T.C. CUMHURBAŞKANLIĞI

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Genel Yayın No: 1781

Cep Kitapları: 177

Yayın Yönetmeni: Dr. Fatih KURT

Yayın Koordinatörü: Bünyamin KAHRAMAN

Hazırlayan: Elif ERDEM

Tashih: Hasan ÖZTÜRK

Grafik & Tasarım: Ali YÜCEER

Baskı: İleri Basım Matbaacılık AŞ.

B. Evler Mahallesi F. Çakmak 2 Caddesi

Güzelşehir Sitesi 22 Villa No: 1 ANP/22

Büyükçekmece/İstanbul

Tel: (0 212) 454 35 10

1. Baskı, İstanbul 2020

ISBN: 978-605-7751-74-4

2020-34-Y-0003-1782

Sertifika No: 12930

Eser İnceleme Komisyonu Kararı: 22/04/2020/15

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim

Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü

Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı

Tel: (0 312) 295 72 93 - 94 Faks: (0 312) 284 72 88

e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

40 HADİSTE
SORUMLULUK BİLİNCİ

ÖN SÖZ

Sorumluluk, insanın hayatına yön veren, onu amaçsız yaşamaktan kurtaran bir rehberdir. Her ne kadar sorumluluk sahibi olma duygusu insanın fıtratında varsa da bunun körelmesi ya da geliştirilmesi insanın elindedir. Sorumluluk duygusu gelişmiş kişiler, sahip olduğu nimetlerle birlikte bazı vazifeleri de yüklenmek, kazandıkları birtakım haklarla beraber sorumluluklar da taşımak durumunda olduklarının farkındadır. Üstlerine düşeni yerine getirdikçe mutlu ve huzurlu olurken, yerine getirmedikleri her mesuliyet, onları derin bir huzursuzluğa sevk eder.

İnsan öncelikle kendisini yoktan var eden Allah’a karşı sorumludur. Allah’a karşı sorumluluk bilinciyle yaşamak, kişinin Allah’tan geldiğinin, O’na ait olduğunun ve nihayetinde O’na döneceğinin farkında olmasıdır. Ne zaman ve nerede olursa olsun her şeyi gören, duyan ve bilen Allah’ın kendisiyle beraber olduğunu hatırında tutmasıdır. Bu bilinçle hayatına yön vermesi, attığı her adımı bu şuurla atmasıdır.

İnsanın aynı zamanda kendisine, ailesine, akrabalarına, topluma, içinde yaşadığı canlı ve cansız çevreye karşı da sorumlulukları vardır. Bu görev alanı öncelikle kişinin kendisinden başlar. İnsan, bedeninin ve ruhunun ihtiyacını karşılayarak kendisine gereken bakımı ve özeni göstermekle yükümlüdür. Aile bireylerinin ihtiyaçlarını gidermek, mutluluklarını ve hüzünlerini paylaşmak, onların eğitim, barınma, giyim ve yeme-içme gibi maddî ihtiyaçlarını karşılamanın yanı sıra onlara duygusal ve ruhsal destek sunmak, iyi davranmak ve güzel ahlâk aşılamak her bireyin sorumluluğudur.

Sorumluluğun diğer halkalarında akrabalar ve komşular vardır. Allah Teâlâ, akrabalık ve komşuluk bağlarının canlı tutulmasına özen göstermemizi emretmiştir. Ayrıca mümin; toplumun maddi ve manevi anlamda ilgi ve desteğe muhtaç kesimleri olan dullar, yetimler, öksüzler, kimsesizler ve mülteciler ile ilgilenmekle de yükümlüdür.

Sorumluluğun bir diğer yönünü ise insanın içinde yaşadığı tabiata karşı görevleri oluşturur. Bitkiler, hayvanlar ve diğer canlılarla ortak yaşam alanı olan tabiatta mevcut dengeyi korumak, yeryüzünün şerefli halifesi olan insanın vazifesidir. Nitekim Allah Teâlâ, insanın kâinattaki bütün varlıklara karşı merhamet ve iyilik üzerine kurulu bir ilişki tarzı geliştirmesini ister ve yarattığı muhteşem dengeyi koruması konusunda onu uyarır.

İnsan olmanın onurunu ve sorumluluğunu hayatının her anında yaşayarak gösteren ve bizlere eşsiz bir örneklik sunan Sevgili Peygamberimizin hadislerinden derlenen bu çalışma, hayatımızı hadisler ışığında yeniden değerlendirmek ve şekillendirmek için okurlarına fırsat sunmayı amaçlamaktadır.

“Üç grup insandan sorumluluk kaldırılmıştır:
Uyanıncaya kadar uyuyandan,
buluğa erinceye kadar çocuktan
ve akıllanıncaya kadar akıl hastasından.”

(Ebû Dâvûd, Hudûd, 17)

“Allah, yanılarak, unutarak ve
zor kullanılarak yaptıklarından dolayı
ümmetimi sorumlu tutmaz.”

(İbn Mâce, Talâk, 16)

“Yüce Allah,
kalplerinden geçirip de dile getirmedikleri ve
yapmadıkları şeylerden dolayı
ümmetimi sorumlu tutmaz.”

(Nesâî, Talâk, 22)

“Dikkat edin!
Kişi ancak kendi işlediği suçtan sorumludur.
Baba çocuğunun suçundan dolayı cezalandırılamaz.
Çocuk da babasının suçundan dolayı
cezalandırılamaz... ”

(İbn Mâce, Menâsik, 76)

“Kim İslâm’da güzel bir işe öncülük eder ve kendisinden sonra bununla amel edilirse, kendisinden sonra o işi yapanlar gibi sevap alır. Üstelik onların sevaplarından da bir şey eksilmez. Kim de İslâm’da kötü bir davranışa ön ayak olur ve kendisinden sonra bununla amel edilirse, kendisinden sonra onu yapanlar gibi günah alır. Onların günahlarından da bir şey eksilmez.”

(Müslim, İlim, 15)

Bir gün Resûlullah (s.a.s.) insanların görebileceği bir yerde oturuyordu. Yanına bir adam geldi ve “Ey Allah’ın Resûlü, iman nedir?” diye sordu. Resûlullah şöyle buyurdu: “Allah’a, meleklerine, kitabına, O’na kavuşmaya ve peygamberlerine iman etmendir. (Aynı şekilde) öldükten sonra son dirilişe iman etmendir.”

(Müslim, Îmân, 5)

“İman; kalp ile tasdik,
dil ile ikrar ve
organlar ile amel etmektir.”

(İbn Mâce, Sünnet, 9)

“Ey insanlar! Allah’tan (hakkıyla) sakının ve (O’ndan) istekte bulunurken güzel davranın. Hiç kimse (Allah’ın kendisine takdir ettiği) rızkı -geç de olsa- elde etmeden ölmeyecektir. Öyleyse Allah’tan (hakkıyla) sakının ve (O’ndan) istekte bulunurken güzel davranın. Helâl olanı alın, haramdan sakının!”

(İbn Mâce, Ticâret, 2)

“İslâm beş esas üzerine kurulmuştur:
Allah’tan başka ilâh olmadığına ve
Muhammed’in Allah’ın Resûlü olduğuna şehâdet etmek,
namaz kılmak,
zekât vermek,
haccetmek ve
Ramazan orucunu tutmak.”

(Buhârî, Îmân, 2)

“Size iki şey bırakıyorum,
onlara sımsıkı sarıldığınız sürece
yolunuzu şaşırmayacaksınız:
Allah’ın Kitabı ve Peygamberinin sünneti.”

(Muvatta’, Kader, 3)

“Allah,
bizden bir söz işitip,
onu işittiği gibi (başkasına) ulaştıran kişinin yüzünü ak etsin.
Kendisine (bilgi) ulaştırılan nice kimseler vardır ki
onu işiten (ve kendisine aktaran) kimseden daha kavrayışlıdır.”

(Tirmizî, İlim, 7)

Temîm ed-Dârî anlatıyor:
Hz. Peygamber (s.a.s.) “Din samimi olmaktır.” buyurdu.
Biz “Kime karşı?” diye sorduk.
Bunun üzerine o, “Allah’a, kitabına, Resûlü’ne,
Müslümanların idarecilerine ve
bütün Müslümanlara (karşı samimi olmaktır).” buyurdu.

(Müslim, Îmân, 95)

“Nerede olursan ol,
Allah’a karşı sorumluluğunun bilincinde ol!
Kötülüğün peşinden iyi bir şey yap ki onu yok etsin.
İnsanlara da güzel ahlâka uygun biçimde davran!”

(Tirmizî, Birr ve sıla, 55)

“Sizden biriniz
kendisi için istediğini mümin kardeşi için de istemedikçe
iman etmiş olmaz.”

(Tirmizî, Sıfatü’l-kıyâme, 59)

“Müslüman, dilinden ve elinden
insanların selâmette olduğu kişidir.
Mümin ise insanların canları ve malları konusunda
(kendilerine zarar vermeyeceğinden) emin oldukları kişidir.”

(Nesâî, Îmân, 8)

“Kendi adınıza altı şeyi bana garanti edin,
ben de size cenneti garanti edeyim:
Konuştuğunuzda doğru söyleyin,
söz verdiğinizde yerine getirin,
size (bir şey) emanet edildiğinde onun gereğini yapın,
namusunuzu muhafaza edin,
gözlerinizi (bakılması yasak olandan) çevirin
ve ellerinize sahip olun.”

(İbn Hanbel, V, 323)

“Kişi dostunun dini üzeredir.
Bu yüzden sizden biri
kiminle dostluk ettiğine dikkat etsin.”

(Tirmizî, Zühd, 45)

“‘İnsanlar iyilik yaparlarsa biz de iyilik yaparız, zulmederlerse biz de zulmederiz.’ diyen zayıf karakterli kimseler olmayınız. Bilâkis iyilik yaptıklarında insanlara iyilik yapmayı, kötülük yaptıklarında ise onlara zulmetmemeyi içinize (bir ilke olarak) yerleştiriniz.”

(Tirmizî, Birr ve sıla, 63)

“Allah,
her işte ihsanı (güzel davranmayı)
emretmiştir...”

(Tirmizî, Diyât, 14)

Resûlullah (s.a.s.)
ashâbından birini
bir iş için gönderdiğinde şöyle derdi:
“Müjdeleyin nefret ettirmeyin;
kolaylaştırın zorlaştırmayın.”

(Müslim, Cihâd ve Siyer, 6)

(Abdullah b. Mes’ûd şöyle dedi): Resûlullah’a (s.a.s.),
“Amellerin Allah katında en güzeli hangisidir?” diye sordum.
“Vaktinde kılınan namaz.” buyurdu.
“Sonra hangisidir?” dedim,
“Sonra, anne babaya iyilik yapmak.” buyurdu.
“Sonra hangisidir?” deyince,
“Sonra, Allah yolunda cihat etmek.” buyurdu.

(Müslim, Îmân, 139)

(Hz. Peygamber,
sürekli olarak gündüzleri oruç tutup
geceleri namaz kıldığını öğrenince
Abdullah b. Amr’a şöyle dedi):
“Böyle yapma. Bazen oruç tut, bazen tutma!
Gecenin bir kısmında ibadet et,
bir kısmında ise uyu!
Çünkü vücudunun sende hakkı var,
gözünün sende hakkı var,
eşinin sende hakkı var,
misafirinin sende hakkı var.

(Buhârî, Savm, 54)

“Dikkat edin!
Sizin hanımlarınız üzerinde hakkınız olduğu gibi
onların da sizin üzerinizde hakları vardır.”

(Tirmizî, Radâ’, 11)

“Çocuklarınıza ikramda bulunun;
onlara güzel terbiye verin.”

(İbn Mâce, Edeb, 3)

“Bakmakla yükümlü olduğu kimseleri ihmal etmesi,
kişiye günah olarak yeter.”

(Ebû Dâvûd, Zekât, 45)

“Veren el üstündür.
Vermeye, geçimini sağlamakla
yükümlü olduğun kimselerden başla.
Annene, babana, kız ve erkek kardeşlerine yardım et,
sonra yakınlık durumuna göre devam et.”

(Nesâî, Zekât, 51)

“Yüce Allah şöyle buyurur:
‘Ben Rahman’ım, o (akrabalık bağlarının adı) da rahimdir.
Ona kendi ismimden türeyen bir isim verdim.
Onunla ilişkiyi sürdürenle ben de ilişkimi sürdürür,
onunla ilişkiyi kesenle ben de ilişkimi keserim.’”

(Ebû Dâvûd, Zekât, 45)

“Yanı başındaki komşusu açken
tok yatan kimse,
iman etmemiştir.”

(İbn Ebî Şeybe, Musannef, Îmân ve rü’yâ, 6)

“Müminin mümin üzerinde altı hakkı vardır:
Hastalandığında onu ziyaret eder,
öldüğünde cenazesinde bulunur,
kendisini davet ettiğinde davetine icabet eder,
onunla karşılaştığında selâm verir,
aksırdığında ona hayır duada bulunur,
varlığında ve yokluğunda onun için samimi davranır.”

(Tirmizî, Edeb, 1)

“Müslümanlar arasında en hayırlı ev,
içinde kendisine iyi davranılan bir yetimin bulunduğu evdir.
Müslümanlar arasında en kötü ev ise
içinde kendisine kötü davranılan bir yetimin bulunduğu evdir.”

(İbn Mâce, Edeb, 6)

“Allah için size sığınan kimseye sığınak olun.
Allah için isteyen kimseye verin.
Sizi davet edene icabet edin,
size bir iyilik yapana karşılığını verin.
Eğer onun karşılığını verecek bir şey bulamazsanız,
karşılıkta bulunduğunuza kanaat getirinceye kadar
ona dua edin.”

(Ebû Dâvûd, Zekât, 38)

“Şüphesiz Yüce Allah, annelere hürmetsizlik etmeyi,
kız çocuklarını diri diri gömmeyi ve
keyfî emir ve yasaklar koymayı size haram kılmıştır.
Sizin için üç şeyi de çirkin görmüştür:
Dedikodu, anlamsız çok soru sormak ve malı zayi etmek!”

(Müslim, Akdiye, 12)

“Zandan sakının!
Zira zan, sözün en yalanıdır.
Birbirinize kulak misafiri olmaya çalışmayın,
birbirinizin özel hâllerini araştırmayın,
birbirinizle üstünlük yarışı içine girmeyin,
birbirinize haset etmeyin,
birbirinize kin beslemeyin,
birbirinize sırt çevirmeyin.
Ey Allah’ın kulları! Kardeş olun!”

(Müslim, Birr ve sıla, 28)

Hz. Peygamber (s.a.s.)
“Yedi helâk ediciden sakının!” buyurdu.
Sahâbîler, “Yâ Resûlallah! Bunlar nelerdir?” diye sordular.
Resûlullah şöyle cevap verdi:
“Allah’a şirk koşmak,
büyü yapmak,
Allah’ın haram kıldığı bir canı haksız yere öldürmek,
faiz yemek,
yetim malı yemek,
savaş meydanından kaçmak ve
zinadan uzak duran,
hiçbir şeyden haberi olmayan mümin kadınlara
zina isnad etmektir.”

(Buhârî, Hudûd, 44)

“Vücuttaki bütün eklemler için her gün sadaka vermek gerekir.
Bineğine binmek isteyen kişiye yardım etmek veya
eşyasını bineğine koyuvermek sadakadır.
Güzel söz ve namaza giderken atılan
her adım sadakadır.
Yol göstermek sadakadır.”

(Buhârî, Cihâd, 72)

“Hepiniz birer çobansınız/sorumlusunuz ve
hepiniz yönettiklerinizden mesulsünüz.
Devlet başkanı bir sorumludur ve
yönettiklerinden mesuldür.
Evin beyi bir sorumludur ve
yönettiklerinden mesuldür.
Evin hanımı da bir sorumludur ve
yönettiklerinden mesuldür.
Hizmetçi de efendisinin malı üzerinde bir sorumludur ve
yönettiklerinden mesuldür.”

(Buhârî, İstikrâz, 20)

“Size bir şeyi yasakladığım zaman ondan kaçının.
Bir şey emrettiğim zaman
gücünüzün yettiği ölçüde onu yerine getirin.”

(Buhârî, İ’tisâm, 2)

“İçinizden biri bir kötülük görürse onu eliyle,
buna gücü yetmezse diliyle değiştirsin;
buna da gücü yetmezse kalbiyle
(ona karşı kin ve nefret beslesin).
Bu ise imanın asgari gereğidir.”

(Müslim, Îmân, 78)

Resûlullah (s.a.s.) açlıktan karnı sırtına yapışmış
bir deveye rastladı ve şöyle dedi:
“Bu dilsiz hayvanlar hakkında Allah’tan korkun!
Binmeye elverişli hâllerinde onlara binin;
yemeye elverişli hâllerinde ise
onları yiyin.”

(Ebû Dâvûd, Cihâd, 44)

“Lânete sebep olan şu üç şeyi yapmaktan;
su kaynaklarına,
yol ortasına ve
gölgelik yerlere abdest bozmaktan sakının.”

(Ebû Dâvûd, Tahâret, 14)