бей-бечарага, жолоочуга акысын бер. Жөнү жок эле төгүп-чача бербе.”[576]

“(Бакыл-сараңдык менен) Колуңду мойнуңа байлап да алба. Ысырыпкорчулук кылуу менен аны бүтүндөй жайып да салба. Антпесе кийин жек көрүнүп өкүнүчтө каласың.”[577]

“Алар (мал-мүлктөрүн) пайдаланышканда, ысырап да кылышпайт, сараңдык да кылышпайт, экөөнүн ортосунда тең салмак жол менен кетишет.”[578]

Пайгамбарыбыз да бул темада мындай деп буюрган: “Сарамжалдуу киши муктаж болбойт.”[579]

“Сарамжалдуу болуу, (акчаны) пайдаланууда тең салмакты сактаган орто жол менен кетүү – турмушун туура жолго коюнун жарымына тете.”[580]

Тамактануунун адеби

Тамак ичип жатканда сакталышы керек болгон айрым адептер менен тарбия эрежелер бар. Булар тамактануудан мурун, тамактануу учурунда жана тамактангандан кийин болуп үчкө бөлүнөт.

А) Тамактануудан мурун:

а) Тамак-аштар адал жол менен табылып, таза болууга тийиш. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

وَلَا تَاْكُلُٓوا اَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ ... •

“Мал-мүлкүңөрдү араңарда арам жолдор менен жебегиле.”[581]

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ ... •

“Эй, ыйман келтиргендер! Силерге берген ырыскыларыбыздын жакшы жана таза болгондорунан жегиле.”[582]

б) Тамактануудан мурун колду жууш керек.

Б) Тамактануу учурунда:

* Тамакка “Бисмиллах” деп баштоо абзел.

* Тамакты оң кол менен жеш керек.

* Тамак бир табактан желе турган болсо, өзү тарабынан алып жеш керек.

Өмөр бин Аби Салама мындай деген: “Пайгамбарыбыз мага: “Бисмиллах дегин, оң колуң менен жана өз алдыңдагыны жегин,”[583]– деп айтты.”

* Тамакты жактырбай коюуга болбойт.

Пайгамбарыбыз эч бир тамакты жаман деп айткан эмес. Ал жегиси келсе жеген, жегиси келбесе жеген эмес.[584]

* Тамакты ченеп алып, жакшылап чайнап жутуу керек.

* Тамакты чайнап жатып сүйлөбөш керек.

* Сууну ичээрден мурун чынынын ичине кароо керек.

* Суунун бардыгын бир ууртоо менен ичпеш керек. Пайгамбарыбыз сууну үч ирет уртап ичкен.[585]

* Суу ичип жатканда чынынын ичине дем албаш керек.

* Тамактануу учурунда башкалардын көңүлүн иренжите турган сөздөрдү айтууга, же кыймыл-аракеттер жасоого болбойт.

* Тамактануу учурунда унчукпай отуруу жакшы эмес. Тамактануу учурунда жакшы жана жагымдуу нерселерди айтуу туура болот, ал эми тамак жеп жаткандарды жийиркенте турган нерселерди айтуудан сактануу керек.

* Нанды жерге түшүрбөө жана үстүнө табак, туз салгыч жана башка нерселерди койбоо керек.

Пайгамбарыбыз: “Нанды урматтагыла,”[586] – деп буюрган. Колду же бычакты нан менен аарчуу да туура эмес. Эгерде бычак нан менен аарчылып, ал нан желе турган болсо, анда мунун кооптуу жагы жок.

* Нанды тиштеп, оозго алгандан кийин тамактын ичине салбаш керек.

* Чүчкүрөрдө, же ооздон кандайдыр бир нерсе чыгарарда башты дасторкондон буруп, же болбосо оозду жабыш керек.

* Көпчүлүк менен бирге тамактанып жатканда, ар ким өзүнүн алдындагы тамакка карап, эки жакка көз жүгүртпөй, жанында отурган кишинин тамагына же тамак келген тарапка карабаш керек.

* Ооздогу тамакты жутпай туруп, экинчисин албаш керек. Ар кандай үлпөттөрдө конокторго үй ээсинин жеке өзүнүн кызмат көрсөтүшү туура жана жагымдуу кыймыл-аракет болуп саналат. Пайгамбарыбыз да конокторуна жеке өзү кызмат кылган.

Тамак берилип жатканда үй ээсинин унчукпай отурушу туура эмес болгон сыңары, кызмат кылгандарды коноктордун жанында жемелеши да туура болбойт. Үй ээсинин көңүл бурушу зарыл болгон нерселердин бири да – конокторунун ыңгайсыз абалда калышына себеп болгон башка кишилердин ал жерде болбошу. Конок да үй ээсинин макулдугун албай туруп, тамакка барганда жанына башка кишини ээрчитип келбеши керек.

Көпчүлүк менен бирге тамак желип жатканда (тамак жегенди уланткандарды уялтпаш үчүн), башка кишилер тамагын жеп бүтүрө электе дасторкондон туруп кетүүгө болбойт. Конок киши үй ээсинин уруксатын албай жана бата кылбай туруп, ал жерден кетип калбашы керек. Караңгыда тамактануу да – макүрөө.

В) Тамактануудан кийин:

Тамак ичилип бүткөндөн кийин “Алхамдулиллаах” деп айтуу керек. Пайгамбарыбыз тамактан кийин: “Бизди жедирген, ичирген жана мусулман катары жараткан Алла таалага шүгүр болсун,” – деп дуба окуп, бата кылган.

Дасторконго отурганда “Бисмилланын” тегерегиндегилер уга тургандай үн менен айтылышы ылайык көрүлөт. Бирок дасторкондогулардын баары тамактанып бүтө электе аларга угула тургандай үн менен “Алхамдулиллаах” деп айтуу – туура эмес.

Колдорду жана оозду чайкоо да – тамактан кийин орундатылышы керек болгон эрежелердин бири.

2) Рухубуздун алдындагы милдеттерибиз

Ден-соолугубуздун саламаттыгы сыяктуу эле рухубуздун саламаттыгына маани берип, рухубуздун алдындагы милдеттерибизди да орундатышыбыз керек. Бул милдеттер кыскача төмөнкүдөй:

а) Рухубузга туура жана бекем ишеним берүү

Рухубуздун эң маанилүү азыгы – ыйман. Дене-боюбуз азык-түлүктөр менен тамактанып күчтөнөт, ал эми рухубуз туура жана бекем ишеним менен күчтөнөт. Бул ишеним – бизди жана бүтүндөй жандууларды жараткан, күчү, кудурети жана ырайымы чексиз болгон Алла таалага жана бизди бак-таалайлуу болууга үндөгөн элчисине ишенүү.

Адам дайыма Алла таалага муктаж. Ага ишенген бир киши руханий жактан азыктанып, күч-кубатка ээ болуп жүрөгү нурга толот. Адамдын руханий талаптары менен каалоо-тилектери чексиз. Адамдын бак-таалайга жетиши ал тилектердин орундалышы менен гана мүмкүн болот. Бул талаптар менен каалоо-тилектер орундалбаса, руху канааттанбайт. Адамдын ач ашказаны айрым пайдалуу тамак-аштар менен азыктанганда ачкалыктан арылып канааттанса, рух да руханий азыгы болгон чыныгы ыйман менен азыктанганда гана канааттанып, ырахатка жетет.

б) Рухубузду туура жана пайдалуу маалыматтар менен байытуу

Тамак-аш жана суусундуктар кандай денебиздин азыгы болсо, рухубуздун ошондой азыгы да – билим. Материалдык жактан азыктана албаган киши жашоосун уланта албайт. Ушул сыяктуу эле белгилүү бир мезгилден кийин көзү өтүп кетип, рухун жетиштүү маалымат менен байыта албаган, ага руханий азыгын бере албаган киши да руханий жактан ач калат жана ошондон улам руханий жашоосун жоготот.

Алгачкы буйругу “Оку!” болгон динибиз билимге абдан чоң маани берет. Ошондой эле пайгамбарыбыз да:

طَلَبُ الْعِلْمِ فَر۪يضَةٌ عَلٰى كُلِّ مُسْلِمٍ

“Билим алуу – ар бир мусулманга парз,”[587] – деп буюруп, мусулмандар үчүн илимдин абдан маанилүү экендигин баса белгилеген.

Кудуреттүү Алла таала ыйык Куранда:

قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذ۪ينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذ۪ينَ لَا يَعْلَمُونَ ... •

“Айт: “Билгендер менен билбегендер бирдей болобу?”[588] – деп буюрган жана аалым менен сабатсыздын бирдей деңгээлде болбой турганын билдирген.

Анткени билим – нур, жарыктык. Ал эми сабатсыздык – караңгылык. Албетте, жарыктык менен караңгылык бирдей болбойт. Билим алууда карылык жок, б.а. жаш менен чектелбейт. Мусулман бешиктеги кезинен тартып ажалы жетип көргө киргенге чейин билим алып, бир нерселерди үйрөнүүгө милдеттүү.

Билимдин кимден жана кайдан алынышы керек экендиги боюнча кандайдыр бир чектөө коюлган эмес. Тескерисинче, мүмкүн болгон бардык жерден билим алуу керек экендиги билдирилген. Пайгамбарыбыз бул маселе боюнча барар жолубузду белгилеп, мындай деп буюрган: “Билим–момундун жоготкон нерсеси, аны кайдан тапса алат.”[589]

Бул дүйнө менен акыреттеги бак-таалайдын ачкычы – билим. Анткени билимсиз бул дүйнөдө да, акыретте да жыргалчылыкка жетүүгө болбойт. Рухубузду негизсиз ишенимдер менен ыксыз ырым-жырымдардан тазалап, жүрөгүбүзгө бекем жана туура ишенимдерди сиңирүү да билим аркылуу ишке ашат. Материалдык жактан өнүгүү билим аркылуу ишке ашкандай эле, руханий жактан жогорулоо да билим менен мүмкүн болот. Адамдардын өсүп-өнүгүшү жана калктардын жашоосунун жогорулашы да билим аркылуу жүзөгө ашат.

Жыйынтыктап айтканда, бул дүйнөдө жыргалчылыкка жетүүнү самаган киши да, акыретте бак-таалайга батууну каалаган киши да билимге умтулушу керек. Ошондой эле бул дүйнөдө да, акыретте да жыргалчылыкка жетүүнү каалаган киши да кайра эле ошол билимге умтулууга тийиш. Бешиктен көргө киргенге чейин билим алууну сунуш кылган динибиздин буйругу ушундай.

в) Рухубузду жаңылыш жана негизсиз ишенимдерден арылтуу

Динибиз акыл-эске, ой-пикирге жана билимге абдан чоң маани берип, ыйык Курандын көптөгөн аятында адамдарды ар дайым ойлонууга жана акыл-эстүү түрдө иш кылууга чакырган. Ушул себептен ишене турган нерселерибизди жакшылап иликтеп, туура экендигин так билгенден кийин кийин кабылдап, динде орун албаган жана илимге негизделбеген негизсиз нерселерге ишенип, алардын артынан сая кууп кетпешибиз керек. Бузулган азык заттар дене-боюбузга зыяндуу болгондой эле, ырым-жырымдар менен негизсиз ишенимдер да рухий жактан тынчсызданууларга себеп болуп, адамдын ак менен караны туура ажырата билүүсүнө жолтоо болот.

Сабатсыздыктан улам мусулмандардын арасында жайылып, дин менен байланышы болбосо да, туура ишеним катары кабыл алынган негизсиз ишенимдер менен ырым-жырымдардын айрымдары төмөнкүлөр:

Үкүктүн күндүз же түнкүсүн үйлөргө конушун, эртең менен бир жерге бара жатканда алдынан мышыктын же коёндун өтүшүн, короздун убактысынан мурун кыйкырышын, шейшемби күнү кир жуулушун, үйдөн бири алыскы сапарга кеткенде үч күн өтпөй үйдүн шыпырылышын жамандыкка жоруу; Орозо айт менен курман айт майрамынын ортосунда нике кыйбоо; төлгөчүлүк кылуу, жоголгон бир нерсени табыш үчүн төлгөчүгө баруу; келечектеги окуялардан кабар берген көзү ачыктарга ишенүү; тилегинин орундалышы үчүн дарактар менен мазарларга чүпүрөк байлоо; мазарларга жана күмбөздөргө шам жагуу; ыгы жок эле кудайы өткөрүү ж.б.

Жогорудагы саналып өткөндөр – динде эч кандай орду болбогон, акылга сыйбаган жана илимий негиздер менен коошпогон негизсиз жана жаңылыш ишенимдер. Булардын булагы – түркөйлүк жана илим менен акылдын дини болгон Ислам тууралуу жетиштүү маалыматка ээ болбоо. Пайгамбарыбыз бактысыздык, же болбосо “жолу жаман” ишениминин туура эмес экендигин, үкүктүн сайрашынын эч кимге терс таасир тийгизбээрин, эч бир убакыттын кайырсыз эмес экендигин билдирген.[590]

Мусулман адам негизсиз ишенимдер менен ыксыз ырым-жырымдарды көңүлүнө бекем түйүп албашы керек. Эгерде кандайдыр бир жаңылыштык кылган болсо, руху менен көңүл-маанайын сөзсүз түрдө бул өңдөнгөн ишенимдерден тазалап арылтууга тийиш. Анткени бир идиштеги кир сууну төкпөй туруп, ага тунук жана таза суу куюу мүмкүн эмес. Негизсиз ишенимдерге ишенгендер бардык нерседен шектенип, көңүлү бузулат. Кээ бир айлар менен күндөрдүн жамандык алып келерине ишенгендер убакыттарын уттуруп иштеринен илкип артта калышат. Төлгөчүлөргө ишенүү адамдардын жаңылыш ойлорго кабылып, бири-бирине кек сакташына жана ар кандай кастыктарга жол ачат.

Бир иш менен байланыштуу тилегинин орундалышын каалаган кишинин алгач анын себептерин куржалашы туура эмес. Ийгиликке жетүү үчүн Алла таалага дуба кылуунун ордуна чүпүрөктөрдөн, мазарларда күйгүзүлгөн шамдардан жардам тилөө – Исламдын өзөгү менен байланышпаган өтө жаңылыш ишенимдин кесепети. Акыл-эси жалаң негизсиз ишенимдер жана ырым-жырымдар менен чырмалышып калган кишилер чындыкты көрө албайт, туураны таба албайт, акыйкатка жете албайт. Анткени негизсиз ишенимдер чындыкка кеткен жолдо чоң тоскоолдук болуп эсептелет.

Туура же туура эмес экендигин сураштырбай, диний негизи бар экендигин жакшылап үйрөнбөй туруп, бир нерсеге дароо ишенгендер жана түпкүлүгүн түшүнбөй туруп анын аркасынан сая түшкөндөр акыры буга жооп беришет. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган: “Билбеген бир нерсеңдин артынан түшпө, чындыгында кулак, көз жана жүрөк, булардын бардыгы кылгандарынан жооптуу.”[591]

Үй-бүлөбүздүн алдындагы милдеттерибиз

Үй-бүлөнүн мааниси

Үй-бүлөнү ата-эне жана анын балдары түзөт. Аял-эркектин баш кошуусу менен курулган үй-бүлө коомчулуктун өзөгү, элдин пайдубалы болуп саналат. Ал эми эл деп аталган чоң коомчулук үй-бүлөлөрдүн биргелешип бир коом түзүүлөрүнөн пайда болот.

Динибиз элдин биримдиги менен ынтымагына, күчтүү жана кубаттуу болушуна олуттуу маани берген. Бир имараттын бекем болушу аны пайда кылган бөлүкчөлөрдүн жана колдонулган материалдардын бекемдиги менен мүмкүн болгон өңдүү, бир элдин күч-кубаттуу болушу да – аны түзгөн үй-бүлөлөрдүн ынтымактуу болушуна байланыштуу. Үй-бүлөлөр канчалык бактылуу жана ынтымактуу болушса, эл да ошончолук күч-кубаттуу болот.

Үй-бүлө – диний жана ахлактык темалар тууралуу алгачкы маалыматтар берилген, улуттук жана руханий нарктар үйрөтүлгөн, үрп-адаттар менен каада-салттар жашатылган бир мектеп. Адамдын бак-таалайдын бешиги болгон бул уяда бакубат жыргалчылыкта жашашы үй-бүлө мүчөлөрүнүн бири-бирине карата болгон милдеттеринин орундатышы менен камсыз болот. Андыктан, үй-бүлө мүчөлөрүнүн ар биринин өз милдеттерин жакшы билип, ахлактык милдеттерин толук орундатышы үй-бүлөнүн бак-таалайы менен элдин келечеги үчүн чоң мааниге ээ.

Никелешүү менен курулган үй-бүлөнүн түбөлүктүүлүгү – негизги нерсе. Динибиз үйлөнүп үй-бүлө курууну сунуш кылуу менен бирге үй-бүлөнүн бузулушуна себеп боло турган сөздөрдөн жана жүрүш-туруштардан этият болууну талап кылып, зарылсыз эле жана утурумдук ырахат үчүн ажырашып, үй-бүлөнү бузуунун жаңылыштык экенин билдирген.

Аял менен күйөөнүн мойнундагы милдет – бири-бирине сүйүү жана урмат менен берилип, пайдубалын бирге түптөгөн ыйык уяларын этияттык менен коргоо. Ал үчүн аял менен күйөөнүн бири-биринин укуктарына жана милдеттерине урмат менен мамиле кылуулары абдан чоң мааниге ээ.[592] Пайгамбарыбыз:

لَا يَفْرَكْ مُؤْمِنٌ مُؤْمِنَةً إِنْ كَرِهَ مِنْهَا خُلُقًا رَضِيَ مِنْهَا اٰخَرَ

“Бир киши жубайын жек көрбөсүн. Эгерде өзүнө жакпаган мүнөздөрү болсо, сөзсүз түрдө жага турган мүнөздөрү да бар,”[593] – деп буюруп, эркек кишинин жубайынын жүрүм-турумдарына сабырдуулук көрсөтүшүн талап кылган.

Эркек киши аялынын жана багууга милдеттүү болгон башка үй-бүлө мүчөлөрүнүн тамак-ашы, кийим-кечеси жана башка зарылдыктарын камсыз кылуу үчүн керектүү каражаттарды адал жана мыйзамдуу жолдор менен иштеп таап, аларга арам тамак жедирбеши керек.

Киши үй-бүлөсүнүн муктаждыктары үчүн жумшаган акчасынын кайтарымы катары сооп да табат. Пайгамбарыбыз бул маселе боюнча мындай деп буюрган: “Алла таала жолунда жумшаган акчаң, бир кулду азаттыкка чыгарыш үчүн берген акчаң жана үй-бүлө мүчөлөрүнө сарптаган акчаң бар эмеспи? Мына, ушулардын ичинен эң сооптуусу үй-бүлөңө жумшаган акчаң.”[594]

Ал эми үй-бүлөсүн жакшы карабагандар тууралуу пайгамбарыбыз мындай деп эскертүү берген:

كَفَى بِالْمَرْءِ إِثْمًا أَنْ يُضَيِّعَ مَنْ يَقُوتُ

“Бир кишинин жашоо-тиричилик үчүн керектүү болгон нерселерге маани бербеши анын күнөөкөр болушуна жетиштүү болот.”[595]

كَفَى بِالْمَرْءِ إِثْمًا أَنْ يَحْبِسَ عَمَّنْ يَمْلِكُ قُوتَهُ

“Бир кишинин багууга милдеттүү болгон кишилеринин жашоо каражатын азайтуусу анын күнөөкөр болушуна жетиштүү болот.”[596]

Эркек киши жубайынын диний милдеттерин аткаруусу боюнча ага көмөк көрсөтүп, кемчиликтери болсо үйрөтүүгө тийиш. Аялдарга жакшы мамиле кылган киши кайрымдуу киши болуп саналат. Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

أَكْمَلُ الْمُؤْمِن۪ينَ إ۪يمَانًا أَحْسَنُهُمْ خُلُقًا وَخِيَارُكُمْ خِيَارُكُمْ لِنِسَائِهِمْ

“Момундардын ичинен ыйманы боюнча эң мыктысы – адеп-ахлагы жагынан эң мыкты болгону. Силердин эң кайрымдууңар – аялдарга карата эң жакшы мамиле кылганыңар.”[597]

Аял киши күйөөсүн чын дили менен берилип сүйүп, күйөөсүн капа кыла турган жана көңүлүн калтыра турган кылык-жоруктарды жасабашы керек. Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

أَيُّمَا امْرَأَةٍ مَاتَتْ وَزَوْجُهَا عَنْهَا رَاضٍ دَخَلَتِ الْجَنَّةَ

“Бир аял күйөөсүнүн ыраазычылыгына татып өлсө, ал аял бейишке кирет.”[598]

Аял киши сарамжалдуу болуп, күйөөсүнүн тапкандарын ысырап кылбай, балдарынын тарбиясында күйөөсүнө жардам көрсөтүүгө тийиш. Аял киши үй-жайына байыр алып, аялдык ар-намысын бекем сактап, үй-бүлөсүнүн ынтымагына доо кетирген, же үй-бүлө очогунун бузулушуна себеп болгон кыймыл-аракеттерден алыс болушу керек.

Күйөөсүнө терең урмат көрсөткөн аялдар тууралуу пайгамбарыбыз ушул куш кабарды берген: “Аял киши беш маал намазын окуп, Рамазанда орозо кармап, ар-намысын коргоп жана күйөөсүнө урмат көрсөтсө, ага “Кайсы каалгадан кааласаң, ошол каалгадан бейишке кир” деп айтылат.”[599]

Бири-бирине чын дили менен сүйүп берилген аял менен эркек бакытты үйүндө табышат жана бардык чарчагандыктары унутулат.

Балдарыбыздын алдындагы милдеттерибиз

Бала Алла тааланын ата-энеге берген бир аманаты болуп саналат. Аны жакшы тарбиялап өстүрүп, коомчулукка пайдалуу бир киши катары даярдоо – ата-эненин эң башкы милдеттеринин бири. Бала кичинекей кезинен баштап жакшы тарбияланса, үй-бүлөсүнө да, элине да пайдалуу жана кайырдуу бир киши болот. Кичинесинен жакшы каралбаса жана жетиштүү деңгээлде тарбия берилбесе, өзүнө да, башка кишилерге да пайдалуу боло албайт жана коомчулукка зыяндуу бир адам катарына да айланышы мүмкүн. Ушул себептен ата-эне Алла тааланын алдында да, элдин алдында да баласынын таалим-тарбиясынан жооптуу.

Бала төрөлгөндө ага жакшы ат коюп, анын анатомиялык жана рухий саламаттыгынын чың болуп өсүшүнө көңүл буруу керек. Анткени балдардын келечекте материалдык жана рухий жактан өсүп жогорулашы, турмушта ийгиликке жетиши, анын жакшы жана жетиштүү деңгээлде тамактанышы жана ден-соолуктуу чоңоюшуна байланыштуу. Бала төрөлгөндөн кийин аны белгилүү бир мөөнөт эне сүтү менен тамактандыруу эненин мойнундагы маанилүү милдет. Жаңы төрөлгөн наристе үчүн эң пайдалуу азык эне сүтү экендиги – медицинада да далилденген. Анын ордун эч нерсе өзгөртө албайт. Эмизүү – бала үчүн пайдалуу болгондой эле, эне үчүн да пайдалуу.[600]

Динибиз баланын эне сүтү менен тамактанышына абдан чоң маани берген. Эгерде Рамазанда орозо кармоо сүт эмген наристеге, же эмизген энеге зыян бере турган болсо, анда эне орозону кийинкиге калтыра алат. Балдарга диний милдеттерин үйрөтүү да – ата-эненин милдети.

“Балдарыңарга жети жашына келгенде, намаз окушун буюргула.”[601]

Ата-эне балдарынын тамак-ашын, кийим-кечесин жана башка материалдык зарылдыктарын ойлогонундай эле руханий зарылдыктарын да ойлоого тийиш. Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

مَا نَحَلَ وَالِدٌ وَلَدًا مِنْ نَحْلٍ أَفْضَلَ مِنْ أَدَبٍ حَسَنٍ

“Эч бир ата баласына жакшы тарбиядан артыгыраак жакшылык жасай албайт.”[602]

Балдар тамактанууга, ичүүгө жана кийинүүгө муктаж болгондой эле, мээримге да муктаж. Балдарды мээрим төгүп эркелеткенде, аларга белек берип жатканда бөлүп-жарбастан, адилеттүү болууга көңүл буруш керек. Баланы окутуп, келечекте кыйналбай жашап кете ала турган бир кесипке ээ кылуу да – ата-эненин милдеттеринин бири.

Балдарга адеп-ахлак үйрөтүлүп, тарбия берилип жатканда, ата-эне да жүрүш-турушу менен балдарына жакшы үлгү болууга тийиш. Антпесе жакшы натыйжа алуу мүмкүн эмес. Ата-эне балдарынын кимдер менен жүргөнүн, кимдер менен достук курганын көзөмөлдөп, баланын адеп-ахлагына терс таасир тийгизе турган, ага жаман көнүмүш адаттарды үйрөтө турган кишилерден жана чөйрөлөрдөн коргошу керек. Жыйынтыктап айтканда, балдарын үй-бүлөсүнө, элине жана ата мекенине пайдалуу жана кайрымдуу бир киши катары өстүрүү – ата-эненин эң маанилүү милдети.

Ата-энебиздин алдындагы милдеттерибиз

Кудуреттүү Алла таала ыйык китеби Куранда Ага ибадат кылышыбызды буюргандан кийин ата-энебизге жакшылык кылышыбызды да талап кылган,[603] ал эми азирети пайгамбарыбыз: Алла тааланын (акыйкат) жолунда согушуу” – деп сураган кишиге: “Убагында окулган намаз, ата-энеге жакшылык кылуу жана Алла таала жолу үчүн согушуу” – деп жооп берген.[604]

Ата-эненин акы-укугуна урмат көрсөтүп, аларга жакшылык кылуу – динибизде эң маанилүү темалардын бири. Ал тургай бул дүйнөдө бейпилчиликке, акыретте да түбөлүк бак-таалайга жетүүнүн жолу ата-энеге урмат-сый көрсөтүү жана аларды ыраазы кылууга байланыштуу экенин айтса болот.

Балдардын ата-энесинин алдындагы милдеттери кыскача ушулар:

* Ата-энеге жарык маанайда болуп, жакшы сөз айтуу.

* Аларга ачууланып, же кабагын бүркөп карабоо.

* Аларды сөз, же жасаган мамиле аркылуу эч качан капа кылбоо, ал тургай кабак чытып, каш бүркөбөө.

* Алар чакырганда күттүрбөө.

* Буйруктары менен тилектерин (бул буйруктарда Алла таалага каршы чыгуу болбосо) орундатуу.

* Бардык иштерде аларды ыраазы кылуу.

* Алардын жанында үндү бийик чыгарып сүйлөбөө.

* Жолдо баратканда алардын оозунуп алдыга өтпөө.

* Материалдык жактан кыйналып жатышса, алардын муктаждыгын камсыз кылуу.

* Ооруп калып, же карылыктан улам жардамга муктаж болуп калышканда, чын жүрөктөн аларга кызмат кылуу.

Ата-энебиз өлгөндөн кийин да алар үчүн аткарышыбыз керек болгон айрым милдеттерибиз бар.

* Аларды ыраматылык деп эскерүү.

* Аларга дуба окуу.

* Алардын руху үчүн кайыр берүү.

* Керээздери болсо, орундатуу.

* Алардын жолдошторуна жакшылык кылуу жана ата-энеге сөз тийишине себеп боло турган кыймыл-аракеттерден сактануу.

Бану Салама уруусунан келген бир киши пайгамбарыбыздан:

– Эй, Алланын элчиси! Ата-энемдин өлүмүнөн кийин аларга кыла турган бир жакшылыгым барбы? – деп сурайт. Пайгамбарыбыз:

– Ооба, алар үчүн Алла тааладан кечирим тилөө, керээздерин жана убадаларын орундатуу, алар аркылуу жакындыгы болгон кишилердин (аба, эже, таяке, таяже өңдүү) барып ал-жайын суроо жана алардын жолдошторуна белек-бечкек берүү,”[605] – деп буюрат.

Бир туугандарыбыздын алдындагы милдеттерибиз

Бир туугандар бири-бирин толуктаган бөлүкчөлөр сыяктуу болот. Ушул себептен бир туугандардын ортосунда абдан бекем биримдик болууга тийиш жана эч нерсе бир туугандарды бири-биринен алыстатпашы керек. Мурас, мал-мүлк жана акча өңдүү нерселер, материалдык кызыкчылыктар бир туугандардын талаштуу маселесине айланып, алардын ынтымагын бузбашы керек.

Мусулман бардык адамдарга жакшылык кылууга милдеттүү. Андай болсо, жакшылык кылууга эң ылайыктуу болгондор бизге абдан жакын болгон бир туугандарыбыз болушу керек. Парздардан бири болгон зекет берилип жатканда, колунда жок бир туугандардын биринчи болуп эске алынышы, бир туугандарга жакшы мамиле кылууга жана аларга жардам көрсөтүүгө динибиздин канчалык чоң маани бергенин көрсөтүп турат.

Бир туугандардын ар бири калгандарынын кызыкчылыгын өз кызыкчылыгындай ойлоп, коргоого аракет кылышы керек. Өзгөчө улуу бир туугандар ата-энелери болбосо, алардын жоктугун сездирбей, кичүү бир туугандарына мээрим төгүп жана ызаат көрсөтүп, аларды коргоого тийиш.

Улуу бир туугандар кичүүлөрү үчүн ата-эне сыяктуу болот. Ушул себептен күчүүлөр да улуу бир туугандарына урмат көрсөтүп, аларга каршы чыгуудан, каяша айтуудан жана калпыс мамиле кылуудан алыс болушу керек. Бир туугандарды бири-бири менен араздаштыра турган кара ниеттик жана бузукулуктарга каршы дайыма сезимталдуу жана этият болуу керек. Бир туугандар бири-бирине жакын болуп, үй-бүлө ынтымагын коргоого тийиш.

Жалпы ага-туугандардын алдындагы милдеттерибиз

Жалпысынан алганда ага-туугандар да үй-бүлөбүздүн толуктоочу мүчөлөрү болгондуктан, алардын алдында да айрым милдеттерибиз бар.

Кез-кезде ага туугандарыбыздын барып алы-жайын суроо, жылуу сөз айтып жакшы мамиле көрсөтүү, жардамга муктаж болгондорго жардам берүү, муктаж болушпаса да, белек алып барып, көңүлдөрүн көтөрүү, алыста болгондорго кат жазып, же телефон чалып ал-абалдарын суроо жана ушундайча туугандык байланыштарды чыңдоого аракет кылуу, туугандарды бири-биринен алыстатып, мамилелерин бузууга себеп боло турган сөз жана кыймыл-аракеттерден алыс болуу ахлактык милдеттерибиздин ичинде орун алат.

Динибиз ага-туугандарга карата жакшы мамиле кылынышына олуттуу маани берген. Буга байланыштуу ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

وَاعْبُدُوا اللّٰهَ وَلَا تُشْرِكُوا بِه۪ شَيْـًٔا وَبِالْوَالِدَيْنِ اِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبٰى وَالْيَتَامٰى وَالْمَسَاك۪ينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبٰى وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّب۪يلِ
وَمَا مَلَكَتْ اَيْمَانُكُمْ ... •

“Аллага ибадат кылгыла жана Ага эч кимди шерик кошпогула. Ата-энеге, ага-тууганга, жетимдерге, бей-бечараларга, жакын жана алыскы кошуна-колоңдорго, жаныңардагы жолдошко, жолоочуга жана кол алдыңардагы кишилерге жакшылык кылгыла.”[606]

Бир киши пайгамбарыбызга:

– Эй, расулалла! Мага бейишке киришиме себеп боло турган бир иш-аракет айт, – деп суранат. Пайгамбарыбыз:

– Алла таалага ибадат кылып, Ага эч нерсени шерик кошпогун, намазыңды окуп, зекетиңди берип, туугандарыңды карагын,[607] – деп буюрат.

Ага-туугандарга жакшылык кылуу бейишке киришибизге себеп болот, ал эми алар менен байланышыбызды үзүү бизди бул ырыскыдан куру калтырат. Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ قَاطِعُ رَحْمٍ

“Туугандары менен карым-катнашын үзүп койгон киши бейишке кире албайт.”[608]

Кошуналарыбыздын алдындагы милдеттерибиз

Үй-бүлө жана ага-туугандарыбыздан кийин бизге эң жакын болгон, күн сайын жолугушушкан, көпчүлүк учурда бирге болгон кошуналарыбыз менен жакшы мамиледе болуу, алардын тынчын албоо – динибиздин буйругу. Пайгамбарыбыз коңшу акылары менен байланыштуу мындай деп эскерткен:

مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَالْيَوْمِ الاٰخِرِ فَلَا يُؤْذِ جَارَهُ...

“Аллага жана акырет күнүнө ишенген киши коңшусуна кордук көрсөтпөсүн.”[609]

Кошунасына кордук көрсөткөн киши чыныгы мусулман болбойт жана бейишке да кире алабайт. Абу Хурайра мындай деп эскерген: “Пайгамбарыбыздын үч жолу “Кудай урсун, момун болбойт” деп айтканын уктум.

– Эй, Расулалла! Ким момун болбойт? – деп сурашты. Пайгамбарыбыз:

– Жаман киши экенине коңшусу толук ишенген киши,[610] – деп жооп берген.

Көрүнүп тургандай, чыныгы жакшы бир мусулман болуу – кошунасынын тынчын албоосу менен байланыштуу, бирок бул да жетишсиздик кылат. Коңшуга жакшылык кылуу да – өтө маанилүү бир ахлактык эреже. Пайгамбарыбыз бул тууралуу мындай деп буюрган:

مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَالْيَوْمِ الْاٰخِرِ فَلْيُحْسِنْ إِلٰى جَارِهِ

“Аллага жана акырет күнүнө ишенген киши кошунасына жакшылык кылсын.”[611]

Мусулман киши кошунасынын кубанычы менен кайгы-капасын тең бөлүшүп, муктаж болгондо жардамга чуркап, кыйынчылыктарын жоюуга аракет кылышы керек. Чыныгы мусулман жана жакшы коңшу болуунун шарты ушундай.

Пайгамбарыбыздын бул эскертүүлөрүн ар бир мусулман эске алышы абзел. Ал мындай деп буюрган: “Жанындагы кошунасы кошунасы ачка отурганда, ток жашаган момун чыныгы момун эмес.”[612]

“Жаныдагы кошунасынын ачка экенин билип туруп, ток жаткан киши мага ыйман келтирген эмес.”[613]

Кошуналардын алдындагы негизги милдеттерибиз төмөнкүдөй:

* Кошуналардын акыларына урмат көрсөтүү.

* Аларды сөзүбүз жана кыймыл-аракеттерибиз менен капа кылбоо.

* Кубанычтары менен кайгы-капаларын тең бөлүшүү.

* Дарттары менен кыйынчылыктарын жоюуга аракет кылуу.

* Зарыл болгон учурларда көмөк көрсөтүү, карыз берүү, белек-бечкек берүү.

* Оорулууларды зыярат кылып, өлгөндүн жаназасына катышып, көңүл айтуу.

Жыйынтыктап айтканда, өзүбүз үчүн ыраа көргөн нерселерибизди кошуналарыбыз үчүн да чын жүрөктөн тилеп, өзүбүзгө кылынышын каалабаган нерселерибизди аларга да ылайык көрбөө жана кылбоо.

Коноктордун алдындагы милдеттерибиз

Конокторго сый-урмат көрсөтүү жана аларга арнап белек-бечкек берүү да – динибиз сунуш кылган ахлактык кыймыл-аракеттердин бири. Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَالْيَوْمِ الْاٰخِرِ فَلَا يُؤْذِ جَارَهُ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَالْيَوْمِ الْاٰخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللّٰهِ وَالْيَوْمِ الْاٰخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ

“Аллага жана акырет күнүнө ишенген киши кошунасын кордобосун. Аллага жана акырет күнүнө ишенген киши коногуна сый көрсөтсүн. Аллага жана акырет күнүнө ишенген киши же жакшы (пайдалуу, кайырдуу) сөз сүйлөсүн, же ооз ачпасын.”[614]

Коноктордун алдындагы негизги милдеттерибиз төмөнкүлөр:

* Конокторду жарык маанай жана жагымдуу сөздөр менен тосуп алуу.

* Эң жакшы деңгээлде урмат-сый көрсөтүү жана аларга бир нерселерди тартуулоо.

* Конокторго суук мамиле кылып, кабак чытып каш бүркөбөө.

* Алардын жанында балдарды жана кызмат кылгандарды жемелебөө.

* Конок кете турган мезгилде аларды жайдары жүз менен узатуу.

Ыңгайлуу учурларда жакындарыбыздын, улууларыбыздын жана жолдошторубуздун зыяратына баруу да орундатылышы керек болгон ахлактык милдеттерибизден болуп саналат. Зыярат мезгилинде төмөнкү нерселерге көңүл буруу зарыл:

* Зыярат үчүн ыңгайлуу учурду тандоо.

* Улам-улам бара берип аларды тажатып жибербөө.

* Мүмкүн болсо, зыяратына бара турган кишиге күн мурунтан кабар берүү.

* Таза жана тыкан кийинип баруу.

* Уруксатсыз бирөөнүн үйүнө же бөлмөсүнө кирбөө.

* Алдына тартылган тамакты жамандабоо.

* Үй ээсинин кубанычын же кайгы-капасын тең бөлүшүү.

Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн дин боордошторунун зыяратына баргандар Алла тааланын сүймөнчүгүнө ээ болушат.

“Бир киши башка бир айылда жашаган бир дин боордошунун зыяратына бара жатканда, Алла таала бул кишини сыноо үчүн бир периштени милдеттендирет. Ал киши периштенин жанына келгенде, периште кайда бара жатканын сурайт.

– Мынабу айылда бир боордошум бар, ошого бара жатам, – деп жооп берет. Периште:

– Ал адам сага жакшылык кылды беле, ошол үчүн бара жатасыңбы? – дейт. Ал киши болсо:

– Жок, мен ал кишини Алла таала үчүн гана сыйлаймын, – деп жооп берет. Мындан соң периште:

– Мен Алла тааланын сага жиберген элчисимин. Сен ал адамды кандай сыйласаң, Алла таала да сени ошондой сыйлайт, – деп айтат.”[615]

Саламдашуу

Саламдашуу – мусулмандардын ортосунда урмат-сый менен достук сезимдеринин артышына себеп болгон жакшы адаттардын бири. Салам берүү – сүннөт, ал эми берилген саламды алик алуу – парз. Салам деген сөз – ошол эле мезгилде Алла тааланын ысымдарынын бири. Алла таала ыйык Курандын он эки жеринде момундарга салам берген.

Салам ар кандай кырсык-балээ жана жамандыктардан алыс болуу деген маанини билдирет. Ошентип салам берген киши дин боордошунун кырсык жана жамандыктардан алыс болушун каалап, анын жакшылыгы үчүн дуба окуган болот. Саламдашуу тууралуу ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

وَاِذَا حُيّ۪يتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِاَحْسَنَ مِنْهَٓا اَوْ رُدُّوهَا ... •

“Силер менен бирөө жылуу саламдашкан кезде, силер да андан бетер жылуу саламдашкыла, же болбосо ошондой маанайда жооп бергиле.”[616]

Азирети пайгамбарыбыздан бирөө:

– Эй, расулалла! Исламдын кайсы ибадаты кайырдуу? – деп сурайт. Пайгамбарыбыз:

– Тамак берүү жана тааныганыңа да тааныбаганыңа да салам берүү,[617] – деп жооп берет.

Саламдашуу мусулмандардын ортосундагы урмат-сыйды күчөтүп, алардын боордоштук сезимдеринин чыңдалышына түрткү болот. Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

لَا تَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتّٰى تُؤْمِنُوا وَلَا تُؤْمِنُوا حَتّٰى تَحَابُّوا ‏.‏ أَوَلَا أَدُلُّكُمْ عَلٰى شيْئٍ إِذَا فَعَلْتُمُوهُ تَحَابَبْتُمْ أَفْشُوا السَّلَامَ بَيْنَكُمْ

“Ыйман келтирмейинче, бейишке кире албайсыңар. Бири-бириңерди жакшы көрбөсөңөр да ыйман келтирген болбойсуңар. Силерге эгер аткарсаңар бири-бириңерди жактыра турган бир нерсе айтайынбы? Араңарда саламдашууну жайгыла.”[618]

Саламдын айтылыш калыбы “Ассалоому алейкум” сөзү болуп саналат. Алгач салам берген киши муну айтат. “Салам алейкум” деп айтса да болот. Ал эми саламды алик алуу сөзү болсо “Ва алейкумсалам”. Муну “Алейкум ассалам” деп айтууга да болот. Берилген саламды “Ва алейкумсалам ва рахматуллах ва баракатух”” деп алик алуу эң жакшысы.

Салам берген кишинин да “Ассалоому алейкум ва рахматуллах ва баракатух” деп салам бериши дагы мартабалуу. Берилген мындай саламга “Ва алейкумсалам ва рахматуллах ва баракатух” деп жооп берилет.

Салам берип жатканда салам берилген кишиге эч кандай зыян келтирбөө жана аны тынчын албоо ниети менен салам берилет. Ушундайча саламдашуу салам берген жана алик алган кишинин бири-бирине жакшы сезимдерин түшүндүрүп, бири-бирине болгон ишениминин артышына себеп болот. Негизи эле берилген саламга ошондой ниет менен жооп берүү керек.

Салам берүүнүн адеби

Жаш киши кары кишиге;

Атчан киши жөө кишиге;

Арка тараптан келген киши алдыда бара жаткан кишиге;

Аз жамаат көп жамаатка салам берет.

Улуу болсо да, кичүү болсо да, аз болсо да, көп болсо да бир жерден келген киши отурган кишиге салам берет.

Көпчүлүккө салам берилгенде, алардын ичинен бирөө саламды алик алса, калгандары алик албаса да болот. Эч кимиси берилген саламды алик албаса, анда көпчүлүктүн ичиндегилердин бардыгы жооптуу болуп калат. Ал эми саламды берген көпчүлүк болсо, алардын ичинен бирөө салам бергенде эле сүннөт орундалган болот, калгандарынын салам беришинин кажети жок. Башкача айтканда, көпчүлүктүн ичинен бир кишинин салам бериши калгандарынын жоопкерчилигин жойгондой эле, көпчүлүктүн ичинен бир кишинин саламды алик алышы да калгандарынын жоопкерчилигин жоёт. Мусулман киши салам берүү менен дин боордошун кадырлап, урмат көрсөткөн болот.

Биринчи салам берген киши Алла тааланын жана пайгамбарынын алдында дагы сүймөнчүктүү болот. Салам бергендин сообу саламды алик алганга караганда көбүрөөк. Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

إِنَّ أَوْلَى النَّاسِ بِاللّٰهِ مَنْ بَدَأَهُمْ بِالسَّلَامِ

“Адамдардын ичинен Алла тааланын алдында эң жогорусу – оозунуп биринчи салам айткандар.”[619]

Бир кишиден салам-дубай алып келгенин билдирген кишиге “Ва алайка ва алайхиссалам” деп жооп берилет. Бир катта жазылган саламга же кат менен, же сөз менен жооп кайтарылат. Бир киши бирөөнө “Баланчага менден салам айт” деп айтса, муну айтууга макул болгон киши убадасын орундатууга тийиш. Анткени айтам деп өз мойнуна алган бул милдет – бир аманат.

Өзүнүн үйүнө кирген киши да үй-бүлөсү менен учурашат. Азирети Анаска пайгамбарыбыз мындай деп айткан:

يَا بُنَيَّ إِذَا دَخَلْتَ عَلٰى أَهْلِكَ فَسَلِّمْ يَكُونُ بَرَكَةً عَلَيْكَ وَعَلَى أَهْلِ بَيْتِكَ

“Уулум, сага жана үй-бүлөңө береке келсин десең, үй-бүлөңдүн жанына барганда салам бер.”[620]

Башка бирөөнүн үйүнө киргенде да салам берилет. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا لَا تَدْخُلُوا بُيُوتًا غَيْرَ بُيُوتِكُمْ حَتّٰى تَسْتَاْنِسُوا وَتُسَلِّمُوا عَلٰىٓ اَهْلِهَا ذٰلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ •

“Эй, ыйман келтиргендер! Өз үйүңөрдөн бөлөк үйлөргө уруксат албай туруп, үн чыгарып үй ээлерине салам бербей туруп кирбегиле. Эгер ойлоп көрсөңөр, бул силер үчүн дагы кайырдуу.”[621]

Башка бирөөнүн үйүнө барганда, алгач үйгө кирүү үчүн уруксат суралат, андан кийин салам берилип анан ал-жай сурашып сүйлөшүү башталат.

Намаз окуп жаткан, уйкудагы жана ажатканадагы кишиге салам берилбейт. Азан чакырылып жатканда салам берүү макүрөө болуп саналат. Куран окуган же окулган Куранды угуп отурган кишиге салам берүү да – макүрөө. Бирок азан чакырылып жана Куран окулуп жатканда салам бергендердин саламы алик алынат. Кутпа угуп жатканга да салам берилбейт. Тамак жеп жаткан кишиге оозундагысын жута электе салам берилбейт. Бир мечитте жамааттын бир бөлүгү намаз окуп жатканда, бир бөлүгү окубай турса, мечитке кирген киши намаз окубагандарга салам бере алат. Салам бербесе да сүннөттү кылбаган болуп эсептелбейт.

Ата мекенибиздин алдындагы милдеттерибиз

Туулуп өскөн жерибизди мекен дейбиз. Дүйнөдө ар-намысыбыз менен абийирибизди сактап, бейпилчилик жана коопсуздук ичинде жашоо көз-карандысыз бир мекенге ээ болуу менен гана мүмкүн.

Диний милдеттерибизди жол-жобосуна жараша орундатышыбыз да ата мекенибиздин абалына байланыштуу. Ушул себептен динибиз мекендин корголушуна абдан чоң маани берип, мекен сүйүүсүн ыйман менен бирдей эсептеген.

Ата мекенибиздин алдындагы эң башкы милдеттерибиздин бири – аскердик кызмат. Аскердик кызмат улуттук болгондой эле, диний да бир милдет болуп саналат. Мусулман аскердик кызматын өтөө менен ата мекенин душмандардан коргоп, зарыл болгондо да бул үчүн согушуп, жанын берүүгө даяр болот.

Ата мекенибиздин алдындагы милдетибиз тек гана аны коргоо үчүн жан аябай, аскердик кызматты өтөө менен чектелбейт. Мамлекетибиздин өнүгүшү жана элибиздин жашоо-шартынын жогорулашы үчүн салык төлөп жана башка атуулдук милдеттерибизди да аткарышыбыз керек.

Коомдун алдындагы милдеттерибиз

Адамдар коом болуп жашашат. Коомду түзгөн кишилердин бири-биринин алдында жоопкерчиликтери жана аткарууга тийиш болгон милдеттери менен укуктары бар.

Динибиз адамдардын арасындагы өз ара карым-катыштарга чоң маани берип, сакталууга тийиш болгон укуктук жана ахлактык эрежелерди белгилеген. Бул эрежелер сакталган мезгилде коомдо тартип орнойт. Аны менен бирге мусулмандар бейпилчилик жана коопсуздук ичинде биримдик жана ынтымак ичинде бактылуу жашашат.

Мусулмандын эң башкы милдети – башка кишилердин акы-укуктарын тебелеп-тепсебөө жана ага терең урмат көрсөтүү. Бул акылар ахлактык жактан гана эмес, укук боюнча да кепилге алынып, зордук-зомбулуктарга каршы берилүүчү жазалар белгиленип корголгон.

Пайгамбарыбыз айтылуу коштошуу кутпасында адамдардын жаны, мал-мүлкү жана ар-намысынын ыйык акылар экендигин жарыялап, мындай деп буюрган: “Оо, адамдар! Силер үчүн бүгүнкү күндөрүңөр канчалык ыйык болсо, бул айларыңар канчалык ыйык ай болсо, бул шаарыңар (Мекке) канчалык ыйык шаар болсо, жаныңар, мал-мүлкүңөр жана ар-намысыңар да ошончолук даражада ыйык болуп эсептелет. Ар кандай зордук-зомбулуктардан корголгон.”[622]

Жашоо укугу адамдын эң башкы негизги акысы болуп саналат. Адамдын бул укугуна урмат көрсөтүү, зордук кылбоо – адамдардын биринчи милдети.

Акысыз түрдө бир адамдын жанын кыюу, жашоосун бүтүрүү – абдан чоң күнөө жана динибиз бул күнөөнү кылгандарга бул дүйнөдө да, акыретте да оор жазалар берилерин белгилеген.

Жеке өзүнө тиешелүү мал-мүлк күтүү акысы да адамдардын маанилүү акыларынын бири болуп эсептелет. Ар бир киши жеке өзүнө гана тиешелүү мал-мүлк күтүүгө укуктуу. Мыйзамдуу жолдордон мал-мүлккө ээ болуу жана өз мал-мүлкүн үнөмдөө акысына ээ болгон кишинин ээ болгон байлыгы бардык зордук-зомбулуктардан корголгон.

Ушул укук-акыга урмат көрсөтүү жана зордук кылбоо да – мусулмандын милдети. Уурдоого, зордоп тартып алууга, алдоого жана мыйзамсыз болгон башка жолдор менен башка бир кишинин мал-мүлкүн жеке менчигине өткөрүп алууга жана ага зыян берүүгө динибиз тарабынан тыюу салынган.

Акысыз түрдө башка кишилердин мал-мүлкүн жегендер мунун жазасын тозоктун отуна ыргытылуу менен тартат. Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган: “Бир киши касам ичип карганып туруп бир мусулмандын акысын зордоп тартып алса, Алла таала ал кишиге тозокту важип (зарыл), ал эми бейишти арам кылат.”

Бул сөздөрдөн улам бир киши:

– Эгерде ал акы эч кандай баа-баркы жок бир нерсе болсо деле, ошондой болобу? – дегенде, пайгамбарыбыз:

– Ооба, ошондой, жада калса мисвак дарагынын бир бутагы болсо да, – деп буюрат. [623]

Мамлекеттин мүлкү да ушундай. Мамлекеттин мүлкү элдин мүлкү болуп саналат. Анда бардык кишилердин акысы бар. Ушул себептен бир мусулман мамлекеттин мүлкүн уурдап, ага зыян келтирүүдөн алыс болууга тийиш. Ал тургай мамлекеттин мүлкүн өз мүлкүндөй коргошу керек.

Адамдардын абийири, ар-намысы жана кадыр-баркы да зордук-зомбулуктан корголгон. Жалаа жабуу, ушак кылуу, сөгүү, шылдыңдоо жана жамандоо аркылуу башка кишинин ар-намысы менен абийирин тебелеп-тепсөө, акарат айтуу мусулманга таптакыр жарашпаган жат мүнөздөр жана чоң күнөө болуп саналат. Адамдардын жүрөгүнө катуу тийген, шагын сындырып, көңүлүн калтырган бул кыймыл-аракеттер коомдо бир туугандык сезимдеринин бошоңдошуна, биримдик жана ынтымактын бузулушуна себеп болот.

Негизинен чыныгы мусулман башка кишилердин укук-акыларына урмат көрсөткөн, аздектеп аяр мамиле жасаган жана эч кимге зыяны тийбеген адам болуп эсептелет. Пайгамбарыбыз мусулманды мындайча сүрөттөгөн:

اَلْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ

“Мусулман – колунан жана тилинен зыян келбей турганына ишенилген киши.”[624]

Адамдардын жанына, мал-мүлкүнө, абийири менен ар-намысына кол салган кишилер бул кылгандарынын жазасын катуу тартышат жана ага чейинки тапкан соопторунан кол жууп, куру жалак калышат. Пайгамбарыбыз:

– Билесиңерби, куру жалак калган ким? – деп сурайт.

– Биздин оюбузча, акчасы жана мал-мүлкү болбогон кишилер, – деп жооп беришет. Бул жооптон кийин пайгамбарыбыз мындай деп буюрат:

– Менин үммөтүмдөн куру жалак калган киши – ушул, ал кыямат күнүндө намаз, орозо жана зекет менен келет. Бирок ал бирөөнү сөгүп, бирөөгө жалаа жаап, бирөөнүн мал-мүлкүн жеп, дагы бирөөнүн канын төгүп, бирөөнү урган экен. Ушул себептен анын сооптору андан запкы көргөн ошол кишилердин ар бирине таратылып берилет. Эгер ал кишилердин акылары толук кайтарыла электе сооптору түгөнүп калса, акы ээлеринин күнөөлөрү ал кишинин мойнуна жүктөлөт. Андан кийин ал киши тозокко киргизилет.”[625]

Мусулман кыямат күнүндө бул абалга түшпөш үчүн башка кишилерге жамандык кылуудан, зыян келтирүүдөн, акыларын жегенден алыс болууга тийиш. Эгерде андай нерселерди кылган болсо, убакытты өткөрбөстөн акы ээлеринен кечирим сурап адалдашуусу абзел. Кул акысы менен акыретке барбашы керек. Пайгамбарыбыз бул маселе боюнча бизге андан кутулуу жолун көрсөтүп, мындай деп буюрган: “Бир киши боордошунун абийири менен ар-намысына, же болбосо мал-мүлкүнө акысыз түрдө зордук-зомбулук кылган болсо, алтын жана күмүш табылбаган кыямат күнүнөн мурун аны менен адалдашкыла (ыраазычылыгын алгыла). Антпесе көрсөткөн зордук-зомбулугунун өлчөмүндө анын жасаган жакшы иш-амалдарынан алынып, акы ээсине берилет. Жакшы иш-амалы болбосо, акы ээсинин күнөөсүнөн алынып, адилетсиздик кылган кишиге жүктөлөт.”[626]

Башка кишилерге жакшы мамиле кылуу жана колдон келишинче пайдалуу болуу – бийик ахлактуу болуунун биринчи шарты.

Пайгамбарыбыз:

– Ар бир мусулман садака берүүгө тийиш, – деп буюрат.

– Садака бергидей эч нерсеси болбосо, эмне кылат? – деп сурагандарга:

– Кол жоорутуп мээнет тартып иштеп, андан өзү да пайдаланат, садака да берет, – деп буюрат.

– Муну да кыла албаса? – деп сурашканда:

– Кыйынчылык тартып жаткан кишиге жардам кылат, – деп буюрат.

– Бул да колунан келбесечи? – деген суроого:

– Жакшылык кылууну буюрат, – дейт.

– Аны да кыла албаса, кантет? – деген суроо берилгенде:

– Жамандык кылуудан тартынат, бул да садака болуп саналат, – деп жооп берет.[627]

Амру бил-маруф ва нахъю анил-мункар

Динибиздин коомго жүктөгөн милдеттеринин бири да – “Амру бил-маруф ва нахъю анил-мункар.” Башкача айтканда, шарияттын өкүм-жоболоруна ылайык жакшылыкты буюруу жана жамандыктан баш тарттыруу милдети.

Алла таала адам баласын жараткандан кийин аны жалгыз калтырган эмес, жиберген пайгамбарлары аркылуу бул дүйнөдө да, акыретте да аны бак-таалайга жеткирүү жолдорун көрсөткөн. Алгачкы киши болгон Адам алайхис-салам ошол эле мезгилде алгачкы пайгамбар болуп саналат.

Азирети Адамдан тартып акыркы пайгамбар Мухаммед Мустафага (а.с.) чейин көптөгөн пайгамбар келип кеткен. Бул пайгамбарлар адамдарга Алла тааланын буйруктары менен тыюу салган нерселерин билдиришип, жакшылыкты шардана кылуу менен жамандыктан баш тарттырууга аракет жасашкан.

Акыркы пайгамбар болгон биздин пайгамбарыбыз да бул милдетин кемчиликсиз түрдө ийине жеткире орундатып, мунун ырахаты жана кубанычы менен акыретке аттанган. Пайгамбарыбыз дүйнөдөн кайткандан кийин (башка пайгамбар келбей тургандыктан) бул милдетти улантуу бизге, мусулмандарга калгандыгында күмөн жок. Ансыз да ыйык Куран бул милдетти бизге тапшырган. Анда мындай деп буюрулган:

كُنْتُمْ خَيْرَ اُمَّةٍ اُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَاْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللّٰهِ... •

“Силер (бүтүндөй) адамдардын жакшылыгы үчүн ортого чыгарылган эң кайырдуу үммөтсүңөр, (анткени силер адамдарга) жакшылыкты буюруп, жамандыктан алыстатасыңар жана Алла таалага ишенесиңер.”[628]

وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ اَوْلِيَٓاءُ بَعْضٍۢ يَاْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ ... •

“Момун эркектер жана момун аялдар бири-биринин жардамчылары болушат, жакшылыкты буюруп, жамандыкты тыйышат.”[629]

خُذِ الْعَفْوَ وَاْمُرْ بِالْعُرْفِ وَاَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِل۪ينَ •

“Кечире бил, жакшылыкты буюр, түркөйлөрдөн жүзүңдү үйүр.”[630]

وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ اُمَّةٌ يَدْعُونَ اِلَى الْخَيْرِ وَيَاْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ ... •

“Силердин ичиңерде кайырга үндөгөн, жакшылыкты буюруп, жамандыктан баш тарттырган бир коом болсун.”[631]

Пайгамбарыбыз да:

– Жол боюнда отуруудан сактангыла, – деп буюрат. Сахабалар:

– Жол боюнда отурууга биз мажбурбуз, биз ал жерде отуруп сүйлөшөбүз, – дешет. Пайгамбарыбыз:

– Жол боюнда отуруудан баш тарта алабасаңар, анда жолдун акысын бергиле, – дейт. Сахабалар:

– Эй, Алланын элчиси! Жолдун акысы деген эмне? – деп сурашат. Пайгамбарыбыз:

– Көздү жумуу (арамга карабоо), өткөн кеткенге жапа чектирбөө, саламды алик алуу, жакшылыкты буюруп, жамандыктан баш тарттыруу,[632] – деп буюрат.

Жакшылыкты буюруу жана жамандыктан баш тарттыруу милдети мусулмандардын коомдук турмушунда өтө чоң мааниге ээ. Бул милдеттин аткарылбашы жамандыктардын жайылышына, коомчулукта тынчсыздануу жана өз ара карама-каршылыктын пайда болушуна себеп болот. Ушул себептен пайгамбарыбыз:

مَنْ رَأٰٰٰٰٰى مِنْكُمْ مُنْكَرًا فَلْيُغَيِّرْهُ بِيَدِهِ فَاِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِلِسَانِهِ فَاِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَبِقَلْبِهِ وَذٰلِكَ اَضْعَفُ الْا۪يمَانَ

“Силердин араңардан кимде-ким жагымсыз бир иш-аракет көрсө, аны колу менен, буга күчү жетпесе, тили менен токтотсун. Ага да күчү жетпесе, аны чындап жек көрсүн. Бул болсо – ыймандын эң төмөнкү даражасы,”[633] – деп буюрган жана бул милдеттин маанилүүлүгүнө көңүлүбүздү бурган.

Пайгамбарыбыз бул хадисинде коомдо пайда болгон жамандыкка карата үч түрдүүчө чара көрүү керек экендигин билдирген.

а) Кол менен токтотуу: Башкача айтканда, күч колдонулуп токтотулушу. Бул – мамлекеттин милдети. Жамандыкка карата көрүлгөн чаралардын бул түрүн бардык кишилер кыла турган болсо, анда уруш чыгып, башаламандык пайда болот. Ошондукдан бул милдет мамлекет тарабынан аткарылат. Бирок коомчулук бул маселе боюнча мамлекеттик кызматкерлерге колдоо көрсөтүшөт жана көрсөтүүгө тийиш.

б) Тил менен токтотуу: Бул жамандыктын алып келе турган зыяндарын түшүндүрүп, андан баш тарттыруу дегенди түшүндүрөт. Башкача айтканда, аны жасаган коомдордун көзүн ачуу жана эскертүү. Коомду туура жолго багыттоо, жасалган жаман иштердин кооптуулугун жеткиликтүү ачып берүү иши аны талдап-таразалаган аалымдардын милдети экендиги талашсыз. Бул түшүндүрүү иштери үгүт-насаат, осуят, басма сөз жана теле көрсөтүүлөр аркылуу жүргүзүлөт.

Бул милдет коомчулукту кабардар кылуу жагынан абдан маанилүү. Ал тургай пайгамбарыбыз да диндин акыл-насааттан турарын билдирген. Бул милдетти аткара турган кишилер айрым сапаттарга ээ болууга тийиш. Бул сапаттар кыскача төмөнкүдөй:

1) Үгүт-насаат жана осуят айта турган киши алгач билимдүү болушу керек. Билими болбогон киши бул милдетти аткара албайт. Киши башкаларга үйрөтө турган бир маселени алгач өзү билүүгө тийиш. Андай болбосо, билбеген бир маселесин башка кишилерге кантип үйрөтмөкчү? Мисалы, сабатсыз бир киши башка кишинин кантип сабатын жоё алат?

Тигүүчүлүктү түшүнбөгөн, кездеменин кандайча кесилерин жана көйнөктүн кандайча тигилерин билбеген киши башка бирөөгө тигүүчүлүктү үйрөтө алабы? Ушул сыяктуу эле диний темалар боюнча жетиштүү билимге ээ болбогондор кантип башкалардын бул тема боюнча толук маалымат алышын камсыз кыла алат?

Үгүт-насаат айта турган киши өзүнүн көз-караштарын эмес, Алла тааланын жана пайгамбарынын буйруктары менен тыюу салган нерселерин айтат. Буларды билбеген киши коомдун көзүн ачпай эле, тескерисинче, коомго жаңылыш маалыматтар берген болот. Ал эми мунун убалы абдан жаман. Чындыгында, ыйык Куранда да мындай деп буюрулган:

وَلَا تَقُولُوا لِمَا تَصِفُ اَلْسِنَتُكُمُ الْكَذِبَ هٰذَا حَلَالٌ وَهٰذَا حَرَامٌ لِتَفْتَرُوا عَلَى اللّٰهِ الْكَذِبَ اِنَّ الَّذ۪ينَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللّٰهِ الْكَذِبَ لَا يُفْلِحُونَ •

“Тилиңер: “Бул – арам, бул - адал”, - деп жалган сыпаттаганын айтпагыла. Анда Аллага жалаа жапкан болосуңар. Чындыгында, Аллага жалган жалаа жапкандар (азаптан) кутулушпайт.”[634]

2) Үгүт-насаат жана осуят айтуунун максаты Алла тааланын ыраазычылыгы болууга тийиш. Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн болбогон эч бир нерсенин Алла тааланын алдында эч кандай кадыры жок.

3) Кишилерге жана коомго жол көрсөтө турган киши жагымдуу сөздөрдү айтып, маңдайындагы кишиге жылуу мээрим менен жакындашы керек.

Алла таала Муса алайхис-саламды иниси азирети Харун менен бирге өзүн кудаймын деп шардана кылган Фараонго (аны эскертүүлөрү үчүн) жөнөтүп жатканда, мындай деп буйрук берген:

فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَيِّنًا لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ اَوْ يَخْشٰى •

“Аны менен жылуу жумшак сүйлөшкүлө, балким анын акылы ордуна келер, же коркор.”[635]

Имам Газали “Ихъяу улумид-дин” аттуу чыгармасында ушул аңгеме баяндалган: “Бир киши Аббасий халифаларынан болгон Мамунга абдан катуу түр менен үгүт-насаат айта баштады. Мамун:

– Таксырым, өзүңдү кармап токтолуп туруп, жакшы сөз менен айтып түшүндүр. Анткени Алла таала сенден дагы жакшысын менден дагы жаманына жибергенде, ага жылуу сөз менен сүйлөшүүнү буюруп: “Аны менен жылуу жумшак сүйлөшкүлө. Балким (ушул себептен) анын акылы ордуна келер, же коркор,” – деп айкан.

Маанилүү болгон нерсе – ишендирүү. Андыктан элдин аң-сезимин ойготуп туура жолду көрсөтүү милдети жылуу сөз жана жумшак мамиле менен аткарылышы керек.

Бир жаш жигит пайгамбарыбызга келип:

– Эй, Алланын элчиси! Башкалар менен зина кылуума уруксат бересиңби? – деп тайманбай сурайт. Ал жерде тургандар: “Бул эмне деген адепсиздик?” – деп чурулдап жиберишет. Пайгамбарыбыз:

– Жигитти коё бергиле, жаныма келсин, – деп буюрат. Тиги жигит жакындап келет. Пайгамбарыбыз:

– Сенин энең менен башка кишинин зина кылышын каалайсыңбы? – деп сурайт. Жигит:

– Жок, каалабайм, эй, Алланын расулу! Жанымды сага садака чабайын! – деп жооп берет. Пайгамбарыбыз:

– Мына, ошол сендей эле кишилер башка кишилердин энелери менен зина кылышын жактырышпайт, – деп эскертүү менен:

– Кызыңдын зина каалайсыңбы? – деп өзүнө дагы суроо узатат. Тиги жигит:

– Жанымды сага садака чабайын, каалабайм, эй, Алланын расулу! – деп айтат. Пайгамбарыбыз:

– Кишилердин бардыгы сен сыяктуу эле башкалардын кыздары менен зина кылышын каалашпайт, – деп буюрат. Андан кийин:

– Каарындашың үчүн муну каалайсыңбы? – деп сурайт кайрадан. Жаш жигит:

– Жанымды сага садака чабайын, каалабайм, эй, Алланын расулу! – дейт. Ушундан кийин пайгамбарыбыз касиеттүү колдорун жаш жигиттин көкүрөгүнө коюп:

– Оо, Алла таалам! Бул жигиттин көңүлүн тазарт, күнөөсүн кечир, абийирин сакта жана ага зинаны бардык нерседен жаман көрсөт, зинадан жийиркент, – деп дуба окуйт. Пайгамбарыбыздын бул дубасынан кийин ал жигиттин жан-дүйнөсүндөгү эң начар нерсе зина болуп калды.[636]

Мынакей, үгүт-насаат жана осуяттагы эң таасирдүү ыкма. Жакшылыкты буюруп, жамандыкка тыюу салган киши сабырдуу болууга тийиш. Абдан ырааттуу тартип менен иш кылышы керек. Айткандарын өзү да аткарышы абзел. Айткан үгүт-насааты менен осуятынын ишендирүүчү жана таасирдүү болушу үчүн аларды алгач өзү ишке ашырышы керек.

Ичимдик ичкен кишинин башка бирөөгө “Ичимдик – арам, ден-соолукка зыяндуу” деп үгүт-насаат айтышы канчалык таасирдүү боло алат? Ушундан улам Алла таала ыйык Куранда мындай деп буюрган:

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ • كَبُرَ مَقْتًا عِنْدَ اللّٰهِ اَنْ تَقُولُوا مَا لَا تَفْعَلُونَ •

“Эй, ыйман келтиргендер! Кыла албай турган иштериңерди эмнеге айтасыңар? Алла тааланын алдындагы эң чоң күнөө – кыла албай турган нерселериңерди айтышыңар.”[637]

Алла таала Шуайб алайхис-саламдан кабар берип, анын жиберилген коомчулугуна мындай деп айтканын эскерген:

وَمَٓا اُر۪يدُ اَنْ اُخَالِفَكُمْ اِلٰى مَٓا اَنْهٰيكُمْ عَنْهُ ... •

“Силер үчүн тыюу салган нерселеримди өзүм (бузуп) кылып кайра силерге каршы чыккым келбейт.”[638]

Алла таала башка кишилерге айткан насаатын өздөрү аткара албагандарга мындай деп эскерткен:

اَتَاْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنْسَوْنَ اَنْفُسَكُمْ وَاَنْتُمْ تَتْلُونَ الْكِتَابَ اَفَلَا تَعْقِلُونَ •

“Силер китепти окуп туруп адамдарды жакшылыкка буйруп, а өзүңөрдү унутуп коёсуңарбы? Акылга келбейсиңерби?”[639]

Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган: “Кыямат күнү бир киши алынып келип, тозокко киргизилет. Ичегилери чубалып сыртка чыгып кетет жана ошол абалында тегирменди айланткан эшек сыяктуу айланат. Тозоктогулар анын жанына чогулушуп:

– Оо, баланча, бул абалың эмне? Бизге жакшылыкты буюруп, жамандыктан баш тарттырган сен эмес белең? – дешет. Ал болсо:

– Ооба, мен жакшылыкты буюрат элем, бирок аны (өзүм) кылчу эмесмин. Жамандыкты тыяр элем, бирок аны өзүм жасачумун, – дейт.”[640]

Мейли, айтылган үгүт-насаат менен осуяттын таасирдүү болушу үчүн болсун, мейли, айткан кишинин жоопкерчиликтен кутулуп, кылган кызматына акы алышы үчүн болсун, башкаларга айткан үгүт-насаатына өзү да баш ийиши жана ишке ашырышы керек. Мына, ушул жакшылыкты буюруу жана жамандыктан баш тарттыруу боюнча элдин аң-сезимин ойготуу милдетин аткарган кишилерде жогоруда түшүндүрүлүп кеткен ушул сапаттар болууга тийиш.

в) Жамандыкка каршы чара көрүүнүн үчүнчү жолу болсо – жамандыкты чындап жек көрүп, аны таптакыр жактырбагандыгын жана колдобой турганын билгизүү. Бул ыймандын эң төмөнкү даражасы.

Жогорудагы хадисте белгиленип кеткендей мамлекет менен эл бирге күрөшсө, жамандыктар жоюлат жана коомдун бейпил турмушу камсыз кылынган болот. Коом бул милдетин аткарбай, зарылсыз нерсе катары эсептесе, жамандык жайылат жана бул бир гана жамандыкты кылгандарга эмес, бүтүндөй коомго терс таасир тийгизет. Болору болуп, боёсу кангандан кийин өкүнүү да эч кандай пайда алып келбейт.

Пайгамбарыбыздын бул маселе жөнүндөгү төмөнкү эскертүүсүн дайыма көңүлгө түйүп жүрүшүбүз керек. Ал мындай деп буюрган: “Алла таала койгон чектен чыкпаган киши менен бул чекке көңүл да буруп койбогон киши мына бул коомго окшойт. Алар кемедеги орундарын чүчү кулак кармап бөлүшүшөт. Бир бөлүгү кеменин үстүңкү кабатынан, бир бөлүгү да алдыңкы кабатынан жай алышат. Төмөнкү кабатка жайгашкандар суу алыш үчүн жогоруга чыгышканда, үстүңкү кабаттагылардын жанынан өтүшөр эле. Бир күнү алар: “Чүчү кулак кармаганда үлүшүбүзгө түшкөн астыңкы кабаттагы жерибизден бир тешик ачсак (ушундайча бул тешиктен ичкериге кирген суудан алсак) да, жогорудагылардын тынчын албасак,” – дешет. Бирок үстүңкү кабаттагылар каалаганын кылышсын деп, буларды жөн коё турган болсо, (кеменин ичине суу толуп чөгөт жана) баары чөгүп өлүшөт. Эгерде аларды (кеменин чөгүшүнө себеп боло турган) бул кооптуу иштен баш тарттырыша турган болсо, андан өздөрү да кутулушат. Аларды да куткарган болушат.”[641]

Пайгамбарыбыз коомдогу терс көрүнүштөргө карата эскертүү милдетин аткарбаган кишилердин акырында ал коом менен бирге кандайча жок болуп кетишерин ушундай сонун мисал менен билдирип кеткен.

Бир кишинин пайгамбарыбыздын алкоосуна татыктуу чыныгы бир мусулман боло алышы үчүн анда айрым бийик ахлактык сапаттар болууга тийиш. Буларды кыскача төмөнкүдөй корутундулоого болот:

Мусулман боорукер болот

Ал адамдар менен кошо эле бардык башка жандууларды сүйүп, аларга мээримдүү мамиле жасайт. Эч кимди капа кылбайт. Муктаж болгондорго жардам көрсөтөт. Мындай кишиге Алла таала да ырайым кылат.

Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган: “Ырайым кылгандарга Алла да ырайым кылат. Көк жүзүндөгүлөр силерге ырайым кылсын десеңер, силер да жер жүзүндөгүлөргө ырайым кылгыла.”[642]

مَنْ لَا يَرْحَمْ لَا يُرْحَمْ

“Ырайым кылбаганга ырайым көрсөтүлбөйт.”[643]

Чыныгы мусулман адамдарга гана эмес, башка жандууларга да боорукердик менен мамиле кылып, жан-жаныбарларга мээримин төгөт. Алла таала жараткан жандууларына боорукердик менен мамиле кылгандардын күнөөлөрүн кечет.

Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган: “Күндөрдүн биринде бир киши жолдо баратып аябай суусайт. Акырында бир кудук таап, анын ичине түшүп, суу ичип чыгат. Ошол мезгилде бир ит тилин чыгарып акактап, суусаганынан нымдуу топуракты жалап турган экен. Ал киши муну көрүп: “Бул байкуш ит да мендей болуп катуу суусаган экен,” – деп, дароо кудукка кайра түшүп, маасысына суу толтуруп, аны тиши менен тиштеп, кудуктан чыгат жана итке суу ичирет. Анын бул мамилесине Алла таала ыраазы болуп, анын күнөөлөрүн кечет.

Сахабалар пайгамбарыбыздан:

– Эй, расулалла! Жан-жаныбарлардан да биз үчүн сооп барбы? – деп сурашат.

– Ар бир жандууга жакшылык кылсаңар, сооп болот, – деп буюрат.”[644]

Динибиз адамдардын гана эмес, жан-жаныбарлардын акыларына да сый-урмат көрсөтүлүшүн, аларга мээрим төгүп, кайрымдуулук менен мамиле кылууну буюрат. Жан-жаныбарлар адамдардын пайдасы үчүн жаратылган. Ар бир жаныбарды жаратылышына ылайыктуу түрдө пайдаланып, аларды мындан сырткаркы максаттар үчүн колдонбоо керек. Үй айбандарынын учурунда тамактанышына көңүл буруп, аларды ачка жана суусуз калтырбоо керек.

Пайгамбарыбыз ачкачылыктан курсагы кабышып калган бир төөнү көрүп: “Мына бул тилсиз жаныбарлардын убалы боюнча Алла тааладан корккула, аларды семиртип туруп мингиле, эттерин (пайдалангыңар келсе) да семиртип туруп (союп) жегиле,”[645] – деп буюрган.

Жан-жаныбарларды күчү жетпеген иштерге салып чарчатуу, аларды башка чабуу, жабыркатуу, ачка жана суусуз калтыруу боорукердикке жатпайт. Мындай мамиле дартын түшүндүрө албаган жаныбарлар үчүн наадандык болуп саналат. Ал эми Алла тааладан башка коргоочусу болбогон бул жандууларга ырайымсыздык менен аёосуз түрдө мамиле кылуунун жазасы абдан оор.

Азирети Абу Бакрдин кызы Эсма мындай деп эскерген: “Азирети пайгамбарыбыз күн тутулган күнү кусуф намазын окугандан кийин мындай деп буюрду:

– Мага намазда тозок көрсөтүлдү. Тозоктун оту мага ушунчалык жакындап калган эле, мен “Оо, Алла таалам! Мен да тозоктогулар (отко ыргытылгандар) менен биргеминби?” деп карбаластап кеттим. Ал жерден бир аялды көрдүм. Бул аялдын бети-башын бир мышык тыткылап жатты.

– Бул аялдын күнөөсү эмне? – деп азап периштелерине сурасам:

– Бул аял дүйнөдө бир мышыкты ачка боюнча өлгөнгө чейин камап салган, – деп жооп беришти.”[646]

Канаттуу-куштардын уяларынын бузулушу, балапандарынын уяларынан алынып, энелерине чый-пыйы чыгып чебелектеп аларды издешине себеп болуу да туура эмес.

Ибн Аббас мындай деп эскерген: “Бир жолу пайгамбарыбыз менен бирге сапарда болчубуз. Конуп эс алган жерибизден эки балапанды көрүп, аларды алып алган элек. Аңгыча болбой балапандардын энеси келип, биздин үстүбүздөн чыйпылыктап айланып, такыр кетпей койду. Бул абалды көргөн пайгамбарыбыз: “Балапандарын алып, бул кушту ким сыздатты? Балапандарын ага бергиле!” – деп буюрду.”[647]

Жан-жаныбарлардын көпчүлүгү биздин пайдабыз үчүн жаратылган. Бирок аларды пайдалануу максаты менен эмес, жөндөн жөн өлтүрүү туура эмес. Азирети пайгамбарыбыз мындай деп буюрган: “Кимде-ким себепсиз эле бир таранчыны өлтүрө турган болсо, ал макулук кыямат күнү: “Оо, Эгем! Баланча киши мени пайдаланыш үчүн эмес, жыргалчылыгы үчүн өлтүрдү,”[648] – деп Алла таалага даттанат.”

Чыныгы мусулман жан-жаныбарларга кордук көрсөтүүдөн жана жабыр тарттырып жанын кыйноодон алыс болууга тийиш. Айрым жерлерде жаныбарларды алыштырып-уруштуруу сыяктуу абдан начар үрп-адаттар бар. Жаныбарларды бири-бири менен алыштырып коюп анан аларды маашыркап карап туруу – жаныбарларга кордук көрсөтүүнүн бир башка түрү болуп саналат. Азирети пайгамбарыбыз жаныбарларды бири-бири менен уруштурууга тыюу салып,[649] жан-жаныбарларга кордук жана запкы көрсөткөндөрдү каргаган.[650]

Абдулла бин Өмөр бир күнү тооктуу бута коюп алып, аны жаанын огу менен атып жаткан балдардын жанынан өтүп бараткан эле. Бул балдар Абдулланы көргөндө, тарап кетишет. Муну көргөн Абдулла: “Бул тоокту ким бута кылып койду? Акылыңарга түйүп алгыла, азирети пайгамбарыбыз тоок же кандайдыр бир жаныбарды бута коюп өлтүргөн кишини каргады,”[651] – деген.

Тоок өңдүү канаттууларды канатынан, айрым жаныбарларды да шыйрагынан кармап сүйрөө аркылуу аларга кордук көрсөтүүдөн сактаныш керек. Жан-жаныбарларга карата да абдан боорукердик менен мамиле жасаган пайгамбарыбыз суу куюлган идишти эңкейтип, мышыктарга суу ичирген.[652]

Пайгамбарыбыздын жолун уланткан ата-бабаларыбыз да жаныбарлардын акыларын бекем коргошкон. Алардын жеми, суусу, сарайы, ал тургай дем алуулары үчүн мал-мүлктөрүнүн бир бөлүгүн кайыр беришкен. Бул темадагы көптөгөн мисалдын бири катары – көз уялткан көркөм чыгармалары аркылуу түрк тарыхынын алтын барактарына аты жазылган чыгаан архитектор Синандын Түркиянын Кайсери аймагына караштуу Агырнас айылында Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн салган суу түтүгүгүнө жакын жердеги узундугу 260 метр, туурасы 160 метр келген өзүнүн талаасын түтүккө суу ичүү үчүн келген малдын эс алышы үчүн багышташын айтсак болот.[653]

Мусулман киши жан-жаныбарларга карата боорукердик менен мамиле кылса, Алла таала да ага ырайымын көрсөтөт. Пайгамбарыбыздын бул сөздөрүнө кулак салалы. Ал мындай деп буюрган: “Ырайым кылгандарга Алла да ырайым кылат. Көк жүзүндөгүлөр силерге ырайым кылсын десеңер, силер да жер жүзүндөгүлөргө ырайым кылгыла.”[654]

Мусулман чынчыл болот

Туура сүйлөгөн, өзүнө сөзү төп келген киши элдин арасында урмат-сыйга татып, ага ишеним көрсөтүлөт. Чынчылдык – коомдо кишилердин бири-бирине болгон ишенимин камсыз кылган абдан жакшы бир мүнөз. Ахлактын негизи да – чынчылдык. Чынчылдык бир мусулманда болушу керек болгон жакшы мүнөздөрдүн да биринчиси болуп эсептелет. Кудуреттүү Алла таала мындай деп буюрган:

يَٓا اَيُّهَا الَّذ۪ينَ اٰمَنُوا اتَّقُوا اللّٰهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَد۪يدًا • يُصْلِحْ لَكُمْ اَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ •

“Эй, момундар! Алладан корккула жана туура сөздү сүйлөгүлө. (Ошондо) Алла ишиңерди оңдоп, күнөөңөрдү кечирет.”[655]

Пайгамбарыбыз да мындай деп буюрган: “Чынчылдыктан тайбагыла. Анткени чынчылдык жакшылык менен бирге болот. Чынчыл жана жакшы кишилер бейиште болушат. Жалгандан сактангыла. Анткени жалган жамандык менен бирге болот. Жалганчылар менен жамандар тозокто болушат.”[656]

Мусулман эмгек жолунда да чынчылдыктан тайбайт.

Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

اَلتَّاجِرُ الَاَم۪ينُ الصَّدُوقُ الْمُسْلِمُ مَعَ الشُّهَدَاءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ

“Чынчыл жана ага ишенилген мусулман соодагер кыямат күнүндө шейиттер менен бирге болот.”[657]

Мусулман жоомарт болот

Чыныгы мусулман Алла таала ага кандай байлык берсе, ал да мунун бир бөлүгүн бей-бечараларга, колунда жокторго жана ага муктаж болгон кишилерге берип, алардын кыйынчылыктарын жеңилдетип, ыраазычылыгын алат. Ал муну менен эң жаман мүнөздөрдүн бири болгон сараңдыктан жан-дүйнөсүн тазалаган болот. Боордоштук сезиминин бекемделишине, коомдогу тынчтыктын өкүм сүрүшүнө көмөкчү болот. Алла таала мындай деп буюрган:

لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتّٰى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ ... •

“Жакшы көргөн нерселериңерден (Алланын жолунда) сарптабасаңар, албетте чыныгы жакшылыкка жете албайсыңар.”[658]

Пайгамбарыбыз да мындай деп буюрган: “Жоомарт киши Алла таалага жакын, бейишке жакын, адамдарга да жакын, тозоктон алыс болот. Сараң болсо, Алла тааладан алыс, бейиштен алыс, адамдардан алыс, тозокко жакын болот. Жоомарт болгон түркөй киши Алла тааланын алдында дайыма ибадат кылган сараң кишиден дагы сүймөнчүктүү.”[659]

Мусулман киши жөнөкөй болот

Чыныгы мусулман башка кишилерди кемсинтпейт, алардын алдында манчыркап бой көтөрбөйт. Өзүн бийик сезип, башка кишилерди кемсинткен киши коомго жакпайт жана жек көрүндү болот. Мындай кишилерди Алла таала да сүйбөйт. Алла таалага да, адамдарга да жакпаган киши болуудан сактанышыбыз керек.

Чыныгы мусулманга жарашкан нерсе – карапайым болуу, башкалар менен жакшы мамиледе болуп, алардын жек көрүүсүнө себеп болгон кыймыл-аракеттерден сактануу. Алла таала мындай деп буюрган:

وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْاَرْضِ مَرَحًا اِنَّ اللّٰهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ •

“Адамдарды кемсинтип, далыңды салба жана жер жүзүндө чалкалап төшүңдү көтөрүп баспа. Чындыгында, Алла таала менменсинип мактанган кишини сүйбөйт.”[660]

Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган: “Кимде-ким мусулман боордошуна жөнөкөй мамиле кылса, Алла таала ал кишинин кадырын жогорулатат. Кимде-ким мусулман боордошуна текеберленип, аны теңсинбесе, Алла таала да аны төмөндөтөт.”[661]

إِنَّ اللّٰهَ أَوْحٰى إِلَىَّ أَنْ تَوَاضَعُوا حَتّٰى لَا يَفْخَرَ اَحَدٌ عَلٰى اَحَدٍ وَلَا يَبْغ۪ى اَحَدٌ عَلٰى اَحَدٍ

“Акыйкатта, Алла таала мага силердин карапайым болушуңарды билдирди. Эч бир киши башка кишилерге мактанбасын жана эч ким башка кишиге кордук көрсөтүп, зордук-зомбулук кылбасын.”[662]

Мусулман кечиримдүү болот

Өзүнө жасалган бир жамандыкка карата кечиримдүүлүк менен мамиле кылуу жана жамандык кылганды кечирүү – чыныгы момундук сапаттардын бири. Чындыгында, аша чаап кетпей адилетсиздикке жооп кайтаруу жайиз болсо да, мындан баш тартуу албетте андан да жакшыраак. Алла таала мындай деп буюрган:

وَلْيَعْفُوا وَلْيَصْفَحُوا اَلَا تُحِبُّونَ اَنْ يَغْفِرَ اللّٰهُ لَكُمْ ... •

“... Кечиришкиле жана элдешкиле. Алланын силерди кечиришин каалабайсыңарбы?”[663]

Пайгамбарыбыз да:

وَ مَا زَادَ اللّٰهُ عَبْدًا بِعَفْوٍ اِلَّا عِزًّا

“Алла таала бирөөнүн катасын кечиргендин кадыр-баркын гана көтөрөт,”[664] – деп буюрган.

Мусулман дин боордошунун муктаждыктарын камсыз кылат

Чыныгы мусулман жардамга муктаж болгон кишилерге колунан келишинче андан эч кандай пайда күтпөстөн, Алла тааланын ыраазычылыгы үчүн гана жардам берет, алардын кыйынчылыктарын жоюуга аракет кылат.

Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган: “Мусулман мусулмандын бир тууганы. Ага кордук көрсөтпөйт, ырайымсыздын колуна таштабайт. Кимде-ким мусулман боордошунун муктаждыгын камсыз кылса, Алла таала да ага жардам берет. Кимде-ким мусулмандын бир кыйынчылыгын жойсо, Алла таала да кыямат күнү кайгыларынын бирөөнү андан алат. Кимде-ким дин боордошунун кемчилигин жашырса, Алла таала да кыяматта анын кемчилигин жашырат.”[665]

Мусулман жалган сүйлөбөйт

Жалган – бул бир кишинин билгенинин тескерисин айтышы дегенди түшүндүрөт. Жалганчынын ичи-тышы бирдей болбойт. Жалганчылар болгон коомдо адамдар бири-бирине ишене алышпайт. Ишеним болбогон жерде бейпилчилик менен тартип болбойт. Жалганчылык – мусулманга таптакыр жарашпаган абдан начар мүнөз, руханий бир илдет. Жалганчы бул дүйнөдө да, акыретте да шылдың болот.

Пайгамбарыбыз жалганчынын бара турган жеринин тозок экендигин мындай деп билдирген: “Жалгандан качкыла, анткени жалган жамандыкка, жамандык да адамды тозокко алып барат. Киши жалган айта берип, Алла тааланын алдында жалганчылардан болуп жазылат.”[666]

Мусулман ушак айтпайт, башка кишилерди жамандабайт

Ыйык Куранда мусулмандардын бири-бирин жамандашына тыюу салынган жана мунун өлгөн кишинин этин жегендей деңгээлдеги өтө ыплас бир кыймыл-аракет жана жийиркеничтүү адат экендигин билдирген.[667]

Тирүү кишилерди ушактоо күнөө болуп эсептелет. Ошону менен бирге өлгөн кишилерди ушактоо да туура эмес. Динибиз өлгөн кишинин жамандыктарын айтуудан сактанып, жакшылыктарын айтышыбызды сунуш кылган. Пайгамбарыбыз буга байланыштуу мындай деп буюрган:

اُذْكُرُوا مَحَاسِنَ مَوْتَاكُمْ وَكُفُّوا عَنْ مَسَاو۪يهِمْ

“Өлгөндөрүңөрдүн жакшы жактарын эскергиле, жамандыктарын айткандан тартынгыла.”[668]

Мусулман эч кимди алдабайт

Мусулман киши дайыма убадасында турат жана иш-аракеттеринде да чынчыл болуп, эч кимди алдабайт. Бул – чынчыл болуунун зарылдыгы. Чындыктарды бурмалап башкача көрсөтүп, мусулмандарды алдоо – да өтө жаман сапат жана жагымсыз аракет.

Күндөрдүн биринде пайгамбарыбыз базарда жыйылып турган дандын жанынан өтүп бара жатып, колун бул үймөктүн ичине салса колу нымдашып чыгат.

– Оо, дандын ээси, бул эмнең? – деп сурайт. Тиги киши:

– Жамгыр жааганда суу болуп калды, эй, Алланын расулу! – деп жооп бергенде, пайгамбарыбыз:

– Нымдуу бөлүгүн дандын үстүнө койсоң, адамдар көрсө болбойт беле? Бизге көз боёмочулук кылган, бизди алдаган бизден эмес,[669] – деп буюрган.

Мусулман чагымчылык кылбайт

Чагымчылык – бул бир кишиден уккан сөзүн башка бирөөгө айтып баруу аракетин түшүндүрөт. Ал адамдардын ортосундагы өз ара мамиленин начарлашына жана коомдо бейпилчиликтин бузулушуна себеп болгон абдан начар жана зыяндуу бир адаттардын бири. Чагымчылыкка динибиз тарабынан да катуу тыюу салынган. Ар бир мусулман мындан оолак болууга тийиш. Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган: “Ичи тардык, чагымчылык жана көзү ачыктык кылгандар менден эмес, мен да алардан эмесмин.”[670]

“Чагымчылык кылган бейишке кире албайт.”[671]

Мусулман аманатка кыянат кылбайт

Мусулман адам өзүнө убактылуу сакташы үчүн тапшырылган нерсени коргоп, аманатка кыянат кылбайт. Бул аманат кишилерге, же мамлекетке таандык бир мүлк болушу мүмкүн. Ошондой эле аткарылышы керек болгон бир милдет да болушу мүмкүн.

Аманат кылынган мүлктү сактоо, берилген милдетти аткаруу – адеп-ахлактык милдет жана динибиздин буйругу. Амантка кыянат кылгандар чыныгы мусулман боло алышпайт. Аманатка кыянат кылуу – мунафыктыктын (эки жүздүүлүктүн) белгиси.

Пайгамбарыбыздын төмөнкү хадисине көңүл буралы, ал мындай деп буюрган:

اٰيَةُ الْمُنَافِقِ ثَلَاثٌ إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ، وَإِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ

“Мунафыктын үч белгиси бар:

Сүйлөсө, жалган сүйлөйт.

Убада берсе, убадасында турбайт.

Ага бир нерсе аманат кылынса, ага кыянаттык кылат.”[672]

Мойнубузга алган мамлекеттик кызматтар да аманат болуп эсептелет. Аманаттардын ээсине берилиши, ишти билген кишилердин кызматка коюлушу – Алла тааланын буйругу. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

اِنَّ اللّٰهَ يَاْمُرُكُمْ اَنْ تُؤَدُّوا الْاَمَانَاتِ اِلٰٓى اَهْلِهَا وَاِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ اَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ ... •

“Акыйкатта, Алла силерге тапшырылган аманатты анын ээсине тапшырууга буйрук кылат! Эгерде силер адамдардын ортосунда өкүм жүргүзсөңөр, анда адилеттүүлүк менен өкүм чыгаргыла.”[673]

Мамлекеттик иштердин жана элге таандык кызматтардын адис кишилерге берилиши жана коомдо адилеттүүлүктүн камсыз кылынышы – элдин бейпилчилиги менен мамлекеттин түбөлүктүүлүгү үчүн зарыл. Олуттуу иштердин аны билбеген кишилерге тапшырылышынын жаман натыйжасы тууралуу пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

اِذَا وُسِّدَ الْاَمْرُ اِلٰى غَيْرِ اَهْلِهِ فَانْتَظِرِ السَّاعَةَ

“Иш билбеген кишиге берилген кезде кыяматты күт.”[674]

Элдин ишин аткарган милдеттүү жана жооптуу кишилер үчүн бул сөз – өтө маанилүү бир эскертүү.

Мусулман тополоң чыгарбайт

Бир мусулман адамдардын өз ара мамилесин буза турган сөздөрдөн алыс болууга тийиш. Ошондой эле коомчулуктун бейпилчилигин бузган, адамдарды бири-бири менен араздаштырып, элдин бөлүнүп-жарылууларына себеп боло турган сөз жана кыймыл-аракеттерден да сактанышы керек.

Ыйык Куранда мусулмандардын тополоң чыгаруудан, бөлүп-жаруучулуктан сактанышы талап кылынган жана тополоң чыгаруунун киши өлтүрүүдөн дагы жаман экендиги мындайча билдирилген:

وَالْفِتْنَةُ اَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ ... •

“Тополоң чыгаруу – киши өлтүрүүдөн да жаман.”[675]

وَالْفِتْنَةُ اَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ ... •

“Тополоң чыгаруу – киши өлтүрүүдөн да чоң күнөө.”[676]

Түшүнүшпөстүк жана бөлүнүүчүлүк – тек гана бир кишиге жасалган жамандык эмес, бүтүндөй эл-журтка карата жасалган бир кылмыш, эң чоң күнөө.

Мусулмандардын ынтымагы жана биримдиги үчүн талбай күрөшкөн пайгамбарыбыз бул ынтымакты бузууга аракет кылгандардын кайгыга кабылышарын билдирген. Ал мындай деп буюрган:

مَنْ فَرَّقَ فَلَيْسَ مِنَّا

“Бөлүүчүлүк кылган бизден эмес.”[677]

Мусулмандын милдети – ынтымакка залакасын тийгизе турган сөз жана кыймыл-аракеттерден этият болуу, таарынгандарды жараштырып, коомдун бейпилчилигине жана элдин биримдигине салым кошуу. Кудуреттүү Алла таала мындай деп буюрган:

اِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ اِخْوَةٌ فَاَصْلِحُوا بَيْنَ اَخَوَيْكُمْ ... •

“Момундар – бир туугандар. Андай болсо, бир туугандарды жараштыргыла.”[678]

Азирети пайгамбарыбыз:

– Силерге орозо, намаз жана садакадан да жогору болгон бир нерсе тууралуу кабар берейинби? – деп сурайт.

– Ооба, бер – деп жооп беришет. Пайгамбарыбыз:

– Эки кишини жараштыруу. Анткени эки кишинин мамилесинин бузулушу (динди) түп тамыры менен жок кылат.”[679]

Мусулман уяттуу болот

Айыптоону зарыл кылган нерселерден улам кайгы тартуу – чоң эрдик. Бул сезим адамды уят кыла турган кылык-жоруктардан оолак кармайт. Натыйжада эл алдында абийири төгүлүп бет кызарткан оңтойсуз абалда калбайт.

Киши бир гана адамдардан эмес, Алла тааладан да уялууга тийиш. Эч ким көрбөгөн бир жерде да кандайдыр бир жаман иш жасабашы керек. Анткени каерде болсок да, Алла таала бизди көрөт, сөздөрүбүздү угат жана кылгандарыбызды билет.

Ар түрдүү жамандыктарга калкан болгон уялуу сезими – ыймандан келет. Пайгамбарыбыз:

اَلْحَيَاءُ مِنَ الْا۪يمَانِ

“Уят – ыймандан болот,”[680] – деп буюрган.

Мусулман ичи тардык кылбайт

Ичи тардык – башка кишинин ээ болгон ырыскысын кызгануу жана бул ырыскынын ал кишинин колунан кетишин каалоо. Көптөгөн жамандыктардын башаты болгон көрө албастык сезими өтө зыяндуу мүнөздөрдүн бири болуп саналат. Пайгамбарыбыз мусулмандардын мындан баш тартышын талап кылып, мындай деп буюрган: “Бири-бириңерге ичи тардык кылбагыла.”[681]

Ичи тардык кылган киши соопторун жоготуп, мунун зыянын тартат. Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

إِيَّاكُمْ وَالْحَسَدَ فَإِنَّ الْحَسَدَ يَأْكُلُ الْحَسَنَاتِ كَمَا تَأْكُلُ النَّارُ الْحَطَبَ

“Ичи тардыктан сактангыла, анткени от отунду жегендей (күйгүзгөндөй) эле ичи тардык да жакшылыкты жейт, б.а. жок кылат.”[682]

Мусулман таарына бербейт

Дүйнөдөгү бүткүл мусулмандар – бир тууган. Бир туугандардын бири-бирине таарынып, анан жазылбай жүрүүлөрү туура эмес. Таарыныч бир туугандык сезимдерин начарлатып, коомдун биримдигине зыян келтирет. Пайгамбарыбыз:

لَا يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يَهْجُرَ أَخَاهُ فَوْقَ ثَلَاثٍ

“Бир мусулмандын дин боордошу менен үч күндөн ашык таарынып жүрүшү адал болбойт.”[683]

مَنْ هَجَرَ أَخَاهُ سَنَةً فَهُوَ كَسَفْكِ دَمِهِ

“Бир киши мусулман боордошу менен бир жыл таарынышып жүрсө, анын канын төккөн сыяктуу күнөө кылган болот,”[684] – деп буюрган.

Мусулман сабырдуу болот

Сабыр – жакшы бир мүнөз, бийик сапат. Кыйынчылыктарга, оор абалдарга чыдап, ийгиликке жетишүү сабыр менен гана ишке ашышы мүмкүн болот. Ал эми кандайдыр бир адилетсиздик жана жамандыктан кутулуу мүмкүн болуп турса да, буга аракет жасабай, чыдап жүрө берүү – сабыр эмес, кордук көрүү, бечаралык, сабырды туура эмес түшүнүү.

Кээ бир кырсык-балээлер болот, буларды болтурбоого адамдын эч кандай кудурет-күчү жетпейт. Мындай абалга дуушар болгондо, кайгыга батып капалана бербей, тагдырга моюн сунуп сабыр кылуу жана мындай окуяларга токтоолук менен мамиле кылуу керек. Мындай учурларда тагдырына моюн сунуп сабыр кылгандарга Алла таала сыйлык ыйгарат. Ыйык Куранда мындай деп буюрулган:

اِنَّمَا يُوَفَّى الصَّابِرُونَ اَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسَابٍ ... •

“Сабыр кылгандарга чексиз сыйлык тартууланат.”[685]

Мусулман эмгекчил болот

Динибиз адал жана мыйзамдуу жолдордон эмгектенип пайда табууну буюруп, жалкоолукту сүйгөн эмес. Кудуреттүү Алла таала мындай деп буюрган:

وَ لَا تَنْسَ نَصيِبَكَ مِنَ الدُّنْيَا ... •

“Дүйнөдөгү насибиңди да унутпа...”[686]

Пайгамбарыбыз да: “Силердин кайрымдууңар – бул дүйнө үчүн акыретти, акырет үчүн да бул дүйнөнү таштабаган, экөө үчүн тең эмгектенген жана башка адамдарга жүк болбогонуңар,”[687] – деп буюруп, эмгектенүүнүн маанисин билдирген.

Пайгамбарыбыз кайра эле:

مَنِ اسْتَوٰى يَوْمَاهُ فَهُوَ مَغْبُونٌ

“Эки күнү бири-бирине окшош болгон киши алданат,”[688] – деп буюруп, мусулмандардын күн сайын алдыга илгерилешинин зарылдыгын билдирген.

Мусулман улууларга урмат, кичүүлөргө ызаат көрсөтөт

Пайгамбарыбыз мындай деп буюрган:

لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يَرْحَمْ صَغ۪يرَنَا وَيُوَقِّرْ كَب۪يرَنَا وَيَاْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ

“Кичүүлөргө ызат көрсөтпөгөн, улууларды урматтабаган, жакшылыкты буюруп, жамандан тыйбаган бизден эмес.”[689]

Мусулман напсисин башкара алат

Бир киши пайгамбарыбызга:

– Мага бир сунуш бер, – деп кайрылат. Пайгамбарыбыз:

– Ачууланба, – деп буюруп, бул сөзүн бир нече жолу кайталайт.[690] Пайгамбарыбыз:

– Силердин оюңарча балбан ким? – деп сурайт. Ал жерде тургандар:

– Эч ким жеңе албаган киши, – деп жооп беришет. Пайгамбарыбыз:

– Жок, чыныгы балбан – ачууланып турганда, ачуусун тыя алган киши,[691] – деп буюрат.

[550] Муватта. Хуснул-хулк. 1.

[551] Канзулуммал. 3/17. Хадис №5225.

[552] ат-Таргиб ват-тархиб. 3-том. 408-бет (Хадисти Табараний айтып берген).

[553] Тирмизий. Бирр. 71.

[554] Тирмизий. Иман. 6; Абу Дауд. Суннат. 14.

[555] Муслим. Салат. 139.

[556] Залзала сүрөсү. 7-8-аяттар.

[557] Бакара сүрөсү. 168-аят.

[558] Муслим. Кадар. 8.

[559] Бухарий. Никах. 1.

[560] Бакара сүрөсү. 195-аят.

[561] Кашфул-Хафа. 1-том. 148-бет (Хадисти Хаким жана Вайхакий айтып берген).

[562] Бухарий. Тыб. 1.

[563] Бухарий. Тыб. 19.

[564] Бакара сүрөсү. 286-аят.

[565] Бакара сүрөсү. 185-аят.

[566] Маида сүрөсү. 6-аят.

[567] Хаж сүрөсү. 78-аят.

[568] Бухарий. Иман.

[569] Бухарий. Рикак. 18.

[570] Бухарий. Рикак. 18.

[571] Муслим. Илм. 4.

[572] Ахмад бин Ханбал. Муснад. 1/125.

[573] Бухарий. Тахажжут. 18; Муслим. Салат. 31.

[574] Бухарий. Айман. 21.

[575] Бухарий. Савм. 51.

[576] Исра сүрөсү. 26-аят.

[577] Исра сүрөсү. 29-аят.

[578] Фуркан сүрөсү. 67-аят.

[579] Ахмад бин Ханбал. Муснад. 1/447.

[580] ал-Фатхул-кабир. 1/507.

[581] Бакара сүрөсү. 188-аят.

[582] Бакара сүрөсү. 172-аят.

[583] Муслим. Ашриба. 108.

[584] Муслим. Ашриба. 108.

[585] Бухарий. Муслим.

[586] Кашфул-Хафа. 1-том. 170-бет.

[587] Ибн Маажа. Мукаддима. 17.

[588] Зумар сүрөсү. 9-аят.

[589] Ажлуний. Кашфул-Хафа. 1-том. 363-бет.

[590] Бухарий. Тыб. 19.

[591] Исра сүрөсү. 36-аят.

[592] Аял-эркектин бири-биринин алдындагы милдеттери жогоруда “Нике” бөлүмүндө түшүндүрүлгөн.

[593] Муслим. Рыза. 18.

[594] Муслим. Зекет. 12.

[595] Абу Дауд. Зекет. 45.

[596] Муслим. Зекет. 12.

[597] Тирмизий. Рыза. 11.

[598] Тирмизий. Рыза. 10.

[599] ат-Таргиб ват-тархиб. 3-том. 52-бет (Хадисти Ахмад жана Табараний айтып берген).

[600] “Эне сүтү наристенин чоңоюшу жана өсүшү үчүн тоюндуруучу заттарды эң ылайыктуу өлчөмдө камтыган бир суюктук.” (THE MERCK MANUEL Teşhis/Tedâvi el kitabı. которгон: Р. Мехмет Пекус. 2-том. 1380-бет).

Эне сүтүн протеин, көмүртек гидраты жана майлардын аралашмасы катары гана карабаш керек. Ал ар бир наристенин организминин зарылдыгына жараша тоюндуруучу заттарды жетиштүү өлчөмдө камтыган жaнa биологиялык пaйдaсы өтө жогору болгон физиологиялык бөбөк aзыгы болуп сaнaлaт. Бул теңдешсиз aзыктaн нaристелердин жетиштүү түрдө пaйдaлaнa билиши үчүн энелерге пaйдaлуу жaнa жөнөкөй мaaлымaттaр берилиши керек.

Ымыркай 4-5 aйлык болгонго чейин эненин сүтү менен гaнa тойгузуу жетиштүү. Ошондой эле, бул aйлaрдaн кийин бериле бaштaгaн кошумчa тaмaктaр менен бирге эне сүтү дa бир жaштан өткөнгө чейин сөзсүз түрдө берилүүгө тийиш. (Turgay COŞKUN. Çocuk Sağlığı. Temel Bilgiler. Sayfa:17, 19, 30. – Ankara 1988)

[601] Абу Дауд. Салат. 26.

[602] Тирмизий. Бирр. 33.

[603] Исра сүрөсү. 23-аят.

[604] Бухарий. Мавакитис-салат. 5; Муслим. Иман. 36.

[605] Абу Дауд. Адаб. 129.

[606] Ниса сүрөсү. 36-аят.

[607] Бухарий. Адаб. 10; Муслим. Иман. 4.

[608] Бухарий. Адаб. 10; Муслим. Бирр. 6.

[609] Бухарий. Адаб. 10; Муслим. Иман. 19.

[610] Бухарий. Адаб. 29.

[611] Муслим. Иман. 19.

[612] ат-Таргиб ват-тархиб. 3/358 (Хадисти Хаким айтып берген).

[613] ат-Таргиб ват-тархиб. 3/358 (Хадисти Табараний менен Баззар айтып берген).

[614] Бухарий. Адаб. 85; Муслим. Иман. 19.

[615] Муслим. Бирр. 12.

[616] Ниса сүрөсү. 86-аят.

[617] Бухарий. Иман. 20; Муслим. Иман. 14; Абу Дауд. Адаб. 142.

[618] Муслим. Иман. 22; Тирмизий. Истизан. 1; Абу Дауд. Адаб. 142.

[619] Абу Дауд. Адаб. 144.

[620] Тирмизий. Истизан. 10.

[621] Нур сүрөсү. 27-аят.

[622] Бухарий. Магазий. 75; Муслим. Касама. 9.

[623] Муслим. Иман. 61.

[624] Бухарий. Иман. 4; Муслим. Иман. 19.

[625] Муслим. Бирр. 15.

[626] Бухарий. Мазалим. 10.

[627] Бухарий. Закат. 30; Муслим. Закат. 16.

[628] Аали Имран сүрөсү. 110-аят.

[629] Тавба сүрөсү. 71-аят.

[630] Аърааф сүрөсү. 199-аят.

[631] Аали Имран сүрөсү. 104-аят.

[632] Бухарий. Мазалим. 22; Муслим. Либас. 32.

[633] Муслим. Иман. 78; Абу Дауд. Салат. 232.

[634] Нахл сүрөсү. 116-аят.

[635] Таха сүрөсү. 44-аят.

[636] Ахмад бин Ханбал. 5-том. 265-бет.

[637] Сафф сүрөсү. 2-3-аяттар.

[638] Худ сүрөсү. 88-аят.

[639] Бакара сүрөсү. 44-аят.

[640] Муслим. Зухд. 7.

[641] Бухарий. Шарика. 6.

[642] Абу Дауд. Адаб. 66; Тирмизий. Бирр. 16.

[643] Бухарий. Адаб. 18.

[644] Бухарий. Адаб. 27; Муслим. Салам. 41.

[645] Абу Дауд. Жихад. 47.

[646] Бухарий. Мусакат. 9.

[647] Абу Дауд. Жихад. 112.

[648] Насаи. Дахая. 8.

[649] Абу Дауд. Жихад. 56; Тирмизий. Жихад. 28.

[650] Насаи. Дахая. 8.

[651] Бухарий. Забаих. 25.

[652] Жамиус-сагир. “Каана” темасы.

[653] Mimarbaşı Koca Sinan yaşadığı çağ ve eserleri. 19-бет.

[654] Абу Дауд. Адаб. 66; Тирмизий. Бирр. 16.

[655] Ахзаб сүрөсү. 70-71-аяттар.

[656] ат-Таргиб ват-тархиб. 3/591.

[657] Ибн Маажа. Тижарат. 1.

[658] Аали Имран сүрөсү. 92-аят.

[659] Тирмизий. Бирр. 40.

[660] Локман сүрөсү. 18-аят.

[661] ат-Таргиб ват-тархиб. 5/561 (Хадисти Табараний айтып берген).

[662] Ибн Маажа. Зухд. 23; Абу Дауд. Адаб. 48.

[663] Нур сүрөсү. 22-аят.

[664] Муслим. Бирр. 19.

[665] Бухарий. Мазалим. 3; Муслим. Бирр. 15.

[666] Бухарий. Мазалим. 3; Муслим. Бирр. 15.

[667] Хужурат сүрөсү. 12-аят.

[668] Абу Дауд. Адаб. 50.

[669] Муслим. Иман. 43.

[670] ат-Таргиб ват-тархиб. 3/499 (Хадисти Табараний айтып берген).

[671] ат-Таргиб ват-тархиб. 3/499 (Хадисти Табараний айтып берген).

[672] Бухарий. Иман, 24; Муслим. Иман. 25.

[673] Ниса сүрөсү. 58.

[674] Бухарий. Рикак. 35.

[675] Бакара сүрөсү. 191-аят.

[676] Бакара сүрөсү. 217-аят.

[677] Жамиус-сагир. “Ман” темасы.

[678] Хужурат сүрөсү. 10-аят.

[679] Абу Дауд. Адаб. 58.

[680] Бухарий. Иман. 15; Муслим. Иман. 12.

[681] Бухарий. Адаб. 57.

[682] Абу Дауд. Адаб. 52.

[683] Бухарий. Адаб. 62; Муслим. Бирр. 8.

[684] Абу Дауд. Адаб. 55.

[685] Зумар сүрөсү. 10-аят.

[686] Касас сүрөсү. 77-аят.

[687] Ажлуний. Кашфул-хафа. 2-том. 169-бет.

[688] Ажлуний. Кашфул-хафа. 2-том. 233-бет.

[689] Бухарий. Адаб. 76.

[690] Абу Дауд. Адаб. 3.

[691] Бухарий. Адаб. 76.

АЛТЫНЧЫ БӨЛҮМ

ПАЙГАМБАРЫБЫЗ АЗИРЕТИ МУХАММЕД АЛАЙХИС-САЛАМ

ПАЙГАМБАРЫБЫЗДЫН ӨМҮР-БАЯНЫ

Пайгамбарыбыз туулган доордо дүйнөдөгү жалпы абал

Кудуреттүү Алла таала Өз буйруктары менен тыюу салган нерселерин адамдарга кабарлап, бул дүйнөдө жана акыретте бак-таалайга жетүүнүн жолун көрсөтүү үчүн биринчи пайгамбар Адам алайхис-саламдан баштап көптөгөн пайгамбарларды жер жүзүнө жөнөткөн.

Ошентсе да, адамдар мезгил өткөн сайын пайгамбарлар көрсөткөн жолдон четтешип, Алла тааланын жалгыз экендигине болгон ишеним унутулган. Тең укуктуулук жана адилеттүүлүк деген түшүнүктөр жоголуп, түркөйлүк, зордук-зомбулук жана адеп-ахлаксыздык чыйырынан чыгып, дүйнөнү кара тумандай каптаган.

Мунун кесепетинен күчтүүсү күчсүзүн эзип, алдуусу алсызын басып эптеп күн өткөрүп келишкен. Аялдар болсо бүтүндөй адамдык укуктарынан ажырап кадыресе бир буюм сыяктуу колдон колго өтүп, алынып сатылган. Адамдардын жүрөктөрүн муз каптап, мээримдүүлүк жана боорукердик сезимдеринен таптакыр ажырап калышкандыктан, Арап жарым аралында кыз балдарды тирүүлөй жерге көөмүп салуу салтка айлануу менен бирге, жүрөктү түшүргөн мындай коркунучтуу көрүнүштөрдү токтотууга эч кимдин чамасы жеткен эмес.

Дүйнөнүн башка жерлеринде да жагдай мындан артык эмес эле. Түрк акыны Мехмет Акиф Эрсой бир ырында дүйнөнүн ошол мезгилдеги абалын мындайча сүрөттөгөн:

Aдамдардын жырткычтыгы карышкырдан калбаган,

Күчсүз болсо адам эгер, туугандары жалмаган.

Андыктан ушул мезгилде адамдарды ошол коркунучтуу абалдан куткарып, аларга бул дүйнөдө бейпилдик жана жыргалчылыктын, акыретте түбөлүктүү бак-таалайдын жарык жолун көрсөтө турган акыркы пайгамбардын келишине абдан катуу зарылдык туулган.

Пайгамбарыбыздын төрөлүшү (Б.з. 571-жылы)

Биздин пайгамбарыбыз – азирети Мухаммед саллаллаху алайхи вас-салам. Атасынын аты – Абдулла, энесинин аты – Амина. Ата тарабынан да, эне тарабынан да ыймандуу жана ар-намыстуу бир үй-бүлөгө таандык болгон пайгамбарыбыздын ата-теги азирети Ибрахимге барып такалат.

Пайгамбарыбыз азирети Мухаммед 571-жылы 20-апрелге туш келген Раббиул-аввал айынын он экинчи күнү дүйшөмбүгө караган түнү таңга маал Меккеде жарык дүйнөгө келген.

Ал туулган күнү жер жүзү нурга бөлөнгөн. Атасы Абдулла ал төрөлөрдөн эки ай мурда көз жумгандыктан жалгыз уулун көрө албай калган. Азирети Амина мына ушундай нур жүздүү уулду дүйнөгө алып келгенде, чоң атасы Абдулмутталиб чоң той берип, сүйүктүү небересине Мухаммед деп ат койгон.

– Ата-бабалардын ичинде мындай ат жок эле. Бул атты кандай максат менен койдуң? – деп сурагандарга:

– Аны көктө Кудай, жерде эл мактайт деп үмүттөнөм, – деп жооп берген.

Пайгамбарыбыз төрөлгөн түнү дүйнөдө көптөгөн таң каларлык окуялар болуп өткөн. Ошол түнү Иран өкүмдарынын (Кисранын) сарайындагы он төрт устун кулап, Сава көлү соолуп, мажусийлердин (отко табынгандардын) миң жылдан бери үзгүлтүксүз күйүп келген очоктору капысынан эле өчүп калган. Бул окуялар келечекте Иран бийлигинин кыйрашынын, Византия императорлугунун кулашынын жана бутпарастыктын жоюлушунун жышааны болчу. Чындыгында эле, ушундай болду.

Пайгамбарыбыздын балалык чагы

Меккелик ак сөөктөрдүн бир жөрөлгөсү бар эле. Жаңы төрөлгөн балдарын Меккенин айланасында жашаган уруулардагы эмчек энелерге берип бактырышкан. Анткени Меккенин абасы абдан оор жана ысык болуп, жаш наристелер үчүн таптакыр эле ылайыксыз болчу.

Пайгамбарыбызды азирети Амина үч күн, ал эми Сувайба айым эки күн эмизген. Кийинчерээк азирети Мухаммед Сад уулдары уруусунан Халима аттуу эмчек энеге берилген. Халима аны өз баласынан да артык сүйүп, желп эткен желден калкалап, бөпөлөп баккан. Халиманын кичүү кызы, ошол эле учурда азирети Мухаммеддин эмчектеш бир тууганы болгон Шайма да аны абдан жакшы көрүп, дайыма аны менен бирге ойногон. Халима бул баланы көзүнүн карегиндей коргоп, ага кыпындай да зыян келбеши үчүн абдан этияттап баккан. Бир күнү Мухаммед эмчектеш бир тууганы менен чак түштө үйдөн чыгып, козулардын жанына барат. Халима бул окуяга абдан кейип, балдар үйгө келишкенде, кызы Шаймага: “Эмне үчүн күн аябай катуу тийип турганда сыртка чыктыңар?” – деп сурайт. Шайма болсо ага: “Биз эч кандай ысыкты сезген жокпуз. Мухаммеддин башынын дал үстүндө бир булут ээрчип жүрдү. Aл кайда басса, булут да бирге жылып, кай жерде токтосо, булут да токтоп калып жатты. Үйгө чейин көлөкөнүн астында келдик,” – деп жооп берет.

Мына, кудурети чексиз Алла таала аны күндүн ысык аптабынан ушинтип сактаган. Бул жетим бала өзүн караган үй-бүлөгө береке алып келген ак жолтой уул болгон. Халиманын күйөөсү бир күнү бул жөнүндө минтип айткан: “Халима, бул бала биз үчүн абдан ак жолтой бала болду. Aл үйүбүздүн босогосун аттаган күндөн бери жандыктарыбыздын сүтү, сүтүбүздүн майы көбөйдү. Үйүбүзгө берекет толду. Колубуз узарды. Мен бул балада бир өзгөчөлүк бар экендигин сезип жүрөм.”

Азирети Мухаммед бул үй-бүлөнүн ичинде беш жыл жашагандан кийин кайрадан Меккедеги энесинин жанына келет.

Азирети Мухаммеддин энеси Аминанын Мадинада туугандары бар эле. Амина бир чети алар менен учурашып келүү, экинчиден уулуна атасынын мүрзөсүн көрсөтүү үчүн баласы менен бирге Мадинага барат. Мадинада бир айча туруп калышат. Пайгамбарыбыздын атасы Абдуллахтын мүрзөсүн зыярат кылышат. Азирети Амина уулу жана жанындагы кызматчысы Умму Айман менен бирге Меккеге кайтыш үчүн жолго чыгат. Кечке маал Абва айылына келишкенде, Амина катуу ооруп калат. Жанында отурган жалгыз чүрпөсүнө мээримин төгүп жыттап, көкүрөгүнө кысып, кучактап сүйөт. Көп өтпөй көз жумарын жана уулунан айрыларын сезген эне уулунун жүзүнө карап, ушул сөздөрдү айтат: “Aр бир жаңы нерсе эскирет жана бардык нерсе жок болот, уулум. Мен да өлөм. Бирок буга эч кайгырбайм. Aнткени чолпондой бир уул төрөдүм. Дүйнөгө улуу жана кайырдуу бир пендени калтырып кетип жатам.”

Бул сөздөрдү айткандан кийин Амина көз жумат. Ал мезгилде азирети Мухаммед алты жашында эле. Умму Айман баланы алып, Меккеге кайтат.

Атасы менен энесинен ажырап, томолой жетим калган азирети Мухаммедди чоң атасы Абдулмутталиб асырап алат. Пайгамбарыбыз эки жыл чоң атасынын колунда чоңоёт. Абдулмутталибдин өлөр күнү жакындаганда, небересин пайгамбарыбыздын аталаш агасы Абу Талибге дайындап, ага абдан жакшы кароосун керээз кылат. Пайгамбарыбыз ошол кезде сегиз жашар бала болчу. Абу Талиб менен жубайы Фатима айым баланы өз балдарынан кем көрбөй, жакшы багып өстүрүшөт.

Пайгамбарыбыздын жаштык кези

Азирети Мухаммед (а.с.) пайгамбарлыгынан мурун эле туура сүйлөп, түз жүргөн ишенимдүү киши болгон. Ушул асыл сапаттарынан улам эл аны “Мухаммед ал-амин”, башкача айтканда, “ишенимдүү Мухаммед” деп атаган. Ал чөйрөсүндөгү бардык адамдардын урмат-сыйына ээ болгон. Таза абийри жана үлгүлүү жашоосу менен журтчулуктун ичинде бир жылдыз сымал жаркырап көрүнүп турар эле. Алла таала аны абдан жакшы тарбиялап, ага мыкты адеп-ахлак жана айкөлдүк берген. Анткени алдыдагы жылдарда адамзаттын азаптан куткарылышы үчүн ага пайгамбарлык милдетин тапшырмак эле.

Сел каптап, айрым жерлери урап калган Каабаны меккеликтер оңдоого киришишет. Дубалдары көтөрүлүп, “Хажарул-асвад” деп аталган ыйык кара ташты Кааба дубалындагы ордуна коюуга кезек келгенде, ар бир уруу бул кадырга ээ болуш үчүн биринен бири оозунуп, аны коюуга аракет кыла башташат. Ал тургай, мунун айынан араларында ар кандай түшүнбөстүктөр чыгып, чатакташканга чейин барышат. Акырында чындап эле ишенимдүү жана адилет киши деп таанышкан азирети Мухаммедди калыс кылууга жана анын бере турган бүтүмдөрүнө моюн сунууга чечим кылышат.

Азирети Мухаммед “кара ташты” бир оромолдун үстүнө коюп, ар бир уруунун башчысына оромолдун учун карматат. Бардыгы бирдикте ташты жогору көтөрүшөт. Азирети Мухаммед ташты куттуу колдору менен көтөрүп, дубалдагы ордуна жайгаштырат. Анын бул адилеттүү мамилеси бардык кишилерди ыраазы кылат. Мына ушундайча аягы чыр-чатакка айланып бараткан ортодогу өз ара түшүнбөстүк жоюлат. Бул учурда азирети Мухаммед отуз беш жашында эле.

Пайгамбарыбыздын азирети Кадичага үйлөнүшү

Пайгамбарыбыз курайш уруусунун кадырлуу жана бай аялы Кадича менен баш кошот. Азирети Мухаммед ал мезгилде жыйырма беш жашында эле. Ал эми Кадича кырк жашка келип калган болчу. Ошентип бактылуу бир үй-бүлө очогу пайда болот.

Пайгамбар болушу (Б.з. 610-жылы)

Азирети Мухаммед (с.а.в.) биздин замандын 610-жылы Рамазан айында бир дүйшөмбүгө караган түнү Хира тоосундагы үңкүргө барып, бүтүндөй жан дүйнөсү менен берилип, Алла таалага сыйынат. Ушул мезгилде Жабраил (а.с.) ага көрүнүп, ыйык Куранда Алак сүрөсүнүн башталышында орун алган аяттарды алып келет жана Алла таала тарабынан пайгамбар катары милдеттендирилгенин билдирет.

Бул аяттардын мааниси төмөнкүдөй:

“Жараткан Эгеңдин аты менен оку!

Ал адамды уюган кандан жаратты.

Оку! Сенин Эгең абдан Айкөл - Ызааттуу.

Ал (инсанга) калем менен жазууну үйрөткөн.

(Ал) инсанга анын билбеген нерселерин билдирген.”

Мына ушундайча азирети Мухаммедге алгачкы вахий (кабар) келип, Курандын аяттары түшө баштаган.

Ал өзүнө берилген бул ыйык милдетинин оордугунун таасиринде үйүнө кайтат. Эч кандай материалдык күчкө ээ эмес эле. Кандайдыр бир жардамчысы да жок болчу. Мындай кадырлуу, бирок оор милдетти жалгыз башына кантип аткармакчы. Анын үстүнө ошол маалда дүйнө түркөйлүк менен адеп-ахлаксыздыкка белчесинен батып турган.

Үйүнө келгенде Хира тоосунда пайгамбар катары милдеттендирилгенин жана Курандын түшө баштаганын жубайы азирети Кадичага айтып берет. Пайгамбарыбызга татыктуу бир жубай экендигин бардык жүрүм-туруму менен далилдеп келген азирети Кадича анын көңүлүн жайгарып, мындай дейт: “Сүйүнүчтүү кабар! Кайраттуу бол! Өмүрүмдү өзүнүн колунда туткан Алла тааланын атынан ант ичемин. Сен бул үммөттүн пайгамбары болосуң. Анткени сен туугандык укуктарына урмат көрсөтөсүң. Кыйынчылыктарга чыдайсың. Конокторду сыйлап тососуң. Башына кыйынчылык түшкөндөргө жардам кылыш үчүн чуркайсың. Алла таала мындай кулун эч качан жалгыз калтырбайт.”

Алгачкы мусулмандар

Жабраил (а.с.) экинчи жолку келишинде пайгамбарыбызга “Тургун дагы, адамдарга эскерт!” деген маанидеги аятты алып келгенде, пайгамбарыбыз жаткан жеринен турат. Анын туруп алганын көргөн азирети Кадича:

– Эмне үчүн уктап эс албадыңыз? – деп сураганда, пайгамбарыбыз:

– Оо, Кадича, мен үчүн уйку жана эс алуу мезгили өттү, – деп, мындан ары Ислам динин адамдарга билдирүү милдетинин башталганын түшүндүрөт жана “Эй, Кадича, кимди үндөйүн, ким мага кошулат?” – деп сурайт. Азирети Кадича:

– Эй, Алланын элчиси! Мен сага кошуламын. Бардыгынан мурун динди мага түшүндүр, – деп айтат. Пайгамбарыбыз жубайынын бул сөздөрүнө абдан ыраазы болуп, Ислам динин алгач ага түшүндүрүп берет.

Пайгамбарыбызга биринчи ишенген жана аны менен биринчи жолу намаз окуган киши ушул кадырлуу мусулман аял азирети Кадича болгон. Бул тектүү жана кадырман аял пайгамбарыбызды ыйык милдетинде эч качан жалгыз калтырбастан, кыйын күндөрүндө ага дем-күч берип, ар дайым көмөк көрсөткөн. Пайгамбарыбыз Нур (Хира) тоосунда жүргөндө, жанына Жабраил (а.с.) келип, мындай деп айткан: “Оо, Алланын расулу! Мына бул – Кадича. Сени көздөй келе жатат, жанында бир баштык бар, анын ичинде да тамак-аш бар. Кадича сага келгенде, ага Эгең менен менин атымдан салам айт жана анын бейиште берметтен салынган бир сарайда болорун сүйүнчүлө...”[692]

Азирети Кадичадан кийин күйөө баласы азирети Али, кулчулуктан кутулуп, азаттыкка жеткен Зайд бин Хариса жана улуу кишилерден азирети Абу Бакр Алла таалага ыйман келтирип, мусулман болушат.

Азирети пайгамбарыбыз Исламга даватты үч жылча жашыруун түрдө жүргүзгөндөн кийинки анын элди ачык-айкын түрдө Ислам динине үгүттөп-үндөй баштаган мезгили төмөнкү маанидеги аяттардын түшүшү менен башталган: “Сен эң жакын туугандарыңды эскерт, сенин жолуң менен кеткен момундарга кайрымдуу бол жана камкордук көрсөтүп, карамагыңа ал. Эгерде сага баш ийбей каршы чыгышса, аларга “Мен силердин кылган иштериңерден таптакыр ыраакмын” деп айт.”[693]

“Эми сага буйрук кылынгандарды ачык-айкын билдир. Бутпарастардан жүзүңдү бур.”[694]

Мына ушундан кийин пайгамбарыбыз алгач жакын туугандарынан баштап, Мекке калкын Ислам динине үндөй баштаган. Бир күнү ушул максат менен Сафа дөбөсүнө чыгып, бүткүл меккеликтерге кайрылып: “Оо, курайш калкы!” – деп үн салат.

Анын үнүн уккандар дароо ал жерге чуркап жетишип, айланасында топтоло башташат. Пайгамбарыбыз алардан:

– Силерге мына бул дөбөнүн аркасында бир душман кошуунунун турганын кабар кылсам, мага ишенесиңерби? – деп сурайт. Ал жерде тургандардын баары бир ооздон:

– Ооба, ишенебиз. Анткени сенин жалган сөз сүйлөгөнүңдү эч уккан жокпуз, – дешет. Ошондо пайгамбарыбыз аларга мындай дейт:

– Андай болсо, мен силерге алдыбызда абдан азаптуу бир күндүн болгонун, Алла таалага ишенбеген жана ага кулдук кылбагандардын ушул азапка дуушар болорун кабардаймын. Ант ичемин, Алла тааладан башка ибадатка татыктуу кудай жок. Мен болсо, силерге жана бүткүл адамдарга жиберилген Алла тааланын пайгамбарымын.

Оо, курайш калкы! Силер уйкуга батып бара жаткансып өлөсүңөр. Уйкудан ойгонуп жаткансып тирилесиңер. Кабырдан туруп, Алла тааланын алдына барганда, сөзсүз түрдө дүйнөдө кылгандарыңардын бардыгынан суракка алынасыңар. Жакшылыктарыңардын сыйлыгын, жамандыктарыңардын да жазасын көрөсүңөр. Ал сыйлык – түбөлүктүү болгон бейишке кирүү, ал эми жаза – тозокко кирүү.

Тилекке каршы, ошол жерде турган Ислам душманы Абу Лахаб ордунан тура калып, пайгамбарыбызга карата катуу сөз айтып, аны абдан капа кылат. Жыйынга катышкандар бул сөздөрдү уккандан кийин тарап кетишет. Бирок пайгамбарыбыз үмүтсүздүккө кабылбастан, эң кыйын шарттарда да Ислам динин түшүндүрүү иштерин уланткан. Бутпарастардын бардык тоскоолдуктарына карабастан Исламдын нуру көңүлдөрдү агартып, мусулмандардын саны күн өткөн сайын көбөйө берген.

Азирети Хамзанын мусулман болушу

Пайгамбарыбыз (а.с.) Исламды жайылтууга аракет кылып жүргөндө, көптөгөн кыйынчылыктарга туш болгон. Бирок буга карабастан милдетин уланта берген жана мусулмандардын саны да күн өткөн сайын көбөйгөн.

Пайгамбарлыгынын алтынчы жылы болгон эле. Күндөрдүн биринде азирети Мухаммед (а.с.) Сафа дөңсөөсүндө отурганда, ал жерден өтүп бара жаткан Абу Жахил пайгамбарыбызды сөгүп жиберет. Анын мындай адепсиз мамилесине пайгамбарыбыз жооп кайтарбайт. Ушундай жагымсыз окуяга күбө болгон бир аял аны пайгамбарыбыздын абасы Хамзага айтып барат. Хамза али мусулман боло элек эле. Бирок бир тууганынын уулуна карата жасалган бул адепсиздик үчүн абдан ачууланат. Дароо курайш бутпарастарынын жыйналган жерине барып, Абу Жахилге кайрылып: “Менин агамдын уулуна тил тийгизип, капа кылган сенсиңби?”– деп, жаасы менен Абу Жахилди баштан ары тартып жиберет.

Бул окуядан кийин азирети Хамза мусулмандыкты кабыл алып, пайгамбарыбыздын жанынан орун алат.

Азирети Өмөрдүн мусулман болушу

Ал доордо Мекке калкы буттарга сыйынышар эле. Азирети Хамзанын мусулман болушу жана күн өткөн сайын мусулмандардын күч алышы курайш бутпарастарын коркута баштайт. Бул жагдайдын бир чарасын табыш үчүн “Дарун-надва” деп аталган бир жерде чогулушат. Жагдайды талкуулап чыгышкандан кийин Абу Жахилдин сунушу менен азирети Мухаммедди өлтүрүүгө чечим кылышат. Бул коркунучтуу чечимди ишке ашыруу милдетин араларынан эң тайманбасы болгон Өмөргө беришет. Ошол мезгилде 33 жашта болгон Өмөр белине кылычын байланып алып, азирети Мухаммедди өлтүрүү үчүн жолго чыгат.

Мусулмандар Аркамдын үйүндө чогулушкан эле. Пайгамбарыбыз да ошол жерде болчу. Өмөр жолдо бара жатканда Нуаймга жолугат. Нуайм:

– Эй, Өмөр, кайда баратасың? – деп сурайт. Өмөр:

– Элдин ыркын бузган Мухаммеддин көзүн тазалаганы баратам,– деп жооп берет. Нуайм Өмөргө:

– Абдан кыйын бир ишке камынып алыпсың, – дегенде, Өмөр:

– Сен дагы Мухаммеддин тарабында көрүнөсүң? – деп кекетет. Нуайм:

– Эй, Өмөр, сен мени коюп, адегенде өзүңдүн үй-бүлөңдү карасаң, жездең Саид менен эжең Фатима мусулман болуп алышты, – дегенде, Өмөр:

– Анда биринчи алардын ишин бүтүрөйүн, – деп жолун алмаштырып, эжесинин каалгасын кагат. Ошол мезгилде эжеси менен жездеси пайгамбарыбызга жаңы эле түшүрүлгөн “Таха” сүрөсүндөгү аяттарды окуп отурушкан болчу. Өмөрдүн куралдуу келгенин көргөндө коркуп кетишип, Курандын барактарын беките коюшат.

Өмөр ичкериге кирери менен эмне окуп отурушканын сурайт. Алар да: “Эч нерсе эмес,” – деп жооп беришет. Өмөрдүн кыжыры кайнап: “Демек уккандарым туура экен,” – деп, жездесин жакадан алып, жерге жаткырып, тепкилеп ура баштайт. Күйөөсүн куткарыш үчүн күйпөлөктөгөн эжеси Фатманы жаактан ары бир коёт. Бечара аялдын оозу-мурдунан кан кетип, жерге сулап түшөт. Ошондо Фатма ишениминин берген тайманбыстыгы менен Өмөргө:

– Кудайдан корк. Бир аялга кылгандарыңа карасаң боло. Жолдошум экөөбүз тең мусулман болдук. Башыбызды кесип салсаң да, мындан кайтпайбыз, – деп айтат. Анда Өмөр:

– Кана, окуп отурган немеңерди мага алып келгилечи, – дейт.

Эжеси Курандын барактарын чыгарып берет. Өмөр кунт коюп окуй баштайт. Окуган сайын жүрөгү жибий берет. Ыйык Курандын теңдешсиз мукамы, маанисиндеги бийиктик, окулушундагы жагымдуулук жана сулуулук Өмөрдүн жүрөгүн бийлеп алат. Мына эми Өмөрдүн көңүлү да Исламга оой баштайт. Дароо азирети Мухаммеддин алдына барат. Анын алдында чөгөлөп олтуруп, келме келтирип, мусулман болот. Бул окуяга ошол жерде тургандар абдан кубанышат. Бардыгы бирге Шахадат келмесин келтиришет. Өмөрдүн Ислам динине кириши менен мусулмандык дагы да күч алат. Өмөр:

– Жарандарыбыз канча киши? – деп сурайт.

– Сени менен кырк киши болду, – деп жооп беришет.

Өмөрдүн каалосу менен пайгамбарыбыз баштаган мусулмандардын баары туура Каабаны көздөй жөнөшөт. Ал жерде бардыгы бирдикте ачык асман алдында намаз окушат. Ал эми тигил тарапта болсо, пайгамбарыбызды өлтүрүү үчүн жөнөтүлгөн Өмөрдүн мусулман болгонун уккан бутпарастар алапайын таппай калышат.

Пайгамбарыбызды өлтүрүү үчүн жолго чыккан Өмөрдүн кара мүртөз жана таштан катуу жүрөгүн эжесинин үйүндө окуган Курандын аяттары жумшарткан эле. Ошентип ал караңгылык ичиндеги көңүлүн нур менен толтуруп, пайгамбарыбызга карата болгон кастык сезимдерин достукка айландырат.

Мусулмандарга көрсөтүлгөн зордук-зомбулуктар

Бутпарастар айрыкча эч кимиси жок болгон мусулмандарга абдан катуу азап-кордуктарды көрсөтүшүп, аларды мусулмандыктан чыгарыш үчүн ар кандай жамандыктарды кылышып, кыйноо көрсөтүүдөн тартынышкан эмес.

Мусулман болгону үчүн азап чеккендердин бири азирети Билал ал-Хабаши (Эфиопиялык Билал) болгон. Исламдын эң коркунучтуу душмандарынан бири Умайя бин Халафтын кулу болчу. Умайя бечара жана коргоосуз Билалды ысык кумга жаткызып, көкүрөгүнө да таштарды жыйгандан кийин: “Эгерде мусулмандыктан баш тартпасаң, сени ушинтип өлтүрөмүн,”– дейт. Бирок Ислам ишеними көкүрөгүнүн тереңдигине жакшылап сиңип, ыймандын даамын татып калган бул чыныгы мусулман “Aлла бирөө гана, Aлла бирөө гана” деп жооп берет. Билалдын Ислам дининен чыкпай турганын түшүнгөн зулум Умайя анын мойнуна сыйыртмак салып, Меккенин бир тарабынан экинчи тарабына сүйрөтүп барат. Азирети Билал ушул абалында да Алла тааланы көңүлүнөн чыгарбай, тили менен “Aлла бирөө гана, Aлла бирөө гана” деп айтканын токтоткон эмес.

Акырында азирети Абу Бакир Билалды сатып алып, аны зулум Умаййанын колунан куткарат жана азаттык берет. Абдан уккулуктуу жана мукамдуу үнү болгон азирети Билал кийинчерээк пайгамбарыбыздын азанчысы болгон.

Зордук көрсөтүлгөндөрдүн бири да – Аммар бин Ясир. Бутпарастар Аммарды да ысык кумга жаткырышып, эси оогонго чейин сабашкан. Аммардын атасы Ясир менен энеси Сумайя да кордук көргөндөрдүн арасында болушкан. Исламдын эң чоң жана коркунучтуу душманы Абу Жахил Сумайяны найза менен сайып өлтүрүп, байкуш аялды шейит кылган. Аммардын атасы Ясир да көргөн азап кордуктарынан улам өлгөн.

Хаббаб бин Арат да күйүп турган кыпкызыл көмүр чогунун үстүнө жаткырылып, бул аз келгенсип көкүрөгүнө бир киши чыгарылган. Байкуш Хаббаб күйүп турган көмүрдүн үстүндө азап тартып жатканда, ага Мухаммедден баш тарт дегендерге:

– Аны эч качан чанбайм, кыямат күнү да аны менен биргемин, – деп жооп берген.

Азирети Хамза менен азирети Өмөрдүн мусулман болушу жана Исламдын тездик менен жайылышы бутпарастарды абдан тынчсыздандыра баштайт. Ушул себептен улам чогулушуп, мусулмандарга каршы мындайча бойкот жарыялоо чечимин алышат: “Мындан ары мусулмандар жана аларды коргогондор менен, Мухаммеддин туугандары болгон хашим уулдары менен бардык карым-катыштар үзүлөт. Ошондой эле мындан ары эч ким алар менен жолугушпайт; соода кылышпайт; кыз алышып беришпейт.”

Бутпарастардан Мансур бин Икрима бул чечимди жазып, чогуу-чараан Каабанын дубалына асып коюшат.

Бойкот чечими үч жылга созулат. Бул мезгил ичинде мусулмандар аябай көп кыйынчылык тартышат. Бутпарастар мусулмандардын чогуу жашашакан айылдарына тамак-аш, суусундук киргизбөө үчүн колдорунан келгенинин бардыгын кылышат. Мусулмандар Ислам үчүн бардык кыйынчылыкка, ачкачылыкка жана суусуздукка чыдап жашай беришет. Ал тургай дарактын жалбырактарын жеп жашаганга мажбур болушат. Айрыкча ачкачылыктан боздоп ыйлаган балдардын аянычтуу абалы адамдын жүрөгүн сыздатып, зээнин кейитер эле.

Ошентсе да, бутпарастар мындай таш боордук иштеринен да бир натыйжа ала алышкан жок. Баары бир Исламдын нурунун жайылышына тоскоол боло алышпады. Бул мезгилде бир күбө Каабанын дубалына асылган чечимдин кагазын жеп, “Алла” атынан башка бардык жазууларды бүтүндөй жок кылып койгон эле. Андан да кызыгы, Мансур Ибн Икриманын чечимди жазган колу карышып чолок болуп калган болот. Ал учурда “Бисмилла” ордуна “Бисмикаллахумма” колдонулчу.

Акырында бутпарастардын бир нече кишиси ынсапка келип, жазылган чечимди жыртып салышат. Ушинтип бойкот аяктап, мусулмандар да абдан чоң кыйынчылыктан кутулушат. Мусулмандарга жарыяланган бойкот пайгамбарлыктын жетинчи жылынан онунчу жылына чейин, тагыраак айтканда үч жылга жакын созулат.

Пайгамбарыбыздын Меккеден Мадинага көчүшү (Б.з. 622-ж.)

Ислам тарыхында пайгамбарыбыздын Меккеден Мадинага көчүшү “хижрат” деп аталат.

Бутпарастардын кысым көрсөтүүлөрү менен зордук-зомбулуктары токтолбостон улана бергендиктен, пайгамбарыбыз мусулмандардын Меккеден Мадинага көчүшүнө уруксат берет. Мусулмандар топ-топ болуп Мадинага көчө башташат. Туулуп өскөн мекени менен мал-мүлктөрүн дин үчүн таштап кетүүгө аргасыз болушат. Мадинада жанган үмүт жарыгын көздөй жол алышат.

Меккеде пайгамбарыбыз менен бирге азирети Абу Бакр, азирети Али жана бир нече мусулмандан башка эч ким калбай калат. Пайгамбарыбыз бардык кыйынчылыктарга карабастан милдетин аткарып, пайгамбарлыгынын 13-жылын да Меккеде өткөрөт.

Бутпарастар пайгамбарыбыз менен мусулман болгондорго абдан катуу кордуктарды көрсөтүшөт. Алар Ислам динин түп-тамыры менен жок кылыш үчүн “Дарун-надва” деген жерде жашыруун түрдө чогулушат. Абу Жахилдин сунушу боюнча пайгамбарыбызды өлтүрүүгө дагы чечим кылышат. Бул коркунучтуу чечимди ишке ашыруу үчүн ар бир уруудан бирден жаш жигит тандашат. Тандалган бул куралдуу жигиттер пайгамбарыбыздын үйүн курчоого алышып, сыртка чыгышын күтө башташат. Бутпарастардын жашыруун түрдө алган өлтүрүү чечими Алла таала тарабынан Жабраил аркылуу пайгамбарыбызга билдирилет. Ошентип анын көчүшүнө уруксат этилет. Пайгамбарыбыз өзүнүн төшөгүнө азирети Алини жаткырып, үйүн курчоого алган бутпарастарды жазгырып чыгып, азирети Абу Бакрдын үйүнө барат. Алла таала пайгамбарыбызды ушинтип сактап калат. Аңдып турган курал-жарактуу бутпарастар аны көрбөй калышат.

Жолго чыгууга даярдык көрүшкөндөн кийин пайгамбарыбыз менен азирети Абу Бакр Меккеге бир жарым саат алыстыктагы Савр тоосуна түн катып барышып, ал жердеги бир үңкүргө жашырынып калышат. Пайгамбарыбыздын үйдөн чыгып кеткени таң аткандан кийин гана түшүнүктүү болот. Бутпарастар Мухаммедди тапкан кишиге жүз төө сыйлык берилерин убада кылышат. Пайгамбарыбызды издегендер жолдогу издердин аркасы менен жүрүп отурушуп, үңкүрдүн оозуна чейин келип жетишет. Үңкүрдүн кире беришине бир жөргөмүштүн желе тартып койгонун көрүшөт. Үңкүрдүн ичинен карайлы деп ойлошот, бирок алардын ичинен бирөө: “Мунун ичине адам кирген болсо, анда бул жерде жөргөмүштүн желеси менен көгүчкөндүн уясы болмок эмес,” – деп айтканда, кайра кайтып кетип калышат. Бутпарастар үңкүрдүн оозуна келишкенде, азирети Абу Бакр тынчсызданып:

– Эй, Алланын расулу, эми бизди көрүп калышат, – дейт. Анда азирети пайгамбарыбыз:

– Кабатыр болбо, Алла биз менен бирге, – деп жооп берет.

Үңкүрдүн кире беришине жөргөмүштөрдүн желе тартышы жана ал жерге өсүп чыккан бир дарактын бутактарына көгүчкөндөрдүн уя салып, жумурткалап салышы – бир керемет. Кудуреттүү Алла сүйүктүү пайгамбарын ушундай кереметтери менен коргоп, үңкүрдүн оозуна чейин келген душмандарды кандайдыр бир сыйкырдуу күч менен кайра кайтарган.

Пайгамбарыбыз жана азирети Абу Бакр үңкүрдө үч күн тургандан кийин Мадинага барыш үчүн жолго чыгышат. Пайгамбарыбыздын артынан сая түшкөн Сурака аттуу бир балбан алардын изин таап, ошол из боюнча атынын болгон күчүнө салып кубалап отуруп, аларга жакындап калганда, аты мүдүрүлүп жыгылат. Томолонуп жумаланып атына минип, кайрадан кууп жөнөйт. Бирок бул жолкусунда атынын төрт аягы тизесине чейин кумга батып, ордунан кыймылдай албай туруп калат. Эмнегедир, кандайдыр бир сыйкырдуу күч аны кармап жаткан болчу. Сурака бул абалды көрүп корко баштайт. Кылгандарына өкүнүп, пайгамбарыбыздан кечирим сурап, кайра артка тартат. Аркасынан келе жаткандарга: “Мен бул жерлерди издеп чыктым, эч ким көрүнбөйт,” – деп, аларды кайра кайтарат. Мына ушул окуядан кийин Сурака да мусулман болуп калат. Абу Жахил Сураканын мындай кылганын кийин угуп калып, аны катуу жемелейт. Ошондо Сурака Абу Жахилге мындай дейт: “Атымдын аяктарынын жерге кантип батып кеткенин көргөнүңдө, сен дагы Мухаммеддин пайгамбарлыгына ишенер элең.”

Сүйүктүү пайгамбарыбыз бир жумага созулган тарыхый сапарын карытып, бир дүйшөмбү күнү Мадинага жакын жердеги Куба айылына барат. Аны бул жерде абдан чоң урмат-сый менен кабыл алышат. Пайгамбарыбыз бул айылда он күндөн ашык туруп калат. Ушул мөөнөттө Куба мечитин курдурат. Мечит курулуп жатканда, касиеттүү колдору менен таш ташып, бир курулушчу сыяктуу иштейт. Ислам тарыхында курулган алгачкы мечит – Куба мечити. Пайгамбарыбыздан үч күн кийин Меккеден чыккан азирети Али бул жерде пайгамбарыбызга жетишип келип калат.

Пайгамбарыбыздын Мадинада кабыл алынышы

Азирети пайгамбарыбыз бир жума күнү өзүн коштогон мусулмандарды жанына алып, Кубадан Мадинага сапар тартат. Салим уулдарынын журтуна келгенде түш чен болуп калган болчу. Пайгамбарыбыз мусулмандарга жума намазынын парз кылынганын кабарлайт. Ошол жерде алгачкы жума намазын окушат. Бул пайгамбарыбыз окуткан биринчи жума намазы эле. Биринчи жума кутпасын да бул жерде окуган. Пайгамбарыбыз биринчи жума кутпасында Алла таалага шүгүр кылып, аны даңктагандан кийин мындай деп буюрган: “Оо, адамдар! Тирүү кезиңерде акырет үчүн даярдык көргүлө. Муну акылыңарга түйүп койгула, бардыгыңар өлөсүңөр жана малыңарды чабансыз таштайсыңар. Андан кийин Алла таала ага сурайт, бирок кантип сурайт? Тилмечи жок, жеке өзү мындай дейт: “Сага менин пайгамбарым келип билдирген жокпу? Мен сага мал-мүлк бердим, ырайым көрсөттүм жана жакшылык кылдым, сен өзүң үчүн эмне даярдадың?”

Ал киши да оң жагына, сол жагына каранып, эч нерсе көрө албайт. Алды жагын карайт, бирок тозоктон башка эч нерсе көзүнө чалдыкпайт. Андай болсо, кимде-ким өзүн жарым курма менен болсо да, тозоктун отунан куткара алса, дароо ал кайырды жасасын. Андай кыла албаса, жок дегенде жылуу сөз айтып, өзүн куткарсын. Анткени жасалган бир жакшылык үчүн он эседен жети жүз эсеге чейин сооп берилет. Алла тааланын саламы, ырайымы жана берекеттери үстүңөргө жаасын.”

Пайгамбарыбыз намаздан кийин Мадинаны көздөй сапарын улантат. Мадиналыктар абдан кубанышып, бул ардактуу конокту шаан-шөкөт менен тосуп алыш үчүн жолдун эки тарабына тизилип турушкан болчу. Пайгамбарыбыз өтүп баратканда: “Кош келдиңиз, оо, Алланын расулу,” – дешип, ал эми кичинекей балдар да: “Алланын элчиси келди,” – деп, сүйүнүчтөн кыйкырышып күтүп алышат. Тамдын үстүнө чыгып карап турушкан аялдар: “Кош келдиңиз,” – дешет. Ал эми пайгамбарыбыз үйлөрүнүн алдынан өтүп баратканда, бардык үй ээлери: “Келиңиз, оо, Алланын расулу!” – дешип, анын төөсүнүн чылбырынан жылоолошуп, аны коноктоп сыймыкка ээ болгулары келишет.

Пайгамбарыбыз эч кимдин көңүлүн ооруткусу келбегендиктен аларга мындай дейт: “Төөнү өз жайына койгула, анын кайда бара турганы ага буюрулган. Буюрулган жерге барат.”

Төөсү жүрүп отуруп ээн бир жерге келгенде чөгөт. Бирок ал жерден дароо кайра туруп, дагы бираз жүргөндөн кийин кайрадан чөгөт жана ал жерден турбайт. Азирети пайгамбарыбыз: “Буюрса, конушубуз ушул жер болот экен,” – деп, төөсүнөн түшөт. Бул жерге эң жакын үй Халид бин Зайддын, б.а. Абу Аюб Ансаринин үйү болчу. Азирети пайгамбарыбыз анын үйүнө конок болот. Абу Аюб Ансаринин эки кабат үйү бар эле. Ал пайгамбарыбызды үстүңкү кабатында коноктогусу келет. Бирок пайгамбарыбыз өзүнө зыярат кылуу үчүн келген кишилер үй ээсинин тынчын албашы үчүн биринчи кабатка жайгашат. Азирети пайгамбарыбыз Набавия мечитинин жанына өзү үчүн жашай турган жай салынганга чейин жети айча бул үйдө жашап калат.

Сүйүктүү пайгамбарыбызды үйүндө коноктоо сыймыгына ээ болгон бул айтылуу сахаба Абу Аюб Ансари 675-жылы Стамбулду курчоого алган Ислам кошуунуна катышып, шейит болгон. Пайгамбарыбызды үйүндө коноктогон жана калк тарабынан “Аюб султан” деп эскерилген бул кишинин сөөгү Стамбулда Аюп кичи районундагы күмбөзүнө коюлган.

Мадина калкы Абу Аюб Ансаринин үйүндөгү пайгамбарыбызды зыярат кылганы топурап келе башташат. Ушул мезгилде жөөт аалымдарынан Абдулла бин Салам да келет. Пайгамбарыбыздын нур төгүлгөн жүзүнө көз жүгүртүп жакшылап карагандан кийин: “Бул жүз – жалганчынын жүзү эмес,” – деп, мусулмандыкты кабыл алат.

Азирети пайгамбарыбыз төөсү адеп чөккөн жерди ээсинен сатып алып, ал жерге мечит салдырат. Мадинада “Набавия мечити” деп таанылган жана мусулмандар тарабынан зыярат кылынган мечит – пайгамбарыбыз салдырган ушул мечит. Бул мечит курулуп жатканда, пайгамбарыбыз жонуна кыш жүктөп ташып, катардагы жумушчу өңдүү тыным албай иштеген. Мечит салынып бүткөндөн кийин айланасына бир нече бөлмө салынат жана азирети пайгамбарыбыз конок катары жашаган үйүнөн бул жерге көчүп келет. Мечиттин алгачкы көрүнүшү ушундай жөнөкөй болгон.

Пайгамбарыбыздын азанчысы болуу менен сыймыгы арткан азирети Билал ал-Хабашинин уккулуктуу мукам үнү менен Мадина аймагын жаңыртып айткан азанын уккан мусулмандар бул чакырыкка кулак беришип, мечитти көздөй чуркашып, эки дүйнөнүн жарыгы болгон азирети пайгамбарыбыздын аркасына катар тизилип жамаат болушуп, намаз окуунун ырахатын көрүшкөн.

Мечитте алгач минбар болгон эмес. Азирети пайгамбарыбыз бир курма дарагынын согогуна жөлөнүп, жамаатка кутпа айткан. Кийинчерээк үч тепкичтүү бир минбар жасалып, пайгамбарыбыз кутпаларын бул минбардын үстүнө чыгып айткан. Күндөрдүн биринде ушундай бир кереметтүү көрүнүшкө туш болушат. Пайгамбарыбыз кайсы бир жума күнү кутпасын бул минбардын үстүнө чыгып алып айта баштаганда, мындан мурун жөлөнүп кутпа айтып жүрчү курма дарагынын согогу пайгамбарыбыздан бөлүнүп калганы үчүн ботосунан ажыраган төөдөй онтой баштаганы угулат. Муну уккан пайгамбарыбыз минбардан түшүп, бул курма дарагынын согогун кучактап сылаганда, согоктун онтогону басылат. Ошондо пайгамбарыбыз: “Эгерде мен аны кучактабаганымда, кыямат күнүнө чейин ушинтип онтой бермек,”[695] – деп айтат.

Ансар менен мухажирлердин ортосундагы туугандык

Меккеден Мадинага көчүп келген мусулмандарга “мухажир” (көчмөн), ал эми жергиликтүү калкка да көчмөндөргө көмөк көрсөтүшкөндүгү үчүн “ансар” (көмөкчү) деген ат берилет.

Мадиналыктар мал-мүлктөрүн таштап келген мухажирлерге колдорунан келишинче көмөк көрсөтүшөт. Аларга кучак жайып, үйлөрүндө жашатышып, алар менен бир сындырым нанды тең бөлүшүп жешет. Дүйнө тарыхында бири-бирине мынчалык урмат-сый көрсөткөн, бири-бирине ушунчалык чын дили менен берилген башка бир калк болгон эмес. Бүткүл дүйнөгө үлгү болгон бул окуя − Ислам боордоштугунун эң сонун күбөсү.

Пайгамбарыбыз мухажирлердин ар бирин ансарлардан бирөө менен тууган кылат. Ошол туугандык байланыш бир туугандыктан дагы бекем болгон. Ислам тарыхында дайыма урмат менен эскерилген ансарлар менен мухажирлер динибизге абдан чоң кызмат кылышкан.

Исламдын тездик менен жайылышы

Пайгамбарыбыз менен мусулмандар бутпарастардын жасаган аёосуз зордук-зомбулуктарынан жана көрсөткөн кордуктарынан улам туулуп-өскөн мекени болгон Мекке шаарынан Мадинага көчүп кетишкенден кийин да бутпарастар касташканын токтотушкан жок. Исламдын жарыгын өчүрүш үчүн кол жыйнап кошуун даярдашып, мусулмандарга кол салышат. Мындай коркунучка каршы коргонуу үчүн согушуудан башка чаралары калбаган мусулмандар эр жүрөктүүлүк менен кармашышып, өздөрүнөн бир нече эсе көп болгон душман күчтөрүн Алла тааланын жардамы менен жеңилүүгө дуушар кылышат. Ошентип душмандар арам максаттарына жете алышпайт. Мусулмандардын саны күн өткөн сайын көбөйүп Исламдын жарык нуру абдан тездик менен жайыла берет.

Мурунтан Исламга каршы чыгып, мусулман болбош үчүн каршы турушкандар мезгилдин өтүшү менен чындыкты көрө башташат. Мекке каратылып, Кааба буттардан арылтылгандан кийин Исламдын таасири мурункудан да алда канча тездик менен жайыла баштайт. Адамдар өз алдынча да, топ-тобу менен да келишип Ислам динин кабыл ала башташат. Аравиянын төрт тарабынан келген өкүлдөр пайгамбарыбызды зыярат кылышып, мусулман болушкандыктарын билдиришет.

Пайгамбарыбыздын кoңшу өлкөлөрдүн башчыларына жиберген Исламга дават каттары

Азирети Мухаммед бүткүл адамзатына пайгамбар катары жиберилген эле. Ушул себептен улам Худайбия келишиминен кийин Ислам динин дүйнөгө жайылтуу иш-аракетин баштайт. Византия императоруна, Иран, Египет, Эфиопия, Оман жана Бахрейн өлкөлөрүнүн башчыларына элчилер жөнөтөт. Аларга Исламга даават (чакыруу) каттарын жиберет. Пайгамбарыбыз күмүштөн мөөр жасатып, анын бетине “Мухаммадур-расуулулла” деген сөздөрдү жаздырып, каттардын аягына бул мөөрдү басат.

Эфиопиянын өкүмдары пайгамбарыбыздын катын алганда, мусулмандыкты кабыл алат. Ал эми Византия императоруна мындай кат жиберилет: “Бисмиллаахир-рахманир-рахиим. Алла тааланын кулу жана расулу Мухаммедден урумдардын башчысы (Византиянын башкаруучусу) Гераклге, туура жолго түшкөндөргө дубай салам. Мындан ары мен сени Исламга үндөймүн. Эсенчиликке жетиш үчүн мусулман бол. Алла таала да сага эки эсе көп сооп берет. Эгер кабыл албасаң, элиңдин убалы сенин мойнуңда болот.

Оо, бир Кудайга ишенгендер! Силер менен биздин ортобуздагы орток бир сөздү сүйлөйлү. Алла таалага гана кулдук уралы. Ага эч качан шерик издебейли. Айрымдарыңар Алла тааланы таштап, башкаларды өздөрүнө кудай кылбасын. Эгерде жүз буруп кетишсе, күбө болгула, биз мусулманбыз дегиле.”

Византия императору Геракл пайгамбарыбыз жиберген элчиге: “Мен бул пайгамбардын келерин билген элем, бирок анын Аравиядан чыгарын ойлогон эмесмин. Эгерде ага жете ала турганымды билсем, бардык кыйынчылыкка чыдайт элем. Жанында болсом, буттарын жууп, кызмат кылмакмын,” – дейт. Император мусулмандыкты кабыл албайт. Бирок пайгамбардын элчисине жылуу мамиле кылып, ага ар түрдүү белектерди берип, кайра жөнөтөт.

Иран өкүмдарына болсо ушул кат жиберилет: “Бисмиллаахир-рахманир-рахиим. Алла тааланын кулу жана пайгамбары Мухаммедден Перстин башчысы Кисрага, туура жолго түшкөндөргө, Алла таалага жана пайгамбарына ыйман келтиргендерге, Алла тааладан башка эч кандай кудайдин жок экенин жана Мухаммеддин анын пайгамбары болгонун келме келтирип айткандарга дубай салам.

Оо, Кисра! Мен сени Исламга үндөймүн. Мен бардык адамдарга жиберилген Алла тааланын бир пайгамбарымын. Жашап жаткан адамдарга (Aлла тааланын азабын) эскертемин. Эсенчиликке жетиш үчүн мусулман бол. Эгерде болбосоң, бардык мажусийлердин убалы мойнуңа түшөт.”

Иран өкүмдары Хусрав Первиз пайгамбарыбыздын катын окуганда, катуу каарданат. Салт боюнча өкүмдарларга жиберилген каттар алардын аты менен башталчу. Ал эми пайгамбарыбыз жиберген кат Алла тааланын ысмы менен башталып, пайгамбарыбыздын аты да өкүмдардын атынан мурда орун алган болчу. Өкүмдар мына ушуга абдан катуу ачууланат жана: “Менин кулум мага ушинтип кайрылып жатабы?” – деп, пайгамбарыбыздын катын каары менен айрып ыргытат. Бечара өкүмдар бул кылыгы менен өзүнүн атын айрып ыргытып жатканын түшүнгөн эмес. Өкүмдардын мындай адепсиз мамилеси тууралуу пайгамбарыбызга кабардар кылынганда ал: “Бөлүнүп-жарылышсын!” − деп буюрат. Көп өтпөстөн Хусрав Первиз өзүнүн уулу Шируя тарабынан курсагынан жарылып өлтүрүлгөн. Иран султандыгы азирети Өмөрдүн халифалыгы учурунда кулап, чабылып-чачылып жок кылынган.

Бир тараптан бул катка каарданган өкүмдар өзүнүн карамагында болгон Йемендин акими Базанга кат жазып: “Хижаз аймагында пайгамбар экендигин айтып жүргөн кишини мага жибер,” – деп буюрат. Йемендин акими да пайгамбарыбызга: “Дароо Иран өкүмдарынын жанына баргайсың,” – деп кат жазып, эки кызматкерин Мадинага жөнөтөт. Кызматкерлер Мадинага келишип, пайгамбардын алдына барышып, катты беришет. Эгерде өкүмдардын жанына барбаса, анын жок кылына турганын айтышат. Пайгамбарыбыз: “Эртең жооп берем,” – деп, аларды бөлмөсүнөн чыгарып жиберет.

Ушундан кийин эле Алла таала тарабынан Иран өкүмдарынын ошол түнү уулу тарабынан өлтүрүлгөнү пайгамбарыбызга билдирилет. Пайгамбарыбыз кызматкерлерди чакыртып, аларга акыркы жагдай тууралуу кабар берет жана: “Ислам дини жакында Иран өлкөсүндө өкүм сүрөт. Аким Базанга айтып баргыла, ыйман келтирсин,” – деп буюрат.

Кызматкерлер Йеменге келишип, акыркы жагдайды акимге кабардашат. Чындап эле пайгамбарыбыз кабар берген мезгилде өкүмдардын өлтүрүлгөнү түшүнүктүү болгондо, бул кереметти көргөн аким жана жанындагылар да мусулман болушат.

Меккенин каратылышы (Б.з. 630-жылы)

Пайгамбарыбыз (с.а.в.) 630-жылы Меккени каратып алууга чечим кылат жана 10.000 кишилик Ислам кошууну төрт тараптан Меккеге кирет. Азирети пайгамбарыбыз Меккенин каратылышында кан төгүлүшүн такыр каалаган эмес болчу. Ушул себептен жоокерлерге мындай деп кайрылат: “Эч кимди өлтүрбөгүлө, куралдуу урушка кирбегиле.”

Айтканындай эле болот. Мекке кан төгүүсүз каратылып алынат. Пайгамбарыбыз Каабага барып, аны буттардан тазалатат жана ал жерде топтолгон адамдарга өтө маанилүү бир кутпа айтат. Пайгамбарыбыз бул кутпасында Алла тааланын жалгыздыгын, адамдардын баарынын бирдей экендигин, өткөн замандардагы кун куумай салтынын жоюлганын түшүндүргөндөн кийин бул маанидеги аятты окуйт: “Эй, адамдар! Биз силерди эркек-ургаачыдан жараттык. Ошондой эле бири-бириңерди таанып-билишиңер үчүн урууларга жана элдерге бөлүп койдук. Алланын алдында силердин эң сыйлууңар – такыбараагыңар. Чындыгында, Алла – (баарын) Билүүчү, (баарынан) Кабардар!”[696]

Бул сөздөрдү угуп отурган меккеликтер убагында пайгамбарыбызды өлтүргөнгө аракет кылышып, алгачкы мусулмандарга адам чыдагыс кордуктарды көрсөтүшүп, Исламдын нурун өчүрүш үчүн колдорунан келген бардык жамандыктарды жасашкан болчу. Ал эми азыр жерди карашып, өздөрү жөнүндө бериле турган чечимди күтүп отурушкан эле. Пайгамбарыбыз алардан мындай деп сурайт:

– Эй, курайш калкы! Силерди эмне кылат деп ойлоп жатасыңар?

– Сен айкөл жана кадырлуу боордошубузсуң, – деп айтышат. Пайгамбарыбыз бул жерде да улуулугун көрсөтүп:

– Бүгүн силерди айыптабайм, баарыңар эркинсиңер, – деп буюруп, бардыгына кечирим кылат.

Меккени басып алган улуу пайгамбар айкөлдүгү жана кечиримдүүлүгү менен адамдардын жүрөгүнөн орун алат. Адамзатка эң сонун ахлак жана айкөлдүк сабагын берет. Мекке каратылган күнү эфиопиялык азирети Билал Каабанын чатырына чыгып, бешим намазы үчүн азан чакырат. Намаз окулгандан кийин пайгамбарыбыз Сафа дөңсөөсүнө чыгат. Жаңы эле мусулман болгондор да ошол жерге топтолушат. Алгач эркектер, андан кийин аялдар кулдук урушат (башкача айтканда, ага баш ийишерине убада беришет).

Коштошуу ажылыгы (Б.з. 632-жылы)

Меккенин каратылып алынышынан кийин Ислам дини өзгөчө бир тездик менен дүйнөгө жайыла баштайт. Алла тааланын бирөө гана экендиги ишеними адамдардын көңүлүнүн тереңинен орун алат. Туура жолдун Исламда экендигине ишенген адамдар өздөрүнөн өзү эле топ-топ болуп келишип, Ислам динин кабыл алышат. 23 жыл бою талбай абийирдүүлүк менен жүргүзгөн күрөшүнүн акыбетин көргөн пайгамбарыбыз хижраттын онунчу жылында жүз миңден ашуун мусулман менен бирге ажыга барат.

Пайгамбарыбыз Арафатта болжол менен 124000 мусулманга кайрылып, жалпыга белгилүү кутпасын айтат. Муну “Коштошуу кутпасы” деп коюшат. Бул кутпадан кийин мына бул маанидеги Куран аяты түшүрүлөт: “Бүгүн силерге диниңерди толук кылдым жана силерге (Менин) ырайымымды акырына чейин жеткирип, ислам динин силерге ыраа көрдүм.”[697]

Азирети пайгамбарыбыз акыретке сапар алар күн мезгилинин жакындаганын жана мындан кийин ажыга келе албай тургандыгын сезгендиги үчүн бул жерде мусулмандар менен коштошот. Ушул себептен пайгамбарыбыздын бул ажылыгы “Коштошуу ажылыгы” деп аталып калган.

Пайгамбарыбыз ажылык милдетин бүтүргөндөн кийин жанындагы мусулмандар менен бирге Мадинага кайтат.

Коштошуу кутпасында тең укуктуулук жоболору билдирилип, чыныгы бейпилчилик жана бак-таалайдын пайдубалдары түптөлгөн. Бул доордо үндү алыска жеткире турган репродуктор сымал бир аспап болгон эмес. Ошондуктан пайгамбарыбыз айткан ар бир сүйлөм бир башка кишилер тарабынан бир ооздон кайталанып, бардык жамаатка дароо жеткирилген. Бул кутпа адам укуктарынын дүйнөлүк стандарттагы эрежелеринен алда канча мурун эле адам укуктарын коргоочу маанилүү өкүм-жоболорду алып келген.

Пайгамбарыбыздын тарыхый коштошуу кутпасынан айрым бөлүмдөр

ОО, АДАМДАР! Сөзүмө жакшылап кулак салгыла! Билбеймин, балким бул жылдан кийин силер менен дагы бир жолу бул жерде көрүшө албай калам.

ОО, АДАМДАР! Силер үчүн бүгүнкү жашап жаткан күндөрүңөр канчалык ыйык болсо, бул айларыңар канчалык ыйык ай болсо, бул шаарыңар (Мекке) канчалык ыйык шаар болсо, жаныңар, мал-мүлкүңөр жана ар-намысыңар да ошончолук даражада ыйык болуп эсептелет. Ар кандай зордуктардан сакталып келген.

ОО, САХАБАЛАРЫМ! Эртең Кудайыңарга жетесиңер жана бүгүнкү акыбалыңар менен баскан-турганыңар боюнча сөзсүз түрдө суракка алынасыңар. Менден кийин мурунку түркөйлүгүңөргө кайтып, бириңдин башыңды бириң алып жүрбөгүлө. Бул керээзимди укпагандарга ушул жерде тургандар түшүндүрүп айтсын. Балким, бирөө аркылуу уккан киши бул жерде туруп уккан кишиден дагы жакшы түшүнүп сактайт.

ОО, САХАБАЛАРЫМ! Кимдин мойнунда бирөөнүн аманаты бар болсо, аны ээсине берсин. Пайыздын бардык түрлөрү жоюлду. Бирок негизги карызыңарды беришиңер керек. Кордук көрсөтпөгүлө, кордукка да дуушар болбогула. Алла тааланын буйругу менен мындан кийин пайыз өндүрүүгө тыюу салынды. Түркөйлүк доорунан калган бул начар адаттын бардык түрүн жойдум..

ОО, САХАБАЛАРЫМ! Түркөйлүк доорунан калган кун кубалоо да түп тамыры менен жоюлду.

ОО, АДАМДАР! Бүгүн шайтан силердин жериңерде жаңыдан күчтөнүп өз өкүмүн жүргүзүү күчүн түбөлүккө жоготту. Бирок силер бул жойгон нерселеримден сырткары кээ бир иштерде кенебестик кылып аны ээрчисеңер, бул нерсе да аны ыраазы кылат. Диниңерди сакташ үчүн булардан да сактангыла.

ОО, АДАМДАР! Аялдардын укуктарын коргоону жана бул маселе боюнча Алла тааладан коркууну сунуш кылам. Силер аялдарды кудайдын аманаты катары алдыңар. Алардын намысы менен абийирин коргоо үчүн Алла тааланын атынан сөз берип, баш коштуңар. Силердин аялдарыңарда акыңар бар жана алардын да силерде акысы бар. Силердин аялдарыңардагы акыңар – алардын үй-бүлө очогун силер жактырбаган эч бир кишиге тепсетпөөсү.

ОО, МОМУНДАР! Силерге бир аманат таштап кетип баратам, аны бекем кармансаңар, эч качан жолуңардан адашпайсыңар. Ал аманат Алла тааланын китеби – ыйык Куран.

ОО, МОМУНДАР! Сөзүмдү жакшылап уккула жана эсиңерге түйүп калгыла. Бир мусулман – башка бир мусулмандын боордошу. Кыскасы, бүткүл мусулмандар бир тууган. Дин боордошуңарга таандык болгон кандайдыр бир акыга зордук менен ээ болуу эч качан адал болбойт. Ал боордошуңардын өз ыраазычылыгы менен бергени туура.

ОО, САХАБАЛАРЫМ! Өзүңөргө да кордук көрсөтпөгүлө. Өзүңөрдүн үстүңөрдө да акыңар бар.

ОО, АДАМДАР! Алла таала ар бир кишиге өз акысын (Куранда) берген. Ошондуктан керээз кылып айтуунун эч кажети жок.

ОО, АДАМДАР! Кудайыңар бир. Атаңар бир, бардыгыңар Адам атанын балдары болосуңар. Ал эми Адам топурактан жаралган. Алла тааланын алдында эң кадырлуу киши – Ага эң көп урмат көрсөткөн киши. Араптын арап болбогон калктан Алла таалага урмат даражасынан башка эч бир артыкчылыгы жок.

ОО, АДАМДАР! Эртең мен тууралуу силерден сурашат, эмне деп айтасыңар?

“Алла тааланын элчилигин аткардың, милдетиңди орундаттың, бизге керээз жана насаатыңды айттың, мына ушуларга күбөлүк кылабыз.”

Бул сөздөрдөн кийин Алла тааланын элчиси куттуу сөөмөйүн көккө көтөрүп, андан кийин жамаатка буруп, мындай деп буюрду: “Оо, Кудайым! Күбө бол. Оо, Кудайым! Күбө бол. Оо, Кудайым! Күбө бол.”

Пайгамбарыбыздын сыркоолошу жана дүйнөдөн кайтышы (Б.з. 632-жылы)

Пайгамбарыбыз акыркы ажылык милдетин өтөп, Мадинага кайтып келет. Арадан көп убакыт өтпөй эле ооруп калат. Ал пайгамбарлык милдетинин аяктаганын жана бул дүйнөдөн кайтуу мезгилинин келгенин билген болчу. Дарты күндөн-күнгө күчөп бараткан. Бирок ооруганына карабастан азан чакырылганда мечитке барып, намаз окутууну уланта берет. Өлүмүнө үч күн калганда оорусу абдан күчөп кетет. Мечитке бара албай калат. Азирети Абу Бакрдын жамаатка имам болуп, намаз окутушун буюрат.

Оорусу күчөгөн күндөрүнүн биринде сахабаларына бул сөздөрдү айтат: “... Муну билип койгула, силер кайра эле мага жетесиңер. Биз жолугуша турган жер – Каусар кудугунун бою. Кимде-ким мени менен ал жерде жолугушкусу келсе, колу менен тилин керексиз иштерден жана сөздөрдөн оолак кармасын. Мага бул дүйнөдөн кайтуу мезгили келгени тууралуу кабар берилди. Алла таалага бара турганым үчүн кубанычтуумун. Үммөтүмдөн ажырай турганым үчүн да капалуумун. Мен кабарды алдым. Алла таалага кетип баратам.”

Өлүмүнөн эки күн мурун айрым сахабаларынын жардамы менен мечитке келет. Акырын келип, минбарга чыгып отурат. Жүзүн жамаатка буруп, мындай деп кайрылат: “Оо, мусулмандар! Эгерде араңардан бирөөгө жамандык кылган болсом, анын жообун кабыл алууга даярмын. Кимдир бирөөнү урган болсом, мына, аркама келип урсун. Кимдин менде аласасы бар болсо, мынакей мал-мүлкүм, келип акысын алсын.”

8-июнь, дүйшөмбү күнү таңга жуук пайгамбарыбыздын оорусу бираз басаңдаганда мечитке барат. Отурган ордунан жылбастан азирети Абу Бакрдын аркасында багымдат намазын жамаат менен бирге окуйт. Мечиттен үйүнө кайтып келгенден кийин оорусу күчөйт. Ошол күнү шашке ченде: “Оо, Жараткан! Өлүмдүн кыйынчылыгы алдында мага жеңилдик бер. Жанымды кейитпей ал,” – деп дуба кылат. Жанында бир идиште муздак суу турган эле. Улам-улам колун сууга салып, анан нымдуу колдору менен нурдуу жүзүн сылай берет. Акыры түшкө жакын колун кыймылдатат. Сөөмөйүн жогору көтөрүп: “Алла таалага – Улуу доско,” – деп айтып, көз жумат. Анын акыркы сөзү ушундай болот.

Алла тааланын элчиси 63 жашында касиеттүү рухун Жаратканына тапшырат (12-Раббиул-аввал, дүйшөмбү, хижраттын 10-жылы/ Б.з. 632-жылы 8-июнь).

Пайгамбарыбыз дүйнөдөн кайткан жерине коюлган. Анын мүрзөсү Мадинада жана бул жер “Равзаи мутаххара” (Aз. Мухаммеддин мүрзөсү) деп аталат. Сүйүктүү пайгамбарыбыздын 23 жылдык пайгамбарлык өмүрүнүн 13 жылы Меккеде, ал эми 10 жылы Мадинада өткөн. Ал адамзаттын бактысы үчүн күрөшкөн. Акыркы пайгамбар катары милдетин толугу менен орундаткандан кийин дүйнөдөн кайткан.

Дүйнө эмнеге ээ болсо, баары Анын бергени,

Ага карыз жамааты, ага карыз өз эли.

Карыз ал ак элчиге бүт адамзат жердеги,

Бул сөз менен Махшарда тирилт, Кудай пендеңи.

Мехмет Акиф ЭРСОЙ

Пайгамбарыбыздын балдары

Пайгамбарыбыздын жети баласы болгон. Булардын үчөө – уул, төртөө – кыз эле.

Эркек балдары: Касым, Абдулла жана Ибрахим.

Кыз балдары: Зейнеп, Рукийя, Умму-Гүлсүм жана Фатима.

Булардын алтоо – азирети Кадичадан, уулу Ибрахим болсо Мариядан төрөлгөн.

Касым менен Абдулла атасына пайгамбарлык келе электе, али кичине кездеринде эле чарчап калышат. Пайгамбарыбыз балдарынын өлүмүнө абдан кайгырган. Пайгамбарыбыздын лакап аты да “Абул-Касым” болгон. “Касымдын атасы” деген маанини билдирет. Пайгамбарыбызга бул лакап аты абдан жаккан. Бул лакабында кичине кезинде жоготкон уулунун аты айтылганы үчүн муну менен өзүн-өзү жубатар эле.

Ал эми кийинки уулу Ибрахим хижраттан кийин Мадинада туулган. Ал да кичинекей кезинде эле чарчап калган. Уулу өлгөндөн кийин пайгамбарыбыз көз жашын төгүп, бул сөздөрдү айтат: “Көз жаш кылгырат, жүрөк сыздайт. Бирок Алла тааланын буйругу ушундай экен, башка сөз айта албайбыз. Оо, Ибрахим, сени жоготконубуз үчүн терең кайгыга батып турабыз.” Ибрахим өлгөн күнү күн тутулган болчу. Айрым кишилер “Ибрахимдин өлүмү үчүн күн тутулду” деп айтышат. Пайгамбарыбыз бул көз караштын туура эмес экендигин билдирип, мындай деп буюрат: “Күн менен ай Алла тааланын аяттарында айтылган эки алаамат экендиги талашсыз. Бирок булар эч качан бир кишинин өлүмүнөн, же өмүрүнөн улам тогошпойт.”

Пайгамбарыбыздын кыздарынын баары аман-эсен бой жетип, турмушка чыгышкан. Бирок азирети Фатимадан башка үч кызы азирети пайгамбарыбыздан мурда көз жумушкан. Кенже кызы Фатима азирети Али менен баш кошкон жана пайгамбарыбыздын өлүмүнөн кийин алты ай дагы жашаган. Пайгамбарыбыздын тукуму анын балдары менен уланган. Азирети Хасан менен азирети Хусейин ошол кенже кызы Фатиманын балдары.

[692] Бухарий. Фазаил. 20.

[693] Шуара сүрөсү. 214-216-аяттар.

[694] Хижр сүрөсү. 94-аят.

[695] Ибн Маажа. 1. 454.

[696] Хужурат сүрөсү. 13-аят.

[697] Маида сүрөсү. 3-аят.

ПАЙГАМБАРЫБЫЗДЫН БИЙИК АХЛАГЫ

Алла тааланын эң сүйүктүү пендеси, акыркы жана эң улуу пайгамбар азирети Мухаммед бак-таалай чачкан күндүн жарык нуру катары туулду. Кургак жер суу менен көгөргөндөй эле пайгамбарыбыз менен дүйнөгө жаңы бир жашоо келди. Адамдардын жүрөгүнө жайгаштырган ыйман нурунун жардамы менен жалган жаңылыш ишенимдер жоюлуп, түркөйлүктүн ордуна билимдүүлүк, өкүм-зордуктун ордуна укук жана адилеттик, өчөгүшүү менен кастыктын ордуна сүйүү, ташбоордуктун ордуна мээримдүүлүк жана боорукердик келди. Чыныгы Ислам боордоштугу орноп, коомчулук тынчтык менен бейкуттукка жетти.

Адамдарга бул дүйнөдө жана акыретте бактылуу болуунун жарык жолун көрсөткөн пайгамбарыбыз, элге үйрөткөн ахлак жоболорун алгач өзү ишке ашырып, эң мыкты үлгү көрсөткөн. Кудуреттүү Алла таала ыйык Куранда пайгамбарыбыз тууралуу: “Жана сен албетте, бийик ахлакка ээсиң,”[698] – деп буюруп, анын абдан бийик ахлакка ээ бир киши экендигин билдирген. Ал ахлагын Курандан алып, бардык жакшы сапаттарды өзүндө топтогон. Кадырлуу жубайы азирети Айша пайгамбарыбыздын ахлагынын кандай экендиги суралганда: “Анын ахлагы – Куран болчу,”[699] – деп жооп берген.

Аны кудуреттүү Алла таала өстүрүп-өнүктүрүп, адамзатка үлгү болсун деп өзгөчө кылып тарбиялады. Пайгамбарыбыз да: “Мени Раббим тарбиялады жана тарбиямды мыкты берди,”[700] – деп айтып кеткен.

Ал жүрүш-турушу жана бийик адамгерчилиги менен адамзат үчүн эң сонун үлгү болуп калды. Муну менен байланыштуу Алла таала ыйык Куранда: “Чындыгында, силер үчүн да, Алланы, акырет күнүн үмүт кылгандар жана Алланы көп эске алган адамдар үчүн да, Алланын элчисинде көркөм өрнөктөр бар,”[701] – деп буюрган жана анын жашоосунан үлгү алышыбызды талап кылган.

Мусулман катары биздин милдетибиз – пайгамбарыбыздын бийик ахлактуу жана мартабалуу жашоосун жакшылап үйрөнүү, анын адеп-ахлактуу жүрүш-туруштарынан үлгү алып жашоо. Эми кыскача пайгамбарыбыздын жашоосун жана адеп-ахлактуу кыймыл-аракеттерин үйрөнүүгө аракет кылалы.

Пайгамбарыбыздын чынчылдыгы

Пайгамбарыбыз чынчылдыктын жана ак ниеттүүлүктүн эң мыкты үлгүсү болгон. Ал бала кезинен баштап чынчылдыктан тайбаган жана эч кимге жалган айткан эмес. Пайгамбарлыгынан мурун жаштык кезинде чынчылдыгы жана ишенимдүү адамгерчилигинен улам аны “Мухаммед ал-амин”, б.а. “ишенимдүү Мухаммед” деп айтышкан. Ал тургай душмандары да анын чынчылдыгын моюнга алышып, аны жалганчы дей алышкан эмес.

Пайгамбарыбыздын эң коркунучтуу душманы болгон Абу Жахил “Мухаммед! Биз сени танган жокпуз, биздин оюбуз боюнча сен туурасың. Бирок биз сенин алып келгениңди танып жатабыз,” – деген. Бул сөз да пайгамбарыбызды капа кылган. Ушундан улам “Алар айтып жаткан кептер сени кайгыртып жатканын Биз билебиз. Чындыгында алар сени жалганчы деп билишпейт. Бирок заалымдар Алланын аяттарын жокко чыгарат.”[702] деген аят түшкөн.

Курайштын улуктарынан Харис бин Амир да мындай деген: “Эй, Мухаммед! Кудай урсун, сен бизге эч жалган айткан жоксуң. Бирок биз сага кошула турган болсок, ордубуздан ажырайбыз, ушул себептен ыйман келтирбей жатабыз.”[703]

Абу Суфян мусулман боло электе соода кылуу максаты менен Шамга барганда Византия императору аны кабыл алат жана андан пайгамбарыбыз тууралуу айрым нерселерди сурайт. Бул суроолорунун бири да мындай болгон:

– Пайгамбар экендигин шардана кылган бул кишинин мындан мурун жалган айтканын уктуңарбы? Абу Суфян:

– Эч качан жалган айтканын уккан жокпуз, – деп жооп берген. Мындан кийин император:

– Сизден пайгамбар экендигин айтып жүргөн кишинин мындан мурун жалган айтып айтпаганын сурадым. Анын эч качан жалган сүйлөбөгөнүн айттыңыз. Эгерде бул киши Алла таала жөнүндө жалган айткан болсо, мындан мурун адамдарга жалган айтышы керек болчу,” – деген[704] жана пайгамбарыбыздын чынчылдыгынан улам чындап эле пайгамбар экендигин айткан.

Пайгамбар болгон кезинде Меккенин элин Исламга үндөө үчүн жыйнайт. Сафа дөңсөөсүнө чыгып, ал жерге чогулгандарга:

– Оо, курайш калкы! Силерге бул дөбөнун аркасында бир душман кошуунунун турганын кабар кылсам, мага ишенесиңерби? – деп сурайт, ал жерде тургандар:

– Бардыгыбыз ишенебиз, анткени сен өмүрүңдө такыр жалган айткан жоксуң, – деп жооп беришет. Бул жерге жыйналган адамдардын арасында пайгамбарыбыздын эң коркунучтуу душмандары да бар болчу. Алар дагы пайгамбарыбыздын чынчылдыгын моюндарына алышкан.

Пайгамбарыбыз өзү туура сөздүү болгондой биздин да чынчыл болушубузду жана жалганчылыктан оолак турушубузду талап кылып, мындай деп буюрган: “Чынчылдыктан тайбагыла. Анткени чынчылдык жакшылык менен бирге болот. Чынчыл жана жакшы болгондор бейишке киришет. Жалгандан качкыла, анткени, жалган жамандык менен бирге болот. Жалган айткан жана жамандык кылгандар да тозокко киришет.”[705]

Ал жалганды эч жактырбай, жалганчыларды да сүйгөн эмес. Пайгамбарыбыз балдарды сооротуш үчүн калп айтууну да жакшы кабыл алган эмес. Абдуллах бин Амр мындай деген: “Пайгамбарыбыз бир күнү үйүбүзгө келген мезгилде апам мага:

– Кел уулум, мен сага бир нерсе беремин, – деп чакырып калды. Пайгамбарыбыз апама:

– Балага эмне берейин дедиң эле? – деп сураганда, апам:

– Курма беремин, – деп жооп берди. Пайгамбарыбыз мындан кийин:

– Эгерде аны алдап, эч нерсе бербегениңде, сага бир жалган күнөөсү жазылат болчу,[706] – деп буюрду.”

Пайгамбарыбыз бир нерсе жөнүндө убада бергенде, айткан убадасына туруп, эмне керек болсо орундаткан.

Худайбия тынчтык келишиминин чечимдеринен бири да – меккеликтерден бири мусулмандарга баш калкаласа, ал мусулман болсо да, кайра кайтарылат, бирок мусулмандардан меккеликтерге баш калкалагандар болсо, кайра кайтарылбайт эле.

Мусулмандар үчүн абдан оор болгон бул келишим жаңы эле жазылып бүткөндө, меккеликтердин атынан келишимге кол коё турган Сухайлдын мусулман болгон уулу Абу Жандал бир жолуп таап качып, бутундагы чынжырын сүйрөп келип калат. Бул келишим боюнча Абу Жандалды кайра кайтарыш керек болчу. Мусулмандар буга абдан катуу кейишет жана Абу Жандалды кайра кайтаргылары келишпейт. Пайгамбарыбыз Абу Жандалга бурулуп: “Эй, Абу Жандал, сабыр кыл, биз берген сөзүбүздөн кайтпайбыз. Жакында Алла таала сага эркиндик жолун ачат,” – деп жубатат[707] жана ал кол коюла элек болсо да, оозеки түрдө чечим кылынган келишимге моюн суна турганын белгилейт.

Ал эркиндиктин чынчылдыкта болгонун билдирип, чынчыл кишилердин кыямат күнү пайгамбарлар менен бирге болорун кабардаган. Пайгамбарыбыздан “адамдардын кайрымдуусу ким?” − деп сурашканда, пайгамбарыбыз: “Бардык таза жүрөктүү жана туура сөздүү болгондор,”[708] – деп буюрган.

Пайгамбарыбыздын боорукердиги

Пайгамбарыбыздын мээримге, ырайымга жана сүйүүгө толгон сезимтал жүрөгү бар эле. Кудуреттүү Алла таала ыйык Куранда ал тууралуу мындай деп буюрган: “Биз сени бүткүл ааламдарга мээрим катары жөнөттүк.”[709]

Анын мээримдүүлүгү менен боорукердиги жашоосунун бардык мезгилинде ачык-айкын көрүнүп, кайрымдуулук сезимдерине канган жүрөгү ар дайым жакшылык үчүн соккон. Эч кимдин башына кандайдыр бир жамандыктын келишин, эч кимдин кайгырып кан жутушун каалаган эмес.

Кадырлуу жубайы азирети Кадича менен абасы Абу Талиб пайгамбарыбызга абдан көп көмөк көрсөтүшкөн. Бул экөө удаалаш көз жумганда, Ислам душмандары пайгамбарыбызга карата зордук-зомбулуктарын мурункудан да күчөтүшкөн. Ушундан улам пайгамбарыбыз алгачкы мусулмандардан болгон Зайд бин Хариса менен бирге Меккеден чыгып, Таиф калкын Исламга үндөөгө барат. Таифтиктер Исламды кабыл алышпаганы аз келгенсип, пайгамбарыбызды ташбараңга алышат. Ал эми Зайд денеси менен пайгамбарыбызды калкалап, ыргытылган таштардын соккусунан коргойт. Ыргытылган таштардан улам пайгамбарыбыздын буттары жараланып, канга боёлуп, баса албай турган абалга жетет жана жол боюндагы бир жүзүм бакчасына барып баш калкалайт.

Анын ушундай катуу кыйынчылыкка кабылганынан улам кудуреттүү Алла таала Жабраилди жиберип, тоолор периштесинин анын буйругуна берилгенин жана эмне кааласа бул периштеге буюра ала турганын билдирет. Ушундан кийин тоолорго буйрук берген периште пайгамбарыбызга үн катып салам берет жана: “Сен эмне кааласаң, буйругуңа даярмын. Эгерде мынабу эки тоонун меккеликтердин үстүнө чөгүп, бири-бири менен биригип бутпарастарды бүтүндөй басып калышын кааласаң, аны да буюр” – дейт.

Эгерде пайгамбарыбыз кааласа, аны аёосуз түрдө таш бараңга алгандар жана канга боёгондор бир заматта жок болор эле. Бирок пайгамбарыбыз абдан капалуу болсо да, сүйүү жана боорукердик менен толгон жүрөгү алардын жазаландырылышына жол берген эмес жана периштеге мындай деген: “Жок! Мен аны каалабайм, мен Алла тааланын бул бутпарастардын тукумунан бир Аллага ибадат кылган жана Аллага эч качан шерик издебеген адамдарды чыгарышын каалайм.”[710]

Пайгамбарыбыз адамдарга жана башка жандууларга ырайым көрсөткөндөргө Алла тааланын ырайым көрсөтүү менен жооп берерин билдирип, мындай деп буюрган: “Ырайым кылгандарга Алла да ырайым кылат. Көк жүзүндөгүлөр силерге ырайым кылсын десеңер, силер да жер жүзүндөгүлөргө ырайым кылгыла.”[711]

Ырайымсыздар тууралуу мындай деп эскерткен: “Ырайым кылбаганга ырайым көрсөтүлбөйт.”[712]

Ал мээримге жана жардамга муктаж болгон жетимдерге айрыкча көңүл буруп, мусулмандарга да жетимдерге ырайым көрсөтүүлөрүн сунуш кылган. Пайгамбарыбызга бир киши келип, өзүнүн ташбоор экендигин айтып даттанат. Муну уккан пайгамбарыбыз ага: “Жүрөгүңдүн жибишин жана муктаж болгон нерсеңе жетишин каалап жатсаң, жетимге ырайым көрсөт, башынан сыла жана тамагыңдан ага жедир. Ушундай кылсаң, жүрөгүң жибийт жана муктаж болгон нерсеңе жетесиң,”[713] – деп жооп берет.

Пайгамбарыбыз адамдарга гана эмес, жан-жаныбарларга да мээримин төгүп ырайымдуулук менен мамиле кылган. Ал суусаган бир мышыкка өз колу менен суу ичирип, жаныбарлардын ач калтырылбашын, аларга жакшы мамиле кылынышы керектигин буюрган. Ибн Масуд мындай дейт: “Пайгамбарыбыз менен бирге сапар тартып бараткан элек. Пайгамбарыбыз бир зарылдыгы үчүн артта калып калган эле. Ал жерден эки балапаны болгон бир таранчыны көрүп, балапандарын алып алдым. Таранчы аркамдан калбай ээрчип, балапандары үчүн чыйпылыктап үстүмдөн айлана баштады. Муну көргөн пайгамбарыбыз: “Бул куштун балапандарын алып сыздаткан ким? Балапандарын ага бергиле,”[714] – деди.”

Бир жолу пайгамбарыбыз бир ачка төө көрөт. Төөнүн курсагы ачкалыктан эки кат болуп кабышып калган экен. Буга капаланган пайгамбарыбыз: “Малыңар боюнча Алла тааладан корккула,”[715] – деп буюрган.

Дагы бир жолу пайгамбарыбыз мадиналык бир мусулмандын бакчасында бир төөнүн ачкалыктан бакырганын көрүп, буга абдан капаланат. Төөнүн жанына барып, аны сылап, ээсинин ким экендигин сурап билет. Андан кийин: “Малга кылган мамилеңизден улам Алла тааладан коркпойсузбу?”[716] – деп, төөнүн ээсин эскерткен.

Пайгамбарыбыздын жоомарттыгы

Пайгамбарыбыз адамдардын эң жоомарты болгон. Андан бир нерсе сураган кишини эч качан куру кол жибербей, колуна эмне тийсе, муктаж болгондорго таратып: “Мен тек гана таратуучумун, берген – Алла таала,” – деп айткан. Ошондой эле тилемчиликти жек көрүп, тилемчилерге муктаждыктарын эмгектенип маңдай терлери менен табуунун жолдорун көрсөткөн.

Сахабалардан Жабир мындай деп айткан: “Пайгамбарыбыз өзүнөн бирөө бир нерсе сураганда эч качан жок деп айткан эмес.[717] Бир күнү пайгамбарыбызга бир түр кездеме тартууланып, ал да бул белекти кабыл алат. Буга зарылдыгы да бар эле. Жанында отурган кишилердин бири “кандай сонун кездеме” деп суктанганда, пайгамбарыбыз кездемени ага берет.

Ал кедей-кембагалдарды, жардамга муктаж адамдарды өзүнөн көп ойлоп, өзүнүн ач калганына карабай, башкаларды тойгузган. Пайгамбарыбыздын материалдык мүмкүнчүлүктөрү жакшы болуп турган мезгилде да жөнөкөй турмушта жашап, өзү үчүн эч нерсе алып калбастан, колунда болгон нерселердин баарын ага муктаж адамдарга таратып берип ачка уктаган күндөрү да көп болгон. Жубайы азирети Айша мындай деген: “Пайгамбарыбыз үч күн удаасы менен кардын тойгузган эмес. Кааласа, тойгузуп алат болчу. Бирок ал колунда жокторду тойгузуп, өзү ачка калууну туура көрчү.”[718]

Колунда бар кишинин колунда жокторго жардам көрсөтүшү, карды ток болгон кишинин ачкаларды тойгузушу албетте жакшы нерсе. Жоомарттык сезиминин бир белгиси. Бирок колунда эмнеси болсо, бардыгын жакырларга берген, өзүнүн тамагын ач болгондорго берип, өзү ачка калган кишинин жоомарттыгы болсо сөз менен өлчөөгө мүмкүн болбой турган башкача бир бийик сезимдин сереси. Жоомарттыктын эң мыктысы.

Мына, жүрөгү сүйүү, мээримдүүлүк жана кайрымдуулук сезимдерине толгон сүйүктүү пайгамбарыбыздын жоомарттыгы ушундай болгон жана өмүрүнүн аягына чейин ушундайча сакталган.

Пайгамбарыбыздын тилемчиликти жек көрүшү

Пайгамбарыбыз абдан жоомарт киши болгонуна карабастан, тилемчиликти эч качан жактырган эмес жана мындай деп буюрган: “Силердин ичиңерден бирөөнүн бир жип алып, бир боо отунду байлап алып келип сатышы жана ушундан улам Алла тааланын ал пендесинин намысын ар кимдин тепсендисинде калышындан коргошу албетте тилемчилик кылышынан дагы кайрымдуу.”[719]

Пайгамбарыбызга көптөгөн жыл кызмат кылган Анас бин Малик мындай деп эскерген: “Ансарлардан бирөө пайгамбарыбызга келип, садака сурайт. Пайгамбарыбыз:

– Үйүңүздө бир нерсеңиз барбы? – деп сурайт. Ал киши:

– Ооба, бир төшөнчүм бар, жарымынын үстүнө жатып, жарымы менен да жамынып жүрөм. Мындан сырткары суу ичкен бир идишим бар, – дейт. Пайгамбарыбыз:

– Кана жөнө, ошолорду алып кел, – деп буюрат. Ал киши үйүнө барып, буюмдарын алып келет. Пайгамбарыбыз аларды колуна алып:

– Буларды сатып ала турган киши барбы? – деп элге кайрылат. Бир киши:

– Мен бир дирхамга ала аламын, – деп айтат. Пайгамбарыбыз эки же үч жолу:

– Мындан ашык берген жокпу? – деп сурайт. Дагы бир киши:

– Мен эки дирхамга ала аламын, – дегенде, пайгамбарыбыз бул буюмдарды ошол кишиге эки дирхамга сатып жиберет. Алган эки дирхамды буюмдардын ээсине берет жана мындай деп буюрат: “Бир дирхамга балдарыңа тамак-аш ал. Бир дирхамга болсо бир жип сатып алып, андан кийин отун кыйып, базарга алып келип сат, он беш күн көзүмө көрүнбө.”

Бул киши пайгамбарыбыздын айткандарын аткарып, он беш күндөн кийин келип, он дилде тапканын, мунун бир бөлүгүнө кийим-кече, бир бөлүгүнө да тамак-аш алганын айтат. Муну уккан пайгамбарыбыз: “Ушинтип (маңдай терди агызып) жашаганың жакшыбы, же болбосо кыямат күнү маңдайыңда тилемчилик эн тамгасы менен Алла тааланын алдына чыкканың жакшыбы?” – деп айтат.[720]

Абу Саид ал-Худрий мындай деп айткан: “Ансарлардын ичинен айрым кишилер пайгамбарыбыздан садака сурашат. Пайгамбарыбыз да аларга берет. Андан кийин алар дагы сурашат, пайгамбарыбыз дагы бир жолу куру кол жөнөтпөйт. Үчүнчү жолу сурашат, пайгамбарыбыз бул жолу да берет. Ал тургай жанында эч нерсе калбайт. Андан кийин мындай деп буюрат: “Садака үчүн бөлүнгөн мүлктүн жанымда болгонун силерге бердим. Башкаларга берүү үчүн силерден кандайдыр бир нерсе жашырган жокмун. Кимде-ким тиленүүдөн сактанса, Алла таала ал кишини (күнөөлөрүнөн) арылтат. Кимде-ким адамдардан ток пейил болгусу келсе, Алла таала да ал кишиге байлык тартуулайт. Кимде-ким сабыр кылгысы келсе, Алла таала да ага сабыр берет. Сабырдан да кайрымдуу, сабырдан да кенен кандайдыр бир ырыскы эч кимге берилген эмес.”[721]

Пайгамбарыбыз өзү жана жакындары үчүн садака кабыл алган эмес. Бир жолу небереси азирети Хасан кичинекей кезинде садака катары берилген курмалардан бирөөнү оозуна сала коёт. Муну көргөн пайгамбарыбыз: “Түкүр, түкүр, биздин садака жебегенибизди билбейсиңби?”[722] – деп буюрат, азирети Хасан да ал курманы түкүрүп салат.

Пайгамбарыбыздын жөнөкөйлүгү

Пайгамбарыбыз абдан жөнөкөй, бирок ошол эле учурда намыскөй киши болгон. Ал эч качан бой көтөрбөгөн жана бир жерге барган кезде адамдардын орундарынан тура калышын, же келип колунан өбүшүн каалачу эмес. Бир жолу бир киши колунан өбөйүн дегенде, пайгамбарыбыз колун тартып алат. Кандайдыр бир жыйынга барганда, бош турган жерге эле отуруп, кишилер болгон тарапка бутун сунган эмес.

Пайгамбарыбыз айрым учурларда үй иштерин жеке өзү аткарган. Көйнөгүн өзү жамап, бөлмөсүн шыпырып, дүкөнгө барып керектүү нерселерин сатып алып келген. Ал тургай бут кийимдери жыртылган учурда да, аларды өзү жамаган. Ал мындай деп буюрган: “Кимде-ким мусулман боордошуна жөнөкөй мамиле кылса, Алла таала аны бийиктетет. Кимде-ким менмесинип, бой көтөрсө, Алла таала аны төмөндөтөт.”[723]

Пайгамбарыбыз бай-кедей деп ылгабастан, карапайым кишилер үйүнө чакырганда, сөзсүз барган. Кембагал жана жакыр кишилер менен бирге отуруп тамак жеген. Абдан кембагал кишилердин үйүнө барып, ал-акыбалдарын сураган.

Ал оорулуу кишилерди зыярат кылып, мунун мусулман үчүн бир милдет экендигин айткан.[724] Пайгамбарыбыз бир оорулууну зыярат кылганда, ага үмүт берип, анын тамырынын согушун текшерип, маңдайынан сылап,[725] айыгып кетиши үчүн дуба окуп, “Буйруса, кутуласың”деп айткан.[726] Ошондой эле ал оорулууларды да алыс-жакындыгына карап бөлчү эмес, ким болсо да зыярат кылган.

Бир жолу бир жөөттүн баласы ооруп калат. Пайгамбарыбыз анын зыяратына барып, баланын ал-акыбалын сурагандан кийин аны мусулман болууга үндөгөн. Бала атасынын жүзүнө карайт, атасы: “Уулум, пайгамбар эмне десе, аткар” – дейт жана бала мусулман болот.[727]

Пайгамбарыбыз башка кишилер сүйлөп жатканда, сөзүн бөлбөй, аларды уккан. Жашоосу абдан жөнөкөй болчу. Өзүнө берилген тамакты жакшы көрүп жеген. Жактырбаган тамагын жебесе да, аны эч качан жамандаган эмес.

Бир жолу сахабалары менен сапарга чыгып, өргүп алыш үчүн бир жерде түнөп калышат. Сахабалар тамак даярдоо үчүн өз араларында иш бөлүштүрүшөт. Пайгамбарыбыз да: “Андай болсо, мен да жагыш үчүн отун чогултайын,”– дейт. Сахабалары анын көрсөткөн жолу үчүн жандарын берүүгө, ага ар дайым көмөк көрсөтүүгө даяр болушкан. Ошондой болсо да ал өз ишин өзү кылып базардан же дүкөндөн алына турган нерселери болсо өзү сатып алып, өзү ташып жеткирип эч кимди убара кылчу эмес.

Ошондой эле ал өзү кандайдыр бир унаага мингенде, жанындагы кишинин жөө жүрүшүн да каалабаган. Пайгамбарыбыз бир күнү сахабаларынан бирөөнүн үйүнө барып калат. Кайра кайтып келатканда үй ээси өзүнүн атын пайгамбарыбызга берип, уулунун да жөө басып, пайгамбарыбызга шерик болушун айтат. Бирок пайгамбарыбыз баланын жөө басышына ыраазы болбой, аны да атка мингизип, жолго чыгат.

Пайгамбарыбыздын мактоону жактырбашы

Пайгамбарыбыз Алла таала жиберген акыркы пайгамбар болсо да, ашкере мактоону эч жактырган эмес. “Таксырыбыз, улуу даражалуубуз” сыяктуу сөздөрдөн ыңгайсыз болуп, мындай деген: “Христиандардын Мариямдын уулу Исаны макташканы сымал мени мактабагыла. Албетте, мен Алла тааланын кулумун. Мага “Алланын кулу жана элчиси” дегениңер жетиштүү.”[728]

Муаввиз бин Афранын кызы Рубаййи мындай деген: “Мен турмушка чыгып жатканда, пайгамбарыбыз биздин үйгө келди. Мен үчүн жасалган жайнамаздын үстүнө мынабу отурганым сыяктуу болуп отурду. Тойго келген күңдөр аны курчашып, Бадр согушунда шейит кеткен аталарыбыз үчүн жазылган кошокторду окуй башташкан болчу. Ошол мезгилде алардын ичинен бирөө бир маалда “Арабызда эртең эмне болорун билген бир пайгамбар бар” деген мааниде бир сап окуду. Муну уккан пайгамбарыбыз: “Муну ташта, андай айтпа, мындан мурун айтканыңдай айт,”[729] – деп буюруп, ашкере мактоолорду жактырбагандыгын билдирет.

Пайгамбарыбыз бир жолу даарат алып жаткан эле. Сахабалары анын колдонгон жана төккөн суусун чогултууну каалашат. Пайгамбарыбыз эмне себептен мындай кылып жатышканын сураганда, мунун ага болгон берилүүдөн улам экенин айтышат. Ушундан кийин пайгамбарыбыз: “Араңардан бир киши Алла таала менен пайгамбарды сүйүп, андан ырахат алгысы келсе, оозун ачкан кезинде сөздүн туурасын айтсын. Ак ниеттүү болсун, ага ишенилген мезгилде ишенимди актасын, башка кишилер менен чогуу жашаган убакта коңшулук укуктарына урмат көрсөтсүн,”[730] – деп буюрган.

Күндөрдүн биринде бир киши пайгамбарыбызды заярат кылып, анан өзүнүн бир пайгамбардын алдында турганын түшүнүп, толкунданып титирей баштайт. Пайгамбарыбыз ага: “Апкаарыба! Мен бир өкүмдар эмесмин. Мен курайш уруусунан кургак нан жеген бир аялдын уулумун,”[731] – деп, аны жайгарат.

Пайгамбарыбыз ушунчалык карапайым киши болгон, кишилердин ага урмат-сый көрсөткөндүгүн билдирген сөздөрдү колдонушуна да уруксат берген эмес.

Пайгамбарыбыздын сабырдуулугу жана кечиримдүүлүгү

Пайгамбарыбыз жылуу жүздүү, жумшак мүнөздүү жана абдан сылык киши болгон. Оройлук ага жат эле. Оозунан эч качан ачуу сөз чыккан эмес. Ал өмүрүндө эч кимге жаман сөз айтып, орой мамиле кылып, бирөөнүн көңүлүн ооруткан эмес.

Он жыл пайгамбарыбызга кызмат кылган Анас мындай деп эскерет: “Пайгамбарыбыз бир да жолу мага ачууланган жок. Кандайдыр бир иш кылсам, муну эмнеге мындай кылдың, же болбосо бир ишти кыла албай калсам, эмнеге кылган жоксуң деп тилдеген эмес.”[732]

Пайгамбарыбыз көргөн айыптарын эч кимдин бетине чаап айткан эмес. Кандайдыр бир жаңылыш кыймыл-аракетти көргөндө, “Айрым кишилер мындай кылышат, мындай деп айтышат, бирок булар туура эмес” деген сыяктуу жалпыланган сөздөр менен насаат айтып, ушундайча эч кимди уялтпастан, алардын кетирген кемчиликтерин жана каталарын оңдогон. Ага бир нерсе тартуу кылынганда, аз да болсо, аны аз көрбөстөн жогору баалаган. Жасалган жакшылыкка ыраазычылыгын билдирип, аларды жакшы сөздөр менен эскерген.

Пайгамбарыбыз абдан кайрымдуу адам болгон. Өзүнө жакшылык кылгандарды эч качан унуткан эмес. Аялдардын ичинен Исламды биринчилерден болуп кабыл алган кадырлуу жубайы азирети Кадича болгон. Кадича пайгамбарыбызды ыйык милдетинде жалгыз калтырбай, ага ар дайым арка-жөлөк болгон жана кыйын кезеңдерде кайрат айтып, дем-күч бере алган руханий денгээли бийик бир аял болгон. Пайгамбарыбыз адеп-ахлагы менен көпчүлүккө үлгү болгон кадырлуу жубайын өлүмүнөн кийин да эсинен чыгарган эмес. Аны ар дайым жакшы сөз менен эскерип, эгер кой сойсо, анын этинен азирети Кадичанин туугандарына жиберген.

Пайгамбарыбыз эмчек энеси менен эмчектеш туугандарына да сый-урмат көрсөтүп, аларга өзгөчө көңүл буруп турган. Эмчек энеси Халима аны зыярат кылганда, аны “энекем, энекем” деп тосуп алып, алдына тонун жайып отургузуп, урмат көрсөткөн.

Ошону менен бирге эле ал абдан кечиримдүү да адам болгон. Ухуд согушунда душмандар пайгамбарыбызга каршы ок атышып, үстүнө таш жаадырышып, аны касиеттүү тиштерин сындырышып, жүзүн жаралашкан. Алардын бул кылыгына жооп катары пайгамбарыбыз жаман сөз айтып, сөгүп каргаган эмес. Ал жүзүндөгү кандарды аарчып жатып мындай деп дуба кылат: “Оо, Алла таалам! Калкымды кечире көр! Алар эмне кылып жатканын билишпейт.”[733]

Пайгамбарыбыз өзүнө карата жасалган жамандыктарга кечиримдүүлүк менен мамиле кылып, колунда мүмкүнчүлүк болгонуна карабастан, эч кимден өч алган эмес. Бирок башка кишилердин адилетсиздикке дуушар болуп жабыр тартышына чыдап тура албай, теңдик жана адилеттүүлүктүн орношу үчүн өзгөчө жанын үрөгөн. Албетте, кишинин өзүнө жасалган жамандыктарды, адилетсиздикти кечире билиши – абдан чоң айкөлдүктү талап кылат.

Меккелик бутпарастар убагында пайгамбарыбызды өлтүргүлөрү келет. Исламдын жарык нурун өчүрүш үчүн пайгамбарыбызга да, мусулмандыкты кабыл алгандарга да колдорунан келген жамандыктардын бардыгын жасашат. Мунун натыйжасында мусулмандар туулуп-өскөн шаарлары Меккеден Мадинага көчүүгө аргасыз болушат. Пайгамбарыбыз да Мадинага көчүп кетет.

Арадан бир нече жыл өткөндөн кийин пайгамбарыбыз он миң кишилик кошуун менен Меккени кан төкпөстөн каратып алат. Ага чейин пайгамбарыбызды өлтүргүсү келген жана мусулмандарга ар кандай жамандыктарды кылгандар пайгамбарыбыздын алдында баштарын жерге салышып, анын бере турган чечимин күтүп турушат. Пайгамбарыбыз да бул жерде айкөлдүгүн көрсөтүп, бардыгына кечирим кылат. Мына ушундайча ырайымдуулугу жана кечиримдүүлүгү менен адамдардын жүрөгүнөн түнөк таап, адамзатка абдан бийик ахлак жана мартабалуулуктун сабагын калтырган.

Пайгамбарыбыздын адилеттүүлүгү

Пайгамбарыбыз абдан адилетүү жана ынсаптуу киши эле. Анын адилеттүүлүгүн душмандары да моюнга алышкан. Өтө кыйын жана татаал маселелерде уруулар анын калыстыгына кайрылышып, чечимин урмат менен кабыл алышкан.

Бир жолу пайгамбарыбыз согушта колго түшкөн олжолорду таратып жаткан. Эл ушунчалык көп топтолот. Ал тургай бир киши түртүшүп отуруп пайгамбарыбыздын үстүнө минип калат. Пайгамбарыбыз колундагы ичке таягын өйдө көтөргөндө таяктын учу бул кишинин бетине тийип, тытып кетет. Пайгамбарыбыз дароо таягын ал кишинин колуна карматып:

– Мен сени чапкандай кылып, сен да мени чап, – дейт, бирок ал киши:

– Оо, Алла тааланын расулу, жок, мен сизге таарынган жокмун,[734] – деп жооп берет.

Бир жолу махзуми уруусунан бир аял уурулук кылат. Меккенин улуктары кадырлуу бир үй-бүлөгө таандык болгон бул аялдын жазаландырылышын каалашпай пайгамбарыбыз абдан жакшы көргөн Усама бин Зайдди ортого салышат. Пайгамбарыбыз Усаманы уккандан кийин: “Силерден мурункулар да ушул сыяктуу (айыпкерди) жактоолорунан улам жок болушкан. Алар кедей-кембагалдарга эң оор жазаларды беришип, бай жана кадыр-барктуу кишилерге болсо жаза беришкен эмес,”[735] – деп айтып, мыйзамдардын ишке ашырылышында кадыр-көңүл менен мамиле кылуунун коомчулуктун жок болушуна себеп болорун билдирген.

Азирети Айша мындай деп эскерген: “Пайгамбарыбызга эки иш берилгенде, күнөө болбосо, алардын жеңилин тандаган. Эгер ал нерсе күнөө болсо, анда ал иштен эң оолак адам ал болоор эле. Пайгамбарыбыз өз напсисине жеңилип бирөөдөн өч алган эмес. Бирок Алла тааланын тыюу салууларына моюн сунулбаган учурларда адилеттүүлүгүн көрсөткөн.”[736]

Пайгамбарыбыз адамдардын жакындыгына же башка өзгөчөлүктөрүнө карап бөлүүчүлүк кылбастан, бардыгына бирдей мамиле жасаган. Анын көз-карашы боюнча бай-кедей, улуу-кичүү дебестен бардыгы бирдей эле.

Бадр согушунда колго түшкөн туткундардын арасында пайгамбарыбыздын али мусулман боло элек аталаш агасы Аббас да бар эле. Туткундар айып төлөп, туткундуктан кутулуп кетип жатышкан. Анткени ушундай чечим кылынган болчу. Ансарлардын (жергиликтүү калктын) айрымдары пайгамбарыбыз менен Аббастын туугандыгын билишкенден кийин ага кечирим көрсөтүлүшүн суранышат. Пайгамбарыбыз: “Жок, мындай нерсе болушу мүмкүн эмес. Ал төлөй турган айыбын толугу менен төлөсүн, бир да акчасы кем болбосун,” – деп буюрган.[737]

Пайгамбарыбыз өмүр бою эч кимге өзгөчө өң-кадыр менен мамиле кылбай, эрежелерди жана мыйзамдарды бардык кишилер үчүн бирдей колдонгон. Ошондой эле жолдошторунун арасында да өзүнө өзгөчө мамиле көрсөтүлүшүн жактырган эмес.

Пайгамбарыбыз пайгамбар боло электен мурун аны менен соода-сатык кылгандар анын чынчылдыгын жана чындык үчүн жүргүзгөн иш-аракетин абдан жогору баалашкан. Ал тургай анын пайгамбар катары жиберилгенин угушкандан кийин ага душман болгондор да аманаттарын ага тапшыруудан тартынышкан эмес.

Бир күнү Саиб аттуу бир арап соодагери пайгамбарыбыз менен тааныштырылат жана ага пайгамбарыбыздын абдан чынчыл бир киши экендиги айтылат. Пайгамбарыбыз аларга: “Мен бул кишини силерден жакшы тааныйм,” – дейт. Саиб да: “Ооба, соода кылып жүргөндө жолдош болгонбуз, бардык эсеп-кысаптары абдан так болчу,” – деп ырастайт.

Бир күнү бадавийдердин бири пайгамбарыбыздан аласасын алыш үчүн келет. Бадавийлер (бедуин) абдан орой болгондуктан, бул киши пайгамбарыбызга орой сөздөр сүйлөйт. Сахабалар бул кишинин мындай мамилесине ачууланышып:

– Кудай ургур, сен ким менен сүйлөшүп жатканыңды билесиңби? – дешет, ал киши эч камаарабастан:

– Мен акымды алыш үчүн келдим, – деп айтат. Мындан соң пайгамбарыбыз жолдошторуна:

– Силер анын тарабында болушуңар керек, анткени, бул адам акысын сурап жатат, – деп буюрат жана Хавла бинт Кайска кабар жөнөтүп, карызга курма суратат. Хавланын карызга берген курмасы менен бадавий кишиге болгон карызын төлөйт, бул аз келгенсип, ага тамак да берет. Бадавий:

– Сен менин акымды эң мыкты түрдө төлөдүң. Алла таала да сага сыйлыгын толугу менен берсин, – деп дуба кылат. Андан кийин пайгамбарыбыз:

– Мына, булар (б.а. акы ээлеринин тарабында болуп, акынын берилишине көмөкчү болгондор) – адамдардын эң кайрымдуулары. Ичинде алсыз бирөөнүн адамдык укугун башка кишилерди таарынтпастан коргой албаган бир коом өнүкпөйт,[738] – деп буюрат.

Пайгамбарыбыздын баатырдыгы

Пайгамбарыбыздын асыл сыпаттарынын бири да – анын эр көкүрөк жана эч кимден жалтанбас баатырдыгы эле. Ал адамдарды Исламга үндөй баштаган мезгилинде жалгыз болчу. Алгачкы жылдарда мусулмандыкты кабыл алгандар да аз санда эле. Ал эми ага каршы чыгып Исламды жок кылгысы келгендердин саны көп, материалдык жактан да күчтүү болушчу.

Пайгамбарыбыз пайгамбардык ыйык милдетин аткарып жүргөндө, көптөгөн чоң коркунучтарга кабылган. Душмандары аны өлтүрүп, Исламдын жарыгын биротоло өчүрүш үчүн коркунучтуу пландарды түзүшкөн. Күчтүү кошуундары менен мусулмандарга кол салышкан. Бирок пайгамбарыбыз эч качан кайратынан кайтып үмүтсүздүккө кабылбастан иш-аракетин жүргүзүүнү уланта берген.

Мекке мусулмандар тарабынан каратылып алынып, Кааба буттардан арылтылган болчу. Буга абдан катуу тынчсызданышкан душмандар мусулмандарга кол салыш үчүн Хунайн деп аталган жерде 20.000 кишилик бир кошуунду жыйнашат. Душмандын бул даярдыгы тууралуу кабар алган пайгамбарыбыз 12.000 кишилик кол курап, аларды көздөй аттанат. Ислам кошууну бир тар капчыгайдан өтүп бара жатканда, бул жерге буктурма жасаган душмандар капысынан мусулмандарга кол салат. Али таң агара электе душмандардын чабуулуна дуушар болгон мусулмандар бүлгүнгө учурашып башаламан кача башташат. Бул көрүнүш Исламдын келечеги үчүн абдан кооптуу болчу.

Душмандын бул катуу чабуулуна каршы артка чегинбей, жанындагы аз сандагы жолдошу менен душманга тик карап, согушту уланткан бир гана баатыр калган болчу. Ал баатыр азирети Мухаммед (а.с.) эле. Пайгамбарыбыз: “Мен пайгамбармын, мында жалган жок...” – деп, бөлүнүп-чачылган мусулмандарды кайра жанына чакырат. Анын үнүн уккан Ислам кошууну кайрадан топтолуп, кайрат-күчүн жыйнашып душманды көздөй катуу чабуулга өтүшөт. Душман аскерлери эмнеге кабылышканын биле албай, чилдей тарап кача башташат жана акырында жеңилүүгө дуушар болушат. Согуш Ислам кошуунунун жеңиши менен аяктайт. Мына ушинтип Исламдын келечеги өтө кооптуу бир коркунучтан кутулат.

Бул согушта мусулмандар пайгамбарыбыздын тайманбас эрдигинин натыйжасында жеңишке жетишишкен. Анын өмүр таржымалында ушуга окшогон көптөгөн эр жүрөктүүлүк жана баатырдык үлгүлөрдү көрүүгө болот. Ал керектүү учурда сабырдуулук, чечкиндүүлүк, тайманбастык жана баатырдык өңдүү сапаттарын көрсөтүү менен мусулмандар үчүн эң мыкты үлгү болгон.

Пайгамбарыбыздын Алла таалага болгон ишеними

Пайгамбарыбыз Алла таалага чын жүрөктөн берилип Анын өзүн ийгиликке жеткире турганына терең ишенер эле жана бул ишениминен эч качан тайган эмес. Пайгамбарыбыз Мекке шаарында жалгыз калып, ойго келбей турган коркунучтуу кырсыктарга дуушар болгон Ухуд жана Хунайн согуштарында эң кооптуу коркунучтарга кабылган учурларында да Алла таалага болгон ишенимин жоготкон эмес.

Пайгамбарыбыз мусулмандыкты ачык-айкын жарыялай баштаганда, курайш уруусунун, б.а. меккеликтердин улуктары аталаш агасы Абу Талибге кайрылышып: “Оо, Абу Талиб! Бир тууганыңдын уулу кудайларыбызга тил тийгизип, ата-бабаларыбыздын бузулуп кетишкенин айтып, бизди да акмактык менен күнөөлөп жатат. Ошондуктан же аны коргогонуңду кой, же ачык-айкын түрдө анын тарабына өт, биз да ошого жараша иш кылалы,” – дешет.

Абу Талиб бул жагдайдын акыры жамандык менен аяктаарынан кооптонот. Анткени меккеликтер аны бул максаттан баш тарттырууга катуу киришишкен эле. Өзү да аларга каршы чыга турган күчтө эмес болчу. Ушул себептен пайгамбарыбызга:

– Уулум! Мага мынчалык оор жүктү жүктөбө. Анткени муну көтөрө албайм, – дейт. Пайгамбарыбыз өзүн коргогон агасынын мындан баш тартуу ниетинде болгонун түшүндүргөн бул сөздөрүн укканда да, Алла таалага болгон ишениминен кайтпай:

– Абаке! Алла тааланын алдында ант ичемин. Бул кишилер бир колума күндү, бир колума айды карматышса да, пайгамбарлыгымдан кыпындай да баш тартпайм. Алла таала пайгамбарлыгымды улантышым үчүн мага күч-кубат берет, антпеген күндө да бул максат үчүн жанымды беремин, – деп жооп берет. Бул сөздөргө абдан таасирленген Абу Талиб:

– Бар, уулум, эч ким сенин кылыңды кыйшайта албайт, – деп кайра ага дем-күч берет.[739]

Пайгамбарыбыз Нажд согушунан кайтып келаткан эле. Абдан чарчап-чаалыгышкан болчу. Жолдоштору менен бирге бир дарактын көлөкөсүнө эс алыш үчүн токтошот. Бардыгы уктап калышат. Пайгамбарыбыздын кылычы даракта илинип турган эле. Ушул мезгилде ошол жерден өтүп бара жаткан бадавий калкынан бир киши бул учурдан пайдаланып, пайгамбарыбыздын кылычын алып, кынынан сууруп пайгамбарыбызга жакындайт. Пайгамбарыбыз ойгонуп кетип, бадавийдин өзүн көздөй келатканын көрөт. Бадавий:

– Эми сени менин колумдан ким куткарат? – деп бакырат. Пайгамбарыбыз эч камырабай:

– Алла таала куткарат, – деп жооп берет. Бул жоопту угуп, калчылдап кеткен бадавийдин колундагы кылыч жерге түшүп кетет.[740]

Пайгамбарыбыздын Алла таалага болгон ишеними чексиз болгон жана өзүнө берилген милдеттерди толугу менен аткарган. Мунун эң мыкты далили Мекке шаарынан Мадина шаарына көчүү учурундагы кылган иши. Алгач Алла тааланын көч буйругун жашырып, азирети Абу Бакирден башка эч кимге айткан эмес. Андан кийин азирети Алини өз төшөгүнө жаткырып, түндү анын төшөгүндө өткөрүшүн буюрган. Андан кийин бара турган багытына терс жерде болгон Савр үңкүрүнө жашырынган. Булардын бардыгы ошол күн үчүн көрүлүшү зарыл чаралар болчу. Пайгамбарыбыз булардын бардыгына маани берип, бардык чараларды көрүп, андан кийин Алла тааладан үмүт кылган. Ошондуктан пайгамбарыбыз төөсүн агытып жиберип, Алла таалага тапшырганын айткан бир кишиге: “Адегенде төөңдү байла, андан кийин Алла таалага тапшыр,” – деп буюрган.

Пайгамбарыбыздын меймандостугу

Пайгамбарыбыздын бийик адамгерчилик сапаттарынын бири да меймандостугу болгон. Аны көрүш үчүн жакындан да, алыстан да келгендердин саны көп эле. Ал конокторун абдан жакшы тосуп, аларга жеке өзү кызмат кылган. Пайгамбарыбыз мусулман эмес конокторуна да ушундай эле мамиле көрсөткөн.

Конок-каралар көп келгендиктен үйүндөгү болгон тамак-ашын аларга берип, бала-чакасы менен түнкүсүн ачка жаткан күндөрү да болгон. Ал коноктор менен байланыштуу мындай деп буюрган: “Алла таалага жана акырет күнүнө ишенген киши коногуна ырыскы ыроолосун.”[741]

Пайгамбарыбыздын тазалыкка маани бериши

Пайгамбарыбыздын жашоосу жөнөкөй жана таза болгон. Тулку-боюн дайыма таза кармап, кийимдеринин тазалыгына абдан көңүл бурган. Тиштеринин тазалыгына өзгөчө маани берип, тиштерин тазалаш үчүн ошол доордогу тиш жуугуч куралы болгон мисвакти колдонгон. Сахабаларына да тиштерин тазалоону сунуш кылган.

Пайгамбарыбыз үстү-башы кир кишилерди, ыпыластыкты жактырган эмес. Сахабаларына мечитке таза кийинип келүүлөрүн айткан. Бир жолу бети-башы кир болуп, мечитке келген кишилерге: “Жуунуп туруп келсеңер, дагы жакшы болмок,” – деп кайрылган.

Пайгамбарыбыздын ибадаты

Пайгамбарыбыз ар бир ишин так жана ырааттуу бир тартип менен аткарган. Ибадат мезгилдери, эс алуу үчүн бөлгөн сааттары белгилүү болчу. Убакыттарын бош өткөрбөй, ар бир мүнөтүн пайдалуу бир иш үчүн колдонгон.

Пайгамбарыбыз Алла тааланын эң сүймөнчүктүү пендеси болсо да, Алла тааладан абдан коркуп, кыямат күнүнөн тынчсызданган. Ал ар дайым Алла тааланы эскерип, Ага ибадат кылуудан абдан чоң ырахат алган. Түнкүсүн окуган намаздарында көпкө туруп калгандыктан, буттары шишип кетер эле. Жубайы Азирети Айша бир күнү анын бул абалын көргөндө:

– Эй, Алланын расулу! Алла таала сенин өткөн мезгилдеги жана келечектеги күнөөлөрүңдү кечсе да, эмне себептен мынчалык кыйынчылык тартып жатасың? – деп сурайт. Анда пайгамбарыбыз ага мындай деп жооп берет:

– Алла таалага шүгүр кылган бир кул болбой эле коёюнбу?[742]

Пайгамбарыбыз ибадатка абдан берилген адам болгонуна карабастан кечилдикти такыр жактырган эмес. Кечилдик дүйнөнүн бар түйшүгүнөн кечип жашоо, тек гана акырет үчүн эмгектенүү дегенди түшүндүрөт. Пайгамбарыбыз муну эч качан жактырган эмес. Ал тургай айрым сахабалар христиандардын таасиринде калып, бул дүйнөнүн түйшүгүнөн кол үзүүгө көңүлдөнүшсө да, пайгамбарыбыз аларды бул жолдон кайтарган.

Араптар бир нече күндү бири-бирине кошуп, орозо кармашып, буга да “Савмы висал” деп аташкан. Айрым сахабалар ушундайча орозо кармагылары келген, бирок пайгамбарыбыз аларды мындан да баш тарттырган.

Абдулла бин Өмөр абдан диндар жана Алла тааладан корккон бир киши болгон. Күндөрүн күндүз орозо кармап, түнкүсүн да ибадат кылып өткөргөн. Пайгамбарыбыз анын бул адатын укканда, ага:

– Сенин үзгүлтүксүз түрдө орозо кармап, ооз ачаарда да ооз ачпаганың тууралуу кабар алдым. Түнкүсүн да намаз окуп, уйку көрбөйт экенсиң. (Мындай кылба,) кээде орозо карма, кээде да ифтарда ооз ач. Түнкүсүн туруп намаз да оку, бирок уктап да эс ал. Анткени көздөрүңдүн сенде акысы бар. Тулку-боюңдун жана бала-чакаңдын сенде акылары бар. Бир айда үч күн орозо жетиштүү, – деп айтат. Абдулла бин Өмөр:

– Бирок мен дагы көп орозо кармай алам, – дейт. Пайгамбарыбыз:

– Андай болсо эки күндө бир орозо карма. Орозонун эң мыкты түрү – ушул, – деп буюрат. Ибн Өмөр дагы көбүрөөк орозого уруксат кылынышын суранганда, пайгамбарыбыз:

– Жок, мындан ашыгы жакшы эмес, – деп айткан.

Бир сапарда сахабалардын бири бир үңкүргө туш болот. Үңкүрдүн оозунда суу агып, айланасы жапжашыл болчу. Бул сахаба пайгамбарыбыздын жанына келип:

– Мен бир үңкүр таптым. Айланасында суу агып, жапжашыл түздүк бар экен. Ал жерге барып, жалгыз жашоо сүргүм келип жатат, – дейт. Пайгамбарыбыз мындай кылышынын туура эмес экенин билдирүү үчүн мындай деп буюрган:

– Мен жөөттүктү, же христиандыкты үйрөтүү үчүн келген жокмун. Мен силерге Ибрахимдин жөнөкөй жана жеңилдик менен аткарылган динин алып келдим.”[743]

Мына ушулардын бардыгы пайгамбарыбыздын бу дүйнөнүн бар түйшүгүнөн кечип жалаң акырет үчүн жашаганды жактырбагандыгын, тирүү кишинин бул дүйнөнүн ырыскы жана кооздуктарынан ырахат алып алардан пайдаланып бакубат турмуш өткөрүшү диндин буйругу экенин баса белгилегенин көрсөтүп турат.

Пайгамбарыбыздын Алла таала коркуусу

Пайгамбарыбыз дүйнөгө куткаруучу катары жиберилген акыркы пайгамбар болсо да, башка кишилерге караганда Алла тааладан көбүрөөк коркуп, “Кыямат күнү кантээр экенмин?” деп түйшөлгөн.

Мусулман болгондордун он төртүнчүсү жана Мадина мухажирлеринин арасынан алгачкылардан болуп дүйнөдөн кайткан сахаба Осмон ибн Мазун өлгөн кезде пайгамбарыбыз өлүм кабарын алары менен анын үйүнө барат. Ансарлардан Умму Ала бинти Харис Осмондун сөөгүн көрсөтүп:

– Оо, Абу Саиб, Алла таала ырайымын көрсөтсүн. Сен жөнүндө билген жана жамаатка айтайын дегеним ушул: Сен Алла тааланын кайрымы менен жакшылыгына жеткен бирисиң, – дейт. Муну укканда пайгамбарыбыз аялга бурулуп:

– Алла тааланын бул маркумга ырыскы ыроолоп, жакшылык кылганын кайдан билесиң? – деп сурайт. Аял:

– Оо, Алланын расулу! Ата-энем сенден айлансын. Алла таала бул ыймандуу, Өзүнө көңүлдөн берилген кулуна жакшылык кылбай, кимге жакшылык кылмак эле? – дейт. Пайгамбарыбыз:

– Осмон ибн Мазун өлдү. Алла тааланын алдында ант беремин, мен да бул касиеттүү маркум үчүн кайыр жана бакыт тилеймин. Бирок Алла тааланын аты менен ант беремин, мен Алла таала тарабынан жиберилген бир пайгамбар болсом да, кыямат күнү мага кандай мамиле көрсөтүлө турганын биле албайм, – деп буюрат.[744]

Бир күнү азирети Абу Бакр пайгамбарыбызга:

– Эй, Алланын расулу! Чачтарыңыздын агарып баратканын көрүп жатам, – дейт. Пайгамбарыбыз да:

– Ооба, Худ, Вакиа, Мурсалаат жана Амма сүрөлөрү мени карытып жиберди, – деп жооп берет.[745]

Бир күнү пайгамбарыбыз бир жаназага катышып, маркумдун кабыры казылып жаткандыктан, күтүүгө аргасыз болот. Бул учурда мууну бошоп жашып кетет. Ылдый аккан көз жаштары топуракты нымдап жиберет. Андан кийин ал жерде тургандарга карап: “Боордошторум, өзүңөрдү бул күн үчүн даярдагыла,”[746] – деген насаатын айтат

Пайгамбарыбыздын Алла таалага болгон сүйүүсү

Ыйык Куран момундардын Алла тааланы башка бардык нерседен күчтүү сүйүшөрүн билдирген.[747] Пайгамбарыбыздын да Алла тааланы бардык нерседен дагы көп сүйгөндүгү шексиз. Ушундан улам ал түнкүсүн буттары шишигенге чейин намаз окуган.

Азирети Айша мындай деп эскерет: “Пайгамбарыбыз багымдат намазынын эки рекет сүннөтүн окугандан кийин: “Бул эки рекеттин берген ырахатынын жанында дүйнөнүн бардык жыргалчылыктары эч нерсеге татыбай калат,”[748] – деген.”

Бул – пайгамбарыбыздын Алла таалага болгон чексиз сүйүүсүнөн улам Ага ибадат кылуудан канчалык ырахат алганынын далили.

Азирети Өмөр мындай деп эскерет: “Бир күнү пайгамбарыбыз баласынан айрылып калган бир аялды көрөт. Аял баласын сагынып куса болгондуктан, жолунан жолуккан кайсы бала болбосун кучагына алып, эмизе берет. Пайгамбарыбыз ошол жерде турган жолдошторуна кайрылып:

– Бул аял баласын отко ыргытышы мүмкүнбү? – деп сурайт, ал жерде тургандар:

– Эч качан, – деп жооп беришет. Мындан кийин пайгамбарыбыз:

– Андай болсо, муну билип койгула, Алла тааланын пенделерине болгон мээрими бул аялдын баласына болгон мээриминен да көп,[749] – деп буюрат.

Пайгамбарыбыздын үй-бүлөлүк турмушу

Пайгамбарыбыз үй-бүлөнүн ээси катары да башкаларга үлгү болгон. Ал жубайларына сүйүктүү бир жар, балдарына мээримдүү бир ата болгон. Пайгамбарыбыз үй иштеринде жубайларына көмөк көрсөтүп, кийимдерин өз колу менен жамап, бут кийимдерин оңдоп, үйдү шыпырган. Үйгө керектүү нерселерди өзү базарга же дүкөнгө барып алып келген. Ал аялына болсун, кызматчысына болсун, деги эле эч кимге кол көтөрмөк тургай таарынткан да эмес.

Пайгамбарыбыздын үйү дүйнөдөгү эң бактылуу үй-бүлө очогу эле. Бул очокто эч качан уруш-талаш болгон эмес. Ар дайым бакытка толуп кут төгүлүп турган. Пайгамбарыбыз үйүндө ар дайым жарык маанай жайдары мүнөз менен жүргөн. Жубайларына эч качан орой сүйлөп, олдоксон мамиле жасап алардын шагын сындырып, шаабайын сууткан эмес. Ал мусулмандардын да аялдарына ушундай мамиле кылышын каалап, аларга мындай деп буюрган: “Силердин эң кайрымдууңар – жубайларыңарга эң жакшы мамиле кылганыңар.”

Азирети пайгамбарыбыз эркек кишинин жубайынын жүрүш-туруштарына сабырдуулук көрсөтүшүн талап кылып, мындай деп сунуш кылган: “Бир киши жубайын жек көрбөсүн, анткени көңүлүнө жакпаган мүнөздөрү болсо, мунун тескерисинче көңүлүнө жага турган мүнөздөрү да бар.”[750]

Пайгамбарыбыздын балдарга болгон сүйүүсү

Пайгамбарыбыз балдарды абдан сүйгөн. Аларды кучагына алып отуруп, мээримин төгүп, өөп эркелеткен. Пайгамбарыбыз неберелери азирети Хасан жана азирети Хусейинди өөп эркелетип жаткан. Ал жерде турган бир киши муну көргөндө:

– Менин он балам бар, алардын бирөөнү да өпкөн эмесмин, – дейт. Пайгамбарыбыз ага:

– Мээрим көрсөтпөгөнгө мээрим көрсөтүлбөйт, – деп айткан.

Пайгамбарыбыз намаз окуп жатканда, сүйүктүү неберелери Хасан менен Хусейин жонуна чыгып ойношкон. Ал ибадат кылып жатканда да балдардын бул кылыктарына сабырдуулук менен мамиле кылып, оюндарын бузган эмес.

Бир жерде отурганда, кызы азирети Фатима келип калса, ордунан туруп, аны маңдайынан өөп, андан кийин ордуна отурган. Ал өзүнүн гана балдары менен неберелерин эмес, кайсы гана баланы көрсө, аны менен сүйлөшүп, ал-акыбалын сурап, аларга мээримин төгүп эркелетип, алардын көңүлүнө жаккан нерселерди берип кубандырган. Ал мусулман болбогон кишилердин балдарын да ошондой эле сүйүп эркелеткен.

Пайгамбарыбыз балдарга өзгөчө көп көңүл бурган. Бир жолу балдардын арасында жарыш уюштуруп, өзү болсо маарага барып турат. Чуркап жанына келген балдарды өөп, аларга белектерин берет.[751] Пайгамбарыбыз балдар менен байланыштуу ушул насаатын айткан: “Алла тааладан корккула, балдарыңарга бирдей мамиле кылгыла.”[752]

“Албетте, Алла таала балдарыңарды өпкөндө да, баарына бирдей мамиле кылышыңарды жактырат.”[753]

Жыйынтыктап айтканда, пайгамбарыбыз ички дүйнөсү да тышкы жүрүш-турушу да суудай таза, жүрөгү мээримге толгон боорукер, башка кишилерди өзүнөн көп ойлогон камкор, өмүрүн адамзаттын жыргалчылыгы үчүн арнаган залкар пайгамбар, айкөлдүгү жана бийик ахлагы менен бүтүндөй адамзатка үлгү болгон телегейи тегиз киши эле.

Анын жолу менен жүргөндөр кандай гана бактылуу.

Анын өрнөктүү өмүр жолун жана адеп-ахлактуу жүрүш-турушун өздөрүнө үлгү кылгандар кандай гана бактылуу.

[698] Калам сүрөсү. 4-аят.

[699] Муслим. Мусафирун. 139-бет.

[700] ал-Жамиус-сагир (Мунавий. Файз. Хадис №310).

[701] Ахзаб сүрөсү. 21-аят.

[702] Анъаам сүрөсү. 33-аят.

[703] Рухулманий. 7-том. 136-бет.

[704] Бухарий. Бадул-вахий. 1.

[705] ат-Таргиб ват-тархиб. 4-том. 370-бет.

[706] Абу Дауд. Адаб. 88.

[707] Бухарий. Шурут. 25; Ибн Хишам. 3-том. 318-бет.

[708] Ибн Маажа. Зухд. 24.

[709] Анбия сүрөсү. 107-аят.

[710] Бухарий. Бадул-халк. 7.

[711] Абу Дауд. Адаб. 66; Тирмизий. Бирр. 16.

[712] Бухарий. Адаб. 18.

[713] ат-Таргиб ват-тархиб. 3-том. 344-бет (Хадисти Табараний айтып берген).

[714] а.а.ч. 3-том. 205-бет.

[715] Абу Дауд. Жихад. 47.

[716] Абу Дауд. Жихад. 47.

[717] Бухарий. Адаб. 39.

[718] Тирмизий. Шамаил. 43-бет.

[719] Бухарий. Закат. 50.

[720] Абу Дауд. Закат. 26.

[721] Бухарий. Закат. 50.

[722] Бухарий. Закат. 60.

[723] ат-Таргиб ват-тархиб. 3-том. 561-бет (Хадисти Табараний айтып берген).

[724] Бухарий. Марда. 4.

[725] Бухарий. Марда. 4.

[726] Бухарий. Марда. 10.

[727] Бухарий. Марда. 11.

[728] Бухарий. Анбия. 4.

[729] Бухарий. Никах. 48; Абу Дауд. Адаб. 59.

[730] Мишкатул-масабих.

[731] Ибн Маажа. Китабул-атима. 30.

[732] Бухарий. Адаб. 39.

[733] Мажмауз-заваид. 6-том. 117-бет.

[734] Абу Дауд. Дият. 15.

[735] Бухарий. Худут. 11.

[736] Бухарий. Худут. 10.

[737] Бухарий. Магазий. 173.

[738] Ибн Маажа. Садакат. 17.

[739] Ибн Хишам. 1-том. 266-бет.

[740] Бухарий. Магазий. 31; Муслим. Фазаил. 4.

[741] Бухарий. Адаб. 31.

[742] Бухарий. Тахажжуд.

[743] Ахмад бин Ханбал. Муснад. 5-том. 266-бет.

[744] Бухарий. Жанаиз. 3.

[745] Тирмизий. Тафсирул-Куран. 57.

[746] Ибн Маажа. Зухд. 19.

[747] Бакара сүрөсү. 165-аят.

[748] Муслим. Салатул-мусафирин. 14.

[749] Бухарий. Адаб. 18.

[750] Муслим. Рыза. 18.

[751] Ахмад бин Ханбал. Муснад. 1-том. 214-бет.

[752] Бухарий. Хиба. 8/26.

[753] ал-Жамиус-сагир.

AЗ. МУХAММЕД (АЛAЙХИС-СAЛAМ)

Aaлaмдaгы окшошу жок нур экен,

Көп өзгөчө сaпaткa ээ бири экен.

Жaрнaк болуп жaзылыптыр жaкшы aты,

Көрктөнгөн Aны менен көктөгү Aршы.

Чын сүйүктүү, телегейи тегиз жaн.

Теңдеши бaр десеңер мынa мaйдaн.

Тең дей aлбaйм Юсуфту Aны менен.

Жылдыз болсо эгер aл, бул күн белем.

Aбийриңди тыңдaгын, күтпө менден.

Курaн дa Aндaн кеп сaлaт сыймык менен.

Бир сaпaты бaр эле ыймaн менен

Aк кaрaны aнык тaк тaлдaй билген.

Aкыл-ою aнын курч курaлы эле,

Aны менен динин туу кылaр эле.

Көкөлөдү колундa Тавхид күнү,

Aккa шерик издегендин өчтү үнү.

Бaкыт күнү жaркырaп тийип көктө,

Чын aдилет орноду дүйнөбүздө.

Жер жүзүнө кaнaтын жaйгaн кенен,

Чын ырaйым ээси Aл, бүткүл элге.

Көргөн Ошол, aaлaмдaн Aк жaмaлын,

Көрсөткөн дa Aл, aнык момун aбaлын.

Кaнчa жылы түркөйлүктү жоюу үчүн aлышты.

Aр бир жерде aдaмдaргa Aрштын ээсин тaaнытты.

Aл мезгилде aхлaк өстү, жaз гүлүндөй aчылып.

Жердин бети көрккө толду, жaңы кыйыр aшылып.

Жaкшылыктын жaрыгын жaйды aaлaмгa,

Кaлып жер, көк, берди жaнын Жaнaнгa.

Aктын бизге ыроологон белеги – Aл.

Кaлктын сүйгөн Мустaфaсы, кереги – Aл.

Чөгөлөдү aлдындa Aнын, дaлaй эр.

Көп тилешти: “төгүп Сырдaн кaбaр бер”.

Тaзa дил, чын көңүлдөн куруп үлпөт,

Кылaр эле aр ким менен жылуу мaек.

Көтөрүп көңүлдөрүн сaкабaлaрдын,

Жүрчү эле, күлүп жaйнaп нуру aалaмдын.

Сүйчү эле, тыңдaaр эле кaлкын жaндaн.

Aлсызды коргоор эле зулумдaрдaн.

Жыгылсaң колдон сүйөп турaр эле,

Жетимди муңдaн оолaк кылaр эле.

Эрк кaйрaп зулумдуктун үйүн жыкты,

Aйгaйлaп aдилдикти Aршкa чыкты.

Aдaмзaт тaрыхындa жок мисaлы,

Aр дилде жaшaйт Aнын ой-кыялы.

Жүрөктү ээлер, aдaмдык сулуулугу.

Көңүлгө aлбaс, уятты улуулугу.

Көк жүзү, жеткен жери кемелине,

Периште aйрaн кaлгaн жaмaлынa.

Aл жөнүндө aйтсaк сөздүн оролун:

Aдaм эле периштеден жогору.

Руху Aнын ушундaй улуу эле,

Тулку дaгы эркектен сулуу эле.