DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARI - 883
Edebi Eserler: 21

Genel Koordinatör
Mehmet Emin ÖZAFŞAR

Yayın Yönetmeni
Yüksel SALMAN

Koordinasyon
Yunus AKKAYA

Grafik & Tasarım
Mücella TEKİN
Emre YILDIZ

Tashih
Mustafa KAYA

Baskı
Semih Ofset
Tel.: 0.312 341 40 75

2.Baskı, Ankara - 2012

Din İşleri Yüksek Kurulu Kararı: 29.03.2012/33

2012-06-Y-0003-883
ISBN: 978-975-19-5338-4
Sertifika No: 12930

© T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı
No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA
Tel: 0 312 295 72 93 - 94
Faks: 0 312 284 72 88
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr
Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü
Tel: 0 312 295 71 53 - 295 71 56
Faks: 0 312 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

YÛNUS EMRE DÎVÂN
– SEÇMELER –

Hazırlayan

MUSTAFA TATCI

ÖN SÖZ

1240/1-1320/1 yılları arasında yaşayan Yûnus Emre medeniyet tarihimiz açısından fevkalâde önemli bir şahsiyettir. Önemlidir; zira o, tarihte yaşayan her ârif gibi ilâhîlerinde vaz‘ ettiği ahlâkî ve irfânî değerler sistemiyle, ortaya koyduğu fikirleriyle zihinlerde, gönüllerde ve dilde yeniliklere imzâ atmış bir şahsiyettir.

İnsanı yeniden inşâ etmek!

Zamanı âna getirmek!

İnsanlığın fikirlerini, hayâllerini ve rüyâlarını tekâmül ettirmek!

İnsanlığı düştüğü yerden alıp kaldırmak, onu hakka, hakîkate hazırlamak, kulluk bilinciyle donatıp Allah’a lâyık hâle getirmek...

Esasen peygamberlerin ve onların izinden giden kâmillerin misyonu ve insanlığa mirâsı da, budur. Bu mirâs, putlaştırılan bütün sahte düşüncelerden kurtulup insanın yeniden inşâ edilmesini sağlayacak yegâne hakîkattir, başka bir şey değil.

Burada mevzûmuz olan Yûnus Emre de, sapkın ve taşkın tavırlarıyla varlığının, hakîkatinin ve dininin aslından uzaklaşan insanlığın sadede gelmesi için kimi değerleri yeniden yorumladı. Her ârif gibi, o da, bazı yanlışları yerinden söküp yerine yepyeni değerler koydu, yaşadı, söyledi ve gönülleri sarstı gitti.

Yûnus Emre, yaşadığı çağın Muhammedî hakîkati taşıyan ve temsîl eden kâmil ve mükemmillerinden Tapduk Emre’nin kapısında ve tapusunda irşâd tezgâhında dokundu. Hayâtta “odunculuk” veya “sakâlık” gibi basit görebileceğimiz bir vazifeyle sınandı, içini sabırla tezyîn etti. Nefsini İslâm’ın güzellikleriyle tanıştırdı; değişti, değişti değişti… Değiştikçe derinleşti! Ledün pınarlarından kandıkça Muhammedîleşti. Sözü Kur’ân, özü Kur’ân hâline geldi. Kendi içinde değişip derinleşirken çevresindekileri de değiştirdi. Yükseldiği gönül burcunda dilimizin ve dinimizin içini yakaladı. “Benden benliğim gitti, hep mülkümü dost tuttu.” deyip nefsinin fânî, Cenâb-ı Hakk’ın bâkî olduğunu ispât ve ilân etti. Yollar içinde bir yol, kullar içinde bir kul olduğunu bildi. Bir doğan idi, Tapduk koluna kondu. Çokluk Tûr’undan birlik nûruna yol buldu. Yol tecrübelerini söze döktü. İnsanlığın Hakk’a ve hakîkate dönmesi gerektiğini söyledi. İncitmeden, kırmadan dökmeden konuştu. Bir baba, bir ata şefkatiyle öğütlerde bulundu. Aşk imâmının arkasında namaza durmuş, gönlü cemâat olmuştu. Ayruksu bir göz, ayruksu bir kulak, ayruksu bir dil ile görüp duyuyor ve konuşuyordu. O bize, sevmemiz gerektiğini, sevgi yoluyla Hakk’a ulaşmamız gerektiğini kendi dilimizle öğretti; bizim, aşk ve mânâ dilimiz oldu! Annemizden öğrendiğimiz dile mânâ elbisesi giydirdi. Kendisi aşkın rengine boyananın dilinin de aynı renge boyanacağını biliyordu. Anadili Türkçe’yi hakîkatin dili hâline getirdi. Arapça bilmeyen insanımıza hakîkati Türkçe va‘z etti. İnsanımızı halktan Hakk’a, taklitten tahkike davet ederken kendi dilleriyle, ümmîlerin diliyle “oku” gönderdi. Onlar da anladılar ve iyi birer “okucu” ve “okuyucu” oldular. Sözleri dilden dile, gönülden gönüle yayıldı. Onun gönül kitabından söylediklerini duyup tefekküre dalanların kulaklarına can suyu kaçtı. Evde, sokakta ve pazarda konuşulan sözler onun kalemiyle semâya kanatlandı. “Dil hikmetin yoludur!” diye bayrak açtı; önümüzden gitti. Arkasından gelenlerin üslûbu oldu. Sonraki gelenler onun izine basarak yürüdüler. Büyük Hak âşıkı Niyâzî-i Mısrî (ö. 1694) bu sebeple “Niyâzî’nin dilinden Yûnus durur söyleyen!” dedi.

İlâhî sevgiden nasibi olmayan taşra gezginlerinin anlamadığı bir nükte de şu idi ki, bu aşk ve mânâ dilimizin kurucusu olan zat, ümmî idi. Bu kelimede hiçbir mecâz söz konusu değildi. O bir ümmî idi. “Medreseler müderrisinin okumadığı aşk dersini” okudu ve velâyetin burçlarında gönlünü dil eyledi. Kendisi aradan çıkmış, “Yaradan” kalmıştı. Bu sebeple Yûnus, dilimizin gönlü, gönlümüzün dili oldu.

Yûnus, bize bir kâmilin eşiğinde nasıl terbiye edildiğini anlattı. Eşiğe gelmeyi, eşiğe yaslanmayı, eşik olmayı ve eşikten nasıl geçileceğini yaşayarak gösterdi. Tapduk Sultân’ın şahsında aşk ve irfan makâmının adresini verdi. Sevenlerine mahrem sırlarını açtı. İki denizi birleştirenlerle yüz yüze gelmemizi sağladı! Nefsimizle tanıştırdı, gönlümüzle barıştırdı.

Yûnus, kapıya kadar gelip de direnenlere, taşrada gezenlere hayıflandı. “Şerîat tarîkat yoldur varana/Marifet hakîkat ondan içeri” diye uyardı. “Çağrılmadan gelen gerek!” buyurdu. Ancak Muhammedîlerin Allah’a vuslat edebileceğini haykırdı. Bu sözü duyan uydu, kapıya geldi; duymayan kapıda kaldı; içeriden haber alamadı.

Yûnus, içeri girenlerdendi. Söyledikleri içeriden derlediği eşi benzeri olmayan inci gibiydi. Taklit değil, tahkikti. Bizim de tahkike dönmemiz gerektiğini, ilimden irfâna; sûretten mânâya geçmemizi istiyordu. “Hakîkatin mânâsını şerh ile bilmediler!” diye ikâz ediyor, temelsiz bilgilerimizi havuza atıyordu. Gözü çobanda, gönlü yabanda gezenleri nefsini bilmeye çağırıyordu. “İlim ilim bilmektir, ilim kendin bilmektir!” yahut “İlm okumak manîsi kişi Hakk’ı bilmektir!” diyerek, gerçek ilmin nefsimizi ve Rabbimizi bilmek olduğunu öğretiyordu. Suyu kendi nefsimizin kuyusundan çıkaracağımızı, Leylâ’nın da, Şîrîn’in de içimizde olduğunu bildiriyordu. Gönül testimizin kemâl sahiplerinin ağızlarından akan çeşmelerden hemen şimdi doldurulması gerektiğini, “Bin yıl dahi durursa kendisinin dolmayacağını”, dünün ve yarının olmadığını söylüyordu. Zamânı, “yağmaya vererek” ânı yaşamamız gerektiğini öğütlüyordu. Dem bu demdir, diyordu…

O, dünya ambarındaki buğdayı elinin tersiyle itip gönül mahzenindeki hazineye tâlip oldu. “Bana seni gerek seni!” demesini bildi ve gönlünü Hakk’a çevirdi. Bizim gibi yolda yürümeyi bilmeyenlere dönüp yol târif etti. Yolları yola, çokları bire indirmeyi biz ondan öğrendik.

Bizim bütün derdimiz var olmak içindi. “Kimde varlık var ise gitmez gönül darlığı!” diye tembih etti, benliğimizden nasıl kurtulacağımızı öğrendik. Varlığın özüyle tanıştık. İslam’dan, imândan ve ihsândan uzak bir hayât yaşayan kişinin işinin zor, ilâhî tecellîye mazhar olan âşıkların gönüllerinin “Tûr” olduğunu biz, ondan öğrendik.

Yûnus, XIII. Asrın sonlarında bir sabâ meltemi gibi içimize girdi, cân kulağımızı açıp, bilmediğimiz, görmediğimiz illerden haberler getirdi. Onun getirdiği haberlerle, kulağımız duydu, cân gözümüz açıldı, gönlümüz şâd oldu. Varlığı “Dağlar ile taşlar ile seherlerde kuşlar ile” bir bütün olarak kucaklamak gerektiğini; “Hakk’ı gerçek sevenlere cümle âlem kardaş gelir” düşüncesini biz onun anlattıklarından öğrendik. Hak’tan ayruk ne vardır, kalma gümân içinde” diyen Yûnus, bize, “karıncaya ulu nazarla bakmayı” öğretti. Kulağımıza “Miskîn Yûnus gözün aç bak iki cihân dopdolu Hak!” diye fısıldadı, varlığın Hak ile kâim olduğunu” anladık. Yaradan’ı orada, burada değil, içimizde aramayı öğretti. Nereye dönersek O’nun vechini göreceğimizi, parmağımızın değdiği havanın, aldığımız nefesin, varlığı bir derya gibi muhit olanın “O” olduğunu öğretti. “Sen ve ben” denen yerde “Allah’ın olmadığını: “Gir gönüle bulasın Tûr/Sen ben demek defterin dür” diyerek Cenâb-ı Hakk’ın, kâmillerin gönlünde tecellî ettiğini anlattı. “Her davâdan geçen kişinin Hak’tan yana uçacağını” müjdeledi. Dünyevî sıkıntılarla daralan gönlümüz onun zamân ve mekân üstü irşâdıyla genişledi. Binbir ihtirâs, şehvet ve kîn çamuruyla yoğrulmuş tabîatımızla çırpınıp duruyorduk. “Bu bendeki ben” diyenin “O” olduğunu öğretti, gönül darlığından kurtulduk.

Yûnus bizi teferruattan kurtardı. İnsanın, nefsinden Allah’a yolculuk yapabilmesi için gayrete, sevgiye ve bilgiye ihtiyacı olduğunu söyleyerek yükümüzü aldı. “Ete kemiğe büründü, Yûnus diye göründü!” Aşkın sonunun mâşûk olduğunu bildirdi. İnsanın kendini gerçekleştirmesi, noksanlıklarından kurtulup tamamlanmış bir varlık hâline gelmesi için aşktan başlaması gerektiğini anlattı. Aşksızları aşka davet etti. Aşksız olanların, yabanda, yırtıcı bir hayvan mesabesinde kalacağını söyledi. Hülasa Yûnus bizi bize öğretti ve öğretmeye devam ediyor vesselâm.

………

Elinizdeki seçmeler, Yûnus’un günümüz insanınca daha iyi anlaşılması, düşüncelerinin daha doğru ve sağlıklı bir şekilde değerlendirilebilmesi için neşredilmektedir. “Yûnus Emre Dîvân-Seçmeler” adlı eserde 247 şiir bulunmaktadır. Bu şiirler yazma kaynaklardan hareketle yayınladığımız “Yûnus Emre Külliyatı” (bk. Mustafa Tatcı, C. I-VI, İstanbul 2008) adlı ilmî eser esas alınarak hazırlanmıştır. Diğer taraftan aşırıya gidilmemek kaydıyla, buraya alınan metinlerin bazı ses ve imlâ özellikleri günümüz söyleyişine yaklaştırılmıştır. Eserin girişinde, birinci elden kaynaklardan hareketle Yûnus Emre’nin tarihî ve menkabevî kimliği, eserleri, dili, san’at anlayışı ana çizgileriyle kısaca incelenmiştir. Bilindiği üzere Yûnus’un şiirlerinden başka Risâletü’n-Nushiyye (Öğüt Kitabı) adlı bir mesnevîsi daha vardır. Bu seçmelerde adı geçen mesnevî eserin girişinde kısaca tanıtılmış fakat alıntı yapılmamıştır. Bugün ilmî bir gerçek olarak kabul edilmektedir ki, Yûnus’u takip eden ve Yûnus gibi yazıp söyleyen birden çok şâir vardır. Bunların başında XIV-XV. asırlarda Bursa’da yaşadığını sandığımız “Âşık Yûnus” gelmektedir. XIII. asırda Orta Anadolu’da yaşayan Bizim Yûnus’un şiirleriyle bu mutasavvıf şâirin şiirleri iç içe girmiş, biribiriyle karıştırılagelmiştir. Yaptığımız çalışmalarda bazı tarihî belgeler ve dönemin diliyle ilgili özellikler dikkate alınarak bu iki şâirin şiirleri ayrıştırılmıştır. Eserin sonunda Âşık Yûnus’un şiirlerinden de 21 adet örnek bulunmaktadır. Yine, eserin sonunda bilinmeyen kelimelere ait bir “Sözlük”le kavramlara ait “Dizin”e yer verilmiştir.

Bu eser, aşk ve mânâ dilimiz olan Yûnus’un tanınmasında, anlaşılmasında, çağın ve geleceğin Yûnuslarının yetişmesinde etkili olabilirse gayesine ulaşmış olacaktır.

Dr. Mustafa Tatcı
Ankara 2012

KISALTMALAR

a: Arapça

A. g. e.: Adı geçen eser.

A. g. m.: Adı geçen Mecmûa

b.: bin (oğul)

Bl.: Bölüm

Bk. /bk.: Bakınız

Bs.: Baskı

C.: Cilt

Çev.: Çeviren

f.: Farsça

haz.: Hazırlayan

Ktp.: Kütüphanesi

Nu:: Numara

ö.: Ölümü, Ölüm tarihi

S.: Sayı

s.: Sayfa

TEİM.: Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar

vb.: Ve bunun gibi

vd.: Ve devamı, ve diğerleri

vr.: Varak

vs.: Ve sair

Yz.: Yazma

YÛNUS EMRE

YÛNUS EMRE’NİN TARİHÎ HAYATI

Türk milletinin yüzyıllar içinde yetiştirmiş olduğu en büyük şahsiyetlerden birisi olan Yûnus Emre, İslâm dininin getirdiği irfan nûru ve milletimizin asırlar içinde geliştirdiği kültür unsurlarıyla aydınlanan mutasavvıf bir şâirdir. O, yazmış olduğu ilâhîleriyle sevgimize ses, ölü gönüllerimize nefes olmuş âbidevî bir insandır. Bu güzel gönüllü insanın Cenâb-ı Hakk’ın aşkıyla va’z ettiği düşünceleri ve yaygın şöhretine rağmen hayâtı hakkındaki bilgilerimiz çok azdır. Anadolu’nun ve Azerbaycan’ın bağrında pek çok makâm bırakarak gerçek mezârını gizleyen; kendisini, sevenlerinin kalbinde sırlayan Yûnus Emre’nin hayâtını, vefâtından çok sonraları yazılmış menâkıbından çıkarabilmekteyiz.

Tarihî hayâtı ve şahsiyeti hakkında pek az şey bildiğimiz Yûnus Emre, Anadolu Selçuklu Devleti’nin dağılmaya ve Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde küçük-büyük Türk Beylikleri’nin kurulmaya başlandığı XIII. yüzyıl ortalarında Osmanlı Beyliği’nin filizlenmeye başladığı XIV. yüzyılın ilk çeyreğinde Orta Anadolu havzasında doğup yaşamış Türkmen kocası bir erendir. Yûnus’un yaşadığı yıllar, Anadolu Türklüğünün Moğol akın ve yağmalarıyla, iç kavga ve çekişmelerle, siyasî otorite zayıflığıyla, kıtlık ve kuraklıklarla perişan olduğu yıllardır. XIII. yüzyılın ikinci yarısı, sadece siyasî çekişmelerin değil, mukaddes kitabımız Kur’ân-ı Kerîm ve Hazret-i Peygamber’in sünnetindeki düşüncelere aykırı bâtınî mezhep (yol) ve inançların yaygın olarak yaşanmaya başlandığı bir zamandır. İşte böyle bir ortamda, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Hacı Bektaş-ı Velî, Ahî Evran-ı Velî, Ahmed Fakîh gibi gönül dostu bilgelerle birlikte Yûnus Emre, ilâhî sevgi ve irfâna dayalı insan eğitimini, güzel ahlâkla ilgili düşüncelerini, her türlü bâtıl (sapık ve gayr-ı sünnî) inanca karşı gerçek İslâm’ı ve dinimizin özünü ifade eden tasavvufî (ledünnî) hakîkatleri işleyerek dinî ve millî birliğimizin oluşmasında önemli görevler ifâ etmiştir.

Yûnus Emre’nin, Risâletü’n-Nushiyye (Öğüt Kitabı) adlı mesnevîsinin sonundaki;

Söze târîh yedi yüz yedi idi

Yûnus cânı bu yolda fidi idi

(Bu eser, hicrî yedi yüz yedi senesinde yazıldı. Yûnus, cânını bu yolda fedâ etti.) beytinden, H. 707/M. 1307 tarihinde hayâtta olduğu anlaşılmaktadır. Yine, Adnan Erzi tarafından Bâyezîd Devlet Kütüphanesi’nde bulunan bir yazma eserde “Vefât-ı Yûnus Emre /Müddet-i Ömr 82 /Sene 720” (bk. Nu: 7912) şeklinde bir ifadeye rastlanmaktadır. Bu belgeden anlaşılacağı üzere, Yûnus Emre, H. 648/M. 1240-1 tarihinde doğmuş, 82 (Miladî hesapla 80 veya 81) yıllık bir ömürden sonra H. 720/M. 1320-1 tarihinde vefât etmiştir. Diğer taraftan Yûnus Emre, dîvânında, çağdaşları olan Mevlânâ, Ahmed Fakîh, Seydi Balım ve Geyikli Baba’dan söz ederek yaşadığı dönemle ilgili ipuçları verir. Bütün bunların yanında, bazı beyitlerinde “Yağmacı Tatar”lardan bahsetmesi, Yûnus’un yaşadığı zamanı dile getirmesi açısından önemli belgelerdir. Yûnus Emre, Mevlânâ’dan şöyle söz eder:

Mevlânâ Hüdâvendgâr bize nazar kılalı

Onun görklü nazarı gönlümüz aynâsıdır

(Hz. Mevlânâ Efendimizin bize nazar kıldığı andan beri, onun yüce bakışı, gönlümüze ayna oldu. /Yani biz nefsimizin hakîkatini onun aynasında seyrettik.)

Mevlânâ sohbetinde sâz ile işret oldu

Ârif mânâya daldı çün biledir ferişte

(Mevlânâ`nın sohbetinde sâzlı sözlü /yani muhabbet ve zikirle ihyâ edilen/ bir meclis oldu. Ârif, meleklerle birlikte mânâya daldı.)

Yûnus’un, Mevlânâ sohbetinde bulunduğunu gösteren bu beyitlerinden başka, Mevlânâ’nın, Ahmed Fakîh’in, Necmeddin-i Kübrâ’nın vefâtlarından duyduğu üzüntüyü ve onlara olan hasretini dile getiren başka bir beyti daha vardır. O da şudur:

Fakîh Ahmed Kutbüddîn Sultân Seyyid Necmüddîn

Mevlânâ Celâlüddîn ol kutb-ı cihân kanı

(Fakîh Ahmed Kutbüddîn, Seyyid Sultân Necmüddîn-i Kübrâ ve cihânın kutbu Mevlânâ Celâlüddîn hani nerede?)

Elimizdeki bilgilere göre Mevlânâ vefât ettiği zaman (ö. 1273) Yûnus Emre 33-34 yaşlarındadır. Çarhnâme adlı manzûmenin şâiri Fakîh Ahmed ise, Yûnus’un doğumundan önce vefât etmiş (ö. 1221) bir sûfîdir.

Yûnus, iki ayrı beytinde de, ilk Osmanlı Tarihlerinde kendisinden hürmetle bahsedilen Geyikli Baba’nın ismini anar. Geyikli Baba, Orhan Gazi devrine (1326-1356) kadar ulaşmış ve ileri yaşlarında vefât etmiş bir mutasavvıftır. Yûnus, Geyikli Baba’nın ulu bir eren olduğunu belirtir ve şöyle der:

Geyikli Baba bize bir kez nazar kılaldan

Hâsıl oldu Yûnus’a her ne ki vâyesidir

(Geyikli Baba bize nazar ettikten sonra her ne istediyse, Yûnus’a Cenâb-ı Hak onu ihsân etti.)

Geyikli’nin ol Hasan söz eyitmiş kendüden

Kudret dilidir söyler kendinin söz nesidir

(Geyikli’nin o Hasan kendinden söz söylemiş. Söylediği kudret dilidir; kendisine ait sözü yoktur.)

Dîvân’ın bir yerinde ismi geçen Seydî Balum adlı erenin kimliği tam bilinmemekle birlikte, Germiyanoğulları’ndan bir bey/eren olabileceği tahmin edilmektedir. Seydi Balum, Geyikli Baba’nın dostlarındandır. Yûnus, Seydi Balum ilinden/dergâhından kendisine misafir erenlerin geldiğini bildirmektedir:

Seydî Balum ilinden şeker damar dilinden

Dost bâğçesi yolundan eve dervîşler geldi

(Evimize, Seydî Balum’un ilinden, dillerinden şeker damlayan /hakîkat sözleri dökülen/ ve her biri dost bahçesinin yolundan giden dervişler geldi. /Bundan büyük sevinç ve saâdet mi olur!)

Yûnus Emre, ne Taşköprülü’nün söylediği şekilde Yıldırım Bâyezîd (1389-1402) devrinde[1]; ne de Âşık Paşazâde’nin işaret ettiği üzere Orhan (1326-1360) ve Murâd Han (1360-1389) devirlerinde[2] yaşamıştır. O, nihayet Osman Gazi’nin saltanat (1299-1326) yıllarında olgunluk yaşlarını idrâk etmiş, 1321 yılında vefât etmiştir.

Yûnus Emre’nin nerede doğduğu, tahsîl görüp görmediği, nereleri dolaştığı, geçimini neyle temin ettiği konularında elde kesin bilgiler yoktur. Bunların yanında, bağlı olduğu tarîkatı, mürşidi ve mürşidinin kimliği yeterli olarak bilinmediği gibi, aile hayâtı, çoluk çocuğunun var olup olmadığı konuları da bilinmemektedir.

Yûnus Emre’nin doğum yeriyle ilgili olarak kaynaklarda verilen bilgiler çelişkilidir. Hacı Bektaş-ı Velî Vilâyetnâme’si, Yûnus Emre’yi Sivrihisar’ın Sarıköy adlı bir köyünde doğmuş gösterir. Aynı eserde, mezârının da bu köye yakın bir yerde olduğu kayıtlıdır.[3]

Şakâyık Tercümesi’nde, Tapduk Emre’nin Sakarya nehrine yakın bir yerde yerleşmiş olduğu, Yûnus’un ise Bolu çevresinde bir yerde ikâmet ettiği belirtilir.[4] Nefahatü’l-Üns’ü tercüme eden Lâmiî, Yûnus’un Kütahya suyunun üzerinde, o suyun Sakarya’ya karıştığı yere yakın bir bölgede yattığını söyleyerek[5] Vilâyetnâme’deki görüşü destekler. Âşık Çelebî, Meşâirü’ş-Şuarâ’da, Yûnus Emre’nin Bolulu olduğunu belirtir.[6]

Kâmil Kepecioğlu’nun 1945 yılında neşrettiği bir belgede, Yûnus Emir Bey adlı bir şahsın Sarıköy’deki çiftliğini zaviyesine vakfettiği kaydedilmiştir.[7] Ayrıca, özellikle İbrahim Hakkı Konyalı’nın yayınladığı bazı belgelerde, Yûnus’un Karaman’da oturduğu; Horasan’dan gelen İsmâil Hacı topluluğu mensuplarından olduğu, Karamanoğlu İbrâhîm Bey’den bir arâzi satın aldığı bildirilmektedir.[8]

Fuat Köprülü, Yûnus’un yaşadığı çevre konusunda Bektaşî geleneğinde anlatılan rivâyetlerin doğru olduğunu kabul etmekte, “Yûnus Emre XIII. yüzyılın son yarısında Sivrihisar civarında, yahut Bolu mülhakatından (sınırı içindeki) Sakarya suyu civarındaki karyelerden birinde yetişmiş bir Türkmen köylüsüydü.[9]” demektedir.

Kaynaklardaki bu tutarsızlıklar sebebiyle Yûnus Emre’nin nerede doğup yaşadığı ve nerede vefât ettiği çözülememiş, bu sebeple de, 1945’li yıllardan sonra Eskişehir ve Karamanlı Yûnus araştırmacıları arasında uzun tartışmalar meydana gelmiştir.

Netice itibariyle mevcut belge ve bilgilerin yetersiz olduğu ortadadır. Bu belgelerle kesin olarak bir şey söylemek mümkün değilse de, bugüne kadar elde edilen bilgilere göre, Yûnus’un Orta Anadolu’da bir yerde yaşadığı söylenebilir. Bu yer de büyük bir ihtimalle Sarıköy (bugünkü ismiyle Yûnus Emre Köyü)dür.

En eski kaynaklardan itibaren Yûnus Emre’nin adı ve mahlası, daima “Yûnus Emre” olarak anılmıştır. Şairimiz, şiirlerinde mahlas olarak “Yûnus Emre”den başka “Yûnus, Âşık Yûnus, Bî-çâre Yûnus, Koca Yûnus, Yûnus Dedem, Tapduk Yûnus, Miskîn Yûnus, Dervîş Yûnus” gibi isimleri kullanmaktadır.

Yûnus’un “Emre” lakabı da çok tartışılmış, bu kelimenin Arapça “emir”den veya Türkçe “imrenmek”ten geldiğini söyleyenler olmuştur. Ayrıca “emre” kelimesine, âşık, şâir, birader, kardeş, atabek, lâlâ, ahî” gibi çeşitli mânâlar verilmiştir[10]. Yine son zamanlarda kelimenin “emrullah” isminden kısaltılarak söylenen “emrâh”tan (emreh, emre) kısaltıldığını açıklayanlar da vardır. Kanâatimizce bu izâh da mantıklıdır.

Büyük şâir, kendisinden sonra çeşitli sûfî çevrelerde, daha çok, “Yûnus Emre” veya “Âşık Yûnus” isimleriyle tanınmıştır. O, adının “Yûnus” olduğunu bir yerde şöyle hatırlatır:

Yûnus çağırırlar adım gün geçdikçe artar odum

İki cihânda maksûdum bana seni gerek seni

(Adıma Yûnus derler. Gönlümdeki aşk ateşi gün geçtikçe artıyor. Yâ Rabbi! İki âlemde maksadım sensin. Bana sadece sen gereksin!)

Yûnus Emre’nin evlenip evlenmediği, çocuklarının olup olmadığı tam olarak bilinmemektedir. Yine Bektaşî Vilâyetnâme’sinde Hacı Bektaş-ı Velî’nin Yûnus’a, buğday yerine nefes vermek istemesi üzerine, Yûnus “Ben nefesi neyleyeyim; ehil-ıyâlim var!” diyerek nefesi reddeder. Onun bu sözlerinden, evlenip çocuklarının olduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca Başbakanlık Arşivi’ndeki 871 sayılı Konya Defteri’nde H. 924/M. 1519 tarihli bir belgede Yûnus’un oğlunun adı İsmâil olarak geçmektedir. Söz konusu belgede adı geçen Yûnus, gerçekten Bizim Yûnus ise, İsmâil de oğlu olabilir.[11]

Diğer taraftan Dîvân’ındaki bir beyitten hareketle denilebilir ki, Yûnus Emre iki defa evlenmiş ve bu eşlerinden çocukları olmuştur. Söz konusu beyit şöyledir:

Bunda dahi verdin bize oğul u kız çift ü helâl

Andan dahi geçdi arzum benim âhım didâr için

(Yâ Rabbi! Bu dünyada bize bir kız bir oğlan /iki evlât/ ile iki de helâl /eş/ verdin. Ben bu arzulardan da geçtim. Benim âhım /inleyişim, zikrim/ cemâlini görmek içindir.)

Yukarıdaki bilgiler ışığında, Yûnus Emre’nin evlendiği ve bu evlilikten iki çocuğu olduğu söylenebilir. Bu sonuç, gerçekte İslâm’ın ve tasavvufî düşüncenin rûhuna da uygundur. Çünkü dinimizde ruhbânlık yoktur.

Yûnus Emre’den bahseden en eski kaynaklar, onun Ümmî olduğunu belirtirler. Âşık Çelebî, Yûnus’un medresede başarılı olamayıp Tanrı mektebinde –tekkede, bir kâmil insan huzûrunda- ders gördüğünü; “Eğerçi ümmîdir ammâ debistân-ı kuds sebak-hânlarından ve kitâb-ı nahnu evrasna’l-ilme min hayyin lâ yemût (Biz ilmi, ölmeyen diriden mirâs aldık) varak-gerdânlarındandır.[12]” cümlesiyle ifade eder. Bektaşî geleneği de, Yûnus’u ümmî kabul etmektedir. Daha sonra “Osmanlı Şiiri Tarihi”ni yazan Gibb[13]; Yûnus’la ilgili dikkati çekici ilk makaleleri yazan Rıza Tevfik[14], “Osmanlı Müellifleri”ni kaleme alan Bursalı Mehmet Tahir[15], “Sefine-i Evliyâ” adlı eserin yazarı Hüseyin Vassâf[16] ve bu zatların izinden giden diğer bazı araştırmacılar, şâirin okuma-yazma bilmediğini, medrese eğitiminden geçmediğini kabul etmişlerdir. 1762 senesinde vefât eden Halvetî şeyhi İbrâhîm Hâs yazmış olduğu Tezkire’de Yûnus’un önceleri müftü olduğunu “Rivâyet olunur ki Şeyh Emrem Yûnus (k.s.) Hazretleri, Tapduk Yûnus’un halîfesidir. Tapduk Yûnus (k.s.) Hazretleri’nin çeşm-i mübârekleri alîl idi ve ümmî idi. İlm-i bâtında ve tevhîdde yegâne-i rûzgâr idi. Emrem Yûnus Hazretleri evâilinde âlim ve fâzıl idi. Ve müftü idi.[17]” sözleriyle belirtir. Bursalı İsmâil Hakkı da aynı görüştedir. Nitekim “Çıktım erik dalına” şiirini açıkladığı eserinde “Yûnus Emre, önceleri yaşadığı şehrin müftüsü imiş.” diyerek, Yûnus’un medrese eğitimi gören bir “müftü” olduğunu söyler.[18]

Abdülbaki Gölpınarlı’ya göre Yûnus, Bostan ve Gülistân’ın yazarı Sâdî’den ve Mevlânâ’dan tercümeler yapacak kadar Farsça biliyordu. İyi bir eğitim görmüştü. Devrindeki medrese eğitimini tamamlamış olup olmaması husûsu tam olarak cevaplanamasa da, Yûnus, iyi bir öğrenimden geçmiştir. Abdülbaki Gölpınarlı, dîvândaki bilgilerden hareketle Yûnus Emre’nin Konya’da tahsîl görmüş olabileceğini tahmin eder.[19]

Fuat Köprülü, Yûnus’un tahsîli konusunda kesin bir sonuca ulaşamamıştır. Yûnus’un, hem ârif, hem de âlim olduğunu söyleyen Köprülü, âriflerin ilâhî ilhamla bilgi elde ettiklerini belirtmekle beraber, Yûnus’un, eline kalem almadığı görüşüne de katılmaz. Ona göre, “ümmî (okuma yazması olmayan) bir dervîş, ufak nefesler ve ilâhîler yazsa bile –Yûnus Dîvânı’nın başındaki – hemen hemen beş yüz beyti aşan uzun bir mesnevî parçasını mümkün değil yazamazdı. Lâkin onun hurûf-ı hecâyı telaffuz edememesi iddiâsı nasıl bir ifrât eseri ise, bu saf dervîşi tam mânâsıyla okumuş, medrese görmüş bir adam saymak da bir tefrit eseridir.[20]” Köprülü, “Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar” adlı eserinin bir başka yerinde, daha açık bir ifadeyle Yûnus’un okumuş olduğunu belirterek, “O devrin ilmî ve felsefî sistemlerine Yûnus Dîvânı’nda yer yer belîğ işâretler vardır. Onları gördükten sonra, Yûnus’un Ümmîliği hakkındaki an’anenin hiç bir zaman târihî bir hakîkat sayılamayacağı büsbütün anlaşılır.[21]” der.

Faruk Kadri Timurtaş’a göre ise, Yûnus ümmî değildir. O, sistemli bir eğitimden geçmiştir. Araştırmacı, şâirimizin dîvânından hareketle bu hükmü vermekte ve “Yûnus büyük ihtimâlle tahsîlini Konya’da yapmıştır.[22]” demektedir.

Yûnus’un Konya’da öğrenim gördüğü düşüncesi, muhakkak dîvânındaki Mevlânâ ve Konya ile ilgili bir kaç beyitten kaynaklanmaktadır. Şu da bir gerçektir ki, XIII. asırda Konya, Türklerin Anadolu’yu fethinden sonra sürekli işlenmiş, bir ilim ve eğitim merkezi hâline getirilmişti.

Bazı araştırmacılar, Yûnus Emre’nin ümmîliğini Hz. Peygamber’den kinaye bir ümmîlik kabul ederler. Buna göre Hz Peygamber’in özellikleriyle donanmak için, bir sûfî, Yûnus gibi “ben ümmîyim” diyebilir. “Tomar-ı Turuk-ı Aliyye” adlı eserin yazarı Sâdık Vicdânî, Yûnus’un, Ümmî olmadığı hâlde Hz. Peygamber’in vasfıyla vasıflanmak için “Ümmî” bilindiğini anlatırken şunları söyler: “Peygamber Efendimiz Hazretleri gerçekte ümmî bir nebî fakat, ilk ve son bütün ilimleri bilen, kâinâtın efendisi, varlığın tek iftihâr kaynağıdır. Kâinâtın Fahri Efendimize has bir özellik olduğundan ayrı bir üstünlük olan Ümmî ünvânını -gerçekte ümmî olmadıkları hâlde- sûfî ve şeyhler arasında mahlas olarak kullananlar olmuştur. Meşhûr Şeyh Yûnus Emre bunlardandır.[23]”

Nihâyet bu ifadelerden anlaşılacağı gibi, Yûnus’un öğrenimi konusunda iki zıt görüş vardır. Bu ikilik, onun şiirlerinde de görülür. Yûnus, bazı beyitlerinde okumadığını söyler:

Ne elif okudum ne cim varlıkdandır kelecim

Bilmeye yüz bin müneccim tali’im ne yıldızdan gelir

(Ben ne elif, ne de cim / ebced / okudum. / Sözlerim Cenâb-ı Hakk’ın ilhâmıdır. Yüz bin müneccim /yıldız ilmiyle uğraşan astrolog/ benim tâli’imin hangi yıldıza bağlı olduğunu /gönlümden dilime dökülen doğuşların kaynağını/ bilemez.)

Yerde gökde bu aşk ile aşkdan gelir bu söz dile

Bî-çâre Yûnus ne bile ne kara okudu ne ak

(Yer ve gök aşk ile olmuş, aşk ile dopdoludur. Benim sözlerim de dilime aşktan gelir. Bîçâre Yûnus /bu kadar sözleri/ nereden bilsin, ne kara ne ak /kitap/ okudu!)

Yûnus bir kaç yerde de “usûl-i dîn” okuyup öğrenimden geçtiğini söyler. O, usûl-i dîn terkibiyle hadîs, fıkıh ve kelâm gibi ilâhiyât ilimlerini kasdetmektedir:

Benim gibi mücrim kul var iste bir dahi bul

Dilimde ilm-i usûl gönlüm de dünyâ sever

(Benim kadar günahkâr bir kul arasan da bulamazsın. Öyle ki, Hakk’ın varlığını binbir delil ile isbât etmeye çalışan usûl ilmiyle ilgili ne kadar bilgi varsa onları –sanki biliyormuşum gibi- dilime dolamışım; gönlümü dünyâya bağlamışım! Yer yüzünde böyle iki yüzlü bir günâhkâr daha var mıdır?)

Mescid ü medresede çok ibâdet eyledim

Aşk oduna yanuban ondan hâsıla geldim

(Mescid ve medresede çok ibâdet ettim, ama ben asıl aşk ateşine düşünce meydâne geldim, yeniden doğdum.)

Yûnus Emre, bazı beyitlerinde dünya ilimlerini öğrendikten sonra bunlardan vaz geçerek ilâhî aşka yöneldiğini imâ etmektedir. Bu tür beyitlerden çıkarabileceğimiz sonuç şudur: Şairimize göre, ilmi yüzünden okumakla hiç bir şey öğrenilmez; gönül gözünü açmak gerekir. İlim öğrenmekten gaye ilâhî ilimdir. İlim, insanın kendini ve Rabbini bilmesinden ibarettir:

İlm ile hikmet ile kimse ermez bu sırra

Bu bir acâib sırdır ilme kitâba sığmaz

(İlim tahsîl etmekle, felsefe okumakla bu sırra kimse eremez. Hakk’ın sırrı acâip /şaşılacak/ bir sırdır, ilme ve kitâba sığacak bir şey değildir. Zâhirî bilgilerle ve kitap okuyarak bu sır elde edilemez.)

Okumagıl ilmin yüzün ilme amel eyle güzin

Aç gönülden bâtın gözün âşık mâşûk hâline bak

(İlmi sâdece yüzünden okuma. Allah katında en makbûl olan ilimle /hakîkat ilmiyle/ uğraş. Gönül gözünü aç da sevenle sevilenin hâlini anla!)

İlm okumak bilmeklik kendözünü bilmekdir

Pes kendözün bilmezsen bir hayvândan betersin

(İlim öğrenmekten maksat kendini bilmektir. Sen kendini bilmezsen bir hayvandan betersin.)

İlim ilim bilmekdir ilim kendin bilmekdir

Sen kendini bilmezsin ya niçe okumakdır

(İlim, /bilinmesi gereken gerçek bilgiyi, Hak ve hakîkati bilmektir. Bilmek ise kendini /nefsini/ bilmektir. Sen kendini bilmezsen bu okudukların ne işe yarar ki?)

Yûnus’un tahsîli konusunda söyledikleri bunlardır. İmdi, bu ifâdelerden hareketle şâirin tahsîli konusunda bir şey söylemek zordur. Esasen Yûnus’u, yetiştiği kültür coğrafyası içinde düşünmek gerekir. Medrese eğitiminin kitabî olması karşısında, tekke eğitiminin çoğunlukla şifahî olduğu bir gerçektir. Yûnus’un eserinde, sıradan insanların elde edemeyeceği kitabî bilgilerin bulunduğu da bir gerçektir. Fakat bu bilgilerin mutlaka medreselerden elde edilebileceğini iddia etmek de doğru değildir. Gerçekte “Gönül kitâbından okur, eline kalem almadı” diyen Yûnus Emre için önemli olan “gönül kitabı”ndan ilm-i ledün okumaktır. Sonuçta Yûnus, herhangi bir medrese eğitiminden geçmiş olsa bile, o, bilgiyi tasavvufî birer anlam yükleyerek ele alır. Şunu da unutmamak gerekir ki, Yûnus, Farsça’nın edebiyat dili kabul edildiği bir ortamda, medrese eğitiminden geçmiş olsaydı, her halde Farsça veya Arapça yazar; yahut en azından Türkçe ile bu kadar güçlü eserler veremezdi. Onun büyüklüğü, biraz da sistemli eğitimden geçmemiş olmasına, belki de geleneğin kabûl ettiği üzere, ümmîliğine bağlanabilir.

Yûnus’un bilgisi, ilâhî aşk ve ahlâka dayalı, seyr ü sülûk ve halvet tecrübeleri yaşanarak elde edilmiş, vehbî ve kalbî bir bilgidir. Ledün denilen mutlak hakîkat bilgisinin öğrenimi de ancak ve nihayet bir insân-ı kâmil ile mümkündür. Yûnus ve onu takip eden pek çok sûfî şâir, kendi yaşadıkları çağın kültürünü şifâhen alıyorlar ve tecrübe edip yaşıyorlardı. İşte, bütün bu hususları göz önünde bulundurarak, Yûnus’un tahsîlini, yetiştiği tekke ve çevre içinde düşünmenin gerekliliğine inanıyoruz.

Bazı beyitlerine nazaran Yûnus; Maraş, Kayseri, Şam, Bağdat, Tebriz, Şiraz, Nahcivan gibi pek çok yeri gezip görmüş, hatta “Yukaru iller” dediği Azerbaycan (Gah)’a kadar seyahat etmiştir. Vardığı illerde, safalı gönüllere Tapduk Emre sırrını ifşâ eden mutasavvıf, şöyle der:

Vardığımız illere şol safâ gönüllere

Baba Tapduk mânâsın saçdık elhamdülillâh

(Allah’a hamd olsun ki, gittiğimiz şehirlere, oradaki sâf gönüllü Hak dostlarına Tapduk Baba’dan aldığımız hakîkat bilgilerinin mânâsını saçdık.)

Gerçekten de Yûnus, ilden ile yürüyüp dost sırrını aradığını, Urum’da, Şam’da kendisi gibi bir garîb bulamadığını, gurbet ilinde âşık olup Mecnûn gibi dolaştığını, Şam ve Yukarı İller’in (=Nahcivan, Tebriz, Şirvan, Şamahı, Gah bölgelerinin) tamamını gördükten sonra Rûm’da (Anadolu’nun bazı illerinde) kışlayıp baharda memleketine geri döndüğünü işleyen şiirler yazmıştır:

Ben yürürüm ilden ile dost sorarım dilden dile

Gurbetde hâlim kim bile gel gör beni aşk neyledi

(Ben şehir şehir gezer, dilden dile dostumu sorar dururum. Bu gurbet ilinde hâlimi kim bilir ki? Gel beni bir gör, aşk ne hâle koydu.)

Gurbet ilinde yürürüm dostu düşümde görürüm

Uyanıp Mecnûn olurum gel gör beni aşk neyledi

(Gurbet ilinde yürürüm. Dostu düşümde görürüm. Uyanınca Mecnûn olurum. Gel beni bir gör ki aşk ne hâle koydu.)

Gezdim Urum ile Şam’ı Yukaru illeri kamu

Çok istedim bulamadım şöyle garîb bencileyin

(Anadolu’yu, Şam’ı ve Yukarı illeri /Kuzey Azerbaycan’ndaki/ bütün şehirleri gezdim. Çok aradım, çok istedim; ama benim gibi garip bulamadım)

İndik Rûm’u kışladık çok hayr u şer işledik

Uş bahâr geldi geri göçdük elhâmdülillah

(Yukarı İller’den Anadolu’ya tekrar geldik. Burada kışı geçirdik. İyi kötü pek çok işler yaptık. Allah’a hamdolsun ki, bahar gelince de geri döndük.)

Velhâsıl, Yûnus’un -süresi belli olmamakla birlikte- Anadolu’dan Suriye’ye; Irak’tan İran’a; Nahcivan’dan Azerbaycan’a kadar geniş bir coğrafyada seyahat ettiği söylenebilir.

Diğer taraftan, Üftâde’nin Vâkıât’ında[24] ve Bolulu Himmet Efendi’nin Âdâb-ı Hurde-i Tarîkat’inde[25] verilen bilgilere göre, Yûnus, bir zaman için Tapduk Emre’nin yanından ayrılmıştır. Burada şu husus da gözden uzak tutulmamalıdır: Bazı sûfîler nefis terbiyesine yöneldiklerinde seyahat ederek tecrübelerini arttırmaya da çalışmışlardır.

Yûnus Emre’nin Anadolu’nun çeşitli yerlerinde olduğu gibi Azerbaycan’ın Gah bölgesinde de bir makâmı vardır. Yûnus, Tapduk Emre’siz düşünülemeyeceğine göre mürşid ve mürîd bu makâmda da birlikte yaşamakta ve yaşatılmaktadır.[26]”

Gah’ta Kadîm Oğuz kabristanındaki Yûnus Emre ve Tapduk Emre makâmı

Yûnus Emre’nin benimsediği manevî yol hakkında da bilgimiz yoktur. Eli kalem tutan bazı kişiler derinliğine bir araştırmaya tâbi tutmadan Yûnus’un, Bektaşî, Mevlevî, Nakşî, Halvetî veya Kâdirî olduğunu veya olabileceğini söylemişlerdir.[27] Bu arada, mutasavvıfın bâtınî yollara mensup olduğunu söyleyenler de çıkmıştır. Bütün bu yollar içinde, Yûnus’un yaşadığı yıllarda bu topraklarda henüz oluşmaya başlayan iki ana yol vardır. Bunlardan birisi Mevlevîlik diğeri de Bektaşîlik’tir. Bu asırda Kâdirîlik teşekkül etmiş olmakla beraber, Anadolu’da yaygınlaşmamıştır. Yûnus’un Kâdirî olması için mensubu olduğu silsilenin Bağdat havalisinde irşâd olup Anadolu’ya gelmiş olması gerekir. Ancak elimizde bu konuyla ilgili hiç bir belge yoktur. Bunun dışındaki Halvetî ve Nakşî yolları XIII. yüzyılda Anadolu’ya henüz gelmemiştir. Dolayısıyla Yûnus’u eğer bir manevî silsileye bağlamak gerekiyorsa, bu yol Mevlevîlik, Bektaşîlik ve uzak bir ihtimâl de olsa Kâdirîlik olabilir. Yûnus, dîvânında mensubu olduğu manevî yol ile ilgili olarak açıkça bir şey söylemez. Mesela Hacı Bektaş-ı Velî’den söz etmez. Buna karşılık Mevlânâ’nın ismi dört yerde geçer. Ancak, Mevlânâ’dan bahsettiği yerlerde kendisinin Mevlevîliğe bağlı olduğuna dair en küçük imâ yoktur:

Yûnus Emre bir beytinde de şu tarîkat şeceresini sıralar:

Yûnus’a Tapduğ u Saltuğ u Barak’dandır nasîb

Çün gönülden cûş kıldı ben niçe pinhân olam

(Yûnus’a nasip Barak Baba’dan, Sarı Saltuk’dan ve Tapduk’tan gelmiştir. Gönülden coşarak geldi; ben bu azîzleri yahut kendimi nasıl gizleyebilirim ki?)

Bu beyite göre Yûnus, Tapduk’a, Tapduk, Barak Baba’ya; Barak da Sarı Saltuk’a bağlıdır.[28] Yûnus, dîvânındaki silsilesini Sarı Saltuk’a bağlamakla birlikte, gerek Barak Baba’nın ve gerekse Sarı Saltuk’un tarihi kimlikleri tam olarak bilinmemektedir. Barak Baba muhtemelen Sarı Saltuk’un halîfesidir. Barak Baba’ya ait “Kelimât-ı Barak Baba” adlı risâlede Sarı Saltuk’tan, “Saltuk Ata, Miskîn Barak”[29] şeklinde bahsedilmektedir.

Bir görüşe göre, Tokat’ın köylerinde doğan Barak Baba, Moğollar tarafından elçilikle gönderilmiş, Giylân’da öldürülmüştür (707/1308). İsmi, Eflâkî’nin Menâkıbü’l-Ârifîn’inde de geçmektedir. Bu eserden öğrendiğimize göre, Barak, Hz. Mevlânâ devrinde yaşamış olup Konya’ya da uğramıştır[30]. Vilâyetnâme’de, Barak Baba, Hacı Bektaş-ı Velî’nin halifesi gösterilmektedir.[31] Başka bir görüşe göre Barak, Sarı Saltuk ve hatta Tapduk Emre, Bektaşî değil, Babaîler zümresindendir[32]. İbn Battuta’da,–hangi kıstaslara göre değerlendirdiği tartışmalı olmakla birlikte- Sarı Saltuk’tan sünnete uygun olmayan bazı uygulama ve düşüncelerin nakil ve rivayet edildiği kayıtlıdır.[33] Ebu’l-Hayr Rûmî’nin kaleme aldığı Saltuknâme’ye göre asıl adı Şerîf Hızır olan bu zat, gayr-ı müslimlerle savaşan bir velîdir. Sarı Saltuk, Barak Baba ve dolayısıyla Tapduk Emre’nin Hak ve hakîkat ehli birer velî olduğunu işleyen Türkiye Selçukluları dönemi kaynaklarından birisi de Teşvîkü’l-Ervâh ve’l-Kulûb’tur.[34] Sarı Saltuk M. 1263 senesinde Rumeli’ye geçmiş, fetih hareketlerinin çoğunda bulunmuştur.[35] Nihayet o II. İzzeddin Keykavus’un emrindeki Türkmen boylarından birinin başında bulunan dervîş gazilerden ve alperenlerdendir. Bu Türkmen Babası, Müslüman Türklerin Balkanlara doğru göçleri sırasında tarih sahnesine çıkmıştır.[36]

Bilindiği gibi, Anadolu’nun Türkler tarafından feth edilmesiyle birlikte, en uç köşelerde bile, ribat ve zâviyeler inşâ edilmiş, bu imâretlerdeki faaliyetler neticesinde fethedilen topraklar üzerinde mühim bir İslâmî ve tasavvufî tesir vücûda gelmiştir. Söz konusu fütûhât yıllarında, sûfîler, en faal zümreyi teşkil etmekteydiler. Kaynaklarda kendilerinden Abdâlân-ı Rûm, Kalenderân-ı Rûm, Bacıyân-ı Rûm, ve Ahîyân-ı Rûm diye bahsedilen gruplar, hiç şüphesiz birer sûfî teşkilâtıdırlar. İşte bu bilgiler ışığında denebilir ki Barak Baba ile Sarı Saltuk Anadolu ve Rumeli’nin fütûhatında bulunmuş Abdâlân-ı Rûm’dan iki Türk sûfîsidir.[37] Şimdiki bilgilerimizden hareketle Yûnus’un, kendisini Tapduk Emre ve Barak Baba vâsıtasıyla Sarı Saltuk silsilesine bağladığı beytinin arka plandaki tarihî gerçeği izah etmek mümkün görülmemektedir. Yûnus Emre’nin Bektaşî olabileceği konusunda da çeşitli fikirler ileri sürülmüştür. Bazı kaynaklarda Hacı Bektaş-ı Velî’ye bağlanan Yûnus, Hacı Bektaş’ın Ahmed Yesevî’yle ilgisinden ötürü Yesevî takipçilerinden kabul edilmiştir. Gerçekten de Ahmed Yesevî’nin Hacı Bektaş-ı Velî’ye derin bir etkisi vardır.[38] Bu etkiyi anlamak için sadece Hacı Bektaş-ı Velî’yi anlatan Vilâyetnâme adlı esere bir göz atmak yeterlidir. Hacı Bektâş-ı Velî hakkındaki en önemli kaynaklardan birisi olan Vilâyetnâme’de, Ahmed Yesevî’den son derece hürmetle bahsedilmekte, onun için, “Doksan dokuz bin Türkistân Pîrinin Ulusu” ve “Pîrlerin pîri” gibi övgü dolu sıfatlar bulunmaktadır. Hacım Sultân Vilâyetnâmesi dışındaki bütün Vilâyetnâmeler, Hacı Bektaş’ın, Ahmed Yesevî’nin halifesi Lokman Perende’ye müntesip olduğunu yazarlar. Hacım Sultân Vilâyetnâme’si ise, onu doğrudan Ahmed Yesevî’ye bağlamaktadır.[39] Hacı Bektaş Vilâyetnâmesi’nde Hünkâr’ın terbiyesi her ne kadar küçük yaşlarında Lokmân-ı Perende’ye verilmiş ve Hünkâr bu zat tarafından yetiştirilmiş gibi gösterilmişse de[40] aynı eserin “Hâcı Bektâş-ı Velî’nin darı çeçinin üzerinde namâz kıldığını beyân eder” ve “Hacı Bektaş Velî (k.s.)’nin Hâce Ahmed Yesevî havâletiyle kalkıp Rûm’a geldiğin beyân eder” başlıklı bölümlerinde Hünkâr, icâzetini Ahmed Yesevî Hazretlerinden almakta ve şöyle denilmektedir:

“Sultân Hâce Ahmed-i Yesevî Hazretine bir tâlib gelse kurbânı kesilip iftâr olunduktan sonra postunu tekbîr edip hâzırda her ne bulunursa başına giydirirdi ve o onu kisve edinirdi. Artık neden ve niçini olmazdı. Bir gün halîfeler ittifâk eylediler ki o vuslaları, varıp Hâce Ahmed-i Yesevî Hazretinden talep edelim. Şâyed ola kim, birimizden birimize verip safâ-nazar ede, dediler ve o niyyet üzerine sabah vakti o doksan dokuz bin halîfe meydâna geldiler. Hâce Ahmed-i Yesevî Hazretinin meydânı, avlusu çok geniş idi ki o doksan dokuz bin halîfe cümlesi seccâde salıp oturdular. Orta yere bir ulu âteş dahi yakdılar. Hâce Ahmed-i Yesevî Hazret ile birlikte sabâh namâzını edâ kılıp fi’l-cümle yerli yerine oturdular. Duâ ve senâ olundu, salât ve selâm çekildi. Sonra Hâce Ahmed-i Yesevî Hazreti bunların yüzüne baktı. İçlerindeki kendine mâlûm oldu onlara şöyle dedi:

-Gönlünüzdekileri dile geltirip söyleyin, işidelim, dedi. Onlar dahi zikr olunduğu gibi ol vuslaları talep eylediler. Meğer ki bir muhib bir mikdâr darı getirmiş idi, ol meydânın bir köşesine dökmüşler, çec olmuş dururdu. Hâce Ahmed-i Yesevî dedi:

-Ol istediğiniz vuslalar şu kimsenin hakkıdır ki, işbu darının üzerine seccâde salıp iki rek’at namâz kıla; hiç tâne yerinden hareket etmeye; dahi namâzdan fâriğ olunca ol kubbe-i elif tâc durduğu yerden kalkıp başına gele ve hırka dahi eğnine gele ve çerâk dahı rûşen olup önüne gele ve sofra dahi kendisi yayıla âlem dahi bağı üzerine dikile ve seccâde dahı gelip altına döşene. Siz hiç zahmet çekmeyin sahibi vardır, gelir, dedi. O hâzır olan halîfeler Hâce Ahmed-i Yesevî Hazretinden bu kelâmı işidip hîç birisi ben ederim deyip ikdâm edebilmedi. Çekinip hepsi yere baktılar, mütehayyir kaldılar.

Dahi bu sohbet esnâsında Türkistan erenleri bir yere cem’ olup Hâce Ahmed-i Yesevî Hazretinden ol dört fahrı ve dört alâmeti talep eyledikleri, velâyet gücüyle Hazret-i Hünkâr Hâcı Bektâş-ı Velî (K.s.a) hazretine mâlûm oldu. Fi’l-hâl Horasan diyârından Türkistâna azm edip o ân ve o sâat Hâce Ahmed-i Yesevî Hazretinin nazarına erişdi. Selâm sabâhu’l-aşk deyip içeri meydâna girdi. Dahi eliyle bunları aralayıp oturmak diledi. Hemen Hâce Ahmed-i Yesevî, Hazret-i Hünkârı görünce ayağı üzerine durdu gelip selâmını aldı, izzet eyledi. Hace’nin ayağa kalkdığını görüp onların dahı cümlesi ayağa kalkıp tâzim eylediler. Sultân Hâce Ahmed-i Yesevî, Hazret-i Hünkârı yanına aldı; beraber oturdular. Sonra Hâce Ahmed-i Yesevî, halîfelerden yana teveccüh edip işâret eyledi:

O vuslaların sahibi budur ki işte geldi, erişdi, dedi Hazret-i Hünkâr meseleyi sordu. Zikr olunduğu gibi haber verdiler. Sonra Hâce Ahmed-i Yesevî şöyle dedi:

Yâ Bektâş o nasîb senindir. Ayağa kalk dedi. Sonra Hazret-i Hünkâr Hâcı Bektâş-ı Velî yerinden kalktı, geldi seccâdeyi mübârek eline alıp ol darı çeçinin katına vardı. Bismi’llâh ve bi-emri’llâh deyip o seccâdeyi darının üzerine koydu. Seccâde Allah’ın izniyle muallak durdu. Hazret-i Hünkâr, o seccâdenin üzerine çıkıp Hak Teâlâ dergâhına iki rek’at namâz edâ eyledi. Hiç bir dânesi yerinden hareket etmedi. Namâz bitince aşağıya inip yerine oturdukda onu gördüler ki, o kubbe-i elif yerinden hareket edip pervâz vurarak Hazret-i Hünkâr’ın başına geldi. Orada hâzır olan halîfeler ve dervîşler bu hâli görüp hepsi birden salavât getirdiler ve hırka dahi durduğu yerden Hazret-i Hünkârın eğnine geldi ve çerâğ dahi rûşen olup nazarına geldi ve sofra dahi gelip önüne yayıldı ve âlem dahi durduğu yerden Hazret-i Hünkâr’ın nazarına gelip bağı üzerine dikildi ve seccâde dahi gelip altına döşendi. O halîfeler bu hâli görünce mütehayyir olup hayrette kaldılar. Bunun gibi kuvvetli er bu yerde karâr ederse bizim demimiz oynamaz dediler. O halîfelerin hâtırından böyle hutûr etdiği Sultân Hâce Ahmed-i Yesevî Hazretine mâlûm oldu. Sonra Hazret-i Hünkâr o vuslaları Hâce Ahmed-i Yesevî Hazretinin nazarına indirdi. Sultân Hâce Ahmed-i Yesevî erkân üzerine Hazret-i Hünkârı tırâş edip dört fahrı, dört alâmeti erişdirdi dahi icâzet inâbet verip şöyle dedi:

-Yâ Bektâş! İmdi tamâm nasîbini aldın, beşâret olsun ki Kutbu’l-aktâblık mertebesi senindir kırk yıl hükmün vardır şimdiye değin bizim idi. Lâkin şimden sonra biz fenâ dârında çok eğlenmeyip âhirete naklederiz. Sen dahı Rûm’a (Anadolu’ya) teveccüh edesin. Rûm’da ser-mest büdelâlar ve gerçekler (erenler) çokdur doğruca meşrebleri ve silsileleri Muhammed Alî’ye çıkar ammâ tarîki kıtdır. Seni Rûm erenlerine baş kıldık. Suluca Karahöyük’ü sana yurt verdik. Destûrdur, artık eğlenme, revâne ol, dedi.”

“Hazret-i Hünkâr Hâcı Bektâş (k.s.) Hâce Ahmed-i Yesevî Hazretinin nazarında tamâm nasîbini aldı gitmek için destûr alıp sabâh namâzını kıldıkdan sonra gün doğmazdan mukaddem kapıdan taşra çıkdı. Rûm’dan yana azm edip revâne oldu. Meğer kim zikretdiğimiz gibi o erenler nazarında od yakmışlardı onun eğsisinden o erenlerin birisi bir eğsi aldı; Rûm cânibinden yana atıp eyitdi:

-Rûmda olan erenler ve gerçekler bu eğsiyi tutalar.

Türkistân erenleri meclis olup Rûm’a gönderdikleri erenlere dahı mâlûm ola dedi. Rivâyetdir o atılan eğsi dut ağacıydı…Hazret-i Hünkâr Hâce Ahmed-i Yesevî izniyle Türkistân’dan kalkıp Rûm mülkine azm eyledi.[41]”

Ahmed Yesevî’nin M. 1166 yılında öldüğünü, Hacı Bektaş-ı Velî’nin ise 1210 yıllarında doğduğunu göz önünde bulundurursak, Hacı Bektaş Vilâyetnâmesi’nin ve Hacım Sultân’ın verdiği bilgilerin yeniden yorumlanması gerekmektedir.

Bu ifadelerden hareketle, Hacı Bektaş-ı Veli’nin doğrudan Ahmed Yesevî’nin dervîşlerinden olduğunu kabûl ve iddiâ etmek tarihen mümkün görünmemektedir. Fakat, bu manevî bağ doğru ise, Yesevî ile Hacı Bektaş arasında Lokmân Perende ile birlikte bir kaç mürşit olmalıdır. Şu da var ki, Yesevî ile Hacı Bektaş’ın alakası sadece Vilâyetnâme’deki bilgilerden ibaret değildir. Bu silsile, özellikle fikrî yönden de ele alınabilir. Yesevî’nin Dîvân-ı Hikmet ve Fakrnâme’sindeki fikirler, Hacı Bektaş tarafından yazılan özellikle Makâlât, Makâlât-ı Gaybiyye, Fatiha Tefsiri ve Kitâbü’l-Fevâid’de tekrâr edilmektedir.[42]

Bu eserlerden Yesevî’nin Fakrnâme’si, “Dört kapı-Kırk makâm” tertibiyle kaleme alınmıştır.[43] Hacı Bektaş-ı Velî’nin “Makâlât”ı[44] da Fakrnâme üslûbuyla yazılmış olup, bir nev’i, onun şerhi mahiyetindedir.

Yûnus Emre’nin Erzurum Dutçu Köyündeki makâmı

Yûnus Emre, şiirlerinde doğrudan Hacı Bektaş’tan söz etmez. Fakat, Vilâyetnâme’de, Yûnus’un mürşidi Tapduk Emre’nin Hacı Bektaş-ı Velî’nin halifesi olduğu söylenir. Yûnus, bu esere göre, evvelâ Hacı Bektaş-ı Velî’ye, daha sonra da Tapduk Emre’ye gitmiş ve “Tapduk’un tapusunda/huzûrunda” kemâl bulmuştur. Ayrıca, Makâlât’ı inceleyen bazı araştırmacılar da Hacı Bektaş-ı Velî ile Yûnus’un alâkasını vurgulamaktadırlar:

“Türk Edebiyatının en büyük şâirlerinden olan Yûnus Emre’nin şiirleri, Hacı Bektaş’ın düşünceleri ile aynı düşünceleri açıklar. O da Hacı Bektaş gibi, dört kapıdan, kırk makâmdan, ibâdetlerden, yetmiş iki millete saygı gösterilmesinden, insanda bulunan şeytanî güçlerle ilâhî güçlerin bitmeyen savaşından, iyi ve kötü huyların askerlerinden söz eder. Yûnus’un Risâletü’n-Nushiyye adlı eserine de bazı ilâvelerin yapıldığını kabul eden kimseler, Onun yukarıda bahsettiğimiz düşünceleri açıklayan şiirlerinin dîvânına sonradan girdiğini savunsalar da, doğrudan doğruya veya dolaylı yollardan olsun, Hacı Bektaş ile Yûnus arasında geçmişte kurulmuş samimî ilişkiler inkâr edilemez.[45]”

Şurası bir gerçektir ki, Yûnus’un bağlı olduğu silsilenin seyr ü sülûk (manevî eğitim) sistemi dört kapı kırk makâm esasına dayanmaktadır. Yûnus, dîvânından aldığımız aşağıdaki beyitleriyle fikren Hacı Bektaş’a ve Yesevî’ye bağlı olduğunu göstermektedir:

Şerîat tarîkat yoldur varana

Mârifet hakîkat ondan içeri

(Şerîat ve tarîkat mânâ yolcuları için yaşanması ve geçilmesi gereken iki merhaledir. Mârifet /Hak bilgisi/ ve onun ötesinde yaşanması gereken hakîkat makâmı /bilginin yaşanması demektir ve/ daha sonra gelir.)

Evvel kapı şerîat geçse andan tarîkat

Gönül evi mârifet aşk hakîkat içinde

(Dört kapının ilki şerîattır. Şerîat tamamlanınca tarîkat kapısından girilir. Marifet gönül evindedir. Aşk / sultânı / da onun içindedir.)

Hacı Bektaş-ı Velî ile Yûnus Emre’nin eserlerinde görülen bu fikrî benzerlik, Yûnus’un, Hacı Bektaş-ı Velî gibi düşündüğünü göstermektedir.

Hacı Bektaş-ı Velî’yi anlatan Vilâyetnâme’de, Yûnus’u yetiştiren Tapduk Emre’nin, Hacı Bektaş-ı Velî ile ilgisinin olduğunu -ve hatta bazı araştırmacılara göre onun halifesi şeklinde gösterildiğini- yukarıda belirtmiştik. Yûnus’un tasavvuf anlayışından hareket edersek bu görüş doğru kabul edilebilir. Fakat eldeki belgeler bunu doğrulamak için yetersiz kalmaktadır.[46]

Şu bir gerçektir ki, Yûnus, Nallıhan’daki zâviyesinde irşâd faaliyetlerinde bulunan Tapduk Emre[47] adlı bir gönül erine bağlıdır. Yûnus bu gerçeği dîvânının on yedi ayrı beytinde dile getirir. Özellikle şu beyitler, Yûnus’un, Tapduk Emre’nin dervîşi olduğunun birer delilidir:

Tapduğ’un tapusunda kul olduk kapusunda

Yûnus miskîn çiğ idik pişdik elhamdülillah.

(Biz, Tapduk Emre’nin huzûruna varıp ona mürîd olduk. Allah’a hamd olsun çiğ iken piştik.)

Aşk sultânı Tapduk durur Yûnus gedâ bu kapuda

Gedâlara lutf eylemek hem kâidedir sultâna

(Aşk sultânı Tapduk’dur. Yûnus onun kapısında kuldur. Kölelere iyilikle muâmele etmek sultânların kuralıdır.)

Yûnus bir doğan idi kondu Tapduk koluna

Ava şikâre geldi bu yuva kuşu değil

(Yûnus / alıcı / bir doğan kuşu gibiydi. Tapduk’un koluna konup avlanmaya geldi. Onu siz / avını kendi ayağına bekleyen yuva kuşu / baykuş / zannetmeyin.)

Menâkıpnâme’de, Yûnus’un Tapduk Emre dergâhında kırk yıl hizmet ettiği bildirilmektedir. Bu rivâyetteki kırk sene hizmet kültü (inancı) esasen manevî olgunluğu ifade eder. Yûnus, düşüncemize göre Tapduk’un ocağında yetişen bir sûfî olmakla birlikte, kendisi doğrudan manevî eğitimle görevli bir mürşid değildir. Fakat bu hüküm, onun sadece tekkede görevli bir şeyh olmadığını belirtmek içindir. Yoksa, Yûnus Emre, ilâhîleriyle gezdiği her yerde “Baba Tapduk mânâsını saçmış” bir erendir.

Kula’daki Yûnus Emre’ye atfedilen makâm

Yûnus Emre’yle ilgili en çok tartışılan konulardan birisi de vefâtı ve mezârının nerede olduğudur. Bayezid Devlet Kütüphanesi’ndeki tarihî bir belgeden anlaşıldığı kadarıyla, Yûnus, M. 1320/1 yılında 82 (Miladî hesapla 80-1) yaşındayken vefât etmiştir. Mısralarında kendisini “Şairler kocası” veya “Âşık Kocası” ibareleriyle tanıtan Yûnus’un uzun bir ömür sürdüğünü anlıyoruz. Ne var ki, bu uzun ömürlü şâirin nerede vefât ettiği ve mezârının nerede bulunduğu kesin olarak bilinmemektedir. Onun mezârı veya makâmı, bazı tarihî kaynaklarda veya halk rivâyetlerinde çeşitli yerleşim merkezlerinde gösterilegelmiştir. Yûnus’u çok seven halk, manevî kişiliğinden faydalanmak için ona bir çok makâm ve mezâr yakıştırmışlardır. Bunlar, Sivrihisar (Sarıköy-Yûnus Emre Köyü), Karaman ve Aksaray’ın Ortaköy İlçesi sınırları içinde kalan Ziyarettepe’deki mezâr veya makâmlardır. Bursa’daki Yûnus’a ait olduğu söylenen mezâr ise Âşık Yûnus adlı bir başka mutasavvıf şâire aittir. Şâirin bunlardan başka Kula’da, Erzurum Dutçu (Düzcü) Köyü’nde, Isparta Keçiborlu’da, Afyon Sandıklı’da, Ünye ve Sivas’ta bir yol üzerinde ve hatta Azerbaycan’ın Gah bölgesinin Oncallı kentinde makâmları bulunmaktadır.[48]

Yûnus’un Sarıköy’deki 1970 senesinde yapılan anıt mezârı

Yûnus’tan bahseden en eski kaynaklardan Vilâyetnâme’de[49], Nefahatü’l-Üns’te[50] ve Şakâyık Tercümesi’nde[51], şâirimizin Kütahya Suyu (Porsuk)’nun Sakarya Nehri’ne karıştığı yer yakınında, yani Sarıköy’de yattığı söylenmektedir.

Bir Türkmen ereninin bu kadar yerde mezâr ve makâmının bulunması düşündürücüdür. Şüphesiz, mezâr olarak gösterilen yerlerin bir tanesi gerçek mezâr, diğerleri ise makâmdır. Yûnus’un bu kadar yerde yattığının söylenmesi, milletimizin Yûnus Emre’yi ne kadar çok sevdiğini göstermektedir.

Burada, akla “mezâr mı önemlidir, makâm mı?” diye bir soru takılabilir. Gerçek şu ki, bir erenin mezarının aslı kadar makâmı da önemlidir. Zira maksat Cenâb-ı Hakk’ın o insanın gönlünde zâtî sırrıyla tecellî etmesidir. Kaldı ki “Göklerin ve yerin nûru olan Allah’ın” tecellî etmediği bir mekân da yoktur. Bu sebeple bir mekânın diğer bir mekândan üstün olması söz konusu değildir. “Mekanın şerefi orada ikâmet edendendir” sözüyle de teyid edildiği üzere, üstünlük, o mekânın mânâsında ve rûhunda gizlidir. Şu halde Yûnus’un makâmından ve mezârından maksat, mânâsıdır. Ona izâfe edilen kabir ve makâmlarda bu mânânın yaşanması ve yaşatılması önemlidir. Dolayısıyla bir Hak dostunun mezarı kadar manevî makamlara mazhar olduğu güzergâhın da kıymeti vardır.

Nihayet bilinmelidir ki, Yûnus Emre, aziz milletimizin sevgilisi olmuş bir aşk ve gönül adamıdır. O halkımıza asırlardan beri hayât üfleyen bir nefes; Cenâb-ı Hakk’a ve Resûlüne olan sevgimizin tercümanı olmuş bir sestir. Yûnus, bu yönüyle değerlendirilmelidir. Gerçekte Yûnus Emre gibi ölümsüzlerin bizim için önemli olan yönleri, fikirleridir. “Ölen hayvan durur âşıklar ölmez” veya “Ol dost ile benim işim ölüp dahi bitmeyiser” diyen yüce gönüllü bir insanın mezârıyla ilgili yersiz tartışmalar yapmak, doğru olmasa gerektir. Onu hakîkaten anlayanlar; “Yûnus’un mezârı toprakta değil, gönüllerdedir. “ düşüncesinden hareket etmişlerdir.

Karaman’da Yûnus Emre Câmii içinde Yûnus Emre makâmı

Yûnus Emre, bir de başka Yûnuslarla karıştırılagelmiştir. Kuvvetli bir ihtimale göre, “Bizim Yûnus”tan sonra Âşık Yûnus mahlasını kullanan başka bir Yûnus -veya Yûnuslar- daha yaşamıştır. Âşık Yûnus, Bursalı olup H. 843/M. 1439 senesinde vefât etmiştir. Bir Kübrevî dervîşi olan Bursalı Âşık Yûnus, şiirlerinde Emir Sultân Hazretlerini övmektedir. Mezarı, XVII. asır mutasavvıf şâirlerinden Niyâzî-i Mısrî tarafından bulunmuştur.[52] “Şol Cennetin ırmakları”; “Dertli ne ağlayıp gezersin burda”; “Sordum sarı çiçeğe”; “Adı güzel kendi güzel Muhammed”; “Dertli dolap” gibi çok tanınmış olan ve sevilerek okunan bazı ilâhîlerin sahibi Âşık Yûnus’tur. Bu şâirin kimliğiyle ilgili çok az bilgiyi Niyâzî-i Mısrî menâkıbnâmesinde buluyoruz.[53] Âşık Yûnus’un Bursa’da Kara Abdürrezzak (Karamazak) mahallesindeki kabrinde, Bizim Yûnus’a ait bir de makâm vardır.

Bilinen bu iki Yûnus’tan başka, Yûnus Emre’yi takip ve taklit eden başka Yûnuslar da olabilir.

Bizim Yûnus’un şiirlerinin kesin olarak tespit edilememesinin bir sebebi de, kendisinden sonra onunla aynı mahlası kullanan şâirlerin şiirlerinden kaynaklanmaktadır. Gerçekten de, pek çoğu besteli olan Yûnus mahlaslı şiirler, daima Bizim Yûnus’a mâl edilegelmiştir. Bu husus, Yûnus’un şiir tarzının da gücünü göstermektedir.

Mecdî Efendi, Şakâyık-ı Numâniyye Tercümesi, İstanbul 1269, s. 78.

Âşıkpaşaoğlu, Tarih, (haz. Nihal Atsız) Ankara 1985, s. 194.

Abdülbaki Gölpınarlı, Menâkıb-ı Hacı Bektaş-ı Velî, Vilâyetnâme, İstanbul 1958, s. 48-49; Yine bk. Velâyetnâme, (haz. Hamiye Duran), Ankara 2007, s. 385.

Mecdî, Şakâyık Tercümesi, s. 78.

Lâmiî, Nefahât Tercümesi, İstanbul 1289, s. 91.

Âşık Çelebî, Meşâirü’ş-Şuarâ, London 1971, vr. 98b.

Kamil Kepecioğlu, Yûnus Emre Nerede Yatıyor, Nilüfer Mecmûası, S. 4, Bursa 1945, s. 6-7.

Bu belgelerin metin ve tenkidleri için Bk. Abdülbaki Gölpınarlı, Yûnus Emre, Risalata’l-Nushiyya ve Dîvân, İstanbul 1965, s. XXVI.

Fuat Köprülü, TEİM. , s. 262-265.

Fuat Köprülü, TEİM. , s. 257-258

Mustafa Tatcı, Yûnus Emre Dîvânı-Tahlil, İstanbul 1997, s. 46-47.

Âşık Çelebi, Meşâirü’ş-Şuarâ, (haz. Filiz Kılıç) İstanbul 2010, s. 689.

Wilkinson Gıbb, Osmanlı Şiir Tarihi (History Of Ottoman Poetry), I-II, (haz. Ali Çavuşoğlu), Ankara 1999, s. 114.

Rıza Tevfik, Yûnus Emre Hakında Biraz Daha Tafsilat, Büyük Duygu Mecmûası, Nu: 10-13, Temmuz 1329 (1913); Abdullah Uçman, Rıza Tevfik’in Tekke ve Halk Edebiyatı İle İlgili Makaleleri, Ankara 1983, s. 36.

Bursalı Mehmet Tahir, Osmanlı Müellifleri, C. I, Tıpkı Basım, (haz. M. Tatcı, C. Kurnaz), Ankara 2000, s. 192.

Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, İstanbul 1990, C. I, s. 137.

İbrâhîm Hâs, Tezkiretü’l-Hâs, Süleymaniye Ktp. HM. Bl. Nu: 4543, vr. 37b-39a.

Mustafa Tatcı, Yûnus Emre Şerhleri, İstanbul 2008, s. 198.

Abdülbaki Gölpınarlı, Yûnus Emre ve Tasavvuf, İstanbul 1961, s. 100-101; Aynı yazar, Yûnus Emre, Risalata’l-Nushiyya ve Dîvân, İstanbul 1965, s. XIX.

Fuat Köprülü, TEİM. , s. 271-273.

Fuat Köprülü, TEİM. , s. 296. Buradaki görüş, eserin bir de 334. sayfasında tekrar edilmektedir.

Faruk Kadri Timurtaş, Yûnus Emre Dîvânı, Ankara 1986, s. 15.

Sâdık Vicdanî, Tomar-ı Turuk-ı Aliyye, Tarîkatler ve Silsileleri, (haz. İrfan Gündüz), İstanbul 1995, s. 155.

Azîz Mahmud Hüdâyî, Vâkıât-ı Üftâde, Selimağa Ktp. Hüdâyî Yz. Nu. 574, s. 274.

Himmet Efendi’ye göre Yûnus, bir gün doğru odun bulma gayretiyle dağda fazla oyalanıp tekkeye geç gelmiş, şeyhinin kızması neticesinde, “ benim istikametimden şeyhimin haberi yok” diyerek tekkeyi terk etmiş üç günden sonra da aslını duyarak tekrar geri gelmiştir. Bk. Bolulu Himmet Efendi, Adâb-ı Hurde-i Tarîkat, (Vahdet Aynası kitabı içinde, haz. Tahir Hafızalioğlu), İstanbul 2001, s. 140.

Meşedihanım Nemet, Azerbaycan’da Pirler, Bakı, 2010, s.162

Bu konunun kaynakları ve tenkidi için bk. Mustafa Tatcı, Yûnus Emre Dîvânı, I, s. 55 vd.

Mustafa Tatcı, Yûnus Emre’nin Mürşidi Tapduk Emre, Ankara 2012; Ahmet Y. Ocak, Sarı Saltık-Popüler İslâm’ın Balkanlardaki Destânî Öncüsü, Ankara 2002, s. 78.

Abdülbaki Gölpınarlı, Yûnus Emre ve Tasavvuf, s. 26-29-41.

Ahmet Eflâkî, Menâkıbü’l-Ârifîn, (haz. T. Yazıcı), C. II, Ankara 1961,
s. 484.

Vilâyetnâme, s. 81-90.

Abdülbaki Gölpınarlı, Yûnus Emre Risalata’l-Nushiyya ve Dîvân, s. XII.

İbn Battuta, Voyages d’Ibn Batoutah, ed. C. Defremery-B. R. Sanguinetti, C. II, Paris 1854, s. 416. ‘dan naklen A. Y. Ocak, “Sarı Saltık’ın Kimliği ve Tarihsel Rolü”, Toplumsal Tarih, Ocak 97, İstanbul 2002, s. 29.

Muhammed b. Ali b. Es-Serrâc, Teşvîkü’l-Ervâh ve’l-Kulûb, (Yaz. Tarihi, M. 1315), Princeton Üniversity Library Gift of Robert Garrett, Nu: 97; Süleymaniye Ktp. Amcazâde Hüseyin Paşa Bl. Nu: 272. Eser Mikail Bayram tarafından tahkîk edilmiştir. Bk. “Türkiye Selçukluları Tarihi Hakkında Yeni Bir Kaynak”, Nâme-i Âşinâ, S. 2, Ankara 2002, s. 53-63.

Bk. Ebu’l-Hayr Rûmî, Saltuknâme, C. I, II, III, (haz. Şükrü Haluk Akalın) Ankara 1988; Kemâl Yüce, Saltuknâme’de Tarihî, Dinî ve Efsânevî Unsurlar, Ankara 1987.

Konuyla ilgili farklı görüşler ileri süren bir kaynak için bk. Ahmet Yaşar Ocak, Sarı Saltık-Popüler İslâm’ın Balkanlardaki Destânî Öncüsü, Ankara 2002.

Ömer L. Barkan, “İstila Devrinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zâviyeler”, Vakıflar Dergisi, S. 2, 1942, s. 270-304.

Fuat Köprülü, TEİM, s. 234; Sadık Vicdanî, Tomar-ı Turuk-ı Aliyye, Melâmilik, İstanbul 1338-1340; M. Tatcı-C. Kurnaz, Yesevilik Bilgisi, Ankara 2000.

Hacim Sultân, Vilâyetnâme, Das Vilâyetnâme des Hâcim Sultân, (haz. Tschudi R. ), Berlin 1914.

Hünkâr Hacı Bektaş Velî Velâyetnâmesi, (haz. Hamiye Duran-Dursun Gümüşoğlu) Ankara 2010, s. 77.

Velâyetnâme, (haz. Hamiye Duran), Ankara 2007, s.157-165. Ayrıca, Yesevî’nin Hacı Bektaş-ı Velî ile münasebeti için bk. Mürsel Öztürk, “Ahmet Yesevî, Hacı Bektaş-ı Velî ve Yûnus Emre”, Erdem, C. III/III, s. 9, Ankara 1987, s. 759-768.

Bu eserlerin tamamı için bk. Hacı Bektaş Velî Külliyâtı, Gazi Üniversitesi Yay. Ankara 2010.

Kemal Eraslan, “Yesevî’nin Fakrnâmesi”, TDED, C. XVIII, İstanbul 1977, s. 45-120.

Hacı Bektaş-ı Velî, Makalât, (haz. Esat Coşan) İstanbul trs.

Esad Coşan, Makalat, s. XXXVI; aynı yazar, Hacı Bektaş-ı Velî Le Bektâşî, Arts de Coppodoce, Geneve 1971, s. 194.

Velâyetnâme’de zikredilen Hacı Bektaş-ı Velî ve Tapduk Emre arasındaki bu manevî irtibat, Tapduk’un tarîkaten Hacı Bektaş-ı Velî’ye intisabıyla alakalı değil, “ricâl-i gayb”taki göreviyle alakalıdır. Velâyetnâme’de Tapduk Hünkâr’ın huzuruna vardığında “velayet erbabıdır, yani bir mürşiddir. Şu halde bu tanışma faslı, bâtın ricâliyle ilgilidir. Velâyetnâ’deki ilgili bölümü dikkatli okunduğunda bu husus anlaşılacaktır. Nitakim ilgili bölümde şöyle denmektedir: “Hazret-i Hünkâr Hâcı Bektâş-ı Velî Emre’ye Nişân Gösterdiğidir: Nakldür kim ol zamânda Rûm erenlerinden bir kuvvetli velâyet eri var idi. Adına Emre derler idi Hünkâr’ın huzûruna gelmeğe kasd etdikleri vaktin ona dahı teklif edip Hâcı Bektâş Hünkâr’ın nazarına varırız sen dahı bizimle bile gel deyip davet eylediler. Emre eyitdi: Dost dîvânında cümle erenlere nasîb bahş olunca, orada Hâcı Bektâş Hünkâr adlı kimse görmedik, dedi. Pes Emre’nin bu haberini Hazret-i Hünkâra ilâm eylediler. Çün bu remz sâniyen Hünkâr varlığına malûm olmuşdu. Sarı İsmâili gönderip Emre’yi katına getirdi, eyitdi: Yâ Emre, dost dîvânında nasîb bahş eder elde ne nişân var idi? Dedi. Emre eyitdi: Yeşil perde ardından bir el çıkıp cümlelere nasîb kısmet eyledi ol elin ayâsında bir latîf nûrânî yeşil ben var idi. Şimdi yine ol eli görünce biliriz, dedi. Hemân Hazret-i Hünkâr Hâcı Bektâş-ı Velî Kaddesa’llâhu sırrahu’l-azîz mübârek elini açıp Emre’ye gösterdi. Çün kim Hazret-i Hünkâr’ın avucuna bakdı gördü kim zikr olunan “ben” Hünkâr varlığının mübârek avucunda mevcûd olmuş. Üç kerre tapduk Hünkârım tapduk! deyip ikrâr eyledi. Ondan adı Tapduk Emre oldu Hünkâr’ın nazarına kisvesini (tâcını) indirdi Hazret-i Hünkâr dahı mezîdleyip başına giydirdi havâlet alıp makâmına revâne oldu.” (Duran, Velâyetnâme, s. 186).

Tapduk Emre’nin Nallıhan’da yaşadığı artık eldeki son belgelerle kesinleşmiştir. Bu konudaki tartışmalar yersizdir. Konuyla ilgili son bir çalışmamız için bkz. Mustafa Tatcı, Yûnus Emre’nin Mürşidi Tapduk Emre, Ankara 2012, s. 81-93.

Mustafa Tatcı, Yûnus Emre Dîvânı, CI, İstanbul 1997, s. 66-67.

Abdülbaki Gölpınarlı, Menâkıb-ı Hacı Bektaş-ı Velî, Vilâyetnâme, İstanbul 1958, s. 48-49.

Lâmiî, Nefahât Tercümesi, s. 91.

Mecdî, Şakâyık Tercümesi, s. 78.

Âşık Yûnus’un hayatı ve şiirleri için Bk. Mustafa Tatcı, Yûnus Emre Dîvânı-Âşık Yûnus, C. IV, İstanbul 1997.

Râkım Efendi, Vâkıât-ı Niyâzî-i Mısrî, Süleymaniye Ktp. İzmir Bl. Yz. Nu: 790; Gazzîzâde Şeyh Abdüllatîf, Hülâsatü’l-Vefeyât, Süleymaniye Ktp. /Esad Efendi BI. Yz. Nu: 2257, vr. 35b; Mustafa Lutfî, Tuhfetü’l-Asrî Fî-Menâkıb-ı Mısrî, Bursa 1309, s. 1-3; Mehmed Şemseddin-i Mısrî (Ulusoy), Gülzâr-ı Mısrî, (Müellif Hattı Kopyası Şahsi Ktp. ), s. 63.

YÛNUS EMRE’NİN MENKABEVÎ HAYATI

Yûnus Emre’nin tarihî kişiliği menkabeler içinde kaybolup gitmiştir. Kaynaklar Ondan bahsederken daima rivâyetleri aktarmaktadır. Bu sebeple, Yûnus’un gerçek kimliğini araştırırken menkabelerden hareket etmek zorunluluğu vardır.

Yûnus’un destânî hayâtının iki ayrı kaynağı vardır. Birincisi Hacı Bektaş-ı Velî “Vilâyetnâme”sidir. İkinci kaynak da XVIII. Asırda İstanbul’da yaşayan menâkıpnâme yazarı İbrâhîm Hâs (ö. 1762)’ın kaleme aldığı Tezkiretü’l-Hâs adlı eserdir. Yûnus Emre Vilâyetnâme’ye göre fakir ve ümmî bir köylüdür. İbrâhîm Hâs’ın topladığı rivayette ise, şehirli, medrese eğitiminden geçmiş, müftülük yapmış bir kişidir.

Yûnus’un, Vilâyetnâme’de Hacı Bektaş-ı Velî’nin huzûruna gidişi anlatılırken şöyle deniliyor:

“Hacı Bektaş-ı Velî, Horasan diyârından Rûm’a gelip yerleştikten sonra velîliği ve kerâmetleri etrâfa yayıldı. Her taraftan mürîd ve muhibler gelmeye, büyük meclisler kurulmaya başlandı. Fakîr halli kimseler gelir, nasîb alır giderlerdi. O zaman, Sivrihisar’ın şimâl tarafında Sarıköy denilen yerde Yûnus derler bir kimse var idi. Gâyet fakîr halli olup ekincilik ederdi. Bir vakit kıtlık oldu, ekinden bir nesne hâsıl olmadı. Yûnus, erenlerin bu güzel vasıflarını işitti. Herkesin bu kapıdan boş dönmemesi dolayısıyla bir bahâne ile gidip kifâf denecek kadar bir şeyler istemeyi düşündü. Eli boş gitmemek için öküzüne dağdan alıç yükleyip, Sulucakarahöyük’e doğru yola koyuldu.

Karahöyük’e varınca, Hacı Bektaş-ı Velî huzûruna çıktı, armağanını sunup “Ben fakîr bir kimseyim, bu yıl ekinimden bir nesne alamadım, ümîddir ki, bu yemişi kabul edip karşılığında buğday veresiniz, aşkınıza kifâf edelim.” dedi. Hacı Bektaş, “Öyle olsun!” diyerek abdâllara işaret etti, alıcı alıp paylaşıp yediler, Yûnus birkaç gün orada eğlendi. Gidecek olunca, Hacı Bektaş’a haber verdiler, O da, “Sorun bakalım ne ister, buğday mı, nefes mi verelim?” dedi. Sordular, Yûnus “Ben nefesi neyleyeyim, bana buğday gerek!” diye cevap verdi. Yûnus’un cevabını Hacı Bektaş’a bildirdiler. Hünkâr, “Varın Yûnus’a söyleyin, alıcının her tanesi için iki nefes verelim.” buyurdu. Yûnus dedi ki: “Ehil-ıyâlim var, nefes karın doyurmaz, lutfederse buğday versinler kifâf edelim.”

Bu sözü Hacı Bektaş’a arzeylediler. Bu defa “Varın söyleyin, alıcının her çekirdeği başına on nefes verelim.” dedi. Yûnus bu söze karşılık yine: “Ben nefesi neyleyim, çoluğum çocuğum var, bana buğday gerek!” dedi ve bu denli remze kâil olmadı. Hacı Bektaş, dilediği kadar buğday verilmesini emretti, öküzüne yüklediler.

Yûnus, vedâ edip yola koyuldu. Köyün aşağı ucunda olan hamamın öte başındaki yokuşu çıkınca aklı başına geldi. Şöyle düşündü: “Vilâyet erine vardım, bana nasîb sundular alıcımın her çekirdeği başına on nefes verdiler, kâil olmadım. Ne olmayacak iş ettim, gâfil oldum. İmdi bu buğday bir niçe gün içinde tükenir, nefes ise ölünceye dek tükenmez. Ola ki, himmet ettikleri nasibi vereler.” Yûnus dönüp tekkeye geldi. Buğdayı öküzün arkasından indirdi. Halîfeleri bu hali görüp Yûnus’a “Niçin geri geldin?” diye sordular. Yûnus, “Bana buğday gerekmez, o himmet olunan nasîbi versinler.” dedi. Yûnus’un ahvâli Hacı Bektaş’a arz edildi. Hacı Bektaş buyurdu ki:

“O şimden sonra olmaz. Biz o kilidin anahtarını Tapduk Emre’ye verdik, varsın nasîbini ondan alsın. Yûnus’a bunu buyurdular. Bu söz üzerine Yûnus yola koyuldu. Tapduk Emre’ye geldi. Hacı Bektaş’ın selâmını söyledi, vâki olan hâli anlattı. Tapduk Emre “Safâ geldin, hâlin bize ma’lûm olmuştu; hizmet et, emek yetir, nasîbini al.” dedi. Yûnus dedi ki: “Ne hizmet var ise yapalım!”

Tapduk’un tekkesinin ardında dağ vardı. Tapduk, Yûnus’u dağdan odun getirme hizmetine koştu. Yûnus her gün dağdan odun getirir oldu. Odunu sırtına vurup getirirdi. Ammâ, yaşını ve eğrisini kesmezdi. “Erenler meydanına eğri yakışmaz.” derdi. Tam kırk yıl bu hizmeti gördü.

Günlerden bir gün Anadolu (Rum) erenleri Tapduk Emre’nin tekkesine geldiler. Büyük cemâat oldu. Meclis kuruldu. O mecliste Yûnus-ı Gûyende derler bir kimse vardı. Yûnus da orada idi. Tapduk Emre cezbelenip hâllenince Gûyende’ye, “Yûnus, söyle!” dedi. Gûyende işitmedi. Tekrâr “Yûnus şevkımız var, sohbet eyle, işitelim!” dedi. Yûnus-ı Gûyende yine işitmedi. Üçüncüsünde de Gûyende’den haber çıkmayınca, bu sefer ikinci (Bizim) Yûnus’a dönüp:

“Yûnus, vakit oldu, o hazînenin kilidini açtık, nasîbini alıverdin, sen söyle! Bu mecliste sohbet eyle. Hünkâr varlığının nefesi yerine geldi!” dedi. Yûnus’un gönlü açıldı, gözlerinden perde kalktı, şevk denizine düştü. Ağzını açıp inci ve cevâhir saçtı. İlâhî hakîkatlerin sırlarından, inceliklerinden öyle sohbet eyledi ki, işitenler hayrân kaldılar. Sonra o ne söylediyse hepsini kaleme aldılar Ulu bir dîvan oldu. Hâlâ, mezârı Sivrihisar civârında doğduğu yere yakındır.”[54]

Yûnus Emre’nin menkabesi kendi çağından günümüze kadar özellikle sûfî çevrelerde sâliklerin irşâdı için sürekli anlatılmıştır. Bu özellik, onun şiirleri için de geçerlidir. Yûnus’un şiirleri, Hak âşıklarına gerek usûl (yol) öğretiminde ve gerekse aşk ve irfân telkin eden özellikleriyle asırlardan beri okunmuş ve okunmaktadır. XVI. asır şâirlerinden Elmalılı Vâhib Ümmî’nin[55]; “Biz Yûnus’un sebakın (dersini) evliyâdan okuduk / Gizli değil belliyiz şimdi zamân içinde” beytinde bahsettiği “Yûnus’un sebakı”, onun dîvânındaki fikirleridir. Bu beyit, Yûnus Emre’nin tesirini üç asır sonra da açıkça göstermektedir.

Şâirimizin bir kısım rivâyetlerini XVI. asırda yaşayan Mehmed Üftâde Hazretleri (ö. 1580) anlatmış, bunları halifesi Azîz Mahmûd Hüdâyî (ö. 1628) “Vâkıât” adıyla Arapça bir eserde derlemiştir. Vâkıât’taki rivayetler, Yûnus Emre’nin “Vilâyetnâme”deki menâkıbını tamamlamaktadır. Hüdâyî Hazretleri’nin aldığı notlara göre, Yûnus’un mürşidi Taptuk Emre “şeşta” (altı telli saz) çalardı. Bir gün yanında birisi vardı. Tapduk gene şeşta çalmaya başladı. Şeştanın sesi adama dokundu, çoştu, san’atını bırakıp Tapduk’a dervîş oldu.[56]

Vâkıât’taki rivâyetlerin birinde, Yûnus Emre’nin, Tapduk Emre’ye otuz yıl hizmet ettiği, tekkeye odun taşıdığı ve nihayet şeyhinin kızıyla evlendiği yazılıdır:

“Yûnus Tapduk’a otuz yıl sadakatla hizmet etti. Odun taşımaktan sırtı yara oldu. Fakat kimseye belli etmedi. Şeyhi onu severdi. Bu, öbür dervîşlere ağır geldi. Şeyhin kızını seviyor da onun için bu ağır hizmete katlanıyor, dediler. Bu dedi-koduyu Tapduk’a duyurdular. Tapduk, Yûnus’un hâlini bilirdi. Onları doğru yola getirmek, şüphelerini gidermek için, bir gün Yûnus’a tekkeye hep düzgün odun getirmesinin sebebini sordu. Yûnus:

-Doğru olmayan bu kapıya lâyık değildir! diye cevap verdi. Tapduk:

-Söyle Yûnus’um söyle!” dedi. Yûnus bu nefesin bereketiyle şâir oldu. Sonra Tapduk, dervîşler yalancı çıkmasınlar, utanmasınlar diye kızını da Yûnus’a verdi. Bu kız Kur’ân okurken akan sular durur, dinlerdi.[57]”

Üftâde Hazretleri’nin Vâkıât’ında anılan bir başka rivayette de, Yûnus, otuz sene hizmetten sonra manevî yolculuğumu tamamlayamadım zannıyla tekkeden ayrılmış. fakat, yolda rastladığı yedi er ve onlarla yaşadığı olağanüstü hâllerle gafletten uyanmıştır. Üftade bu hatırayı şöyle nakleder:

“Yûnus Tapduk’a otuz yıl hizmet etti. Fakat, kendisine bâtın âleminden bir şey açılmamıştı. O da kaçıp dağlara, kırlara düştü. Bir gün bir mağarada yedi ere rastladı, onlarla arkadaş oldu. Her gece onlardan biri duâ eder, duâsı bereketiyle bir sofra yemek gelirdi. Sıra Yûnus’a geldi, O da, duâ etti:

-Yâ Rabbi, benim yüzümü kara çıkarma. Onlar kimin hürmetine duâ ediyorlarsa, Onun hürmetine beni utandırma.” dedi. O gece iki sofra yemek geldi.

-Kimin yüzü suyu hürmetine duâ ettin?” diye sordular.

-Önce siz söyleyin” dedi. Onlar:

-Biz Tapduk Emre’nin kapısında otuz sene hizmet eden erin hürmetine duâ ederiz, dediler. Yûnus bunu duyunca hemen geri döndü ve doğru gelip Ana Bacı’ya sığındı.

-Amân beni bağışlat, dedi. Ana Bacı dedi ki:

-Tapduk, sabah namazına abdest almak için çıkar. Kapı eşiğine yat. Üstüne basınca bu kim diye sorar. Ben, “Yûnus” derim. “Hangi Yûnus?” derse bil ki, gönlünden çıkmışsın! “Bizim Yûnus mu” derse ayaklarına kapan, kendini bağışlat.

Yûnus Ana Bacı’nın dediği gibi eşiğe yattı. Tapduk Emre’nin gözleri görmezmiş. Ana Bacı koluna girer, abdest almağa götürürmüş, o sabah gene götürürken ayağı Yûnus’a değdi. “Bu kim?” diye sordu. Ana Bacı,

-Yûnus! dedi. Tapduk:

-Bizim Yûnus mu? deyince, Yûnus Tapduk’un ayaklarına kapanıp suçunu bağışlattı.[58]”

Yûnus’un Sandıklı’daki makâmı

Yûnus’un Vâkıât’ta anlatılan menâkıbının değişik bir varyantı da İbrâhîm Hâs tarafından tespit edilmiştir.

XVIII. asır mutasavvıflarından olan İbrâhîm Hâs, yazdığı Tezkire’sinin iki ayrı yerinde Yûnus Emre ve Tapduk’tan bahseder. İbrâhîm Hâs’ın tespit ettiği ilk menkabeye göre, Tapduk Emre’nin adı “Tapduk Yûnus”, Yûnus Emre’ninki de, “Emrem Yûnus”tur. Yûnus dervîşliğe soyunmadan önce “şehrin erdemli, bilgin bir müftüsü”dür. Dervîş olmasına sebep olan hadise de, Tapduk’un dervîşlerinden birine yazdığı fetvâdır. İbrâhîm Hâs ayrıca, “Çıkdım erik dalına” şeklinde başlayan meşhûr şiirinin bir beytini yorumlarken Yûnus Emre ile şeyhi Tapduk Sultân arasında bağlantı kurar. Buna göre Yûnus varlıklı bir kişidir ve dervîşliğe soyunduktan sonra nesi varsa yağmalatmıştır. Bilâhire tekkenin on yıl odunculuğunu yaptığı, bu vazifesi sırasında zamanın pâdişâhı ile tanışıp konuştuğu ve pâdişâhın bu alçak gönüllü dervîşe bir mikdâr altın verdiği; Yûnus’un bu altınlara kıymet vermediği, hatta kerâmet göstererek çevresindeki taş ve ağaçları altına dönüştürdüğü, sonra –herşey yerli yerindedir diye- bunları tekrar eski hâline getirdiği yazılıdır. İbrâhîm Hâs bu bölümün sonunda, Yûnus’un otuz bin ilâhîsinin var olduğunu söyler:

“Rivâyet olunur ki; Şeyh Emrem Yûnus Hazretleri, Tapduk Yûnus’un halîfesidir. Tapduk Yûnus Hazretleri’nin gözleri görmezdi ve ümmî idi. Tasavvuf ve bilgisinde devrinde benzeri yoktu. Emrem Yûnus önceleri bilgin ve fazilet sahibi idi. Müftülük yapardı. Tevbesine sebep bu idi ki, Tapduk Yûnus’un dervîşlerinden birine bir fetvâ gerekti. Dervîş, Müftü’den fetvâ talep etti. Müftü de sûfîye fetvâ verdi. Dervîş Şeyh’e gelip:

-Müftü’den fetvâ aldım, diye söyledi.

Tapduk:

-Müftü fetvâyı yanlış vermiş, git fetvâsını düzeltsin. Dervîş Müftü’ye gelip Şeyh’in cevabını söyledi. Müftü şöyle dedi:

-Senin Şeyh’in okuma yazma bilmez, ümmîdir, fetvâyı ne bilir? Ben ona gideyim, fetvâ yanlışdır demek nicedir, görsün! Hemen kalkıp zâviyesine gelip dervîşlere dedi:

-Şeyhiniz burada mıdır? Dervîşler:

-Buradadır, dediler. Gazap ile Şeyh’in huzûruna girdi. Tapduk:

-Hoş geldiniz, bizim falan dervîşe bir fetvâyı yanlış vermişsiz. Onu düzeltin, dedi! Müftü:

-Siz Ümmîsiniz. Öyle anlaşılıyor ki, sana fetvâyı okumamışlar! Nereden bildin yanlış olduğunu? Fetvâya senin gibi birinin yanlışdır, demesi ne demekdir? Şeyh:

-Bu mesele falan kitâbın falan yerinde yazılıdır. Mesele şöyledir, böyle değildir, bu fetvâ yanlışdır, kaynağına bak. Müftü’nün de o husûs hatırına geldi. Verdiği fetvânın yanlış olduğunu anladı.

-Fetvâ sizin buyurduğunuz gibidir. Verdiğim fetvâda hata etmişim, diyerek Tapduk Emre’den özür diledi. Ve ona mürîd oldu.

………

Sonra Yûnus Emre Hazretleri dedi ki:

-Yâ Şeyh! Bana biât verin! Buna karşılık Tapduk şöyle dedi:

-Sen müftüsün, senin ilmin var; biz ümmîyiz. Ve senin hizmetin ve hışmın var, biz dervîşiz! Yûnus müftülüğü ve fetvâ makâmını terk etti. Çevresinde ne kadar insan varsa malını onlara yağma ettirdi, hiçbir şeyi kalmadı. Sonra Tekye’ye geldi. Tapduk’a:

-Bir nesnem kalmadı, dedi. Tapduk:

-Zâhirî bilgilerini de terk eyle! Yûnus:[59]

-Nasıl terkedeyim? Tapduk:

-Sen söz tutar mısın? Yûnus:

-Emrine fermânberim. Tapduk:

-Yûnus sen, “bilmem” diye zikret! “Bilmem” lafzı, senin günlük duân olsun!

Yûnus Hazretleri bundan sonra “bilmem, bilmem, bilmem!” diye zikirle meşgûl oldu. Kendisi o hâle geldi ki, her şeyi unuttu.

Derlerdi ki:

-Yûnus, adın nedir? Yûnus:

“Bilmem!” derdi.

Yine derlerdi ki, Şeyh’in kimdir?

-Bilmem!” derdi. Her ne suâl eyleseler, “bilmem!” derdi. Tapduk Hazretleri sonra Yûnus’a biat verdi. Tapduk, Yûnus’a:

-Yûnus sen odun kes, tekke’ye getir!

Yûnus da her gün dağdan doğru odun kesip getirirdi. Tapduk mübârek eliyle odunları yoklardı ve derdi ki:

-Yûnus sen ne güzel doğru odun getirirsin!

Yûnus da derdi ki:

-Efendimin ocağına eğri sığmaz!

Bir gün Yûnus odun keserken dağ yönünden cevherlere gark olmuş bir atlı geldiğini gördü. Bildi ki, bu atlı pâdişâhdır. O da Yûnus’u gördüğü zaman atın başını çekip durdu.

-Dervîş neylersin? Diye sordu.

Yûnus:

-Odun keserim.

Pâdişâh, Yûnus’a bir mikdâr altın verdi.

Yûnus:

-Pâdişâhım o nedir? Diye sordu.

Pâdişâh:

-İyi bir hizmetkârdır. Her nerede kullanırsan boş döndürmez.

Yûnus:

-Adı nedir? Pâdişâh:

-Altındır.

Yûnus:

-Bu dünyada Allahu Taâlânın kulları vardır ki, dağlara taşlara, altın ol(!) deseler, altın olur, diye etrafına işaret eyledi. Heman orada bulunan taşlar ve ağaçlar altın oldular. Sonra şöyle devam etti:

-Pâdişâhım! Bunlar dünyâdır; neye yarar? Yine taşın taş, ağacın ağaç olması hoşdur. Derhâl o altın olan taşlar ve ağaçlar evvelki gibi oldular.

Yûnus, Şeyhi Tapduk Hazretlerine on yıl odun çekmişdir.

Otuz bin ilâhîsi var diye tevâtür ile meşhûrdur.[60]”

İbrâhîm Hâs’ın tespit ettiği ikinci menâkıba göre ise, Tapduk Emre’nin yetiştirdiği Yûnus, tekkenin odunculuğunun yanında bir zaman da sakkâlık (su taşıyıcılığı) yapmıştır. Bütün samimiyetiyle su taşımaya devam eden Yûnus’un sırtı bir müddet sonra yara olmuştur. Sırtına merhem sürmesi için bir dervîşten yardım istemesi Tapduk Emre tarafından duyulunca, Tapduk Sultân sınamak kasdıyla, “varsın gitsin yanımızda durmasın!” diyerek Yûnus’a yol vermiştir. Bunun üzerine üzülerek tekkeden ayrılan Yûnus, yolda iki kişiye rast gelir. Yolculukları sırasında karınları acıkınca önce arkadaşlarından biri, sonra diğeri Cenâb-ı Hakk’ın kendi katından bir sofra indirmesi için duâ ederler. Her ikisinin duâsından sonra birer sofra iner. Sıra Yûnus’un duâsına gelince gökten iki sofra inmiştir. Bu rûhânî macerânın sonunda ilâhî kilidin açıldığını gören Yûnus, düştüğü gafletten özür dilemek amacıyla tekkesine geri döner. Şeyhinin eşiğine yatarak kendisine, “Bizim Yûnus” dedirttiği o güzel hitâba lâyık olmuştur. İbrâhîm Hâs, özet olarak verdiğimiz bu rivayetten şöyle bahseder:[61]

“Rivâyet olunur ki, tevhîd ilminde eşi benzeri olmayan Yûnus Emre, önceleri bilgin ve erdem sahibi bir müftü idi. Tapduk bir gün Yûnus’a:

-Fukaranın suyunu sen taşı! dedi. Yûnus bu sözü duyunca tekkenin suyunu taşımaya başladı. Suyu, arkasına bir meşin giyerek kırbayla taşırdı. Bir zaman böylece devam etti. Bir vakit oldu ki, meşin arkasına yapışmağa, arkası yara olmaya başladı. Bir gün bir dervîşe:

-Ey kardeş! Arkam çok acır, göremem. Şuna bir bakıver, nedir? Dervîş Yûnus’un arkasından meşini çıkardı. Gördü kim, mübârek arkası büyük bir yara olmuş.

-Yûnus, sırtın yara olmuş, dedi. Biraz mum yağı sürüp örttü. Yûnus yine meşini giyip kırbayı alıp su getirmeğe gitti. O dervîş, Şeyhi Tapduk’a varıp dedi:

-Sultânım! Şu sakâlık yapan Yûnus’un sırtı kırbadan yara olmuş su taşımaya başka bir dervîş tayin buyursanız! Bunu duyan Şeyh Tapduk dervîşe sordu:

-Sakkâ yarasını sana mı gösterdi? Yarasına merhemi senden mi istedi? Madem ki böyle yaptı, varsın gitsin, yanımızda durmasın!

O dervîş de gelip Yûnus’a söyledi. Yûnus da ağlayarak sahraya doğru yöneldi. Bir zaman sahrada yalnız başına gezdi. Bir gün iki dervîşe rast geldi. dervîşler dediler:

-Sen nereye gidiyorsun? Yûnus cevap verdi;

-Perîşânım, nereye gideceğimi bilmiyorum! Dediler:

-Bizimle gel!

-Yûnus da râzı oldu. Birlikte yola çıktılar. Akşam oldu. O dervîşler dediler:

-Yemek vakti geldi!

Birisi el kaldırdı, duâ etti. Bir kap çorba ile bir ekmek zâhir oldu. Diğeri de el kaldırıp duâ etti. Ona da bir kap çorba ve bir ekmek zâhir oldu. Dediler:

-Yûnus, sen duâ eyle, sana da sofra gelir. Yûnus gönülden şöyle dedi:

-Yâ ben neyleyem, benim elimden bu gelmez! İster istemez ellerini kaldırdı. Dedi:

-Yâ Rabbi! Bu dervîşlerin hâllerinden haberdâr değilim. Bunların yanında beni utandırma.

Derhal iki kap çorba ve iki ekmek zâhir oldu. O dervîşler Yûnus’a:

-Sen kime duâ ettin? Kimin hürmetine istedin de sana iki kap çorba ile iki ekmek geldi? Diye sordular. Yûnus:

-Yâ sizler kimin hürmetine duâ ettiyseniz? Diye cevap verdi. Onlar,

-Biz, Tapduk’un yanında tekkenin sakâlığını yapan bir Yûnus vardır, onun hürmetine diye duâ ederiz, dediler.

Her gün bize bu minvâl üzere yemek gelir. Yûnus:

-Hemen, Yâ Rabbi, beni utandırma dedim, böyle vâki oldu. O gece sabah oldu. Yûnus hemen Şeyhi Tapduk’a yöneldi. Kendi kendine söylendi:

-Gece ile varayım, şeyhimin kapısının önünde yatayım. Şeyh elbette gece teheccüde kalkar, üzerime basar. “Kimdir?” diye sorarsa, “Yûnus!” derim. Eğer, “Bizim Yûnus mu?” derse kabûl etti; yok, “hangi Yûnus!” derse, reddolmuşum demektir. Başım alıp sahralarda telef olurum.

Gece erişdi. Yûnus gelip, Tapduk’un tekkesinin kapısı önüne uzanıp yattı. Tapduk teheccüde kalkdı. Mübârek gözleri görmezdi. Dışarı çıkarken Yûnus’un üzerine basdı. Buyurdu ki:

-Bu kimdir?

Yûnus:

-Yûnus’tur! Sonra buyurdu ki:

-Bizim Yûnus mu?

Yûnus, hemen mübârek ayağına yüz sürdü. Dedi:

-Yûnus! Biz seni Cenâb-ı Hakk’ın huzûrunda açacak idik. Sen kendi kendini açdın. Dilin çözülsün!

Yûnus Emre’nin otuz bin ilâhîsi vardır. Meşhûrdur. Ona suâl eylemişler ki:

-Bu kadar çok ilâhîleri neylersiniz? Bir kaçı kifâyet eder. Buyurmuşlar ki:

-Bir zaman gelir, nice kimseler bu ilâhîler ile geçinirler!

Kabr-i şerîfleri Bursa’da Karamazak Mescidi’ndedir. Tapduk Yûnus ve Emrem Yûnus, Şeyh Abdürrezzâk -ki Şeyh San’an derler- üçü yan yana medfûndur. Üzerlerinde bir defne ağacı vardır. Yaprağı her derde devâdır. Ziyâret olunur.[62]”

XVII. asırda Bolu’da doğup İstanbul’da yaşayan mutasavvıflardan Bolulu Himmet Efendi, bir eserinde, manevî yolculuğu sırasında uyanamayan kişilerin Yûnus Emre gibi eğitilebileceğini şöyle anlatır:

“Yûnus’un Tapduk Emre hizmetinde iken dağdan odun getirmeğe gidip, şeyhimin ocağına eğri odun yaraşmaz, diye doğrusunu ararken, dağdan gelip, şeyh, niçin geç geldin, diye celâllenip Yûnus da, benim istikâmetimden şeyhin haberi yok diye gece olunca kaçıp üç günden sonra aslını anlayıp yine geri gelmesi gibidir. Zira, azîzlerin celâl ile terbiye ettikleri, cemâl ile terbiye ettiklerinden menzil ü maksûda tez yetişirler.[63]”

XVI. asır tezkirecilerimizden Pîr Mehmed Âşık Çelebi (ö. 1571) Meşâirü’ş-Şuarâ adlı eserinde, Yûnus’un, “cezbe çengeliyle dünya âleminden melekûta çekilmiş, âlemin eşi ve benzeri olmayan kâmil insânlarından” olduğunu söyler ve onun okuma yazma bilmediğine işaret eder. Yûnus Emre, Âşık Çelebî’ye göre hâl diliyle konuşup şiir söyler. Âşık Çelebî şöyle der[64]:

“Rivâyet edilmiştir ki, her ne zaman okumak istemişse de, hece harflerini (Arapça’yı) tamamlamaya dili dönmemiş ve kalp aynası hat ve nakışların tozlarıyla dolmuş. Birdenbire şu beyti demiş:

Elif okuduk ötürü

Pazar eyledik götürü

Yaradılanı severiz

Yaradandan ötürü

(Biz, elifi ötreli (o/hüve şeklinde) okuduk. Bu varlık âlemindeki alış-verişimizi /sen-ben pazarlığından vazgeçip/ toptan yaptık. Biz yaratılanı Yaratan’dan /Yaratan’ın yarattığındaki tecellîsinden/ ötürü severiz.)

Köstendilli Şeyhî Süleyman Efendi, (ö. 1819) Bahrü’l-Velâye adlı eserinde, Tapduk Emre’den, Yûnus’tan, şiirlerinden ve tekkeye taşıdığı odunlardan söz ettikten sonra şu rivâyeti anlatır:

Yûnus’un Ortaköy Ziyârettepe’deki makâmı

“Naklolunur ki, Mevlânâ Rûmî demişdir ki, ilâhî menzillerin hangisine çıkdımsa, bir Türkmen Kocası’nın izini önümde buldum, onu geçemedim. Bundan murâdları Yûnus Emre’dir.[65]”

Bir halk rivayetinde, Yûnus’un üç bin şiir söylediği, fakat Molla Kâsım adlı bir kişinin bu şiirleri şer’-i şerîfe aykırı bulup yok ettiği söylenir. Bu rivâyete göre, Molla Kâsım, şiirleri ele geçirip bir su kenarına oturur. Bin tanesini yakar; bin tanesini de suya atar. Kalan bin şiiri okumaya başlayınca, şu beyitle karşılaşır:

Dervîş Yûnus bu sözü eğri büğrü söyleme[66]

Seni sıgaya çeken bir Molla Kâsım gelir

(Dervîş Yûnus! Bu sözü eğri büğrü söyleme. Yoksa birgün seni yargılayacak ve düzeltmeye kalkacak bir Molla Kâsım gelir.)

Beyti okuyan Molla Kâsım, şaşırır, tevbeye gelir ve Yûnus’un velîliğine inanır. Ne var ki iş işten geçmiştir. Elde sadece bin tane şiir kalmıştır. Halk şimdi yakılan şiirlerin gökte melekler tarafından; suya atılan şiirlerin balıklar tarafından ve kalan şiirlerin de insanlar tarafından okunduğuna inanır.

Yûnus Emre hakkında anlatılan bir başka hikâye de şöyledir:

“Yûnus feyiz alamadım diye şeyhinden ve dergâhından ayrılır. karşılaştığı dervişlerle birlikte uzun bir seyahate çıkar. Bu mâcerâ onun kendi mertebesini anlamasını sağlamış ve yolda yaşadığı manevî hâller vesilesiyle mürşidinin manevî büyüklüğünü tasdik etmiştir. Bu duygularla dergâha geri dönen Yûnus şeyhinin eşiğine yatarak kendisini affettirmiştir. Fakat, Tapduk Emre: “Mertebeni öğrendin artık burada duramazsın, asâmı attığım yere gider orada rûhunu teslim edersin.” demiş. Asâsını atmıştır. Derler ki, Yûnus bu asâyı tam beş sene aramış, sonunda Sarıköy’de bulmuş ve orada ölmüştür.”

Son olarak konuyla ilgili meşhûr bir rivayeti daha kaydedelim:

Yûnus birgün Mevlânâ’ya; “Mesnevî’yi sen mi yazdın” demiş. Mevlânâ evet deyince; “uzun yazmışsın! Ben olsam: “Ete kemiğe büründüm/Yûnus diye göründüm” derdim, olur biterdi!” demiş.[67]

Bu menkabe için bk. Vilâyetnâme, (haz. Abdülbaki Gölpınarlı), s. 48-49; Velâyetnâme, (haz. Hamiye Duran), Ankara 2007, s. 385.

Hakkında bk. Mustafa Tatcı, Elmalı’nın Canları, İstanbul 2003.

Azîz Mahmûd Hüdâyî, Vâkıât-ı Üftâde, Selimağa Ktp. , Hüdâyî Yz. Nu. 574, s. 237.

Azîz Mahmûd Hüdâyî, A. g. e. , s. 91.

Azîz Mahmûd Hüdâyî, A. g. e. , s. 374, Abdülbaki Gölpınarlı, Yûnus Emre ve Tasavvuf, s. 54-5, Faruk K. Timurtaş, Yûnus Emre Dîvânı, İstanbul 1972, s. 23-24, İsmail Hakkı Bursavî, Rûhü’l-Beyân, C. I, İstanbul 1306, s. 171.

Menakıb’ın bu bölümü yanlış anlaşılmamalıdır. Tapduk Emre ve benzeri kâmiller tabiî ki zâhiri bilgiye karşı değillerdir. Fakat hakikat ve ledün bilgisi elde etmek isteyen bazı tâlipler için zâhirî bilgi “perde” olabilmektedir. Sûfiler bu tür perdeye “hicâbü’n-nûr” diye adlandırmışlardır. Kâmil mürşidler, nûr perdesine sahip tâliplerin benliklerini gidermek için bir zaman zâhirî bilgiden veya makamdan uzaklaşmalarını temin etmişlerdir. İmâm-ı Gazzalî, Hacı Bayram-ı Velî, Akşemseddîn, Azîz Mahmud Hüdâyî gibi kâmiller bunlardandır.

İbrâhîm Hâs, Tezkiretü’l-Hâs, Süleymaniye Ktp. HM. Bl. Nu: 4543, vr. 37b-39a. Ayrıca bk. Mustafa Tatcı, Yûnus Emre Şerhleri, İstanbul 2008 içinde İbrâhîm Hâs şerhi.

Bu ikinci rivâyet Ahmed Kuddûsî Hazretleri (ö. 1849) tarafından manzûm olarak şöyle tespit edilmiştir (bk. Abdülbaki Gölpınarlı, YET, s. 56.):

Çünki Yûnus kırk yedi yıl hizmet etdi şeyhine

Dedi şeyh ona bizim rengimize boyanmadın

Hizmeti odun getirmek idi dağdan matbaha

Bunca hizmetle dedi sen hizmete dayanmadın

Boynu yağır olmak ile atdı odunu yere

Dedi şeyh çık git bu dem çün hizmete katlanmadın

Tutdular çıkardılar başı kısıldı kapıya

Dediler sen hâlimiz ile bizim hâllanmadın

Başı kapı içre kalıp hırlayıp dedi hemân

Ey başım elhamdülillah taşraya yollanmadın

Duyıcak bu sözü şeyhi dedi yakdın bağrımızı

Gel ki bildim sen beni bîhûde işler sanmadın

İbrâhîm Hâs, Tezkiretü’l-Hâs, Süleymaniye Ktp. HM. Bl. Nu: 4543, vr. 168a-169b.

Meliha Tapsız, Bolulu Himmet, Dîvân, Manzûm Tarîkatnâme, Adâb-ı Hurde-i Tarîkat, GÜ., SBE. YLT., Ankara 1995, s. 165.

Âşık Çelebi, Meşâirü’ş-Şuarâ, (haz. Filiz Kılıç) İstanbul 2010, s. 689.

Şeyhî Süleyman Efendi, Bahrü’l-Velâye, Berlin Ktp. (Almanya) Nu. 1683, vr. 14b.

Bu beytin bulunduğu şiir en eski Yûnus Emre Dîvânı yazmalarında yoktur. Şifâhî olarak gelmiştir. Metni ve şerhi için bk. Mustafa Tatcı, Yûnus Emre Şerhleri, İstanbul 2008.

Mustafa Tatcı, Yûnus Emre Dîvânı-Tahlil, C. I, İstanbul 2008.

YÛNUS’UN DİLİ,
DÜŞÜNCE DÜNYASI VE SAN’ATI

Yûnus Emre, XIII. yüzyılda Anadolu sahasında Oğuz Türklerinin konuşup yazdığı yazı dilinin en mühim temsilcisidir. Türkiye Türkçesi’nin tarihî devresinin ilk safhasını teşkil eden ve “Eski Anadolu Türkçesi” adı verilen bu şivenin oluşumunda Yûnus Emre önemli bir rol oynamıştır. Yûnus’un kullandığı kelime ve ifade kalıpları, mecâzlar ve ıstılahlar, Türkçe’nin edebîleşmesi yolunda hakîkî bir dönüm noktasıdır. Esasen Yûnus’un eserlerinde görülen dilin kuralları, Sultân Veled’in, Gülşehrî’nin, Ahmed Fakîh ve Âşık Paşa gibi, o devir şâirlerinin eserlerinde de bulunmaktadır. Fakat Yûnus’un dili, kendine has bir renk, üslûp ve estetik taşımaktadır.

Anadolu Selçuklu Devleti zamanında dinî ve ilmî araştırmalarda Arapça; edebî eserlerde de Farsça kullanılıyordu. Hatta bu devirde Farsça saray dili hâline gelmişti. İşte Yûnus Emre ve devrinin diğer Türkçe yazan şâirleri, sessiz sedâsız önemli bir inkılâp gerçekleştirmişler; Türkçe’ye dönüş yapmışlardı.

Günümüze gelmemekle beraber, Yûnus’un yaşadığı çağda zengin bir sözlü edebiyatın var olduğu söylenebilir. Daha XII. yüzyılın başından itibaren yazılı bir edebiyatın doğmaya başladığı da bilinmektedir. Yûnus Emre ve çağdaşları, Anadolu’da yeni bir edebî dil meydana getirirken, halk diline, sözlü ve yazılı edebiyata dayanmışlardır.

Yûnus Emre’den az önce yaşayan bir kaç şâir Anadolu Türkçe’siyle şiir yazmıştı. Bunların içinde Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî’nin bilinen bir kaç şiiri ve mülemmâsı bulunmaktadır. Mevlânâ’dan sonra oğlu Sultân Veled, ana dili Türkçe ile babasından daha çok sayıda şiir yazmıştır. Diğer taraftan Yûnus Emre’den biraz önce veya sonra yaşayan Ahmed Fakîh, Şeyyâd Hamza ve Dehhânî gibi şâirlerin Anadolu Türkçe’siyle az çok eserler kaleme aldıklarını biliyoruz. Bütün bunların içinde Yûnus’un Türkçe’si müstesna bir yere sahiptir.

Yûnus’un asıl dehası, Türkçe’yi bir sanatçı duyarlılığıyla kullanmasında aranmalıdır. O, Türkçe tasavvuf ve mânâ dilinin kurucusudur. Dilimiz, Yûnus’un kalemiyle estetikleşmiş, edebîleşmiş ve yeniden hayât bulup yayılmıştır. Bu dil, İslâmî Türk medeniyetinin o devirde taşıdığı bütün zenginliği içine alan ve aksettiren bir özellik arzeder.

Yûnus’un kullandığı dil, sadedir. Bununla birlikte O, devrinin Türkçe’sinde var olan ve halk tarafından da anlaşılan Arapça ve Farsça kelimeleri de kullanmıştır. Zira bu devirde Türkler, çoktan İslâm medeniyeti dairesine girmiş; Kur’ân, sünnet ve bunlara bağlı olarak gelişen İslâm tasavvufuna uygun olarak yaşamaya ve düşünmeye başlamışlardı. Dolayısıyla halk, bu kültürün dilini de hazmetmiştir. Bu sebeple Yûnus’un dili, halkın yabancı olduğu bir dil değil, aksine âşinâsı olduğu bir dildir. Bu yüzden şöhreti geniş bir muhite yayılmıştı. Onun şiirlerinde; halk söyleyiş ve deyimleri, Türkçe’ye adapte edilen Farsça ve Arapça kelimeler, devrin kültürünü yansıtan, bilhassa, din tasavvuf, toplum, insan, maddî kültür, kozmik âlem ve devrin insan tipleriyle, sosyal ve siyasî düzenini dile getiren ifade ve unsurlar çok miktarda bulunmaktadır.

Şiirlerde dikkat çeken bir başka özellik de, artık bugün unutulmuş pek çok arkaik kelimenin kullanılmış olmasıdır: “Arkuru, ög, ötmek, üzmek, ayruk, bezek, kezek, dikçi, ton, genez, karımak, uçmak, pusarık, tanmak, şeşmek, sağınmak, sınık, kiçi, esenlemek, tükeli, bayık, iye, sünük, sösmek, utlu, yazu, yazuk” gibi kelimeler, Yûnus’taki arkaizmi göstermektedir.

Onun asıl farkı, Türkçe’ye getirdiği değişik ses ve kelimelere yüklediği kendine özgü mânâlardadır. O, dilin sadeliğine derin mânâlar yüklemesini bilmiştir. Şiirlerinde hâkim olan üslûp, konuşma üslûbudur. İlâhîlerin asırlarca dilden dile yaşayarak günümüze gelmesinin gerçek sebebi budur.

Yûnus’un şiiri bahsinde söylenebilecek önemli hususlardan birisi de, onun ifadelerinin umumiyetle âyet veya hadîs meâllerinden iktibâs olmasıdır. Şairimiz bu eserlerde âdeta Kur’ân ve hadislerde vaz’ edilen İslâmî ve ilâhî hakîkatleri kendi diliyle özetlemiş ve billûrlaştırmıştır.

Yûnus Emre, ayrıca, kullandığı dil, üslûp ve mücerret unsurlarıyla kendinden sonra gelişen halk ve dîvân şiirini hazırlayan kişi olmuştur.

Nihayet, Türkçe, Yûnus Emre’nin kalemiyle bir sevgi ve bilgi dili haline gelmiştir. Yûnus, bütün edebiyat tarihimiz içinde Türkçe’nin edebî bir dil hâline gelmesinde en mühim merhalelerden birisidir. Onun dili, İslâmî Türk medeniyetini ve inanç değerlerini bütün derinlikleriyle aksettirmektedir.

Kısaca belirtelim ki, Yûnus’un asıl dehâsını şiirinin dilinde aramak gerekmektedir. O yaşadığı ilâhî hakîkatleri halkın günlük konuşma diliyle ifade ettiği için bu kadar sevilmiştir.

Yûnus Emre, bir Türk-İslâm mutasavvıfıdır. Onu, sadece, elinde sâzı ve dilinde doğaçlama şiir söyleme kabiliyeti olan gezgin bir ozan yahut sâz şâiri saymak doğru değildir. Yûnus, dinî-tasavvufî Türk edebiyatı sahasında kendine hâs bir tarzın temsilcisi olan mektep bir şâirdir. Onda doğaçlama söyleyiş olmakla birlikte, sâz unsuru yoktur. Daha XII. asırda Türkistan’da Ahmed Yesevî ile başlayan ve adına “Hikmet” denilen tasavvufî şiir geleneğimiz, Yûnus’ta, “ilâhî” adıyla ve daha âşikâne bir edâ, şekil ve muhteva ile tecellî etmiştir. Fakat bu devam, taklidî değildir. Yûnus hikmet geleneğini kendi kabiliyetiyle yoğurmuş olması sebebiyle mektep bir şâir olarak tanınmıştır.

Kendisinden sonra izlenip taklit edilen, ancak, hiç bir zaman aşılamayan, bunun için de, klâsik ve halk şâirlerimizce üstâd kabul edilen bu zirve şâir, ilâhîlerinde bütün samimiyeti, heyecanı ve aşkıyla derinlikli bir üslûba ulaşmıştır. Bu özelliklerinden dolayıdır ki, o, görünüşte kolay, ancak, söyleyişte hiç de kolay olmayan sehl-i mümteni şiirler ortaya koymuştur.

Gönlünde dalgalanan Allah sevgisini sadrından satırlara geçiren Yûnus Emre, şiirine ilâhî bir rûh ve ahenk vermiş, onları adeta söylerken bestelemiştir. Bu sebeple ilâhîler birer lirizm şâheseridir.

İslâm’ın ve manevî sırların mahiyetini derinden kavrayan ve yaşayan mutasavvıfımız, eserinde Kur’ân’ın esaslarından hareketle, bütün insanlığı, aşka, kardeşliğe, merhamet ve şefkate davet etmektedir. Bütün bunlar evrensel birer mesaj olup Cenâb-ı Hakk’a ulaşmanın şartlarındandır. Yûnus’un tefekkürünü tam anlamadan, onu, dinî veya felsefî mânâda panteist, mistik veya hümanist kabûl etmek doğru değildir. Her şeyden evvel onun tasavvuf anlayışı, Kur’ân-ı Kerîm’e, Hazret-i Peygamber’in sünnetine, kendisinden önce yaşayan İslâm mutasavvıflarının düşüncelerine dayanır. Gerçekte Yûnus’un insan sevgisi, “insanı sevme” noktasında kalmayıp, insandan Allah sevgisine uzanmaktadır. Dolayısıyla, Yûnus Emre’nin sevgi anlayışında, hümanistler gibi insanı putlaştıran bir düşünce değil, beşerî benliği ilâhî benlikte yok eden bir anlayış hâkimdir. Aşkın temelinde Cenâb-ı Hak olduğuna göre, “Her türlü sevgi insan içindir.” diyen hümanistler, sevgiyi sınırlandırdıkları için Yûnus’tan farklı düşünürler. Zira Kur’ân’daki Allah, âlemleri kaplamış bir nûrdur. İnsan ise, bu nûrun bir zuhûrudur. Yûnus bunu “Hakk’ı gerçek sevenlere cümle âlem kardaş gelir” şeklinde anlatır. Bu sebepledir ki, Batı menşeli hümanist sevgi anlayışı dar bir anlayıştır. Kur’ân-ı Kerîm’de “müminler kardeştirler. (Hucûrat/10)” buyurulmuştur. Hazret-i Peygamber ise: “Ey Allah’ın kulları, hepiniz kardeş olun.” yine, “Kendisi için sevdiği şeyi kardeşi için de sevmeyen kâmil insan olamaz.” ve yine, “Birbirinize kin tutmayınız, birbirinizi kıskanmayınız, birbirinize sırt çevirip alakasız davranmayınız.” demiştir. İslâmiyet’te insanın değeri çok büyüktür. Yûnus Emre de, -başkaları gibi- İslâm’ın anlayışını ve görüşünü, hayât telakkisini anlatmıştır. Onun büyüklüğü, bunları ifade edişteki kudretinden ileri gelmektedir.

“Severim ben seni candan içeri” diyen Yûnus’un, Allah sevgisinden, vücût birliğinden, varlıkların bir tek nûrdan yaratılması düşüncesinden hareketle anlattığı kardeşlik anlayışı, esasen gönül kabı geniş olan kişiler tarafından anlaşılabilecek yüksek bir tefekkür ürünüdür. Bu sebeple onun sevgi anlayışı bu sebeple insanla sınırlı değildir. “Benim bir karıncaya ulu nazarım vardır” mısraında ifade edildiği üzere bu sevgi kademe kademe zerreden küreye, karıncadan deveye bütün varlıkları kaplayan ilâhî bir sevgi fikrine dönüşür.

Yûnus, çevresinden, tabiatten insanî değerlerden bazı misâller getirmekle beraber, maddî unsurları gaye olarak ele almamıştır. Onun için varlığın özü önemlidir ve gayesi ilâhîdir. Herşeyin özünde var olan mutlak varlık olunca, varlıklara ve insana verilen değer de Allah için olmaktadır.

Yûnus Emre’nin şiirlerinde târif ettiği “gaye insan” Hz. Peygamber’in şahsında billûrlaşan “insan-ı kâmil”dir. Bu insan, yaradılış gayesi olan ilâhî ahlâka ulaşmış, üstün özelliklerle donanmıştır.

Yûnus’a göre ahlâk, insanî olmayan davranışları terk edip ilâhî yaradılışa “fıtrat-ı asliye”ye yönelmektir. Ahlâkî olmayan davranışlar, Yûnus’un sözlüğüne “yaramaz” kelimesiyle girer. Yaramaz (kötü) sıfatı, hayvanî nefse aittir. Varlığa bulaşmış insan hayvanî davranışlar sergiler. Yaramaz (kötü) davranışların “yararlı” davranışlara dönüştürülmesi, insan-ı kâmil olmanın esâsıdır. Kâmil insan, aşk ile Allah’a ulaşmış, ilâhî ahlâk ile ahlâklanmıştır. Yûnus’un tanımını yaptığı ikinci bir tip de, iyi ile kötü, güzel ile çirkin gibi ikilikler içinde bocalayan sûfî veya âşık tipidir. Böyle bir kişinin davranışları dramatiktir. Yûnus Emre’nin hedefinde, bu insanın eğitimi vardır. İnsan-ı kâmilin üstün insanî özelliklerini sayarak bu insanın yetişmesini arzulayan Yûnus, dramatik davranışlar sergileyen insânı aşka, ilâhî fakra ve tevhîde davet eder. Bunun için tâkip edilecek yol bellidir.

Tapduk Sultân’ın izine basarak ve onun manevî şahsında temsil ettiği Muhammedî ahlâkın rengine boyanıp benlikten geçmek, Hakk’a, yani, fenafillaha ulaşmak…

Mânâ yolu nefs-i emmâresine mağlup insanlara kapalıdır. Yûnus bu kişiler için ““Bir zerre aşkı olmayan belli bilin yabandadır”; ““Aşkı olmayan gönül misâl-i taşa benzer” veya “Bu hayâle aldanan otlar davara benzer” der.

Yûnus, tevhîd ehli bir mutasavvıftır. Ona göre, vücûd tektir. O da, mutlak varlık olan Cenâb-ı Hakk’a aittir. Eşya, Hakk’ın esmâ, ef’âl ve sıfatlarının tecellîsidir. Her şey Hakk’a doğru sefer eden birer gölge yahut göle düşen yağmur danelerinin kabarcıkları gibi, ilâhî bir tecellîden ibarettir. Gölgenin veya su kabarcıklarının aslı yoktur. Sonuçta gölge gidecek, hakîkat kalacaktır. Eşyanın kendisine ait, müstakil bir vücûdu yoktur. Varlıklara bağımsız vücûdu varmış sanıyla yaklaşmak şirktir. Bunu yaşayan ve bilen Yûnus, “Benden benliğim gitti hep mülkümü dost tuttu” der. Ledün ilmi, insanın benliğinden soyunmasıyla başlar. İnsanı insan yapan öz, yaratılışındaki aşk cevheridir. Aşk, var olmanın sebebidir. Yaratılmışların kolu, kanadı ve vâsıtasıdır. Oldurucu ve erdirici bir güçtür. Kulun eksiklerini tamamlayan, onu Hakk’a lâyık kılan bir cevherdir. Bunun içindir ki Yûnus: “Aşk gelince, cümle eksikler biter” der.

Yûnus Emre, şiirlerinde işlediği sosyal hayât ve maddî kültür unsurlarından anlaşıldığı üzere, tasavvufu yaşarken “bir lokma bir hırka” kuralına dayanan durağan bir mistisizm düşüncesinden ziyade, “el işte gönül oynaşta” vecizesiyle izâh edilebilecek bir tasavvuf eğitiminden geçmiştir. Bir başka söyleyişle, Yûnus, çoklukta birlik (kesrette vahdet) bilinci içinde yaşamış bir erendir. “Çalış, kazan, ye, yedir; bir gönül ele getir.” diyen bir sûfî için başka bir görüş ileri sürmek doğru değildir.

Milletimizin dili, fikri ve vicdânı olan Yûnus Emre’nin san’atını değerlendirirken, onun Kur’ân’a ve sünnete bağlı bir İslâm velîsi olduğunu göz ardı etmemek gerekir. Onun şahsiyetini yoğuran en önemli unsur, Kur’ân’a, sünnete, ilâhî aşk ve irfana dayanan hakîkat bilgisidir. Bu özelliği esas olmak kaydıyla, Yûnus’un, dili, tefekkürü, değerleri ve idealize ettiği insan ve toplum anlayışı millîdir.

Yûnus Emre’nin san’atı, tefekkürüyle pareleldir. O, düşüncelerini işlerken kuru bir dil kullanmaz. Şiirlerinde akıcı, ahenkli bir üslûp ile yüksek bir estetik seviyeye ulaşır. Aynı zamanda bu fikirlerin şiirin sınırlı yapısı içinde kaybolup gitmediği de bir gerçektir.

Esasen ilk edebiyat tarihçi ve tenkitçileri diyebileceğimiz tezkireciler de bizim gibi düşünmektedir. Bu konuda Lâmiî Çelebi, şâirin şiirini anlatırken; “Yûnus’un şiiri baştan başa tevhîd sırlarıyla dolu remizlerdir.[68]” demektedir. Âşık Çelebi’ye göre Yûnus, irfân mektebinde okuyan bir ârif; sözü hâle dönüştüren bir Allah dostu ve sır sahiplerinin sırlarını açıklayan bir dilin sahibidir.”[69] Bahrü’l-Velâye adlı eserin yazarı Şeyhî Süleymân Köstendili’nin kanâati de bunlardan farklı değildir. Yûnus, Şeyhî’ye göre, Türkçe ibarelerle gazel ve ilâhî tarzında pek çok tasavvufî sırrı açıklamıştır.[70] Bursalı Mehmet Tahir’e göre, Yûnus’un ârifâne ilâhîleri sâde ve âmiyâne olmakla beraber, pek çok ârife göre tasavvuf ilminin inceliklerini ihtivâ etmektedir.”[71]

Yûnus’un kültürü sadece kendisine has “Türkçe” bir sûfî dili kurmasıyla sınırlı değildir. Onun dîvânı’nda âyet ve hadislerden, klâsik dönem mutasavvıflarından ve halk kahramanlarından pek çok alıntılar vardır. Bu şiirlerde sosyal olayların ve mahallî hayâtın izlerini canlı olarak görmek mümkündür. Türklerin İslâm medeniyeti dairesine girmesiyle birlikte yaşamaya başladığı kültür değişmelerinin de canlı bir şâhidi olan Yûnus, şiirlerinde bilhassa benzetmelere başvurduğu yerlerde bu değişmelerle ilgili önemli ip uçları vermektedir. Kısaca ifade edecek olursak, mutasavvıfımızın eserindeki Türk toplumu, akıncı bir medeniyetten ekinci bir medeniyete geçişin özelliklerini yaşayan bir toplumdur.

Mutasavvıfımızın şiirinde dikkatimizi çeken bir başka özellik de, irşâdî unsurlarla âşıkâne unsurların paralelliğidir. Bu yönüyle onun şiiri Hz. Mevlânâ’nın şiirine benzer. Şiirlerdeki öğreticilik, insana bıkkınlık verecek derecede değildir. Çünkü, bin bir aşk haliyle hallenen Yûnus, şiirinde tabiî bir edâ içindedir. Bu sebeple, denilebilir ki, ilâhîlerde, ilme’l-yakîn ve tefekkürle elde ettiği bilgi ayne’l-yakîn ve hakke’l-yakîn bilgi neticesinde meydana gelen hayrânlık ve aşkın potasında erimiştir. Yûnus, ilâhîlerinde insandaki değişmeyen özellik ve güzellikleri yakaladığı; sevgi, bilgi ahlâk, mutlak hakîkat, varlık, varoluş ve insan gibi bütün zaman ve mekânlarda tartışılan evrensel kavramlarla ilgili orijinal görüşler geliştirdiği için de ölümsüz bir klâsik kabul edilmelidir.

Nihâyet Yûnus şiirlerinde hayâtın kendisini anlatmaktadır.

Bu mektep şâir, klâsik sûfî kavramlarının Türkçe karşılıklarını ilk defa ve bilinçli olarak kullanan; kendisine hâs müşahhas bir ıstılâhî dil geliştiren kişidir. Anadolu’da Yûnus’tan sonra yaşayan pek çok şâir mutasavvıf artık Yûnus’un geliştirdiği bu dili kullanıp işlemiştir.

“Yûnus Mektebi”ni daha iyi anlamak ve şâirimizin asırlardan beri süregelen etkisini göstermek bakımından burada değişik zamanlarda ve farklı mekânlarda yaşayan “Yûnus dilinden konuşan” bazı mutasavvıf şâirlerden de bahsetmek yerinde olacaktır. Bütün bu şâirler bir Yûnus ekolünün ve dilinin varlığını açıkça ortaya koyacak niteliktedir. Yûnus bir yerde şöyle der:

Cümle şâir dost bahçesi bülbülü

Yûnus Emre arada dürrâclana

Yûnus kendisini her ne kadar -aralıklarla ve kesik kesik öten fakat sesi çok uzaklardan duyulan- “turaç kuşu”na benzetse de, bu, tevâzusundandır. Gerçekten de o, dost bahçesinin aşk terennüm eden bir bülbülüdür. Sonra gelenler bu aşk bülbülünün sesini taklit etmişlerdir.

Dîvânı bir tasavvuf ilmihâli olarak kullanılan ve hemen hemen bütün şiirleri Yûnus’a nazire olan XVII. asırda yaşayan Halvetî şâiri Niyâzî-i Mısrî’nin:

Niyâzî’nin ağzından Yûnus durur söyleyen

Herkese çün cân gerek Yûnus durur cân bana[72]

(Niyâzî’nin ağzından konuşan Yûnus’tur. Herkese hayât kaynağı olan bir mürşid gereklidir. Benim hayât ve ilhâm kaynağım da Yûnus’tur.) dediğine bakılacak olursa, Anadolu ve Rumeli coğrafyasında oluşan tasavvuf edebiyatı, esasen Yûnus Emre’den ibarettir. Yûnus’un anlaşılması demek, gerçekte Türkçe’nin, Türk dilinin ve bir bütün olarak İslâm tasavvufunun anlaşılması demek olacaktır. Bütün bu ifadelerin kanıtı Yûnus takipçilerinin dîvânlarında mevcuttur. Nitekim XVI. asır erenlerinden Elmalılı Vâhib Ümmî’nin:

Biz Yûnus’un sebakın evliyâdan okuduk

Gizli değil belliyiz şimdi zamân içinde

(Biz Yûnus’un ilâhîlerinde dile getirdiği hakîkatleri evliyâdan okuduk. Bu bilgileri zaman içinde hazmedip açığa çıkardık.) beytinde söz ettiği “Yûnus’un sebakı”, mutasavvıfın dîvânındaki düşüncelerinden başka bir şey değildir. Vâhib Ümmî’nin bu dersi, yani Yûnus’un fikirlerini “evliyâ” diye bahsettiği üstâdı Yiğitbaşı Ahmed Efendi’den aldığı mâlûmdur. Bu etki günümüze kadar dalga dalga devam etmiş gelmiştir. Nihayet Hak dostlarından Üsküdarlı Nasûhî (ö. 1718)’nin dervişi Enderun Kahyası İbrâhîm Efendi’ye gönderdiği bir mektûbunda söylediği “Yûnus, Mısrî, Nasûhî gönlü birdir, birdedir, bir iledir.”[73] sözü Yûnus’un vahdet ehli bir Hak dostu olarak tesirini çok iyi anlatmaktadır.

Diğer taraftan Yûnus’tan hemen sonra onun izinden giden, ayak bastığı yerlere ayak basarak seyr ü sülûk eden ve yol tecrübelerini söze döken pek çok mutasavvıf şâir yetişmiştir. Niyâzî-i Mısrî Hazretleri bir yerde: “Bu Mısrî denen balçığı her bir ayak basmak gerek” der. Mısrî olabilmek için bu elzemdir. Yûnus olmak için de, Yûnus’un izine basmak, onun yüzünü sürdüğü eşiğe yüz sürmek gerekir. Nitekim Yûnus’tan sonra onun üslûbuyla nutuklar kaleme alan ehlullahın her biri, gerçekte birer Yûnus yorumcusudur.

Esasen yazdığı şiirlerin hangi gönüllerde karşılık bulacağını daha bunları söylerken bilen Yûnus’un, şâirliğini isbât etmek gibi bir düşüncesi yoktu. O, eşyânın hakîkati için yollara düşmüştü; işi san’atla değil, “Sâni‘” ile, nakışla değil “nakkâş” ile alâkalıydı. Hak sırrının peşindeydi. Nihâyet sabırla aradığını buldu, “Hak’dan gelen şerbeti içti.” Yol tecrübelerini anlattı, ancak sırrını nâdâna vermedi. “Boncuk değil sır sözü!” diyerek dürr-i yektânın nâdânın eline verilmeyeceğini söyledi. O, Muhammedî sırra ulaşmak isteyenlere “Yûnus’un sözü şiirden, ammâ aslıdır kitâbdan” diyerek hakîkatin kaynağını gösteriyordu. Kaynak, “Ümmü’l-kitâb” idi. Ümmü’l-Kitâb (Özü Hakk’ın zatında gizli olan ana kitap Ra’d/39) okunmalıydı. Yûnus bu noktada bizi yaşadığı manevî hâlleri, nefeslerinde anlattığı gerçekleri tefekküre davet ediyordu. Yûnus bize bu daveti annemizin anladığı dil ile, “ana dilimiz Türkçe” ile yaptı. O, henüz emekleme dönemini yaşayan, sokakta ve evde konuşulan basit bir dili alıp mânâ dili haline getirmiş büyük bir kabiliyet idi. Bu sebeple hemen anlaşılmadı fakat, “devr ü zamân içinde” konuşulacağını, anlaşılacağını ve yorumlanacağını söylüyordu:

Yûnus senin sözlerin mânâdır bilenlere

Söyleyeler sözünü devr ü zamân içinde

Nitekim Yûnus’un sesi yankı bulmuş ve kendisinden sonra sayısız Allah dostu şâir, onun gözü ve dili olmuş, onun üslûbuyla binlerce ilâhî kaleme almışlardı. Bugün bu şahısların ve ortaya koydukları eserlerin tam bir listesini çıkarmak bile mümkün değildir. Yûnus’un izine basarak yürüyen erenlerden bazıları şunlardır:

Hacı Bayram-ı Velî (1430), Kaygusuz Abdâl (ö. 1444?), Eşrefoğlu Rûmî (ö. 1469), Kemâl Ümmî (ö. 1475), Seyyid Nesîmî (?-1404), Ömer Rûşenî (ö. 1486), İbrâhîm Tennurî (ö. 1482), Cemâl-i Halvetî (ö. 1496), Emir Sultân (ö. 1429), Hâmid-i Velî (Somuncu Baba, ö. 1413), Yûsuf-ı Hakîkî (ö. 1487), Akşemseddîn (ö. 1459), Şems-i Hudâ Akbıyık (ö. 1488), Şeyh Vefâ (ö. 1490), Kemâl-i Ümmî (ö. 1475), İbn İsâ-yı Saruhanî (ö. 1559), Dukaginzâde Ahmed (ö. 1557), Merkez Efendi (ö. 1550), Sarbân Ahmed (ö. 1545), Kaygusuz Vizeli Alâaddin (ö. 1563), Emir Ahmed Buharî (ö. 1516), Abdurrahîm-i Tirsî (ö. 1519), Sünbül Sinân (ö. 1529), İbrâhîm Gülşenî (ö. 1533), İbrâhîm Ümmî Sinân (ö. 1551), Bursalı Üftâde (ö. 1580), Şemseddîn-ı Sivasî (ö. 1597), Seyyid Nizâmoğlu Seyfullah Halvetî (ö. 1601), Eroğlu Nûri (ö. 1605), Hâşimî Emir Osman (ö. 1594), Uşaklı Matlaî (ö. XVII. asır), Uşaklı Şeyhî (ö. 1725), (ö. 1595), Vâhib Ümmî (ö. 1595), Elmalılı Sinân Ümmî (ö. 1657), Niyâzî-i Mısrî (ö. 1694), Gülâboğlu Askerî (1693), Müftî Dervîş (ö. XVII. asır), İdrîs-i Muhtefî (ö. 1615), Bezcizâde Muhyî (ö. 1611), Zâkirî (ö. 1622), Hüseyin Lâ-mekânî (ö. 1624), Dervîş Osmân (ö. 1627), Azîz Mahmûd Hüdâyî (ö. 1628), Bosnalı Abdullah (ö. 1645), Abdülahad Nûrî (ö. 1650), Akkirmanlı Nakşî (ö. 1651), Zâkirzâde Abdullah Bîçâre (ö. 1657), Sun’ullah Gaybî (ö. 1676), Divitçizâde Mehmed Tâlib (ö. 1679), Dervîş Himmet Efendi (ö. 1684), Mehmed Nazmî (ö. 1700), Oğlanlar Şeyhi İbrâhîm Efendi (ö. 1655), Fenâyî Cennet Mehmed (ö. 1664), La’lî-i Fenâyî (ö. 1701), Abdülhay Celvetî (ö. 1705), Abdüssamed (ö. 1670), Ahmed-i Rûmî (ö. 1632), Enverî (ö. 1694), Bülbülcüzâde Fethî (ö. 1694), Ömer Fuâdî (ö. 1636), Gafûrî-i Celvetî (ö. 1667), Kul Nesîmî (ö. ?), Câhidî Ahmed (ö. 1659), Bezcizâde Muhyiddin (ö. 11611), Bursalı İsmâil Hakkı (ö. 1724), Zâtî Süleyman Efendi (ö. 1738), Nasûhî-i Üsküdarî (1717), Ünsî Hasan Efendi (ö. 1721), İbrâhîm Hâs (ö. 1762), Seyyid Emirkâsımzâde (ö. 1718), Neccârzâde Şeyh Rıza (ö. 1746), Erzurumlu İbrâhîm Hakkı (ö. 1772), Edirneli Gülşenî Hasan Sezâî (ö. 1738), Himmetzâde Abdullah (ö. 1710), Himmetzâde Abdüssamed (ö. 1743), Cemâleddin-i Uşşâkî (ö. 1750), Hâşim Baba (ö. 1782), Kabûlî Mustafa Efendi (ö. 1712), Kenzî Hasan (ö. 1714), İsâ Mahvî (ö. 1715), Nûreddin Cerrâhî (ö. 1720), Kulalı Nuzûlî (ö. 1744), Salâhî-i Uşşâkî (ö. 1782), Selîm Dîvâne (ö. 1756), Kuşadalı İbrâhîm Halvetî (ö. 1845), Mustafa Zekâî (ö. 1812), Mustafa Selâmî (ö. 1813), Bursalı Şeyh Kaygulu (ö. 1818), Maraşlı Ahmed Kuddûsî (ö. 1848), Mehmed Ali Hilmi Dede Baba (ö. 1907), Edip Harâbî (ö. 1918), Erzincanlı Hayyât Vehbî (ö. 1847), Şemsî-i Hayâlî (ö. 1874), Edremidli Aczî (Ö. 1866), Âdile Sultân (ö. 1825), Enderunlu Alî Âlî (ö. 1856), Aydî Baba (ö. 1243), Giritli Alî (ö. 1798)), Mehmed Es’ad Mevlevî (ö. 1911), Hüseyin Fahreddin Dede (ö. 1278), Üzüm Dedesi Denizlili Hulûsî Efendi (ö. 1907), Şeyh Mustafâ Rûmî-i Halvetî (ö. 1879), Müştâk Baba (ö. 1831), Şeyh İbrâhîm Şevkî (ö. 1897), Köstendilli Mollazâde Süleyman Şeyhî (ö. 1820), Şeyhî Mehmed Celâleddin Dede (ö. 1908), Basrî Tapdık Baba (ö. 1949), Osman Bedreddin-i Erzurumî (ö. 1924), Abdülkâdir-ı Belhî (ö. 1923), Muhammed Es’ad-ı Erbilî (ö. 1931), Fânî (Lütfi Filiz) (ö. 2007), Ganiyy-i Muhtefî (ö. 2008 ), Abdülazîz Mecdi Tolun (ö. 1941), Rüşdî İbrâhîm Önal (ö. 1964), Sırrî (Muharrem Hilmi Efendi (ö. 1951), Mehmed Şemseddîn-i Mısrî (ö. 1936), Hüseyin Şemsi Ergüneş (ö. 1968), Şevket Turgut Çulpan (ö. 1990), Şevki Koca (ö. 2003), Hüseyin Vassâf (ö. 1929), Osman Kemâlî (ö. 1954) vd.

Sözün özü, Yûnus Emre ilâhîleriyle, cân evimizde imân meşâlesini ateşleyip gitmiş, adını sonsuza mühürlemiş bir gönül insanıdır. Biz onun sözleriyle, dünyaya, davâ için değil mânâ için geldiğimizi fark ettik. İnsan olmanın, gönül yapmanın, Muhammedî ahlâkın, Allah’ın ahlâkıyla ahlâklanmanın ne demek olduğunu öğrendik. Biz onun sözleriyle sevgi ve bilgi kanatlarıyla aslımıza nasıl döneceğimizi anladık.

Yûnus Emre…

Dün olduğu gibi bugün de ilâhîleriyle ölü gönüllerimize nefes olmaya, gönüller yapmaya devam etmektedir, vesselâm.

Lâmiî, Nefahât Tercemesi, s. 691.

Âşık Çelebî, Meşâirü’ş-Şuarâ, vr. 98b.

Şeyhî Süleyman Efendi, Bahrü’l-Velâye, vr. 143b.

Bursalı Mehmed Tahir, Aydın Vilâyetine Mensup Meşâyıh, Ulemâ, Şuarâ, Müverrîhin ve Etibbâ’nın Terâcim-i Ahvâli, İzmir 1324, s. 193.

Muhammed Nûr, Mısrî Niyâzî Dîvânı Şerhi, İstanbul 1976, s. 36.

Üsküdarlı Nasûhî, Mürâselât, MÜ. İlâhiyat Fakültesi Ktp. Tasnif dışı Yz., Vr. 4a.

YÛNUS EMRE DÎVÂNI
SEÇMELER

1

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Sensiz yola girer isem çârem yok adım atmağa

Gövdemde kuvvetim sensin başım götürüp gitmeğe

2 Gönlüm canım aklım bilim senin ile karâr eder

Pervâz vururlar dembedem uçuban dosta gitmeğe

3 Kendiliğinden geçeni doğan eder mâşûk anı

Ördek ü kekliğe salar sürü edüben tutmağa

4 Âşık mı diyem ben ona Tanrı’nın Uçmağ’ın seve

Uçmak dahi tuzak imiş mü’min cânların tutmağa

5 Ganî Cebbâr aşk erine bin Hamza’ca kuvvet verir

Dağları yerinden ırar yol eyler dosta gitmeğe

6 Yüz bin Ferhâd külüng almış kazar dağlar bünyâdını

Kayalar kesip yol eyler Âb-ı Hayât akıtmağa

7 Âb-ı Hayât’ın çeşmesi âşıkların visâlidir

Kadehi dolu yürüdür susamışları yakmağa

8 Âşık kişi miskîn olur yol içinde teslîm olur

Kim n’iderse boyun bura çâre yok gönül yıkmağa

9 Yedi veyil Tamu’sunu kül eyler âşıklar âhı

Kasd eder sekiz Uçmağ’ı nûr ede nûra katmağa

10 Bildik gelenler geçdiler gördük konanlar göçdüler

Aşk şarâbın içen cânlar uymaz göçmeğe konmağa

11 Tutulmadı Yûnus cânı geçdi Tamu’dan Uçmak’dan

Yola düşüp dosta gider gene aslın ulaşmağa

2

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün müstef’ilün

1 Aşk davâsın kılan kişi hîç anmaya hırs u hevâ

Aşk evine girenlere ayruk ne meyl ü ne vefâ

2 Gerçek âşık olan kişi anmaya dünyâ âhiret

Âşık değildir ol kişi yürüye izzeti kova

3 Her kim izzetden geçmedi âşıklık bühtândır ona

Hergiz girdiği yok durur aşk ile izzet bir eve

4 Dili ile aşk diyenler bilmediler aşk neydiğin

Benim cevâbım sen eyit aşka izzet midir bahâ

5 İzzet ü erkân kamusu bunlardır dünyâ sevgisi

Aşkdan haber eyitmesin kim dünyâ izzetin seve

6 Dünyâ vü izzet aşk ile bunlar sâzkâr olmadı

Vallâh nükte benim değil aşk hâzırdır görmez revâ

7 Her kimde kim aşk var ise ayruk ne sığar ol yere

Dost döşeğine geçemez at u katır yâhûd deve

8 Bu cümle âşık olanlar aşk ile geldiler bile

Müşâhedeye gark olan düşmeyiserdir ol ava[74]

9 Yûnus’u âşık deyüben zinhâr özenip gelmeniz

Çok bezirgân ziyân eder varıcağız ırak çava

3

1 Bir kez yüzün gören senin ömrünce hîç unutmaya

Tesbîhi sensin dilinde ayruk nesne eyitmeye

2 Tâatına duran zâhid nazarına erer ise

Tesbîhini unudup ol ayruk secde de etmeye

3 Ağzına şeker aluban gözleri sana tuş olan

Unuda şekerini ayruk çiğneyüben yutmaya

4 Yüzün şöyle berk vurur cümle mülk aydın olur

Ayın on dördü gecesi senden sebak etmeye

5 Ben seni sevdiğim için eğer bahâ derler ise

İki cihân mülkün verem dahi bahâsı yetmeye

6 İki cihân dopdolu bâğ u bostân olur ise

Senin kokundan iyi gül bostân içinde bitmeye

7 Gül ü reyhânın kokusu âşık ile mâşûkadır

Âşık olanın mâşûku hergiz ögünden gitmeye

8 İsrâfil sûrın üricek mahlûkât durugelicek

Senin ününden artuk hîç kulağım işitmeye

9 Zühre yere inübeni sâzın nüvaht eyler ise

Âşıkın işreti sensiz gözü ol yana gitmeye

10 N’ider âşık hânumânı sensiz cihânı yâ cânı

İki cihân fedâ sana kimsene gümân tutmaya

11 Sekiz Uçmağ’ın Hûrîsi eğer bezenip geleler

Senin sevginden özgeyi gönlüm hîç kabûl etmeye

12 Bu dünyada ne ola kim âhiretde ol olmaya

Hûri’yle Gılmân gelicek âşık elin uzatmaya

13 Yûnus seni seveliden beşâret oldu cânına

Her dem yeni dirlikdedir hergiz ömrün eskitmeye

4

Müstefi’lün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 İki cihân zindân ise gerek bana bostân ola

Ayruk bana ne gam gussa çün inâyet dostdan ola

2 Varam ol dosta kul olam her dem açılam gül olam

Hem söyleyem bülbül olam durağım gülistân ola

3 Ol dost yüzün gördü gözüm erenlere toprak yüzüm

Söz bilene iş bu sözüm gerek şekeristân ola

4 Sensiz iki cihân benim zindân görünür gözüme

Senin aşkınla bilişen gerek hâssü’l-hâsdan ola

5 Her davâdan geçen kişi Hak’dan yana uçan kişi

Aşk şarâbın içen kişi geh esrük geh mestân ola

6 Kördür münâfıkın gözü yarın kara koyar yüzü

Halkın bana acı sözü gerek şekeristân ola

7 Her dem yüzüm yere vuram Allah’ıma şükür kılam

Ben benliğim dosta verem ne davâ ne destân ola

8 Aşka döyemedi özüm gensizin açıldı râzım

Yûnus senin iş bu sözün âlemlere destân ola

5

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Aşk eteğin tutmak gerek âkıbet zevâl olmaya

Aşkdan bir elif okuyan kimseden suâl olmaya

2 Aşk dediğin bilir isen aşka gönül verir isen

Aşk yoluna mâl ne olur cân dahi muhâl olmaya

3 Âsil-zâdeler nişânın eğer bilmek diler isen

Her sözünün mânâsı var sözü sebüksâl olmaya

4 Âriflerden nişân budur her gönülde hâzır ola

Kendini teslîm eyleye sözde kîl ü kâl olmaya

5 Görmez misin sen arıyı her bir çiçekden bal eder

Sinek ile pervânenin yuvasında bal olmaya

6 Eğer güher ister isen hizmet eyle âriflere

Câhil bin söz söyler ise mânâda miskâl olmaya

7 Miskîn Yûnus zehr-i kâtil aşk elinden tiryâk olur

İlm ü amel zühd ü tâat pes aşksız helâl olmaya

6

1 Anmaz mısın sen şol günü gözün nesne görmez ola

Düşe sûretin toprağa dilin haber vermez ola

2 Çün Azrâîl’i ne tuta assı kılmaz ana ata

Kimse döymez o heybete halkdan meded ermez ola

3 Gele sana cân alıcı dahı cân alır kılıcı

Aklını başdan alıcı bir dem amân vermez ola

4 Evvel gele şol yuyucu ardınca şol su koyucu

İledip kefen sarıcı bunlar hâlin bilmez ola

5 Oğlan gider dânışmana saladur dosta düşmana

Sonra gelmek peşîmâna sana assı kılmaz ola

6 Ağaç ata bindireler sinden yana göndereler

Yer altına indireler kimse ayruk görmez ola

7 Üç güne dek oturalar hep işini bitireler

Ol dem dile getireler ayruk kimse anmaz ola

8 Yûnus miskîn bu öğüdü sen sana versen yeğ idi

Bu şimdiki mahlûkâta öğüt assı kılmaz ola

7

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün müstef’ilün

1 Ey pâdişâh ey pâdişâh uş ben beni verdim sana

Genc ü hazînem kamusu sensin benim önden sona

2 Evvel dahi bu akl u cân seninleyidi asl-ı kân

Âhir geri sensin mekân onda varam senden yana

3 Bu âh ile bu zâr ile bu hikmeti kim ne bile

Bilse dahi gelmez dile tutdum yüzüm senden yana

4 Dursam seninle dururum baksam seninle bakarım

Her kancaru kim yürürüm gönlüm yönü senden yana

5 Sensin bana cân u cihân sensin bana genc-i nihân

Senin durur assı ziyân ne iş gele benden bana

6 Yûnus sana tutdu yüzün unutdu cümle kendözün

Cümle sana söyler sözün sensin söz söyleden bana

8

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Anma mısın sen şol günü cümle âlem hayrân ola

N’idesini bilemeye bî-hod u ser-gerdân ola

2 İsrâfil sûrunu üre cümle mahlûk turu gele

Dirilüben haşre vara anda kâzî Sübhân ola

3 Zebânîler çeke tuta götüre Tamu’ya ata

Deri yana sünük düte dün-gün işi efgân ola

4 Mâlik çağıra Tamu’ya çek anı meydâna getir

Hak korkusundan Tamu’da titreyüben figân ola

5 Mâlik eydür hey hey Tamu korkubanı titrer kamu

Tanrı buyruğun tutmayan anda bişe biryân ola

6 Dağlar yerinden ırıla heybetinden gök yarıla

Yıldızlar bağı kırıla düşe yere perrân ola

7 Yazıklarımız tartıla anca perdeler yırtıla

Bilmediğin günâhların anda sana ayân ola

8 Yûnus eydür iş bu sözü dergâhına tutgıl yüzü

Diler Hak’ı göre gözü hem inâyet andan ola

9

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Aceb aceb ne nesnedir bu derd ile firâk bana

Cânımı serhoş eyledi aşk ağusu tiryâk bana

2 Kimin ki renci var ise derdine dermân istesin

Kesdi benim bu rencimi dermân oldu bu derd bana

3 Aşk oduna yan der isen gönüllere gir der isen

Karanular aydın ola ne kandîl ü çerâk bana

4 Gökden inen dört kitâbı günde bin kez okur isen

Erenlere münkir isen dîdâr ırak senden yana

5 Miskîn Yûnus erenlere tekebbür olma toprak ol

Toprakda biter küllîsi gülistânı toprak bana

10

1 Benem ol aşk bahrîsi denizler hayrân bana

Deryâ benim katremdir zerreler ummân bana

2 Kâf dağı zerrem değil ay u güneş bana kul

Aslım Hak’dır şek değil mürşiddir Kur’ân bana

3 Çün dosta gider yolum mülk-i ezeldir ilim

Hak’dan söyler bu dilim ne kul ne sultân bana

4 Yok idi bu bârigâh var idi ol pâdişâh

Âh bu aşk elinden âh derd oldu dermân bana

5 Âdem yaradılmadan cân kalıba girmeden

Şeytân lânet olmadan Arş idi sayvân bana

6 Diledi göre yüzün işide kendi sözün

Nazar kıldı bir kezin anda cân verdi bana

7 Yaradıldı Mustafâ yüzü nûr gönlü safâ

Ol kıldı Hakk’a vefâ andandır ihsân bana

8 Doğdu ol dîn metâ’sı ondan oldu kamusu

Âdem Halîl ü Mûsâ hüccet ü bürhân bana

9 Âşık dilin bilmeyen yâ delidir yâ dehrî

Ben kuş dilin bilirim söyler Süleymân bana

10 Yûnus Emrem bu yolda eksikliğin bildirir

Mest oluban çağırır dervîşlik bühtân bana

11

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Her kim bana ağyâr ise Hak Tanrı yâr olsun ona

Her kancaru varır ise bâğ u bahâr olsun ona

2 Bana ağu sunan kişi şehd ü şeker olsun aşı

Gelsin kolay cümle işi eli erer olsun ona

3 Önümce kuyu kazanı Hak tahtın ağdırsın onu

Ardımca taşlar atanı güller nisâr olsun ona

4 Acı dirliğim isteyen tatlı dirilsin dünyâda

Kim ölümüm ister ise bin yıl ömür versin ona

5 Her kim diler ben hâr olam düşman elinde zâr olam

Dostları şâd u düşmânı dost u ağyâr olsun ona

6 Her kim diler ise benim o dostumdan ayrıldığım

Gözlerinden hicâb gitsin dîdâr ayân olsun ona

7 Miskîn Yûnus’un dünyada güldüğünü işitmeyin

Ağladığım isteyene gözüm pınar olsun ona

12

1 Aceb bu benim cânım âzâd ola mı yâ Rab

Yoksa yedi Tamu’da yana kala mı yâ Rab

2 Aceb bu benim hâlim yer altında ahvâlim

Varıp yatıcak yerim akreb dola mı yâ Rab

3 Allah olıcak kâzî bizden ola mı râzî

Görüp Habîb’i bizi şefî’ ola mı yâ Rab

4 Cân hulkuma geldikde Azrâîl’i gördükde

Yâ cânımı aldıkda âsân ola mı yâ Rab

5 Yûnus kabre vardıkda Münker-Nekir geldikde

Bana suâl sordukda dilim döne mi yâ Rab

13

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Ulu ulu günâhlarım yüz komadı bana Çalap

Hîç kimse çâre kılmadı döndüm yine sana Çalap

2 Âlimlere sordum nedir dermân günâhlı derdime

Onlar dahi eyitdiler dermân ana yine Çalap

3 Vâde yetip öliceğez ol sinleye varıcağaz

Zebânîler geliceğez sen inâyet eyle Çalap

4 Zebânîler çün geleler beni yalınız bulalar

Bilmediğim dil soralar sen yardım eylegil Çalap

5 Gürde soralar bu sözü esirgemez anlar bizi

Biz de sana tutduk yüzü sen esirge bizi Çalap

6 Sensin bu benim sultânım bu cânlar içinde cânım

Çokdur benim günâhlarım sen meded eylegil Çalap

7 Uçmak’daki Hûrîleri giymiş anlar nûr donları

Ne bahtılı mü’minleri bize nasîb eyle Çalap

8 Durmayıp söylerim sözüm günâhıma göyner özüm

Günâhlı Yûnus’un sözün sen kabûl eylegil Çalap

14

1 Aşk îmâmdır bize gönül cemâat

Kıblemiz dost yüzü dâimdir salât

2 Cân dost mihrâbına secdeye vardı

Yüz yere vuruban eder münâcât

3 Beş vakt tertîbimiz bir vakte geldi

Beş bölük oluban kim kıla tâat

4 Şerîat eydür bize şartı bırakma

Şart ol kişiyedir eder hıyânet

5 Dost yüzün göricek şirk yağmâlandı

Anınçün kapıda kaldı şerîat

6 Münâcât gibi vakt olmaz arada

Kim ola dost ile bu demde halvet

7 Kimsene dînine hilâf demeziz

Dîn tamâm olıcak doğar muhabbet

8 Erenler nefesidir devletimiz

Anınçün fitneden olduk selâmet

9 Kâlû belî dedik evvelki demde

Dahi bugündür ol dem ü bu sâat

10 Doğruluk bekleyen dost kapısında

Gümânsız ol bulur ilâhî devlet

11 Yûnus öyle esîrdir ol kapıda

Diler ki olmaya ebedî râhat

15

1 Aşk makâmı âlîdir aşk kadîm ezelidir

Aşk sözünü söyleyen cümle kudret dilidir

2 Dinleyen ol işiden ol gören ol gösteren ol

Her sözü söyleyen ol sûret cân menzilidir

3 Sûret söz kanda buldu kanda sözü iş oldu

Sûrete kendi geldi dil hikmetin yoludur

4 Sûretler ün diyemez söz kendisiz söylenmez

İşler hicâbsız olmaz risâlet hâsılıdır

5 Bu bizim işretimiz oldur bu lezzetimiz

İçip esridiğimiz aşk şerbeti gülüdür

6 Onu ona dersin onun söyleyen ol söz onun

Ol bizimdir biz onun gayrı tesbîh dilidir

7 Yûnus sözün tak kılan görmedi münkir olan

Ömrün zulmete salan marifet yoksuludur

16

1 Ey beni ayıblayan gel beni aşkdan kurtar

Ger elinden gelmezse söyleme fâsid haber

2 Âşıkların ahvâli mâşûk katında biter

Sözün var ona söyle benim elimde ne var

3 Dost yüzünden nikâbı her kim giderdi ise

Hicâb kalmadı ona ayruk ne hayr u ne şer

4 Hîç kimesne kendiden hâlden hâle gelmedi

Âşıkların cânına mâşûka vurur minkâr

5 Kim ki aşk kadehinden bir zerre içdi ise

Ona ne akl u ne us ne esrik ü ne humâr

6 Tek ben değilem âşık ol mâşûk nazarında

Aşk yoluna cân fedâ benim gibi sâd-hezâr

7 Âşıkların hâlini âşık olanlar bilir

Aşk bir gizli haznedir gizli gerekdir esrâr

8 Korkarım söylemeğe şerîat edebinden

Yoksa eydeydim sana dahi ayruksu haber

9 Kim vere bu dil ile ol mâşûkadan haber

Meğer ol kimseler kim cân içinde cânı var

10 Yûnus ölürse ne gam aşk içinde kardaşlar

Aşk yoluna uyağan mâşûk burcunda biter

17

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Bir kişiden sorgıl haber kim mânâdan haberi var

Bir kişiye vergil gönül cânında aşk eseri var

2 Şunun ki taşı hoş durur bilin kim içi boş durur

Dün gün öter baykuş durur sanman bütün duvârı var

3 Bir devlengeç yuva yapar yürür ilden yavru kapar

Doğan ileyinden sapar zir’elinde murdârı var

4 Yokdur doğanla birliği ya Hakk’a lâyık dirliği

Bir kişiden um erliği onun safâ nazarı var

5 Sûret ile çokdur âdem değmesinde yokdur kadem

Evvel âhir ol pîş-kadem bir Muhammed serveri var

6 İven yolu durur mîşe mîşe kolaydır kolmaşa

Mîşe olan yerde paşa hârâmî çok anterî var

7 Şeyh ü dânişmend ü velî cümlesi birdir er yolu

Yûnus’dur dervîşler kulu Tapduk gibi serveri var

18

1 Ey aşk eri aç gözünü yer yüzüne kılgıl nazar

Gör bu latîf çiçekleri bezenüben Hakk’a gider

2 Bunlar yazın bezenüben dostdan yana uzanuban

Bir sor ahî bunlara sen kancarudur azm-i sefer

3 Her bir çiçek bin nâz ile öğer Hakk’ı niyâz ile

Her murgu hoş âvâz ile ol pâdişâhı zikreder

4 Öğer onun kâdirliğin her bir işe hâzırlığın

İllâ ömür kâsırlığın anıcağız rengi döner

5 Rengi döner günden güne toprağa dökülür gene

İbret durur anlayana bu ibreti ârif duyar

6 Bu sırrı ger duya idin ya bu gamı yiye idin

Yerinde eriye idin gideydi senden kâr u bâr

7 Ne gelmeğin gelmek durur ne bilmeğin bilmek durur

Son menzilin ölmek durur duymadın aşkdan bir eser

8 Bildik gelen geçer imiş konan geri göçer imiş

Aşk şerbetin içer imiş her kim bu mânâdan duyar

9 Yûnus bu sözleri kogıl kendözünden elin yugıl

Senden ne gele bir digil çün Hak’dan ola hayr u şer

19

1 Söylememek harcısı söylemeğin hâsıdır

Söylemeklik harcısı gönüllerin pâsıdır

2 Bu gönüller pâsını yuyuban gidermeğe

Şol sözü söylegil kim sözün hülâsasıdır

3 Sözü doğru diyene Kuli’l-Hak dedi Çalap

Bunda yalan söyleyen yarın utanasıdır

4 Yetmiş iki millete birlik ile bakmayan

Şer’ ile evliyâsa hakîkatde âsîdir

5 Şer’ ile hakîkatin vasfını eydem sana

Şerîat bir gemidir hakîkat deryâsıdır

6 Niçe ki muhkem ise tahtaları geminin

Mevc urıcağaz deniz onu uşanasıdır

7 Şûrîde olanların bî-nihâyet dünyâda

Akl u gönül fehm ü cân fikir onun nesidir

8 Biz tâlibleriz her dem aşk sebakın okuruz

Tanrı verir sebakı aşk hod müderrisidir

9 Bundan içeri haber işit eydeyin ey yâr

Hakîkatin kâfiri şer’in evliyâsıdır

10 Geyikli Baba bize bir kez nazar kılaldan

Hâsıl oldu Yûnus’a her ne ki vâyesidir

20

1 Ko ölmek endîşesin âşık ölmez bâkîdir

Ölmek senin nen ola çün cânın ilâhîdir

2 Ölümden ne korkarsın korkma ebedî varsın

Çün kim işe yararsın bu söz fâsid davîdir

3 Nazar kıl bu gevhere ya bu bir gizli nûra

Nûr kaçan yavu vara çün Hak nazargâhıdır

4 Kâlû belâ denmeden kadîmden bile idik

Key anlagıl neydiğin bilişin kandağıdır

5 Şükr eylegil Hâlik’a ol durur Hayyü’l-Bekâ

Ona varırsın mutlaka bâri şükrle varı dur

6 Ezelî biliş idik birliğe bitmiş idik

Sen bu sûrete bakma vücûd cân vi’âsıdır

7 Bu ezelî birliği yâ bu cihân dirliği

Yâ bu gönül birliği bil kudret budağıdır

8 Yadlık yokdur bilene dirlik tutagelene

Bilelik söyleyene vuslat yolu kavîdir

9 Hükm-i revân mülküne ol işi kendi bile

Çün iş geldi hâsıla bu mülk varlık evidir

10 Yûnus beşâret sana gel derler dostdan yana

Küllü şey’in yerci ‘ilâ aslih söz aslıdır

21

1 Cânını aşk yoluna vermeyen âşık mıdır

Cehd eyleyip ol dosta ermeyen âşık mıdır

2 Aşk kadehinden içip nefs dileğinden geçip

Hak yoluna er gibi durmayan âşık mıdır

3 Dost sevgisin gönülde cân ile berkitmeyen

Tûl-ı emel defterin dürmeyen âşık mıdır

4 Dâim riyâzât çekip halvetlerde diz çöküp

Hak dîdârı eserin görmeyen âşık mıdır

5 Aşka tanışık sığmaz değme cân göğe ağmaz

Pervâne gibi oda yanmayan âşık mıdır

6 Kişi dertli olıcak dermân isteyen olur

Kendi derdi dermânın sormayan âşık mıdır

7 Ey Yûnus sen dostunun cefâsına katlangıl

Yüreğine aşk okun vurmayan âşık mıdır

22

1 Ger vuslata erdin ise bu derd ile firâk nedir

Dostu yakın gördün ise bu bakdığın ırak nedir

2 Vuslat eri olan kişi gerek varlıkdan mahv ola

İş bu yola girmekliğe bir görelim yerak nedir

3 Vuslat eri oldun ise göz hicâbın bildin ise

Dostu ayân gördün ise bu varlığı bırak nedir

4 İlim hod göz hicâbıdır dünyâ âhret hesâbıdır

Kitâb hod aşk kitâbıdır bu okunan varak nedir

5 Zinhâr gözünü açagör nefs tuzağını seçegör

Dost mahfiline geçegör ondan yiğrek durak nedir

6 Eydirsin kim gözüm görür davâya mânâya irür

Gündüz güneş şûle verir gece yanan çerâk nedir

7 Yûnus der eşkere nihân Hak doludur iki cihân

Gelsin beri dosta giden Hûr u Kusûr Burâk nedir

23

Müstef’ilün müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Merdân-ı Hak bu dünyâda maksûdlara kalmadılar

Mülk-i bekâ bulmuş iken meyl-i fenâ kılmadılar

2 Mâlûmdur ahî yol eri Mevlâ için n’etdikleri

Mihnet içinde her biri miskîn olup gülmediler

3 Müştâkların oldur işi müdâm akar gözü yaşı

Mutlak Hakk’ı seven kişi mâla câna kalmadılar

4 Meşhûr olup geldi yola Mansûr olan derdi bile

Mecnûn misâl oldu dile mâşûkdan ayrılmadılar

5 Mahkûm isen sen bu işe münkir gibi deme n’işe

Müşkili yok başdan başa mü’min olan ölmediler

6 Mahlûk bilisinden geçen Mi’râc dapa oldur uçan

Mânâ şarâbını içen mestlikden ayılmadılar

7 Menzil bu aşkdır Yûnus’a minnet şükür yüz bin Hakk’a

Menzil bulan buldu mülke medh ile ırılmadılar

24

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Ey sözlerin aslın bilen gel de bu söz kandan gelir

Söz aslını anlamayan sanır bu söz benden gelir

2 Söz var kılar gönülü şâd söz var kılar bilişi yad

Eğer horluk eğer izzet her kişiye sözden gelir

3 Söz karadan akdan değil yazıp okumakdan değil

Bu yürüyen halkdan değil Hâlik âvâzından gelir

4 Ne elif okudum ne cim ne varlıkdandır kelecim

Bilmeye yüz bin müneccim tâli’im ne yıldızdan gelir

5 Şûle bize aydan değil aşk eri bu soydan değil

Rızkımız bu evden değil deryâ-yı ummândan gelir

6 Evvel gönül levhinde Hak yazmış idi çün bir varak

Bu şimdi okunan sebak ezel-i âzâldan gelir

7 Evvel hitâb kılur câna cânı ondan gelir tene

Biz âletiz bahâne ayruk ne elimizden gelir

8 Aklımız ol levhe bakar gizli marazlarım açar

Söz gelir gönlüme akar söz dile ansızın gelir

9 Biz bir bahâne arada ayruk de elden ne gele

Hak çün emir eyler câna bu keleci andan gelir

25

1 Bu vücûdum şehrine bir dem giresim gelir

İçindeki sultânın yüzün göresim gelir

2 İşidirem sözünü göremezem yüzünü

Yüzünü görmekliğe cânım veresim gelir

3 Mâşûka halvetinin yedi kapısı vardır

Ol kapıdan içeri seyrân kılasım gelir

4 Her kapıda bir kişi yüz bin çerisi vardır

Aşk kılıcın kuşanıp cümle kırasım gelir

5 Erenlerin sohbeti artırır marifeti

Bî-derdleri sohbetden her dem süresim gelir

6 Leylâ-yı Mecnûn benim şeydâ-yı Rahmân benim

Leylâ yüzün görmeğe Mecnûn olasım gelir

7 Dost oldu bize mihmân bunca yıl bunca zamân

Gerçek İsmâîl gibi kurbân olasım gelir

8 Erenlerin nazarı toprağı gevher eyler

Erenler kademinde toprak olasım gelir

9 Yârimden elçi gelir cânımdan ulak diler

Merkebden inübeni yayan varasım gelir

10 Miskîn Yûnus’un nefsi dört tabîat içinde

Aşk ile cân sırrına pinhân varasım gelir

26

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Hak bir gönül verdi bana hâ demeden hayrân olur

Bir dem gelir şâdî olur bir dem gelir giryân olur

2 Bir dem sanasın kış gibi şol zemheri olmuş gibi

Bir dem beşâretden doğar hoş bâğ ile bostân olur

3 Bir dem gelir söyleyemez bir sözü şerh eyleyemez

Bir dem dilinden dür döker dertlilere dermân olur

4 Bir dem çıkar Arş üzere bir dem iner tahte’s-serâ

Bir dem sanasın katredir bir dem taşar ummân olur

5 Bir dem cehâletde kalır hîç nesneyi bilmez olur

Bir dem dalar hikmetlere Câlinûs u Lokmân olur

6 Bir dem dîv olur ya perî vîrâneler olur yeri

Bir dem uçar Belkîs ile sultân-ı ins ü cân olur

7 Bir dem görür olmuş gedâ yalın tene geymiş abâ

Bir dem ganî himmet ile Fagfûr u hem Hakân olur

8 Bir dem gelir âsî olur Hak zihnini yavu kılur

Bir dem gelir kim yoldaşı hem zühd ü hem îmân olur

9 Bir dem günâhın fikr eder dos doğru Tamu’ya gider

Bir dem görür Hak rahmetin Uçmaklara Rıdvân olur

10 Bir dem varır mescidlere yüzün sürer onda yere

Bir dem varır deyre girer İncîl okur ruhbân olur

11 Bir dem gelir Mûsâ olur yüz bin münâcâtlar kılur

Bir dem girer kibr evine Firavn ile Hâmân olur

12 Bir dem gelir Îsâ gibi ölmüşleri diri kılur

Bir dem gelir gümrâhleyin yolunda sergerdân olur

13 Bir dem döner Cebrâîl’e rahmet saçar her mahfile

Bir dem gelir gümrâh olur miskîn Yûnus Hayrân olur

27

Mefâ’îlün Mefa’ilün Fe’ûlün

1 Benim gönlüm gözüm aşkdan doludur

Dilim söyler yari yüzüm suludur

2 Öd ağacı gibi yanar vücûdum

Tütünüm göklere seher yelidir

3 Çokal cevşen bu aşk oduna döymez

Oku câna batar katı yalıdır

4 Senin aşkın deniz ben bir balıcak

Balık sudan çıka hemen ölüdür

5 Okuram şâhımı kendi dilimce

Şâhım eydür bana her dem gelidur

6 Seni sevenlerin ola mı aklı

Bir dem uslu ise her dem delidir

7 Yûnus sen Tapduk’a kılgıl duâlar

Âşıklar meydânı Arş’dan uludur

28

1 Ey dost seni severem cân içre yerin vardır

Dün gün uyumaz oldum acâib hâlim vardır

2 Sen gülü görür iken dikene sunma elin

Düşmândan ne korkarsın çün doğru yârim vardır[75]

3 Düşmânlar eydür bana söz demek kandan sana

Bana söz demek kandan benim üstâdım vardır

4 Ele getirdiğini miskînlere harc eyle

Niçe çok yaşar isen sonucu ölüm vardır

5 Bunda kendözün gören ol durur yolda kalan

Benim bir karıncaya vallâh isnâdım vardır

6 Tanla durugelicek bülbülleyin söylerim

Gönülde mânâ biter dertli ciğerim vardır

7 Yûnus Emre kendözün toprağa vurgıl yüzün

Mâşûkaya yaraşır bir miskînliğim vardır

29

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Sensin benim cânım cânı sensiz karârım yok durur

Uçmak’da sen olmaz isen vallâh nazarım yok durur

2 Baksam seni görür gözüm söyler isem sensin sözüm

Seni gözetmekden dahi yiğrek şikârım yok durur

3 Söyler isem dilimdesin ger tek dursam gönlümdesin

Gönlüm gözüm seni sever ayruk nigârım yok durur

4 Çün ben beni unutmuşam şöyle ki sana gitmişem

Ne kâlde ne hâlde isem bir dem karârım yok durur

5 Eğer beni Cercîsleyin yetmiş kez öldürür isen

Dönem geri sana varam zîrâ ki ârım yok durur

6 Seni gördüm güneş gibi Cennet bana zindân gibi

Cennet’ine zâhidin ko Uçmak’da arzûm yok durur

7 Yûnus dahi âşık sana göster dîdârını ana

Yârim dahi sensin benim ayruk dîdârım yok durur

30

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Ey dün ü gün Hak isteyen bilmez misin Hak kandadır

Her kandasam anda hâzır kanda bakarsam andadır

2 İstemegil Hakk’ı ırak gönüldedir Hakk’a durak

Sen senliğin elden bırak tenden içeri cândadır

3 Gir gönüle bulasın Tûr sen ben demek defterin dür

Key güher er gönlündedir sanma ki ol ummândadır

4 Ol ummânda yüz bin güher bir katreye benzer tamâm

Ol câna yok zamân-zevâl zevâlli cân hayvândadır

5 Her kanda ki gözün baka Çalap hâzırdır mutlaka

Şol cân ki tapmadı Hakk’a assısı yok ziyândadır

6 Eyle sûretini vîrân cân sırrıdır ana eren

Bâtın gözüdür dost gören zâhir gözü yabandadır

7 Çün sûretin vîrân ola gönlün bâğı cinân ola

Cânın genci vîrân ola çünki bu genc vîrândadır

8 Her kim gaflet içre geçer cânı zevâl suyun içer

Dervîş sırrı Arş’dan uçar gerçeği yer yüzündedir

9 Miskîn Yûnus gözün aç bak iki cihân dopdolu Hak

Sıdk oduna gümânı yak ol eşkere pinhândadır

31

1 Aşk erinin gönlü dolu pâdişâhın haznesidir

Aşksız âdem ne anlasın şerîatın mânâsıdır

2 Aşkdır âşıklar dermânı aşkdan hâsıldır murâdı

Âşık kişinin sohbeti aşksız kişiye belâdır

3 Kimi avrat oğlan sever kimi mülk hânumân sever

Kim sermâye dükkân sever bu dünya hâlden hâledir

4 Âşık bu dünyâyı n’ider âkıbet bir gün terk eder

Aşk eteğin tutmuş gider her kim gelirse saladır

5 Bezm-i ezelde pâdişâh elime sundu bir kadeh

İçeliden kılarım âh bilmezem ki ne belâdır

6 Çün ezelden Yûnus senin aşk ile esridi cânın

Dergâhına her dem onun vâlih ü hayrân kala dur

32

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Bu dünyâya gönül veren sonucu pişmân olısar

Dünyâ benim dedikleri hep ona düşmân olısar

2 Ey dostunu düşmân tutan gaybet yalan söz söyleme

Bunda gammâzlık eyleyen onda yeri dar olısar

3 Çünki olısar yeri dar kazançlı kazancı kadar

Mü’minlere geldi haber âşıklar dîdâr göriser

4 Maksûdumuz dîdâr idi şeyhimiz gerçek er idi

Evvel dahı ol var idi âhir dahı var olısar

5 Oldur âhir oldur ebed hem dillerde Küfven ahad

Evliyâ geçdi dünyâdan bir sâat kime kalısar

6 Alın evliyânın elin doğru varın Hakk’ın yolun

Mânâ budur belli bilin bildim diyen bilmeyiser

7 Yûnus imdi bildim deme miskînliğe elden koma

Kimde miskînlik var ise Hak dîdârın ol göriser

33

1 Bilir misiz ey yârenler gerçek erenler kandadır

Kanda baksam anda hâzır kanda istesem andadır

2 Kim ki dostu sevdi ise hânûmânı terk eylesin

Değmeler dostu sevemez dostun sevgisi cândadır

3 Aşksızlara benim sözüm benzer kaya yankısına

Bir zerre aşkı olmayan belli bilin yabandadır

4 Yalancılık eylemegil aşka yalandır demegil

Bunda yalan söyleyenin onda yeri zindândadır

5 Ey kendözünü bilmeyen söz mânâsın anlamayan

Hak varlığın ister isen uş ilm ile Kur’ân’dadır

6 Allah benim dediğine vermişdir aşk varlığını

Kime bir zerre aşk vere Çalap varlığı andadır

7 Niçeler eydür Yûnus’a kim kocaldın aşkı kogıl

Aşk bize yenile değdi henüz dahi turvandadır

34

1 İşidin ey yârenler aşk bir güneşe benzer

Aşkı olmayan gönül misâl-i taşa benzer

2 Taş gönülde ne biter dilinde ağu tüter

Niçe yumşak söylese sözü savaşa benzer

3 Aşkı var gönül yanar yumşanır muma döner

Taş gönüller kararmış sarp katı kışa benzer

4 Ol sultân kapısında ol Hazret tapusunda

Âşıkların yıldızı her dem çavuşa benzer

5 Ayn-ı hırs ol olmuşdur nefsine ol kalmışdır

Kendine düşmân olmuş yavuz yoldaşa benzer

6 Aşkdır kudret körüğü kaynadır âşıkları

Niçe kapdan geçirir andan gümüşe benzer

7 Âşık gönlü dölenmez mâşûkun bulmayınca

Karârı yok dünyâda pervâzı kuşa benzer

8 Münkir sözünü bilmez sözü ileri varmaz

Neye teşbîh edersin anlanmaz düşe benzer

9 Geç Yûnus endîşeden ne gerek bu pîşeden

Ere aşk gerek önden ondan dervîşe benzer

35

1 Türlü türlü cefânın adını aşk vermişler

Bu cefâya katlanan dosta halvet ermişler

2 Her kim aşka erişe aşk onunla barışa

Kim aşka müşteriyse cânına od vurmuşlar

3 Her kim aşka sataşdı ol dem kaynadı taşdı

Kim deli der kim uslu dört yanında durmuşlar

4 Aşk durur âfet belâ döndürür hâlden hâle

Dost elinden piyâle hoş melâmet olmuşlar

5 Aşkdır Yûnus’un cânı başında serencâmı

Aşka münkir âdemi bu meydândan sürmüşler

36

1 Bu dünyânın meseli bir ulu şâra benzer

Velî bizim ömrümüz bir tîz pâzâra benzer

2 Her kim bu şâra geldi bir lahza karâr kıldı

Geri dönüp gitmeği gelmez sefere benzer

3 Bu şârın evvel tadı şehd ü şekerden şîrîn

Âhir acısını gör şu zehr-i mâra benzer

4 Evvel gönül almağı hûblara nisbet eder

Âhir yüz döndürmeği acûz mekkâra benzer

5 Bu şârın hayâlleri türlü türlü hâlleri

Aldamış gâfilleri câdû ayyâra benzer

6 Bu şârda hayâllerin haddi ve şumârı yok

Bu hayâle aldanan otlar davara benzer

7 Bu şârdan üç yol çıkar biri cennet biri nâr

Birisinin arzûsu maksûd dîdâra benzer

8 Bu şârın sultânı var cümleye ihsânı var

Sultân ile bilişen yok iken vara benzer

9 Kendi mikdârın bilen bildi kendi hâlini

Velî dahi aşk ile evvel bahâra benzer

10 Bî-çâre Yûnus’u gör derd ile hayrân olmuş

Onun her bir nefesi şehd ü şekere benzer

37

1 Dost senin aşkın oku key katı taşdan geçer

Aşkına düşen âşık cân ile başdan geçer

2 Aşkına düşenlerin yüreği yanar olur

Kendini sana veren dükeli işden geçer

3 Dün ü günü zâr olur aşkın ile yâr olur

Endîşesi sen olan cümle teşvîşden geçer

4 Âriflere bu dünyâ hayâl ü düş gibidir

Kendini sana veren hayâl ü düşden geçer

5 Dünyânın muhabbeti ağulu aşa benzer

Âhirin sanan kişi ağulu aşdan geçer

6 Başında aklı olan âhrete amel etmez

Hûrîlere aldanmaz göz ile kaşdan geçer

7 Gerçek âşık ol ola cân vermeğe ol ive

Dost ile pâzâr için niçe bin başdan geçer

8 Yûnus’un gönlü gözü doludur Hak sevgisi

Sohbet ihtiyâr eden yâd u bilişden geçer

38

Mef’ûlü Mefâ’îlün

1 Allah diyelim dâim

Allah görelim neyler

Yolda duralım kâim

Allah görelim neyler

2 Allah diye kıl zârı

Oldur kamunun varı

Andan umalım yarı

Allah görelim neyler

3 Çıkarmayalım dilden

Ayrılmayalım yârdan

Irılmayalım yoldan

Allah görelim neyler

4 Açlık sonu toklukdur

Tokluk sonu yoklukdur

Bu yollar korkulukdur

Allah görelim neyler

5 Sen sanmadığın yerde

Nâgâh açıla perde

Dermân erişe derde

Allah görelim neyler

6 Gündüz olalım sâim

Gece olalım kâim

Allah diyelim dâim

Allah görelim neyler

7 Adı sanı dillerde

Sevgisi gönüllerde

Şol korkulu yollarda

Allah görelim neyler

8 Adı sanı uşatdım

Küfrümü suya atdım

Miskînliğe el katdım

Allah görelim neyler

9 Her dem dalalım bahre

Aldanmayalım dehre

Sabr eyleyelim kahra

Allah görelim neyler

10 Âr nâmûsu bırakdım

Külümü suya atdım

Dervîşliğe el katdım

Allah görelim neyler

11 Mecnûn gibi âvâre

Âşık oluban yâre

De Yûnus sen bî-çâre

Allah görelim neyler

12 Yûnus sen anı sanma

Bu aşk sana sendendir

Cân kamuya andandır

Allah görelim neyler

13 N’etdi bu Yûnus n’etdi

Bir doğru yola gitdi

Pîrler eteğin tutdu

Allah görelim neyler

39

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Niteki bu gönlüm evi aşk elinden taşa gelir

Niçe yüksek yürür isem aşk başımdan aşa gelir

2 Niçe ki eydürem râzım söylemeyem kimseneye

Gider bu sabr u karârım dost öğüme düşe gelir

3 Ben bilirim ahvâlimi bencileyin er ne bile

Benim görene sevdiğim ne sevmekdir hoşa gelir

4 Hey niçe sabr eyleyiser dost yüzünü gören kişi

Ol hakîkat gördüm diyen kendözünden şaşa gelir

5 Mâşûkanın tecellîsi türlü türlü renkler olur

Bir şîvede yüz bin gönül uş hemîşe cûşa gelir

6 Onun gibi pâdişâha kimin gözü tuş olursa

Sultân-ı vakt oldu ise aklından ol şaşa gelir

7 Ol dost ile benim işim bulut ile güneşleyin

Bir dem hicâbı sürülür bir dem nikâb başa gelir

8 Eğer bana sorar isen cânı yokdur şol kişinin

Mâşûka sevmekden artuk gönlüne endîşe gelir

9 Aceb yine miskîn Yûnus aşkdan artuk sevdi meğer

Zîrâ ki bu aşkdan yiğrek hîç yok durur başa gelir

40

1 Sabâhın sinlere vardım gördüm cümle ölmüş yatur

Her biri bî-çâre olup ömrün yavu kılmış yatur

2 Vardım bunların katına bakdım ecel heybetine

Niçe yiğit murâdına erememiş ölmüş yatur

3 Yemiş kurt kuş bunu keler niçelerin bağrın deler

Şol ufacık nâ-resteler gül gibice solmuş yatur

4 Toprağa düşmüş tenleri Hakk’a ulaşmış cânları

Görmez misin sen bunları nevbet bize gelmiş yatur

5 Esilmiş inci dişleri dökülmüş sarı saçları

Bitmiş kamu teşvîşleri Hak varlığın almış yatur

6 Gitmiş gözünün karası hîç işi yokdur durası

Kefen bezinin pâresi sünüğe sarılmış yatur

7 Yûnus âkil isen bunda mülke sûret bezemegil

Mülke sûret bezeyenler kara toprak olmuş yatur

41

1 Aşkın odu yüreğimde neler eyler neler eyler

Bugün bir âşıkı gördüm bu derdimden haber söyler

2 Gelin hey dertliler gelin bu derdimden siz de alın

Dertli bilir dertli hâlin ya dertsizler bunda neyler

3 Kimisi dost yüzün gördü kimi dahi görem derdi

Âşık mâşûkuna erdi uş yine bayram eyler

4 Bugün Mansûr olup n’idem şeyhimin yüzünü görem

Maksûdum bu idi erem âşık yine derdin söyler

5 Yûnus eydür âşık oldum mâşûkun derdinden öldüm

Teveccüh mâşûka kıldım onun ile gönlün eğler

42

1 Miskîn âdem oğlanı nefse zebûn olmuşdur

Hayvân cânâvâr gibi otlamağa kalmışdır

2 Hergiz ölümün sanmaz ölesi günün anmaz

Bu dünyâdan usanmaz gaflet öğin almışdır

3 Oğlanlar öğüt almaz yiğitler tevbe kılmaz

Kocalar tâat kılmaz sarp rûzigâr olmuşdur

4 Beğler azdı yolundan bilmez yoksul hâlinden

Çıkdı rahmet gölünden nefs gölüne dalmışdır

5 Yûnus sözü âlimden zinhâr olman zâlimden

Korka durun ölümden cümle doğan ölmüşdür

43

1 Bu dem yüzüm süre duram her dem ayım yeni doğar

Her dem bayram durur bana yayım kışım yeni bahâr

2 Benim ayım ışığına bulutlar gölge kılmaya

Hem gedilmez doluluğu nûru yerden göğe ağar

3 Onun nûru karanuyu sürer gönül hücresinden

Pes karanuluk nûr ile bir hücreye nite sığar

4 Evvel ay niçe doğduysa ayruk dolanmadı hergiz

Eksilmedi ömrü onun her kime kim kıldı nazar

5 Ben ayımı yerde gördüm ne isterim gök yüzünde

Benim yüzüm yerde gerek bana rahmet yerden yağar

6 Sözüm ay gün için değil sevenlere bir söz yeter

Sevdiğim söylemez isem sevmek derdi beni boğar

7 Onun vasfın eydür isem halk mâşûkun öğer sanır

Hâcet değil öğmek ona kendi nûrun kendi öğer

8 N’ola Yûnus sevdi ise çokdur Hakk’ı seviciler

Sevenleri gördü idi onun için boynun eğer

44

1 Yâr yüreğim yâr gör ki neler var

Bu halk içinde bize güler var

2 Ko gülen gülsün hak bizim olsun

Gâfil ne bilir Hakk’ı sever var

3 Bu yol uzakdır menzili çokdur

Geçidi yokdur derin sular var

4 Girdik bu yola aşk ile bile

Gurbetlik ile bizi salar var

5 Her kim merdâne gelsin meydâna

Kalmasın câna kimde hüner var

6 Gözleri giryân ciğeri püryân

Olmuşlar hayrân dîvâneler var

7 Yûnus sen bunda meydân isteme

Meydân içinde merdâneler var

45

1 Aşk ile gelen erenler içer ağuyu nûş eder

Topuğa çıkmayan çaylar deniz ile savaş eder

2 Biz bu yoldan üşenmedik erenlerden usanmadık

Kimseyi yavuz sanmadık her ne eder kolmaş eder

3 Kolmaşa verdik sözünü söz ile döğdük yüzünü

Yaban cânâvârı gibi belinler andan şeş eder

4 Bu sohbete gelmeyenler Hak nefesi almayanlar

Sürün onu bundan gitsin durur ise çok iş eder

5 Câhildir mânâdan almaz oturur karârı gelmez

Öleceğini hîç sanmaz yüz bin yıllık teşvîş eder

6 Dağ ne kadar yüksek ise yol onun üstünden aşar

Yûnus Emrem yolsuzlara yol gösterir ve hoş eder

46

1 Ol âlem fahri Muhammed nebîler serveridir

Ver salâvât aşk ile ol günâhlar eridir

2 Hak onu öğdü yaratdı sevdi Habîb’im dedi

Yer yüzünde cümle çiçek Mustafâ’nın teridir

3 Cebrâîl dâvet kılınca Mi‘râc’a Muhammed’i

Mi‘râc’ında dilediği ümmetinin varıdır

4 Sen ana ümmet olıgör o seni mahrûm komaz

Her kim onun ümmetidir sekiz Cennet yeridir

5 Her kim onun sünnet ile farzını kâim tutar

Ne diyem ki âkıbet soru hesâbdan beridir

6 Suçlu suçsuz günâhkâr şefâ’at ondan umar

Ol Cehennem’de yananlar münkirin inkârıdır

7 Yûnus Emrem iş bu sözü cân içinde söyledi

Söyleyen bî-çâre Yûnus Tapduk Emrem sırrıdır

47

1 Yer yüzünde gezer idim uğradım milketler yatur

Kimi ulu kimi kiçi key kuşağı berkler yatur

2 Kimi yiğit kimi koca kimi vezir kimi hoca

Gündüzleri olmuş gece ancılayın çoklar yatur

3 Doğru varırdı yolları kalem tutardı elleri

Bülbüle benzer dilleri dânışmân yiğitler yatur

4 Ulu-kiçi ağlamışlar server yiğitler komuşlar

Baş ucunda yay sımışlar kırıluban oklar yatur

5 Atlarının izi tozlu önleri tabıl-bazılu

İle güne hükmü yazlu şu muhteşem beğler yatur

6 Gece gündüz oğlancıklar söyler iken bülbül gibi

Ayrılmışlar anaları sinlerini bekler yatur

7 Elleridir kınalu hem karavaşları tapulu

Kargı gibi uzun boylu gül yüzlü hatunlar yatur

8 El bağlamışdır kamusu Hak Çalap’dandır umusu

Nökerli kızdır kimisi alınmadık çoklar yatur

9 Yûnus bilmez kendi hâlin Hak Çalap söyledir dilin

Bir niçesi yeni gelin ak teleme yüzler yatur

48

Mefâ’îlün Mefâ’îlün Fe’ûlün

1 Hakîkat her vücûdun cânı aşkdır

Ne cân kim cân içinde cânı aşkdır

2 Bu cân cismimi kâim tutar ancak

O cân kim zâhir ü pinhân-ı aşkdır

3 Bu aşk elinde âciz cümle eşyâ

Ne sır kim kamu sergerdân-ı aşkdır

4 Bu aşk kandalığın bilmez kimesne

Bilirler haddini pâyân-ı aşkdır

5 Gehî Leylî olur Mecnûn gözünden

Geh olur Leylî’nin hayrân-ı aşkdır

6 Gehî kan yaş akar Yâkûb gözünden

Geh olur Yûsuf-ı Ken’ân-ı aşkdır

7 Dirildir ölüyü Îsâ deminde

Geh olur Mûsî-i Ümrân-ı aşkdır

8 Ene’l-Hak çağırır Mansûr dilinden

Cüneyd’de cübbe vü irfân-ı aşkdır

9 Bu aşkın türlü türlü rengi çokdur

Kimi giryân kimi handân-ı aşkdır

10 Fedâ bu aşka cânım dînim olsun

Bana hem dîn ü hem îmân-ı aşkdır

11 Ne Yûnus onda yüz bin cân-ı Yûnus

Kabûl etsin ne kim kurbân-ı aşkdır

12 Vücûdun cübbesin aşk ile çâk et

Dalagör ona kim ummân-ı aşkdır

49

1 İlim ilim bilmekdir ilim kendin bilmekdir

Sen kendini bilmezsin yâ niçe okumakdır

2 Okumakdan mânâ ne kişi Hakk’ı bilmekdir

Çün okudun bilmezsin hâ bir kuru emekdir

3 Okudum bildim deme çok tâat kıldım deme

Eri Hak bilmez isen abes yere yelmekdir

4 Dört kitâbın mânâsı bellidir bir elifde

Sen elif dersin hoca mânâsı ne demekdir

5 Yûnus Emre der hoca gerekse var bin hacca

Hepisinden iyice bir gönüle girmekdir

50

1 Ey dost senin aşkın odu ciğerim pâre baş kılur

Aşkından yanar yüreğim yandığım bana hoş gelir

2 Aşkın oduna yandığım ağlamak oldu güldüğüm

Dost sana zâri kıldığım münkirlere savaş gelir

3 Söyler isem sözüm savaş söylemezsem ciğerim baş

Cihân dolu durur kallâş her birinden bir taş gelir

4 Gör niçe taşlar atılır dost için başlar tutulur

Gelir gönüle batılır hâlinize hâldaş gelir

5 Bizim hâlimizden bilen kimdir aşka münkir olan

Bizim sevdiğimiz Hak’dır bu halka göz ü kaş gelir

6 Niçe selâtînler zebûn olur bu aşkın elinden

Her kim bu yola düşerse ol bu yola yavaş gelir

7 Erenler buna kalmadı vardı yoluna durmadı

Hakk’ı gerçek sevenlere cümle âlem kardaş gelir

8 Miskîn Yûnus bil sözünü dosta açıp şol gözünü

Kangı burcdan bakar isen ol sultâna güneş gelir

51

1 Hocam âşık olanların işi âh ile zâr olur

Hasretinden ol mâşûkun gözü yaşı pınar olur

2 Dünü günü kılur zâri yani görmek diler yâri

İşitmezler bu haberi aşksızlar bî-haber olur

3 Âşık isen dîdârına koma bugünü yarına

Girenler aşk pâzârına kendözünden bîzâr olur

4 Terk eylegil sen senliğin onun aşkını bul onun

Bu aşk içinde ölenin kan bahâsı dîdâr olur

5 Âşıklar lâ-mekân olur cihânın terkini vurur

Cân u cihân ne nesnedir çün dost ile pâzâr olur

6 Aşka yoldaş olıcağız cümle işler olur geniz

Maksûd ele giriceğiz dost iline sefer olur

7 Kanı gerçek âşık kanı gelin isteyelim onu

Bî-çâre Yûnus’un cânı dost yoluna îsâr olur

52

Mefâ’îlün Mefâ’îlün Fe’ûlün

1 Anca zâr eyler kim şol bülbül eyler

Onu ol eylemez illâ gül eyler

2 Kaçan gülde görür dostun cemâlin

Çağırır kim beni deli şol eyler

3 Ne görür gülde yâ bî-çâre bülbül

Ki gülistâna karşı gulgul eyler

4 Ne gördü Leylâ’nın yüzünde Mecnûn

Akıdıp göz yaşın âb u sel eyler

5 Ne göründü şu Ferhâd’ın gözüne

Kayalar kesüben dosta yol eyler

6 Ne göründü Şeh İbrâhîm gözüne

Tâcını tahtını târumâr eyler

7 Kimin kâfir edip kimin müslümân

Onu kimse etmez illâ ol eyler

8 Kimine derd verir aslâ inletmez

Kiminin dünyada derdin bol eyler

9 Kimi baydur kimi yoksul deme kim

Eğer baydur eğer yoksul ol eyler

10 Kimine bir abâ vermez kim giye

Kiminin atına atlas çûl eyler

11 Kimini dünyâda hayvân yaratır

Kimini kendine muhlis kul eyler

12 Kimin elin alır Arş’a çıkarır

Kimin yere çalar kara kül eyler

13 Bî-çâre Yûnus’un altûn sözünü

Câhile söylemen kızıl pûl eyler

53

1 Dervîş olan kişiler deli olagan olur

Aşk neydiğin bilmeyen ana gülegen olur

2 Gülme sakın sen ana iyi değildir sana

Kişi neyi gülerse başa gelegen olur

3 Âh bu aşkın eseri her kime uğrar ise

Derdine sabretmeyen yolda kalagan olur

4 Bir kişi âşık olsa aşk deryâsına dalsa

O deryânın içinde gevher bulagan olur

5 Âşık lâ-mekân olur dünyâ terkini vurur

Dünyâ terkin vuranlar dîdâr göregen olur

6 Dervîş Yûnus sen dahi incitme dervîşleri

Dervîşlerin duâsı kabûl olagan olur

54

Mefâ’îlün Mefâ’îlün Fe’ûlün

1 Yerin göğün safâsı Mustafâ’dır

Kamu ahdin vefâsı Mustafâ’dır

2 Ayın bedr ü hilâl alnı vü kaşı

Günün nûru ziyâsı Mustafâ’dır

3 Çalap Arş’ı ayağında olur Ferş

Cihânın müntehâsı Mustafâ’dır

4 Yarın mahşer Şefî’ oldur Şefî’ ol

Sekiz Uçmak sakâsı Mustafâ’dır

5 Bî-çâre âsî kullara yarın ol

Şefâat eyleyesi Mustafâ’dır

6 Yarın peygamberler âciz olısar

Geri elin alası Mustafâ’dır

7 Yûnus yalvar getir Hakk’a salâvât

Hak’ın dostu Habîb’i Mustafâ’dır

55

Mefâ’îlün Mefâ’îlün Fe’ûlün

1 Bize dîdâr gerek dünyâ gerekmez

Bize mânâ gerek davâ gerekmez

2 Bize Kadîr Gecesi’dir bu gece

Ko erte olmasın seher gerekmez

3 Bize aşk şerbetinden sun i sâkî

Bize Uçmak’da kevser gerekmez

4 Badyalar dolu dolu içelim biz

Biz esrik olmazuz humâr gerekmez

5 Eğer bu derd ile hasta düşersem

Safâlık vermesin tîmâr gerekmez

6 Gerekmez yâr gerekmez cân gerekmez

Bize dîdâr gerek deyyâr gerekmez

7 Yûnus esriyüben düşdü susakda

Çağırır Tapduğ’una âr gerekmez

56

1 Keleci bilen kişinin yüzünü ağ ede bir söz

Sözü pişirip diyenin işini sağ ede bir söz

2 Söz ola kese savaşı söz ola bitire başı

Söz ola ağulu aşı bal ile yağ ede bir söz

3 Kelecilerin pişirgil yaramazını şeşirgil

Sözün us ile düşürgil demegil çağede bir söz

4 Gel ahî ey şehriyâri sözümüzü dinle bâri

Hezâr gevher ü dînârı kara toprağ ede bir söz

5 Kişi bile söz demini demeye sözün kemini

Bu cihân Cehennemini sekiz uçmağ ede bir söz

6 Yürü yürü yolun ile gâfil olma bilin ile

Key sakın key dilin ile cânına dâğ ede bir söz

7 Yûnus imdi söz yatından söyle sözü gâyetinden

Key sakın o şâh katından seni ırağ ede bir söz

57

1 Hak cihâna doludur kimsene Hakk’ı bilmez

Onu sen senden iste o senden ayrı olmaz

2 Dünyâyı inanırsın rızka benimdir dersin

Niçin yalan söylersin çün hîç dediğin olmaz

3 Ahret yavlak ırakdır doğruluk key yerakdır

Ayrılık sarp firâkdır hîç giden geri gelmez

4 Dünyâya gelen göçer bir bir şerbetin içer

Bu bir köprüdür geçer câhiller onu bilmez

5 Gelin tanşık edelim işi kolay tutalım

Sevelim sevilelim dünyâ kimseye kalmaz

6 Yûnus sözün anlarsan söz mânâsın dinlersen

Sana bir amel gerek bunda kimsene kalmaz

58

1 N’idem ben bu gönül ile benim ile bile durmaz

Mâşûk yüzün gördü meğer öğütleyip öğün dermez

2 Tanrı için ey uslular gönlüm bana alıverin

Vardı bilişdi dost ile geri bana boyun vermez

3 Bunun gibi gönül ile niçe dirlik edebilem

Bırakdı yabana beni bir gün gelip hâlim sormaz

4 Gönlüm bana yoldaş iken zühd ü tâat kılar idim

Yıkıldı bu tertîblerim gönülsüzüm elim ermez

5 Gönül içeri dost ile ben kapuda feryâd u zâr

Bin yıl zâri kılur isem hâlin nedir diye sormaz

6 Eydür isem eyâ gönül kanı farîza yâ sünnet

Eydür ki yok teşvîş yeme bu seviye amel ermez

7 İkileyin eydür isem gel boynunda borç kalmasın

Kakır söğer buşar bana eydür ki ey Hakk’ı görmez

8 Ağız ağızdan kutludur ola ki sözünüz tuta

Ben yüz bin kez söyler isem sözüm kulağına girmez

9 Gönlüm dahi cânım dahi el bir etdi şol ikisi

Yüz bin Yûnus’dan ferâgat dost yüzünden gözün ırmaz

59

1 Niçeler bu dünyâda günâhını yuyamaz

Ömrü geçer yok yere ey dirîga duyamaz

2 Bir niçe kişilerin gaflet gözün bağlamış

Hak yoluna der isen bir yufkaya kıyamaz

3 Bu dünyâ bir gelindir yeşil kızıl donanmış

Kişi yeni geline bakubanı doyamaz

4 Ey niçe arslanları alır aktarır ölüm

Azrâîl pençesine bir yoksulca döyemez

5 Var imdi miskîn Yûnus uryân olup gir yola

Yüz çokallı gelirse yalıncağı soyamaz

60

1 Sana her işde ey Kâdir bildik tercümân gerekmez

Sen olmadığın gönülde dîn ile îmân gerekmez

2 Yudum şöyle meyyitimi miskînem aran yetîmi

Öldürem nefsim itini gelmesin koman gerekmez

3 Her kim nefsine kalırsa müslümân değil ölürse

Hayr etsin benden bilirse eğlenmen zamân gerekmez

4 Çün kara sakal ağardı ak çıkdı karayı örtdü

Onu kim Çalap uyardı ol göze duman gerekmez

5 Yûnus derdi ilen tüter gönlünde Hak aşkı biter

Erenler eteğin tutar ölürse yuman gerekmez

61

1 Binde biri bu halkın Rahmân yoluna girmez

Gel bir kişi göster kim şeytân yoluna girmez

2 Uzatdı bu halk işi ger erkek ü ger dişi

Müslümân olan kişi isyân yoluna girmez

3 Hep gaflet ile gâfil gafleti n’ider âkil

Bin söylesen key câhil irfân yoluna girmez

4 Gönül dolu zulmetdir işlediği bid’atdir

Bu niçesi ümmetdir Kur’ân yoluna girmez

5 Gel sen Yûnus iste bul Allah’a yarar bir kul

Kul kaçan ola makbûl sultân yoluna girmez

62

1 Eğer dilim bende ise kimse bana nesne demez

Gönlüm ger revende ise âlemde karâr eylemez

2 Eğer gözüm bakar ise bakdığına akar ise

Gördüğün benim der ise oda düşer ‘âr eylemez

3 Eğer akıl başda ise gönülde ol tuşda ise

İkisi bir işde ise düşman bana kâr eylemez

4 Düşman benim nefsim durur tama‘ ile hırsım durur

Tama‘ ile hırsa uyan gönüllerde yer eylemez

5 Gönülleri hep düzen ol türlü nakışlar yazan ol

Cân gövdeden ayrılıcak bu diller niçin söylemez

6 Gönüllerde yer eylemek Muhammed’e gelmiş durur

Mustafâ’ya ümmet olan Tamu’da karâr eylemez

7 Öldüren ol dirgüren ol Yûnus imdi Hakk ile ol

Hak’dan artuk hîç kimesne yok nesneyi var eylemez

63

Mefâ’îlün Mefâ’îlün Fe’ûlün

1 Bu ne dertdir aceb dermân belirmez

Ya bu ne yaradır zahmı belirmez

2 Benim gönlüm aceb aşkdan usanmaz

Varır aşka düşer hîç bana tanmaz

3 Döner gönlüm bana öğüt verir hoş

Âşık olan gönül aşkdan usanmaz

4 Âşık ki câna kaldı âşık olmaz

Cânın terk etmeyen mâşûku bulmaz

5 Aşk pâzârıdır bu cânlar satılır

Satarım cânımı hîç kimse almaz

6 Âşık bir kişidir bu dünyâ mâlın

Âhiret korkusun bir çöpe saymaz

7 Bu dünyâdan ahiretden içeri

Âşıkın yeri var kimsene bilmez

8 Âşık öldü diye sala verirler

Ölen hayvân durur âşıklar ölmez

9 Âşıklar meydânı Arş’dan yücedir

Çalarlar çevgânı topu belirmez

10 Beğim ârif isen yürü yolunca

Bunda başlar yiter kanlar sorulmaz

11 Erenler kapısı Hazret kapısı

Bu tapuya gelen mahrûm gönülmez

12 Yunus bu deryâya gark oldu gitdi

Geri gelmekliğe aklı derilmez

64

1 Hîç bir kişi bilmez bizi biz ne işin içindeyiz

Ne hırsımız baydır bizim ne nefsimiz açındayız

2 Bir kimsenin devletine ta’n idüben biz gelmeziz

Ne münkiriz âlimlere ne tersanın hâçındayız

3 Biz bunun neliğin bildik dünyanın nesine kaldık

Arzûmuz nefs için değil dünyâ teferrücündeyiz

4 Yûnus eydür hey sultânım özge şânım vardır benim

Ko dünyâ altûn gümüşün ne bakır u tuncundayız

65

1 Gayrıdır bu milletden bu bizim milletimiz

Hiç dînde bulunmadı dîn ü diyânetimiz

2 Bu dîn ü diyânetde dünyâ vü âhiretde

Yetmiş iki milletde ayrıdır âyâtımız

3 Zâhir suya banmadan el ayak deprenmeden

Baş sücûda inmeden kılınır tâatimiz

4 Ne Ka’be vü ne mescid ne rükû’ u ne sücûd

Hakk ile dâim becid olur münâcâtımız

5 Ne Ka’be’ye varalım ger mescide girelim

Gerek suya yunalım biledir illetimiz

6 Su ne kadar arıda çün yavuz hûyun bile

Meğer bizi pâk ede Hak’dan inâyetimiz

7 Kimin sırrın kim bile çün erilmez bu hâle

Yarın anda bell’ola müslümân mürtedimiz

8 Yûnus cânın yenile ki dostluğun anıla

Aşk ile dinler isen bilesin kudretimiz

66

1 Sûfîyem halk içinde tesbîh elimden gitmez

Dilim marifet söyler gönlüm hîç kabûl etmez

2 Boynumda icâzetim riyâ ile tâatim

Endîşem ayruk yerde gözüm yolu gözetmez

3 Söylerim marifeti sâlûslanırım katı

Miskînliğe dönmeğe gönlümden kibir gitmez

4 Hoş dervîşim sabrım yok dilimde inkârım çok

Kulağımdan gireni hergiz içim işitmez

5 Âlem çırâkdır sadır gönlüm bunu gözedir

N’ideyim Hak korkusu hergiz içimden gitmez

6 Görenler elim öper tâc u hırkama bakar

Şöyle sanırlar beni zerrece günâh etmez

7 Dışımda ibâdetim sohbetim hoş tâatim

İç pâzâra gelicek bin yıllık ayyâr etmez

8 Görenler velî sanır selâm verir utanır

Onca iş koyar idim el irüben güç yetmez

9 Dışım dervîş içim boş dilim tatlı sözüm hoş

İllâ ben etdiğimi dînin değşiren etmez

10 Yûnus, eksikliğini Allah’ına arz eyle

Onun keremi çokdur sen etdiğin ol etmez

67

1 Yine geldi aşk elçisi yine doldu meydânımız

Yine teferrücgâh oldu sağdan sola dört yanımız

2 Yine mahfiller düzüldü yine badyalar kuruldu

Yine kadehler sunuldu esrik oldu cânlarımız

3 Ev içi aşk ile doldu ulu kiçi âşık oldu

Cânlarımız hayrân oldu dağıldı perîşânımız

4 Bir niçemiz Hak’dan aldı bir niçemiz Hak’dan doldu

Bir niçe Süleymân oldu aşk tahtına binenimiz

5 Bir niçemiz Leylî oldu bir niçemiz Mecnûn oldu

Bir niçemiz Ferhâd oldu aşkdan haber duyanımız

6 Meydânımız meydân oldu cânlarımız hayrân oldu

Her dem Arş’a seyrân oldu Hazret oldu dîvânımız

7 Düşmüş idik ol kaldırdı birliğin bize bildirdi

İçimize aşk doldurdu dürüst oldu imânımız

8 Sorar isen dost kandadır kanda istersen andadır

Hem gönülde hem cândadır hîç kalmadı gümânımız

9 Yûnus aşkın vasfın söyler gerçeklere haber eyler

Mahrûmların cânı göyner eşker’oldu pinhânımız

68

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Bilenlere sormak gerek bu tendeki cân ne imiş

Cân hod Hak’ın kudretidir damardaki kan ne imiş

2 Fikir yumuş oğlanıdır endîşe kaygu kânıdır

Bu âh u vâh aşk donudur taht’oturan han ne imiş

3 Şükür onun birliğine yok iken uş var eyledi

Çünki asıldan biz yoğuz mülk ü hânumân ne imiş

4 Çalap veribidi bizi var dünyayı görün diye

Bu dünya hod bâkî değil mülke Süleymân ne imiş

5 Sorun Tapduklu Yûnus’a bu dünyadan ne anladı

Bu dünyanın karârı yok sen ne imiş ben ne imiş

69

1 Âşık cânına aşk koyan ol bir yüce Sübhân imiş

Cânım içinde bulmuşum cânlara dahi cân imiş

2 Sevdik yâridir Mustafâ ondan ola meyl ü vefâ

Sıdkı bütün gönlü safâ hem bize ol îmân imiş

3 Halk içindir bu dil sözü gönüldedir dostun râzı

Gönül dosta söylediği ne der ise Kur’ân imiş

4 Bir dem gönüle kayıkdım ol gizli varaka bakdım

Uş sırrımı halka çakdım bir pâyânsız ummân imiş

5 Gelin ummâna dalalım isteyip gevher bulalım

Satalım sarrâf olalım zîrâ tükenmez kân imiş

6 Eğer bizden almazsanız siz satınız biz alalım

Zîrâ bizim bu gönlümüz sermâyeli dükkân imiş

7 Ol dükkân açılmadığı kokusu saçılmadığı

Sırrının açılmadığı kilîdi kibr ü kîn imiş

8 Çün kibrin boynunu ezdin hırs evini bile bozdun

Dükkânı âreste düzdün alan alsın ma’den imiş

9 Yûnus dahi uyanmadan kendi ölümün sanmadan

Bu doğru yola gelmeden her işleri gümân imiş

70

1 Erenlerin yolları inceden ince imiş

Süleymân’a yol kesen şol bir karınca imiş

2 Ol karınca söyledi Süleymân’a yol dedi

Ol karınca söylediği cevâb alınca imiş

3 Götürmedi kimsene kimsenenin güçünü

Güç götürdüm diyenler eli erince imiş

4 Kim kime ne der ise eğer hayr u eğer şer

Allah verir cezâsın gele yol ince imiş

5 Gönlüm bana eydürdi seni severim derdi

Gönlüm seni sevdiği dosta erince imiş

6 Gönlüm eydür varayın sana geri geleyin

Gönlüm uyduğu bana dostu bulunca imiş

7 Yârenlerim eydürler âşık melâmet gerek

Geldi benim başıma ol söz yerince imiş

8 Âşıkın gözü yaşı dün gün dökülür durmaz

Âşık kan ağladığı mâşûk sorunca imiş

9 Dört kitâbın mânâsın okudum tahsîl kıldım

Aşka gelicek gördüm bir ulu hece imiş

10 Ben dervîşim diyenler harâmı yemeyenler

Harâmın yenmediği ele girince imiş

11 Eydürler fülân öldü mülk ile mâlı kaldı

Ol mâlın irkildiği ıssı ölünce imiş

12 İki kişi söyleşir Yûnus’u görsem diye

Biri eydür ben gördüm bir âşık koca imiş

71

1 Gel ey gözüm ağla gülmezem ayruk

Cânım dosta gider gelmezem ayruk

2 Ne gam bu dünyada bir kez ölürsem

Onda ölüm olmaz ölmezem ayruk

3 Varlığım yokluğa değşirmişim ben

Bugün câna başa kalmazam ayruk

4 Muhabbet bahrinin gavvâsı oldum

Gerekmez Ceyhûn’a dalmazam ayruk

5 Yanmışım aşkına tâ kül olunca

Boyandım rengine solmazam ayruk

6 Ko beni yatayım dost eşiğinde

Yeter bir el dahi almazam ayruk

7 Yansın cânım yansın aşkın oduna

Aksın yaşım aksın silmezem ayruk

8 Ko beni yanayın göynüklerimle

Kaçan âşık olsam ölmezem ayruk

9 Dilerim fazlından ayırmayasın

Hocam senden özge sevmezem ayruk

10 Yûnus âşık durur mâşûkun ister

Dahı hîç nesne istemezem ayruk

72

1 Mânâ bahrine daldık vücûd sırrını bulduk

İki cihân serteser cümle vücûdda bulduk

2 Bu çizginen gökleri tahte’s-serâ yerleri

Yetmiş bin hicâbları cümle vücûdda bulduk

3 Yedi gök yedi yeri dağları denizleri

Uçmak ile Tamu’yu cümle vücûdda bulduk

4 Gece ile gündüzü gökde yedi yıldızı

Levhde yazılan sözü cümle vücûdda bulduk

5 Mûsâ’nın ağdığı Tûr’u yoksa Beytü’l-Mâmûr’u

İsrâfîl çaldığı Sûr’u cümle vücûdda bulduk

6 Tevrât ile İncîl’i Zebûr ile Furkân’ı

Bunlardaki beyânı cümle vücûdda bulduk

7 Bir ile iki üçü dörd ile beş ü altı

Yedi sekiz dokuzu cümle vücûdda bulduk

8 Yûnus’un sözleri Hak cümle dediği saddâk

Ne gördüysen kamu Hak cümle vücûdda bulduk

73

1 Muhammed’e bir gice Çalap’dan indi Burâk

Cebrâîl eydür hâcem Mi’râc’a kıgırdı Hak

2 Aç kendine cinânın behişt ü dîdâr senin

Seni okur Sübhân’ın ne yatarsın kıl yerak

3 Durdu Mi’râc kasdına yürüdü âbdestine

Secde kıldı dostuna demedi yakın ırak

4 Gitdi Cibrîl Hazret’i getirdi Burâk atı

Nûrdan idi hil’ati gözü gevher yüzü ak

5 Kadem bir taşa basdı taş kopdu bile vardı

Kıf yâ mübârek dedi şöyle kaldı mu‘allak

6 Taş eydür gelesini bir kadem basasını

Resûl eydür gelirem buyurur ise ol Hak

7 Göklere haber oldu yer gök şâdılık doldu

Eydürler Ahmed geldi bezendi sekiz Uçmak

8 Gör Muhammed n’eyledi gökleri seyreyledi

Ümmetini toyladı Arş’a henüz varıcak

9 Çün geçdi felekleri ün geldi kim gel beri

Kaldırdım perdeleri hemân cemâlime bak

10 Dîdârım sana ayân gösterem belli-beyân

İn Burâk’dan ol yayan Arş’ıma bas bir ayak

11 Ferişteler geldiler Burâk’dan indirdiler

Na’lini döndürdüler ol dem yürüdü yayak

12 Üveys yerinden durdu Arş’da na’lin döndürdü

Muhammed onu gördü visâle döndü firâk

13 Çün dost dosta kavuşdu yüz bin kelâm danışdı

Ümmetiyçün çalışdı oldur Resûl-ı Mutlak

14 Mi’râc’dan döndü yine geri geldi evine

Geldi gördü henüz kim döşeciği ısıcak

15 Niçe bin yıllık yola bir demde vara gele

Yûnus eydür kim ola Muhammed’dir o mutlak

16 Ümmete ümmet diyen ümmet kaydını yiyen

Eğer ümmeti isen de İslâm dînine bak

74

1 Dost yüzüne bakmağa key safâ nazar gerek

Dost ile bilişmeğe cân gözü bîdâr gerek

2 İzz ü nâzdan geçüben tertîbler terk idüben

Varlıklar tükedüben yüz bin ol kadar gerek

3 Varlıkdır hicâb katı kim yıka bu hicâbı

Dost yüzünden nikâbı götürmeğe er gerek

4 Sen hicâb oldun sana ne bakarsın dört yana

Kaykımaz öne sona kime ki dîdâr gerek

5 Gel imdi hicâbın yık hırs evinden taşra çık

Hak bağışlaya tevfîk kasd ile hüner gerek

6 Âşıka izzet ü âr vallâh bedi’ bu haber

Âşık isen cânsız gel ne ser ü destâr gerek

7 Sen seni elden bırak dost yüzüne sensiz bak

Mansûr’layın Ene’l-Hak dahi sebükbâr gerek

8 Kim dost ile bilişe lâ-cerem derde düşe

Âşık cânı hemîşe sermest ü humâr gerek

9 Sen seni aradan al cism ü sûret cânsız kal

Onda bulasın visâl ayruk ne pâzâr gerek

10 Dost ile bilişen cân oldur kendine kıyan

Varlık leşkerin sıyan dahi çâpükter gerek

11 Terk eyle kıyl u kâli dosta vergil mecâli

Yoklukdadır visâli kamudan güzer gerek

12 Bu göz gördüğü değil bu akl erdiği değil

Dil vasf verdiği değil bî-lisân basar gerek

13 İşit işit key işit dost katına sensiz git

Dosta gidene önden kendisiz sefer gerek

14 Az bakmagıl sen çoğa çün dost içinden doğa

Varlığın saygıl yoğa bunca ne haber gerek

15 Unut unut kamusun söylegil sözün hâsın

Dilersen dost göresin bundan gayrı ser gerek

16 Dünyâ vü âhiretden niçe türlü nimetden

Dost yüzünü görmeğe kamudan geçer gerek

17 Dünyâ âhret ahvâli zen ü ferzend vebâli

Dilersen dost visâli varlıkdan hazer gerek

18 Boncuk değil sır sözü gel gidelim ko sözü

Dostu görmez baş gözü ayruksu basar gerek

19 Yûnus imdi yavu var bulmayasın il ü şâr

Kim Hak desin kim bâtıl dervîş burc u bâr gerek

75

1 Müslümânım diyen kişi şartı nedir bilse gerek

Tanrı’nın buyruğun tutup beş vakt namâz kılsa gerek

2 Tanla durup başın kaldır ellerini suya daldır

Hem şeytânın boynunu vur hem nefs dahı ölse gerek

3 Kılar isen tan namâzın Hak’la ola hem niyâzın

Âhiretde izz ü nâzın varıp anda bulsa gerek

4 Öyle namâzın kılasın her ne dilersen bulasın

Tamu’dan azâd olasın kullar azâd olsa gerek

5 Ol ikindiyi kılanlar arı dirlik dirilenler

Olardır Hakk’a erenler her dem anlar erse gerek

6 Akşam durur üç farîza dağca günâhın arıda

İyi amellerin sinde şem‘ ü çerâğ olsa gerek

7 Yatsı namâzına ol hâzır hâzırları sever Kâdir

Îmânın eksiğin bitir îmân pîş-rev olsa gerek

8 Her kim bu sözden almadı beş vakt namâzı kılmadı

Bilin müslümân olmadı ol Tamu’ya girse gerek

9 Bildin ise cemâati hâzır olanlar Cennet’i

Ger kâhillik kılar isen münâfıkdan olsa gerek

10 Görmez misin Mustafâ’yı niçe bekledi vefâyı

Ümmet için ol safâyı ümmet ona erse gerek

11 Bekler isen dîn gayretin vermegil nefse murâdın

Yûnus nebî salâvâtın aşk ile değirse gerek

76

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Bu dünyaya gelen kişi âhir yine gitse gerek

Misâfirdir vatanına bir gün sefer etse gerek

2 Vâde kıldık ol dost ile biz bu cihâna gelmeden

Pes ne kadar eğlenevüz ol vâdemiz yetse gerek

3 Biz de varavuz ol ile kaçan ki vâdemiz gele

Kişi varacağı yere gönlünü berk etse gerek

4 Gönül niçe berk etmeye dost iline giden yola

Âşık kişiler cânına bu yola harc etse gerek

5 Cân neye ulaşır ise akıl da ana harc olur

Gönül neyi sever ise dil anı şerh etse gerek

6 Aceb midir âşık kişi mâşûkunu zikr ederse

Aşk başından aşıcağaz gönlünü zâr etse gerek

7 Yûnus imdi sever isen ondan haber vergil bize

Âşıkın oldur nişanı mâşûkun eyitse gerek

77

1 N’idelim bu dünyâyı n’eyleyip n’etmek gerek

Dâimâ aşk eteğin komayıp tutmak gerek

2 Çalab’ım bu dünyâyı kahır için yaratmış

Gerçeğin gelenlerin kahrını yutmak gerek

3 Ol yarınki yollara onda yoldaş isteyen

Bu dünyâda dostunu kılavuz tutmak gerek

4 Uçmak Uçmak dediğin kulların yeltediğin

Uçmağ’ın sermâyesi bir gönül etmek gerek

5 Erenlerin âhına dağ taş katlanamadı

Kalkanı demir ise okları atmak gerek

6 Yûnus er nazarında tâze güller açılmış

Sen gerçek bülbül isen nazarda ötmek gerek

78

1 Dervîş olan kişinin dirliği arı gerek

Yol içinde hem onun nâmûsu arı gerek

2 Geç benlik davâsından söyle sözün hâsından

Ol Allah korkusundan benzi onun sarı gerek

3 Gitmeye bağrı başı dinmeye gözü yaşı

Her dem dervîşin işi âh ile zârı gerek

4 Kimseye hor bakmagıl hergiz gönül yıkmagıl

Yetmiş iki milletde dervîşlik yârı gerek

5 Korkmaya Tamu’sundan ummaya Hûrî’sinden

Dâim onun maksûdu Hakk’ın dîdârı gerek

6 Toprak eyle yüzünü miskînlere ey Yûnus

Cümlesinden ziyâde erin ikrârı gerek

79

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Ne söz keleci der isem dilim seni söyleyicek

Kanda yürürsem yürürem senden yana kaçar dilek

2 Hak’dır seni sevmezlere cânsız sûretdir der isem

Onun için cânlılara senin gibi mâşûk gerek

3 Söyledin cümle âleme henüz nikâb içindesin

Bir dem perdesiz yürüsen iki cihân olur helâk

4 Dîv ü perî ins ü melek sever seni her mahlûkât

Hayrân olup ileyinde durmuş durur hûr u melek

5 Nûşdur senin elin ile zehr-i kâtil içer isem

Bilmezem ne mânâsı var ol olur cânıma tiryâk

6 Ger şehd ü şeker yer isem sensiz ağudur cânıma

Çün cânımın sensin tadı kanda bulam senden yiğrek

7 Yüz bin eğer cevr ü cefâ uğrar ise sûretime

Hîç eksilmez şâdîliğim cümle diler seni sevmek

8 Ne var eğer Yûnus dahi aşk içinde zerre ise

Aşk oduyla kâim durur yer ile gök çarh-ı felek

80

1 Çalap nûrdan yaratmış cânını Muhammed’in

Âleme rahmet saçmış adını Muhammed’in

2 Dostum demiş yaratmış hem onun kaydın yemiş

Ümmetden yana komuş yönünü Muhammed’in

3 Muhammed bir denizdir âlemi tutup durur

Yetmiş bin peygamberler gölünde Muhammed’in

4 Dünyâ mâlın tutmamış hîç emânet artmamış

Terzi biçip dikmemiş donunu Muhammed’in

5 Tanrı Arslanı Ali sağında Muhammed’in

Hasan ile Hüseyin solunda Muhammed’in

6 Yılda yetmiş bin hâcı her biri niyyet eder

Varır ziyâret eder nûrunu Muhammed’in

7 Yûnus Emrem aşklıdır eksiklidir miskîndir

Her kim yemez mahrûmdur hânını Muhammed’in

81

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Nişânı bu benzi sarı gözleri yaşdır âşıkın

Aşk oduna yanar cânı ciğeri başdır âşıkın

2 Dün gün yürür hayrân olur aşk oduna yanar erir

Döşeği toprak u kabir yasdığı taşdır âşıkın

3 Kimse bilmez âşık hâlin gönlünde nedir ahvâlin

Süpürmeğe dostun yolun yüzü ferâşdır âşıkın

4 Miskîn olur âşık kişi durmaz akar gözü yaşı

Mâlı mülkü cân u başı aşka tarâşdır âşıkın

5 Âşık kılar dün gün âhı vurur Hak’a doğru râhı

Her dem gönül seyrângehi gönlü Mi‘râc’dır âşıkın

6 Her bir kişi bir iş tutar ol dosta yakın olmağa

Gece gündüz nefsi ile her dem savaşdır âşıkın

7 Yûnus eydür ol melâmet şeyhliği âşıklığa sat

Âşık da n’ister iyi ad bednâmı hoşdur âşıkın

82

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Ata belinden bir zamân anasına düşdü gönül

Hak’dan bize destûr oldu hazîneye düşdü gönül

2 Anda beni cân eyledi et ü sünük kan eyledi

Dört on günü deyiceğiz değirtmeye düşdü gönül

3 Yürür idim onda pinhân Hak buyruğu vermez amân

Vatanımdan ayırdılar bu dünyaya düşdü gönül

4 Beni beşiğe vurdular elim ayağım sardılar

Önden acısın verdiler tuz içine düşdü gönül

5 Günde iki kez çözerler başına akça dizerler

Ağzıma emcek verdiler nefs kabzına düşdü gönül

6 Bu nesneyi terk eyledim yürümeğe azm eyledim

On iki sünüğüm yazarlar elden ele düşdü gönül

7 Oğlan iken sultân kopar kim elin kim yüzün öper

Akıl bana yoldaş oldu sultânlığa düşdü gönül

8 Bu çağ ile sakal biter görenin gülreği tutar

Güzeller katında biter sev seviye düşdü gönül

9 Hayırdan şerri çok sever işlemeğe becid iver

Nefsinin dileğin kovar nefs evine düşdü gönül

10 Kırk beşinde sûret döner kara sakala ak iner

Bakıp şeybetin göricek yoldurmağa düşdü gönül

11 Yola gider başaramaz yiğitliğe eli varmaz

Bu nesneleri koyuban yavunmağa düşdü gönül

12 Oğl eydür bunadı ölmez kız eydür yerinden durmaz

Hîç kendi hâlinden bilmez hâlden hâle düşdü gönül

13 Öliceğez şükr edeler sinden yana iledeler

Allah adın zikr edeler çok şüküre düşdü gönül

14 Su getireler yumağa kefen saralar komağa

Ağaç ata bindireler teneşire düşdü gönül

15 Eğer var ise amelin gen olısar sinin senin

Eğer yok ise amelin oddan şarâb içdi gönül

16 Yûnus anlayu var hâlin şuna uğrayısar yolun

Bunda elin erer iken hayr işlere düşdü gönül

83

1 Yavlak aceb geldi bana dünyâ içinde işbu hâl

Gece konuk olan kişi gene sabâh göçer fi’l-hâl

2 Eğer gerçek konuk isen aç gözün uyanık isen

Sen bu söze tanık isen geri kalır mülk ile mâl

3 Mâlını özge kişi yer sen var onda hesâbın ver

Sinin hemân bir adım yer gel gör âhir nedir bu fâl

4 Gözün görürken ye yedir eylemegil bunca özür

Bu dünyada hâsıl nedir hayr eyle pâzârı ver al

5 Ben diyeyim sözün hakkın işit unutma key sakın

Uş kıyâmet geldi yakın gönlünden geçmesin hayâl

6 Ondan İsrâfîl sûr üre ölenler yerinden dura

Mizân terâzû kurula hükmünü ede zü’l-Celâl

7 Sultân u kullar bir ola onda heybet katı ola

Dahı ayruksu hâl ola kurtulmaklık anda muhâl

8 Bunda korkmaz ise Yûnus anda korkudurlar seni

Eğer dirliğin hak ise Sırât’ı geçesin sehel

84

1 Gerekmez dünyayı bize çünki bâkî bünyâd değil

Bir kul bin de yaşar ise ölicek bir sâat değil

2 Bu dünya kahır evidir niçe ömürler eridir

Uçmak’da hûy satan kişi yalan yanlış gaybet değil

3 Şol senin kulların dünyâ zindânı anların

Bu dünyâda olan hurrem oluban şâd değil

4 Bunda zâlimlik eyleyen nefsi harâmla toylayan

Yüzleri kara kopısar öz cânları râhat değil

5 Kim durur kim ere ana dün gün tâat kılan ana

Verilir uçmak anlara zîrâ bilişdir yâd değil

6 Yûnus miskîn mestânesin sen seni gör ko bunları

Dünyâda riyâlı dirlik kişiye iyi ad değil

85

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Kogıl bu dünyâ bezeğin bu dünyâ yel durur hayâl

Ne vefâ kılısar bize çün pusuda durur zevâl

2 İnanma fânî ömre kim bâkî değildir sevgisi

Görür iken sultânları koyup giderler mülk ü mâl

3 Kes gider izzet başını terk eyle sen fuzûlluğu

Kesmez isen başın onun aşk ile dirliğin muhâl

4 Bunca uzun endîşeler yoldaşımız idi bizim

Dost fikretinden artuğu bilin ki küllî kıyl u kâl

5 Algıl kendi elin ile geri kendi hisâbını

Yoksa serhengler elinde katı yaramaz olur hâl

6 Zevk ü riyâ dedikleri boynunu vurmayınca ben

Şâh-ı Kerîm’e sıdk ile kanda bulısaram visâl

7 Öldür nefsin dileğini ilet teneşir üstüne

Yoksa gensiz öliceğez sana fermân olur gassâl

8 Her kim sana sorar ise itikâdın nedir Hakk’a

Öpgil onun ayağını budur ana cevâb suâl

9 Yûnus sana farîzadır işbu Sırât-ı müstakîm

İleyinde haşre-neşre Hakke’l-yakîn gerek visâl

86

1 Aşksızlara verme öğüt öğüdünden alır değil

Aşksız âdem hayvân olur hayvân öğüt bilir değil

2 Eksik olman ehillerden kaça görün câhillerden

Tanrı bîzâr bahillerden bahil dîdâr görür değil

3 Kara taşa su koyursan elli yıl ısladır isen

Hemân taş gene bayağı hünerli taş olur değil

4 Taşdan çıkar türlü sular ayağından biter neler

Câhil gönlü taşdan beter câhil gelmez gelir değil

5 Boz yapalak devlengece emek yeme erte gece

Onun işi gözsepekdir salıp ördek alır değil

6 Şâh balabân şâhin doğan zihî öğmüş onu öğen

Doğan zaîf olur ise doğanlıkdan kalır değil

7 Ol iki cihân güneşi zâhir dünyâsın değşirdi

Câhil onu öldü sanır ol hod ölmez ölür değil

8 Yûnus olma câhillerden ırak olma ehillerden

Câhil ne var mü’min ise câhillikden kalır değil

87

1 Mânâ eri bu yolda melûl olası değil

Mânâ duyan gönüller hergiz ölesi değil

2 Ten fânîdir cân ölmez çün gitdi geri gelmez

Ölür ise ten ölür cânlar ölesi değil

3 Gevhersiz gönüllere yüz bin söz eydür isen

Hak’dan nasîb olmasa nasîb olası değil

4 Sakıngıl yârin gönlün sırçadır sımayasın

Sırça sındıkdan geri bütün olası değil

5 Çeşmelerden bardağın doldurmadan kor isen

Bin yıl anda durursa kendi dolası değil

6 Şol Hızır ile İlyâs Âb-ı Hayât içdiler

Bu bir kaç yıl içinde bunlar ölesi değil

7 Yaratdı Hak dünyâyı Peygamber dostluğuna

Dünyâya gelen gider bâkî kalası değil

8 Yûnus gözün görürken yerağın eyleyigör

Gelmedi onda varan geri gelesi değil

88

1 Eyâ gâfil aç gözünü gönlün yavlak uzatmagıl

Bakgıl kendi dirliğine kimse aybın gözetmegil

2 Şöyle dirilgil hulk ile öliceğiz söyleşeler

Bâkî dirlik budur cânım yavuz ad ile gitmegil

3 Bir gün ola bu dünyâyı âhirete değşiresin

Dün ü günü kılgıl tâat ayak uzadıp yatmagıl

4 Gördün ki bir dervîş gelir yüz vur onun kademine

Senden şey’ullah edicek kaşın karağın çatmagıl

5 Nefse uyup biş parmağın bir kezden iltme ağzına

Kes birisin ver miskîne gerek olur unutmagıl

6 Söylediğin keleciyi işitdiğin gibi söyle

Kendözünden zîreklenip bir kaç söz dahi katmagıl

7 Dünyâ çerb ü şîrîn durur âdem gerekdir yiyesi

Kem nesneye tama’ edip kesip kemirip yutmagıl

8 Yûnus kim öldürür seni veren alır yine cânı

Yarın göresin sen onu er nazarından gitmegil

89

Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Yoldaş olalım ikimiz

Gel dosta gidelim gönül

Hâldaş olalım ikimiz

Gel dosta gidelim gönül

2 Gel gidelim cân durmadan

Sûret terkini vurmadan

Araya düşmân girmeden

Gel dosta gidelim gönül

3 Gel gidelim kalma ırak

Dost için kılalım yerak

Şeyhim katındadır durak

Gel dosta gidelim gönül

4 Terk edelim il ü şârı

Dost için kılalım zârı

Ele getirelim yâri

Gel dosta gidelim gönül

5 Bu dünyâya kalmayalım

Fânîdir aldanmayalım

Bir iken ayrılmayalım

Gel dosta gidelim gönül

6 Biz bu cihândan göçelim

Ol dost iline uçalım

Arzû hevâdan geçelim

Gel dosta gidelim gönül

7 Kulavuz olgıl sen bana

Yönelelim dostdan yana

Bakmayalım öne sona

Gel dosta gidelim gönül

8 Bu dünyâ olmaz pâyidâr

Aç gözünü cânın uyar

Olgıl bana yoldaş u yâr

Gel dosta gidelim gönül

9 Ölüm haberi gelmeden

Ecel yakamız almadan

Azrâîl hamle kılmadan

Gel dosta gidelim gönül

10 Gerçek erene varalım

Hakk’ın haberin soralım

Yûnus Emre’yi alalım

Gel dosta gidelim gönül

90

1 N’ola gelsen şimden geri fesâdı terk etsen gönül

Gâh ağlasan günâhına gâh kanâat etsen gönül

2 İşin gücün fesâd ile yakdı beni hırs od ile

İltsen yâri bir uğurdan yanar oda atsan gönül

3 Niçe bir ben sana uyam özümü belâya koyam

N’ola gelsen sen de benim öğüdümü tutsan gönül

4 Dünyâ halkın düşmânıdır maksûd ol cânlar cânıdır

Bilin ki dünyâ fânîdir dünyâyı terk etsen gönül

5 Yûnus miskîn kalmaz câna verir cânını kurbâna

Gelsen sığınsan Sübhân’a doğru yola gitsen gönül

91

1 Dervîşlik dedikleri hırka ile tâc değil

Gönlün dervîş eyleyen hırkaya muhtâc değil

2 Hırkanın ne suçu var sen yoluna varmazsan

Vargıl yolunca yürü er yolu kalmaç değil

3 Dersin şeyhim aşk ile yalın ayak baş açık

Er var dirlik dirilmiş yalın ayak aç değil

4 Durmuş marifet söyler erene Yûnus Emrem

Yol eriyle yoldadır yolsuza yoldaş değil

92

1 Müşkili hâlleylemek değmenin işi değil

Bir kişiye ver gönlü bu yolda taşı değil

2 Bu kelâmın mânâsı evliyânın hânıdır

Yedirmegil câhile sükkerimiz aşı değil

3 Evliyânın gönlinden şey’lillâhın kesmegil

Sana himmet eyleyen gözüyle kaşı değil

4 Er oldur ki menzilin her dem gösteridura

Değme ârif bu düşü yoramaz işi değil

5 İşde bir yâr bulasın cânın fedâ kılasın

İnkâr ile gelenler erin yoldaşı değil

6 Hak tecellî kılmağa cân aslını bulmağa

Gönülden sür sivâyı nazarı taşı değil

7 Biz ol aşk bâdesini ol dost elinden içdik

Bize ol kadeh sunan dünyâ dervîşi değil

8 Yûnus bir doğan idi kondu Tapduk koluna

Ava şikâra geldi bu yuva kuşu değil

93

1 Cânlar fedâ yoluna bu cân kayısı değil

Sen cânı gerek bana cihân kayısı değil

2 Cânlar içinde cânım sensin genc-i pinhânım

Çün ayân gördüm seni pinhân kayısı değil

3 Cânlar içinde cânsın sen bir Âb-ı Hayvân’sın

Bize dîn ü îmânsın îmân kayısı değil

4 Yudum yaramı sildim yaram kimdedir bildim

Bana yârim kayısı yaram kayısı değil

5 Aşkın beni fâş etdi saklayam derdim velî

Çün seni ayân gördüm pinhân kayısı değil

6 Dermân ola mı bana derdim benim kim ona[76]

Derdli varayın sana dermân kayısı değil

7 Gelin âşık olalım aşka cevlân kılalım

Esrik olup yatmışım cevlân kayısı değil

8 Aşkın oku demreni dokunur yüreğime

Aşk için ben öleyin demren kayısı değil

9 Cân u gönülü n’etdim aşkın oduna atdım

Sıdkı dahi unutdum gümân kayısı değil

10 Aşkın burcundan uçdum cevlân uruban geçdim

Ben dost ile buluşdum cevlân kayısı değil

11 Bahr ummâna dalmışam anda sadef bulmuşam

Gevher alıp gelmişem ummân kayısı değil

12 Durduğum yer Tûr ola bakdığım dîdâr ola

Ne hâcet Mûsâ bana sen ben kayısı değil

13 Yûnus’u öğütlerler kalk kervân göçdü derler

Ben menzile erişdim kervân kayısı değil

94

1 Bir kez gönül yıkdın ise bu kıldığın namâz değil

Yetmiş iki millet dahi elin yüzün yumaz değil

2 Erenler gelip geçdiler dünyâyı koyup göçdüler

Havâya ağıp uçdular bular hümâdır kaz değil

3 Cân odur kim Hakk’a ere ayak odur yola gire

Er oldur alçakda dura yüksekden bakan göz değil

4 Münkir ile müddeîyi sayma buçuğa koyanı

Git ahûra tak bunları her kim ki âşık-bâz değil

5 Doğru yola gitdin ise er eteğin tutdun ise

Bir hayır da etdin ise birine bindir az değil

6 Yûnus bu sözleri çatar sanki balı yağa katar

Halka metâ’ların satar yükü güherdir tuz değil

95

1 Tehî görmen kimseyi hîç kimesne boş değil

Eksiklik ile nazar erenlere hoş değil

2 Gönlünü dervîş eyle dost ile biliş eyle

Aşk eri şol mânâda dervîş içi boş değil

3 Dervîş bilir dervîşi Hak yoluna durmuşu

Dervîşler hümâ kuşu çaylak u baykuş değil

4 Dervîşlik aslı cândan geçdi iki cihândan

Haber verir sultândan bellidir yad kuş değil

5 Ey Yûnus Hakk’ı bilen söylemez hergiz yalan

İkilik ile gelen doğru yol bulmuş değil

96

1 Ey yârânlar ey kardaşlar sorun bana kanda idim

Aşk denizine daluban deryâ-yı ummânda idim

2 Yere bünyâd vurulmadan yer gök melâik dolmadan

Levh ü kalem çalınmadan mülk-i yaradanda idim

3 Ol kim beni bekler idi her kandasam saklar idi

Aşk urganı ucundaki kandîldeki cânda idim

4 Kaygu eli ermez idi gussa gözü görmez idi

Endîşe şehrinden taşra bir ulu mekânda idim

5 Bu işlerde olan kişi terk etsin cümle teşvîşi

İçeriden içeri bir key latîf nihânda idim

6 Benim gibi bu cihâna yüz bin gelirse az ola

Benim gelişim şimdidir üstâdda Kur’ân’da idim

7 Dört kitâbı okumadan ayırıp seçmek olmadan

Ezberledim sebakımı bu aşkı hânende idim

8 Pâdişâhdan destûr oldu bizi bunda mülke saldı

İki cihân Uçmak oldu Uçmak’da Rıdvân’da idim

9 Yıldız idim bunca zamân gökde melâik arzûmân

Cebbâr-ı âlem hükm eder ben ol zamân anda idim

10 Doksan bin Hak kelâmını söyleşicek Habîb ile

Otuz bini sır olıcak ben ol sır olanda idim

11 Ben bu sûretden ileri adım Yûnus değil iken

Ben ol idim ol ben idim bu aşkı sunanda idim

97

1 Ben bunda garîb geldim ben bu ilden bîzâram

Bu tutsaklık tuzağın demi geldi üzerem

2 Ben bu aşk kitâbını okudum tahsîl kıldım

Hâcet değildir bana ağa kara yazaram

3 Dört kitâbın mânâsı tamâmdır bir elifde

Bâ dedirmen siz bana bâ deyicek azaram

4 Bir elif tahsîl eden münezzehdir âlemden

Endîşe iklîminde niçin durup gezerem

5 Yetmiş iki millete suçum budur Hak dedim

Korku hıyânetedir yâ ben niçin kızaram

6 Bir çeşmeden akan su acı tatlı olmaya

Edebdir bana yermek bir lüleden sızaram

7 Şerîat oğlanları niçe yol eyde bana

Hakîkat deryâsında bahrî oldum yüzerem

8 Çünki ben bunda geldim ben onu bunda buldum

Mansûr’um dâra geldim kül oluban tozaram

9 Karanu dünler olsa yollar hîç anlanmasa

Kulavuzum er olsa ben ne için azaram

10 Dost bana gelsin demiş benim kaydımı yemiş

İş bu yüzüm karasın teberrükler düzerem

11 Çün varam dost Hazret’e el kavşurup hizmete

Benden amel sorarsa bu amelden bezerem

12 Yûnus bu kuş dilidir bunu süleymân bilir

Gerçek eren bu yolda ne dediğin sezerem

98

1 Cümle âlem terkin vurup ben dost terkin vuramazam

Ondan ayrı buçuk sâat ben onsuzun duramazam

2 Andan ayrı diriliğim dirlik değil durur benim

Kadîm odur görür beni ben ölüyüm göremezem

3 Hûrî gelip eydür ise gönül bana vergi diye

Dostdan artuk kimseneye ben gönlümü veremezem

4 Dost diye geçdi bu ömrüm başarmadım dost kulluğun

Koyam başara ol beni ben hîç iş başaramazam

5 Bir kezden ol oldum ahî benden ümîd yokdur bana

Ben ol isem pes ol kanı ben bu sırra eremezem

6 Dostlar öğüt verir bana gitgil onun yakınından

Daha yakın varam meğer andan ayruk varamazam

7 Değmeler eydür Yûnus’a katlan bugün yarın diye

Cehd edeyim bugünümü yarına irgüremezem

99

1 Ben bir aceb ile geldim kimse hâlim bilmez benim

Ben söylerim ben dinlerim kimse dilim bilmez benim

2 Benim dilim kuş dilidir benim ilim dost ilidir

Ben bülbülüm dost gülümdür bilin gülüm solmaz benim

3 Ol dost bana gelsin demiş sundum kadeh alsın demiş

Aldım kadeh içdim şarâb ayruk gönlüm ölmez benim

4 Ne turum var ne turağım hîç yerde yokdur karârım[77]

Hakk’a münâcât etmeğe belli yerim olmaz benim

5 Sor durduğum yeri bana gelirsen gösterem sana

Bir zerrece Hak’dan ayrı gözüm nesne görmez benim

6 Tûr Dağı’nda bir tecellî gör Mûsâ’ya neler kıldı

Yûnus eydür Hak katında sözüm geri kalmaz benim

100

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Haber eylen âşıklara aşka gönül veren benim

Aşka bahâ kim yetire aşk madenin bulan benim

2 Yer gök dolu bu aşk durur aşksız hîç nesne yok durur

Aşk bahrisi olubanı denizlere dalan benim

3 Deniz yüzünden su alıp sunuveririm göklere

Bulutlayın seyrân edip Arş’a yakın varan benim

4 Yıldırım olup şakıyan gökde melâik dokuyan

Bulutlara hüküm sürüp yağmur olup yağan benim

5 Gördüm göğün meleklerin her biri bir cünbüşdedir

Hak Çalab’ın zikrin eder İncîl ü hem Kur’ân benim

6 Gördüm diyen değil gören bildim diyen değil bilen

Bilen oldur gösteren ol aşka esîr olan benim

7 Sekiz Uçmak âşıklara köşk ü sarâydır anlara

Mûsî’leyin hayrân olup Tûr Dağ’ında kalan benim

8 Kalem çalınıcak görgil haber böyle durur bilgil

Kâlû belâ kelecisin bunda haber veren benim

9 Deli oldum adım Yûnus aşk oldu bana kılavuz

Hazret’e değin yalınız yüz sürüye varan benim

101

1 Ezelî bu aşkı ben bu mülke sürüp geldim

Bir idim anda şeksiz uş yine bire geldim

2 Ol birin nûru bana göründü er yüzünden

Cân gözüyle ol nûru ben bunda sora geldim

3 Ol nûru göreliden unutdum kendözümü

Sanasın Mûsâ benim hâcete Tûr’a geldim

4 Tûr-ı münâcât bana durduğum yerde olur

Benem bugün Bâyezîd uş gizli sırra geldim

5 Ezel benim ilimdir Elest benim yolumdur

Ezel ile Elest’i ben bunda göre geldim

6 Ben ezelden var idim mâşûk ile yâr idim

Hak beni veribidi âlemi göre geldim

7 Çün gökden yere yağdım yerden göğe çok ağdım

Âdem donun donandım devrânım süre geldim

8 Et ü deri büründüm geldim size göründüm

Adımı Âdem kodum andan zuhûra geldim

9 Aşk esritdi cânımı uş Ene’l-Hak dedirir

Korku gitdi gönlümden Mansûr’um dâra geldim

10 Aşkdan dertli olana dermânım vardır benim

Aşk sayrısı olana erkândır sora geldim

11 Mecnûn kadehin aldım Leylî gönlüne daldım

Çün Hakk’ı ayân bildim andan sınıra geldim

12 Bundan böylesi bilgil pâdişâh iklîmidir

Dört yanım dîdâr oldu gör ne hûb yere geldim

13 Bana bu aşk dolalı adım Yûnus olalı

Ayân oldu pâdişâh kulum şükrâne geldim

102

1 Benim bunda karârım yok ben bunda gitmeğe geldim

Bezirgânım metâ’ım çok alana satmağa geldim

2 Ben gelmedim da‘vî için benim işim sevi için

Dostun evi gönüllerdir gönüller yapmağa geldim

3 Dost esriği deliliğim âşıklar bilir neliğim

Değşirüben ikiliğim birliğe bitmeğe geldim

4 Ol hâcemdir ben kuluyum dost bâğçesi bülbülüyüm

Ol hâcemin bâğçesinde şâd olup ötmeğe geldim

5 Bunda bilişmeyen cânlar onda bilişemez anlar

Bunda bilişip dost ile hâlim arz etmeğe geldim

6 Yûnus Emre âşık olmuş mâşûka derdinden ölmüş

Gerçek erin kapısında hâlim arz etmeğe geldim

103

1 Cânım ben ondan bunda ezelî âşık geldim

Aşkı kılavuz tutdum aşka ulaşıp geldim

2 Değilim kâl ü kîlde yâ yetmiş iki dilde

Yad yok bana bu ilde onda bilişip geldim

3 Geçdim hodbîn ilinden el çekdim dükelinden

Ol ikilik bâbından birliğe bitip geldim

4 Dört kişidir yoldaşım vefâdârım râzdaşım

Üçüyle hoşdur başım birine buşup geldim

5 Ol dördün birisi cân biri dîn biri îmân

Biri nefsimdir düşmân onda savaşıp geldim

6 Bir kılı kırk yardılar birin yol gösterdiler

Bu mülke gönderdiler o yola düşüp geldim

7 Aşk şerbetinden içdim on iki ırmak geçdim

Denizler bendin deşdim ummândan taşıp geldim

8 Ben ondan geldim bunda yine varırım onda

Ben onda varasımı onda tanışıp geldim

9 Azrâîl ne kişidir kasd edesi cânıma

Ben emânet ıssıyla onda bitrişip geldim

10 Aradım çıkdım bir uca eğlendim teferrüce

Eren soyun soylayıp ol soya düşüp geldim

11 Yûnus Emre’ye ne gam âşık melâmet bednâm

Küfrüm îmâna şol dem onda değişip geldim

104

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Bin yıl eğer vasfın diyem bir zerresin tüketmeyem

Bir katrede yüz bin deniz bir noktasın şerh etmeyem

2 Ne mesel bağlasam olur ne hod gönül karâr kılur

Kim benzedir misl ü misâl hâşâ onu benzetmeyem

3 Kim ede bir nakş u sûret nakş u sûretden ol âzâd

Cümle akıllar sende mât niçe özür gözetmeyem

4 Çün akıl fenâya vara deli ola ne başara

Delilere sensin çâre deli oldum pes n’itmeyem

5 Öğret imdi dil ne desin şart oldur seni söylesin

Tevfîk yarı kılar ise gayrı dile söyletmeyem

6 Ne der isen sen de bana koma beni benden yana

Benim hâcetim bu sana bana beni istetmeyem

7 Çün pâdişâh güçlü ola pes kul fuzûl işli ola

Ben seninim bana ne gam ger suç edem ger etmeyem

8 Çün kim girdim bu denize ne kenâr var ne cezîre

Çün dört yanımdan mevc vura teknem kavî hîç batmayam

9 Benim değil bu keleci varlık senin Yûnus neci

Çün dilime sensin kâdir sensiz lisân depretmeyem

105

1 Sensin Kerîm sensin Rahîm

Allah sana sundum elim

Senden artuk yokdur umum

Allah sana sundum elim

2 Ecel erdi vâde yetdi

Bu ömrüm kadehi doldu

Kimdir ki içmeden kaldı

Allah sana sundum elim

3 Dilim tetiği bozuldu

Cânım gövdemden üzüldü

Uşda gözlerim süzüldü

Allah sana sundum elim

4 Vurdular suyum ılıdı

Kavim kardeş cümle geldi

Esen kalsın kavim kardaş

Allah sana sundum elim

5 Uş dikdiler kefen donum

Hazret’e gönüldü yolum

Bunda kalan nemdir benim

Allah sana sundum elim

6 Geldi salacam sarılır

Dört yana sala verilir

İl namâzıma derilir

Allah sana sundum elim

7 Salacamı götürdüler

Musallâya yetirdiler

Görklü tekbîr getirdiler

Allah sana sundum elim

8 Götürdüler bunda üşüp

İndirdiler onda şeşip

Toprağım örterler eşip

Allah sana sundum elim

9 Toprağa çün düşürdüler

El toprağa üşürdüler

Taşlar ile basdırdılar

Allah sana sundum elim

10 Uşda beni götürdüler

Makbereme getirdiler

Halka olup oturdular

Allah sana sundum elim

11 Çün cenâzeden şeşdiler

Üstüme toprak eşdiler

Hep koyubanı kaçdılar

Allah sana sundum elim

12 Kaldım bir karanlık yerde

Ayruk varamaz ol yerde

Sataşdım bir aceb derde

Allah sana sundum elim

13 Ölmedi meşhed doldukça[78]

Gündüzümüz oldu gece

Bilmeyiz hâlimiz niçe

Allah sana sundum elim

14 Geldi Münker ile Nekir

Her birisi sordu bir dil

İlâhî sen cevâb vergil

Allah sana sundum elim

15 Aldı beni ince yola

İltdi Sırât köprüsüne

Amelime yok mededim

Allah sana sundum elim

16 Yedi Tamu sekiz Uçmak

Her birinin vardır yolu

Her bir yolda yüz bin çarşı

Allah sana sundum elim

17 Halâyıklar melâikler

Ger esrikler ger ayıklar

Sahha size uyanıklar

Allah sana sundum elim

18 Görün aceb oldu zamân

Gönülden eyleniz figân

Ölür çün anadan doğan

Allah sana sundum elim

19 Yûnus tap uzat bu sözü

Allah’ına tutgıl yüzü

Dîdârdan ayırma bizi

Allah sana sundum elim

106

1 Muhammed ile bile Mi’râc’a çıkan benim

Ashâb-ı Suffa ile yalıncak olan benim

2 Sabr ile kanâatı veribidim bunlara

Kırkını bir gömleğe kanâat kılan benim

3 Ol kırkdan birisine çaldım idi neşteri

Kırkından kan akıdıp ibret gösteren benim

4 Âdem Peygamber ile Havvâ yaradılmadan

Uçmak’dan sürülüben ol müflis olan benim

5 Mûsâ Peygamber ile bin bir kelime kıldım

Îsâ Peygamber ile göklere çıkan benim

6 İbrâhîm Edhem vakti terk etdi tâc u tahtı

Allah aşkına bakdı ol sırrı duyan benim

7 Abdürrezzâk ol dervîş yoldaş edindi beni

Hallâc-ı Mansûr ile dâra asılan benim

8 Ömer-i Hattâb ile çok adl ü dâd işledim

Oğluyla fısk içinde hadde basılan benim

9 Adımı Yûnus takdım sırrım âleme çakdım

Levh ü Kalemden önden dilde söylenen benem

107

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Hak Çalab’ım Hak Çalab’ım sencileyin yok Çalab’ım

Günâhlıyım yarlıgagıl ey rahmeti çok Çalab’ım

2 Kullar senin sen kulların günâhları çok bunların

Uçmağ’ına sal bunları binsinler Burâk Çalab’ım

3 Ben eydürem kim ey Ganî nedir bu derdin dermânı

Zinhâr esirgeme beni aşk oduna yak Çalab’ım

4 Ne yoksul u ne baydasın ne köşk ü sarâylardasın

Girdin miskînler gönlüne edindin durak Çalab’ım

5 Kogıl beni hoş yanayım kül oluban uşanayım

Ol sevdiğin Muhammed’e olayın çerâk Çalab’ım

6 Ne ilmim var ne tâatim ne gücüm var ne tâkatim

Meğer kıla inâyetin yüzümüzü ak Çalab’ım

7 Yûnus’u sen yarlıgagıl bu günâhlı kullar ile

Eğer yarlıgamaz isen key katı firâk Çalab’ım

108

1 Aceb değil senin için ger cân fedâ kılur isem

Senin varlığın cân yeter hoşdur cânsız kalır isem

2 Senin yüzün göriceğiz cânım sana gitdi idi

Senin sevgin bana yeter her kanda kim olur isem

3 Senin tadın almayana sözüm aceb kelecidir

Ne cânım var ne diriyim bir dem sensiz olur isem

4 Bâkî suyun içmiş iken belirmez ölüm çeşnisi

Niçe zevâl ere bana sevmek ile varır isem

5 Niçe ki ben seni sevem ecel eli ermeyiser

Kaçan sunar Azrâîl el ben seni cânlanır isem

6 Ger sûretim düşer ise niçe noksân ere bana

Kadîmî zerrenim senin niçe düşüp durur isem

7 Dahı Elest belirmeden âşık idim sen mâşûka

Gözüm şaşı bakmaz benim yüz bin kaba girür isem

8 Dahı cihâna gelmeden cânım seni sevmiş idi

Minnet değildir Yûnus’a niçe tapu kılur isem

109

1 Tehî görmen siz beni dost yüzün görüp geldim

Bâkî devrân rûzigâr dost ile sürüp geldim

2 Ne var söylenen dilde varlık Hakk’ındır kulda

Varlığım hep ol ilde ben bunda garîb geldim

3 Bezirgânım meta’m çok destgîrim üstâdım Hak

Ben ziyânım assıya onda değişip geldim

4 Yer ü gök yaradıldı aşk ile bünyâd oldu

Toprağa nazar kıldı aksırdı durup geldim

5 Gördüm yedi Tamu’sun sekiz Uçmak kamusun

Korkudan günâhımı ondan sızırıp geldim

6 Âdem olup durmadan nefsim boynun burmadan

Yanıldım buğday yedim Uçmak’dan sürlüp geldim

7 Nûh oldum Tûfân için çok dürüşdüm dîn için

Dînime dönmeyeni suya gark edip geldim

8 Yalan değildir sözüm bak yüzüme aç gözün

Dah’örtülmedi izim uş yoldan vurup geldim

9 Eyyûb oldum tenime cefâ kıldım cânıma

Çağırdım Sübhân’ıma kurtlar doyurup geldim

10 Zekeryâ oldum kaçdım erdim ağaca geçdim

Kanım dört yana saçdım depem deldirip geldim

11 Mûsâ’yla Tûr’a çıkdım bin bir kelime kıldım

Bu halâyık bilsinler onda bulunup geldim

12 Îsâ oldum kudretden bahâne bir avratdan

İnâyet oldu Hak’dan ölü dirgürüp geldim

13 Cercîs olup basıldım Mansûr oldum asıldım

Hallâc pamuğu gibi bunda atılıp geldim

14 Muhammed’i bir gece Hak okudu Mi‘râc’a

Serteser uçdan uca bile yüz sürüp geldim

15 Yalınız Sübhân idi peygamberler cân idi

Yûnus hod pinhân idi sûret değşirip geldim

110

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Ey yârânlar tınman bana ben yine n’oldum bilmezem

İlm ü amel sorman bana dîvâne oldum bilmezem

2 Ayruksu nesne tatmışam bildiklerim unutmuşam

Cânımı aşka atmışam onda ne buldum bilmezem

3 Aklım yavu vardı besi dağıldı fikrim kamusu

Boşaldım uş doldum velî ne ile doldum bilmezem

4 Aşkın beni yakıp durur gönlüm dosta akıp durur

Devşirimezem ben beni dem-beste kaldım bilmezem

5 Ben onsuzun olamazam aşk olıcak ben ölmezem

Aşkdır hayâtım hâsılı aşkdan gayrısın bilmezem

6 Bu aşk ile bulanığım ne esriğim ne ayığım

Ne uyur ne uyanığım hayrân u mestim bilmezem

7 Sen beni şeyh oldu diye benden nasîhat isteme

Ben sanırdım key bilirim uş şimdi bildim bilmezem

8 Âşık Yûnus sen cânını Hak yoluna eyle fedâ

Bu şeyh ile buldum Hak’ı ben gayrı nesne bilmezem

111

1 Ondan beri gönüldüm dost ile bile geldim

Bu âleme çıkıcak bir aceb hâle geldim

2 Ol dost açdı gözümü gösterdi kendözümü

Gönlümdeki râzımı söyledim dile geldim

3 Gör ne yuvadan uçdum râzımı halka açdım

Aşk tuzağına düşdüm tutuldum ele geldim

4 Tuzağa düşen gülmez âşıklar râhat olmaz

Söylerim dilim bilmez bir aceb ile geldim

5 Ben bunda geldim ise ilime geri gidem

Sanma ki bunda beni altûna mâla geldim

6 Değilem kâl ü kîlde bu yetmiş iki dilde

Hâlim ahvâlim nedir bu mülke sora geldim

7 Ne hâldeyim ne bilem tuzakdayım ne gülem

Bir garîbçe bülbülem ötmeğe güle geldim

8 Gül Muhammed deridir bülbül onun yâridir

Ol gül ile ezelî cihâna bile geldim

9 Mescidde medresede çok ibâdet eyledim

Aşk oduna yanuban ondan hâsıla geldim

10 Kudret sûret yapmadan feriştehler tapmadan

Âlemi halk tutmadan ileri yola geldim

11 Yine Yûnus’a sordum eydir Hak nûrun gördüm

İlk yaz güneşi gibi mevc vurup doğa geldim

112

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Erenlerin himmetini ben bana yoldaş eyleyem

Her kancaru varır isem cümle işim hoş eyleyem

2 Koyam bu dünyâyı gidem çün âhrete sefer edem

Ol Uçmak’da Hûrîleri ben bana yoldaş eyleyem

3 Tene yumuşak giymeyem cümlesinden fâriğ olam

Döşeğimi toprak edip yasdığımı taş eyleyem

4 Vuram yıkam nefs evini oda yana hırs u hevâ

El götürem şimden geri nefs ile savaş eyleyem

5 Tenim dahi cânım dahi hîç bilmedi Ene’l-Hakk’ı

Şimdiye dek bilmedise şimden geri tuş eyleyem

6 Bugün gülen kişi bunda yarın ağlayısar onda

Revân döküp göz yaşını yasdığımı yaş eyleyem

7 Miskîn Yûnus der çağırır âşıkıyam miskînlerin

Dervîş değil ise taşım içimi dervîş eyleyem

113

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Her kancaru döner isem aşk iledir işim benim

Oldur gönülde teşvîşim hem aşkdır yoldaşım benim

2 Aşksızlara göynür özüm anınçün fâş olur râzım

Göriceğiz âşıkları kaynar içim taşım benim

3 Bu aşk bize Rahmânîdir hem cânımızın cânıdır

Onun için şeytân ile her dem bu savaşım benim

4 Benim cânım bir kuş durur gövdem onun kafesidir

Dostdan haber geliceğiz bir gün uçar kuşum benim

5 Geldim dünyâyı seyr etdim ya bugün ya yarın gitdim

Ben bunda eğlenemezem bunda bitmez işim benim

6 Yûnus eydür ben âşıkam hem âşıkam hem sâdıkam

Bu ayruk âşıklar gibi yokdur arâyişim benim

114

1 Ben ol yârı sevdiğimi niçe bir gizleyebilem

Gönlüme sığmaz n’ideyin meğer râzım ile diyem

2 Dil tutuban yürüdüğüm yadlığıma delîl imiş

Yakam yadlık perdesini hicâbımı ben giderem

3 Onun ile ahvâlimi âlemlere bildireyim

Çağıruban muştulayam âlemi üstüme derem

4 Âşıkların gönlü gözü mâşûkaya açık olur

Ben gönlümü kul eyleyem bâşed ki mâşûka erem

5 Cânım kurbân kılam ona ger cân kabûl kılar ise

Kaçan ise ölesiyem niçe bunda diri duram

6 Şükrâne cânım üstüne ben dost için ölür isem

Ölmek lâzımdır kamuya ben ölmeden kanca varam

7 Ol dost ile benim işim ölmek ile bitmeyiser

Amelimdir bile varır toprağıma tutagirem

8 Kamuların amelidir Münker-Nekir olup gelen

Benim amelim dost idi amelimi tutavaram

9 İlm ü amel sözü değil Yûnus dili söylediği

Dil ne bilir dost haberin ben dost ile niçe birem

115

1 Teferrüc eyleyü vardım sabâhın sinleri gördüm

Karışmış kara toprağa şu nâzik tenleri gördüm

2 Çürümüş toprak içre ten sin içinde yatar pinhân

Boşanmış damar akmış kan batmış kefenleri gördüm

3 Yıkılmış sinleri dolmuş hep evleri harâb olmuş

Kamu endîşeden kalmış ne düşvâr hâlleri gördüm

4 Yaylalar yaylamaz olmuş kışlalar kışlamaz olmuş

Bar tutmuş söylemez olmuş ağızda dilleri gördüm

5 Kimisi zevk ü işretde kimi sâz u beşâretde

Kimi belâ vü mihnetde dün olmuş günleri gördüm

6 Soğulmuş şol kara gözler belirsiz olmuş ay yüzler

Kara toprağın altında gül deren elleri gördüm

7 Kimi boyun burup yatmış tenini toprağa katmış

Anasına küsüp gitmiş boyun buranları gördüm

8 Kimi zâri kılıp ağlar zebânîler cânın dağlar

Tutuşmuş sinleri oda çıkan tütünleri gördüm

9 Yûnus imdi bunu gördü onu bize haber verdi

Aklım şaşdı öğüm derdi nitekim bunları gördüm

116

1 Hak’dan nazar oldu bana Hak kapısın açar oldum

Girdim Hakk’ın haznesine dürr ü gevher saçar oldum

2 Devlet tâcı başa kondu aşk kadehin bana sundu

Susadığımca ben dahi her dem onu içer oldum

3 Esritdi aşka düşürdü ben ham idim aşk pişirdi

Aklım başıma devşirdi hayrı şerden seçer oldum

4 Hayra döndü benim işim endîşeden âzâd başım

Nefsim başını kesüben şer işlerden kaçar oldum

5 Kesildi nefs başı öldü fısk u fesâd işler kaldı

Hak’dan bana nazar oldu kanatlandım uçar oldum

6 Uçdum bir hoş yere kondum bu dünyâyı bâkî sandım

Ey yârânlar ben usandım kondum gene göçer oldum

7 Göçenler menzile yetdi vardı onda karâr etdi

Geçdi ömür kavil yetdi varlığımdan nâ-çâr oldum

8 Cânım nâ-çâr idi bunda kalmış idim bu zindânda

Gel dediler vardım onda varlığımdan geçer oldum

9 Yûnus Hakk’a bilişeli cân u gönül verişeli

Şol Tapduğ’a erişeli gizli râzım açar oldum

117

Müstef‘ilün Müstef‘ilün Müstef‘ilün Müstef‘ilün

1 Dostdan bana haber geldi durayım ondan varayım

Kurbânlığa bu cânımı vereyim ondan varayım

2 Şol bir iki arşın bezin ne yeni var ne yakası

Kaftân edüben eğnime sarayım ondan varayım

3 Cân alıcı hod geliser emâneti ver deyiser

Ben emâneti ıssına vereyim ondan varayım

4 Gitdi cânım kaldım eyle nâ-çâr olup girdim yola

Dostlar şâd olduğın bile göreyim ondan varayım

5 Münker ü Nekir geliser yer ü gök ünle dolısar

Ben bunlara cevâbını vereyim ondan varayım

6 Yazığım çok günâh öküş yürür idim dünyâda hoş

Etdiklerimin hesâbın vereyim ondan varayım

7 Beslediğim nâzik teni terk etmeyem derdim anı

Kara toprağa ben anı koyayım ondan varayım

8 Ben bu ömür hırmanını döğdüm getirdim uş yine

Yûnus eydür bu dükkânı dereyim ondan varayım

118

1 Ey dost aşkın denizine girem gark olam yürüyem

İki cihân meydân ola devrânım sürem yürüyem

2 Girem denize gark olam ne elif ü mim dal olam

Dost bâğında bülbül olam gülleri derem yürüyem

3 Bülbül olubanı ötem gönül olam cânlar ütem

Başımı elimde tutam yoluna varam yürüyem

4 Bülbül olubanı gidem ey niçe gönüller güdem

Yüzüm aşk ile dembedem toprağa sürem yürüyem

5 Şükür gördüm dîdârını aşdım visâlin yarını[79]

Bu benlik senlik şârını terkini vuram yürüyem

6 Yûnus’dur aşk âvâresi bî-çâreler bî-çâresi

Sendedir derdim çâresi dermânım soram yürüyem

119

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Ger râzımı söyler isem kimse dilim bilmez benim

Eğer sabır eyler isem gönlüm karâr kılmaz benim

2 Ey uslular ey uslular siz eyidin ben n’ideyim

Ol dost yüzün göreliden aklım başa gelmez benim

3 Bunun gibi tertîb ile işim niçe başa vara

Elimden iş kaldı ise cânımdan iş kalmaz benim

4 Ne usluyam ne deliyem neye benzer işim benim

Aşk denizine gark olup gönlüm gözüm doymaz benim

5 Bu muhabbet odu benim yüreğimde yana durur

Denize gark olur isem söynüp hatâ kılmaz benim

6 Yıl on iki ay aşk odu içimde uş yanıp durur

Yandığınca artar kokum devrim geçip solmaz benim

7 Cümle Hak’a yol vardılar sabr ile Hakk’a erdiler

Aşkın aslı oddan durur sabrım ile olmaz benim

8 Niçe eyitdim gönlüme var sabır eyle dek otur

Şol dem dahi bedter olur öğüdümü almaz benim

9 Bu Yûnus’un çün sûreti ölüp toprak olur ise

Bâtınımdan aşk sevgisi bilin ki hîç gitmez benim

120

1 Dost bakalı yüzüme ben şehi görüp geldim

Ol yüce yücesine bî-gümân erip geldim

2 Esrikliğime bakma adım deliye takma

Esrikliğim ezelden işreti sürüp geldim

3 Ezelden bile idim Elest’de Belâ dedim

Ol kadîmî denizden sel olup akıp geldim

4 İşretine ermişim sala diye durmuşum

Cânı dîn ü îmânı şükrâne verip geldim

5 Nûr bana Îsâ oldu erenler duâ kıldı

Niçe kezin toprakdan ben örü durup geldim

6 Mansûr eydür Ene’l-Hak der sûretin oda yak

Deyin dâra gelsinler ben dârı kurup geldim

7 Sorman Yûnus’dan haber dost kandasa onda var

Haberi gören verir ben onu görüp geldim

121

Mefâ’îlün Mefâ’îlün

1 Zamân geçdi devir döndü

Saladur kudse gidelim

Bu cihâna gelen gitdi

Saladur kudse gidelim

2 Sâlihler kalmadı gitdi

Bu cihânı fesâd tutdu

Bu cihânın işi bitdi

Saladur kudse gidelim

3 Şeyâtîn fırsatın buldu

Gönül kararuban öldü

İyi dirlik kesâd oldu

Saladur kudse gidelim

4 Âlimler okuyup tutmaz

Halkı görüben gözetmez

Gönüllerde safâ bitmez

Saladur kudse gidelüm

5 Emr-i ma‘rûf bu dem kaldı

Bid‘at gelip sünnet öldü

Nasîbli nasîbin aldı

Saladur kudse gidelim

6 İ Yûnus sen sözün bilgil

Öz hâline nazar kılgıl

Ölüm gelmezden ön ölgil

Saladur kudse gidelüm

122

Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Yüz bin cefâ kılsan bana

Senden yüzüm döndürmezem

Cânım dahi alır isen

Senden yüzüm döndürmezem

2 Seni severim cân ile

Kul olmuşum fermân ile

And içerim Kur’ân ile

Senden yüzüm döndürmezem

3 Kilîseye dersen girem

Nakûs dahi dersen çalam

Âşıklara yokdur kalem

Senden yüzüm döndürmezem

4 Îsâ mısın Mûsâ mısın

Yâ Yûsuf-ı Ken’ân mısın

VAllah ki cânlar cânısın

Senden yüzüm döndürmezem

5 Yûnus gerçek âşık isem

Hak yoluna sâdık isem

Hizmetlere lâyık isem

Senden yüzüm döndürmezem

123

1 Girdim aşkın denizine bahrîleyin yüzer oldum

Geşt edüben denizleri Hızırlayın gezer oldum

2 Cemâlini gördüm düşde çok aradım yayda kışda

Bulamadım dağda taşda denizleri süzer oldum

3 Sordum deniz balığına ırak değil salığına

Girdim gönül sınığına gönülleri düzer oldum

4 Gönlümüz oldu ulu şâr o şâr gibi yâ kanda var

Haznesinden aldım gevher dükkân yüzün bezer oldum

5 Ben ol dükkândâr kuluyum cevherler ile doluyum

Dost bâğının bülbülüyüm budakdan gül düzer oldum

6 Ol budakda biter îmân îmân bitse gider gümân

Dün gün işim budur hemân nefsime bir Tatar oldum

7 Cânım bu tene gireli nazarım yokdur altûna

Düşdüm ayaklar altına topraklayın tozar oldum

8 Tenim toprak tozar yolca nefsim iltür beni önce

Gördüm nefsin burcu yüce kazma aldım kazar oldum

9 Kaza kaza indim yere gör bu nefsi yüzü kara

Hürmeti yok Peygamber’e bendlerini bozar oldum

10 Bu nefs ile dünya fânî pes dünyâya gelen kanı

Aldadın ey dünyâ beni işlerinden bîzâr oldum

11 Yûnus durdu girdi yola kamu gurbetleri bile

Kendi ciğerim kanıyla vasf-ı hâlim yazar oldum

124

1 Bu cihâna gelmedin mâşûk ile bir idim

Kul huvallâh sıfatlı bir bî-nişân nûr idim

2 Ol dem ki dirlik idi Hakk ile birlik idi

Ol pâyânsız devirde ne Mûsâ ne Tûr idim

3 Bile idim Hazret’de ol bî-kıyâs kudretde

Ne şerîkim var idi ne kimseyle yâr idim

4 Yer gök yaradılmadan Kâlû belâ denmeden

Levh-kalem çalınmadan Mi‘râc’a kâdir idim

5 Niçe kez geldim gitdim delim sûret yaratdım

Bu şimdiki devrede Yûnus’a aldar idim

125

1 Ey dervîş diyen bana nem durur dervîş benim

Dervîşlik yaylasında hareketim kış benim

2 Kendözümü görürem sallanuban yürürem

Buğz u kibr ü adâvet gönlümü almış benim

3 Dervîş adın edindim dervîş donun donandım

Yola bakdım utandım hep işim yanlış benim

4 Şeyhim kamudan ulu yolda uludan ulu

Gönlüm idi kaygulu nefsim âsâyiş benim

5 Hırkam tâcım gözlerim fâsid işler işlerim

Her yanımdan gizlerim bin bir fâsid iş benim

6 Yoldan haber sorarlar eydürem inanırlar

Kalbim sâfî sanırlar vay ne düşvâr iş benim

7 İçerime bakarsan buçuk pûlluk nesne yok

Taşramın gavgâsından âlemler dolmuş benim

8 Sûretim güler halka kanı ya kulluk Hakk’a

Bu dirliğime bak a hep işim yanlış benim

9 Yûnus eydür yârenler ey gerçeğim erenler

Bu yolda olan hâller Allah’a kalmış benim

126

1 Denizler olsa bir kadeh susalığım kanmaz benim

İnildimi yenemezem gözüm yaşı dinmez benim

2 Uş yine Mansûr kadehin maşûka sundu elime

Dört yanımdan od vurdular kimse hâlim bilmez benim

3 Yana yana kül oluban sen mâşûkanın yoluna

Günde bin kez yanar isem dostdan yüzüm dönmez benim

4 Cânım aşkın külüngüne Ferhâd olup tutdum başım

Dâim taşları keserim Şîrîn’im hîç sormaz benim

5 Gel varalım bizim ile tâ giresin bâğçelere

Mâmûr olmuş bostânlarım ağyâr gülüm dermez benim

6 Bizim ilin bâğçeleri durmaz öter bülbülleri

Açılmış tâze gülleri gülistânım solmaz benim

7 Yûnus eydür ey sultânım aşk oduna yandı cânım

Versen eğer dermânını ayruk cânım ölmez benim

127

1 Eyle sanman siz beni kendözümden gelmişem

Yâ kendi gönlüm ile bu kafese girmişem

2 Uşadam bu kafesi yıkam hırs u hevesi

Zaîf kılam bu nefsi tâ aslıma ulaşam

3 Bilmezem aslım nedir ata hod bahânedir

Ezel ana karnında kan yiyip dirilmişem

4 Kan değil benim aşım hırs u hevâ yoldaşım

Hazret’e uçar kuşum meğer tene girmişem

5 Gâh mü’minem tâatde dembedem münâcâtda

Gâh rindim harâbâtda ben bir aceb kolmaşam

6 Hikmet ile bak bana tâ ayân olam sana

Zîrâ ben bu sûretde yüz bin türlü gelmişem

7 Yûnus Emre sen kanda kalmayasın zindânda

Zindân kanda ben kanda kimin mâlın yemişem

128

1 Şöyle hayrân eyle beni aşkın oduna yanayım

Her kancaru bakar isem gördüğüm seni sanayım

2 Beni okudu sultânım uş gönüldü gider cânım

Elden bırakdı benliği bunda niçe eğleneyim

3 Senin kokun duydu cânım terkin vurdum bu cihânın

Aceb kandadır mekânın yâ ben kanda isteyeyim

4 Dört mezhebin âşıkıyam yedi mezheb geçdi cânım

Kogıl beni söyletmegil bu yollarda uyanayım

5 Yedi Tamu dedikleri katlanmaya bir âhıma

Sekiz Uçmak eğlemeye bunda niye eğleneyim

6 Sekiz Uçmak arz olursa yetmiş bin Hûrî gelirse

Aldamaya bu cânımı bunda nite aldanayım

7 Dilde söylenir haberin hergiz bulunmaz eserin

Götür yüzünden perdeyi dîdârına göyüneyim

8 İlm-i hikmet okuyanlar aşkdan fakîr durur bunlar

Mansûr oldum asın beni hep dillerde söyleneyim

9 Yûnus demedi bu sözü câna doldu dost âvâzı

Kördür münâfıkın gözü ya ben niçe göstereyim

129

1 İlâhî bir aşk ver bana ben benliğim bilmeyeyim

Yavu kılayım ben beni isteyüben bulmayayım

2 Şöyle hayrân eyle beni bilmeyeyim dün ü günü

İsteyeyim dâim seni ayruk nakşa kalmayayım

3 Al gider benden benliği doldur içime senliği

Bunda iken öldür beni varıp anda ölmeyeyim

4 Söyler isem gelmez dile kim söğe bana kim güle

Bâri yanayım derd ile hâlim dile gelmeyeyim

5 Uş yürüyem yana yana ciğerim gark oldu kana

Aşkın bir ok vurdu câna niçe zâri kılmayayım

6 Ko ben yanayın tüteyim dost bahçesinde yiteyim

Bir gül olayım biteyim açıluban solmayayım

7 Mansûr’layın dâra beni şöyle ayân göster seni

Kurbân kılayın bu cânı aşka münkir olmayayım

8 Aşkdır bu derdin dermânı aşk yoluna verdim cânı

Miskîn Yûnus der yâ Ganî bir dem aşksız kalmayayım

130

1 Kullukdan ırak olma sultân göresin birgün

Göstere cemâlini hayrân olasın birgün

2 Gel beri kulum deyip kalbine nazar salıp

Câm-ı ebedî sunup hayrân olasın birgün

3 Tâlib meseli ırmak mürşid meseli deryâ

Seyr ü seferi hoş gör ummân bulasın birgün

4 Kıldıysa tenin kısmet cânın bulısar vahdet

Derdin var ise n’oldun dermân bulasın birgün

5 Bî-çâre zaîf Yûnus neye hased edersin

Kamu esbâbını döküp uryân olasın birgün

131

Mefâ’îlün Mefâ’îlün Mefâ’îlün Mefâ’îlün

1 Bugün sohbet bizim oldu bize bizim diyen gelsin

İçirdi aşk bize şehdin nûş eyleyip yudan gelsin

2 Kanâat hırkası içre selâmet başını çekdim

Melâmet gömleğin biçdim ârif olup giyen gelsin

3 Bu aşk meydânı içinde çağırdım bir âvâz etdim

Müezzinlik bizim oldu îmâm oldum uyan gelsin

4 Bu ummânda delim türlü güher vardır ele girmez

Bahâsız inci bulunmaz câna başa kıyan gelsin

5 Sûret nakşın gidermekle gönül mülkü temiz olmaz

Akar rahmet suyu çağlar gönül kirin yuyan gelsin

6 E dostlar işidin sözüm dün etmişem bu gündüzüm

Ben yavu kıldım kendözüm bu Hak yola giren gelsin

7 Yûnus miskîn onu görmüş eline hem Dîvân almış

Âlimler okuyamamış bu mânâdan duyan gelsin

132

1 Biz dünyâdan gider olduk kalanlara selâm olsun

Bizim için hayır duâ kılanlara selâm olsun

2 Ecel büke belimizi söyletmeye dilimizi

Hasta iken hâlimizi soranlara selâm olsun

3 Tenim ortaya açıla yakasız gömlek biçile

Bizi bir arı vech ile yuyanlara selâm olsun

4 Azrâîl alır cânımız kurur damarda kanımız

Yayıcağız kefenimiz saranlara selâm olsun

5 Gider olduk dostumuza eremedik kasdımıza

Namâz için üstümüze duranlara selâm olsun

6 Sözdür söylenir araya kimse döymez bu yaraya

İltip bizi makbereye koyanlara selâm olsun

7 Bunda hep gelenler gider hergiz gelmez yola gider

Bizim hâlimizden haber soranlara selâm olsun

8 Âşık oldur Hakk’ı seve Hak derdine kıla devâ

Bizim için hayır duâ kılanlara selâm olsun

9 Miskîn Yûnus söyler sözü kan yaş ile doldu gözü

Bilmeyen ne bilsin bizi bilenlere selâm olsun

133

Mef’ûlü Mefâ’îlün Mef’ûlü Mefâ’îlün

1 Ol göz ki seni gördü ol niye nazar etsin

Şol cân ki seni duydu tende ne karâr etsin

2 Aşkına düşen âşık derdine yanar her dem

Vaslındır ana dermân hekîm ne tîmâr etsin

3 Aşkın ezelî şâhım yoklukda komuş varı

Bu remzi duyan âşık yokluğu şikâr etsin

4 Sen bir ganî sultânsın bî-hadd ü bî-pâyânsın

Vasfın kaleme sığmaz dil niçe şümâr etsin

5 Bu çeşniyi tadana bu gevheri yudana

Derdine düşen câna hekîm ne tîmâr etsin

6 Gerçek sana kul olan gönlünü sana veren

Kendinde seni bulan kancaru sefer etsin

7 Bu sırrı duyan kanı key ârif ise cânı

Açıldı güher kânı alana haber etsin

8 Bu yolda muhkem durduk nefsin boyunun vurduk

Sen şâha gönül verdik düşmân ne zafer etsin

9 İmdi key Yûnus kalmış hazretde yüzü kara

Çün nesnesi yok müflis ne ile pâzâr etsin

10 N’etsin bu Yûnus n’itsin bu yola niçe gitsin

Gönlünü sana verip gözlerin humâr etsin

134

1 Gözüm seni görmek için elim sana ermek için

Bugün cânım yolda koyam yarın seni bulmak için

2 Bugün cânım yolda koyam yarın ıvâzın veresin

Arz eyleme Uçmağ’ını hîç arzûm yok Uçmak için

3 Bana Uçmak neme gerek hergiz gönlüm ana bakmaz

İş bu benim zârılığım değil ahî bir bâk için

4 Uçmak Uçmağ’ım dediğin mü’minleri yeltediğin

Bir ev ile bir kaç Hûrî hevesim yok koçmak için

5 Bunda dahi verdin bize oğul u kız çift ü helâl

Ondan dahi geçdi arzûm benim âhım dîdâr için

6 Sûfîlere ver sen onu bana seni gerek seni

Ben niçe terk edem seni şol bir ev ü çardak için

7 Yûnus hasret durur sana hasretini göster ona

İşin zulüm değil ise dâd eylegil varmak için

135

1 Bu dervîşlik yoluna aşk ile gelen gelsin

Ya dervîşlik neydiğin bir zerre tuyan gelsin

2 Hele biz iş bu yola gelmedik riyâ ile

Bu melâmetlik donun bizimle giyen gelsin

3 Gözüyle gördüğünü örte eteği ile

Bu yol key ince yoldur yüreği döyen gelsin

4 Ulu kiçi erenler demiş bizi sevenler

Kayıkmasın geriye Allah’ı seven gelsin

5 İş bu sözü eydenden bize nişân gerekdir

Söz muhtasârı budur cânına kıyan gelsin

6 Yûnus söz ile kimse kabilyete geçmedi

Budur vücûd der-miyân ortaya koyan gelsin

136

1 Neylerler fânî dünyâyı

Allah sevgisi var iken

Yâ dahi kanda giderler

Ol dost sevgisi var iken

2 Allah ile olan kişi

İhsân olur onun işi

Neylerler gayrı teşvîşi

Allah sevgisi var iken

3 Görün billâhi şu halkı

İstemezler güzel Hakk’ı

Yâ neylerler mâlı mülkü

Allah sevgisi var iken

4 Dinlen âşıklar bu sözü

Behremend eyleye sizi

Yâ neylersin oğlu kızı

Allah sevgisi var iken

5 Yûnus sen kendini görme

İbâdet kıl mahrûm kalma

Gayrısına gönül verme

Allah sevgisi var iken

137

1 Dervîşlerin yoluna sıdk ile gelen gelsin

Hak’dan özge nesneyi gönlünden süren gelsin

2 Dervîşler dedikleri bir tükenmez kân olur

Hâs u âm kul u sultân bu kândan alan gelsin

3 Dervîş dolunur doğar her nefes göğe ağar

Ben diyeyim doğruyu cânına kıyan gelsin

4 Dervîşlik bir lokmadır yer ile gökden ulu

Bu azâmet lokmayı yudup siniren gelsin

5 Dervîşin gözü açık dünü günü uyanık

Bu söze Tanrım tanık bakmadan gören gelsin

6 Dervîşin kulağı sak Hak’dan işidir sebak

Deprenmeden dil dudak sözü işiden gelsin

7 Dervîşin eli uzun çıkarır münkir gözün

Şarka garba düp düzün sunmadan eren gelsin

8 Dervîşler Hakk’ın dostu cânlarıdır Hak mesti

Aşk şem’ini yakdılar pervâne olan gelsin

9 Bu miskîn Yûnus’u gör dervîşlik ede geldi

Nefsindendir şikâyet nefsin öldüren gelsin

138

1 Şükür şükür ol Çalab’a maksûduma erdim bugün

Müştâk idim bunca zamân pîrim yüzün gördüm bugün

2 Kaygu beni almış idi cânım zebûn olmuş idi

Gördüm pîrimin yüzünü ol kayguyu sürdüm bugün

3 Gelsin yârdan ayrı düşen gurbet ile bağrı pişen

Dost bâğçesi içindeki aşk bezmine girdim bugün

4 Görün görün bu devleti bu aşk ile beşâreti

Dost bâğının içinde ben aşk çâdırın kurdum bugün

5 Eydür Yûnus yâr kuluyam dost bâğçesi bülbülüyem

Söyleyeyim şimden geri gülzârıma erdim bugün

139

1 Ey yârânlar ey kardaşlar ecel ere ölem birgün

İşlerime pişmân olup kendözüme gelem birgün

2 Yanlarıma kona elim söz söylemez ola dilim

Karşıma gele amelim n’etdim ise görem birgün

3 Oğlan gider dânışmâna saladur dosta düşmâna

Şol dört tekbîr namâz ile vaktim tamâm kılam birgün

4 Beş karış bez durur donum yılan çıyan yiye tenim

Yıl geçe obrula sinim unudulup kalam birgün

5 Başıma dikeler hece ne erte bilem ne gece

Âlemler ümidi hoca sana fermân olam birgün

6 Yûnus Emre sen bu sözü dahi tamâm etmemişsin

Tek yürüyeyim n’eyleyem üstâdıma gelem birgün

140

1 Sûretden gel sıfata yolda safâ bulasın

Hayâllerde kalmagıl yoldan mahrûm kalasın

2 Bu yolda acâib çok sen acâib anlama

Acâib anda ola dost yüzünü göresin

3 Aşk kuşağın kuşangıl dostun yolunu vargıl

Mücâhede çekersen müşâhade edesin

4 Bundan aşkın şehrine üç yüz deniz geçerler

Üç yüz deniz geçüben yedi Tamu bulasın

5 Yedi Tamu’da yangıl her birinde kül olgıl

Vücûdun anda kogıl ayruk vücûd bulasın

6 Hakîkatdir Hak şârı yedidir kapıları

Dergâhında yüz türlü gerek kudret göresin

7 Evvelki kapısında bir kişi durur anda

Sana eydür teslîm ol gel miskînlik bulasın

8 İkinci kapısında iki arslan vardır anda

Niçeleri korkutmuş olmasın kim korkasın

9 Üçüncü kapısında üç evren vardır anda

Sana hamle ederler olmasın kim dönesin

10 Dördüncü kapısında dört pîrler vardır anda

Bu söz sana rumûzdur gör kim delîl bulasın

11 Beşinci kapısında beş ruhbân vardır anda

Türlü metâ‘lar satar olmasın kim alasın

12 Altıncı kapısında bir Hûr oturur anda

Sana eydür gel beri olmasın kim varasın

13 Çün kim anda varasın ol Hûrî’yi alasın

Bir vâyeden ötürü yoldan mahrûm kalasın

14 Yedinci kapısında yediler otrur anda

Sana kurtuldun derler gir dost yüzün göresin

15 Çün içeri giresin dost yüzünü göresin

Ene’l-Hak şerbetini dost elinden içesin

16 Şu dediğim keleci vücûddan taşra değil

Tefekkür kılar isen cümle sende bulasın

17 Yûnus işbu sözleri Hak varlığından eydür

İster isen kânını miskînlerde bulasın

141

1 Çarh-ı felek yok iki cânlarımız var iken

Biz ol vaktin dost idik Azrâîl ağyâr iken

2 Niçe yıllar biz anda cem‘ idik cân kânında

Hakîkat âleminde ma‘rifet söyler iken

3 Çalap aşkı cândaydı bu bilişlik andaydı

Âdem Havvâ kandaydı biz anınla yâr iken

4 Dün geldi sâfî Âdem dünyâya basdı kadem

İblîs aldadı ol dem Uçmak’da gezer iken

5 Ol vaktin biz uçardık cevlân urup göçerdik

Nûrdan şarâb içerdik Hak bizi toylar iken

6 Cânlar anda bilişdi ol dem gönül alışdı

Âlem halkı karışdı denizler kaynar iken

7 Şükür bu deme geldik dostları bunda bulduk

Tuz ekmek bile yedik aşk demin oynar iken

8 Ne oğul vardı ne kız vâhid idik anda biz

Komşu idik cümlemiz nûr dağın yaylar iken

9 Ne gök var idi ne yir ne zeber vardı ne zîr

Yûnus dostdan haber vir aşk ile göyner iken

142

Mefâ’îlün Mefâ’îlün Fe’ûlün

1 Gönül hayrân olupdur aşk elinden

Ciğer biryân olupdur aşk elinden

2 Niçeler tâc u tahtı mâl u mülkü

Koyup uryân olupdur aşk elinden

3 Özümün kalmadı sabr u karârı

Gözüm giryân olupdur aşk elinden

4 Eridi karlı dağlar zerre zerre

Deniz ummân olupdur aşk elinden

5 Koyup İbrâhîm Edhem tâc u tahtı

Yeri külhân olupdur aşk elinden

6 Zihî Mansûr ki mâşûk yolunda

Başı berdâr olupdur aşk elinden

7 Ne gördü Leylî’nin yüzünde Mecnûn

Ki sergerdân olupdur aşk elinden

8 Ne gördü Züleyhâ Yûsuf yüzünde

İşi efgân olupdur aşk elinden

9 Muhabbet derdine düşeli bülbül

Dili handân olupdur aşk elinden

10 Yûnus Emrem bu hasrete bu zâra

Aceb mihmân olupdur aşk elinden

143

1 Lâ-şerîkden okursun sonra şerîk katarsın

Bire iki demeği kimden fetvâ tutarsın

2 Dîn ü îmân bünyâdı doğrulukla gerçeklik

Ol tamâm olmayıcak ne ile dîn çatarsın

3 Çün Kur‘ân gökden indi onu Allah buyurdu

Ondan haber versene hâ kitâbdan ötersin

4 Okursun tasnîf kitâb niçe binâ vü i‘râb

Havf ü recâ sende yok eyle ki bir Tatar’sın

5 İlm okumak bilmeklik kendözünü bilmekdir

Pes kendözün bilmezsen bir hayvândan betersin

6 İlm okumak ma‘nîsi ibret anlamak için

Çün ibretden değilsin görmeden taş atarsın

7 On iki bin hadîsi cem‘ eyledi Mustafâ

Onu işitdin meğer şerh ile söz satarsın

8 Kılırsın riyâ namâz yazığın çok hayrın az

Dinle neye varır söz Cehennem’de yatarsın

9 Halka fetvâ verirsin yâ sen niçin tutmazsın

İlmin var ‘amelin yok hâ günâha batarsın

10 Sen fakîhsin ben fakîr sana ta’nımız yokdur

İhlâs ile gelirsen bizden nesne ütersin

11 Bu düzülen tertîbi ayruksudu mu dersin

Başaramazsın hâce endîşeden yitersin

12 Yûnus miskîn bu sözü aşk âleminden söyler

Deme bilmeden ana kendözünden katarsın

144

1 Hak bir gevher yaratdı kendinin kudretinden

Nazar kıldı gevhere eridi heybetinden

2 Yedi kat yer yaratdı ol gevherin nûrundan

Yedi kat gök yaratdı ol gevherin buğundan

3 Yedi deniz yaratdı ol gevher damlasından

Dağları muhkem kıldı ol deniz köpüğünden

4 Muhammed’i yaratdı mahlûkat şefkatinden

Hem Alî’yi yaratdı mü’minlere fazlından

5 Gâib işin kim bilir meğer Kur’ân ilminden

Yûnus içdi esridi ol gevher denizinden

145

1 Gelin bugün yanalım yarın yanmamak için

Ölelim ölmez iken yine ölmemek için

2 Tartalım günâhımız artdıralım âhımız

Edelim hesâbımız hesâb olmamak için

3 Erenlere gidelim eteklerin tutalım

Bugün öyle edelim yolda kalmamak için

4 Bak göresin dünyâya geldiğini bil neye

İş bu fânî dünyaya mağrûr olmamak için

5 Yûnus yok dünyâ tadı çün kim fânîymiş adı

Muhammed zindân dedi biz şâd olmamak için

146

1 Aşk ilinin haberin desem işide misin

Yoldaş olup bu yola sen bile gide misin

2 Ol ilin bâğı olur şerbeti ağu olur

Kadeh tutmaz, ol ağu nûş edip yuda mısın

3 Ol ilin zavadası cefâ tuta gidesi

Şeker ayruğa sunup sen ağu tada mısın

4 Ol ilde ay gün olmaz ay gedilip dolunmaz

Tertîbler terk edüben şumâr unuda mısın

5 Senlik benlik terk edip yokluk evine girip

Aşkdan içip esriyip varlık terk ede misin

6 İş bu tenin tertîbi od u toprak yel u su

Yûnus sen gör özünü suda toprakda mısın

147

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Dalayım aşkın bahrine gavvâs olayım bir zamân

İsteyeyim dâim seni seyyâh olayım bir zamân

2 Varayım her bir mahfile sırrım demeyem her dile

Sırdan haber diyenlere mihmân olayım bir zamân

3 Yolunda Mansûr olayım Ene’l-Hak demin vurayım

Asılıp vaslın dârına berdâr olayım bir zamân

4 Aşkın oduna yanayım derdin suyuna kanayım

Gördüğüm seni sanayım hayrân olayım bir zamân

5 Akıdayım kanlı yaşım artırayım bağrım başın

Ta ki bulunca nakkâşım seyrân edeyim bir zamân

6 Leylî ile Mecnûn olup Ferhâd ile taşlar yonup

Abdürrezzâk gibi yanıp giryân olayım bir zamân

7 Benliğim benden koyayım senin kokunı duyayım

Bunca zamân ben kul iken sultân olayım bir zamân

8 Ol dost bana benden yakın hikmet bilen bulur Hakk’ın

Okuyup hikmet ilmini Lokmân olayım bir zamân

9 Miskîn Yûnus aç gözünü Hazret’e urgıl yüzünü

Mürşid-i kâmil yoluna kurbân olayım bir zamân

148

1 Âşıklara ne diyem aşk haberinden şîrîn

Aşk ile dinleyene eydeyim birin birin

2 Hayf durur aksızlara aşkdan haber söylemek

Kim gerçek âşık ise ben râzım ana derin

3 Evvel yir gök yok idi var idi aşk bünyâdı

Aşk ezelden kadîmdir aşk getirdi ne varın

4 Evvel ezel bezminde kim dost yüzün gördüyse

Anın cânıdır âşık sor andan aşk haberin

5 Aşkı hîç bir nesneye mesel bağlasam olmaz

Dünyâ vü âhiretde ne tutısar aşk yerin

6 Emânetdir sakıngıl aşk haberini zinhâr

Oturup değme yerde söyleme aşkın sözin

7 Cevherîler katında kâide böyle durur

Kadrini bilmezlere göstermedi gevherin

8 Yûnus’un havsalası aşk dolmuşdur sînesi

Derdin gizleyemedi gensiz söyler aşk dilin

149

1 Sen cânından geçmeden cânân arzû kılarsın

Belden zünnâr kesmeden îmân arzû kılarsın

2 Men ‘arafe nefsehu dersin illâ değilsin

Melâikden yukarı seyrân arzû kılarsın

3 Tıfl-ı nev-reste gibi eteğin at edinip

Ele çevgân almadan meydân arzû kılarsın

4 Bilemedin sen seni sadefde ne gevhersin

Mısır’da sultân iken Ken’ân arzû kılarsın

5 Ol ezel âleminde ebedi gözlemeden

Per ü bâlin bitmeden cevlân arzû kılarsın

6 Yetmiş yedi perde var dostunu arzûlama

Yedisinden geçmedin yakîn arzû kılarsın

7 Otuzu gözde durur otuzu gönüldedir

Onun dahı bilmeden görmek arzû kılarsın

8 Sen bunda işe geldin uş yine varısarsın

Henüz sen kul olmadan sultân arzû kılarsın

9 Yûnus düşdün bu derde Eyyûb’layın sabreyle

Derde katlanamazsın dermân arzû kılarsın

150

1 İlminde gark oluban ben beni bilemezin

Dil ile söyleyüben sıfatın eremezin

2 Sıfatın gelmez dile kandalığın kim bile

Sun’unu demekliğe ben lâyık olamazın

3 Hem evvelsin hem âhir kamu yerlerde zâhir

Hîç makâm yokdur sensiz ben niçin göremezin

4 Görmeden deli oldum yanıldım günâh kıldım

Ussum aklım aldırdım esridim ayılmazın

5 Çünki beni esritdin cân u gönül iletdin

Ayırma beni senden buluşdum yad olmazın

6 Bana cânı sen verdin Azrâîl’e bildirdin

Senden artuk kimseye emânet veremezin

7 Ey Yûnus’u yaradan hicâb götür aradan

Sâdıkam yolunda ben yalan davâ kılmazın

151

1 Bunca gönüller alan cihâna sultân mısın

Hükmün cânlar içinde cân içinde cân mısın

2 Nazarın bin cân alır derdin yürekde kalır

Gören kendinden varır âşıka kıyan mısın

3 Uçan kuşlar uçunur esen yel görse durur

Devler hükmüne girür Belkîs Süleymân mısın

4 Yüzünden gün tutulur ay doğmaya utanır

Gören heybetde kalır Yûsuf-ı Ken’ân mısın

5 Ölü görse dirilir kalıbına cân gelir

Toprakdan âvâz gelir Îsâ bin Meryem misin

6 Aşkın dîne şûr eyler arslana zencîr eyler

Katı taşı mûm eyler Ferhâd-ı zamân mısın

7 Aşkın Hakk’a irgürür cân gözü dîdâr görür

Görenler baş indürür İbrâhîm Edhem misin

8 Yüzün dîdâr nûrudur saçın Mi’râc dünüdür

Gören cânın unudur Fahr-ı âlem sen misin

9 Yûnus sevdiğin gözle Hak yolunu key izle

Râzın gönülde gizle sen söze beyân mısın

152

Mefâ’îlün Mefâ’îlün Fe’ûlün

1 Bu ömrüm yok yere harc etmişim ben

Cânımı gör ne oda atmışım ben

2 Kimesne kimseye etmemiş ola

Onu kim kendime ben etmişim ben

3 Amelim rahtını derdim götürdüm

Kamu assım ziyâna satmışım ben

4 Cihânda bir sınık saksıdan ötrü

Güherlerim ziyâna satmışım ben

5 Amelim ne ki varsa hep riyâdır

Acebdir ihlâsı unutmuşum ben

6 Geceye eresini kimse bilmez

Tûl-ı emel başın uzatmışım ben

7 Dükeli ömrünü harcına sürdü

Ziyândan bellidir ne ütmüşüm ben

8 Ağuya bal diye parmak uzatdım

Aşıma zehr-i kâtil katmışım ben

9 Bî-çâre Yûnus’un çokdur günâhı

Onun dergâhına yüz tutmuşum ben

153

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Dost yüzünü göriceğez niçe karâr kılsın bu cân

Yağmâya verir ol demde yüz bin zâhid dîn ü îmân

2 Ta’na vurman âşıklara her ne hâle döner ise

Fermân olamaz kendine müşâhedeye gark olan

3 Cân u gönül fehm ü akıl aşk mevcine gark olıcak

Pes niçe ansın ol kişi yazık u müzd assı ziyân

4 Cânında gözü yok kişi görmeyiser dost yüzünü

Gözsüz niçe fehm eylesin ne renkdedir işbu cihân

5 Yüz bin melik ü selâtîn dost yüzünü göriceğiz

Terk eyleye tahtını vü izzet ü leşker hânumân

6 Âşık niçe harâb ise velâyeti arta durur

Onun için ki dâimâ vîrândadır genc-i nihân

7 Ayne’l-yakîn gören kişi ırmaz gözün dost yüzünden

Niçe görebilsin onu bu seviden taşra duran

8 Yûnus’a bu aşk kızgını komaz dilini tutmağa

Âşıkla mâşûk râzını dürüst diyemeye lisân

154

1 Ol cân kaçan öliser sen ana cân olasın

Ölmüş gönül dirile anda ki sen olasın

2 Ölmeklik dirlik ola ölümsüz dirlik bula

Başlı gönül onula merhemi sen olasın

3 Sen olduğun gönüller her dem cânın yeniler

Bunlardır ölmeyenler hâkimi sen olasın

4 Sen olduğun makâmda ehl-i dâd olur onda

Güç olmaz ol dîvânda sultânı sen olasın

5 Cân bedenden uçıcak menzilinden göçicek

Ol cihâna geçicek göze ayân olasın

6 Tozunu yel almaya bir zerre ırılmaya

Âşık cânı ölmeye mâşûku sen olasın

7 Yûnus sen âşık isen aşka muvafık isen

Korkma ulaşık isen ne olursan olasın

155

Mefâ’îlün Mefâ’îlün Fe’ûlün

1 Aceb oldu hâlim bu aşk elinden

Göremezem yolum bu aşk elinden

2 Bu cümle âlemin tâcı iken uş

Ayaklarda gubârım aşk elinden

3 Garîb bülbülleyin zâri kılarım

Akar çeşmim yaşı bu aşk elinden

4 Gazel yapraklayın benzim sarardı

Kararuban düşdüm bu aşk elinden

5 Yarın mahşerde ben yırtam yakamı

Niçe feryâd edem bu aşk elinden

6 Dağ u taşlar erir bu aşk elinden

Denizler cûşa geldi aşk elinden

7 Niçe bin enbiyâ aşka giriftâr

Yer ü gök dopdolu bu aşk elinden

8 Çağırıp eydeler gel güç görenler

Benim çilem nedir bu aşk elinden

9 N’iderem ben yârin vaslından ayruk

Büküldü kad-bâlâm bu aşk elinden

10 Yûnus sen Tapduğ’una kıl duâyı

İçersin zehr-i kâtil aşk elinden

156

Mefâ’îlün Mefâ’îlün Fe’ûlün

1 Gönül usanmadın sen bu seferden

Çalab’ım saklasın seni hatardan

2 Kişi kim kişinin kahrın çekince

Gidip görünmemek yeğdir nazardan

3 Doğaldan bağrımı doğradı gurbet

Sızar damar ciğer kanı damardan

4 Vatan oldu diken gurbet gülistân

Ağu içmek yiğ oldu ney-şekerden

5 Güher dedikleri ilm-i hünerdir

Hünermende hüner yeğdir güherden

6 Yûnus göğüs açıp dosta giderken

Çalab’ım saklasın seni hatardan

157

1 Erenlere muhib iken yâ münkir olduğun neden

Key sakıngıl tatlı cânın okları çıkmadan yaydan

2 Kahır erenler atıdır gayret dahi hil’atıdır

Erenler yayı katıdır okları geçer kayadan

3 Bize muhib olanları Hak’dan dileriz onları

Dönüp münkir olanları tîz çıkarırlar aradan

4 Bunda el ayak öpülür görenin cânı kapılır

Garîb misâfir yapılır zavye vü mescid-hâneden

5 Ağu içerse nûş olsun süçü içerse hoş olsun

Yûnus ile yoldaş olsun gelsin Allah’ına giden

158

1 Ey gönül bir dem bir vakit dünyâdan usanmaz mısın

Bunca fâsid işler ile yüzünden utanmaz mısın

2 Sen seni hoş tutgıl arı istiğfâr eyle yârı

Îmân beline bağlanıp dîn donun donanmaz mısın

3 Ey metâ’ın kalba satan güherine pûllar katan

Assıyı ziyâna satan assıya uzanmaz mısın

4 Gayret içinde mübtelâ günâhlar içinde kodu

Dîn yolunda gönül sayrı cidd ile dayanmaz mısın

5 Ölmez vuslat meyin içen ma’siyyet denizin geçen

Meyhâneden azim edip mescidlere kanmaz mısın

6 Yeri göğü seyrân kılan Arş u Kürsü cevlân vuran

Yûnus katında ey gönül bir dem eğlenmez misin

159

1 Taşdın yine deli gönül sular gibi çağlar mısın

Akdın yine kanlı yaşım yollarımı bağlar mısın

2 N’idem elim ermez yâre bulunmaz derdime çâre

Oldum ilimden âvâre beni bunda eğler misin

3 Yavu kıldım ben yoldaşı onulmaz bağrımın başı

Gözlerimin kanlı yaşı ırmak olup çağlar mısın

4 Ben toprak oldum yoluna sen aşırı gözedirsin

Şu karşıma göğüs gerip taş bağırlı dağlar mısın

5 Harâmî gibi yoluma arkuru inen karlı dağ

Ben yârimden ayrı düşdüm sen yolumu bağlar mısın

6 Karlı dağların başında salkım salkım olan bulut

Saçın çözüp benim için yaşın yaşın ağlar mısın

7 Esridi Yûnus’un cânı yoldayım illerim kanı

Yûnus düşde gördü seni sayrı mısın sağlar mısın

160

1 Cânlar cânını buldum bu cânım yağmâ olsun

Assı ziyândan geçdim dükkânım yağmâ olsun

2 Ben benliğimden geçdim gözüm hicâbın açdım

Dost vaslına ulaşdım gümânım yağmâ olsun

3 Benden benliğim gitdi hep mülkümü dost tutdu

Lâ-mekân kavmi oldum mekânım yağmâ olsun

4 İkilikden usandım aşk donunu donandım

Derdi hânına kandım dermânım yağmâ olsun

5 Varlık çün sefer kıldı ondan dost bize geldi

Vîrân gönül nûr doldu cihânım yağmâ olsun

6 Geçdim bitmez sağınçdan usandım yaz u kışdan

Bostânlar başın buldum bostânım yağmâ olsun

7 Taallukdan üzüşdüm ol dostdan yana uçdum

Aşk dîvânına düşdüm dîvânım yağmâ olsun

8 Yûnus ne hoş demişsin bal u şeker yemişsin

Ballar balını buldum kovanım yağmâ olsun

161

1 Anıp kıyâmet gününü

Ağlaşalım ol gün için

Ol gün melâmet günüdür

Ağlaşalım ol gün için

2 Ol günde yerler yarıla

Cümle ölenler dirile

Cümle günâhlar sorula

Ağlaşalım ol gün için

3 Ol günde gök çatlayısar

İnsân niçe katlanısar

Ol günde kim korkmayısar

Ağlaşalım ol gün için

4 Âh ol günün korkuları

Koca kılar mâsûmları

Niçe olur mücrimleri

Ağlaşalım ol gün için

5 Ol gün katı efgân ola

Erkek dişi uryân ola

Cümle ciğer biryân ola

Ağlaşalım ol gün için

6 Ey Yûnus Emre gir yola

Hâl bilmez kardaş ne ola

Meğer dermân Hak’dan ola

Ağlaşalım ol gün için

162

1 Hey yârânlar hey kardaşlar nic’edeyim n’ideyim ben

Sen benim kulum değilsin der olursa n’ideyim ben

2 Zelîl mağbûn kala başım anda hîç dinmeye yaşım

Mahşer günü içim dışım nâr olursa n’ideyim ben

3 Suç anıcak göyner özüm kan yaş ile dolar gözüm

Yarın Hak katında yüzüm kar’olursa n’ideyim ben

4 Fesâd ile dolu içim hey hoca bağışla suçum

Key Cehennem benim için yer olursa n’ideyim ben

5 Ben fesâd içinde kaldım Yûnus eydür artdı derdim

Sine varıcağız kabrim dar olursa n’ideyim ben

163

1 Aceb şu yerde var m’ola

Şöyle garîb bencileyin

Bağrı başlı gözü yaşlı

Şöyle garîb bencileyin

2 Gezdim Urum ile Şam’ı

Yukarı illeri kamu

Çok istedim bulamadım

Şöyle garîb bencileyin

3 Kimseler garîb olmasın

Hasret oduna yanmasın

Hocam kimseler olmasın

Şöyle garîb bencileyin

4 Söyler dilim ağlar gözüm

Garîblere göynür özüm

Meğer ki gökde yıldızım

Şöyle garîb bencileyin

5 Niçe bu derd ile yanam

Ecel ere birgün ölem

Meğer ki sinimde bulam

Şöyle garîb bencileyin

6 Bir garîb ölmüş diyeler

Üç günden sonra duyalar

Soğuk su ile yuyalar

Şöyle garîb bencileyin

7 Hey Emrem Yûnus bî-çâre

Bulunmaz derdine çâre

Var imdi gez şârdan şâra

Şöyle garîb bencileyin

164

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Kanda bulam isteyüben ey gönül seni kandasın

Kanda vîrâne var ise vallâhi gönül andasın

2 Ey gönül sana uyaldan kalmadı yüzümün suyu

Rahmet gele ta ki sana kanda isen dîvândasın

3 Bir lahza olursun rûşen bir dem yürürsün perîşân

Âlemlere nâm u nişân derde esîr dermândesin

4 Bir dem âbid bir dem zâhid bir dem âsî bir dem mutî’

Bir dem gelir ki ey gönül ne dînde ne îmândasın

5 Aşk başımdan aşıcağız mevc vuruban taşıcağız

Bir dem gelir ki ey gönül mescid ile Kur’ân’dasın

6 Kayseri Tebriz ü Sivas Nahcuvan u Maraş Şirâz

Gönül sana Bağdâd yakın âlemlerde dîvândasın

7 Yûnus imdi tapdır hemîn akıtma gözünün nemin

Eğer bugün eğer yarın çün Hakk için kurbândasın

165

Mefâ’îlün Mefâ’îlün Fe’ûlün

1 Eğer aşkı seversen cân olasın

Gönüller tahtına sultân olasın

2 Seversen dünyayı mihnet bulasın

Niçe bir eskiye hasretlenesin

3 Cihân köhne-sarâydır sen beğisin

Niçe bir eskiye hasretlenesin

4 Ağudur bal değil dünyâ murâdı

Niçe bir ağuya parmak banasın

5 Kanatsız kuşlayın kaldın yabanda

Kanatlı kuşlara kanda eresin

6 Diken olma gül ol eren yolunda

Diken olur isen oda yanasın

7 Niyâz için buyurdu Hak namâzı

Niyâzdan vay sana gâfil olasın

8 Sana erden asâ gerek bu yolda

Dayanırsan asâya dayanasın

9 Erenler nefesin asâ idin sen

Eğer nefsine uyarsan fenâsın

10 İbâdetler başıdır terk-i dünyâ

Eğer sen ana inanasın

11 Atan anan hakı yitirdin ise

Yeşil donlar giyesin donanasın

12 Eğer komşu hakkı boynunda ise

Cehennem’de yarın bâkî kalasın

13 Yûnus bu sözleri erenden aldı

Sana dahi gerek ise alasın

14 Gönüle gireni gönendi derler

Gönüle sen de gir kim gönenesin

166

1 Ey dost seni sevelden aklım gitdi kaldım ben

Pınarları terk edip denizlere daldım ben

2 Bir zerre aşkın odı kaynadır denizleri

Düşdüm aşkın oduna tutuşuban yandım ben

3 Ol cânda ki aşk ola anda gussa olmaya

Bu aşk bana gelelden gussam gitdi güldüm ben

4 Bülbül de âşık olmuş kızıl gülün yüzüne

Gördüm erenler yüzün hezâr destân oldum ben

5 Bu aşkı bana verdin ben n’iderem kendözüm

İçim dışım nûr doldu dosta âşık oldum ben

6 Sımasan pûtun nefsin abes kamu tâatin

Onu sımağa çâre hele şimdi buldum ben

7 Dünyâ cefâsın almak sonucu vefâ imiş

Cefâyı verübenin seni satın aldım ben

8 Bir kuru ağaç idim yol üzre düşmüş idim

Bir bana nazar kıldı tâze cüvân oldum ben

9 Yûnus sen âşık isen adını miskîn kogıl

Cümlesinden ihtiyâr miskînlikde buldum ben

167

1 Ol vaktin bir olasın ayrılıkdan kalasın

Cânsız gel bu kapıya bâkî dirlik bulasın

2 Cân tuta gelir isen cânım vardır der isen

Cân şumâr eder isen küllî sağıncılasın

3 Bunda ne sağınç şumâr yâ bunda kim kalır var

Çün böyle düşdü sefer gerek yolda olasın

4 Derd ile gelmeyince dermâna ermeyesin

Bir cân yolda kor isen yüz bin cânı bulasın

5 Kalma fânî sağınca kasd eyle bâkî gence

Yüz bin cihânda bâtın hazînesin bulasın

6 Tadarsan aşk tadından geçesin zâhir dînden

Ayrılığın odundan ol vakit kurtulasın

7 Yavu vargıl bu yolda her bir türlü menzilde

Cümle söylenen dilde gerek unudulasın

8 Ey Yûnus kanı aklın gensizin söyler dilin

Pâyânı yok bu yolun sen kanda dolanasın

168

1 Ayırma beni senden yaradan

Düşüp ölürüm ben bu yaradan

2 Öldüğüm için gussa mı yerem

Ala cânımı yine yaradan

3 Öldü diyeler kaydım yiyeler

Bir kuş oluban çıkam aradan

4 Ağlama derim şol gözlerime

Kan yaş akıdır ağ u karadan

5 Yerler mi kodum göl eylemedik

Seller akıtdım her bir dereden

6 Ben bir kul idim sen sultân idin

Düşdüm araya bilmem nereden

7 Varam kul olam şeyh eşiğine

Abâ dikinem yüz bin pâreden

8 Emrem Yûnus’un murâdı budur

Ere yârına çıka aradan

169

1 Andan beri kim aşkın benimle yoldaş oldu

Rahmân yoluna beni göstermeğe baş oldu

2 Cânım üzere durdu Rahmân çerisin derdi

Şeytân ilini vurdu key yağmâ tarâş oldu

3 Aşk nefs iline akdı ne buldu ise yakdı

Kibir kal’asın yıkdı anda çok savaş oldu

4 Dost yüzün ayân gördüm sır haberlerin sordum

Dedi gizli bilmezsin uş söyledim fâş oldu

5 Nefs ili oldu harâb kibr ayaklarda türâb

Gitdi perde vü hicâb dost gözüme tuş oldu

6 Aşk oldu elim benim gösterdi doğru yolum

Hakk’a şükür kim hâlim bayağıdan hoş oldu

7 Anlar ki göz açdılar bu dünyâdan geçdiler

Bekâya ulaşdılar menzilleri Arş oldu

8 Bunlar bunda kaldılar dünyâya aldandılar

Yalancılar oldular hep bunlar kolmaş oldu

9 Ölenler hâlin bilmez göz açıp öğün dermez

Miskîn Yûnus Emre’nin meğer bağrı baş oldu

170

1 Hak’dan gelen şerbeti içdik elhamdülillâh

Şol kudret denizini geçdik elhamdülillâh

2 Şol karşıki dağları mîşeleri bâğları

Sağlık safâlık ile aşdık elhamdülillâh

3 Kuru idik yaş olduk ayak idik baş olduk

Kanatlandık kuş olduk uçduk elhamdülillâh

4 Vardığımız illere şol safâ gönüllere

Baba Tapduk mânâsın saçdık elhamdülillâh

5 Beri gel barışalım yad isen bilişelim

Atımız eyerlendi eşdik elhamdülillâh

6 İndik Rûm’u kışladık çok hayr u şer işledik

Uş bahâr geldi geri göçdük elhamdülillâh

7 Dirildik pınar olduk irkildik ırmak olduk

Akdık denize dolduk taşdık elhamdülillâh

8 Tapduğ’un tapusunda kul olduk kapısında

Yûnus miskîn çiğ idik pişdik elhamdülillâh

171

1 Zinhâr gönül evinde tutma yavuz endîşe

Bireğiyçün kuyu kazan âkıbet kendi düşe

2 Nefsin beğenmeyeni ayruklara sanmagıl

Ayruklara sanırsan bilgil kim işin şaşa

3 Kendine yaramazı bireğiye sanan ol

Adı müsülmân anın kendi benzer keşîşe

4 Komadığın nesneyi sunuban götürmegil

Komadığın götürmek düşüre yatlı işe

5 Bu dünyada üç kişi Hak dîdârın görmeye

Bir dikçi bir kovcu biri gammâzdır paşa

6 Yûnus bu nasîhatı tutan yatlı olmaya

Bir niçe öğüt durur dinlesen başdan başa

172

1 Ey yârânlar ey kardaşlar korkaram ben ölem diye

Öldüğümü kayırmazam etdiğimi bulam diye

2 Bir gün görünür gözüme aybım vurulur yüzüme

Endîşeden del’olmuşam n’idem ben ne kılam diye

3 Eğer gerçek kul imişsem ona kulluk kıla idim

Ağlayaydım bu dünyada yarın anda gülem diye

4 Hemîn geldim bu dünyâya nefsime kulluk etmeğe

İyi amel işlemedim azâbdan kurtulam diye

5 Ey bî-çâre miskîn Yûnus günâhın çok neyleyesin

Sığındım ol Allâh’ıma dedi hem afv kılam diye

173

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Hoşdur eğer yürür isem aşk oduna yana yana

Pes yanmadan nite olam çün aşk odu düşdü câna

2 Cânım aşkın külhânıdır tartınmadan vur odunu

Kamış suyu şeker olur od bırağıcak külhâna

3 Her nesne ki çiğ olıcak od olmayınca pişmez ol

Benim dirliğim çiğ idi aşk odu oldu bahâne

4 Bu işler tamâm olıcak halvet olur mâşûk ile

Mâşûk yüzün gören kişi gerek yana ve tükene

5 Devlet durur ol kişiye yanar ise aşk oduna

Acı tütünü çıkıcak aydın olısar bu hâne

6 Ol dost ile pâzârımız fülân vaktdan beri değil

Sever idik mâşûkayı henüz gelmeden cihâna

7 Râzıyamki ol oda ben günde bin kez yanar isem

Gör niçe cân fedâ kılar şem’i önünde pervâne

8 Aşka nice yanar isem dahi şîrîn gelir bana

Cânım fedâ olsun beni bu aşk oduna atana

9 Aşk sultânı Tapduk durur Yûnus gedâ bu kapıda

Gedâlara lutf eylemek hem kâidedir sultâna

174

Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün

1 Âşık oldum erene ermek ile

Hakk’ı buldum ben eri görmek ile

2 Ere erdim erde buldum maksûdum

Bulamadım taşradan sormak ile

3 Ne yere bakdım ise er oturur

Gönlün aldım yüz yere sürmek ile

4 Hak’dan imiş cânlara cümle nasîb

Olmaz imiş Ka’be’ye varmak ile

5 Ka’be senin eşiğindir öyle bil

Bulamadım yol çekip varmak ile

6 Beni gören bir pûla saymaz idi

Şimdi gören gösterir parmak ile

7 Bir göl idim kıldı erenler nazar

Deniz oldum dört yana ırmak ile

8 Geldi ün Yûnus diye durdum örü

Gözüm açdım kulağım vurmak ile

175

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Vasf-ı hâlin eydiserem vuslat hâlin bilenlere

Yedi türlü nişân gerek hakîkate erenlere

2 Bu yedisinden birisi eksik olursa olmaya

Birisi eksik gerekmez bu sarp yola varanlara

3 Evvel nişânı bu durur yermeye cümle milleti

Yerenler kaldı yerini yer değmedi yerenlere

4 İkinci nişânı budur hîç nefsini semirtmeye

Zinhâr siz andan olmanız nefsine kul olanlara

5 Üçüncü nişânı budur cümle heveslerden geçe

Hevesler eri yolda kor yetemez yol varanlara

6 Dördüncü nişânı budur dünyâdan münezzeh ola

Dünyâ seni sayrı eyler ne kul kaysı sayrılara

7 Yûnus yedi nişân dedi evet üçünü gizledi

Onu dahi eydiverem gelip halvet soranlara

176

1 Vücûd bir binâ durur sırr-ı hikmet içinde

Gönül bir bünyâd durur nakd ol bünyâd içinde

2 Gönül sultân hâkim cân cümle iş ona kurbân

Dil dahı bir tercümân yürür kudret içinde

3 Gönül oturur tahta hükm eder Kâf’dan Kâf’a

Nefis durmuş ırakda meyli işret içinde

4 Ol nefs kim câna uyar mânâdan sanma duyar

Her dem ana uymayan bil inâyet içinde

5 Evvel kapı şerîat geçse andan tarîkat

Gönül evi marifet aşk hakîkat içinde

6 Şerîat şîrîn olur işidene hoş gelir

Ne kim dilerse kılar ol şerîat içinde

7 Tarîkat cân yoldaşı cân ile olur işi

Tarîka giren kişi dün gün ibret içinde

8 Marifet gönül ile dün ü gün zârı ile

Söylesem gelmez dile sırr-ı sıfat içinde

9 Hakîkat aşkdır ayân görsün ol şebih beyân

Hakîkat donun giyen ağır hil’at içinde

10 Şerîat sûret evi tâate girer kavî

Âleme çıkdı çavı ubûdiyyet içinde

11 Tarîkat câna gelir tâatına cân kılur

Girmeyen ziyân kılur iş bu devlet içinde[80]

12 Hakîkate erenler hakîkati bulanlar

Ne bahtlıdır cânları hep muhabbet içinde

13 Her kim şerîat bile hem okuya hem kıla

Ol gerek kim er ola dün gün tâat içinde

14 Ger tâat kılmaz ise üstâda varmaz ise

Şer‘iden olmaz ise adı la‘net içinde

15 Şerîat ana eydür ana abes ol addır

Onun makâmı oddur şol âhiret içinde

16 Her kim tarîka gire gerek mâl terkin ura

Yola doğru cân vere bu tarîkat içinde

17 Ger doğru durmaz ise mâl terkin urmaz ise

Yola cân vermez ise duymaz sohbet içinde

18 Tarîkat onun değil ol kılmış yolun melûl

Hak kılmaz onu kabûl bulmaz rahmet içinde

19 Ger bahrî olmaz ise denize dalmaz ise

Seyrânın bilmez ise yokdur kıymet içinde

20 Marifet gönül şehri makâmın bulur fakrı

Bahrî gerekdir bahrî bu marifet içinde

21 Marifet andan ırak anın değildir durak

İşi olsa da yavlak anın bu ad içinde

22 Her kim hakîkat süre kahrı lutfu bir göre

İş aça doğru dura bu hakîkat içinde

23 Ger doğru durmaz ise yoluna ermez ise

Kahrı hoş görmez ise adı yok ad içinde

24 Anın değil hakîkat ol devlet ol nasîhat

Evvel âhir âkıbet bulunca mât içinde

25 Bu dört menzildir utan ledün makâmın tutan

Oldur menzile yeten tamâm murâd içinde

26 Ol menzile yetenin dört nişânı var anın

Ol nişânı kılanın yeri rahmet içinde

27 Sûretin halka düze Hakk’ın yolunda ize

Çıka seyir eyleye ol semâvât içinde

28 Tevekkül işi ola kanâat aşı ola

İnâyet başı ola nûr-ı rahmet içinde

29 Kıyl u kâle mecâl yok ol hâldir ona kâl yok

Hergiz ana ecel yok ezel-ebed içinde

30 İşdir bunca âvâzlar dediğim mânâ sözler

Tapduk Yûnus’u gözler bu vilâyet içinde

177

1 Miskînlikden buldular kimde erlik var ise

Merdivenden etdiler yüksekden bakar ise

2 Gönül yüksekde gezer dembedem yoldan azar

Dış yüzüne ol sızar içinde ne var ise

3 Ak sakallı pîr koca bilmez ki hâli nice

Emek yemesin hacca bir gönül yıkar ise

4 Sağır işitmez sözü gece sanır gündüzü

Kördür münkirin gözü âlem münevver ise

5 Gönül Çalab’ın tahtı gönüle Çalap bahdı

İki cihân bedbahtı kim gönül yıkar ise

6 Sen seni ne sanırsan ayruğa da onu san

Dört kitâbın mânâsı budur eğer var ise

7 Bildik gelenler geçmiş konanlar geri göçmüş

Aşk şarâbından içmiş kim mânâ duyar ise

8 Yûnus yoldan ırmasın yüksek yerde durmasın

Sinle sırât görmesin sevdiği dîdâr ise

178

1 Bir söz diyeyim sana dinle cânın var ise

Hiç tama’ eylemegil aklın sana yar ise

2 Yavuzluk eylemegil lânet işitmeyesin

Senden sonra söylene key eyliğin var ise

3 Yavuzlukdan kem bitdi yâ iylikden kim yitdi

İylik Hakk’a yaraşır sende ikrâr var ise

4 İkrâr erin yarıdır varsa Uçmak yeridir

Bâhil uçmak görmeye yüz bin gözü var ise

5 Mânâda getirmişler kardaşdan yâr yeğrekdir

Oğuldan dahi tatlı eğer doğru yâr ise

6 Yârin sana mukâbil tapusunda sücûd kıl

Çıkar ciğerin yedir eğer çâren var ise

7 Gördün yârin eğridir nen var ise ver kogıl

Ululardan meseldir işitdiğin var ise

8 Ekmek yeyip tuz basmak ol nâ-merdler işidir

Ekmek anı komaya tuzun hakkı var ise

9 Çok söz hayvân yüküdür az söz erin görküdür

Bilene bir söz yeter cânda gevher var ise

10 Yûnus miskîn delidir hem sözünden bellidir

Ayıblaman yârenler eksikliği var ise

179

1 Var derd ile yan yürü dermâna erişince

Aşk ile kulluk eyle sultâna erişince

2 Sular gibi seyr eyle bir yerde karâr etme

Alçaklara ak yürü ummâna erişince

3 Gâyet hor u hakîr ol başda Halîl olasın

İsmâîl gibi sen de kurbâna erişince

4 Eyyûblayın sabr eyle Yâkûblayın çok ağla

Yûsuf-sıfat sen dahi Ken’ân’a erişince

5 Yûnus sen bu gevheri harc eyleme nâdâna

Bu yolda neler çekdin ol kâna erişince

180

1 Uş yine nazar oldu bu bizim cânımıza

Muhammed bünyâd vurdu dîn ü îmânımıza

2 Peygamberler serveri dîn direği Muhammed

Gör ne gevherler kodu bu bizim kânımıza

3 Gelin amel edelim elimiz erer iken

Ecel erer ansızın irgürmez sanımıza

4 Ey dirîgâ n’idelim bizde amel olmazsa

Hışm edip yapışalar bu kefen donumuza

5 Sorucular geleler soru hesâb soralar

Karanu sin içinde otura yanımıza

6 Ölüm Hak’dır bilirsin niçin gâfil olursun

Azrâîl kasd ediser günâhlı tenimize

7 Miskîn Yûnus bu sözü kendözinden eyitmez

Hak Çalap veribidi sebakın dilimize

181

1 Yine bu bâd-ı nev-bahâr hoş nev’ ile esdi yine

Yine kışın sovukluğu fuzûlluğun kesdi yine

2 Yine rahmeti bî-kıyâs yine işret oldu dem-sâz

Yine geldi bu yeni yaz kutlu kadem basdı yine

3 Yine yeni hazîneden yeni hil’at giydi cihân

Yine verildi yeni cân ot u ağaç sesdi yine

4 Ölmüş idi ot u şecer dirilüben geri biter

Müşriklere nükte yeter var eyledi nesli yine

5 Yine sahra vü mergzâr hoş akar esrik bu sular

Cihânlara saçdı nisâr cümle âlem dostu yine

6 Yine yer yüzü donanıp kat kat olup renge batıp

Bülbül güle karşı ötüp cân budağa asdı yine

7 Sözüm değil yaz kış için geldi mâşûka iş için

Oldu yeni bağışlamak pâdişâhın kasdı yine

8 Yine Yûnus başdan çıkıp âr u nâmûsu yıkıp

Âşıkların cur’asından ulu kadeh içdi yine

182

1 Tutgıl bir Tanrı hâsını

Gel ikrâr et erenlere

Sileler gönlün pâsını

Gel ikrâr et erenlere

2 Öyle bir berkitgil ahdin

Hem mâlın olsun hem rahtın

Hakk’ı bilmek olsun cehdin

Gel ikrâr et erenlere

3 Erenlerdir Tanrı hâsı

Silerler gönülden pâsı

Dost iledir mu’amlesi

Gel ikrâr et erenlere

4 Gider gönül teşvîşini

Bezeme hoyrat nakşını

Uçurmadan cân kuşunu

Gel ikrâr et erenlere

5 Geç bu uzun endîşeden

Erdire nefsin uşadan

Bakmagıl dosta taşradan

Gel ikrâr et erenlere

6 Bu cân sana bâkî kalmaz

Onda varan geri gelmez

Son pişmânlık assı kılmaz

Gel ikrâr et erenlere

7 Bu dünyâyı elden bırak

Âhirete eyle yerak

Erenlerden olma ırak

Gel ikrâr et erenlere

8 Eğer seversen Allah’ı

Hoş nidâ eyle o şâhı

Hak rahmet eder vallâhi

Gel ikrâr et erenlere

9 Yûnus sen pişmân olmadan

İrişgil ere ölmeden

Bu dünyâ sana gülmeden

Gel ikrâr et erenlere

183

1 Sana derim ey velî

Dur erte namâzına

Eğer değilsen ölü

Dur erte namâzına

2 Ezân okur müezzin

Çağırır Allah adın

Yıkma dînin bünyâdın

Dur erte namâzına

3 Ağar pervâze kuşlar

Tesbîh okur ağaçlar

Himmet alan kardaşlar

Dur erte namâzına

4 Namâzı kıl zikr eyle

Elin götür şükr eyle

Öleceğin fikr eyle

Dur erte namâzına

5 Namâz kıl yerak olsun

Âhretde gerek olsun

Sininde çırâk olsun

Dur erte namâzına

6 Namâz kıl îmân ile

Yatmagıl gümân ile

Gidesin emân ile

Dur erte namâzına

7 Çıka gide cân dahı

Şöyle kala ten dahı

Dervîş Yûnus sen dahı

Dur erte namâzına

184

1 Muhammed’in medhini edelim baş üstüne

Zîrâ ki ol Muhammed yürüdü Arş üstüne

2 Arş’ına basdı kadem ol Resûlullâh benem

Düşdü bu cümle sanem ser-nigûn Ferş üstüne

3 Bir taşa kıldı nazar mu’cizât ile yarar

Çıkdı bir tâvus-ı dünyâ türlü nakış üstüne

4 Taş elinde söyledi Hak Resûl’sün sen dedi

Onun için komadı bir taşı taş üstüne

5 Muhammed’e kâfirler üç kez ağu verdiler

Birin kuzuyla yedi ikisin aş üstüne

6 Ağuyu kıldı şeker ol Resûlu’llâh meğer

Ver salâvât zenbûr-vâr derd ile yaş üstüne

7 Yûnus Emrem sen gine Mustafâ’ya kıl selâm

Ol dahi kıla edâ yüz ile baş üstüne

185

Müstef‘ilün Müstef‘ilün Müstef‘ilün Müstef‘ilün

1 Bir imâret göster bana kim sonu vîrân olmaya

Kazanı gör ol mâlı kim senden o geri kalmaya

2 Döküle altûnun mâlın ayruk ile ola hâlin

Senden geri kalan mâlın sana bil assı kılmaya

3 Ol mâl ki Halîl’indir hayırlara yilterler anı

Ol mâl ki Kârûn’undur ıssı hîç râhat bulamaya

4 İsrâfîl sûrunu üre dağları yerinden tura

Bir karınca cevâbını bin Süleymân viremeye

5 Bu dünya hep ıssız kala altûnu mâlı döküle

Sebîl olubanı yite hergiz ıssı bulunmaya

6 Hey Yûnus Emre ölünce var yürü doğru yolunca

Dünyâsını terk edenler yarın Hazret’de ölmeye

186

1 Ben dost için ağlar isem gözüm yaşını kim sile

Yaşım niçe dine benim böyle acâib derd ile

2 Ey yârânlar gelin beri anladayım ahvâlimi

Hîç kimsene ola mı kim bu derdime dermân kıla

3 Cümle âlem gelir ise onsuz dermân olmayısar

Derdime kim dermân olur çün gönlümde ol sevile

4 Ölüp sine girer isem etim tenim çürümeye

Onun için kim dünyadan ben giderem sevmek ile

5 Yârenlerim eydür bana ayruk onu görmeyevüz

Firkâte düşdü sûretim bir menzilden bir menzile

6 Bir gözü yaşlı ârife uğradım eydür ağlagıl

Bunda çok ağlayan kişi onda gider güle güle

7 İlm-i sâbıkdan ileri dahi Elest belirmeden

Ben ol idim ol ben idi şimdi niçesi kesile

8 Ol kıyâmet pâzârında her bir kula baş kayısı

Ne kayırsın onu seven çün ol arasâtda bile

9 Ol dost ile benim işim ölüp dahi bitmeyiser

Bu niçe ola kim bite çün gönülde dost sevile

10 İsrâfîl sûru üricek her bir sûret nefsim diye

Ben anmayam hîç Yûnus’u Tapduk gele ol dem dile

187

1 Zihî şîrîn hûylu dilber ki bu dem durağı cânda

Cân evini ala çün dost hemân özü sığar anda

2 Cân içinde dostu bulan ayruk yerde ne istesin

Onu taşra soranların ömrü geçdi perâkende

3 Onun kim aşkı gözgüsü kendinde gösterir bizi

Gönül esrik Hakk’a âşık esîr olmuş bu dermânde

4 Onu bana sorar isen yönüm dostdan yana benim

Her ne hâlde yürür isem mihrim arta durur günde

5 Bu sûretde kim var dahi yönün ayruk yana döner

Benim varlığım dost aldı eserimdir kalan bunda

6 Onu bana soranlara niçe nişân eydiverem

Diliyle kim eydibile bu aşkın durağı kanda

7 Zihî kim ilâhî devlet kime yoldaş olur ise

Ki dost ile sürdü ömrü bu arada bu mekânda

8 Dostdan yana giden kişi kendiliğin koyasıdır

Dünyâ tutagelen harîf geçmeyiser bu dîvânda

9 Niçe şîrîn durur gel gör ki kocalar yiğit olur

Esrikliği ayılmadan ne şûr eder bu meydânda

10 Yûnus gel gör âşıkları niçe yavu varıp durur

Dünyâ âhret elden koyup ne verende ne alanda

188

1 Mânâ berâtın aldık uş yine elimize

Hak sözü veribidi pâdişâh dilimize

2 Hak sözlerini söyler cânları hayrân eyler

Câhiller giremezler bu bizim seyrimize

3 Sırrımıza ermezler inen yoldaş olmazlar

Değmeler hâldaş olmaz bu bizim hâlimize

4 Hâlimize hâldaş ol yolumuza yoldaş ol

Müşkilin beyân olsun baş indir ulumuza

5 Bu bir genc-i nihândır n’ister sofular bunda

Niçe ördek niçe kaz hoş iner gölümüze

6 Şol bâkîye biz tapduk dünyâyı elden koduk

Âhreti kabûl etdik şâkiriz ulumuza

7 Yûnus sen bahrî olgıl nûr denizine dalgıl

Bu Hak sözleri algıl eresin kânımıza

189

1 Görenin hâli döner nişânsız bî-nişâna

Esritdin cümle halkı sırf içirdin peymâne

2 Sen bunca sıfat birle pinhân iken ey server

Âşıklar devletisin meşhûr oldun cihâna

3 Onu işiden kulak ebsem oldu kaldı sak

Cümle gönüller mutlak saddâk dedi bürhâna

4 Sana biriken birlik oldur ebedî dirlik

Senden ayruğu bildik cümle kuru efsâne

5 Senin hikmetin ırak sensin cânlara durak

Sen yandırdığın çerâk bildik ebedî yana

6 Sen hâsların bâbısın âşıklar kitâbısın

Mutlak dîdâr kapısın görenler mahlûk sana

7 Yer gök kâim durduğu denizler mevc vurduğu

Cennet ü Hûr olduğu cümle sensin bahâne

8 Dahı yer gök yok idi cümle söz mensûh idi

Âşıklar taparlardı ol bî-nişân Sübhân’a

9 Senin kaşın durmadan ok atar yay kurmadan

İsrâfîl sûr ürmeden nice cânlar uyana

10 Bu göz kendözün görmez nişânın nişân vermez

Yûnus’un aklı ermez inen oldu dîvâne

190

1 Hak yolunu gözler isen

Gel yanalım dostlar ile

Âşık izin izler isen

Gel yanalım dostlar ile

2 Yok bu dünyânın vefâsı

Bî-aded küllî cefâsı

Hîç bunun yokdur vefâsı

Gel yanalım dostlar ile

3 Hep yana yana bulmuşlar

Hak dîdârına ermişler

Seferin kaydın görmüşler

Gel yanalım dostlar ile

4 N’idem sanırsın dünyâda

Yeter gezdiğin hevâda

Dermân isteyelim derde

Gel yanalım dostlar ile

5 Kanı ata kanı ana

Bildin bu dünyâyı fenâ

Anda râhat gerek câna

Gel yanalım dostlar ile

6 Ey bî-çâre Yûnus hemân

Dost yoluna gerek kurbân

Ver cânını iste cânân

Gel yanalım dostlar ile

191

1 Her kime kim dervîşlik bağışlana

Kalbı gide pâk ola gümüşlene

2 Nefesinden müşk ile anber tüte

Budağından il ü şâr yemişlene

3 Yaprağı dertli için dermân ola

Gölgesinde çok kademler işlene

4 Âşıkın gözü yaşı hem göl ola

Ayağından sâz bitip kamışlana

5 Cümle şâir dost bahçesi bülbülü

Yûnus Emre arada dürrâclana

192

1 Âşıkları Tamu’ya yandırmaya

Uçmağ’ına bunlar baş indirmeye

2 Yedi Tamu bir âha katlanmaya

Yedi deniz aşk odun söndürmeye

3 Buyruğun tutmaz isen Âdem’leyin

Üç yüz yılda yaşını dindirmeye

4 Bin yıl cefâ çekmeyince Nûh gibi

Tûfân’ında gemiye bindirmeye

5 Kurbân olmayınca İsmâîl gibi

Kimse için gökden koç indirmeye

6 Çobanlık etmeyince Mûsâ’layın

Kelîm’im deyip Tûr’a göndermeye

7 Hulkun olmayınca Muhammed gibi

Hak dîdârın sana göstermeye

8 Yûnus kogıl sen bu kuru davâyı

Vay ona ki Allah uyandırmaya

193

1 Bir şâha kul olmak gerek hergiz ma’zûl olmaz ola

Bir eşik yasdanmak gerek kimse elden almaz ola

2 Bir kuş olup uçmak gerek bir kenâra geçmek gerek

Bir şerbetden içmek gerek içenler ayılmaz ola

3 Çevik bahrî olmak gerek bir deryâya dalmak gerek

Bir gevher çıkarmak gerek sarrâf onu bilmez ola

4 Bir bahçeye girmek gerek hoş teferrüc kılmak gerek

Bir gülü yıylamak gerek hergiz ol gül solmaz ola

5 Kişi âşık olmak gerek mâşûkayı bulmak gerek

Aşk oduna yanmak gerek ayruk oda yanmaz ola

6 Bir toyu toylamak gerek bir soyu soylamak gerek

Bir sözü söylemek gerek kimse onu bilmez ola

7 Kişi Hakk’ı bilmek gerek Hak haberin almak gerek

Zinde iken ölmek gerek varıp anda ölmez ola

8 Miskîn Yûnus var dek otur yüzünü Hazret’e götür

Tapduk’layın bir er getir hîç cihâna gelmez ola

194

1 Ey aşk delisi olan ne kaldın perâkende

Ol seni deli kılan yine sendedir sende

2 Dünyâ âhiret ol Hak yer gök doludur mutlak

Hîç gözlere görünmez kim bilir ne nişânda

3 Her kim onu gördüm dese gerek oda yakalar

Her kim ona şek getirir ne dînde ne îmânda

4 Ger meyhâneye vardım onsuz yer göremedim

Yine ona sataşdım girdim dahi külhânda

5 Her kim aradı cismin cisminde buldu hasmın

Ne dünyâ âhret ona ne assı ne ziyânda

6 Bir niçesine kaç der bir niçesine tut der

Kaçanla bile kaçar bile durur duranda

7 Uğru diye kullarını giriftâr eden ol

Medet edip erişen yine bile zindânda

8 Eydürler miskîn Yûnus niçin deli oldun sen

Ne akl u ne fehm kalsın iş bu sırrı duyanda

195

1 İçimde bir dert oldu diyeyim dervîşlere

Dervîşlerin kademi kutludur her işlere

2 Her kimin ki derdi var dermân isteyü gider

Benim dermânım sensin bağrımdaki başlara

3 Aşkdan sebak alırsın hem key katı bilirsin

Nite revâ görürsün hizmeti dervîşlere

4 Aşkının cefâsından dünün günün ağlarım

Akan pınar ne misâl gözden inen yaşlara

5 Câna tuzak kuralım şâyed aşk ele gire

Aşkı niçe avlarlar soralım tutmuşlara

6 Şöyle hevâî gelir tuzak ilmin kim bilir

Niçe tuzak kuralım bu konmadık kuşlara

7 Yûnus gönlün alanı sen kime söyleyesin

Sorar isen sor imdi sen onu bulmuşlara

196

Mefâ’îlün Mefâ’îlün Fe’ûlün

1 Âşık oldum bugün meydân içinde

Benem key pehlivân merdân içinde[81]

2 Bu dem aşkın suyuyla gayrı yudum

Aceb ârif benem irfân içinde

3 Bugün aşk bahrinin gavvâsı oldum

Gevherler bulmuşam ummân içinde

4 Benem bugün harâbât u melâmet

Benem ol yürüyen seyrân içinde

5 Eğerçi küfr donunu geydi sûret

Gönül cânı görür îmân içinde

6 Eğer ârif isen bilgil ki bennâ

Geri kendisidir dükkân içinde

7 Onu isteyici çokdur velâkin

Benem mahrûm hemân mihmân içinde

8 Yûnus aşkınla kâimdir bu âlem

Onunçün devr eder devrân içinde

197

1 Kimseye düşmân tutmazuz ağyâr dahi yârdır bize

Kanda ıssızlık var ise mahalle vü şârdır bize

2 Adımız miskîndir bizim düşmânımız kimdir bizim

Biz kimseye kîn tutmazuz kamu âlem yârdır bize

3 Pîşrev bize Kur’ân durur vatan bize Cennet durur

Ol Tamu’yu Hak yandırır ol gül-i gülzârdır bize

4 Biz âhret gamın yeyicek dün ü gün yâ Hû deyicek

Hak’dan yana gönelicek denizde yol vardır bize

5 Dünyâ bir avratdır karı yoldan koyar niçeleri

Sürün gitsin ol ayyârı anı sevmek ârdır bize

6 Dünyâ harâmdır hâslara lâkin helâldir hamlara

Bu dünyâyı dost tutmazuz ol dünyâ murdârdır bize

7 Yûnus eydür Allah deriz Allah ile kapılmışız

Dergâhına yüz tutuban hemân bir ikrârdır bize

198

1 Bir acâib aşk geldi bende bu hâl üstüne

Gönlümü taht eyledi oturdu cân üstüne

2 Sen sultânsın ben kulum sen gülsün ben bülbülüm

Hükmün âleme yeter ne kim var kul üstüne

3 Evvel bahâr olıcak ağaçlar donanıcak

Gör niçe medh ederler bülbüller gül üstüne

4 Görürsün âşıkları gezerler halk içinde

Kişi var görmez gözü oturmuş yol üstüne

5 Sözler eyitdim diye Yûnus nükte etmegil

Dahı yeğrek eydür var el vardır el üstüne

199

1 Gitdi bu kış zulmeti geldi bahâr yaz ile

Yeni nebâtlar bitdi mevc vurdu hep nâz ile

2 Yine merg-zâr oldu uş yine gülzâr oldu

Ter nağme düzer oldu mûsikîde sâz ile

3 Hoş haber geldi dostdan yaratdı bâğ u bostân

İlm okur hezâr destân bülbülleri râz ile

4 Kim görmüşdür baykuşun gülistâna girdiğin

Leylekler zikr edemez bir latîf âvâz ile

5 Yâ niçe saklar isen dürdâne gevher olmaz

Keklik keklikle uçar hemîşe bâz bâz ile

6 El kuşu elden ele gül kuşu gülden güle

Baykuş vîrâne sever şâhinler pervâz ile

7 Kanda ki bir gövde var kerkesler onda üşer

Tûtîler evin şeker bulurlar kafes ile

8 Her şahsın kendi tuşun kendine tuş eyledi

Sâdıklar ikrâr ile sûfîler namâz ile

9 Câhil münâfık münkir cümle aklına şâkir

Âşıklar dîdâr sever ârifler niyâz ile

10 Dervîşlik dedikleri dilde haber değildir

Hak ile Hak olana onda menzil düzile

11 Ben dervîşim diyenler yalan davâ kılanlar

Yarın Hak dîdârını görmeyiser göz ile

12 İlm ü amel ne assı bir gönül yıkdın ise

Ârif gönül yapdığı berâber hicâz ile

13 Ulu dîvân kurula anda kulluk sorula

Bin tekebbür vermeye bir garîb-nüvâz ile

14 Eğriler eğri ile doğrular doğru ile

Yalan yalanı sever gammâzlar gammâz ile

15 Kimi dükkândan bakar kimi hoşluklar sever

Kimi bir pûla muhtâc kimisi cânbâz ile

16 Kula nasîb değicek sultân elden alamaz

Zülkarneyn n’eyledi yâ Hızır u İlyâs ile

17 Görmez misin Edhem’i tahtını terk eyledi

Hak katında hâs oldu bir eski palâs ile

18 Bu dünyâya inanma dünyâyı benim sanma

Niçeler benim demiş giderler ham bez ile

19 Aşk yağmuru damlası gönül göğünden damar

Sevgi yeli götürür yağmuru ayaz ile

20 Yûnus imdi gam yeme n’idem ne kılam deme

Gelir kişi başına ezelde ne yazıla

200

1 Sen bu cihân mülküne geldim gelmedim deme

Tut evliyâ eteğin zinhâr elinden koma

2 Gâfil olma ömr geçdi bir niçe yılın aşdı

Aşkdır kaynadı taşdı buldum bulmadım deme

3 Aşk bî-karâr denizdir cânını aşka yüzdür

Denizde bahrî vardır yüzdüm yüzmedim deme

4 Gemi denize girdi bir zamân cevlân vurdu

Bir gün gemi gark oldu bozdum bozmadım deme

5 Denizde hakâyıklar cevlân vurur balıklar

Yûnus deniz mevcine daldım dalmadım deme

201

1 Âlem düşmân olur ise beni dostdan ıramaya

Dost kanda ise ben onda düşmânlık ayıramaya

2 Dost ehli bizim ile hem dost bundadır bize ne gam

Yüz bin cehd ederse düşmân dost mahfilin duramaya

3 Düşmân bana n’idebile işim gücüm dostdan yana

Dost makâmı cân içinde düşmân eli eremeye

4 Sultânlar âcizdir anda ne gönüldedir ne cânda

Mahrûmdur iki cihânda kim dost yüzü göremeye

5 Kime kim dost kapı aça düşmânı elinden kaça

Yûnus ağzı güher saça değme ârif deremeye

202

1 Dirliğim ne idiğin eydeyim kıldan kıla

Irak yakın işide hâs u âm cümle bile

2 Hâs u âm mutî âsî dost kuludur cümlesi

Kullar yol varmayınca şâha kim varıbile

3 Dosta gidenin yolu gönül içinden geçer

Bir amel eylemedim gire idim gönüle

4 Dosta giden kişiler unudur kendözünü

Ben nereye varırsam beni ileden bile

5 Senlik benlik olıcak iş ikilikde kalır

İkilik tutan kişi niçe birike birle

6 Bundan böyle dost ile bilmezem n’olasını

Şimdiye değin ömrüm geçmiş yok sevdâ ile

7 Bu kıssam uzun durur niçe tükedebilem

Kangı bir eksikliğim getirebilem dile

8 Yetmiş iki milletin ayağın öpmek gerek

Yaramağçün mâşûka cümle millete bile

9 Âşık mı idi Yûnus vuslat bulaydı bugün

Âşık karâr mı eder yarınki vâde ile

203

1 San’atın yeğreği çün namâz imiş hoş pîşe

Namâz kılan kişide olmaz yavuz endîşe

2 Tanlacak duru gelgil elini suya urgıl

Üç kez salâvât vergil andan bakgıl güneşe

3 Allah buyruğun tutgıl namâzın kılıp gitgil

Namâzın kılmayınca zinhâr varmagıl işe

4 Evinde helâline beş vakt namâz öğretgil

Öğüdün tutmaz ise yazığı yokdur boşa

5 Namâz kılmaz kişinin kazandığı hep harâm

Bin kızılı var ise birisi gelmez işe

6 Namâz kılmayana sen müslümândır demegil

Hergiz müslümân olmaz bağrı dönmüşdür taşa

7 Yûnus imdi namâzın komagıl sen kıla gör

Ansızın ecel erer ömür yetişir başa

204

1 Bir ay gördüm bu gece kamu burçlardan yüce

Esritdi gönlüm cânım bilmezem hâlim niçe

2 Nûr Muhammed nûrudur Halîlullâh sırrıdır

Sanasın kim açıldı Uçmak’dan bir deriçe

3 Ol ayın şûlesinden âlem münevver oldu

Gönlümdeki çerâğı uyardı ulu hoca

4 Müddeî bizi görmez gözüne girersevüz

Gerekse yüz kez varsın Ka’be’ye ulu hacca

5 Âşıkların yüzünden bellidir benizinden

Her kim âşık olmadı benzer kuru ağaca

6 Kur’ağacı n’iderler kesip oda yakarlar

Bülbüller ötüceğiz nevbet değmez dürrâca

7 Yûnus’u öğen öğsün söğen Yûnus’a söğsün

Keçe suya salıpdır ne durur erte gece

205

1 Yine yaz günleri geldi

Söyle bülbülcüğüm söyle

Cümle çiçekler zeyn oldu

Söyle bülbülcüğüm söyle

2 Kış çıkıcak erdi bahâr

Cânını gafletden uyar

Cennet’e döndü her diyâr

Söyle bülbülcüğüm söyle

3 Yeşil don giydi ağaçlar

Pervâz vurup uçar kuşlar

Nefesin cânlar bağışlar

Söyle bülbülcüğüm söyle

4 Aşk ile eylegil cûşu

Gider gönlünden teşvîşi

Çıkuban gülzâra karşı

Söyle bülbülcüğüm söyle

5 Kuru dikende gül biter

Hasretinden yine yiter

Dertli m’oldun benden beter

Söyle bülbülcüğüm söyle

6 Bülbül âşık durur güle

Âşıkın hâlin kim bile

Güle karşı hoş aşk ile

Söyle bülbücüğüm söyle

7 Kudret haznesi açıldı

Âleme rahmet saçıldı

Hulle donları biçildi

Söyle bülbülcüğüm söyle

8 Şeyhim ondadır ben bunda

Cânım karâr kılmaz tende

Zârılığım dün ü günde

Söyle bülbülcüğüm söyle

9 Kanadını aça bilirsin

Açuban uça bilirsin

Deryâlar geçe bilirsin

Söyle bülbülcüğüm söyle

10 Yuvandan yavrun aldılar

Seni dîvâne kıldılar

Zamân böyl’olur dediler

Söyle bülbülcüğüm söyle

11 Geçdi yâ ömrümün varı

Kor gidersin bu gülzârı

Yûnus’un mûnisi yârı

Söyle bülbülcüğüm söyle

206

1 Aşkın ile âşıklar yansın yâ Resûlallah

İçip aşkın şarâbın kansın yâ Resûlallah

2 Şol seni seven kişi komuş yoluna başı

İki cihân güneşi sensin yâ Resûlallah

3 Şol seni sevenlere kıl şefâat onlara

Mü’min olan tenlere cânsın yâ Resûlallah

4 Şol seni sevdi Sübhân oldun kamuya sultân

Cânım yoluna kurbân olsun yâ Resûlallah

5 Âşıkım şol dîdâra bülbülem şol gülzâra

Seni sevmeyen nâra yansın yâ Resûlallah

6 Dervîş Yûnus’un cânı âlem şefâat kânı

İki cihân sultânı sensin yâ Resûlallah

207

1 Dostdan haber kim getirdi sorun seher yellerine

Hak Çalab’ım bititmesin ayrılığın kullarına

2 Vay bu ayrılık firâkı dünyâ kime kaldı bâkî

Hak Çalab’ım olmuş sâkî kadeh sunar kullarına

3 Ol kadehin içi dolu onu içen olur deli

Ol hocanın tâlibleri bel bağlamış yollarına

4 Hocanın tâlibi çokdur hîç bundan kemteri yokdur

Şunun kim mürşidi Hak’dır uymaz nâsın âllerine

5 Nefsine muhâlif kişi durmaz akar gözü yaşı

Bunda nefse uyan kişi dalmaz Kevser göllerine

6 Kevser havzına dalanlar ölmezden önden ölenler

Nefsini düşmân bilenler konar Tûbâ dallarına

7 Tûbâ dalından uçanlar yüce makâmlar geçenler

Şarâben tahûr içenler banmaz dünyâ ballarına

8 Bu mânâdan kimse almaz anda varan yine gelmez

Bu dünyâya kimse kalmaz gelen göçer illerine

9 Ey miskîn Yûnus neylesin derdini kime söylesin

Bir dem tecrübe eylesin bu dünyânın hâllerine

208

1 İçin dışın murdâr iken aşk neylesin senin ile

Gönlün gözü uyur iken aşk neylesin senin ile

2 Âşıklara yoldaş olup sâdıklara yâr olmadın

Ölmezden önden ölmedin aşk neylesin senin ile

3 Dünyâ gözün rûşen edip gönül gözün kör eyledin

Zulmet dolıcak gönlüne aşk neylesin senin ile

4 Bize gerçek dervîş gerek cihân doldu davâ ile

Yalan davâ eder isen aşk neylesin senin ile

5 Dervîşliği sanma hemân sûret düzmek ile olur

Dilde ise senin işin aşk neylesin senin ile

6 Yûnus Emre hoş derd ile süregör gel devrânını

Doğru yola gitmez isen aşk neylesin senin ile

209

1 Ey yârânlar ey kardaşlar korkaram ben ölem diye

Öldüğümü kayırmazam etdiğimi bulam diye

2 Bir gün görünür gözüme aybım urulur yüzüme

Endîşeden del’olmuşam n’idem ben ne kılam diye

3 Eğer gerçek kul imişsem ana kulluk kıla idim

Ağlayadım bu dünyada yarın anda gülem diye

4 Hemîn geldim bu dünyâya nefsime kulluk etmeğe

İyi amel işlemedim azâbdan kurtulam diye

5 Ey bî-çâre miskîn Yûnus günâhın çok neyleyesin

Sığındım ol Allah’ıma dedi hem afv kılam diye

210

1 Ey bizimle yâr olup dosta giden gelsin beri

Yok eyleyip kendözün cân terk eden gelsin beri

2 Terk edelim kâl ü kıylı isteyelim doğru yolu

Hem bulalım gevher kânın cevher alan gelsin beri

3 Gevher bu cân maksûdudur cân maksûdun Mansûr’udur

Maksûd için Mansûr’layın berdâr olan gelsin beri

4 Ermek dilersen maksûda çok hizmet eyle her işde

Sen senliğinden usan nûr-ı dîdâr olan gelsin beri

5 Pinhân edenler kendözün onlar görürler Hak yüzün

Görmek dilersen Hak yüzün ikrâr eden gelsin beri

6 Yûnus gel anlat hâlini bildir nedir ahvâlini

Derde bırakdı cânını dermân eden gelsin beri

211

Mefâ’îlün Mefâ’îlün Fe’ûlün

1 Benem zârî kılan şol yâre karşı

Gönülden cân veren dildâre karşı

2 Geceler subha dek hayrân u mestem

Oluban muntazır dîdâre karşı

3 Sehergâhın durup zârî kılaram

Sanasın bülbülem gülzâre karşı

4 Alaldan cânımı aşk-ı ilâhî

Benem Mecnûn gibi âvâre karşı

5 Cemâlin şem’ine pervâne gibi

Yakaram per ü bâli nâra karşı

6 Onun aşkı şarâbın nûş edelden

Erişir yüreğime yâre karşı

7 Bugün Mansûr benem aşkın yolunda

Yürüyüp çarh vuram şol dâra karşı

8 Bî-çâre bülbülüm dost bahçesinde

Varam verem haber şol yâre karşı

9 Âşık Yûnus bugün gurbetde kaldı

Ki aşkı söyledir dildâre karşı

212

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Kime ki dost gerek ise eydeyim ne kılasını

Terk eyleye kendözünü hîç anmaya n’olasını

2 Resim durur âşıklara dost önünde kurbân olmak

Minnet tutar cümle âşık cânını aşk alasını

3 Her kim âşık olmadıysa kurtulmadı mekr elinden

Cümlesini aşk eridir dünya âhret belâsını

4 Lâyık değildir değme cân dost yolunda harc olmağa

Ümîd tutar cümle âşık dosta kurbân olasını

5 Dostdan yana giden kişi kendözünden geçmek gerek

Dost yağmâlar cân şehrini alır gönül kal’asını

6 Dost yoluna gönülene geri dönmek olmayısar

Bilme misin bu kamusu senden geri kalasını

7 Âşıkın çü kahr nâlesi hemân sabr etmek çâresi

Âlemde aşk meyhânesi nûş eyle gel sâkîsini

8 Sûret gözü ne göriser dost meclisi kandalığın

Cân kulağıdır işiden bu âşıklar nâlesini

9 Bu dünyada dostdan artuk Yûnus nesne sevemedi

Bilmez misin gayretsize dost u düşmân gülesini

213

1 Hak nûru âşıklara her dem nüzûl değil mi

Kime kim nüzûl değmez Hak’dan mâzûl değil mi

2 Mine’l-kalbi ile’l-kalb yol var demişler erler

Her gönülden gönüle rast doğru yol değil mi

3 Karga ile bülbülü bir kafese koysalar

Birbiri sohbetinden dâim melûl değil mi

4 Öyle ki karga diler bülbülden ayrılmağa

Bülbülün de gönlünde maksûdu şol değil mi

5 Câhil ile ârifin meseli şuna benzer

Câhil katında îmân mâlûm mechûl değil mi

6 Işık ile Dânişmend sûi işler her zamân

Dânişmend Işık’a eydür bî-şerîat değil mi

7 Yetmiş iki milletin sözünü ârif bilir

Yûnus Emre sözleri dâim usûl değil mi

214

1 Aşk bâzirgânı sermâye cânı

Bahadır gördüm câna kıyanı

2 Zihî bahadır cân terkin vurur

Kılıç mı keser himmet giyeni

3 Kamusun bir gör kemterin er gör

Alçak görmegil palâs giyeni

4 Tîz çıkarırlar fevka’l-ulâya

Bil Îsâ gibi dünya koyanı

5 Tîz indirirler tahte’s-serâya

Şol Kârûn gibi dünyâ kovanı

6 Âşık olanın nişânı vardır

Melâmet olur belli beyânı

7 İlm ü amele olmagıl mağrûr

Hak kabûl etdi kefen soyanı

8 Kodu atlası giydi palâsı

İbrâhîm Edhem sırdan duyanı

9 Çün Mansûr gördü ol benim dedi

Oda yakdılar işitdin onu

10 Oda yandırtdın külün savurtdun

Öyle mi gerek seni seveni

11 Zinhâr ey Yûnus gördüm demegil

Dâra çekerler gördüm diyeni

215

1 Yer gök yaradılmadın Hak bir gevher eyledi

Nazar kıldı gevhere sızırdı dür eyledi

2 Gevherden buğ çıkardı buğundan gök yaratdı

Gök yüzünün bezeğin çok yıldızlar eyledi

3 Göğe eytdi dön dedi ay gün yürüsün dedi

Suyu muallak kodu üstünde yer eyledi

4 Yer çalkandı durmadı bir dem karâr kılmadı

Yüce yüce dağları Hak çöksüler eyledi

5 Azrâîl gökden indi bir avuç toprak aldı

Dört ferişte yoğurdu bir peygamber eyledi

6 Çün cân gövdeye erdi aksırdı örü durdu

El götürüp ol demde Hakk’a şükür eyledi

7 Allah eydür Âdem’e çün kim erdin bu deme

Bu dünyâda ne dedin dilin neyi söyledi

8 Yok iken var eyledin toprak iken cân verdin

Kudret diliyle andın dilim söyler eyledi

9 Bu söz Hakk’a hoş geldi kulun azîz eyledi

Ne geçdiyse gönlünden verdi hâzır eyledi

10 Bu söz Yûnus’a kandan kim vere haber cândan

Meğer kim ol lutf ıssı ona nazar eyledi

216

Müstef’ilün Müstef’ilün Müsef’ilün Müstef’ilün

1 Bencileyin gören kişi ben sevdiğimin yüzünü

Deli ola dağa düşe yavu kıla kendözünü

2 Kim şükrâne yetiriser bir kez seni görmekliğe

Hâşâ onu gören kişi niçe ırısar gözünü

3 Diliyle kim eydibile onun cemâli tertîbin

Cân dudağı gerek tada onun kılıncı tuzunu

4 Kişi neyi sever ise dilinde sözü ol olur

Gensiz söyleyesim gelir gönlüm alanın sözünü

5 Böyle şîrîn kılınc ile her kancaru bakar isem

Yetmiş iki milletine geçiriserdi sözünü

6 Hîç kimsene geni ile dostuna âşık olmadı

Muhabbet burcunda komuş âşıkların yıldızını

7 Dertsizlere benim sözüm benzer kaya yankısına

Hâldaş bilir hâldaşının gönlündeki şol râzını

8 Her kim sever ise seni ebed diri kalır cânı

Her dem senin aşkınla geçirir dün ü gündüzünü

9 Zühre eğer göre idi Yûnus gözüyle gördüğün

Çengini elden bırakıp unuda idi sâzını

217

1 Geri durur yoklukdan kamuların baylığı

Bunca varlık onundur gitmez gönlü darlığı

2 Batmış dünyâ mâlına bakmaz ölüm hâline

Ermiş Kârûn mâlına zihî iş düşvârlığı

3 Bu dünyâ kime kaldı kimi berhûrdâr kıldı

Süleymân’a kalmadı onun berhûrdârlığı

4 Süleymân zenbîl ördü kendi emeğin yerdi

Onun ile buldular bunlar peygamberliği

5 Gel imdi miskîn Yûnus varın Hakk’a harc eyle

Gördün elinde kalmaz bu dünyânın varlığı

218

1 Ol Çalab’ımın aşkı bağrımı baş eyledi

Aldı benim gönlümü sırrımı fâş eyledi

2 Hergiz gitmez gözümden hîç eksilmez dilimden

Çalap kendi nûrunu gözüme tuş eyledi

3 Cân gözü onu gördü dil ondan haber verdi

Cân içinde oturdu gönlümü Arş eyledi

4 Bir kadeh sundu câna cân içdi kana kana

Dolu geldi peymâne cânım serhoş eyledi

5 Esrik oldu cânımız dür döker lisânımız

Ol Çalab’ımın aşkı beni dervîş eyledi

6 Cânda yanar çerâğı gönüllerde durağı

Gönül dahi cân dahi aşk ile cûş eyledi

7 Ben kaçan dervîş olam ya Hakk’a kulam diyem

Yüz bin benim gibiyi aşk hırka-pûş eyledi

8 Yûnus imdi avunur dostu görüp sevinir

Erenler mahfilinde aşkı cünbüş eyledi

219

1 Ol dost benden yana hîç bilmezin niçe bakdı

İş bu vücûd şehrine bir hoş nazar bırakdı

2 Gözüm onun yüzünden nice gideribilem

Bin türlü kılınc ile gönlümü şöyle kapdı

3 Kimden öğüt istersem sabır gösterir bana

Sabrımın perdesini muhabbet odu yakdı

4 Sabr ile benim işim niçe varısar başa

Şol dostumun nüvahtı cânıma cân bırakdı

5 Sevdikli sevdiğiyle bile kopısar yarın

Benim işim yarına koymaz bugün soyakdı

6 Yûnus sever dostunu cânından onun için

Kişi neyi severse cânın ona uyakdı

220

1 Tecellîyâtın nûruna döymez vücûdum dağları

Cismim gemisinin zîrâ muhkem değildir bağları

2 Katreden deryâlar düzen cân kuşu pâbendin üzen

Yüz bin deryâları yüzen gel sürelim bu çağları

3 Dildâr için dil şehrini pâk eyle arıt gayrıdan

Zîrâ ki sultân tahtıdır bunda komazlar zâğları

4 Düşdükçe öge hubbü’l-vatan zerrece kalmaz me’men

Gözden sızıp olur seven her dem yüreğim yağları

5 Âkil eli ermez ile erse dahi gelmez dile

Dertli hâlin dertli bile sayrı ne bilsin sağları

6 Mâşûkluğun hil’atini her kime giydirdin ise

Gelmez gözüne zerrece Firdevs-i a’lâ bâğları

7 Yûnus hüsnün kitâbını bir hoş temâşâ eylemiş

Onda sala âşıklara dağ üstüne kor dağları

221

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Doldur kadeh sungıl bize aşk şarâbından ey sâkî

Ol badyadan gerek bize andan içe şeyh ü fakî

2 Sohbetimiz ilâhîdir sözümüz kevser âbıdır

Şâhımız şâhlar şâhıdır çalgımızdır dost firâkı

3 Kim ki bir dem sohbet ola müftî müderris mât ola

Bir ilâhî devlet ola andan içen oldu bâkî

4 Hırka vü takye yol vermez ferecile âlim olmaz

Dîn diyânet olmayıcak neylersin bunca varakı

5 Okudun yedi mushafı tâat gösterirsin sâfî

Çünki amel eylemedin gerekse var yüz bin oku

6 Bin kez hacca vardın ise bin kez gazâ kıldın ise

Bir kez gönül sıdın ise gerekse yüz yıl yol doku

7 Gönül mi yeğ Ka’be mi yeğ eyit bana aklı eren

Gönül yeğdir zîrâ ki Hak gönülde tutar durağı

8 Komşu ile gönülleri ısmarladı Hak Resûl’e

Mi’râc gecesi dost ile bu keleci oldu dakı

9 Yûnus senin işin budur tutgıl ulular eteğin

Diler isen pâk olasın gönüllerde olgıl bâkî

222

1 Sana ibret gerek ise gel göresin bu sinleri

Ger taş isen eriyesin bakıp göricek bunları

2 Şunlar ki çokdur mâlları gör niçe oldu hâlleri

Sonucu bir gömlek giymiş onun da yokdur yenleri

3 Hani mülke benim diyen köşk ü sarây beğenmeyen

Şimdi bir evde yatarlar taşlar olmuş üstünleri

4 Bunlar eve girmeyeler zühd ü tâat kılmayalar

Bu beyliği bulmayalar zîrâ geçdi devrânları

5 Hani ol şîrîn sözlüler hani ol güneş yüzlüler

Şöyle gâib olmuş bunlar hîç belirmez nişânları

6 Bunlar bir vakt beğler idi kapıcılar korlar idi

Gel şimdi gör bilmeyesin beğ hangidir ya kulları

7 Ne kapı vardır giresi ne yemek vardır yiyesi

Ne ışık vardır göresi dün olmuşdur gündüzleri

8 Bir gün senin dahi Yûnus benim dediklerin kala

Seni dahi böyle kıla nitekim kıldı bunları

223

1 Ben bende seyr eder iken aceb sırra erdim ahî

Bir siz dahi siz de görün dostu bende gördüm ahî

2 Bende bakdım bende gördüm benim ile ben olanı

Sûretime cân olanı kimdiğini bildim ahî

3 Ben istedim buldum onu ol ben isem yâ ben kanı

Seçemedim ondan beni bir kezden ol oldum ahî

4 Sûret toprakdır diyeni gönlüm kabûl etmez onu

Bu toprağın cevherini Hazret’e irgürdüm ahî

5 Münkir kişi duymaz anı dertlilerin sezer cânı

Ben dost bâğı bülbülüyem ol bâğçeden geldim ahî

6 Mâşûk bizimledir bile ayrı değil kıldan kıla

Uzak sefer bizden kala dostu yakın buldum ahî

7 Değme bir yol kandan bana dağılmayam değme yana

Kutlu oldu bu seferim hoş menzile erdim ahî

8 Mansûr idim ben ol zamân uş yine geldim bunda ben

Yak külümü savur yele ben Ene’l-Hak dedim ahî

9 Ne oda yanam dağılam ne dâra çıkam boğulam

İşim bitince yürüyem teferrüce geldim ahî

10 Mun’im oldum yoksul iken benim oldu kevn ü mekân

Şarka vü garba serteser yere göğe doldum ahî

11 Nitekim ben beni bildim dilediğim Hakk’ı buldum

Korkum onu buluncaydı korkudan kurtuldum ahî

12 Yûnus kim öldürür seni veren alır yine cânı

Bu cânlara hükm edeni kim idiğin bildim ahî

224

1 Evvel dahi var idi cânımda bu aşk odu

Eşkere etmez idim bilirdim ki dost kodu

2 Dört kitâbı şerh eden bulmadı aşka çâre

Ne beğler ne sultânlar ne müderris ne kâdî

3 Yer gök kâim ırılmaz yeller esip deprenmez

Her nesne muhkem olur aşk olıcak bünyâdı

4 Aşk anadan doğmadı kimseye kul olmadı

Hükmüyle esîr kılur cümle bilişi yadı

5 Günde bin kez yanarsam râzîyım ben şol oda

Zîrâ şekerden şîrîn bana aşkının odu

6 Aşka Mecnûn olanlar assı ziyândan fârig

Korkmaz ıssı sovukdan pes ne biliser odu

7 Ezelden benim fikrim Ene’l Hak idi zikrim

Henüz dahi doğmadan ol Mansûr-ı Bağdâdî

8 Aşk odu cûş eyledi cânımı hoş eyledi

Kimse söyündüremez cânımda yanan odu

9 Aşk çengine düşenin melâmet olur işi

Onun için bednâmdır miskîn Yûnus’un adı

225

1 İki cihânı unudur sana gönül veren kişi

Yalan söyler âşık değil gözün senden ıran kişi

2 Bu fenânın terkin ura ol bekânın kaydın göre

Zihî devletli cân onun yüz akıyla varan kişi

3 Kendiliğin terkin vura senin yolunda cân vere

Sorusuz uçmağa gire sen sultâna eren kişi

4 Her ki bu dünyâdan geçer aşk kadehin dolu içer

Aşka cânın saçu saçar dost gülünü deren kişi

5 Cân ne imiş dost yoluna âşık onu terk etmeye

Bu cân ile bin cân alır cânın Hakk’a veren kişi

6 Cânını şükrâne vere yüzün ayaklara süre

Erenler gönlüne gire Hak’dan haber soran kişi

7 Akıl gide hayrân ola dünyada sergerdân ola

Küfrü onun îmân ola aşka gönül veren kişi

8 Terk ede fâsid işleri iş edine dervîşleri

Akıda gözden yaşları dost haberin duyan kişi

9 Gözlerini giryân eder ciğerini biryân eder

Gönülleri hayrân eder aşk eseri olan kişi

10 Çün dünya bilirsin fenâ ne yatarsın döne döne

Uyku m’uyur kana kana dost yolunu soran kişi

11 Şol kim sorar dost kandadır kanda der isen andadır

Mâşûk ile seyrândadır gerçek âşık olan kişi

12 Miskîn Yûnus sabr eylegil bu dünyânın zahmetine

Türlü cefâya katlanır sen sultâna eren kişi

226

1 İşidin ey yârânlar

Eve dervîşler geldi

Cân şükrâne verelim

Eve dervîşler geldi

2 Her kim gördü yüzünü

İndirir kendözünü

İlm-i bâtından öter

Eve dervîşler geldi

3 Dervîşler uçar kuşlar

Deniz kenârın kışlar

Zihî devletli başlar

Eve dervîşler geldi

4 Dervîşler yüzü sulu

Görenler olur deli

Bâtını Arş’dan ulu

Eve dervîşler geldi

5 Seydî Balım ilinden

Şeker damlar dilinden

Dost bâğçesi yolundan

Eve dervîşler geldi

6 Yûnus kulun öğürsüz

Kimsesi yok yalınız

Fedâ olsun cânımız

Eve dervîşler geldi

227

Müstef’ilün Müsef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Dînin îmânın var ise hor görmegil dervîşleri

Cümle âlem müştâk durur görmekliğe dervîşleri

2 Ay u güneş müştâk durur dervîşlerin sohbetine

Ferişteler tesbîh okur zikir eder dervîşleri

3 Tersâlar tapuya gelir hükm ısları zebûn olur

Dağlar taşlar secde kılur göriceğez dervîşleri

4 Ol Fahr-ı âlem Mustafâ ol maden-i sıdk u safâ

İster isen ondan vefâ incitmegil dervîşleri

5 İncidesin âh edeler ömrün gülün kurudalar

Gözsüz olasın yedeler tâ bilesin dervîşleri

6 Dervîş oku ırak atar hey demedin câna batar

Gâfil olma yeter tutar hor görmegil dervîşleri

7 Yer gök eydür hırka hakkı himmetleri olsun bâkî

Çün pâdişâh oldu sâkî esridiser dervîşleri

8 Gökden inen dört kitâbı günde bin kez okur isen

Vallâh dîdâr görmeyesin sevmez isen dervîşleri

9 Devletliler sever bizi her dem sorar hâlimizi

Kördür münkirlerin gözü görmeyiser dervîşleri

10 Yûnus eydür bu aşk geldi ölmüş cânım diri kıldı

Sen ben demek dilden kaldı göriceğez dervîşleri

228

1 Gerçek âşık olanların hemen dostu sever cânı

Unudur kibr ü kînini mâşûka terk eder cânı

2 Gerçek âşık öğüt bilmez zirâ öğüt assı kılmaz

Karâr etmez öğüt ile bulmak ister ol Sübhân’ı

3 Gerçek âşık olanların yüzünde nişânı olur

Dün ü günü durmaz akar gözleri yaşının kanı

4 Bu cümle âlem sevdiği bu dîn ile bu îmândır

Vallâhi aşksız gerekmez şol dîn ile şol îmânı

5 Bir ucuna varır ise ayrı değil âşık cânı

Sorun cümle âşıklara kıldan kıla bilir anı

6 Evvel-âhir Hayyü’l-Kayyûm âşıklara mâşûk idi

Aklın var ise hesâb et geçiser bu aşk devrânı

7 Her kim âşıkım diyüben hasret geçirir var ise

Gözü hicâblıdır onun görünmedi aşk nihânı

8 Yûnus yüzün kaldırmagıl âşıkların ayağından

Fedâ eyle yüz bir cânı onda bulasın sultânı

229

1 Erenler bir denizdir âşık gerek dalası

Bahrî gerek denizden girip gevher alası

2 Yine biz bahrî olduk denizden gevher aldık

Sarrâf gerek gevherin kıymetini bilesi

3 Yürü var ebsem ol a ne simsârlık satarsın

Alî gibi er gerek iş bu sırra eresi

4 Muhammed Hakk’ı bildi Hakk’ı kendinde gördü

Cümle yerde Hak hâzır göz gerekdir göresi

5 Dile rızkını Hak’dan nahnu kesemnâ pinhân

Nefsin bilmiş er gerek göz hicâbın silesi

6 Dedim iş bu nefesi âşıklar hükmü ile

Bâhıllıksız er gerek bir karâra durası

7 Âlimler kitâb düzer karayı aka yazar

Gönüllerde yazılır bu kitâbın sûresi

8 Yürü hey sûfî zerrâk ne sâlûsluk satarsın

Hak’dan artuk kim ola kula dilek veresi

9 Hak durağı gönülde âyâtı var Kur’ân’da

Arş’dan yukarı cânda aşk burcunun kulesi

10 Şöyle deli olmuşam bilmezem dünden günü

Yüreğimde işledi aşk okunun yaresi

11 Gel imdi miskîn Yûnus tut erenler eteğin

Cümlesi miskînlikde yokluk imiş çâresi

230

1 Aşkın aldı benden beni

Bana seni gerek seni

Ben yanarım dün ü günü

Bana seni gerek seni

2 Ne varlığa sevinirim

Ne yokluğa yerinirim

Aşkın ile avunurum

Bana seni gerek seni

3 Aşkın âşıklar öldürür

Aşk denizine daldırır

Tecellî ile doldurur

Bana seni gerek seni

4 Aşkın zencîrini üzem

Deli olam dağa düşem

Sensin dün ü gün endîşem

Bana seni gerek seni

5 Eğer beni öldüreler

Külüm göğe savuralar

Toprağım onda çağıra

Bana seni gerek seni

6 Sûfîlere sohbet gerek

Ahîlere ahret gerek

Mecnûnlara Leylâ gerek

Bana seni gerek seni

7 Ne Tamu’da yer eyledim

Ne Uçmak’da köşk bağladım

Senin için çok ağladım

Bana seni gerek seni

8 Cennet Cennet dedikleri

Bir ev ile birkaç Hûrî

İsteyene vergil onu

Bana seni gerek seni

9 Yûsuf eğer hayâlini

Düşde göreydi bir gece

Terk ede idi mülklerin

Bana seni gerek seni

10 Yûnus çağırırlar adım

Gün geçdikçe artar odum

İki cihânda maksûdum

Bana seni gerek seni

231

1 Dilsizler haberini kulaksız dinleyesi

Dilsiz kulaksız sözün cân gerek anlayası

2 Dinlemeden anladık anlamadan dinledik

Gerçek erin bu yolda yoklukdur sermâyesi

3 Biz sevdik âşık olduk sevildik mâşûk olduk

Her dem yeni dirlikde sizden kim usanası

4 Yetmiş iki dil seçdi aramıza söz düşdü

Ol bakışı biz bakdık yermedik âm u hâsı

5 Ey Yûnus imdi velî yerde gökde dopdolu

Her bir taşın altında bir İmrânoğlu Mûsî

232

Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Ömrüm beni sen aldadın

Âh n’ideyim ömrüm seni

Beni deprenemez kodun

Âh n’ideyim ömrüm seni

2 Benim varım hep sen idin

Cânım içinde cân idin

Hem sen bana sultân idin

Âh n’ideyin ömrüm seni

3 Gönlüm sana eğler idim

Gül diyüben yıylar idim

Garîbseyip ağlar idim

Âh n’ideyin ömrüm seni

4 Gider imiş bunda gelen

Dünyâ işi cümle yalan

Ağlar ömrün yavu kılan

Âh n’ideyin ömrüm seni

5 Hayrım şerrim yazılısar

Ömrüm ipi üzüliser

Gidip sûret bozulısar

Âh n’ideyin ömrüm seni

6 Bârî koyuban kaçmasan

Göçgüncü gibi göçmesen

Ölüm şarâbın içmesen

Âh n’ideyin ömrüm seni

7 Birgün ola sensiz kalam

Kurda kuşa öğün olam

Çürüyüben toprak olam

Âh n’ideyin ömrüm seni

8 Miskîn Yûnus bilmez misin

Yoksa nazar kılmaz mısın

Ölenleri anmaz mısın

Âh n’ideyin ömrüm seni

233

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Kime gönül verdim ise benim ile yâr olmadı

Hâlim bilip derdim sorup bana vefâdâr olmadı

2 Hak’dan meğer takdîr idi gönül sana âşık idi

Hiç kimsene bencileyin derde giriftâr olmadı

3 Aşkdan değil şikâyetim kendi tâli’imden durur

Kendi yolun aramayan câhildir ol er olmadı

4 Aşk bir ulu hil’at durur bir niçeye verdi Çalap

Bir niçeler mahrûm kalıp aşkdan haberdâr olmadı

5 Aşk bir ulu nazar durur âşık cânı dîdâr durur

Aşkı olmayan gönüller vîrânedir şâr olmadı

6 İbrâhîm’e Nemrûd odun aşkdır gülistân eyleyen

Aşkdan çün erdi bir nazar gülzâr oldu nâr olmadı

7 Yaradıldı yer ile gök Muhammed dostluğuna

Levlâk ana delîl durur onsuz yer ü gök olmadı

8 Aşkda kahırlar çok olur aşk erine gayret muhâl

Yûnus âşık oldun ise âşıklarda âr olmadı

234

1 Geldi geçdi ömrüm benim şol yel esip geçmiş gibi

Hele bana şöyle gele şol göz açıp yummuş gibi

2 İşbu söze Hak tanıkdır bu cân gövdeye konukdur

Bir gün ola çıka gide kafesden kuş uçmuş gibi

3 Miskîn Âdem oğlanını benzetmişler ekinciğe

Kimi biter kimi yiter yere tohum saçmış gibi

4 Bu dünyada bir nesneye yanar içim göyner özüm

Yiğit iken ölenlere gök ekini biçmiş gibi

5 Bir hastaya vardın ise bir içim su verdin ise

Yarın onda karşı gele Hak şarâbın içmiş gibi

6 Bir miskîni gördün ise bir eskice verdin ise

Yarın onda sana gele Hak şarâbın içmiş gibi

7 Yûnus Emre bu dünyâda iki kişi kalır derler

Meğer Hızır-İlyâs ola Âb-ı Hayât içmiş gibi

235

Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün

1 Eşkere kıldım bugün pinhânımı

Cân verüben buldum ol cânânımı

2 Cân gönül hayrân kalıpdır mâşuka

Mâşûk ile sürerim devrânımı

3 Derd gerekdir derd gerekdir derd gerek

Kim gerek derde verem dermânımı

4 Bî-mekânam onun için dünyada

Kimsene bilmez benim mekânımı

5 Kânı buldum n’iderem ben ayruğu

Yağmâya verdim bugün dükkânımı

6 Top benim çevgânı aldım çalarım

Kim ala bu topdan meydânımı

7 Yer benimdir gök benimdir Arş benim

Gör niçesi germişim sayvânımı

8 Yûnus olduysa adım pes ne aceb

Okuyalar defter ü dîvânımı

236

1 Ey yârenler eydimezem cânım neye daldığını

Dil ile vasf edemezem gönlümü kim aldığını

2 Gönlüm dolu sığmaz dile âşıkdır ol kim hâl bile

Aşk niçeyi verdi sile anlayamaz n’olduğunu

3 Aşkdan haber bilenlerin aşk derdiyle dolanların

Küfrü îmân olanların ayıblaman güldüğünü

4 Ağlamak gülmek âşıka dirilmek ölmek âşıka

Kahırla lutfu bir bilir bilmez melûl olduğunu

5 Aşk Yûnus’u eyledi lâl Yûnus kanı aşka helâl

Kon varın etsin pâyimâl görmesin ayrıldığını

237

1 Erenlerin gönlünde ol sultân dükkân açdı

Niçe bizim gibiler onda konuban göçdü

2 Cümle erenler uçdu dağlar yazılar geçdi

Aşk kazanına düşdü kaynayubanın pişdi

3 Bu dünyânın meseli benzer murdâr gövdeye

İtler murdâra üşdü Hak dostu kodu kaçdı

4 Âşık mı diyem ona cân terkini vurmadı

Âşık ona diyeler melâmet dile düşdü

5 Yine esridi Yûnus Tapduk yüzün görelden

Meğer onun gönlünden bir cur’a şerbet içdi

238

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Dost gönlümü yağmâladı n’olsa gerek şimden geri

Derdi bırakdı cânımı yansa gerek şimden geri

2 Derdin ile cânım yanar ömür geçer devrân döner

Gün geldikçe benzin solar solsa gerek şimden geri

3 Bu ne acâib sergüzeş çıkardı bağrımızda baş

Gözlerimden kan ile yaş aksa gerek şimden geri

4 Evliyâdır Hakk’ın sırrı alnındaki Allah nûru

Onu seven âh u zârı kılsa gerek şimden geri

5 Sen hocasın ben bir kulam ebedî kullukda kalam

Bu sözümü cümle âlem bilse gerek şimden geri

6 Fenâ sarâyından göçüp bekâ sarâyına geçip

Aşkın şarâbından içip kansa gerek şimden geri

7 Görün ki Yûnus n’itdi varuban hazrete gitdi

Katredir ummâna yitdi dolsa gerek şimden geri

239

Mefâ’îlün Mefâ’îlün Fe’ûlün

1 Severim ben seni cândan içeri

Yolum ötmez bu erkândan içeri

2 Nere varır isem gönlüm dolusun

Seni kanda koyam bundan içeri

3 Beni sorman bana bende değilim

Sûretim boş gezer dondan içeri

4 Beni benden alana ermez elim

Kadem kim basa sultândan içeri

5 Tecellîden nasîb erdi kimine

Kiminin maksûdu bundan içeri

6 Kime dokunduysa ol dost nazarı

Onun şûlesi var günden içeri

7 Senin aşkın beni bende alıpdır

Ne şîrîn derd bu dermândan içeri

8 Şerîat tarîkat yoldur varana

Hakîkat marifet andan içeri

9 Süleymân kuş dili bilir dediler

Süleymân var Süleymân’dan içeri

10 Sülûk seyir eden aşkın erine

Niçe mezheb olur dînden içeri

11 Dînin terk edenin küfürdür işi

Bu ne küfürdür îmândan içeri

12 O bir dilber durur hîç yok nişânı

Nişân olur mu nişândan içeri

13 Meğer Yûnus gözü tuş oldu dosta

Ki kaldı kapıda andan içeri

240

1 İster idim Allah’ı buldum ise ne oldu

Ağlar idim dün ü gün güldüm ise ne oldu

2 Erenler meydânında yuvalanır top idim

Pâdişâh çevgânında kaldım ise ne oldu

3 Erenler sohbetinde deste kızıl gül idim

Açıldım ele geldim soldum ise ne oldu

4 Âlimler müderrisler medresede buldular

Ben harâbât içinde buldum ise ne oldu

5 İşit Yûnus’u işit uş yine deli olmuş

Erenler mânâsına daldım ise ne oldu

241

1 Yine yüzünü gördüm yine yüreğim yandı

Dost senin aşkın odı yüreğime dayandı

2 Görklü yüzünü gören gönlünü sana veren

Belli tapunda duran ne doydu ne usandı

3 Gevherdir senin özün güneşden arı yüzün

Şekerden tatlı sözün her kim gördü utandı

4 Şu gönlüm garîb idi ciğerim kebâb idi

Görklü yüzünü gördüm içim dışım bezendi

5 Yûnus Emre bî-karâr şol hûb yüze intizâr

Senden ayrılmaz nazar vardı yakıldı yandı

242

1 Gönlüm düşdü bir sevdâya

Gel gör beni aşk n’eyledi

Başımı verdim gavgâya

Gel gör beni aşk n’eyledi

2 Ben yürürüm yana yana

Aşk boyadı beni kana

Ne âkilim ne dîvâne

Gel gör beni aşk n’eyledi

3 Ben yürürüm ilden ile

Dost sorarım dilden dile

Gurbetde hâlim kim bile

Gel gör beni aşk n’eyledi

4 Benzim sarı gözlerim yaş

Bağrım pâre yüreğim baş

Hâlim bilen dertli kardaş

Gel gör beni aşk n’eyledi

5 Gurbet ilinde yürürüm

Dostu düşümde görürüm

Uyanıp Mecnûn olurum

Gel gör beni aşk n’eyledi

6 Gâh tozarım yerler gibi

Gâh eserim yeller gibi

Gâh çağlaram seller gibi

Gel gör beni aşk n’eyledi

7 Akar sulayın çağlarım

Dertli ciğerim dağlarım

Şeyhim anuban ağlarım

Gel gör beni aşk n’eyledi

8 Yâ elim al kaldır beni

Yâ vaslına erdir beni

Çok ağlatdın güldür beni

Gel gör beni aşk n’eyledi

9 Ben Yûnus-ı bî-çâreyim

Başdan ayağa yareyim

Dost ilinde âvâreyim

Gel gör beni aşk n’eyledi

243

Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Yok yere geçirdim günü

Âh n’ideyim ömrüm seni

Seninle olmadım ganî

Âh n’ideyim ömrüm seni

2 Geldim ü geçdim bilmedim

Ağlayıp gussa yemedim

Senden ayrılam demedim

Âh n’ideyim ömrüm seni

3 Seni bana yâr sanırdım

Bana vefâdâr sanırdım

Ağyâr imişsin bilmedim

Âh n’ideyim ömrüm seni

4 Kanı sana güvendiğim

Sevinüben özendiğim

Küllî kalır kazandığım

Âh n’ideyim ömrüm seni

5 Gidip yine gelmeyiser

Gelip beni bulmayısar

Bu beğliği sürmeyiser

Âh n’ideyim ömrüm seni

6 Çün beni koyup gidesin

Varıp sinleye giresin

Onda gelip söyleyesin

Âh n’ideyim ömrüm seni

7 Hayrım şerr’im yazılısar

Ömrüm ipi üzüliser

Sûret benden bozulısar

Âh n’ideyim ömrüm seni

8 Miskîn Yûnus gidisersin

Aceb sefer edisersin

Hasret ile kalısarsın

Âh n’ideyim ömrüm seni

244

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Bir sâkîden içdik şarâb Arş’dan yüce meyhânesi

Ol sâkînin mestleriyiz cânlar onun peymânesi

2 Bir meclisdir meclisimiz onda ciğer kebâb olur

Bir şem’adır onda yanar ay u güneş pervânesi

3 Ol şem’a karşı yananın küllî vücûdu nûr olur

Ol od bu oda benzemez hîç belirmez zebânesi

4 Ol meclisin âşıkları İbrâhîm Edhem’dir biri

Belh şehri gibi bin ola her gûşede vîrânesi

5 Bizim meclis mestlerinin demleri Ene’l-Hak olur

Bin Hallâc-ı Mansûr gibi en kemîne dîvânesi

6 Aşk şarâbın içenlere gel bir nazar eyleyigör

Bunca yıldır niçe döner ol meclisin piyâlesi

7 Yûnus bu sözlerin senin mânâ durur bilenlere

Âkil kâmil olan kişi bu mânâya inanası

245

Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün Müstef’ilün

1 Gerçek âşık oldun ise gel aşk kitâbından oku

Cân gözünü açdın ise hakîkat bulasın Hakk’ı

2 Değme âlimler okumaz bu âşıklar kitâbını

Zîrâ ki ol yazmış onu ezel ebed oldur bâkî

3 Âşıkların Arş yüzünden mâşûku gitmez gözünden

Dâima okur sözünden zîrâ kim ol durur fakı

4 Şeyh ü dânişmend ü fakı gönül yapan bulur Hak’ı

Sen bir gönül yıkdın ise gerekse var yüz yıl oku

5 Yûnus âşık oldun ise mâşûkunu buldun ise

Mâşûkunu bulan kişi yok durur nesneden bâkî

246

1 Niçe bir besleyesin bu kadd ile kâmeti

Düşdün dünyâ zevkine unutdun kıyâmeti

2 Toprakdan yaratıldın yine toprakdır yerin

Toprak olan kişiler n’ider bu alâmeti

3 Uslu değil delidir yüce sarâylar yapan

Âkıbet vîrân olur cümlenin imâreti

4 Dürüş kazan ye yedir bir gönül ele getir

Yüz Ka‘be’den yeğrekdir bir gönül ziyâreti

5 Kerâmetim var diyen halka sâlûsluk satan

Nefsin müslümân etsin var ise kerâmeti

6 Nefsin müslümân eden Hak yola doğru giden

Yarın ana olısar Muhammed şefâati

7 Yüz bin peygamber gele hiç şefâat olmaya

Vay eğer olmaz ise Allah’ın inâyeti

8 Yûnus imdi sen dahı gerçeklerden olagör

Gerçek erenler imiş cümlenin ziyâreti

247

1 Çıkdım erik dalına anda yedim üzümü

Bostân ıssı kakıyıp der ne yersin kozumu

2 Kerpîç koydum kazana poyraz ile kaynatdım

Nedir diye sorana bandım verdim özünü

3 İplik verdim çulhâya sarıp yumak etmemiş

Becid becid ısmarlar gelsin alsın bezini

4 Bir serçenin kanadın kırk kağnıya yükletdim

Çifti dahi çekmedi kaldı şöyle yazılı

5 Bir sinek bir kartalı kaldırıp vurdu yere

Yalan değil gerçekdir ben de gördüm tozunu

6 Balık kavağa çıkmış zift turşusun yemeğe

Leylek koduk doğurmuş bak a şunun sözünü

7 Bir küt ile güreşdim elsiz ayağım aldı

Güreşip basamadım göyündürdü özümü

8 Kâf Dağı’ndan bir taşı şöyle atdılar bana

Öylelik yere düşdü bozayazdı yüzümü

9 Gözsüze fısıldadım sağır sözüm işitmiş

Dilsiz çağırıp söyler dilimdeki sözümü

10 Bir öküz boğazladım kakıldım sere kodum

Öküz ıssı geldi eydür boğazladın kazımı

11 Uğruluk yapdım ona bühtân eyledi bana

Bir çerçi geldi eydür kanı aldın gözgümü

12 Tosbağaya uğradım gözsüzsepek yoldaşı

Sordum sefer kancaru Kayserî’ye azimi

13 Yûnus bir söz söylemiş hîç bir söze benzemez

Münâfıklar elinden örter mânâ yüzünü

“av” kelimesi bazı nüshalarda “ağ” şeklindedir ve “ağ/av” (tuzak) manâsınadır.

“Yârim” kelimesi bazı yazmalarda “yarin” şeklinde de geçmektedir. Kafiye bozulacağı için “–im” birinci tekil şahıs iyelik ekini tercih ettik. Bu kelime dost mânâsına “yâr”dan başka Türkçe yardımcı anlamında “yar” şeklinde de düşünülebilir.

“ona” nasal n ile tedavi ede anlamındadır.

“Turu turağı olmamak” Bugün “Duru durağı olmamak” şeklinde söylediğimiz deyimdir. Yûnus burada “Tûr” kelimesini tevriye yoluyla hem ayağa kalkacak, (duracak, bekleyecek, oyalanacak) bir yer, hem de “Tûr dağından kinaye “gönül” manâsına kullanmaktadır. Dolayısıyla ibareyi önce “Tûru olmamak (yani tecellî mahalli olan gönlün Hakk’ın tecellîsiyle yok olmak), sonra turu turağı (kararı) olmamak şeklinde anlamak gerekir.

Bu mısra bir yazmada “Oldu meşhed oldu niçe” şeklindedir.

“Yar” burada uçurum manâsınadır. Yûnus burada,”Visâl yolunda engelleri aştım” demek istiyor.

“kılur” kelimesi “kalur” veya “bulur” olabilir. Fakat yazmalarda bu şekilde geçtiği için müdahale etmedik.

“Merdân” kelimesi yazmada “meydân” şeklindedir. Yûnus kafiye kelimesini tekrar etmeyeceğine göre bu kelime “merdân”olmalıdır. Nitekim Yûnus bu kalıbı başka beyitlerinde de kullanmaktadır.

ÂŞIK YÛNUS

ÂŞIK YÛNUS

Yûnus Emre ile ilgili araştırmalardan anlaşıldığı kadarıyla, edebiyat tarihimizde Yûnus’tan etkilenen ve Yûnus mahlasını taşıyan birden çok şâir bulunmaktadır. Bunların başında da Âşık Yûnus vardır.

Âşık Yûnus XIV-XV. asırlarda Bursa’da yaşamıştır. Bursa’nın manevî mimârı Emir Sultân (1368-1430)[82] tarafından yetiştirilen bu şâirin doğum tarihi belli değildir. Kaynaklarda onun H. 843 / M. 1439 senesinde öldüğü belirtilmektedir. Şairin kabri veya makâmı halen Bursa’da, Karamazak mahallesinde, Sâdî tekkesi bahçesindedir. Burada Âşık Yûnus’un mezâr taşından başka, Yûnus Emre ve Abdürrezzâk adına iki mezâr taşı daha dikilmiştir. Bu mezâr veya makâmlar, muhtemelen Niyâzî-i Mısrî (ö. 1694) tarafından bulunmuştur.[83] XVIII. asır sûfî müelliflerinden İbrâhîm Hâs 1751 senesinde tamamladığı Tezkire’sinde[84]; Gazzîzâde Abdüllatîf, Hülâsatü’l-Vefeyât’ında[85] Âşık Yûnus’un Bursa’da gömülü olduğunu söyler. Mısrî’nin menâkıbını anlatan Tuhfetü’l-Asrî fî-Menâkıb-ı Mısrî[86] ve Gülzâr-ı Mısrî adlı eserlerde Âşık Yûnus’un Bursa’da yaşadığı vurgulanmıştır. Bu eserlerde, Mısrî tarafından mezârı keşfedildiği belirtilen sadece bir Yûnus vardır. O da, Âşık Yûnus’tur. Yakın dönem araştırmacılarından Mehmed Şemseddin Efendi (ö. 1936) tarafından yazılan Gülzâr-ı Mısrî adlı Menâkıpnâme’de olay şöyle anlatılmaktadır:

“Mısrî, Bursa’da Âşık Yûnus Hazretleri’nin makâmına keşfen meydana çıkararak günümüzde ziyâretgâh olan makâmına giderek, ‘burası Âşık Yûnus’un kabri’ buyururlar. Hakîkaten orasını kazarak kabirler ortaya çıkar.[87]”

Gülzâr-ı Mısrî yazarı, eserinin bir başka yerinde de, Niyâzî-i Mısrî’nin, Âşık Yûnus tarzında şiirler yazdığını söyler.[88]

Pek çok mecmûa ve cönkte Âşık Yûnus’a ait olduğu söylenen şiirler görülmektedir. Çoğu dinî ve zühdî muhtevalı olan bu şiirler, genellikle hece vezniyle bir kısmı da aruzla kaleme alınmışlardır.

Âşık Yûnus, halk arasında pek yaygın olan ve sevilen bazı ilâhîlerin de şâiridir. Bunlardan özellikle, “Dolap niçin inilersin, Şol cennetin ırmakları, Adı güzel kendi güzel Muhammed, Dertli ne ağlayıp gezersin burda,” matla mısralarıyla başlayan şiirler ve benzerleri hâlâ sevilerek okunmaktadır.

*

Bugüne kadar yapılan çalışmalarda da vurgulandığı gibi, ilk kaynaklarda adından bahsedilen bir tek Yûnus vardır. Bir istisna olarak, XV. yüzyılda Bursa’da yazılan bir Mecmûa’da, Yûnus Emre’yle Âşık Yûnus’un şiirleri bilinçli olarak ilk defa ayrıştırılmıştır. Bu şiirlerin içinde her iki Yûnus’tan aruzlu ve heceli örneklere yer verilmiştir. Daha sonra, özellikle XVIII. yüzyıldan itibaren derlenen mecmûa ve cönklerde Yûnus tapşırmalı, çoğu heceli olan basit şiirler göze çarpmaktadır. Yine, Bursa tarihi ve Niyâzî-i Mısrî ile ilgili kaynaklarda Bursa’da yaşayan bir Yûnus adı geçmektedir. Niyâzî-i Mısrî menâkıpnâmelerinde geçen keşif konusu, Mısrî’nin dervîşlerinden Râkım Efendi’nin eserinden alınmıştır. Anlaşılacağı üzere Bursa’da Yûnus adlı bir şâir yaşamıştır ve burada Âşık Yûnus’a ait bir mezâr bulunmaktadır. Bu şâir, şiirlerine göre Emir Sultân’ın öğrencisidir. Halbuki asıl Yûnus’un şiirlerinde Mevlânâ’dan Geyikli Baba’ya kadar, Emir Sultân’dan çok önceleri yaşayan bazı kişilerin adları anılmaktadır. Bu durumda, Bursa’daki Yûnus’a ait denilen kabirden birisi Âşık Yûnus’undur.

Cönk ve mecmûalara gidildikçe, Âşık Yûnus’un şiirleri hakkında daha fazla bilgi elde edilecektir. Bu şiirlerden bir kısmı günümüzde de sevilerek okunmaktadır.

Kanâatimizce, Bursa’da XV. Yüz yılda bir Âşık Yûnus yaşamış ve bu şâir şiirleriyle Yûnus Emre’nin bir takipçisi olmuştur.

Bu konuda bk. Mehmed Şemseddin Mısrî, Yâdigâr-ı Şemsî, Bursa 1332, s. 4; Baldırzâde Muhammed Selisî, Vefeyâtnâme, Süleymaniye Ktp. Esad Efendi, Nu: 1381, vr. 4a; Bursalı Belig, Güldeste-i Riyâz-ı İrfân, 1302, s. 71.

Bk. İbrâhîm Râkım Efendi Vâkıât-ı Mısrî, Süleymaniye Ktp. İzmir Bl. Nu: 790.

Bk. İbrâhîm Hâs, Yûnus Emre’nin Bir Şiirinin Şerhi-Çıktım Erik Dalına, (haz. M. Tatcı), Ankara 2003; Kültür Dergisi, İstanbul 2006 Sayı 4; İbrâhîm Hâs, Tezkiretü’l-Hâs, Süleymaniye Ktp. HM. Bl. Nu: 4543, vr. 169b.

Gazzîzâde Abdüllâtif, Hülâsatü’l-Vefeyât, Süleymaniye Ktp. , Esad Efendi Bl. Nu: 2257, vr. 35b.

Mustafa Lutfî, Tuhfetü’l-Asrî Fi-Menâkıb-ı Mısrî, Bursa, 1309.

Mehmed Şemseddin-i Mısrî (Ulusoy), Gülzâr-ı Mısrî, s. 63.

Mehmed Şemseddin, A. g. e. , s. 67

ÂŞIK YÛNUS’UN ŞİİRLERİNDEN
SEÇMELER

1

1 Cânım kurbân olsun senin yoluna

Adı güzel kendi güzel Muhammed

Gel şefâat eyle kemter kuluna

Adı güzel kendi güzel Muhammed

2 Mü’min olanların çokdur cefâsı

Âhiretde olur zevk u safâsı

On sekiz bin âlemin Mustafâ’sı

Adı güzel kendi güzel Muhammed

3 Yedi kat gökleri seyrân eyleyen

Kürsî’nin üstünde cevlân eyleyen

Mi’râcında ümmetini dileyen

Adı güzel kendi güzel Muhammed

4 Dört çârıyâr onun gökçek yâridir

Onu seven günâhlardan beridir

On sekiz bin âlemin sultânıdır

Adı güzel kendi güzel Muhammed

5 Sen Hak Peygambersin şeksiz gümânsız

Sana uymayanlar gider imânsız

Âşık Yûnus neyler dünyâyı sensiz

Adı güzel kendi güzel Muhammed

2

1 Sordum sarı çiçeğe benzin neden sarıdır

Çiçek eydür ey dervîş âhım dağlar eridir

2 Yine sordum çiçeğe sizde ölüm var mıdır

Çiçek eydür ey dervîş ölümsüz yer var mıdır

3 Yine sordum çiçeğe kışın kanda olursuz

Çiçek eydür ey dervîş kışın türâb oluruz

4 Yine sordum çiçeğe yazın kanda olursuz

Çiçek eydür ey dervîş yazın hâcem dirildir

5 Yine sordum çiçeğe Tamu’ya girer misiz

Çiçek eydür ey dervîş Uçmak Âdem şehridir

6 Yine sordum çiçeğe gül sizin neniz olur

Çiçek eydür ey dervîş gül Muhammed teridir

7 Yine sordum çiçeğe Âdem’i bilir misiz

Çiçek eydür ey dervîş Âdem binde biridir

8 Yine sordum sordum çiçeğe kırkları bilir misiz

Çiçek eydür ey dervîş kırklar Allah yârıdır

9 Yine sordum çiçeğe rengi kandan alırsız

Çiçek eydür ey dervîş ay ile gün nûrudur

10 Yine sordum çiçeğe boynun neden eğridir

Çiçek eydür ey dervîş kalbim Hakk’a doğrudur

11 Yine sordum çiçeğe atan anan var mıdır

Çiçek eydür ey dervîş bu ne aceb sorudur

12 Yine sordum çiçeğe sen Ka’be’yi gördün mü

Çiçek eydür ey dervîş Ka’be Allah evidir

13 Yine sordum çiçeğe bâğçene girsem n’ola

Çiçek eydür ey dervîş kokla beni geri dur

14 Yine sordum çiçeğe sen Sırât’ı gördün mü

Çiçek eydür ey dervîş cümlenin ol yoludur

15 Yine sordum çiçeğe gözün niçin yaşlıdır

Çiçek eydür ey dervîş bağırcığım başlıdır

16 Yine sordum çiçeğe Yûnus’u bilir misin

Çiçek eydür ey dervîş Yûnus kırklar yârıdır

3

1 Ben bu yolu bilmez idim

Aşk gönlüme düşdü gider

Aşk elinden derdli yürek

Kaynayuban taşdı gider

2 Hani bizden öğüt alan

Kalmadı dünyâya gelen

Dün gün arı tâat kılan

O Sırât’ı geçdi gider

3 Hep bular Sırât’ı geçdi

Varıp dost iline düşdü

Gönül maksûda buluşdu

Hazret’e bulaşdı gider

4 Nefsi doyunca yiyenler

Kana kana uyuyanlar

Dili gıybet söyleyenler

Cehennem’e düşdü gider

5 Cehennem’e düşen kişi

Zârılıkdır onun işi

Onulmaz bağrının başı

Büryân olup pişdi gider

6 Aşk oduna yanmayanlar

Öleceğin sanmayanlar

Göz açıp uyanmayanlar

Şöyle gaflet basdı gider

7 Bu aşk bana bir düş idi

Hak müyesser kılmış idi

Dervîş Yûnus bir kuş idi

Halk içinden uçdu gider

4

1 Ben dervîşim diyene

Bir ün edesim gelir

Tanıyuban şimdiden

Varıp yetesim gelir

2 Sırât kıldan incedir

Kılıçdan keskincedir

Varıp onun üstüne

Evler yapasım gelir

3 Altında gayyâ vardır

İçi nâr ile pürdür

Varıp o gölgelikde

Biraz yatasım gelir

4 Ta’n eylemen hocalar

Hâtırınız hoş olsun

Varuban o Tamu’da

Biraz yanasım gelir

5 Andan Cennet’e varam

Cennet’de Hakk’ı görem

Hûri ile Gılmân’ı

Bir bir koçasım gelir

6 Dervîş Yûnus bu sözü

Eğri büğrü söyleme

Seni sıgaya çeker

Bir Mollâ Kâsım gelir

5

1 Cân u gönülden seversen

Yalvar kul Allah’a yalvar

Maksûda ermek dilersen

Yalvar kul Allah’a yalvar

2 Yalvar a kardaş yalvar a

Varmayasın yüzü kara

Ümmet isen peygamber’e

Yalvar kul Allah’a yalvar

3 Geceler uykudan uyan

Gizli sırlar olsun ayân

Mahrûm olmaz Allah diyen

Yalvar kul Allah’a yalvar

4 Tanı kendi özün tanı

Neden yaratdı Hak seni

Boyuncuğunu eğüben

Yalvar kul Allah’a yalvar

5 Yûnus nûş eyle belâyı

Yürü maksûdun dileyi

İnleyüben hem ağlayı

Yalvar kul Allah’a yalvar

6

1 Yâ Rabbi dilerim

Aşkın ver şevkin ver

Fazlından umaram

Aşkın ver şevkin ver

2 Mest eyle sen beni

Bilmeyem ben beni

Ta bula cân seni

Aşkın ver şevkin ver

3 Yolunda âşıklar

Derdinle yanıklar

Cânlardan geçdiler

Aşkın ver şevkin ver

4 Kalbin pâk eylegil

Mâsivâ hubbun sil

Hubbunu atâ kıl

Aşkın ver şevkin ver

5 Dervîş Yûnus kuluna

Nazar eyle hâline

İrgüresin vaslına

Aşkın ver şevkin ver

7

1 Dertli ne ağlayıp gezersin burda

Ağladırsa Mevlâ’m yine güldürür

Niçe dertli kondu göçdü buradan

Ağladırsa Mevlâ’m yine güldürür

2 Bu dert benim mûnisimdir yârimdir

Arş’a çıkan benim âh u zârımdır

Seni ağlatan lutf ıssı Kerîm’dir

Ağladırsa Mevlâ’m yine güldürür

3 Dâim Hakk’a cemâlini dike dur

Zikr eyle Mevlâ’yı dilden ana dur

Kahrı kime ise lutfu anadır

Ağladırsa Mevlâ’m yine güldürür

4 Sevdâya salma şu garîb başını

Akıdır gözünden kanlı yaşını

Kerîm’dir onarır kulun işini

Ağladırsa Mevlâ’m yine güldürür

5 Yûnus senin gözlerinde çok hâl var

Önünde uğrayıp geçecek yol var

Gece gündüz dur da Mevlâ’ya yalvar

Ağladırsa Mevlâ’m yine güldürür

8

1 Yalancı dünyâya konup göçenler

Ne söylerler ne bir haber verirler

Üzerinde türlü otlar bitenler

Ne söylerler ne bir haber verirler

2 Kiminin başında biter ağaçlar

Kiminin başında sararır otlar

Kimi mâsûm kimi güzel yiğitler

Ne söylerler ne bir haber verirler

3 Toprağa gark olmuş nâzik tenleri

Söylemeden kalmış tatlı dilleri

Gelin duâdan unutman bunları

Ne söylerler ne bir haber verirler

4 Kimisi dördünde kimi beşinde

Kimisinin tâcı yokdur başında

Kimi altı kimi yedi yaşında

Ne söylerler ne bir haber verirler

5 Kimisi bezirgân kimisi hoca

Ecel şerbetini içmek de güç a

Kimi ak sakallı kimi pîr hoca

Ne söylerler ne bir haber verirler

6 Yûnus der ki gör takdîrin işleri

Dökülmüşdür kirpikleri kaşları

Başları ucunda hece taşları

Ne söylerler ne bir haber verirler

9

1 Dervîşlik başdadır tâcda değildir

Kızdırmak oddadır saçda değildir

2 Ararsan Allah’ı kalbinde ara

Kudüs’de Mekke’de Hac’da değildir

3 Eğer bir mü’minin kalbin kırarsan

Hakk’a eylediğin secde değildir

4 Kabûl et Yûnus’un erken sözünü

Başa gelir bir gün geçce değildir

10

1 Aşk âteşi ciğerimi

Yaka geldi yaka gider

Garîb gönlüm bu sevdâyı

Çeke geldi çeke gider

2 Kâr etdi firâk cânıma

Âşık oldum cânânıma

Aşk zincîrin dost boynuma

Taka geldi taka gider

3 Sâdıklar durur sözüne

Gayrı görünmez gözüne

Bu gözlerim dost yüzüne

Baka geldi baka gider

4 Arada olmasın nâşi

Onulmaz bağrımın başı

Gözlerimin kanlı yaşı

Aka geldi aka gider

5 Bülbül eder âh u figân

Hasret ile yandı bu cân

Benim gönülcüğüm her ân

Çıka geldi çıka gider

6 Âşık Yûnus’un dilleri

Efgân eder bülbülleri

Dost bâğçesinin gülleri

Koka geldi koka gider

11

1 İsm-i Sübhân virdin mi var

Bâğçelerde yurdun mu var

Bencileyin derdin mi var

Garîb garîb ötme bülbül

2 Bilirim âşıksın güle

Gülün hâlinden kim bile

Bâğçedeki gonca güle

Dolaşıp söz atma bülbül

3 Bilirem âşıksın verde

Cünûnun var gâyet serde

Bu sînemde olan derde

Sen de bir derd katma bülbül

4 Pervâz vurup uçar mısın

Deryâ deniz geçer misin

Benim gibi nâ-çâr mısın

Sen de hâlin söyle bülbül

5 A bülbülüm uslu musun

Kafeslerde besli misin

Bencileyin yaslı mısın

Garîb garîb ötme bülbül

6 Yûnus vücûdum pâk derken

Cihânda mislin yok derken

Seher vaktinde Hak derken

Bizi de unutma bülbül

12

1 Dolap niçin inilersin

Derdim vardır inilerim

Ben Mevlâ’ya âşık oldum

Derdim vardır inilerim

2 Benim adım dertli dolap

Suyum akar yalap yalap

Böyle emreylemiş Çalap

Derdim vardır inilerim

3 Beni bir dağda buldular

Kolum kanadım kırdılar

Dolaba lâyık gördüler

Derdim vardır inilerim

4 Balta zahm vurdu ezelî

Soldu benzimin gazeli

Sorman bana bu suâli

Derdim vardır inilerim

5 Bıçkıcılar bıçdı beni

Budağım yaprağım kanı

Âlemi yaradan Ganî

Derdim vardır inilerim

6 Dağdan kesdiler hezenim

Düzdüler türlü düzenim

Eylenen aylak ozanım

Derdim vardır inilerim

7 Beni kodular taşkına

Tuşmadım benden coşkuna

Muhammed Ali aşkına

Derdim vardır inilerim

8 Dülgerler budağım yondu

Her azâm yerine kondu

Bu inildim Hak’dan geldi

Derdim vardır inilerim

9 Suyum alçakdan çekerim

Dönüp yüksekden dökerim

Görün şu ben ne çekerim

Derdim vardır inilerim

10 Ben bir dağın ağacıyım

Ne tatlıyam ne acıyım

Ben Mevlâ’ya ve duâcıyım

Derdim vardır inilerim

11 Yaradandan hûnum vardır

Evliyâdan demim vardır

Nefs gibi düşmanım vardır

Derdim vardır inilerim

12 Dervîş Yûnus eydür âhı

Gözyaşı döker günâhı

Hakk’a âşıkım vallâhi

Derdim vardır inilerem

13

1 Bilmem n’ideyim

Aşkın elinden

Kanda gideyim

Aşkın elinden

2 Dinle zârımı

Kodum ârımı

Verdim zârımı

Aşkın elinden

3 Varım vereyim

Kadre ereyim

Uryân olayım

Aşkın elinden

4 Meskenim dağlar

Göz yaşı çağlar

Durmaz kan ağlar

Aşkın elinden

5 Kaddim yay oldu

Bağrım nây oldu

İşim zây oldu

Aşkın elinden

6 Yûnus’un sözü

Doğrudur özü

Kan ağlar gözü

Aşkın elinden

14

1 Şol Cennet’in ırmakları

Akar Allah deyü deyü

Çıkmış İslâm bülbülleri

Öter Allah deyü deyü

2 Salınır Tûbâ dalları

Kur’ân okur hem dilleri

Cennet bağının gülleri

Kokar Allah diyü diyü

3 Hep nûrdandır direkleri

Gümüşdendir yaprakları

Uzadıkça budakları

Biter Allah deyü deyü

4 Kimi yiyip kimi içer

Hep melekler rahmet saçar

İdrîs Nebî hulle biçer

Biçer Allah deyü deyü

5 Aydan arıdır yüzleri

Misk ü anberdir sözleri

Cennet’de Hûri kızları

Gezer Allah deyü deyü

6 Hakk’a âşık olan kişi

Akar gözlerinin yaşı

Pür-nûr olur içi taşı

Söyler Allah deyü deyü

7 Açıldı gökler kapısı

Rahmetle doldu hepisi

Sekiz Cennet’in kapısı

Açar Allah diyü deyü

8 Altûn gümüşdür yapısı

Misk ü anberdir kokusu

Cennet ehlinin hepisi

Okur Allah deyü deyü

9 Rıdvân durur kapı açan

Hulle donlarını biçen

Kevser şarâbını içen

Kanar Allah deyü deyü

10 Miskîn Yûnus var yârına

Koma bugünü yarına

Yarın Hakk’ın dîvânına

Varır Allah deyü deyü

15

1 Ağlamakdır benim kârım

Ağla gözüm şimden geri

Irmak oldu kanlı yaşım

Çağla gözüm şimden geri

2 Hudâ bizi atdı oda

Yanmak oldu bize gıdâ

Ömrün oldukça dünyâda

Gülme gözüm şimden geri

3 Bilmem yarın neydiğini

Ömür gülü solduğunu

Gece gündüz olduğunu

Bilme gözüm şimden geri

4 Aldanma dünyâ âline

Ağudur, sunma balına

Düşüp dünyâ hayâline

Dalma gözüm şimden geri

5 Yûnus Emre nedir hâlin

Her ne dersen Hakk’a mâlûm

Bir deryâya düşdü yolum

Dönme gözüm şimden geri

16

1 Coşkun değirmenler gibi dönerler

Kol kola vermişler Hakk’a giderler

Gönül Ka’be’sini tavâf ederler

Muhammed’in kösü çalınır bunda

2 Semâda melekler kanat açarlar

Mü’minler üstüne rahmet saçarlar

Perîsi kılavuz Hakk’a uçarlar

Muhammed’in kösü çalınır bunda

3 Dervîş Yûnus eydür gör n’oldu bana

Aşk ile muhabbet dokundu bana

Aklını başına devşir dîvâne

O sultânın demi sürülür bunda

17

1 Nice bir uyursun uyanmaz mısın

Göçdü kervân kaldık dağlar başında

Dellâllar çağrışır inanmaz mısın

Göçdü kervân kaldık dağlar başında

2 Bülbül olup dost bağında ötegör

İyi amellerle yükün tutagör

Efendimin kervânına yetegör

Göçdü kervân kaldık dağlar başında

3 Emîr Hacı göçeli hayli zamândır

Muhammed cümleye dîndir îmândır

Delîlsiz gidilmez yollar yamandır

Göçdü kervân kaldık dağlar başında.

4 Yûnus sen bu dünyâya niçin geldin

Gece gündüz Hakkı zikr etsin dilin

Enbiyâya uğramaz ise yolun

Göçdü kervân kaldık dağlar başında

18

1 Dağlar ile taşlar ile

Çağırayım Mevlâm seni

Seherlerde kuşlar ile

Çağırayım Mevlâm seni

2 Su dibinde mâhî ile

Sahralarda âhû ile

Abdâl olup yâ Hû ile

Çağırayım Mevlâm seni

3 Gök yüzünde İsâ ile

Tûr Dağı’nda Musâ ile

Elindeki asâ ile

Çağırayım Mevlâm seni

4 Derdi öküş Eyyûb ile

Gözü yaşlı Yâkûb ile

Ol Muhammed mahbûb ile

Çağırayım Mevlâm seni

5 Hamd ü şükrullah ile

Vasf-ı Kul huvallah ile

Dâimâ zikrullah ile

Çağırayım Mevlâm seni

6 Bilmişim dünyâ hâlini

Terk etdim kıyl u kâlini

Baş açık ayak yalını

Çağırayım Mevlâm seni

7 Yûnus okur diller ile

Ol kumru bülbüller ile

Hakk’ı seven kullar ile

Çağırayım Mevlâm seni

19

1 Denize bir ip gerseler

Üstüne ceviz serseler

O ipi devşirseler

Ne hoş olur cumburdusu

2 Demirden evler yapsalar

Üstene de çân assalar

Sonra evleri yıksalar

Ne hoş olur cangırdısı

3 Şîşeden binâ kursalar

Bir hayli vakit dursalar

Sanra sopaylan vursalar

Ne hoş olur şangırdısı

4 Dervîş Yûnus söyler bunu

Sakın ipe serme unu

Yakındır dünyânın sonu

Kopacak kıyâmetdir

5 Yerden göğe küp yığsalar

Tepesine dek çıksalar

Sonra bir tekme vursalar

Ne hoş olur gümbürdüsü

20

1 Arayı arayı bulsam izini

İzinin tozuna sürsem yüzümü

Hak nasîb eylese görsem yüzünü

Yâ Muhammed cânım arzûlar seni

2 Bir mübârek sefer olsa da gitsem

Ka’be yollarında kumlara batsam

Hûb cemâlin bir kez düşde seyr etsem

Yâ Muhammed cânım arzûlar seni

3 Zerrece kalmadı gönlümde hîle

Sıdk ile girmişim ben bu Hak yola

Ebû Bekir Ömer Osmân da bile

Yâ Muhammed cânım arzûlar seni

4 Alî ile Hasan Hüseyin onda

Sevgisi gönülde muhabbet cânda

Yarın mahşer günü Hak dîvânında

Yâ Muhammed cânım arzûlar seni

5 Arafât dağıdır bizim dağımız

Onda kabûl olur bizim duâmız

Medine’de yatar peygamberimiz

Yâ Muhammed cânım arzûlar seni

6 Yûnus medh eyledi seni dillerde

Dillerde dillerde hem gönüllerde

Ağlayu ağlayu gurbet illerde

Yâ Muhammed cânım arzûlar seni

21

1 Sen bunda garîb mi geldin

Niçin ağlarsın bülbül hey

Yorulup iz mi yanıldın

Niçin ağlarsın bülbül hey

2 Karlı dağları mı aşdın

Derin ırmaklar mı geçdin

Yârından ayrı mı düşdün

Niçin ağlarsın bülbül hey

3 Hey ne yavuz inilersin

Benim derdim yenilersin

Dostu görmek mi dilersin

Niçin ağlarsın bülbül hey

4 İlin mi şârın mı kaldı

Nâmûs u ârın mı kaldı

Gurbetde yârın mı kaldı

Niçin ağlarsın bülbül hey

5 Denize dalamadın mı

Derdini bilemedin mi

Yârini bulamadın mı

Niçin ağlarsın bülbül hey

6 Gülistânlarda yaylarsın

Tâze gülleri yıylarsın

Yavlak zârılık eylersin

Niçin ağlarsın bülbül hey

7 Gülistân oldu durağın

Açıldı gülleri bâğın

Yakdı illeri firâkın

Niçin ağlarsın bülbül hey

8 Uykudan gözün uyandı

Uyandı kana boyandı

Yandı şol yüreğin yandı

Niçin ağlarsın bülbül hey

9 Kanadın açabilirsin

Açuban uçabilirsin

Hicâblar geçebilirsin

Niçin ağlarsın bülbül hey

10 Kadrin bilinmez mi oldu

Hâtrın sorulmaz mı oldu

Ol dost görünmez mi oldu

Niçin ağlarsın bülbül hey

11 Toprakda gördü kendözün

Ondan Hakk’a sundu özün

Dinlesene Yûnus sözün

Niçin ağlarsın bülbül hey

ŞİİR DİZİNİ

YÛNUS EMRE DÎVÂN-SEÇMELER
ŞİİR DİZİNİ

1 Sensiz yola girer isem çârem yok adım atmağa

2 Aşk davâsın kılan kişi hîç anmaya hırs u hevâ

3 Bir kez yüzün gören senin ömrünce hîç unutmaya

4 İki cihân zindân ise gerek bana bostân ola

5 Aşk eteğin tutmak gerek âkıbet zevâl olmaya

6 Anmaz mısın sen şol günü gözün nesne görmez ola

7 Ey pâdişâh ey pâdişâh uş ben beni verdim sana

8 Anma mısın sen şol günü cümle âlem hayrân ola

9 Aceb aceb ne nesnedir bu derd ile firâk bana

10 Benem ol aşk bahrîsi denizler hayrân bana

11 Her kim bana ağyâr ise Hak Tanrı yâr olsun ona

12 Aceb bu benim cânım âzâd ola mı yâ Rab

13 Ulu ulu günâhlarım yüz komadı bana Çalap

14 Aşk îmâmdır bize gönül cemâat

15 Aşk makâmı âlîdir aşk kadîm ezelidir

16 Ey beni ayıblayan gel beni aşkdan kurtar

17 Bir kişiden sorgıl haber kim mânâdan haberi var

18 Ey aşk eri aç gözünü yer yüzüne kılgıl nazar

19 Söylememek harcısı söylemeğin hâsıdır

20 Ko ölmek endîşesin âşık ölmez bâkîdir

21 Cânını aşk yoluna vermeyen âşık mıdır

22 Ger vuslata erdin ise bu derd ile firâk nedir

23 Merdân-ı Hak bu dünyâda maksûdlara kalmadılar

24 Ey sözlerin aslın bilen gel de bu söz kandan gelir

25 Bu vücûdum şehrine bir dem giresim gelir

26 Hak bir gönül verdi bana hâ demeden hayrân olur

27 Benim gönlüm gözüm aşkdan doludur

28 Ey dost seni severem cân içre yerin vardır

29 Sensin benim cânım cânı sensiz karârım yok durur

30 Ey dün ü gün Hak isteyen bilmez misin Hak kandadır

31 Aşk erinin gönlü dolu pâdişâhın haznesidir

32 Bu dünyâya gönül veren sonucu pişmân olısar

33 Bilir misiz ey yârenler gerçek erenler kandadır

34 İşidin ey yârenler aşk bir güneşe benzer

35 Türlü türlü cefânın adını aşk vermişler

36 Bu dünyânın meseli bir ulu şâra benzer

37 Dost senin aşkın oku key katı taşdan geçer

38 Allah diyelim dâimAllah görelim neyler

39 Niteki bu gönlüm evi aşk elinden taşa gelir

40 Sabâhın sinlere vardım gördüm cümle ölmüş yatur

41 Aşkın odu yüreğimde neler eyler neler eyler

42 Miskîn âdem oğlanı nefse zebûn olmuşdur

43 Bu dem yüzüm süre duram her dem ayım yeni doğar

44 Yâr yüreğim yâr gör ki neler var

45 Aşk ile gelen erenler içer ağuyu nûş eder

46 Ol âlem fahri Muhammed nebîler serveridir

47 Yer yüzünde gezer idim uğradım milketler yatur

48 Hakîkat her vücûdun cânı aşkdır

49 İlim ilim bilmekdir ilim kendin bilmekdir

50 Ey dost senin aşkın odu ciğerim pâre baş kılur

51 Hocam âşık olanların işi âh ile zâr olur

52 Anca zâr eyler kim şol bülbül eyler

53 Dervîş olan kişiler deli olagan olur

54 Yerin göğün safâsı Mustafâ’dır

55 Bize dîdâr gerek dünyâ gerekmez

56 Keleci bilen kişinin yüzünü ağ ede bir söz

57 Hak cihâna doludur kimsene Hakk’ı bilmez

58 N’idem ben bu gönül ile benim ile bile durmaz

59 Niçeler bu dünyada günâhını yuyamaz

60 Sana her işde ey Kâdir bildik tercümân gerekmez

61 Binde biri bu halkın Rahmân yoluna girmez

62 Eğer dilim bende ise kimse bana nesne demez

63 Bu ne dertdir aceb dermân belirmez

64 Hîç bir kişi bilmez bizi biz ne işin içindeyiz

65 Gayrıdır bu milletden bu bizim milletimiz

66 Sûfîyem halk içinde tesbîh elimden gitmez

67 Yine geldi aşk elçisi yine doldu meydânımız

68 Bilenlere sormak gerek bu tendeki cân ne imiş

69 Âşık cânına aşk koyan ol bir yüce Sübhân imiş

70 Erenlerin yolları inceden ince imiş

71 Gel ey gözüm ağla gülmezem ayruk

72 Mânâ bahrine daldık vücûd sırrını bulduk

73 Muhammed’e bir gice Çalap’dan indi Burâk

74 Dost yüzüne bakmağa key safâ nazar gerek

75 Müslümânım diyen kişi şartı nedir bilse gerek

76 Bu dünyaya gelen kişi âhir yine gitse gerek

77 N’idelim bu dünyâyı n’eyleyip n’etmek gerek

78 Dervîş olan kişinin dirliği arı gerek

79 Ne söz keleci der isem dilim seni söyleyicek

80 Çalap nûrdan yaratmış cânını Muhammed’in

81 Nişânı bu benzi sarı gözleri yaşdır âşıkın

82 Ata belinden bir zamân anasına düşdü gönül

83 Yavlak aceb geldi bana dünyâ içinde işbu hâl

84 Gerekmez dünyayı bize çünki bâkî bünyâd değil

85 Kogıl bu dünyâ bezeğin bu dünyâ yel durur hayâl

86 Aşksızlara verme öğüt öğüdünden alır değil

87 Mânâ eri bu yolda melûl olası değil

88 Eyâ gâfil aç gözünü gönlün yavlak uzatmagıl

89 Yoldaş olalım ikimiz/Gel dosta gidelim gönül

90 N’ola gelsen şimden geri fesâdı terk etsen gönül

91 Dervîşlik dedikleri hırka ile tâc değil

92 Müşkili hâlleylemek değmenin işi değil

93 Cânlar fedâ yoluna bu cân kayısı değil

94 Bir kez gönül yıkdın ise bu kıldığın namâz değil

95 Tehî görmen kimseyi hîç kimesne boş değil

96 Ey yârânlar ey kardaşlar sorun bana kanda idim

97 Ben bunda garîb geldim ben bu ilden bîzâram

98 Cümle âlem terkin vurup ben dost terkin vuramazam

99 Ben bir aceb ile geldim kimse hâlim bilmez benim

100 Haber eylen âşıklara aşka gönül veren benim

101 Ezelî bu aşkı ben bu mülke sürüp geldim

102 Benim bunda karârım yok ben bunda gitmeğe geldim

103 Cânım ben ondan bunda ezelî âşık geldim

104 Bin yıl eğer vasfın diyem bir zerresin tüketmeyem

105 Sensin Kerîm sensin Rahîm/Allah sana sundum elim

106 Muhammed ile bile Mi’râc’a çıkan benim

107 Hak Çalab’ım Hak Çalab’ım sencileyin yok Çalab’ım

108 Aceb değil senin için ger cân fedâ kılur isem

109 Tehî görmen siz beni dost yüzün görüp geldim

110 Ey yârânlar tınman bana ben yine n’oldum bilmezem

111 Ondan beri gönüldüm dost ile bile geldim

112 Erenlerin himmetini ben bana yoldaş eyleyem

113 Her kancaru döner isem aşk iledir işim benim

114 Ben ol yârı sevdiğimi niçe bir gizleyebilem

115 Teferrüc eyleyü vardım sabâhın sinleri gördüm

116 Hak’dan nazar oldu bana Hak kapısın açar oldum

117 Dostdan bana haber geldi durayım ondan varayım

118 Ey dost aşkın denizine girem gark olam yürüyem

119 Ger râzımı söyler isem kimse dilim bilmez benim

120 Dost bakalı yüzüme ben şehi görüp geldim

121 Zamân geçdi devir döndü/Saladur kudse gidelim

122 Yüz bin cefâ kılsan bana/Senden yüzüm döndürmezem

123 Girdim aşkın denizine bahrîleyin yüzer oldum

124 Bu cihâna gelmedin mâşûk ile bir idim

125 Ey dervîş diyen bana nem durur dervîş benim

126 Denizler olsa bir kadeh susalığım kanmaz benim

127 Eyle sanman siz beni kendözümden gelmişem

128 Şöyle hayrân eyle beni aşkın oduna yanayım

129 İlâhî bir aşk ver bana ben benliğim bilmeyeyim

130 Kullukdan ırak olma sultân göresin birgün

131 Bugün sohbet bizim oldu bize bizim diyen gelsin

132 Biz dünyâdan gider olduk kalanlara selâm olsun

133 Ol göz ki seni gördü ol niye nazar etsin

134 Gözüm seni görmek için elim sana ermek için

135 Bu dervîşlik yoluna aşk ile gelen gelsin

136 Neylerler fânî dünyâyı/Allah sevgisi var iken

137 Dervîşlerin yoluna sıdk ile gelen gelsin

138 Şükür şükür ol Çalab’a maksûduma erdim bugün

139 Ey yârânlar ey kardaşlar ecel ere ölem birgün

140 Sûretden gel sıfata yolda safâ bulasın

141 Çarh-ı felek yok iki cânlarımız var iken

142 Gönül hayrân olupdur aşk elinden

143 Lâ-şerîkden okursun sonra şerîk katarsın

144 Hak bir gevher yaratdı kendinin kudretinden

145 Gelin bugün yanalım yarın yanmamak için

146 Aşk ilinin haberin desem işide misin

147 Dalayım aşkın bahrine gavvâs olayım bir zamân

148 Âşıklara ne diyem aşk haberinden şîrîn

149 Sen cânından geçmeden cânân arzû kılarsın

150 İlminde gark oluban ben beni bilemezin

151 Bunca gönüller alan cihâna sultân mısın

152 Bu ömrüm yok yere harc etmişim ben

153 Dost yüzünü göriceğez niçe karâr kılsın bu cân

154 Ol cân kaçan öliser sen ana cân olasın

155 Aceb oldu hâlim bu aşk elinden

156 Gönül usanmadın sen bu seferden

157 Erenlere muhib iken yâ münkir olduğun neden

158 Ey gönül bir dem bir vakit dünyâdan usanmaz mısın

159 Taşdın yine deli gönül sular gibi çağlar mısın

160 Cânlar cânını buldum bu cânım yağmâ olsun

161 Anıp kıyâmet gününü/Ağlaşalım ol gün için

162 Hey yârânlar hey kardaşlar nic’edeyim n’ideyim ben

163 Aceb şu yerde var m’ola/Şöyle garîb bencileyin

164 Kanda bulam isteyüben ey gönül seni kandasın

165 Eğer aşkı seversen cân olasın

166 Ey dost seni sevelden aklım gitdi kaldım ben

167 Ol vaktin bir olasın ayrılıkdan kalasın

168 Ayırma beni senden yaradan

169 Andan beri kim aşkın benimle yoldaş oldu

170 Hak’dan gelen şerbeti içdik elhamdülillâh

171 Zinhâr gönül evinde tutma yavuz endîşe

172 Ey yârânlar ey kardaşlar korkaram ben ölem diye

173 Hoşdur eğer yürür isem aşk oduna yana yana

174 Âşık oldum erene ermek ile

175 Vasf-ı hâlin eydiserem vuslat hâlin bilenlere

176 Vücûd bir binâ durur sırr-ı hikmet içinde

177 Miskînlikden buldular kimde erlik var ise

178 Bir söz diyeyim sana dinle cânın var ise

179 Var derd ile yan yürü dermâna erişince

180 Uş yine nazar oldu bu bizim cânımıza

181 Yine bu bâd-ı nev-bahâr hoş nev’ ile esdi yine

182 Tutgıl bir Tanrı hâsını/Gel ikrâr et erenlere

183 Sana derim ey velî/Dur erte namâzına

184 Muhammed’in medhini edelim baş üstüne

185 Bir imâret göster bana kim sonu vîrân olmaya

186 Ben dost için ağlar isem gözüm yaşını kim sile

187 Zihî şîrîn hûylu dilber ki bu dem durağı cânda

188 Mânâ berâtın aldık uş yine elimize

189 Görenin hâli döner nişânsız bî-nişâna

190 Hak yolunu gözler isen/Gel yanalım dostlar ile

191 Her kime kim dervîşlik bağışlana

192 Âşıkları Tamu’ya yandırmaya

193 Bir şâha kul olmak gerek hergiz ma’zûl olmaz ola

194 Ey aşk delisi olan ne kaldın perâkende

195 İçimde bir dert oldu diyeyim dervîşlere

196 Âşık oldum bugün meydân içinde

197 Kimseye düşmân tutmazuz ağyâr dahi yârdır bize

198 Bir acâib aşk geldi bende bu hâl üstüne

199 Gitdi bu kış zulmeti geldi bahâr yaz ile

200 Sen bu cihân mülküne geldim gelmedim deme

201 Âlem düşmân olur ise beni dostdan ıramaya

202 Dirliğim ne idiğin eydeyim kıldan kıla

203 San’atın yeğreği çün namâz imiş hoş pîşe

204 Bir ay gördüm bu gece kamu burçlardan yüce

205 Yine yaz günleri geldi/Söyle bülbülcüğüm söyle

206 Aşkın ile âşıklar yansın yâ Resûlallah

207 Dostdan haber kim getirdi sorun seher yellerine

208 İçin dışın murdâr iken aşk neylesin senin ile

209 Ey yârânlar ey kardaşlar korkaram ben ölem diye

210 Ey bizimle yâr olup dosta giden gelsin beri

211 Benem zârî kılan şol yâre karşı

212 Kime ki dost gerek ise eydeyim ne kılasını

213 Hak nûru âşıklara her dem nüzûl değil mi

214 Aşk bâzirgânı sermâye cânı

215 Yer gök yaradılmadın Hak bir gevher eyledi

216 Bencileyin gören kişi ben sevdiğimin yüzünü

217 Geri durur yoklukdan kamuların baylığı

218 Ol Çalab’ımın aşkı bağrımı baş eyledi

219 Ol dost benden yana hîç bilmezin niçe bakdı

220 Tecellîyâtın nûruna döymez vücûdum dağları

221 Doldur kadeh sungıl bize aşk şarâbından ey sâkî

222 Sana ibret gerek ise gel göresin bu sinleri

223 Ben bende seyr eder iken aceb sırra erdim ahî

224 Evvel dahi var idi cânımda bu aşk odu

225 İki cihânı unudur sana gönül veren kişi

226 İşidin ey yârânlar/Eve dervîşler geldi

227 Dînin îmânın var ise hor görmegil dervîşleri

228 Gerçek âşık olanların hemen dostu sever cânı

229 Erenler bir denizdir âşık gerek dalası

230 Aşkın aldı benden beni/Bana seni gerek seni

231 Dilsizler haberini kulaksız dinleyesi

232 Ömrüm beni sen aldadın/Âh n’ideyim ömrüm seni

233 Kime gönül verdim ise benim ile yâr olmadı

234 Geldi geçdi ömrüm benim şol yel esip geçmiş gibi

235 Eşkere kıldım bugün pinhânımı

236 Ey yârenler eydimezem cânım neye daldığını

237 Erenlerin gönlünde ol sultân dükkân açdı

238 Dost gönlümü yağmâladı n’olsa gerek şimden geri

239 Severim ben seni cândan içeri

240 İster idim Allah’ı buldum ise ne oldu

241 Yine yüzünü gördüm yine yüreğim yandı

242 Gönlüm düşdü bir sevdâya/Gel gör beni aşk n’eyledi

243 Yok yere geçirdim günü/Âh n’ideyim ömrüm seni

244 Bir sâkîden içdik şarâb Arş’dan yüce meyhânesi

245 Gerçek âşık oldun ise gel aşk kitâbından oku

246 Niçe bir besleyesin bu kadd ile kâmeti

247 Çıkdım erik dalına anda yedim üzümü

ÂŞIK YÛNUS’UN ŞİİRLERİNDEN
SEÇMELER DİZİNİ

1 Cânım kurbân olsun senin yoluna

2 Sordum sarı çiçeğe benzin neden sarıdır

3 Ben bu yolu bilmez idim/Aşk gönlüme düşdü gider

4 Ben dervîşim diyene/Bir ün edesim gelir

5 Cân u gönülden seversen/Yalvar kul Allah’a yalvar

6 Yâ Rabbi dilerim/Aşkın ver şevkin ver

7 Dertli ne ağlayıp gezersin burada / Ağladırsa Mevlâm yine güldürür

8 Yalancı dünyâya konup göçenler / Ne söylerler ne bir haber verirler

9 Dervîşlik başdadır tâcda değildir

10 Aşk âteşi ciğerimi/Yaka geldi yaka gider

11 İsm-i Sübhân virdin mi var/Bâğçelerde yurdun mu var

12 Dolap niçin inilersin/Derdim vardır inilerim

13 Bilmem n’ideyim/Aşkın elinden

14 Şol Cennet’in ırmakları/Akar Allah deyü deyü

15 Ağlamakdır benim kârım/Ağla gözüm şimden geri

16 Coşkun değirmenler gibi dönerler

17 Nice bir uyursun uyanmaz mısın

18 Dağlar ile taşlar ile/Çağırayım Mevlâm seni

19 Denize bir ip gerseler/Üstüne ceviz serseler

20 Yâ Muhammed cânım arzûlar seni

21 Sen bunda garîb mi geldin/Niçin ağlarsın bülbül hey

SÖZLÜK

Sözlükte geçen kelimelerde Arapça olanlar (a), Farsça olanlar (f), Türkçe olanlar da (t) ile gösterilmiştir. Kelimelerin anlamı metin dikkate alınarak verilmiştir.

-A-

âb(f): Su

Abâ(a): Yün giysi.

Âbâd/âbâdân(f): Bayındır, şen, ma’mûr.

Abdâl (a): Derviş, ermiş, kalender. Kendini Allah’a adamış. Ona teslim olmuş, bu yolda çile çekmiş kimse. Gayb erenlerden bir grup.

Abdürrezzâk(a): Şeyh San’an adıyla da tanınan bir mutasavvıf. Bu zat edebiyatımızda bir aşk sembolüdür. Hırıstiyan bir çobanın kızına âşık olup dinini değiştirerek evlenir. Bunun üzerine ona bağlı olan öğrenciler yanından ayrılırlar. İçlerinden birisi şeyhini terk etmez. Esasında bu bir ilâhî imtihândır. Şeyh San’an, sırrını bu dervişe verir. Şeyhin evlendiği kadın müslüman olur ve şeyh eski hayâtına döner. Kendisinden ayrılmayan derviş, Şeyh San’an’ın kendi makâmına hazırladığı kişidir. Bu kıssa Feridüddin Attâr’ın “Tezkire”sinde geniş olarak dile getirilmiştir.

Abes(a): Boş, mânâsız, faydasız. Değersiz.

Âb-ı Hayât(f. a): Hayât suyu, ebedî dirilik verdiğine inanılan efsanevî su. Âb-ı Hayvân da denilir. Tasavvufta hakîki aşk; ilm-i ledün, marifetullah, insan-ı kâmilin sözleri.

Âb-ı Hayvân(f. a): Âb-ı Hayât, dirilik suyu.

Âb-ı Zemzem(f.a): Zemzem suyu. Ka’be civarında bulunan kuyunun adı.

Âbid(a): İbadet eden insan, zâhit, çok ibâdet eden kişi.

Acâib(a): Şaşılacak şey.

Aceb(a): Şaşılacak şey, tuhaf şeydir.

Aceblemek: Tuhaf bulmak, hayret etmek, hayretle karşılamak.

Acı dirliğini istemek (t.d): Birisinin kötülüğünü istemek.

Âciz(a): Zayıf, güçsüz, beceriksiz.

Acûz/Acûze(a): Yaşlı kadın. Kocakarı.

Açında olmak (t): Açlık içinde olmak.

Ad vurunmak(t): Ad konulmak, isim verilmek, adlanmak.

Adâvet (a). Düşmanlık.

Âdem(a): İlk insan, ilk peygamber.

Adl(a): Doğruluk, adalet.

Âfet(a): Felâket, belâ.

Afv etmek (a): Bağışlamak

Âgâh(f): Uyanık, bilen, ârif. Gönül gözü açık olan.

Agâz(f): Başlama.

Ağmak (t): yükselmek.

Ağ(t): Ak, beyaz.

Ağ(t): Tuzak.

Ağaç at(t): Mecâzen tabut, sal.

Ağarmak: Aklaşmak.

Ağdırmak (t): yükseltmek

Ağıp dönmek(t): Yuvarlanmak, sağa sola hareket etmek.

Ağmak(t): Yükselmek, yukarı çıkmak.

Ağu(t): Zehir.

Ağyâr(a): Yabancılar, başkaları, gayrılar. Tasavvufta kesret. İnsanın zihninde Hak’tan başka bir varlık varmış vehmi yaratması.

Âh u vâh(f): Ağlayıp sızlama, inleme, haykırma.

Âh u zâr(f): Ağlayıp inleme.

Ahad(a): Cenâb-ı Hakk’ın birliği. Bir tek olan Allah.

Ahbâr(a): Haberler.

Ahd(a): Söz verme.

Ahî(a): Kardeş, fütüvvet ehli. Yol kardeşi.

Âhirin sanmak(a.t): Sonunu düşünmek.

Ahmed(a): Hz. Peygamber’in adlarından birisi.

Âhret (Âhiret’ten) (a): Âhiret, öbür dünya.

Ahûr(f): Ahır. Hayvan damı.

Ahvâl(a): Hâller, vaziyetler.

Ahzân(a): Hüzünler.

Akça(t): Para.

Akdem(a): İlk, önce.

Âkıbet(a): Bir şeyin sonu, nihâyet, netice.

Âkil(a): Akıllı, aklî düşünen ve hareket eden. Mutasavvıfa göre sûrette takılıp kalan mânâya geçemeyen kişi.

Akl-ı Cüz’(a): Yarım akıl. Parça akıl. İlâhî zâtı anlamayan ve küllî akıldan haberdâr olmayan akıl.

Akl-ı küll(a): Bütün akıl, tam akıl. İlâhî zatı idrak eden akıl.

Akl-ı maaş/maîş (a): Dünyevî akıl, geçim düşüncesinde olan akıl, aklın en alt tabakası. .

Akmak(t): Akın etmek, saldırmak, hücûm etmek, yürümek, meyletmek.

Al/âl(a): Hile, desise. Nasın âlleri, insanların aldatıcı sözleri. Özellikle kitabî ve yaşanmamış bilgilerin hakîkat diye telkin edilmesi.

Alâ küll-i hâl(a): Şöyle böyle, olduğu üzere, olduğu kadar.

Alâ(a): Yüce, ulu.

A’lâ(a): Yüksek.

Alçak(t): Mütevazi, alçak gönüllü.

Aldaguç(t): Aldatıcı, hileci, dünyevî ihtiraslar; tuzaklar.

Aldamak(t): Kandırmak, inandırmak. Aldatmak.

Aldanguç(t): Aldatıcı.

Aldanmak(t): İnanmak, sanmak, safça kabul etmek.

Aldar(t): Aldatır.

Aldayı tutmak(t): Boyuna aldatarak oyalamak.

Aleyhisselâm(a): Selâm üzerine olsun. Peygamberler anıldığında hürmet için söylenir.

Algıl(t): Al.

Alınmak(t): Temiz olmak, dokunulmamış olmak. Alışmak(t): Alevlenip yanmaya başlamak.

Alî(a): Hz. Ali, Peygamber’in damadı ve amcası Ebu Tâlib’in oğlu. Dördüncü Halife. On yaşında imân etmiş ve hiç puta tapmamıştır. Savaşlardaki kahramanlığı sebebiyle “Allah’ın arslanı” veya “Haydar-ı Kerrâr” denmiştir. Hz. Alî, Cennet’le müjdelenenlerden olup mutasavvıflar tarafından “Şâh-ı Velâyet” (velîlerin şâhı) olarak tanınmıştır.

Âlî(a): Yüce, ulu.

Alkış(t): Övme, duâ etme.

Aluban(t): Alarak, alıp.

Am u hâs(a): Halk ve seçkinler. Metinde, zâhir ve bâtın(tasavvuf) ehli anlamında.

A’mâl(a): İşler ameller, hayırlar.

Amel(a): İş, hayır, çalışma.

Amm(a): Umûmî, herkese ait, halk.

Amu(a): Amca.

Ân(a): Lahza, çok az bir zamân.

Ân(f): O, güzellik, melâhat.

Anber(a): Bir çeşit balinadan elde edilen güzel koku.

Anca(t): O kadar, onca.

Anda(t): Orada, oraya, o konuda, o hususta, o zamân.

Andak(t): Hemen, o anda, derhâl.

Andan(t): Ondan, ona, ondan sonra, ondan ötürü.

Anı(t): Onu.

Anın(t): Bununla, bu sebeple, bundan dolayı.

Anın(t): Onun.

Anlagıl(t): Anla.

Anlar(t): Onlar.

Anmak(t): Hatırlamak, sözünü etmek.

Ansuz(t): Onsuz.

Ansuzın(t): Birdenbire, birden, bir anda.

Anter: Hz. Ali tarafından öldürüldüğü rivâyet edilen bir silâhşör.

Anterî: Ormanda eşkiyalık yapan kişi. Mecâzen mânâ yolu hırsızları, soğuk nefesli yol kesiciler.

Anuban(t): Anarak.

Ap arı(t): Tertemiz, saf.

Âr(a): Benlik, nâmûs, utanma. Âr u nâmûs terki, benlik terki demektir.

Arafât(a): Mekke’de hacıların arefe günü ve gecesi kaldıkları mübârek dağın ismi.

Arafe (men arefe): Nefsini bilen.

Aran (nasal n ile) (t): Arayın.

Arasât(a): Arsalar, kıyâmetde her canlının dirilip toplanacağı meydan. Mahşer yeri, haşır neşir yeri.

Ârâyiş(f): Süs, bezek, ziynet.

Araz(a): İşaret, alâmet, tesâdüf, kaza. Tasavvufta, zâtî olmayan hâl ve durum. Cevhere arız olan ve cevherden hariç bulunan.

Âreste düzmek(f-t): Süslemek, bezemek

Arı(t):Temiz, pâk, saf, güzel, parlak.

Arıtmak(t): Temizlemek, tenzih etmek.

Arkuru(t): Eğri, karşı, ters, aykırı , tersine.

Armak(t): Yorulmak, yorgun düşmek.

Arş(a): Dokuzuncu gök. Bütün âlemi çevreleyen, âlem düşüncesinin sonu ve en yüksek noktası kabul edilen yer. Ledünnî bir mecâz olarak mümin’in gönlü.

Arş-ı azîm(a): En büyük arş, Allah’ın arşı. Zâtî âlem. İnsân-ı kâmilin gönlü.

Arş-ı Rahmân(a): Cenab-ı Hakk’ın arşı. Allah’ın izzet ve saltanatının tecellî ettiği mahal. Kâmil insanın gönlü.

Arşın(f): Gez, endaze. Ölçü birimi.

Artırmak(t): Fazlalaştırmak, artırmak, arttırmak.

Artuğu(t): Başkası, fazlası. Diğeri.

Artuk(t): Başka, başkası, gayrı, fazla, artık.

Arz etmek (a. t.): Büyüğe bir şey sunmak, dilemek, istekte bulunmak.

Arz(a): Yeryüzü, toprak, zemin, dünya.

Arzûmân(f): Dilek, istek.

Asâ(a): Değnek, baston, dayanak.

Âsân(f): Kolay.

Âsâyiş(f): Rahat, huzûr.

Ashâb-ı suffâ(a): Hz. Peygamber’in sofasında kalan fakirler. Bu sahabiler İslâm’da ilk sûfîler kabul edilmektedir.

Âsî(a): İsyân eden, emirlere itaat etmeyen kişi.

Âsil-zâde(a. f): Asil bir kişinin oğlu, şerefli bir âileye mensup. Metinde manevî terbiye gören kişiler.

Âsitân(f): Eşik, dergâh, tekye.

Asl (a): Asıl, gerçek, hakîkat.

Assı(t): Fayda, menfaat, kazanç.

Âsûde(f): Rahat, sakin, müsterih.

Aş(t): Yemek.

Aşaklık(t): Tevazu, alçaklık.

Aşıcağaz(t): Aşınca.

Âşık-bâz(a. f): Âşıkla oynayan.

Aşıklıcak(t): Acele edince, acele ederek.

Aşıkmak(t): Acele etmek.

Aşırı gözetmek(t): dik bakmak, sert bakmak, ters ters bakmak.

Aşırmak(t): Geçirmek.

Âşikâre/âşkâre/eşkere(f): Belli, meydanda, açık.

Aşk evi(a. t.): Mecâzen gönül, kâmil insanın gönlü.

Aşk kadehi(a. a.): Mürşid-i kâmilin dudağı, sözleri,

Aşk(a): Aşk, candan sevme, sevgi.

Aşk-bâz(a. f): Aşkla oynayan, sevgiliyle oynayan kişi.

Aşmak(t): Geçmek, taşmak. “yıl aşmak” gibi.

Aşr okumak(a. t): Kur’ân’dan on âyet mikdarı okumak.

Âşüfte(f): Perişân, dağınık, âşık.

Atâ(a): Verme, bağışlama, ihsanda bulunma, cömertlik.

Atlas(a): İpek ve pamuktan dokunan kıymetli kumaş.

Avâne(a): Beraber, taraftar, yardımcı.

Avâra(f): Avâre, kötü, adî, bayağı.

Âvâz(f): Sadâ, yüksek ses, şöhret.

Avrat oğlan: Kız oğlan kız.

Ayağ/ayak(f): Ayaklı içki kadehi.

Ayağın durmak(t): Ayakta durmak.

Ayak uzatmak(t) Rahatına düşkün olmak.

Ayân(a): Ayan, açık, belli.

Ayân(a): Ayan, açık, belli.

Âyât(a): âyetler.

Ayb(a): Kusur, leke, utandıracak hâl.

Âyet-i kül(a): Kur’ân, âlem, kâmil insan.

Ayık(t): Aklı başında, uyanık.

Ayıtmak(t): Söylemek.

Âyîne(f): Ayna, mir’ât, gözgü.

Aylak ozan(t): İşsiz, güçsüz , başıboş dolaşan gezgin şâir.

Ayne’l-yakîn(a): Görerek inanmak, mânâ gözüyle görmek.

Ayruk(t): Ayrı, başka, gayrı.

Ayruksamak(t): Farklı şekilde, aykırı bulmak.

Ayruksu(t): Başka, başka türlü,

Ayyâr(a): Hilekâr, desiseci, iki yüzlü, içi başka dışı başka olan kişi.

Az bakmak: Küçümsemek. Az görmek.

A’zâ(a): Bedenin bir uzvu.

Âzâd(f): Serbest, hür.

Âzâdlık(f): Hürriyet verilmiş, serbest bırakılmış.

Âzâl(a): Ezeller, başı olmayan zamânlar. (Ezelin çoğulu).

Azâzîl(a): Şeytân, İblîsin bir adı.

Azdırmak(t): Bozmak, yoldan çıkarmak, kötü yönde değiştirmek.

Azık(t): Erzak, yiyecek, (mecâzen) ibâdetler, zikirler.

Azîz(a): Sevgide üstün tutulan, hürmetli, saygı değer. Tasavvufta mürşid-i kâmil.

Azm eylemek(a. t): Karar vermek, niyet etmek, gayret etmek. Yola çıkmak.

Azmak(t): Şaşırmak, sapıtmak, yoldan çıkmak, ayrılmak, sapkınlığa düşmek.

Azm-i sefer(a.a): Yola çıkmak.

Azrâîl(a): Ölüm meleği, dört büyük melekten birisi.

-B-

Bâ demek: Arap alfabesinin ikinci harfi olan “B” harfini söylemek. Mecâzen, ikiliğe düşmek, Cenâb-ı Hakk’ın birliğinden sapmak.

Bâb(a): Kapı, kısım, mevzu’, fasıl.

Bâc(f): Vergi, cizye, harâç.

Bâd(f): Rüzgâr, nefes.

Bâde (f): Kadeh. Mürşid-i kâmilin sözleri.

Bâd-ı nev-bahâr: İlkbahar rüzgârı.

Badya(Rumca): Ağzı geniş, topraktan yapılmış, su veya içki içmeye yarayan kap. Rumca “batheia”dan halk diline geçmiş bir kelime.

Bâğ(f): Bahçe, büyük bahçe, bostan.

Bağır başı(t): Yara. Gönül yarası

Bağır(t): Göğüs, ciğer, yürek.

Bağlamak(t): Önem vermek, hürmet etmek, tabi olmak.

Bahâ(f): Kıymet, değer.

Bahadır(f): Cesûr, yiğit.

Bahâne(f): Sebep, neden, kusur, noksan.

Bâhil(a): Cimri, hasîs, tamahkâr, malını kıyamayan.

Bahillik(a): Tamahkârlık, hasîslik, cimrilik.

Bahis(a): İddiali söz, noksan.

Bahr(a): Deniz.

Bahrî(a): Bir cins deniz ördeği, balıkçıl, balık.

Bahtılı(f. t): Bahtlı, talihi iyi, kısmetli.

Bâk(f): Korku, kaygı, sakınma.

Bakgıl(t): Bak.

Bâkî(a): Daimi olan, kalıcı.

Bâl(f): Kanat.

Bâlâ(f): Yüksek, yukarı, yüce, uzun.

Balaban: İri doğan kuşu.

Balıcak(t): Küçük balık.

Balk urmak (a. t): Parlamak, ışıldamak.

Balkımak(a. t): Parlamak, ışıldamak, çakmak.

Banmak (t): Batırmak.

Bang(f): Haykırma, yüksek ses. duâ.

Banlamak(t): Ezan okumak, seslenmek, bağırmak.

Banmak(t): Batırmak, bulaştırmak. Suya banmak.

Bâr tutmak(f. t): Paslanmak.

Bâr(f): Kir, pas.

Bâr(f): Yük.

Bâr(f): Kale duvarı.

Barak Baba: Bu zat ve silsilesi hakkında bilgi yoktur. Sarı Saltuk müritlerindendir. 1307 veya 1308’de Moğollar tarafından öldürülmüştür.

Bârân(f): Yağmur.

Bâri(a): Yaratan, Allah. Düzenleyip tertip eden.

Bârigâh(f): Yüksek dîvân, izinle girilebilen yüksek yer. Otağ, Cenâb-ı Hakk’ın huzûru.

Bârû(f): Kale duvarı, hisar burcu, sûr.

Basar(a): Görme kabiliyeti, göz, kalp gözü.

Baş açık yalın ayak(t): Çıplak, mecâzen aklını kaybetmek, aşk ile cezbeye gelip kendini kaybetmek, delirmek.

Baş açmak(t): Duâ etmek, şikâyet, bedduâ, yas tutmak.

Baş gözü(t): Zâhirî göz, gönül gözünün aksi.

Baş indirmek(t): boyun eğmek, saygı göstermek.

Baş kılmak(t): Yaralamak

Baş(t): Yara.

Baş çatmak(t): Bir araya gelmek, baş başa vermek, bir işe girişmek.

Başa varmak(t): Sona gelmek, bitmek.

Bâşed ki(f): Ola ki, olur ki.

Başını kesmek(t): Bir işi, bir şeyi temelden halletmek.

Başlı(t): Yaralı.

Bâtıl(a): Hurafe, sahte, hak ve gerçek olmayan.

Bâtın gözü(a. t.): Gönül gözü.

Bâtın(a): İç yüz, öz. Gizli, görünmeyen. Cenab-ı Hakk’ın bir ismi.

Bay(f): Zengin, mîr, emîr.

Bayağı(t): Önceki, eski, eskisi gibi.

Bâyezîd-i Bistamî: Hicrî III. asırda yaşayan kutsal gönüllü velî. Babasının adı İsâ’dır. Nişabûr’un Bistam köyünde yaşamıştır. Şakîk-i Belhî ile sohbetleri vardır. H. 264 yılında vuslat etti.

Bâzirgân(f): Tâcir, tüccâr.

Becid(f): Acele, Çabuk, derhâl, devamlı, ısrarlı, gerçek.

Bedbaht(f): Bahtsız, kara talihli.

Bedi’(a): Eşsiz, örneksiz, benzersiz. İşitilmemiş, görülmemiş.

Bednâm(f): Adı kötüye çıkmış. Kötü tanınmış.

Bedr(a): Dolunay.

Bedter(f): Daha kötü, beter.

Begâyet(a. f): Çok, ziyadesiyle, pek fazla, aşırı, son derece.

Beğ(t): Bey, zengin kişi.

Behişt(f): Cennet, firdevs.

Behremend(f): Nasipli, behreli, hisseli.

Bekâ(a): Mutlak ebedîlik, kalıcılık. Hak’ta olma.

Bel(t): Bel.

Belâ (a): Evet. Rûhların elest meclisinde Cenâb-ı Hakk’ın “Elestü bir rabbiküm” sorusuna verdikleri cevap.

Bele(t): Böyle.

Beli bükülmek(t): İhtiyarlamak.

Belinlemek(t): Seyrimek, sıçramak, titremek.

Belirmek(t): Belli olmak, meydana çıkmak.

Belkîs: Yemen’de Sebe bölgesinde yöneticilik yaparken Hz. Süleyman tarafından imâna davet edilen melikedir. Saba melikesi olarak da bilinir.

Belli beyân(t): Apaçık, âşikâr.

Belli bilmek(t): İyi bilmek, kanâat getirmek.

Belli(t): Belli, aşikâr, açık.

Be-nâm(f): Namlı, tanınmış, meşhûr, ünlü olmak.

Bencileyin(t): Benim gibi, bana benzeyen.

Bend(f): Bağlanan, bağlanmış, bağ, boğum.

Beniz(t): Beniz, yüz, alın, renk.

Bennâ(a): Yapan, yapıcı.

Benven(t): Benim.

Berât(a): Nişân, rütbe, imtiyaz, taltîf için verilen belge.

Bercîs(a): Müşteri yıldızı.

Berdâr(f): Dâr ağacına asılmış olan.

Berhûrdâr(f): Hayırlar elde etmiş kişi. Kısmetli, mes’ût olan.

Beri(t): Yakın, beri, bu yana, beriye, bu tarafa.

Berk etmek(t): Sağlamlaştırmak, kuvvetlendirmek.

Berk vurmak(a. t.): Parlamak, ışık vermek.

Berk(t): Sağlam, katı, sert, kuvvetli.

Berr(a): Kara, toprak.

Bes(f): Yeter. Kâfî, yetişir.

Bes/besi: Çok, fazla, ziyadelik. Birçok.

Beş vakit tertîb: Namaz.

Beşâret(a): Müjde, iyi haber, muştu, muştuluk.

Beyâbân(f): Çöl, kır.

Beytü’l-Ma’mûr(a): Gökte Ka’be hizasında bulunan meleklerin tavaf ettiği Allah’a en yakın ev.

Bezek(t): Süs, ziynet.

Bezemek(t): Süslemek, tezyin etmek.

Bezirgân(f): Bâzirgân, tüccâr.

Bezmek(f): Usanmak, bezmek, bıkmak.

Bıçgı(t): Kesecek âlet. Bıçkı, testere.

Bıçkıcı: Dülger, marangoz.

Bî- aded(f. a): Sayısız.

Bî-basar(f. a): Görmeyen, gözsüz.

Bî-cân(f. a): Cansız.

Bî-cism(f. a): Cisimsiz.

Bî-çâre(f. f): Çâresiz.

Bî-dâr(f): Uyanık.

Bid’at(a): Sonradan çıkan şey. Hz. Peygamber’den sonra ortaya çıkan âdet ve inanışlar. İslâm adına ortaya atılan yanlış inanışlar.

Bî-dem(f): Nefessiz, kansız.

Bî-derdler(f): Dertsizler, aşksızlar.

Bî-dirîg(f): Esirgemeyen, esirgenmeyen, elinden geleni yapan. Korumasız. Zayıf. Âciz; yazık demeyen. Eyvah demeyen.

Bî-gâne(f): Yabancı.

Bî-gümân(f): Şüphesiz.

Bî-haber(f. a.): Habersiz.

Bî-hadd (f. a): Sonsuz, sınırsız.

Bî-hod(f): Kendisinden geçmiş, bayılmış, mest. Dîvân’da, nefsini yok eden, nefissiz, kâmil insan için kullanılır.

Bî-hûş(f): Kendisinden geçmiş, şaşkın, sersem.

Bî-kân(f): Cevhersiz, özü olmayan.

Bî-karâr (f. a): Kararsız.

Bî-kevn(f. a): Var olmayan.

Bî-kıyâs(f. a): Ölçüsüz. Mukayese edilemeyen. Karşılaştırma yapılamayan.

Bi-Külli(a): Büsbütün, tamamen, tamamıyla.

Bile(t): Beraberlik, maiyet.

Bilelik(t): Birlik, beraberlik.

Bî-Levn(f. a): Renksiz.

Bili(t): Bilgi, ilim, irfân, idrâk.

Bî-lisân(f. a): Dilsiz.

Biliser(t): Bilecektir.

Biliş(t): Bildik, tanıdık, âşinâ, marifet.

Billâh(a): Allah için.

Bî-mekân(f. a): Yersiz, yeri olmayan, yurtsuz.

Bî-mest(f): Mest olmayan, aklı başında.

Binâ(a): Arapçada fiillerin yapısını inceleyen bilim dalı. Fiillerin çatısı.

Binâ(a):Yapma, dayama.

Bî-nihâyet(f. a): Nihâyetsiz, sonsuz. Tükenmez.

Bî-nişân(f): İzi olmayan, belirsiz. Alâmetsiz.

Bir demi(t. f): Bir an için, bir anlık zamânda.

Bir kezden(t): Birden, hep birden.

Bir kezin(t): Bir defa.

Bir niçe(t): Birçok, pek çok.

Bireği(t): Bir kimse, başkası, birisi.

Bî-reng(f): Renksiz.

Birikmek(t): Toplanmak, bir araya gelmek, birleşmek, aynileşmek, beraber olmak.

Birin birin(t): Bir bir, teker teker, birer birer.

Birle(t): İle.

Biryân(f): Kebâp, kızarmış, yanmış.

Bî-şerîat (f.a): Şerîatsiz, Farz ve sünnete riayet etmeyen.

Biti(t): Mektup, yazılmış şey, amel defteri.

Bitimek(t): Yazmak, kısmet etmek, mukadder kılmak. Nasip.

Bitirmek(t): Meydana getirmek, yetiştirmek.

Bititmek(t): Kısmet etmek, nasib etmek, yazmak, meydana getirmek.

Bitmek(t): Erişme, ulaşmak, belirmek, yetişmek, meydana çıkmak.

Bitrişmek(t): Hesaplaşmak, anlaşmak, ödeşmek.

Biz/bez(t): Kumaş, çaput, bez.

Bîzâr(f): Rahatsız, bıkmış usanmış, küskün.

Bîzâram(f): Usanmışım, yaka silkmişim.

Boğazlamak(t): Öldürmek, kesmek.

Boncuk: İnciye benzetilen cam süs eşyası, mecâzen adi, değersiz.

Bostân(f): Bâğçe, yeşillik, bağlık yer.

Boşanmak(f): Boşalmak, boş olmak.

Boyun burmak(t): Rıza göstermek, kabul etmek, hüzünlenmek.

Boyun eğmek(t): Kabul etmek.

Boz pusaruk(t): Boz renkli, sisli, kipkirli, alacalı, bulanık.

Boz yapalak(t): Boz tüylü. Boz renkli bir tür çaylak. Yoz tüylü. Kirli renkli.

Bucak(t): Köşe, tenha yer.

Buçuk pûl: Paranın dörtte biri.

Buçuk sâat: Bir çeyrek, az bir zaman.

Bûd u vücûd(f. a): Varlık, var oluş.

Buğ(t): Buğu, buhar.

Buğday: Cennette Âdem ile Havva’nın yemesi yasaklanan meyve.

Buğu: Buhar.

Buğz(a): Kin, kalpten düşmân olmak, nefret.

Buhl(a): Cimrilik, pintilik, hasislik, el sıklığı.

Bulagan(t): Bulan.

Bular(t): Bunlar, bu kişiler.

Bulaşık(t): Karışık, bulanık, âlûde.

Burâk(a): Cennet bineği.

Burc u bârû(f): Kale duvarı ve kalenin en yüksek çıkıntısı. Kale ve kulesi. Bu ibareler, ilm-i ledün tahsîl eden dervişin bilgisinin kale gibi sağlam ve kale burcu gibi yüksekliğinden kinaye kullanılmaktadır.

Burc(a): Sâbit yıldız.

Burhân(a): Delil, ispât, tanık.

Burmak(t): Bükmek, sarmak, boynu omuza düşmek.

Burulmak(t): Dönmek, bükülmek.

Buşmak(t): Kızmak, öfkelenmek.

Buşu(t): Öfke, kızgınlık.

Bûy(f): Koku.

Buyruk(t): Emir, ferman.

Bühtân(a): İftirâ, birisine yalan isnat etme.

Bülbül: Mecâzen âşık.

Bünyâd(f): Temel, esâs, asıl.

Bünyâd vurulmak(f. t): Kurulmak, yapılmak.

Bütün(t): tam.

-C-

Câdû(f): Câdı, büyücü, hortlak.

Cafer-i Tayyâr (a): Hz. Peygamber’in amcası oğlu. Hz. Ali’nin kardeşi. Mute savaşında iki kolu kesilmiş ve şehit olmuştur. Tayyâr lakabı ona Hz. Peygamber tarafından şehit olduğunda verilmiştir. Peygamberimizin Cafer için “Cennet’te meleklerle uçuyordu.” dediği rivâyet edilir. Bu yüzden, “uçan” manasına “Tayyâr” denilmiştir.

Câh(f): Mevki, mansıb, yer, rütbe, makâm.

Câhil(a): Hakkı ve hakîkati bilmeyen.

Câlinûs: İlkçağda yaşayan Bergamalı Yunan hekîmlerindendir.

Câm(a): Kadeh.

Câm-ı aşk(f. a.): Aşk kadehi. Mecâzen mürşid-i hakîkinin ilâhî aşk veren sözleri, ifş3a ettiği sırları

Câm-ı ebedî(f. a.): Ölümsüzlük kadehi, insanı manen dirilten sözler ve sırlar.

Cân(f): Ruh.

Cân alıcı(f. t.): Azrâil.

Cân bağışlamak(f. t): Cân vermek. Hayât vermek, diriltmek.

Cân gözü(f. t): Kalb gözü.

Cân uyarmak(f. t): Bir kişiyi uyarmak, farka getirmek, agâhlık.

Cân(f): Latif cisim, hayvanî rûh.

Cânâvâr (f): Vahşi, yırtıcı hayvan. Kurt veya Domuz gibi yabanî hayvanlar.

Cânbâz(f): Cânıyla oynayan.

Cânlanmak(f.t): Hayât bulmak, dirilmek.

Cây-gâh(f): Yer, mevki, mahal.

Cebbâr(a): Kudret ve ululuk sahibi, Allah. Esmaü’l-hüsnadandır.

Cebbâr-ı Âlem(a): Dünyayı iradesine mecbur eden. Dilediğine istediği işi yaptırmaya muktedir. Allah.

Cebrâîl/Cibrîl (a): Vahiy meleği, dört büyük melekten birisi. Cibrîl. Muhammedî akıl.

Cehd(a): Gayret etme, güç-kuvvet sarfetme, azim.

Cehl(a): Câhillik. Bilmezlik.

Celâl(a): Büyüklük, ululuk. Allah’ın bir ismi.

Celîl(a): Büyük, ulu olan Allah.

Cem’ (a): Toplama.

Cemâat(a): Topluluk.

Cemâl(a): Yüz güzelliği. Cenâb-ı Hakk’ın mutlak güzelliği

Ceng(f): Muharebe, savaş.

Cercîs(a): İsâ Peygamberden sonra geldiği rivâyet edilen ve onun şerîatine uyan bir peygamberdir. Kur’ân’da ismi geçmez. Yetmiş kez öldürülmüş, her öldürüldüğünde yeniden dirilmiştir. Mezarı Musul’dadır.

Cevher(a): Kıymetli taş, maya, öz.

Cevherî(a): Cevherîn kıymetini bilen, sarraf. Mecâzen kâmil insan.

Cevlân(a): Gezinme, dolaşma, dolanma.

Cevr (a): Haksızlık edip incitme, eza, cefa.

Cevşen(f): Zırh, savaş elbisesi.

Ceyhûn: Irmak.

Cezîre(a): Ada.

Cibrîl (a) Cebrâîl: Dört büyük Melekten biri. Muhammedî akıl.

Cidd (a): Ciddiyet, önem vermek.

Cîfe(a): Leş, kokmuş et.

Cim(a): Eski yazıda bir harf.

Cinân(a): Cennetler.

Cinn(a): Âteşten yaratılan, muhtelif şekillere girebilen bedensiz latîf varlıklar. Kur’ân’da 72. sûre bu varlıklar hakkında nâzil olmuştur. Kelimenin sözlük mânâsı, hissetme kabiliyeti olan, seyreden, gizleyen, örten demektir.

Cur’a(a): Kadehin bir yudumu.

Cûşa gelmek(f. t): Coşmak, kaynamak.

Cübbe(a): Zahidllerin giydiği zühd ve takvâ alâmeti olan uzun ve bol hırka.

Cüft(f): Çift, ikili, eşi olan.

Cümle(a): Bütün, hep.

Cüneyd-i Bağdadî: M. 909’da vefât eden Seriyy-i Sakatî’nin yetiştirdiği Seyyidü’t-Taife lakaplı büyük mutasavıf. Mektupları meşhûrdur.

Cünûn(a): Delilik.

Cürm(a): Kabahat, kusûr, hata, günâh.

Cüst ü cû(f): Arayıp sorma, araştırma.

Cüvân(f): Genç, delikanlı.

Cüz’(a): Kısım, parça.

Cüz’iyyât-ı müselsel(a): Her şeyin bir başka şeyin devamı olması. Tasavvufta ve Yûnus’ta ma’den bitki ve hayvan gibi varlıkların birbirini takip eden yaratılış sırası.

-Ç-

Çabük-bâz(f): Çabuk, aceleci. Çevik oyuncu.

Çağ(t): Zaman, vakit, mevsim. Yaş, asır.

Çağada(t): Çocukça, çağa: Yeni doğmuş, tüyü bitmemiş.

Çağırmak(t): Davet etmek.

Çağıruban(t): Çağırarak.

Çağede/çağada(t): Çağa, tüyü bitmemiş. Çağede/çağada: Çocukca, ham, mânâsız.

Çâh(f): Kuyu, çukur.

Çâk etmek (f): Yırtmak.

Çakmak(t): İyice anlatmak, bildirmek. Tanıtmak aksettirmek. İfşa etmek. Gammâzlamak, kovalamak.

Çalap(t): Tanrı, Hak.

Çalınmak(t): Çizmek, çizilmek, yazı yazmak, silinmek.

Çalkanmak(t): Titremek, sağa sola gelip gitmek.

Çalmak(t): Üflemek.

Çâpükter(f): Çok çabuk, daha acele.

Çâr(f): Dört.

Çârdak(f): Çardak.

Çarh urmak(f. t): Dönmek, semâ etmek.

Çarh(f): Gök, felek.

Çarh-ı Felek(f): Gök. Dolaba benzeyen gökyüzü. Mecâzen talih, baht.

Çâryâr (Çârıyâr) (f.): Dört halife.

Çatmak(t): Kurmak, tanzim etmek. Birbirine bağlamak. Düzmek, düzenlemek.

Çav(t): Şöhretli bir yer. Meşhûr. İklîm, memleket,

Çaylak: Leş veya canlı kuş avlayarak yaşayan bir kuş.

Çekmek(t): Tartmak, ölçmek, yemek, zorla almak.

Çeng(f): Kanuna benzeyen bir çeşit saz.

Çerâğ/çerâk (f): Fitil, ışık, mum, kandîl, çıra.

Çerb(f): Besili, semiz, yağlı.

Çerçi(f): Bazı küçük eşya ve tuhafiye malzemesi satan kişi.

Çerh(f): Çarh, dünya, felek.

Çerî(f): Asker.

Çeşni(f): Lezzet, tad, tadımlık miktarda.

Çeşte(f): Altı telli saz, tanbur. Şeştâ’dan gelmektedir.

Çetr(f): Çadır, gölgelik.

Çevgân(f): Gûy u çevgân, Cirit oyununda kullanılan değnek.

Çevik (f): Hızlı, hareketli, acele

Çıyan(t): Zehirli ve sürüngen küçük bir böcek.

Çi(f): Ne, nasıl.

Çiğ(f): Ham, pişmemiş.

Çiğneyüben(t): Çiğneyerek.

Çizginmek(t): Dönmek.

Çokal: Eskiden savaşlarda atlara giydirilen çelik zırh. Bir çeşidini savaşçılar da giyer.

Çokallı: Zırhlı.

Çöksü(t): Bir şeyin kımıldamaması için üste konan şey, baskı büyük çivi. Mıh.

Çöpe saymamak(t): Değer vermemek.

Çûl(f): Kıldan dokunan döşek.

Çulha(f): Dokumacı.

Çün(f): Çünkü, madem ki, ne zamân ki.

-D-

Dâd(f): Adâlet.

Dâd u sited(f): Alış veriş.

Dad(t): Tat, lezzet, çeşni.

Dâğ etmek(f. t): Yaralamak. 1. Dağlamak. 2. Gönlü üzmek. Yakınmak, ağlamak.

Dahı(t): Bundan başka, ayna zamânda, hem de.

Dahı(t): Daha.

Dâim(a): Sürekli.

Dak tutmak(t): Özür/Kusur bulmak.

Dak(t): Özür, kusur.

Dakı(t): Dahı, da, de.

Dânışmân(f): Medrese mezunu kişi. Bilgin, müderris.

Dâniş(f): Söz, bilgi, ilim.

Dânişmend(f): Bilgin, müderris.

Dapa(t): Taraf, yön; …a doğru; ….a karşı.

Dâr(a): Ev, yapı, yer, yurt.

Dâr(f): Dâr ağacı.

Dâra gelmek: Öldürülmek üzere dârağacına gelmek. İdâm edilmek. Mecâzen, Hallâc-ı Mansûr gibi” ilâhî sırrı ifşa etmek.

Dâr-ı mihnet: Mihnet evi. Mecâzen dünya.

Dartınmak(t): Çekinmek, esirgemek.

Dâstân(f): Destan, hikaye.

Davâ(a): Davâ, iddia, metinde “asılsız söz” anlamından çok hakîkati bilinmeyen şer’î sözler.

Davar (a): Koyun ve keçiye verilen ortak ad.

Davî(f): Davâ, iddia, cedel.

Dâvud: İsrail oğullarından bir peygamber ve hükümdârdır. Süleyman Peygamber’in babası olan Dâvud, sesinin güzelliğiyle tanınmıştır. Kitap sahibi bir peygamberdir. Zebûr, Dâvud’a inmiştir.

Dedirmen (t): Söyletmeyin.

Değirmek(t): Ulaştırmak, eriştirmek, yetiştirmek.

Değme(t): Herhangi, her bir, her, rastgele.

Değmek(t): Ulaşmak, erişmek.

Değmeler (t): Herhangi birileri, çoğu kişiler.

Değşirilmek(t): Çevrilmek, döndürülmek.

Değşirmek(t): Değişmek, değiştirmek.

Değşirüben(t): Değiştirip.

Dehr(a): Dünya, zamân. Maddeler âlemi

Dehrî (a): Maddeci, rûha, âhirete, manevî şeylere inanmayan kişi. Materyalist.

Dek (t): Değin, kadar.

Dek durmak(t): Sessiz, sakin durmak. Uslu oturmak.

Dek(t): Kadar, …a kadar.

Dek/tek(t): Eş, benzer, gibi.

Delâlet(a): Delil olmak, kılavuzluk. Doğru yolu göstermek.

Delîl (a): İnsanı aradığı gerçeğe ulaştırabilecek iz, nişan, sağlam bilgi, yol gösteren kişi, kâmil insan.

Delim(t): Çok, birçok, ziyade, fazla.

Dellâl(a): Tellâl, satılacak bir nesneyi satan kişi.

Dem(f): An, zamân, vakit, soluk, nefes.

Dembedem(f): Vakit vakit. Daima, zamân zamân.

Dem-beste(f): Susmuş, soluğu kesilmiş, nefesi bağlanmış.

Demren(t): Okun ucuna geçirilen demir.

Dem-sâz(f): Uygun arkadaş, dost, sırdaş.

Deniz(t): Deyiniz, söyleyiniz.

Denli(t): Kadar.

Deprenmek(t): Kıpırdamak, kımıldamak, hareket etmek; kurumak.

Depretmek(t): Kımıldatmak, oynatmak; kurutmak.

Der(t): Ter. Yeni biten, taze.

Derbân(f): Kapıcı.

Dergâh(f): Tekye. Dervîşlerin Tanrı’yı andıkları mekân.

Deriçe(f): Küçük kapı, pencere.

Derilmek(t): Toplanmak.

Dermân(f): İlaç, çare,

Dermânde(f): Âciz, kala kalmış, bî-çâre, zavallı, beceriksiz.

Dermek/dirmek(t): Toplamak, biriktirmek.

Der-miyân(f): Ortada.

Dernek(t): Dernek, toplantı. Eğlenmek için toplanan kişiler.

Dertliler: Mecâzen âşıklar.

Dervîş(f): Fakîr. Nefsinin yokluğunu anlayıp kendini Hakk’a vermiş kimse. Allah yoksulu. Allah yoluna girmiş kimse.

Deryâ-yı ummân(f. a): Okyanus.

Destân olmak(f. t): Adı yayılmak.

Destân(f): Destân, hikaye.

Destâr(f): Sarık, imâme, tülbent.

Deste (f): Bir tutam, bir avuç. Ele sığacak kadar.

Destgîr(f): Elden tutan, yardım eden, yardımcı.

Destûr(f): İzin, ruhsat.

Deşmek(t): Eşelemek, kazmak.

Devlengeç: Çaylak, leş yiyen bir kuş. Bu kelime yazmalarda dölengeç, dülengeç, devligeç şeklinde de harekelenmiştir.

Devlet(a): Saadet, mutluluk.

Devr(a): Dönmek.

Devrân(a): Dünya, felek, zamân, talih. Dönme, dolaşma.

Devşirmek(t): Dermek, toplamak, bir araya getirmek. Derlemek.

Deyiceğiz(t): Deyince.

Deyr(a): Kilise, manastır.

Deyüben (t): Diyerek.

Deyyâr: Bir kimse, yurt sahibi, manastır sahibi.

Dîdâr(f): Yüz, çehre, Allah’ın cemâli.

Dîdâr eseri: İnsan-ı kâmil, mürşid-i kâmilin yüzü.

Dil tetiği(t): Dilin konuşma kabiliyeti.

Dilber(f): Gönlü sürükleyen, alıp götüren güzel.

Dildâr (f): Kalbi hükmü altında tutan. Sevgili, mâşûk.

Dilenigörmek(t): Dilenmek, sürekli dilenmek, hemen dilenmek.

Dil-hasta(f): Gönül hastası.

Dilsiz (t): Konuşamayanlar. Mecâzen erenler.

Dîn(a): İnanç, imân, tâat, âdet, huy, verilecek karşılığa hükmetmek.

Dinâr: Altın sikkeli para.

Dirgenmek(t): Toplanmak, birikmek, bir araya gelmek. Dayanmak.

Dirgürmek (t): Diri etmek, diri kılmak, diriltmek.

Dirgürüp (t): Diriltip.

Dirîg(f): Men’etmek, korumak, esirgemek. Eyvâh, yazık.

Dirîgâ(f): Hayfa, ne kadar yazık, eyvâh.

Dirilgil(t): Diril.

Dirilik(t): Yaşayış, geçim, hayât, sağlık.

Dirlik dirilmiş(t): Hayât bulmuş, yeniden doğmuş.

Dirlik(t): Yaşayış, geçim, hayât, sağlık.

Dîv(f): Şeytân, cin.

Dîvân (f): Huzur, meclis.

Dîvâne olmak(f. t.): Delirmek, aklını yitirmek.

Dîvân-ı aşk (f. a): Aşk meclisi, mürşid huzûru.

Dîvâr(f): Duvar. Mecâzen dört unsurdan oluşan insanın vücûdu.

Diyüben(t): Diyerek.

Doğan(t): Doğan kuşu. Alıcı, avcı kuş. Mecâzen ârif ve âşık kişi.

Doksan bin Hak kelâmı: Cenab-ı Hakk’ın Hz. Peygamber’e Mi‘râc’ta doksan bin sır söylediği, bunlardan binini halka, binini seçkinlere dediği; binini ise sır olarak sakladığı rivâyet edilir.

Dokunmak(t): Vurmak, birbirine geçirmek. Çakmak, isabet ettirmek.

Dolanmak (t): Dolaşmak.

Dolunmak(t): Dolunmak, batmak, dolanmak, Gurup etmek.

Don(t): Elbise, mecâzen sûret, vücût.

Donanmak (t): Süslenmek, giyinip kuşanmak.

Dost ili(f. t.): Vahdet makâmı, zat-ı ulûhiyet.

Dölenmek (t): Karar kılmak, mutmain olmak, meyletmek, sâkinleşmek, çoğalmak.

Dönmek(t): Yönelmek.

Dört ejderhâ(t): Dört unsur: Hava, âteş, su, toprak.

Dört kapı (t): Şerîat, tarîkat, hakîkat, marifet.

Dört kitâb(t): Yûnus’ta “dört kitap” tamlamasının özel bir anlamı vardır. Bu tamlama, tevhit (birlik) makâmlarının sembolüdür. Dört kitap, “elifte, toplanmış”tır. Elif, Hakk’ın uluhiyet ve vahdaniyetinin yani birliğinin sembolüdür.

Dört mezheb(t. a): Metinde şerîat, tarîkat, marifet ve hakîkat makâmları.

Dört tabîat(t. a): nefsin hava, ateş, su ve topraktan getirdiği dört ana özellik.

Dört tekbîrli namâz: Cenâze namazı. Mecâzen “ölmeden evvel ölmeyi” işaret etmektedir. Dört tekbirle kılınan bu namaz, tasavvufta dört tevhit makâmının sembolüdür.

Dört yâr (t): Hz. Muhammed’in dört dostu. Hz. Ebu Bekr, Ömer, Osman, Ali.

Döşek (t): Yaygı, kilim gibi fakat daha yumuşak bir minder.

Döymek (t): Tahammül etmek, dayanmak.

Duduksuz (t): Serbest, rehin olmayan, kapalı olmayan.

Dun (t): Alt taraf, kök.

Dûr(f): Uzak.

Durak (t): Menzil, makâm, mahal, durulan, eğlenilen yer, yurt.

Durgurmak (t): Durdurmak, kaldırmak, ayakta tutmak.

Durmak(t): Ayağa kalkmak, kıyam etmek. Kalkıp gitmek. Durup gitmek, kalkıp gitmek.

Durugelmek(t): Kalkmak

Durulmak(t): Durulmak, sakinleşmek, açılmak.

Duş(t): Görmek, karşısına çıkmak, rastlamak.

Duşa gelmek(t): Rastlamak, karşı karşıya gelmek, göz göze gelmek.

Dutmak (t): Tutmak, sahip olmak. Yapmak, yerine getirmek.

Duydurmak(t): İşittirmek, duyurmak.

Duymak(t): Duymak, işitmek, anlamak, fark etmek.

Dûzah(f): Cehennem.

Dükeli(t): Bütün, hep, cümle, hepsi, herkes.

Dükkândâr(a. f): Dükkân sahibi.

Dülger (f): Marangoz.

Dün (t): Gece.

Dün ü gün(t): Gece ve gündüz.

Dünyâ-perest: Dünyaya meyil veren. Maddiyata önem veren.

Düp düzün (t): Dümdüz. Tamamıyla, baştanbaşa.

Dürdâne(a. f): İnci tanesi.

Dürmek (t): Kapatmak.

Dürr(a): İnci.

Dürrâc(a): Kekliğe benzeyen, aralıklarla ve uzunca öten bir güzel kuş. Turaç kuşu.

Dürr-i yetîm(f. a): Tek, iri, baha biçilmez inci. Eşsiz inci. Anasız, babasız ve önceliksiz nûr. Kadîmî hakikat. İlk nûr. Nûr-ı Muhammed.

Dürülmek(t): Katlanmak, toplanmak.

Dürümek(t): Bir araya getirmek, meydana getirmek, türetmek, türemek.

Dürüst(f): Doğru.

Dürüşmek(t): Çalışmak, isbât etmek, gayret etmek.

Dürütmek (t): Yaratmak, bir araya getirmek, türetmek.

Düş(t): Rüyâ, vakıa. Yûnus’ta düş yerine bazen seyr veya seyrân kelimeleri de kullanılır.

Düşmek(t): Konaklamak.

Düşmek(t): Vâki olmak, mağlûp, müstevli olmak, hücûm etmek.

Düşürgil(t): Söyle, isabet ettir.

Düşvâr(f): Güç, zor.

Düzmek(t): Tertip ve tanzîm etmek. Düzenlemek. Sıralamak. Hazırlamak.

-E-

Ebed(a): Sonsuz, gelecek, sonu olmayan gelecek zamân.

Ebleh(a): Pek akılsız, ahmak, bön.

Ebsem(a): Suskun.

Ebter(a): Sonu kesik, çocuğu olmayan, eksik.

Ebû Bekir Sıddîk: İlk halife, Çâryâr’dan ilki. Doğru ve sözünün eri mânâsına “Sıddîk” sıfatıyla anılmıştır.

Ecel(a): Ölüm vakti, âhirete göçmek.

Ecelsiz ölmek: Ölmeden önce ölüp ebedî hayâta ulaşmak.

Edâ (a): Tarz, üslup, şive.

Edüben(t): Ederek.

Efgân(f): Bağırıp çağırma, istimdâd, feryâd.

Efsâne (f): Masal, gerçek dışı hikaye. Aslı bilinmeyen anlatımlar.

Eğerçi(f): Her ne kadar, ise de, gerçi.

Eğin(t): Sırt, omuz.

Eğlemek(t): Geçiktirmek, vakit geçirmek, oyalamak, avutmak.

Eğleyen(t): Metinde mâsivâ anlamında kullanılmıştır.

Ehil(ehl): Yabancı olmayan, âşinâ, mahir, usta, becerikli; metinde, kâmil insan.

Ejdehâ(f): Yılan, ejderha. Metinde nefis için bir benzetme.

Ekincik(t): Olgunlaşmamış küçük boylu başak.

Eksikli (t): Kusurlu, hataları bulunan kişi. Aciz.

Eksimek(t): Eksilmek, azalmak, azaltmak.

El ayak deprenmek(t): Kıpırdanmak, hareket etmek.

El yumak: Elini çekmek, vaz geçmek.

Ele getirmek(t): Hasıl etmek, kazanmak, elde etmek.

Elest(a): “Elestü” Arapça’da “değil miyim?” demektir. Kur’ân’da 7. sûrenin 172-173. âyetlerinde, Cenâb-ı Hakk’ın: “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” sorusunda geçer. Nefisler bu soruya: “Evet, Rabbimizsin.” diye cevap verdikleri için biribirlerine tanık tutmuşlar ve şehadet etmişlerdir. Kıyâmet gününde her nefs burada verdiği sözü yerine getirmek, Rabbini tanımak zorundadır. Sûfîler Bezm-i Elest’te verilen cevapların bazılarının olumlu “belâ”; bazılarının olumsuz “lâ” şeklinde olduğuna inanırlar.

Elhamdülillâh(a): Allah’a hamd olsun.

Eli ermek(t): Gücü yetmek.

Elif(a): Arapçanın ilk harfi. Dinî ve tasavvufî şiirimizde Allah, zât-ı ulûhiyyet veya marifet makâmı için kullanılır.

Elif dal mim: Eski harflerle “Âdem” kelimesinin harfleri.

Elif okumak: Cenâb-ı Hakk’ın birliğini ve ulûhiyetini bilmek.

Elif tahsîl etmek: Cenâb-ı Hakk’ın birliğini ve ulûhiyetini bilmek.

Elif cim okumak: Ebced okumak, medrese tahsîli yapmak. Zâhirî ilimler öğrenmek.

Elini uzatmak(t): Almak, meyletmek.

Elvân(a): Renkler, görünüşler.

Em: İlaç; çâre, devâ.

Emân(a): Emniyet, korkusuzluk. Yardım, imkân. Emân (Aman) dilemek, korkudan emin olmak için yardım istemek. Emân ile gitmek, korkarak ölmek.

Emânet(a): İlâhî sır. Âdem’e verilen yaratılış sırrı. Metinde bir yerde “cân” anlamındadır.

Emânet artmamak: Emânete hıyânet etmemek.

Emcek(t): Meme, kuru veya yalancı meme denilen çocukların susturulması için kullanılan alet.

Emek yemek(t): Gayret sarfetmek, emek çekmek.

Emîr Hacı: Emir Sultân (1368-1430) tarihlerinde yaşayan Buhara’dan Bursa’ya gelen büyük mutasavvıflarımızdan birisi.

Endâm(f): Beden, vücûd, vücûdun görünüşü, boy.

Endîşe(a): Düşünce, fikir.

Ene’l-Hak(a): Bağdadlı Hallâc-ı Mansûr’un “Ben Hakk’ım” anlamına gelen ve asılmasına sebep olan sözü.

Er(t): Mürşid, insân-ı kâmil anlamındadır.

Eren(t): Evliyâ, ermiş kişi.

Erişgen(t): Ulaşan, yetişen, devamlı erişen, erişmek için uğraşan.

Erkân(a): Rükûnlar, direkler, esaslar, âdet, töre.

Erken(t): Erken, hemen, kısa zamanda.

Erte gice(t): Sabah akşam.

Erte(a): Yarın, sabah.

Erte(t): Sabah, yarın sabah, bir gün, bir gece sonra.

Esbâb(a): Sebepler.

Esen(t): Sağ, salim, rahat, mes’ut.

Esenlemek(t): Veda etmek, esenlik dilemek.

Eser(a): İz, yapı, nişan.

Esfel(a): En aşağı, en alçak, en sefil.

Eshâb(a): Sebepler, bir şeye vâsıta olanlar.

Esilmek(t): Dökülmek.

Esirgemek(t): Korumak, himaye etmek, acımak.

Eskice(t): Eski elbise, yıpranmış giyecek.

Eslemek(t): Dinlemek, kulak asmak; kabûl etmek. Baş eğmek.

Eslenmek(t): Kulak asılmak, dinlenilmek.

Esrâr(a): Sırlar, gizli mânâlar, hikmetler.

Esrik(t): Serhoş, mest, coşkun, ehl-i hal. İlâhî aşk serhoşu.

Esrimek(t): Mest olmak, sarhoş olmak. Hâle girmek.

Eşkere(f): Âşikâr, açık, meydanda. “Âşikâre”den.

Eşmek(t): Yürümek, yol almak, atı eşkin sürmek, koşturmak.

Etek tutmak(t): Bağlanmak, intisap etmek.

Etmek(t): Ekmek.

Evet(t): Metinde bir yerde “Fakat” mânâsınadır.

Evin(t): Yiyecek, dane, tohum, içi. Evin tutmak: Danelenmek.

Evren(t): Büyük yılan, ejderha.

Evvel(a): Allah’ın sıfatı. Öncesi olmayan.

Evvel bahâr: İlkbahar

Eyâ: Ey, hey.

Eydeydim(t): Söylerdim.

Eyer(t): Eğer.

Eyin(t): Sırt, arka.

Eyitmek(t): Söylemek, anlatmak.

Eyle(t): Öyle, o şekilde.

Eylenmek(t): Edinmek, eylemek, yapmak.

Eyyûb(Peygamber): Kur’ân’da adı geçen peygamberlerdendir. Sabır sembolüdür.

Ezel(a): Zamanın önsüzlüğü, başlangıcı olmayan zamân.

Ezelî vatan: Elest bezmi, rûhlar âlemi.

-F-

Fagfûr(a):Çin işi porselen.

Fahr(a): İftihâr, öğünme.

Fahr-ı âlem(a): Âlemin övüncü, yaratılma sebebi ve en güzel insanı Hz. Peygamber.

Fak (f): Tuzak.

Fakî(a): İslâm fıkhını iyi bilen, Fakîh.

Fakîh Ahmed Kutbüddin: Menâkıbü’l-Ârifîn yazarına göre Sultânü’l-Ulemâ dervîşidir. Horasan’dan gelerek Konya’ya yerleşmiştir. Fakîh Ahmed, Muhyiddin’in “Hızırnâmê”sine göre, Anadolu’da yaşayan en eski sûfîlerdendir. Hayâtı hakkında fazla bilgi yoktur. Menkabevî bazı bilgileri, Seyyid Hârûn, Hacı Bektaş Velâyetnâmelerinden öğrenmekteyiz. Bilinen iki küçük eserinden birincisi “Kitâbu Evsâfı Mesâcidi’ş-Şerife”, diğeri, “Çarhnâme”dir. Doğumu ve ölümü bilinmemektedir. Ölümü M. 1230’lu yıllarda olabilir.

Fakîr (a): Yoksul. Burada nefsinin yokluğunu bilen dervîş.

Fakr(a): İslâm tasavvufunda insanın manevî mertebeleri yaşayarak yokluk bilincine ulaşması. İnsanın nefsinin Hakk’a ait olduğunu anlamasıdır.

Fâl(a): Uğur tâli.

Fânî(a): Geçici olan, yoklukla ilgili.

Fârig(a): Vaz geçmiş. Elini eteğini çekmiş.

Farîza (a): Allah’ın emri, yapılması gerekli olan amel, ibâdet ve taatler.

Farz(a): Kesinlikle yapılması gereken namaz, oruç, hac ve zekât gibi ibâdetler.

Fâsık(a): Allah’ın emrinden çıkan. Kötülük yapan. Fıska düşen.

Fâsid(a): Kötü, fenâ, yanlış, bozuk, fesad çıkaran. Kavgacı, bozucu.

Fâş(f): Faş etmek, meydana çıkarmak. Açıklamak. Gizli olanı ortaya çıkarmak.

Fâtiha(a): Kur’ân’ın birinci sûresi. Başlangıç, açış, giriş.

Fazîlet(a): Güzel ahlâk, ilim ve imân, değer, meziyet.

Fazl(a): Fazilet, olgunluk, imân ve cömertlik.

Fedâ(a): Gözden çıkarma, kurban etme, birinin uğruna kıymetli bir şeyi verme.

Fehm(a): Anlama, anlayış, kavrama.

Felek(a): Gök, sema. Bu kelime Hakk’a doğru sefer eden bütün varlıklar için kullanılan bir kavramdır.

Fenâ(a): Dünya için kinâye, yokluk mülkü.

Ferâgat(a): Tok gözlülük, hakkından vaz geçmek. Davadan vaz geçmek.

Ferâh(a): Bol, geniş, iç açıcı. Şenlendiren.

Ferdâne(f): Tek başına, yalnız.

Fereci(a): Genişliğe, ferahlığa mensup. Bilginlerin ve şeyhlerin giydikleri önü açık, yakasız, geniş kollu ve uzun giyecek.

Ferhâd(a): Doğu Edebiyatında bir aşk kahramanının adı. Sevgilisi “Şîrîn”e ulaşabilmek için dağlar delip yol aşmış bir fedakarlık örneği. Mühendisliği ve nakkaşlığı da vardır.

Ferîde(a): Tek, benzersiz, mukayese kabul etmez.

Ferişte, ferişteh(f): Melek, günahsız, mâsûm.

Ferrâş/Ferâş (a): Döşeyen, temizlik yapan, süpürge vuran hizmetçi.

Ferş(a): Yer, yeryüzü, döşeme, yaymak.

Feryâd(f): Bağırma, inleme, yardım için çıkarılan ses.

Ferzend(f): Oğul, çocuk.

Fesâd(a): Bozuk, fenâlık, karışıklık.

Feth-i bâb(a): Kapı açmak.

Fevka’l-ulâ(a): En yüce, yüksek. Pek yüksek.

Fısk(a): Hak yolundan çıkma, Allah’a isyân etme, ahlâksızlık, kötülük.

Fi’l-hâl(a): Bu anda, hemen, şimdi.

Figân(f): Ağlama sızlama.

Fikr etmek(a. t): Düşünmek.

Fikret(a): Fikir, düşünme.

Firâk(a): Ayrılık, ayrılma.

Firâset(a): Anlama, sezme kabiliyeti, uyanıklık.

Fir’avn: Mûsâ Peygamber çağında yaşayan ilâh olduğunu iddia eden Mısır hükümdarı. Kur’ân’da kıssası anlatılan âsilerden biri.

Firdevs: Cennet, cennetin altıncı katı. Bostân.

Firkat(a): Ayrılma, ayrılış.

Fitne(a): Karışıklık. Ortalığı karıştırmak, mâl ve mülk.

Furkân(a): İyi ile kötü, hak ile bâtıl, helâl ile haramın farkını gösteren. Kur’ân’ın sıfatı.

Fuzûl(a): Lüzûmsuz, fazla şey veya söz.

Fuzûlluk(a. t): Münasebetsizlik, sıradan.

-G-

Gâfil(a): Gaflet ehli, gerçeklerden habersiz, uyuyan.

Gâh(f): Bazan, ara sıra.

Gâib(a): Görünmeyen, göz önünde bulunmayan, gizli ve bilinmeyen âlem.

Gam yemek: Dert çekmek.

Gammâz(a): Münafık, fitneci, birini birine çekiştiren.

Ganî(a): Hiç bir şeye ihtiyacı olmayan, tam mânâsıyla zengin, müstagni. Allah.

Garb(a): Batı.

Gâret(a): Çapulculuk, yağma.

Garîb(a): Gurbette olan kişi. Yûnus’un bazı beyitlerinde, emsaline üstün olduğu; onları anlayacak insan kalmadığı için toplumda yalnız kalan veliler veya ezel bezminden dünyaya gönderilişinin hikâyesini bilen kişi. Yokluk ehli.

Garîb-nüvâz (a-f.): Kimsesizlere ve gariplere yardım eden. Bîçâreleri ve zavallıları koruyan.

Garîbsemek(a. t.): Garip karşılamak, tuhaf bulmak.

Gark olmak(a. t.): Batmak, o şeyde boğulmak, o şeye benzemek.

Gark(a): Suda boğulmak, batmak.

Gassâl(a): Ölü yıkayıcı.

Gavgâ(f): Dövüş, mücadele, vuruşma.

Gavvâs(a): Çok gayretli, çalışkan, suya dalan, dalgıç, inci arayan dalgıç.

Gaybet(a): Başka yerde bulunmak, gıybet, bir şeyin diğer bir şey içinde gayb olması. Dedikodu.

Gâyet(a): Nihayet, son, pek çok.

Gayr(a): Ayrı, başka.

Gayyâ(a): Cennemde bir kuyu. Belâlı yer.

Gazel: Sonbahar yaprağı.

Gâzî(a): Din uğruna harp eden.

Gedâ(f): Yoksul dilenci.

Gedilmek(t): Bir yanından eksilmek, bütünlüğü gitmek. Gedik açılmak.

Geh(f): Bazan, ara sıra.

Gelegen(t): gelen.

Geliceğez: Gelince.

Geñ(t): Geniş, bol.

Genc(f): Hazine, define.

Genc-i nihân(f): Gizli hazine, kenz-i mahfî.

Genc-i pinhân(f): Gizli hazine, kenz-i mahfî.

Genez(t): Kolay, uygun, kolayca.

Geniyile(t): Genişliğiyle.

Geniz(t): Kolay, uygun, kolayca.

Gensizin(t): Kendi ihtiyârı olmadan, isteksizce, iradesizce, birden bire.

Ger(f): Eğer.

Gerçekler (t.) Erenler, veliler.

Gerçeklik(t): Hakîkat, doğru ve sahih bilgi.

Gerdân(f): Dönen, dönücü.

Gerdûn(f): Kâinat, felek.

Geri(t): Geri, tekrâr, sonra, yine, başka.

Geşt(f): Gezmek, dolaşmak.

Gevher(f): Mücevher, inci, esâs, öz.

Geyikli Hasan: Bursa yakınındaki Uludağ eteğinde bulunan Baba Sultân köyünde Orhan Gazi zamânında yaşayan bir erendir. Bu zat adına adı geçen köyde türbe, tekye ve cami bina bulunmaktadır. Dağda geyiklerle sohbet etmesiyle şöhret bulmuştur.

Gıl/gil: Emir teklik . şahıs eki. Anmagıl gibi.

Gılmân(a): Cennettekilere hizmet eden güzel ve genç delikanlılar. Genç uşaklar.

Giriceğiz(t): Girince.

Giriftâr(f): Tutulmuş, esir, düşkün, mübtelâ.

Girîv(f): Bağırma, bağrışma.

Giryân(f): Ağlayan, ağlayıcı.

Göçgüncü(t): Bir yerden bir yere göçen, göçebe, göçer.

Gökçek(t): Güzel.

Gönelmek(t): Yönelmek, yüzünü döndürmek, teveccüh etmek.

Gönenmek(t): Nimete, refaha kavuşmak, faydalanmak, mesut olmak, sevinmek, sevgi beslemek.

Gönül gütmek(t): Gönül izlemek, takip etmek.

Gönül(t): Gönül, yürek, kalp, fuad.

Gönüle batılmak(t): Gönüle batmak, gönülde yok olmak.

Gönülmek(t): Yönelmek, teveccüh etmek, yüzünü döndürmek.

Göregen(t): Gören.

Görk(t): Güzellik, yüz güzelliği, meziyet. İyi huy.

Görklü(t): Güzel, mübârek.

Görnem(t): görüneyim.

Göymek(t): . İçin için yanmak, parlamak.

Göynemek(t): Yanmak.

Göynük(t): İçin için yanmak. Yanık, yara, acı, hicran.

Göz ile kaşdan geçmek(t): Sûretten geçmek.

Gözetmek(t): Gözetme, kollama.

Gözgü(t): Ayna.

Gözsüzsepek/Gözsepek(t): Köstebek. Mecazen Cenâb-ı Hakk’ın esmâ, ef’âl, sıfat ve zatından haberi olmayan ve hayâtını gaflet ile geçiren vahdetten habersiz kişi.

Gözü duman olmak(t): Gözüne perde inmek, göze et bürümek. Görmemek.

Gubâr(f): Toz.

Gufrân(a): Cenâb-ı Hakk’ın günahları affı, rahmeti.

Gurbetlik il: Yabancı memleket, mecâzen dünya.

Gussa(a): Tasa, üzüntü. Sıkıntı. Kaygu.

Gûşe(f): Köşe.

Güç(t): Zor, eziyet, sitem.

Güç görmek(t. d.): Zorlamak.

Güç götürmek(t. d.): Zorlamak.

Güç üzmek(t): Olmasını istemek. Güçlükle halletmeye çalışmak. Zorlamak.

Güç(t): Zor, kuvvet; istek.

Güft(f): Söz, lakırtı.

Güher(f): Mücevher, kıymetli taş, inci, gevher.

Gülistân(f): Gül bahçesi.

Gülrek(t): Kahkaha atan, çok gülen.

Gülüşgen(t): Çok gülen, birkaç kişiyle birlikte kahkaha atan.

Gülzâr(f): Gül bahçesi.

Gümân(f): Şüphe, zann.

Gümrâh(f): Yolunu kaybetmiş.

Gümrâhleyin: Yolunu şaşırmışlar gibi, şaşkın.

Gümüşlenmek: Mecâzen arınmak.

Gün(t): Gündüz, güneş.

Günahkâr(f): Günâh işleyen.

Gür(f): Mezar.

Güzer etmek(f. t): Geçmek.

Güzide(f): Seçilmiş, beğenilmiş kişi, şey.

Güzin(f): Seçkin, seçilmiş, seçen.

-H-

Ha demedin(t): Hemen, derhâl, ha demeye vakit kalmadan.

Hâb(f): Uyku.

Habîb(a): Sevgili, sevilen, dost. Allah’ın isimlerinden.

Habs(a): Zapdetme, tutma, hapis, alıkoyma.

Hâcât(a): İhtiyac, lüzûm, muhtaçlık.

Hâce(f): Hoca, efendi, çelebî, mürşid, mecâzen Cenâb-ı Hak.

Hacerü’l-Esved(a): Karataş, Ka’be’nin duvarındaki mukaddes taş.

Hâcet(a): İhtiyaç, gerek, lüzum, muhtaç.

Hacet-gâh(a): Dilek yeri, ihtiyâcın bildirildiği yer.

Haç: Put, Haç, İstavroz.

Hadd(a): Şerîatçe verilen ceza.

Hadde basılmak: Demir veya bakır madeni gibi eritilip kalıplara dökülmek.

Hadîs(a): Hz. Peygamber’in emri ve hareketi, sünnet-i nebevî.

Hâk(f): Toprak.

Hakân: Türk imparatorlarına verilen unvan,

Hakâyık(a): Hakîkatler.

hâkim (a) Adaletle hükmeden.

hakîr(a): Hakaret edilen, hor görülen. Kıymet verilmeyen.

Hakk(a): Allah.

Hakk(a): Doğruluk, doğru, gerçek.

Hakke’l-yakîn(a): Bularak inanmak. Hakîkati müşahede edip, yaşamak hali. Yakîn makâmlarının sonuncusu. Hakîkat ehlinin makâmı.

Halâyık(a): Yaratıklar, yaratılmışlar. İnsanlar.

Hâldaş: Aynı durumda, hal arkadaşı.

Hâlik(a): Yaratan, Allah.

Halîl(a): Sâdık, samimi, dost. Hz. İbrâhîm’in sıfatıdır.

Hâlis(a): Saf, duru, saffetli, pek beyaz. Hilesiz, katıksız.

Hall(a): Giren, dahil olan.

Hallâc-ı Mansûr: Bk. Mansûr.

Halvet(a): Yalnızlık. Allah’la beraber olup gayrıdan hazer etmek.

Hâmân: Hz. Mûsâ zamanındaki Firavun’un veziri.

Hamle(a):Saldırma, atılma.

Hamza: Hz. Peygamber’in amcası. Uhut harbinde şehit olmuştur. Hz. Peygamber’i himaye etmesiyle, pehlivanlığı, yiğitliği ve şecaat sahibi oluşuyla sembol olmuş bir kişidir.

Hân(f): Yemek sofrası, yemek, taâm, ahçı dükkânı. Mecâzen irfân.

Han: Hakan.

Handân(f): Gülen, güler, gülücü.

Hanende(f): Okuyan, şarkı söyleyen.

Hânümân (f): Ev, bark, ocak.

Hâr(f): Diken.

Hâr(f): Hakir, aşağı, hor, zelil, bayağı.

Harâb(a): Viran, ıssız, yıkık, perişan.

Harâbât(a): Meyhane; tasavvufta tekke, mürşidin gönlü.

Harâmî(a): Yol kesen, hırsız, haram yiyen.

Harc eylemek: Harcamak.

Harc/Harcı(a): Sarfetmek, bozmak. Layığı, uygunu, elverişlisi, has olmayan. Haricî’den, âdi, ucuz.

Harcına sürmek (a.t): Gereksiz yere harcamak, boşuna geçirmek.

Harîdâr(f): Satın alıcı.

Harîf(a): Kimse, adam, iş eri, meslektaş.

Harîr don: İpekli elbise.

Harîr(a): İpek.

Hâris(a): Kıskançlık, çekememezlik.

Hâs u âm(a): Herkes, ileri gelenler ve halk.

Hâs(a): Özel, saf, hâlis, seçkin.

Hased(a): Kıskançlık.

Hasenât(a): Güzellikler, iyi ameller.

Hâsıl(a): Husûle gelen. Olan, meydana gelen.

Hâslar (a): Seçkinler

Hâsların bâbı: Hak tâlibi olan insanların kapısı, kâmil insanlar.

Hasm(a): Muhâlif, Düşman.

Hasretlenmek: Hasret çekmek.

Hâss-ı havâs(a): Hâsların hâsı, gerçeğe ulaşanlar. Seçkinlerin seçkini.

Hâssü’l-hâs(a): Seçkinlerin seçkini.

Haşâ(a): Asla, hiçbir vakit. Katiyyen.

Haşâlillâh(a): Allah için bu iş, bu şey olmaz. Allah göstermesin.

Haşerât(a): Zararlı böcekler.

Haşr/haşır(a): Toplanma, kalabalık hale gelme. Ölülerin dirilip bir yerde toplanması. Mahşer.

Haşre-neşre: Toplanıp dağılma.

Hatar(a): Tehlike, uçurum, emniyetsizlik, korku.

Hâtır(a): Gönül.

Hatt(a): Çizgi, yol, yazı, satır.

Hattâb(a): Oduncu. Hz. Ömer’in lakabı.

Havâle(a): Görmeyi önleyen, mâni engel, hâil, bir işi bir başka kişiye bırakma. Ismarlama.

Havâs(a): İleri gelenler, seçkin kişiler.

Havf u recâ(a): Korku ve dilek, korkma ve dileme.

Havf(a): Korku.

Havsala(a): Zihnin bir şeyi kavrama kabiliyeti. Anlayış, akıl.

Havvâ(a): Yaratılan ilk kadın, Hz. Âdem’in zevcesi.

Havz(a): Havuz, su biriktirmeye mahsus üstü açık, etrafı duvarlı yer.

Hây u hû(f): Gürültü, şamata.

Hay(a): Haydi anlamında hitap.

Hayâ: Hicâb, utanma.

Hayf(a): Amansızlık, haksızlık, zülûm.

Hayr(a): Meşru iş, faydalı ve nurlu iş. İhsan.

Hayrân(a): Şaşırmış, şaşkın.

Hayy(a): Daima diri, ölmek ihtimalinden uzak. Allah. Hayâtı zerreden küreye her varlıkta var olan ve herşeyde hareket şeklinde ortaya çıkan varlık.

Hayyü’l-Bekâ(a): Ebedî diri olan Allah.

Hayyü’l-Kayyûm(a): Ebedî diri ve kendi kendisine yeterli, kaim ve daim olan Allah.

Hayz(a): Kadınlara mahsus ay başı hali.

Hazer: Çekinme, zarar verebilecek şeyden kaçınma. Korunma.

Hâzık(a): Tabib, hekim, işinin ehli.

Hazne(a): Hazine.

Hecâ(a): Ağızdan bir hareketle çıkan ses topluluğu. Harflerin “elif-bâ” şeklindeki sıralanışa verilen isim.

Hece taşı; Mezar taşı.

Helâk olmak(a.t): Yok olmak.

Helâl(a): Dinen kullanılmasında sakınca olmayan şeyler. Erkeğin nikahlı hanımı.

Hemân(f): Aynı şekilde, öylece, derhâl.

Hem-dem(f): Yoldaş, yol arkadaşı.

Hemîn (f): Aynısı, tıpkısı, öylece, hemen sadece, bu, İşte bu, çok.

Hemişe(f): Daimâ, boyuna, hep.

Hemrâh(f): Yoldaş, aynı yolda, yol arkadaşı.

Hem-râz(f): Sırdaş, sır arkadaşı.

Hergiz(f): Asla.

Hevâ(a): Heves, istek, arzû , nefse ait şeylere istek.

Hevâset(a): Nefse uymak, kötülük, heva ve hevese kapılma.

Heves(a): Gelip geçici istek, nefsin hoşuna gitmek. Devrân edip gezmek.

Hevl(a): Korku.

Heybet(a): Hürmetle beraber korku hisssini veren hal. Azamet, sakınıp korkulacak hal.

Hezâr destân(f): Bülbül şakıması; âşıkın sözleri ve şöhreti için benzetme.

Hezâr/hezârân(f): Bin, binler, binlerce. Bülbül, bülbüller.

Hezen: Kirişlik ağaç, kalın ağaç.

Hıkd(a): Kin tutma, öç almak için fırsat gözetme.

Hırka (a): Genellikle yünden yapılmış yeni geniş, bol, önü açık derviş giysisi.

Hırka-pûş(a.f.): Hırka giyen, sâfî, zâhid, dervîş.

Hırmân(f): Harmân.

Hırs(a): Aç gözlülük. Tamahkârlık, arzû.

Hısım(a): Akraba, aralarında yakınlık kurulan kişiler.

Hışm(a): Öfke, hiddet, gazab, kızgınlık.

Hıyânet(a): Hainlik, vefasızlık, sözünde durmayan.

Hızır(a): Ebedî hayâtın sembolü, Mûsâ şerîatine bağlı bir peygamber veya eren. Âb-ı Hayât içtiği için ölmezliğe erişmiştir. Hızır, İlyâs’la beraber yardım isteyen kulların yardımına koşar. Hızır daha çok karada yardımcıdır.

Hicâb(a): Örtü, perde, utanma, sakınma.

Hicâz(a): Arabistan’da Mekke-i Mükerreme ile Medine’nin bulunduğu yerler. Hacc’ın yapıldığı mekân.

Hikmet(a): Bir işteki sebep. Gizli yön.

Hilâf(a): Zıt düşünceli, karşı fikirli, aleyhtar.

Hil’at(a): Eskiden devlet büyüklerine ihsân ettikleri süslü elbise, kaftan.

Himmet(a): Çalışma, gayret etme, bir işe girişmek, manevî yardım, manen birine yardım etmek.

Hoca/hâce(f): Bilgin, ulu kimse, efendi. Tüccâr.

Hod(f): Kendi, esasen, bizzat.

Hodbîn(f): Bencil, kendisini beğenen.

Horluk(f. t.): Aşağılık, aşağı olmak.

Hoyrat: Kaba, hırçın, kötü davranışlar sergileyen.

Hû(a): Hüve’den. “O” anlamındaki Cenâb-ı Hakk’ın zatını ifade eden zamir.

Hû(f): Huy, mizâç.

Hûb(f): Güzel.

Hubbü’l-vatan mine’l-imân(a): Vatan sevgisi imândandır. (Hadîs).

Hudâvendgâr(f): Efendi, sahip, hükümdar, Mevlânâ’nın lakabı.

Hulk(a): Huy, tabîat.

Hulk(a. h ile): Boğaz.

Hulle(a): Cennet elbisesi. Belden aşağı ve belden yukarı iki kısımdan müteşekkil elbise.

Humâr(a): İçkiden sonra meydana gelen baş ağrısı ve sersemlik.

Hûn(f): Kan.

Hûr/hûri(a): Kelime “Cennet’te müminlerin evleneceği yeni yetişmekte olan güzel kız/kızlar” anlamında düşünülmekte ise de mahiyeti açıkça belirtilmemiştir. Bazı âyetlerde şöyle denmektedir: “İşte böyle; ve biz onları iri gözlü hurilerle evlendirmişizdir. Duhan/54; “Özenle dizilmiş tahtlar üzerinde yaslanmışlardır. Ve Biz onları iri, ceylan gözlü hurilerle evlendirmişiz.” Tur/20; “Otağlar içinde korunmuş huriler.” Rahman/72;

“Ve iri gözlü huriler.” Vâkıa/22.

Hurd(a): Ufak, küçük parça. Hurd u ham; parça parça.

Hurrem(a): Sevinçli, mesrûr, şen. Ferahlık veren.

Hüccet(a): Senet, vesika, delil.

Hücre(a): Göz, oda.

Hülâsa(a): Özet.

Hümâ(f): Devlet kuşu, yükseklerden uçan ve kişinin başına konarak talihini değiştiren kuş. Türkçe’de Umay kuşu da deniyor.

Hünermend(f): Hünerli.

Hüsn(a): Güzellik.

Hüve(a): O (Allah). Allah’ın zat ismidir.

Hüzn(a): Gam.

-I-

-ıcağaz/iceğez/ıcağız/iceğiz(t): Zarf fiil eki. -ınca/ince.

-ıcak/-icek(t): Zarf Fiil eki. -ınca/-ince.

Ilımak(t): Suyu ılışmak.

Inık(t): Boyun bükme, itaat etme.

Irak(t): Uzak, ırak.

Irılmak(t): Ayrılmak, uzaklaşmak. oynamak.

Irmak(t): Ayırmak, uzaklaştırmak.

-ısar/-iser(t): Gelecek zamân eki. -acak/-ecek.

Isı(t): Hararet, sıcaklık.

Isıcak(t): Sıcak.

Issı(t): Sâhip.

Işık(t): Melâmetî ve kalenderî tavırlar gösteren, dinin zâhirî kurallarına uymayan bâtınî bir grup.

Işıtmak(t): Aydınlatmak, parıldatmak.

Ivâz(a): Karşılık, bedel.

Iyş(a): Zevk ve sefa, işret.

-İ-

İ(t): Ey.

İblîs(a): İnsanları Allah yolundan çıkarmaya çalışan şeytân. Vesvese veren. Hannâs.

İbrâhîm Edhem: İlk sûfilerden ve sahabeye ulaşanlardandır. Belh Hükümdarı iken malını yağmaya vermiştir, tasavvuf yoluna girmiştir (ö.779).

İbrâhîm Halîlullah Peygamber: İsmâil Peygamber’in babası. Nemrûd tarafından ateşe atıldığı halde bu ateş onu yakmamış, sabırla selâmete çıkmıştır. Tevhîd dininin babası kabul edilen İbrâhîm (a.s.) Hz. Muhammed’in büyük atasıdır.

İbret(a): Ders, insanı gafletden uyaran hadise, tuhaf, acayib.

İcâzet(a): izin.

İçre(t): içinde.

İdrîs: Kur’ân-ı Kerîm’de ismi zikredilen peygamberlerdendir. Hz. Şît’in oğlu olup terzilerin pîridir.

İhlâs(a): Karşılıksız sevgi. Kalp sâfiyeti. İçten, samimi sevgi, yalnız Allah rızası için yapılan ibâdetler. Temiz kalp ile yapılan ibâdetler.

İhsân(a): Cenâb-ı Hakk’ı görüyormuş gibi ibâdet etmek. İyilik, lütuf, bağış, güzellik. İyilikle muâmele etme. Kulun mürâkebe içinde olmasıyla ilâhî yardımın erişmesi.

İhtiyâr(a): İstek, arzu, razı olmak, katlanmak, yaşlanmış kişi.

İklîm(a): Bölge, ülke, memleket.

İkrâr(a): Diliyle söyleme.

İl(t): Başkaları, yabancılar.

İl(t): Memleket, ülke, şehir.

İl/el(t): Başkası, yabancı, gayrısı, el.

İlâhî(a): Ey Allah’ım, ya Rabbi mealinde duâ.

İletmek/iltmek(t): Götürmek, ulaşmak.

İleyi(t): Taraf, yön, nezd, huzûr.

İlkyaz(t): Bahar, ilkbahar.

İllâ(a): Mutlaka, eğer, aksi halde, ne olursa, sadece.

İllet(a): Hastalık. Sebep.

İlme’l-yakîn(a): Bilgiye dayanan kesin bilgi.

İlm-i bâtın(a): Öz ilim, hakîkat ilmi, tasavvuf. Ledün.

İlm-i hikmet(a): Eşya ve varlığın yaratılış gerçeğiyle ilgili bilgi.

İlm-i sâbık(a): Elest bilgisi, rûhların henüz bedene girmeden önce kavrandığı hakîkî bilgi.

İltmek(t): İletmek.

İlyâs: Kur’ân’da ismi anılan peygamberlerden olup zamânındaki hükümdârlarla çok mücadele etmiştir. Denizde dara düşen kişilere yardım ettiği söylenir.

İmâret(a): Bayındırlık, ma’mûr olma. Ev, bina. Yoksullara yiyecek dağıtan hayır evi.

İmdi(t): Şimdi, o halde.

İmrân(a): Mûsâ Peygamberin babasının adı.

İn’am(a): Nimet verme, lütuf ve ihsanda bulunmak.

İnâyet(a): Yardım, lütuf, medet.

İncîl: Hz. İsa’ya gönderilen semavî kitap. Dört kitap, dört tevhîd makâmına işaret eder. İncil isimler tevhîdinin karşılığıdır. Kur’ân bütün kitapları, yani tevhîd makâmlarını kendisinde topladığı için tamamlanmış bir kitaptır..

İnen(t): Çok, pek, daha çok, gâyet ziyade.

İnletmek(t): İnletmek, sızlatmak. İçten içten, acılı ve içten sesler çıkartmak.

İnleyüben(t): İnleyerek.

İnni ene’l Hak(a): Muhakkak Hak benim, mealinde.

İns(a): İnsan cinsi.

İntihâ(a): Son, nihâyet, uç.

İntizâr(a): Bekleme, nazar etme. Bakma.

İr(t): Er, vaktinden evvel.

İ’râb(a): Düzgün konuşmak, Arapça’da, kelime ve fiillerin sonunda bulunan harekelerin değişme sebeplerini öğreten ilim.

İrder isen(t): İrdemek, irdelemek’ten. Araştırırsan.

İrgürmek(t): Eriştirmek. Ulaşmak.

İrişmek(f): Ulaşmak, yetişmek.

İrkilmek(t): Birikmek, toplanmak, duraklamak.

İrte gice(t): Sabah akşam.

İrte namâzı(t. f.): Sabah namazı.

İrür(t): Eriştirir, ulaştırır, yetiştirir.

Îsâ: Hz. Peygamber’den önce gelen şerîat sahibi bir peygamber. Kur’ân’da babasız doğduğu yazılıdır. Hz. Meryem’e Rûhu’l-kudüs doğrudan rûh üflemiş, İsâ meydana gelmiştir. Bu bakımdan İsâ, Âdem Peygamber gibidir (Kur’ân-ı Kerîm, 3/59). Hastaları eliyle dokunarak iyileştirdiğinden Mesîh sıfatıyla anılır. İsâ, ölüleri dirilten bir özelliğe de sahiptir. Kur’ân’da, İsâ’nın ölmediği beyân olunur. İsâ, Yûnus Emre’de kamil insanın bir makâmı, ölü gönülleri dirilten bir mürşid olarak zikredilir. İsâ, göğe yükselirken üzerinde bulunan “dünyalık” bir iğne yüzünden dördüncü katta kalmıştır. (Bu hadîse, Hz. İsâ’nın cem’ ve teşbih makâmının salikleri için bir makâm olduğunu ifade eder.).

İsâr(a): Dökme, saçma, serpme. İkrâm etme.

İsmâîl(a): Hz. İbrâhîm’in oğlu. Kur’ân’da ismi geçen peygamberlerdendir. Babası İbrâhîm tarafından kurban edilmek istenmiş, bu sırada sırada yerine koç gönderilmiştir (Sûre 37/103). İsmâîl, Hz. İbrâhîm’in nefsi konumundadır. Edebiyatımızda, daima koç ile beraber işlenmiş olup fedakârlık örneğidir.

İsnâd(a): Bir söz veya haberi birine nisbet etmek. Birine dayandırmak. İftira etmek.

İsrâfîl(a): Büyük meleklerden birisidir. Kıyâmetin kopması için üfleyeceği sur ile ünlüdür.

İstemek(t): Aramak, arayıp sormak. İzini araştırmak. Talep etmek.

İstiğfâr(a): Tevbe, mağfiret dileme.

İsyân(a): İtaatsizlik. Emre karşı gelme. Ayaklanma.

İşret(a): İçki, içki içme, tasavvufta sufi/dervîş meclisi. İlâhi sohbet ve dem.

İtâb(a): Tedbir, şiddetle hitab. Azar, tersleme, paylama, incitme.

İtikâd(a): İnanma, bağlanma.

İven(t): Acele eden, elinden bir şey gidecekmiş, bir şey kaybedecekmiş gibi koşturan.

İyâl(t): İyâl, hane halkı, geçimini temin etmek zorunda olduğumuz kişiler.

İzhâr(a): Açığa vurma, meydana çıkarma, gösterme, âşikâr etme.

İzlemek(t): Takip etmek. İzi sıra gitmek, ardından gitmek.

İzz/izzet(a): Değer, kıymet, yücelik, üstünlük, ululuk, şeref.

İzzetli: Şerefli, ulu hürmete lâyık.

-K-

Kaba girmek(t): Değişik sûretlerde görünmek.

Ka’be(a): Beytullah.

Kabz(a): Alma, sıkılma, gönül darlığına düşme.

Kaçan(f): Ne vakit, ne zamân.

Kaçmak(t): Koşmak, seğirtmek, yönelmek,

Kadd(a): Boy-pos.

Kadd-bâlâ(a. f): Uzun boy.

Kaddi yay olmak: Beli bükülmek, ihtiyarlamak.

Kadeh(a): Bardak, içki bardağı. Mecâzen mürşidin dudakları, sözleri.

Kadem(a): Ayak, adım, uğur, hayır ve bereket.

Kadem basmak(a. t): Adım atmak, bir işe başlamak.

Kadîm(a): Zaman itibariyle eski olan, öncesi olmayan. Allah’ın bir sıfatı.

Kadîr Gecesi(a. t): Ramazanın ve senenin en kudsî gecesi. Kur’ân âyetlerinin ilk defa vahy edilmeye başlandığı gece.

Kadîr(a): Kudret sahibi, kudretli, çok güçlü Allah’ın bir sıfatı.

Kâdir(a): Kudretli, güçlü, her şeyi yapmaya gücü olan.

Kâf Dağı(a): Dünyayı çepeçevre kuşattığı söylenen efsânevî bir dağ. Simurg adlı efsânevî kuş burada yaşar. Tasavvufî metinlerde eşya âlemi, insan bedeni veya gönlü için semboldür. Uzak bir mekân için de sembol olabilmektedir.

Kâfile(a): Sefere çıkan bir topluluk.

Kâfir(a): Örten, Hakk’ı inkâr eden.

Kâf’tan Kâf’a: Baştan başa, bir uçtan bir uca.

Kaftân: Hil’at, elbise, mükafat için giydirilir.

Kağnı(t): Öküz arabası.

Kahır/kahr(a): Üzüntü duyma, kederlenme, zorlanma, mahvetme, yok etme

Kâhil(a): Tembel, hareketsiz, gayretsiz.

Kâim: Ayakta, devamlı, sabit sağlam.

kakılmak(t): Çakılmak, bir yere saplanıp kalmak.

Kakımak(t): Kızmak, öfkelenmek, hiddetlenmek.

Kakmak(t): Kalkmak, ayağa dikelmek.

Kâl u kıyl(a): Dedikodu.

Kâl(a): Söz.

Kalagan(t): Kalan

Kalb(a): Gönül.

Kalem çalınmak (a.t): Yazılmak, İlâhî irâdeye boyun eğmek.

Kalem(a):Mecâzen Cenâb-ı Hakk’ın ilk yarattığı Muhammedî nûr.

Kallâş(a): Hilekâr, düzenci, kalleş.

Kalmaç(t): Geveze, hilekâr. Bk. Kolmaş.

Kalp(a): Geçmez, tedavülden kalkmış, yaramazı.

Kâlû belâ: “Evet dediler.” Nefisler yaratıldığı zamân Cenâb-ı Hak’tan Âdem oğullarına “Ben rabbiniz değil miyim” ilâhî nidâsı geldiğinde rûhların Rablerine verdiği cevap.

Kâmet(a): Boy, endâm.

Kamu(t): Bütün, hep.

Kân(f): Maden ocağı, kaynak, cevher. Mecâzen kanâat.

Kanâat(a): Aza rıza göstermek, hırs göstermemek. Allah’ın verdiği ile yetinmek.

Kanatsız kuş: Bilgi ve sevgiden mahrum olan kişi.

Kanca/ Kancaru (t): Nereye, ne tarafa.

Kanda(t): Nerede.

Kandağı(t): Nerede, hangi.

Kandalığın: Nerede olduğunu.

Kandan(t): Nereden.

Kandîl(a): Metinde, mecâzen ilk yaratılan cevher, Nûr-ı Muhammedîyi taşıyan kâmil insan.

Kangı/kankı(t): Hangisi.

Kanı(t): Hani, nerede.

Kapmak(t): Maddî varlıklardan uzaklaştırmak. Kendisine çekmek.

Kâr u bâr(f): İş güç.

Ka’r(a): Dip, çukur. En derin yer.

Kâr(f): Kazanç, iş.

Karanu(t): Karanlık. Zulmet.

Karanuluk(t): Karanlık.

Karâr etmek(a): Bir yerde durmak.

Karavaş(t): Cariye, hizmetçi kız.

Kargı(t): Mızrak.

Karı(t): İhtiyar, kocakarı. Dünya için bir benzetme.

Karımak(t): İhtiyarlamak, yaşlanmak.

Kârûn(a): Hz. Musâ devrinde yaşayan çok zengin bir kişidir. Bu zat malıyla mağrur olunca, Cenâb-ı Hakk’ın zekât emrini dinlemediğinden malıyla birlikte yere batmıştır. Edebiyatımızda kanâatkâr olmayan zengin ve gurur sembolü kişiler için kullanılır.

Kasd/kasıd(a): Bir işi bilerek ve bir gaye ile yapmak. Niyet, tasavvur, istikâmet.

Kasırlık(a): Kısalık, eksiklik.

Kaşını karağını çatmak(t.d.): Kaşını gözünü çatmak, suratını asmak, hoşnut olmamak; “aman sen de nereden çıktın; git başımdan!” demek.

Kat(t): Yan, huzûr.

Katmak(t): İlave etmek.

Katı taş(t): Granit, mermer.

Katı(t): Yok, gâyet, pek iyice, fazla, sert, ağır.

Katlanmak(t): Sabretmek, tahammül etmek.

Katran: Siyah, sert ve kokulu yanıcı bir madde.

Katre(a): Damla, su damlası, bir damla.

Kavî(a): Kuvvetli, sağlam, berk, pek.

Kavil(a): Söz.

Kavil yetmek(a. t.): Sözü bitmek. Ömrü tamamlanmak.

Kavim: Bir Peygamber’e tabi ve bağlı insan topluluğu. Dil, âdet, örf, kültür birliği olan topluluk.

Kavl etmek(a. t): Sözleşmek.

Kavl(a): Söz.

Kavşurmak(t): Birleştirmek.

Kayd(a): Endişe, telâş, gâile.

Kaydını yemek(t): Düşüncesini çekmek, endişe çekmek, üstüne düşmek, ilgilenmek. Mukayyed olmak.

Kaygu(t): Korku, endîşe, tasa, üzüntü.

Kaygusuz(t): Korkusuz, endîşesiz, umursamayan.

Kayı/kayu(t): Kaygı, endîşe, tasa.

Kayıkmak(t): Meyletmek, temâyül göstermek. Geri dönmek.

Kayırmak(t): Düşünmek, bir şeyden kuşkuya düşmek, endîşelenmek.

Kayırmaz(t): Üzülmez, önem vermez.

Kayısı(t): Endişesi, düşüncesi.

Kaykımak(t): Meyletmek, değer vermek.

Kaynayuban(t): Kaynayarak.

Kaysı(t): Endişe, tasa, kaygı.

Kayyûm(a): Ezelden ebede kadar duran, daimî olan. Bâkî ve kâim olan Allah.

Kelâm(a): Söz.

Keleci(t): Söz, mânâlı söz.

Kelîm(a): Kendine söz söylenilen, kendine hitap olunan. Söz söyleyen. Konuşan. Hz. Mûsâ’nın sıfatı.

Kem(f): Az, eksik, noksan, fenâ, kötü.

Kemîne(f): Hakir, zavallı, âciz, değersiz.

Kemter(f): Değersiz, değeri az, daha aşağı.

Ken’ân(a): Filistin, Hz. Yakûb’un doğduğu yer.

Kendiliğinden geçmek(t): Kendinden geçmek, benliğinden geçmek.

Kendözü(t): Kendisi, kendi özü, benliği.

Kerâmet(a): Bağış, kerem, ikrâm, ağırlama. Velilerde görülen olağanüstü haller.

Kerem(a): Cömertlik.

Kerîm(a): Kerem sahibi, cömert, ulu büyük Allah.

Kerkes(f): Akbaba, Farsça kerges.

Kerpîç(t): Topraktan yapılan güneşte kurutulan tuğla, mecâzen insanın benliğini oluşturan dört unsur.

Kerrûb(a): Allah’a en yakın melekler. Büyük melekler.

Kesâd(a): Alış veriş durgunluğu, kıtlık. Eksiklik. Verimsizlik.

Kesb(a): Çalışıp kazanma, elde etme, edinme.

Kesilmek(t): Ayrılmak, uzaklaşmak. Vazgeçmek.

Kesip kemirip yutmak(t): Hakkı olmayana el sunmak, haram yemek.

Kesmegil(t): Kesme.

Kesmek(t): Yontmak.

Keşîş(f): Rahip, papaz.

Kevn ü mekân(a): Kainat.

Kevn(a): Var olma, varlık.

Kevser(a): Cennette bir ırmak. Maddî ve manevî çokluk, bolluk, bereket.

Key(f): İyi, iyice, hakkıyla, çok iyi şekilde, çok, pek, adamakıllı.

Keyvân(f): Zühal yıldızı.

Kez(t): Defa, kere.

Kezin(t): Def’a, kerre.

Kıble(a): Ka’be yönü, namaz kılarken yönelinen taraf, Mecâzen yetişmiş olgun insan.

Kıff(a): Dur.

Kılavuz(t): Yol gösteren.

Kılınç(t): Hareket, iş, huy.

Kırmak(t): öldürmek, yok etmek.

Kısmet(a): Talih, pay, hisse.

Kışlamak(t): Kışın kalmak, kışı geçirmek.

Kıvanmak(a): Sevinmek, memnun olmak, fedâ etmek.

Kıyâs(a): Karşılaştırmak, benzetmek, mukayese.

Kıyl ü kâl(a): Dedikodu, kuru laf.

Kıymak(f): Öldürmek, hebâ etmek, öfkeyle bakmak.

Kıymak(t): Fedâ etmek, vermek.

Kızarmak(t): Bozulmak, mahçup olmak.

Kızdırmak(t): Ateşlemek, hararetlendirmek.

Kızgın(t): Öfkeli.

Kızıl(t): Bakır para. Kızıl pûl: Bakır (değersiz) para.

Kızmak(t): Isınmak, kayırmak.

Kibr(a): Gurur, gösteriş, benliğini aksettirme.

Kiçi(t): Küçük.

Kiçi ay(t): Hilâl.

Kîl ü kâl(a): Dedikodu.

Kimesne(t): Kimse.

Kîn(f): Kin, düşmanlık, bugz.

Kirâmen kâtibîn(a): İnsanların iki tarafından bulunup yaptığı fiilleri yazan melekler. İnfitâr sûresinin/10-12. ayetlerinde zikredilir. “Şüphe yok ki size koruyucular memur edilmiştir. Elbette büyüktür onlar. Yazarlar, bilirler, ne yaparsanız. “

Kiriş(f): Kalın direk.

Kisvet(a): Elbise, kisve, kısbet.

Koca(t): İhtiyâr.

Kocalmak(t): İhtiyarlamak.

Koçmak/Kuçmak(t): Kucaklamak, sarılmak.

Koduk(t): Eşek yavrusu. Sıpa.

Kogıl(t): Ko, bırak.

Kolmaş(t): Hilekâr, kalleş, aldatıcı, hırsız, geveze, saçma sapan ve asılsız sözler söyleyen.

Konmak(a): Geçici olarak sakin olmak.

Konmak(t): Haşır olmak. Meydana çıkmak, kalkmak, ayakta durmak, bitmek.

Kopuz(t): Eski bir telli saz. Türklerin millî sazı.

Kova(t): Kova, bakraç.

Kovmak(t): Peşinden koşturmak.

Kovucu(t): Söz götürüp getiren, insanların ayıbını gözetleyip söyleyen. Münafık.

Koyurmak(t): Tesir etmek, iyice yedirmek, işletmek, suya kandırmak, doyurmak. Islatmak.

Köhne(f): Eski.

Körük(t): Ateşi alevlendirmek için kullanılan demirci âleti.

Kösü çalınmak(t): Davul çalınmak. Mecâzen hükmü yürümek.

Kudret ünü: Bu ibare Mü’min suresinin 16. ayetinde geçen Li-meni’l-mülk… ibaresiyle başlayan “Bugün mülk kimindir? O tek ve kahhar olan Allah’ın” âyetinden kinayedir.

Kuds(a): Ulvîlik, kudsîlik, yücelik.

Kul hüvallah(a): De ki O Allah birdir. İhlâs/1.

Kulaksız(t): Metinde, mecâzen Cenâb-ı Hakk’ın visaline talip olan kişi. Kulağı Hakk’ın sözünden başka bir şey duymayan kişi.

Kuli’l-Hak: Gerçeği söyle. Kur’ân’da çok sık tekrâr edilen bir ifade kalıbı.

Kullanmak(t): Kul köle olmak, köle sahibi olmak. Kendisine bağlı adamları olmak.

Kulûb(a): Kalpler.

Kuru efsâne: Hakîkati bilinmeyen, hayâlî ve akılda üretilen sanıya dayalı (vehmî) bilgiler.

Kuru emek(t): Gerçeğini bilmediğimiz ve bizi gerçeğe ulaştırmayacak bilgilerle yapılan uygulamalar.

Kusûr(a): Kasrlar, köşkler.

Kuş dili(t): Kur’ân’da, “Mantıku’t-tayr” terkibiyle “Ey insanlar size kuş dili öğretildi.” şeklinde Süleymân Peygamber bahsinde geçer (Bk. Neml/16). Kuş dili mutasavvıflara göre ilm-i ledün, gaybî bilgi, marifet demektir.

Kuşanmak(t): Kemer bağlamak, silâhlanmak, yeltenmek.

Kuşluk(t): Sabah güneşinin birkaç mızrak boyu yükseldiği zamanlar.

Kül eylemek(t): Yakmak, yok etmek.

Külhân(f): Ocak, hamam ocağı.

Küll(a): Hep, bütün, çok.

Küllî(a): Bütün, tam, umûmî, hepsi, tamâmı.

Külüng(f): Taşçı kazması.

Kün demi: Allah’ın “ol” emrini verip âlemleri yarattığı an. Yâsin/82.

Kün feyekün(a): Cenâb-ı Hak bir şeyin olmasını isterse, “ol” der, o şey oluverir. Bakara/117.

Kün(a): Allah’ın olmasını istediği şey ve iş için iradesini ifade eden Arapça’da “ol” emri. Tasavvufta bu kelimenin akl-ı küll ve nefs-i küllü işaret ettiği söylenir.

Künc(f): Köşe, bucak.

Küntü kenz(a): Gizli hazine.

Küp: Topraktan imal edilen saklama kabı

Kürelik(t): Taşkınlık, azgınlık.

Kürsî(a):Arş’ın altında levh-i mahfuzun bulunduğu yer.

Küt: Kötürüm, eli ayağı tutmayan. Mecazen vesvese, şeytan.

Küteh(f): Kısa, boysuz.

-L-

Lâ(a): Yok.

Lâ-cerem(a): Şüphesiz, elbette.

Lahza(a): Zaman.

Laîn(a): Lanetlenmiş, rahmetten sürülüp atılmış.

Lâl(a): Dilsiz.

Lâl eylemek(a.t): Susturmak, susmak, konuşmamak, dili tutulmak.

Lâ-mekân(a): Mekân ihtiyacı olmayan mekânsız. Allah.

La’net(a): Nefret. Tiksinti. Allah’ın rahmetinden uzak olmak.

Lâ-şerîk: Ortağı yok. Allah.

Lâ-taknatü: Umut kesmeyiniz. Zümer/53.

Latîf(a): Cisimsiz, mütenâsip, güzel, mülâyim, yumuşak.

Layın/-leyin(t): Gibilik eki. Deryalayın vb.

Ledün(a): Cenâb-ı Hakk’ın velîlerine ihsân ettiği vehbî ilim. Allah’ın sırlarına ait bilgi, gayb ilmi.

Ledünnî: Hakîkat bilgisiyle ilgili.

Lem-yezel: Dâimî, ölümsüz, sonsuz, bâki, zevâlsiz.

Len terânî(a): Beni göremezsin. Arâf/43.

Leşker(f): Asker.

Levh ü kalem(a): Levh, üstü düz olan şey, levha demektir. Burûc sûresinin 21-22. âyetlerinde “Hiç şüpheniz olmasın ki, (Muhammed’e gelen) bu kitap, şanlı şerefli Kur’ân’dır. Ve o, levh-i mahfûzda ilâhî ilmin koruması aytındadır.” denilir. Kalem, bu levhaya olacakları yazacak olan ilâhî kalemdir ki, Kalem sûresinin ilk âyetinde geçer. Mutasavvıflara göre levh, Allah’ın bilgisi, kalem de onu görünür hale getiren Allah’ın iradesidir.

Levlâk(a): “Habibim! Sen olmasaydın ben eflâki yaratmazdım.” Meâlindeki bir hadîs-i kudsiye işaretdir. Hadis kaynaklarında geçmemekle birlikte bütün mutasavvıflarca hadîs-i kudsî olarak rivayet edilegelmiştir.

Levn(a): Renk, boya.

Leylî: Leylâ ve Mecnun hikâyesinin kadın kahramanı. Sevgili.

Lokmân: Kur’ân-ı Kerîm’de kendi adı ile anılan (Lokmân suresi) hekîmliğiyle ünlü bir velî veya nebîdir. Hakkında Hazret-i Eyyûb’un kız kardeşinin veya teyzesinin oğlu yahut Habeşî bir köle olduğu gibi rivâyetler vardır.

Lüle(f): Çeşme, oluk.

-M-

Mağbûn(a): Aldanmış, şaşkın.

Mağfûr(a): Rahmetlik olmuş, mağfiretlik. Arkasından duâya muhtac olan. Ölen kişi.

Mağrûr(a): Gururlu.

Mâh/meh: Ay.

Mahbûb(a): Sevgili.

Mahfil(a): Toplantı yeri, oturulan görüşülen yer.

Mâh-ı tâbân(f): Parlak ay.

Mâhî(f): Balık.

Mahkûm(a): Hüküm giymiş, tutuklu.

Mahlûkât(a): Yaratılmışlar.

Mahmûr(a): Serhoşluğun verdiği sersemlik, ağırlık. Serhoş.

Mahsûsât(a): His ile, duyularla anlaşılan şey.

Mahşer(a): Kıyâmette ölülerin dirilip toplanacakları yer.

Makber(a): Mezar. Makbere: Kabir, mezâr, medfen.

Makhûr(a): Kahredilmiş, mahvedilmiş, yok olmuş.

Maksûd(a): İstenen, dilenen şey. Kasd edilen.

Maksûrât(a): Kısılmış, kısaltılmış, kesilmiş.

Mâlik(a): Cehennemin kapıcısı, zebânîlerin başı olan azâb meleği.

Mâmûr(a): İmâr olmuş, düzenlenmiş.

Mânâ berâtı(a): Mânâ nişânı. İlâhî alâmetler. Kişinin manevî olarak yetiştiğini gösteren makâmlara ait işâretler. Cenâb-ı Hakk’ın insanın gönlündeki tecellîleri.

Mânâ(a): Anlam. Bir şeyin iç yüzü. Gerçek yön.

Mancınık: Eski savaşlarda kullanılan, kalelere veya yüksek kesimlere taş ve gülle atan sapan.

Mansûr-ı Bağdâdî: Adı Hüseyin, lakabı el-Hallâc, el-Beyzavî, 9-10. yüzyıllarda yetişmiş büyük ve coşkun sufî. Aşka mağlup olup makâm-ı fenafillahta sırrı ifşâ etmiş, “Ene’l-Hak” diyerek vahdet-i vücûdun halka yayılmasına sebep olmuştur. Zamanın şerîat âlimlerince “şer’e” muhâlif bulunan sözlerinden ötürü Hallâc’ın asılmasına karar verilmiştir. Sûfîlerce aşk şehidi kabûl edilen Hallâc’ın, Dîvân ve Kitabü’t-Tavasîn isminde eserleri vardır.

Manzûr(a): Nazar edilen, bakılan.

Mâr(f): Yılan.

Maraz(a): Hastalık.

Marifet yoksulu(a.t.): Hakkı bilmeyen, câhil.

Marifet(a): Allah’ın zatına ait bilgi. İrfan.

Mâsivâ(a): Hak’tan gayrı şeyler. Eşya.

Ma’siyyet(a): İsyan, itaatsizlik. Günah.

Maslahât(a): İş, husus.

Mâsûm(a): Günahsız, suçsuz.

Mâşûka(a): Sevgili, Allah.

Mât(a): Saf dışı olmuş, yenik, yenilmiş, mağlup.

Matırbâz(f): Karaborsacı.

Mazarrat(a): Zarar, ziyan, dokunma.

Mâzûl(a): Azdedilmiş, kovulmuş.

Mecâl(a): Güç, kuvvet, fırsat, imkan.

Mechûl(a): Bilinmeyen, gizli kalmış.

Mecnûn kadehini almak: Aklını yitirmek.

Mecnûn(a): Leylâ ve Mecnûn hikâyesinin erkek kahramanı. Âmir oğullarından Kays adlı bir Arap delikanlısının Leylâ adlı bir kıza âşık olduktan sonra aldığı sıfat. Yûnus Emre’de ve tasavvufî edebiyatımızda cezbeye girmiş bir dervîş için kullanılır. Fenafillahtaki kişiyi temsil eder.

Mecnûn-sıfat: Mecnûn gibi, Mecnûnluk makâmındaki âşık.

Mekkâr(a): Hilekâr, düzenbaz.

Mekr eylemek: Hile yapmak.

Mekr irgürmek: Hileyle yaklaşmak, hileye getirmek. Hileye ulaşmak.

Mekr(a): Hile.

Mekremet(a): Cömertlik, izzet.

Melâik(a): Melekler.

Melâl(a): Sıkıntı, gam.

Melâmet(a): Kınama, ayıplama, azarlama. Melâmet meşrebi (mizâcı) bir sûfî terimidir. Bu meşrep benlik terbiyesi için kendisini hor ve aşağı gören insanların meşrebidir. Melâmet içindekilere melâmî denir. Melamîlik bir tasavvuf tarîkati olmaktan ziyade, bir yaşama biçimidir; bir meşrebdir. Her tasavvuf yolunda melâmet ehli vardır. Mâide sûresinin 54. âyetindeki “kınayanın kınamasından korkmazlar.” ifadeleri, “kınananlar” anlamında melâmîlere ilham kaynağı olmuştur.

Melekût(a): Ruhların ve meleklerin âlemi.

Melik(a): Pâdişâh, yönetici.

Melûl(a): Kırgın, üzüntülü, usanmış.

Me’men(a): Güvenilir, emin yer.

Men aleyha fân(a): “Yeryüzünde ne varsa geçicidir, ancak yücelik ve kerem sahibi Rabbinin zatı kalıcıdır. Rahmân/26-27.

Men arafe nefsehû(a): Hadîs, “Nefsini bilen Rabbini bilir.” Bu sözün, Hz. Ali tarafından söylendiği de rivâyet edilmiştir.

Mensûh(a): Nesh olunmuş, iptâl edilmiş kaldırılmış, hükümsüz. Bırakılmış.

Menzil(a): Varılacak yer.

Mercân(a): Denizde mercan balığının ürettiği kıymetli -genellikle kırmızı renkte- değerli madde.

Merd(f): İnsan.

Merdâne(f): Yiğit, yiğitçesine, mertçe.

Merdân-ı Hak: Hak insanı.

Merdûd(a): Reddedilmiş, kovulmuş, sürülmüş.

Mergzâr(f): Çayırlık, çimenlik, yeşillik, sulak yer.

Mesel(a): Misâl, benzer bir şeyle izâh getirme. Örnek, tecrübeyle söylenmiş söz.

Mesel bağlamak(a. t): Örnek vermek, misal getirmek.

Meskenet(a): Miskînlik, Yûnus Emre’de “yokluk (fenâ) makâmı” için kullanılılır.

Mest/Mestân(f): Serhoş, sekran. Kendinden geçmiş.

Meşâyıh(a): Şeyhler.

Meşhed(a): Şehitlik.

Meşrûat(a): Meşru şeyler, haram olmayanlar.

Meta’(a): Fayda, menfaat, kıymetli şey.

Mevc(a): Dalga. Mecâzen celâlî tecellîler ve çokluk âlemi.

Mevlânâ: Büyük Türk İslâm Mutasavvıfı. Belh’te doğdu. Mevlevîğin pîri. Mesnevî ve Dîvân-ı Kebîr’in şâiri. Yûnus Emre’yle görüşmüş ve sohbet etmiştir. Şems-i Tebrîzî tarafından yetiştirilen Mevlânâ Celaleddin-i Rûmî, 17 Aralık 1273’de Konya’da vuslat etti.

Mevzûn(a): Vezinli, ölçülü.

Mey(f): Şarab, içki.

Meyhâne(f): Metinlerde mürşid’in bulunduğu tekke veya insân-ı kâmilin gönlü.

Meyl(a): Gönül aşkı, gönül eğilmesi, istek.

Meyl-i Fenâ(a): Fâni olana, geçici olana meyl etme. Dünyaya eğilme.

Meyyit(a): Ölü.

Mezada vermek(a. t): Satmak,

Mezheb(a): Gidilen yol. Dinin teferruat kısmında açıklıklar getiren görüş ve kabuller. İslâm’da dört mezhep olup mutasavvıf indinde bunların tamamı haktır.

Mihmân(a): Konuk, misafir.

Mihmândâr(f): Misafir ağırlayan, misafire kılavuzluk eden.

Mihnet(a): Sıkıntı, eziyet.

Mihr(f): Muhabbet, sevgi, aşk.

Mihrâb(a): Camide namaz kılarken imamın önünde durduğu yer. Metinde ilâhî tecellîye mazhar olan insân-ı kâmilin yüzü.

Mikâîl(a): Mertebesi çok yüce olan dört melekten biri. Rızıkları dağıtan melek.

Milk(a): Elde bulunan, tasarruf edilen şey, mal, mülk.

Milket(a): Memleket, ülke.

Millet(a): Din, mezhep, aynı dinden olan topluluk.

Minâre(a): Nur inen yer. Mecâzen kamil insan.

Mine’l-kalbi ile’l-kalb(a): Kalpten kalbe yol vardır” Hadis olduğu rivayet edilen bir söz..

Minkâr(a): Kuş gagası.

Minnet(a): İyiliğe karşı duyulan şükür hissi.

Mi‘râc(a): Hz. Peygamber’in Allah tarafından göklere davete icâbeti. Semavî yolculuk.

Misâl(a): Bir şeyin benzer hali. Benzer. Örnek. Düş. Rüya.

Misk: Asya’nın büyük dağlarında yaşayan bir cins erkek ceylanın karınderisi altındaki bir bezden çıkarılan bir cins güzel koku. Tevhid sırlarından kinaye kullanılır.

Miskâl(a): 4.5 gr. ağırlık ölçüsü. Çok küçük bir ağırlık ölçüsü.

Miskîn(a): Hiçbir şeye mâlik olmayan yoksul, halsiz, hareketsiz. Bu kelime Yûnus’ta daha ziyade “Fenafillah” karşılığında kullanılmaktadır.

Miskînlik: Metinde “Fenafillah”, benlik terki anlamlarındadır.

Misl ü misâl(a): Eş ve benzer.

Mismil/mısmıl(f): Temiz, pak, arı. Besmeleyle kesilmiş hayvan eti.

Mîşe(f): Meşe, meşelik, orman. Bugün meşe diye söylediğimiz kelime.

Miyân(f): Orta, ara, vasat.

Mîzân(a): Terazi, ölçü, akıl.

Mollâ(f): Büyük kadı. Medrese hocası.

Muallak(a): Askıda, boşta, karar verilmemiş.

Mu’amle(a): Muamele kelimesinin vezin gereği söylenmiş şekli. Davranış.

Mu’cizât(a): İnsanların, yapmakta âciz kaldıkları ve ancak Allah tarafından peygamberlere nasip olan hârikalar. Olağanüstü haller.

Muhakkik(a): Tahkik eden, gerçeği inceleyen, araştıran, hakikat ehli.

Muhâl(a): İmkansız, olamaz, olmayacak. Mümkün olmayan.

Muhâlif(a): Aykırı düşüncesi olan.

Muhib(a): Seven, sevgi besleyen, dost.

Muhkem(a): Sıkı, sağlam, kuvvetli, berk, sağlamlaştırılmış.

Muhlis(a): İhlaslı olan, özü sözü doğru, riyasız, dürüst.

Muhtâc(a): İhtiyaç sahibi.

Muhtasâr(a): Kısaltılmış, özetlenmiş.

Mukâbil(a): Karşısında bulunan. Karşılık.

Mun’im(a): Nimet veren, yedirip içiren; Allah.

Mûnis(a): Alışılmış, ehlileşmiş, câna yakın.

Muntazır(a): Bekleyen, gözleyen.

Murdâr(f): Kirli, pis, leş.

Murg(f): Kuş.

Murtaza(a): Hazret-i Ali’nin lakabı. Beğenilmiş, seçilmiş.

Mûsâ(Mûsî): Kur’ân’da zikredilen peygamberlerdendir. Museviliğin kurucusu olup İsrail oğullarını Mısır’dan çıkarmış, esaretten kurtarmıştır. Kendisine Tevrat gönderilmiştir. Tûr Dağı’nda Allah’ın tecellisine mazhar olmuş ve konuşmuştur. Bundan dolayı kendisine Kelimullah denmiştir. Kitap sahibi peygamberlerden olan Hz. Mûsâ, kavmine “evâmir-i aşere”yi (yani on emiri) bildirmiştir.

Musallâ(a): Namaz kılınan yer, cenâze namazı kılınan yer. Musallâ taşı: Cenâze konulan yer.

Mushaf(a): Kur’ân-ı Kerîm, sahifeler. Kitap.

Mustafâ(a): Istıfa edilmiş. Seçilmiş, seçkin. Hz. Peygamber’in sıfatlarından birisidir.

Muştucu(f. t): Müjdeci, haber veren.

Muştulamak(f. t): Müjdelemek. Haber vermek. Farsça Müjde’den.

Muştuluk(f. t): Müjde için verilen değerli bir şey, para.

Muti(a): İtaat eden, isyan etmeyen, rahat.

Mutlak(a): Serbest, salıverilmiş, kati, değişmez. Yalnız, tek. Bir yere bağlı

Mübâriz(a): Döğüşen, kavga eden.

Mübtelâ(a): Belâya uğrayan, düşkün, tutkun, hasta.

Mücâhede çekmek(a. t): Nefsi yenmek için ibâdet ve riyazat içinde bulunmak.

Mücâhede(a): Uğraşma, savaşma, çalışıp çabalama. tasavvufta nefsi yenmeye çalışma.

Mücerred(a): Yalnız, tek, her şeyden ayrılmış. Hak’dan gayrı her şeyden arınmış.

Mücrim(a): Suçlu, kabahatli.

Müctebâ(a): Seçilmiş, seçkin. Hz. Muhammed.

Müdâm(a): Devamlı, sürekli.

Müdbir(a): Talihsiz, düşkün, idbâra uğramış.

Müddeî(a): İddiacı, davâcı. Metinde şer’i hakîkatleri anlamayan softa mânâsına.

Müdebbir(a): Evvel’den tedbir gören, herşeyi ilmiyle ihata edip iş yapan Allah.

Müfsid(a): Bozan, nifak çıkaran.

Mühmel(a): Bırakılmış, ihmal edilmiş.

Mühr vurulmak(a): Mühür vurulmak. Karar verilmek, tasdik edilmek, kapanmak.

Mülk(a): Elde bulunan, tasarruf olunan şeyler. Ülke, memleket.

Mülk-i bekâ(a): Sonsuzluk âlemi, kalıcı olan âlem. Cenâb-ı Hakk’ın zâtına ait ebedî âlem.

Mülk-i ezel(a): Rûhlar âlemi.

Mümeyyiz(a): Ayıran, ayırıcı, seçen, fark eden.

Münâcât(a): Allah’a yalvarma, duâ etme.

Münâfık(a): Nifak sokan, iki yüzlü davranan.

Müneccim(a): Yıldızların hareket ve durumundan hükümler çıkaran. Yıldız bilgini. Astrolog.

Münevver(a): Nurlu, ışıklı, aydın aydınlatılmış.

Münezzeh(a): Temiz, arı, noksanlardan uzak.

Münferid(a): Tek başına, ferdî. Yalnız.

Münker(a): Kabirde soru soran iki melekten birisi.

Münkir(a): İnkarcı, kabul etmeyen.

Müntehâ(a): Bir şeyin varacağı en son sınır, son, nihayet.

Mürebbi(a): Terbiyeci, eğitici kişi.

Mürekkeb(a): Terkip edilmiş, birleştirilmiş, yazı yazmaya yarayan madde.

Mürîd(a): Bir mürşide bağlanan, manevî bir yola giren kişi.

Mürsel(a): Gönderilmiş, yollanmış, peygamber, resûl.

Mürşid(a): Doğru yolu gösteren, irşâd eden kılavuz, şeyh, tarîkat pîri.

Mürted(a): İslâm’dan dönen, Tasavvufta yoldan çıkan dervîş.

Mürted(a): Dinden dönen. Tasavvufta mürşid-i kâmil huzûrundan reddedilen kişi.

Mürvet/mürüvvet(a): Mertlik, erlik, yiğitlik, iyilikseverlik, cömertlik. Adamlık. Ana baba saadeti.

Mürvetlere düzülmek: İyilik ve güzelliklerle donatılmak.

Müselsel(a): Ardı ardına giden, zincirleme.

Müşâhede(a): Görme, görüşme, şâhid olma. Tasavvufta İlâhî alemi görme.

Müşk(f): (Misk şeklinde de geçer.) Güzel koku.

Müşkil(a): Zor. Güç

Müşrik(a): Allah’a ortak koşan. İkilik.

Müştâk(a): Hasret çeken, göreceği gelen.

Müyesser(a): Kolaylıkla olan, nasip olacak olan, elde edilen.

Müzd(f): Sevâb, ecir, karşılık, mükâfat.

-N-

N’idem(t): Ne yapayım.

Nâçâr(f): Çaresiz.

Nâdân(f): Bilmeyen, cahil, kaba, anlayışsız.

Nâgâh(f): Ansızın, birden bire.

Nağme(a): Ezgi, güzel ses, ahenkli mırıldanma.

Nahnu Kasemnâ(a): Biz taksim ettik (Zuhrûf/32).

Nakd(a): Peşin ödenen, para. Nakit para.

Nâkıs(a): Noksan, eksik.

Nakkâş(a): Nakış yapan. Duvar nakışları yapan usta. Süsleme san’atkârı.

Nakş(a): Bir şeyi çeşitli renklerde boyamak. Resim, tezyîn.

Nâkûs(a): Kiliselerde çalınan çalgı, çan.

Nâlân(a): İnleyen, inleyici, feryâd eden.

Nâle(f): İnleme, feryâd.

Na’lin(a): Nalin, ayağa giyilen basit bir giyecek. Pabûç. Metinde varlık, benlik anlamındadır.

Nâliş(a): Feryâd ediş, ağlayıp inleyiş, inleme.

Nâm(f): İsim, şöhret.

Nâr(a): Âteş, od.

Nâ-reste(f): Ergenlik çağına gelmemiş, çocuk.

Nasîb(a): Pây, hisse. Manevî sır. Allah’ın kuluna verdiği şey.

Nasîhat kandîli: Mecâzen, insanlara kılavuzluk eden, öğüt vererek gerçek bir insan olması için çalışan kâmil insan.

Nasîhat(a): Öğüt.

Nass(a): Kat’i, açık, belli, delil. Kur’ân’daki mânâca açık olan hükümlerin tamamı. Delil olarak gösterilen.

Nasûh(a): Bozulması imkânsız tevbe. Kesin olarak karar verilmiş şey. Yemin.

Nâşi(a): Sebep, ötürü, dolayı, neş’et eden, ileri gelen.

Nâz(f): İnsanın kendini beğendirmesi ve sevdirmesi için sergilediği yapmacık tavırlar. Cilve. Yalvarma.

Nazar kılmak(a. t): Göz atmak, bakmak.

Nazar(a): Göz atmak, yan bakmak, tetkik. Tasavvufta mürşidin mürîdine iltifat etmesi, tenezzülü.

Nazargâh: Bakılan yer, seyredilecek yer. Gönül.

Nazik(f): İnce, yufka, kibâr.

Neci(t): Kim oluyor, ne söz.

Necm(a): Yıldız.

Necmüddin-i Kübrâ: Kübreviyye yolunun pîridir (ö. 618/1121). Medrese ilimlerinden sonra tasavvufa yöneldi. Kasri, Yasir, Ruzbihan Mısrî gibi tasavvuf büyüklerinden tasavvuf eğitimi aldı. Harezm’de öğrencilerinin eğitimiyle uğraşırken Moğollar tarafından şehit edildi. Mevlânâ’nın babası Sultânü’l-Ulemâ Bahaeddin Veled’in mürşididir..

Nefha(a): Üfürme, nefes.

Nefrîn(f): Lanet, sövme, ilenme.

Nefs(a): Nefes, hayât, can, asıl varlık, öz, iç, kötülük duygusu vb. anlamları olan bir kelimedir.

Nehy(a): Yasak etme, yasak.

Nekir(a): Mezarda insanları sorguya çekecek iki melekten birinin adı.

Neliğim(t): Ne olduğumu.

Nem(f): Yaş.

Nem(t): Neyim.

Nemdir(t): Neyimdir.

Nemrûd: Halil İbrâhîm Peygamber zamânındaki Keldavî hükümdarı olan Nemrud, Putlara tapmadığı için İbrâhîm Peygamberi ateşe attırmıştır. Allah’ın inâyetiyle âteş etkisiz hale gelmiştir. Nemrûd, Babil’in kurucusudur.

Nen ola: Neyin ola.

Nesne(t): Nesne, belirti, iz, alâmet, şey.

Neşr(a): Kıyâmette bütün insanların tekrar dirilmesi. “Haşr u neşr” yayılma dağılma.

Neşter(t): Hekimlerin ameliyat sırasında kullandıkları kesici alet.

Nev’(a): Çeşit, türlü.

Nevâle(a): Nasip, kısmet. Tâli’.

Nevâz/Nüvâz(f): Okşayıcı, taltîf edici.

Nev-bahâr(f): İlkbahar.

Nevbet(f): Pâdişâh ve vezirlerin sarayı önünde günün muayyen vakitlerinden çalınan mızıka. Sıra, nöbet.

Nev’i(a): Çeşit, nev’e ait.

Ney-şeker(f): Şeker kamışı.

Niçe bir(t): Ne zamâna kadar.

Niçe(t): Nasıl, ne suretle, ne kadar, çok.

Niçesi(t): Nasıl, ne şekilde.

Nidâ eylemek(f. t.): Seslenmek, bağırmak.

Nifâk(a): İki yüzlülük. Müslüman gibi görünüp ortalığı karıştıran, bozguncu.

Nigâr(f): Sevgili, güzel, resim.

Nihân(f): Gizli, saklı.

Nikâb(f): Yüz örtüsü. Peçe.

Nimet(a): Lütuf, ihsan, rızık. Yiyecek.

Nisâr(a): Döküp saçma, düğünlerde saçılan para vs.

Nisbet(a): Münâsebet, yakınlık, bağ.

N’ister(t): Ne ister.

Nişân(a): Alâmet, iz, belirti, eser.

N’işe(t): Niçin, nasıl.

Nite(t): Nasıl, ne halde.

Niteki/nitekim(t): Nasıl ki, nasıl kim.

Nitelik(t): Mahiyet, içerik, nelik.

Niteliksiz: Keyfiyetsiz, mahiyetsiz.

Niyâz(f): Yalvarma. Duâ.

Nöker: Hizmetçi, hizmetkâr.

Nûh(a): Nuh Peygamber. Tufandan korunmak için bir gemi yapmış ve Tufan sırasında bu gemiye bütün canlılardan birer çift almıştır. Kur’ân’da ismi geçen peygamberlerdendir.

Nûş(f): Tatlı, bal; nûş etmek, içmek.

Nutfe(a): Meni, saf ve duru su. İnsanı meydana getiren sperm.

Nükte(a): İnce mânâ.

Nüvaht(f): Okşama, çalgı çalma.

Nüzûl(a): Aşağı inme, değme. İsabet etme.

-O-

Obrulmak(t): Devrilmek, çökmek, oyulmak.

Ocak(t): Maden ocağı.

Od(t): Âteş.

Od vurmak(t): Ateşlemek, ateşe vermek.

Okumak(t): Çağırmak, davet etmek.

Ol dem(t. f.): O zamân, o an.

Ol(t): O.

Olagan(t): olan.

Olası değil(t): Olamaz.

Olıcak(t): Olunca, olup.

Olok dem(t. f.): O dem, o anda, o dakikada.

Oluban(t): olarak.

On iki ırmak(t): Tasavvufta on iki nefis mertebesi. Bunların yedisi nefis, beşi tevhit mertebeleridir.

Onsuzun(t): O olmadan.

Onulmak(t): Şifa bulmak. İyileşmek, yara kapanmak.

Oran(t): Ölçü, hesap, derece. Kıyas.

Osmân: Hz. Peygamber’in dört sevgili sahâbesinden ve damatlarındandır. Yumuşak başlılığıyla ve bilgisiyle şöhret bulmuştur.

Ozan(t): Halk şâiri, saz şâiri, toplantılarda saz ile şiir söyleyen kimse. Çenesi düşük, durmadan konuşan, hikâye anlatan kişi.

-Ö

Öd ağacı: Ûd ağacı. Çıralı, yanması kolay bir ağaç.

Öd(t): Yürek.

Ödü sımak(t): Korkmak, korkudan kalbi çarpmak.

Öğ(t): Akıl, hatır, zihin.

Öğe düşmek(t): Akla düşmek.

Öğün dermek(t.) Aklını başına toplamak. Akıllı hareket etmek.

Öğürsüz(t): Eşi yok, dostsuz, arkadaşsız.

Öğütlemek(t): Nasihat vermek.

Öküş(t): Çok fazla, ziyade.

Öliceğez(t): Ölünce.

Ömer: Dört halife’den ikincisi. Lakabı Fârûk ve İbn Hattâb’tır. Adaletiyle meşhûrdur.

Ömrü eskitmek: İhtiyarlamak, ölümü yaklaşmak,

Önden(t): Önce, evvel, ilkin, önceden.

Örü durmak(t): Ayağa kalkmak.

Öşr(a): Onda bir, Kur’ân’dan on ayetlik bölüm

Ötmek(t): Geçmek.

Ötrü/ötürü(t): Dolayı, sebebiyle.

Ötüceğiz(t): Ötünce.

Öykünmek(t): Taklit etmek. Taklide çalışmak.

Özenmek(t): Tama’ göstermek. Gıpta etmek. Biri işte ihtimam göstermek.

Özge(t): Başka.

Özü göynemek(t): İçi yanmak.

-P-

Pâbend(f): Köstek, ayak bağı.

Pâdişâh(f): Padişâh, mecâzen Ruh, Cenâb-ı Hak.

Palâs(f): Keçe, abâ, çûl, eski elbise.

Palhenk(f): Dizgin, yular, kemend.

Pâre(f): Parça.

Pâs olmak(f. t): Paslanmak, kederli, üzüntülü olmak.

Pâs(f): Kir. Mecâzen, gam, keder, iç, sıkıntısı, üzüntüsü.

Paşa/beşe(t): Ağabey, ulu, başkan, yüksek rütbeli kişi, ileri gelen kişi.

Pâyân(f): Son, nihâyet, uç, kenar.

Pâyânlı: Sonlu, sonu olan.

Pâyânsız: Sonsuz.

Pâyîdâr: Devamlı, sağlam, itibarlı.

Pây-mâl (Pâyimâl) (f): Ayaklar atında kalmış, çiğnenmiş.

Pelîd(f): Sert ağaç, Palamud odunu. Mecâzen eğitimi zor insan/nefis.

Per u bâl(f): Kanat ve kol.

Perdeliler(f. t): Hak’tan gafiller.

Perî(f): Melek.

Perîşân(f): Dağınık.

Perrân(f): Uçan, uçucu.

Pertev(f): Işık, nûr.

Pervâne(f): Geceleri ışık etrafında dönen küçük kelebek. Ateş böceği. Bu kelebekler, gözyaşı ile beslenirlermiş.

Pervâz vurmak(f. t): Kanat açmak. Uçmak.

Pes(f): O halde, öyle ise.

Peymâne(f): Kadeh.

Peyvest(f): Ulaşma, kavuşma.

Pinhân(f): Gizli, saklı.

Pîr(f): İhtiyar, tarîkat kurucusu.

Pîşe(f): San’at, iş, meslek.

Pişirgil(t): Pişir.

Pişirmek(t): Pişirmek, olgunlaştırmak.

Pîş-kadem(f. a): Önde giden, kendisine uyulan kişi. Öne düşen, ön ayak olan. Önderlik eden.

Pişmek(t): Pişmek, olgunlaşmak, beslemek, geliştirmek.

Pîşrev(f): Önden giden, öncü, gider.

Piyâle(f): Kadeh, şarap.

Poyraz(f): Kuzeyden esen keskin ve soğuk rüzgâr.

Pûl(f): Para. Paranın en küçük birimi. Değeri olmayan.

Pusu(f): Tuzak.

Pût sımak(f. t): Put kırmak.

Pût(f): Put, metinde birkaç yerde İlâhî sevgili, mürşid için. Put kilise resmi anlamında da geçmektedir.

Pür(f): Dolu, çok.

Pür-nimet(f. a): Nimetle dolu.

Pür-nûr(f. a): Nur dolu, nurla kaplanmış.

Püryân: Biryân, kebap.

-R-

Rab(a): Öğreten, bildiren, mürşid, Rabbü’l-âlemîn, Allah.

Rahîm(a): Acıyan merhâmet eden, esirgeyen, koruyan, âhirette kullarına Rahmet eden. Allah.

Rahle okumak(a. t): Ders görmek,

Rahm(a): Acıma, merhamet etme, Esirgeme.

Rahmân(a): Çok acıyan, esirgeyen, merhamet eden. Allah.

Rahmânî(a): Çok acıyan, esirgeyen, merhamet eden Allah’a ait. Müsbet. Allah ile ilgili.

Rahmet(a): Acıma, esirgeme, koruma, yargılama.

Raht(f): At takımı, yol levâzımatı, mâl mülk. Eşyâ.

Rast(f): Doğru.

Râyiha(a): Koku.

Râz(f): Sır, gizli şey. Gizlenen şey.

Râzdaş(f): Sırdaş, aynı sırları bilenler.

Râzı(a): Rıza gösteren, boyun eğen, kabullenen.

Râzî(f): Sırdaş, sır saklayan. Sırla ilgili.

Rebâb(a): Bir çeşit kemençe.

Recâ(a): Umma, ümit etme, dileme, dilek.

Ref’i(a): Yüksek, âlî. Bülent.

Rehber(f): Kılavuz, mürşid. Yol gösterici.

Remz(a): İşaret, sembol, sırrı anlatmak için başvurulan söz veya kelime.

Renc(f): Zahmet, eziyet.

Resm(a): Adet, usûl, tavır, davranış.

Resûl(a): Peygamber, yeni kitap ve şerîatle gönderilen Peygamber.

Revâ(f): Lâyık, uygun.

Revân olmak(f. t): Akmak, geçmek, yürümek.

Revân(f): Akan, giden, rûh, cân.

Revende(f): Giden, yürüyen.

Revzen(f): Pencere.

Reyhân(f): Büyük yapraklı fesleğen çiçeği.

Rıdvân(a): Cennet bekçisi, Cennet kapıcısı.

Rızk(a): Allah’ın kullarına lutfettiği yiyecek, içecek. Tasavvufta manevî lütuf, irfân ve aşk anlamında.

Rif’ât(a): Yükseklik.

Rind(f): Kalender, aldırış etmeyen, dünyayı umursamayan.

Rindâne(f): Kalenderler gibi hareket eden, rindçe davranan.

Risâlet(a): Peygamberlik, Allah’ın elçiliği.

Riyâ(a): Özü sözü bir olmamak. İki yüzlülük.

Riyâzat(a): Tasavvufta manevî yolculuk sırasında nefsin isteklerini etkisiz hâle getirmek için aç kalma, açlıkla terbiye, az ile kanâat etme.

Ruhbân: Hırıstiyan mistiği.

Rûm: Anadolu.

Rumûz(a): Mânâsı gizli sözler.

Rûşen(f): Aydın, parlak.

Rûz(f): Gün.

Rûzgâr(f): Zaman, devir, dünya.

Rûzî(f): Rızık, azık, nasib, kısmet.

Rüchân(a): Üstün olma, üstün gelme, üstünlük.

Rükû(a): Namazda eğilme hareketine verilen ad. Allah’ın huzûrunda eğilme.

Rüstem(f): İran’ın mitolojik kahramanlarındandır. Zal’ın oğludur. Kuvvet ve cesâret timsâlidir.

-S-

Sabahın: Sabah vakti.

Sâbık(a): Önceki, evvelki.

Saçu(t): Düğün ve toyda saçılan şeker ve para kabilinden şeyler.

Sad(f): Yüz.

Saddâk(a): Gerçektir, doğrudur.

Sadef(a): İnci kabuğu. Sert ve parlak, kıymetli bir maddenin kabuğu.

Sâd-hezâr(f): Yüz bin.

Sâdık(a): Doğru.

Sadır(a): Göğüs,

Safâ(a): Saflık, arılık, temizlik, gönül şenliği.

Safâlaşmak: El sıkışma, tanışma.

Safâ-nazar: Temiz bakış, feyiz veren bakış. Mürşidin bakışı. Himmet.

Sâfî(a): Temiz, pak, arı.

Sağınç(t): Emel, istek, arzu, maksat, tasavvur, düşünce, ümit, endişe, zan, tahmin.

Sağ(t): Sağlam, sağlıklı. Temiz.

Sağ etmek(t): Sağlamlaştırmak.

Sağınmak(t): Düşünmek, mülahaza etmek, sanmak.

Sağış(t): Düşünce.

Sağlık(t): Sıhhat, esenlik.

Sahâvet(a): Cömertlik.

Sahha(a): Bir şey içen kimseye “afiyet olsun” mânâsında söylenen söz.

Sahî(a): Cömert, eli açık.

Sâhib-i keyvân(a. f): Zühal gezegenine mensup. Bu gezegen insana keder verdiği için bu terkip “keder sahibi” anlamına gelir.

Sâhib-kabûl(a. f): Kabul eden, kabiliyetli, anlayışlı.

Sâhib-kırân(a. f): Uğurlu bir zamânda tahta çıkan hükümdâr, her zamân başarı ve üstünlük kazanan hükümdâr.

Sahra(a): Kır, ova, çöl.

Sâim(a): Oruçlu.

Sak(t): Uyanık, çabuk duyan, ihtiyatlı, rahat, emin. Ok yayının kiriş geçen ucu.

Sakâ(a) Su taşıyan kişi, metinde hakîkati susayan gönüllere ilâhî bilgi ve aşk veren Hz. Peygamber ve vârisi olan Muhammedîler.

Sakıngıl(t): Dikkat et, titiz davran. Esirge.

Sâkî(a): Sakka’dan. Evlere su taşıyan kişi. Kadeh sunan. Tasavvufta, mecâzen mürşid.

Sâkî: Kadeh sunan, su dağıtan. Tasavvufta mecâzen mürşid.

Saklamak(t): Korumak.

Saladurmak(t):. Haber yetiştirmek üzere koşturarak gitmek, acele acele gitmek, yola düşmek. Meydan okumak. Yiğitçe meydana çıkmak

Sala verilmek(t): Haber göndermek.

Salâ(a): Dua ve rahmet okumak. Bu kelime dolaylı olarak dua ederek çağırmak anlamına gelmektedir. Namaza çağırma. Minarede okunan salavat.

Salaca: Ölü taşınan dört kollu düz tahta.

Salât(a): Namaz.

Salâvât(a): Hz. Peygamber’e yapılan duâlar.

Salık: Doğru yolu gösterme, haber verme. Tarif etme.

Salmak(t): Koşturmak, göndermek, sevketmek. Haber vermek.

Saltuk/Sarı Saltuk: XIII. yüzyılda yaşayan bir eren. Mahmûd-ı Hayrânî tarafından yetiştirilmiştir. Tapduk Emre, tahminen bu zatın öğrencisidir. Sarı Saltuk, II. İzzeddin Keykavus’un maiyetine giren bir Türkmen boyunun başındaki kişidir. Balkanlarda gerçekleşen Türk göçü sırasında tarih sahnesine çıkmıştır. Kalenderî bir dervîş gazidir.

Sâlûs(f): Hilekâr, düzenci. Riyâkâr.

Sanem(a): Put, mecâzen sevgili.

Sanı(t): Fikir, düşünce, istek. Zan, zihinde şekillenen şey.

Sanmak(t): Düşünmek, tasarlamak, zannetmek.

Sarp(t): Katı, zor, aşılması güç, yüksek.

Sarrâf(a): Altın ve gümüş gibi değerli madenlerden anlayan. Metinde, kâmil kişi mânâsına.

Sataşmak(t): Birşeyle karşılaşmak, bir şeye uğramak.

Savmak(t): Geçiştirmek, def etmek, bastırmak, ber-taraf etmek.

Savurtmak(t): Dağıtmak, etrafa yaymak.

Sa’y(a): Çalışma, gayret.

Saygıl(t): Öyle kabul et, öyle bil.

Saykal(a): Cilâ, parlatıcı, mecâzen ibâdetler.

Saymak(t): Tutmak, addetmek, bir şey yerine kabul etmek.

Sayrı(t): Hasta.

Sayyâd(a): Avcı.

Sâz(f): Kamış.

Sâzkâr(f): Uygun, muvafık.

Sebak(a): Ders.

Sebîl(a): Allah rızası için yaptırılan su hayratı veya umumî olarak bütün hayırlar.

Sebükbâr(f): Yükü hafif, hafif yüklü.

Sebüksâl olmak(f.): Hafif olmak, önemsiz ve değersiz olmak.

Sefer kaydı(t. d.): Yol hazırlığı, yol telaşı.

Seğirtmek(t): Koşmak.

Sehel(a): Kolay.

Sehergâh(f): Seher vakti.

Sekbân(f): Köpek besleyicisi. Pâdişâhın köpeklerini besleyen kişi.

Sekit: Gidermek, kaldırmak, bertaraf etmek.

Sekiz Uçmak(t): Sekiz Cennet.

Selâmet(a): Kurtulmak, emin olmak, korkusuz olarak yaşamak.

Selâsil(a): Silsileler, zincirler, bağlılıklar.

Selâtîn(a): Sultânlar.

Selmân: Aslen İranlı olup önceleri ateşe taparken Medine’ye gelip Hz. Peygamber’le görüştükten sonra müslüman olan meşhûr sahabe.

Sem’(a): İşitme.

Semâvât(a): Gökler, semalar.

Semirmek(t): Tavlanmak, şişmek.

Sen ben demek(t): Dava ehli olmak, Hakkı, gerçeği tanımamaktan ötürü ikiliğe düşmek.

Ser(f): Baş.

Serâ(a): Yer, toprak, malı çok olmak. Zenginlik.

Serâb(a): Çölde ışık tesiriyle meydana gelen yanılsama sonucunda su birikintisi yahut yeşillik varmış zannı.

Serbeser(f): Baştan başa.

Serencâm(f): Başa gelen, vak’a, bir işin sonu.

Sergerdân(f): Başı dönmüş, başı dönen, şaşkın, sersem.

Sergüzeşt(f): Serüven, birinin başından geçenler. Metinde kafiye gereği “sergüzeş” şeklinde geçmektedir.

Serheng(f): Çavuş, kavas, yasakçı. Kapı bekçisi.

Sermest(f): Serhoş. Kendinden geçmiş.

ser-nigûn(f): Baş aşağı olmuş, tersine dönmüş, talihsiz.

Serteser(f): Baştan başa.

Serv(f): Servi ağacı.

Server(f): Baş, reis. Başkan, başbuğ, ulu kimse.

Serv-i revân(f): Yürüyen servi, uzun boylu sevgili.

Sesmek(t): Bitmek, yetişmek.

Setr(a): Örtülmek.

Settârü’l-Uyûb(a): Ayıpları, günahları örtüp gizleyen. Esmaü’l-Hüsna’dan.

Sevi(t): Sevgi, aşk.

Sevici(t): Âşık, seven.

Sevişgen(t): Çok seven.

Seydi Balum: Geyikli Baba’nın arkadaşı veya yol arkadaşı. Germiyan oğullarından olması muhtemeldir.

Seyr ü sülûk/Seyr ü sefer: Bir tarîkate girip, manen yükselip, makâmlar elde etme. Manevî yükseliş.

Seyr(a): Yürüyüş, geziş, eğleniş; manevî makâmlarda yaşanılan müşâhede.

Seyrângâh/Seyrengeh: Gezilen yer, seyir yeri.

Seyrek(t): Aralıklı, az, nadir.

Seyrângeh: Seyir yeri, temaşa edilen mekân.

Seyyâh(a): Seyahat eden, gezen.

Seyyid Ahmed-i Kebir: Kimliği kesin olarak tespit edilemedi. Ahmed Fakîh olabilir.

Sezmek(t): Anlamak, farketmek.

Sıddîk(a): Tam doğruluk sahibi. Hz. Ebu Bekir’in sıfatı.

Sıdırmak(t): Kırdırmak.

Sıfatullah(a): Allah’ın sıfatı, esmaullahın tecellî mahalli, eşya âlemi.

Sıgaya çekmek: Hesap sormak.

Sımak(t): Kırmak, bozmak, yenmek, bozguna uğramak.

Sınık(t): Kırık.

Sınmak(t): Kırılmak.

Sırât(a): Yol. Cehennem üzerine kurulacak olan ve geçenlerin Cennete gireceği dar ve ince bir yol. Tasavvufta manevî yolculuk sırasında kişinin yaşayacağı şiddetli belâlar.

Sırat-ı müstakîm(a. a): Hak yol, doğru yol.

Sırça(f): Câm, billûr.

Sırdaş(a. t): Sırrı saklayan, sırrı bilen iki kişiden birisi.

Sıymak(t): Koymak, sıyrılmak.

Sızırmak(t): Sızdırmak, damlatıp tüketmek, eritmek.

Sızmak(t): Akmak, erimek.

Siccîn(a): Cehennemde kötü rûhların mekânı olan bir vadinin ismi. Sert, soğuk, şiddetli.

Sidretü’l-Münteha(a): Arş’ın sağ tarafında altıncı veya yedinci gökte bulunan ağaç. Yanında Cennet vardır ve Cennet’in nehirleri onun altından akar. Bu ağaca Tûbâ diyenler de olmuştur. İnananların ve şehitlerin mekânıdır. Bu ağacın ötesine hiçbir kul geçemez. Ötesi Allah’ın zat âlemidir. İnsan bilgisi, yani akıl Sidre’de biter. Tasavvufta cem’ makâmının karşılığıdır.

Silkinmek(t): Vücûdu sarsılmak, üstünü temizlemek vs.

Simsâr(a): Komisyoncu, alıp satmada aracılık eden.

Simurg(f): Yuvası Kâf dağında olduğu söylenen efsanevi kuş. Boynu uzun ve yüksekte uçtuğundan Araplar “Ankâ” derler. Bu kuş “Zümrüdüankâ” şeklinde de edebiyatımıza girmiştir. Otuz kuşun şekli onda birleştiği için Simurg dendiği, Attâr’ın “Mantıku’t-Tayr”ında söylenmektedir. Devlet kuşu denilen de budur. Yüce makâmları ve şekilllere tasarrufları yönüyle Simurg, mürşid-i kamile benzetilmiştir.

Sin: Mezâr.

Sîne(f): Göğüs, kalb.

Sinle: Mezarlık, mezâr taşı.

Sipâhî(f): Atlı asker.

Sir(f): Tok, doymuş.

Sitâre(f): Yıldız.

Sited/sıtad(f): Alış, satın alma.

Sivâ(a): Gayrı, başka, Allah’tan başka her şey.

Siyâset(a): Ceza vermek, asmak.

Sizmek(t): Sızmak, akmak.

Sofu(a): Sûfî’den bozulmuş bir kelime. Zâhit, dinî konuları kabuğundan değerlendiren, iç yüzüne inemeyen kişi.

Soğulmak(t): Suyu çekilme. Göz ferinin azalması. Solmak.

Sopa(t): Deynek.

Sorucu(t): Münkir Nekir.

Soy soylamak(t): Ululamak, soylu gösterme, tâzim, makâm ile manzûm ve secili destan söylemek.

Soya düşmek(t): Aslını bilmek, gerçeğine varmak.

Soya sayılmak(t): Soyuyla övünmek. Asil ve itibarlı olmak.

Soyakmak(t): Aslına dönmek.

Soylamak(t): Araştırmak, tahkik etmek.

Soymak(t): Hırsızlık yapmak, yağmalamak,

Söğmek(t): Lanetlemek, sövmek, küfür etmek.

Sösmek(t): Büyümek, uzamak, bitmek.

Söyleşicek(t): Söyleşince, karşılıklı konuşunca.

Söyünmek(t): Kendi kendisine sönmek, parlaklığı gitmek.

Suâl olmamak(a. t): Soru sorulmamak.

Subaşı(t): Komutan, subay, zabıta memuru.

Subh(a): Sabah.

Sûfî(a): Tasavvuf ehli. Zâhid. Metindeki çoğu beyitte dini kabuğundan anlayan softa anlamındadır.

Su’i(a): Kötü.

Sultân-ı vakt(a): Vaktin sultânı. Kutup. Kutbu’l-aktab.

Sun’(a): Yapma, yapış, amel, iş, kudret, yaratılış.

Sunmak: Uzatmak, saldırmak, hamle etmek.

Sûr(f): Düğün, ziyâfet.

Sûr(a): İsrafil adlı meleğin kıyâmet günü çalacağı boru.

Sûret bezemek(a. t.): Dış âlemle uğraşıp iç âlemi unutmak, şekilci davranmak. Varlığın hakîkatini düşünmemek.

Sûret(a): Şekil, yüz, resim, tarz, biçim.

Sûz(f): Yanıp yakılma.

Sübhân(a): Her türlü kusur, ayıp ve eksikten münezzeh. Allah.

Sücûd(a): Secdeye varmak.

Süçü(t): Şarap.

Süflî(a): Aşağıda bulunan, alçak, adî.

Süleymân(a): İsrailoğullarından Hz. Dâvûd’un oğlu. Hem peygamber hem hükümdârdır. Kuş dili bilir, varlıklarla konuşurdu. Hükümdarlığının kudreti ve tahtıyla meşhûrdur.

Sülûk(a): Bir yola girme. Tasavvufta manevî mertebe alma. Manevî yolculuk.

Sünnet(a): Hz. Peygamber’in sözleri, yaptığı ve yapılmasını tavsiye ettiği hususlar.

Sünnî(a): Hz. Peygamber’in izinden giden. Ehl-i sünnet ve’l cemâatten olan.

Sünük(t): Kemik.

Sürmek(t): Çıkarmak.

Sürükmek(t): Uzaklaştırmak, sürmek.

Sürülmek(t): Devam etmek, sürülüp gitmek.

Süzülmek(t): Gözleri süzülmek, kaymak, “gözleri süzülmek”.

-Ş-

Şâd(f): Sevinçli.

Şâdî(f): Gönlü ferah olan, sevinçli.

Şâdılık(f.t): Memnunluk, sevinç içinde olmak, gönül ferahlığı.

Şâh/şeh(f): Pâdişâh, sultân, mecâzen can, rûh, Allah mânâsında. Yûnus bir mısrada şöyle diyor: “Eğer seversen Allah’ı hoş nidâ eyle ol Şâh’ı.”

Şakımak(t): Nağmeli bir şekilde ötmek, güzel ve nağmeli konuşmak.

Şâkir(a): Şükreden.

Şam: Suriye’de bir şehir adı. Suriye’nin tamamı için de kullanılır.

Şâr(f): Şehir. Mecâzen gönül.

Şarâb(a): Şarap, içki, mecâzen aşk ve irfânî bilgi.

Şarâben tahûr(a): Tertemiz içecekler (İnsan/21).

Şaşmak(t): Şaşırmak, bozulmak, yanlış yola gitmek.

Şâyed(f): Ola ki, meğer ki, belki.

Şebih(a): Benzeyen, benzeme.

Şecer(a): Ağaç.

Şeddâd(a): Yemen’de yaptırdığı büyük binalarla ve “İrem Bağı” ile şöhret kazanmış, Tanrılık davasına kalkıştığı için Allah’ın gazabına uğramış bir hükümdâr. Ad oğlu.

Şefâat(a): İnsanın affedilmesi konusunda vesile olmak. Şefâat etmek. Manevî yardım. Niyâz. İstirhâm.

Şefi’(a): Şefâat eden. Şefâatçi.

Şefkat(a): Sevecenlik, acıma ve sevgi duygusu.

Şehd(f): Bal.

Şehîd(a): Allah yolunda cânını veren. Tasavvufta, Hakk’ı müşâhede eden kişi.

Şehriyâri(f): Hükümdâr, şâh, pâdişâh, sevilen.

Şehvet(a): Nefsin şiddetli arzuları, cinsî istek.

Şek(a): Şüphe.

Şekâvet(a): Şüpheler.

Şekeristân(f): Şeker kamışı tarlası. Metinde sözün kaynağı.

Şekk(a): Şüphe, tereddüt, zan.

Şekûr(a): Şükürleri kabul eden Allah, çok şükreden. Hz. Muhammed’in sıfatlarındandır.

Şem’(a): Mum.

Şems(a): Güneş.

Şer(a): Kötülük, fenalık, yaramaz haraketlerde bulunmak.

Şerh(a): Yarmak, açıklamak.

Şerîat(a): Doğru yol. Hak yolu. Allah’ın emirleri. Din kuralları. Büyük ve geniş cadde. Nur, aydınlık, ışık. Kur’ân-ı Kerîm ve Hazret-i Peygamber’in târif ettiği ve bildirdiği gerçek yol. Allah (c.c.) tarafından Peygamber Aleyhisselâm vâsıtasiyle vaz’ ve tebliğ olunan hükümleri kapsayan ilâhî kanunların tamamı.

Şerîat oğlanları(a. t.): Medrese öğrencileri.

Şerîat(a): Doğru yol,

Şerîk(a): Ortak.

Şeş(f): Altı.

Şeş cihet(f. a) Altı yön.

Şeş olmak(t): Tesadüf olmak.

Şeşirgil(t): Gider, yok et, temizle.

Şeşirmek(t): Çözmek, bağını koparmak, başlamak.

Şeşmek(t): Çözmek, ayrılmak, başını koparmak.

Şeşte/şeştâ(f): Altı telli tanbur.

Şevk(a): Hararet, istek, arzû, coşku.

Şey’lillâh(a): Allah için.

Şey’ullâh(a): Allah için bir şey istemek.

Şeyâtîn(a): Şeytânlar.

Şeybet(a): Saç sakal ağarması, kocamak, ihtiyarlık.

Şeydâ: Çılgın, dîvâne.

Şey’en-lillâh(a): Allah için bir şey, dervîşlerin ve dilencilerin bir şey isteyecekleri vakit söyledikleri söz.

Şeyh(a): İhtiyar, pir, tasavvufta mürşid.

Şikâr(f): Av.

Şîrîn(f): Tatlı. Ferhat’ın sevgilisinin ismi. Şîrîn hûylu: Güzel huylu, sevilen. Kâmil insan. Hz. Muhammed.

Şirk(a): Ortak koşmak.

Şit: Âdem Peygamber’in oğullarından olup dokumacıların piri sayılır.

Şîve(f): Nâz, edâ, cilve, işve.

Şol dem(t): O zamân.

Şol(t): Şu.

Şolok dem(t): O zamân.

Şular(t): Şunlar.

Şûr etmek(f): Gürültü etmek, karıştırmak, karışıklık çıkarmak.

Şûrîde(f): Âşık, perişan, tutkun.

Şükrâne(a): Şükran alâmeti, nişanesi, muştuluk.

Şümâr(f): Sayı, adet, hesap, sevgi, sayan.

-T-

Ta’n(a): Kötülemek. Birisinin ayıp ve kusurlarını beyan etmek, arkadan konuşmak.

Taalluk(a): Alâkası olmak. Bir şeyin başka bir şeye bağlı olması. Ait olma.

Taallukdan üzüşmek(a.t.): Alâkalardan kopmak, dünya sevgisinden kurtulmak.

Tâat(a): Allah’ın emirlerini yerine getirme, itaat etme, ibâdet etme.

Tabâkât(a): Katlar, bölümler.

Tabıl-baz(f): Doğan davulu demektir. Tabılbaz büyücek bir bakıra deri gerilerek yapılan nakkareden ibaret olup, atın eğerine bağlanır ve vurma aleti olan turra vurulmak sureti ile çalınır. Savaşlarda ve sürek avlarında kullanılır.

Tâbir(a): Yorum. Mânâsı olan söz.

Tâc(f): Başlık, maddî ve manevî bir makâm işareti. Tasavvufta marifet sahibi olmaktan kinaye bir işaret.

Tâcir(a): Ticaretle uğraşan.

Taht(a): Yer.

Tahte’s-serâ(a): Yerin altı. Toprak altı.

Tahtı ağmak: Makâmı yükselmek.

Taht-ı Süleymân: Süleyman Peygamber’in rüzgârla hareket eden tahtı.

Tahûr(a): Temiz, çok temiz.

Tak kılmak(t): Özürlü, kusurlu bulmak.

Tâkat(a): Güç.

Takâzâ(a): İhtiyaç, gerekli olma. Lüzum, icap etme.

Takma(t): Koymak, yapıştırmak.

Takrîr(a): İyi ifâdet etmek, kararlaştırmak.

Taksîrlik(a): Bir şeyi yapmaya kudreti varken çekinip yapmamak.

Takye(a): Genellikle ibâdet sırasında kullanılan ince kumaştan veya yünden örülmüş başlık.

Talbınmak(t): Sıçramak, çırpınmak.

Tâli’(a): Baht, talih, doğan, şans.

Tâlib(a): Talep eden. İsteyen.

Tama’(a): Aç gözlülük.

Tama’dâr(a. f): Açgözlü.

Tammak(t): Damlamak.

Tamu(t): Cehennem.

Ta’n etmek(a. t): Kınamak, yermek.

Tan(t): Sabah vakti. Güneş doğmadan önceki zamân. Tanla, tan vakti, sabahleyin.

Ta’na vurmak(a.t): Ta’na urmak, arkadan söz etmek, dedi kodusunu yapmak, küfretmek.

Tana kalmak(t): Şaşmak, şaşırmak, hayret etmek.

Tanık(t): Şâhid, Münkir-Nekir.

Tanışık(t): İstişare, danışma, karşılıklı konuşma, birbirini tanıyan, ülfet, ünsiyet.

Tanla/tanlacak(t): Sabahleyin. Seher vakti.

Tanlacak(t): Sabahleyin erken, şafakla beraber.

Tanlamak(t): Şaşırmak, hayrette kalmak.

Tanmak/tınmak(t): Takmak, tanımak, ses vermek.

Tanrı Arslanı(t): Hz. Ali’nin lakaplarından, sıfatlarından birisi.

Tanrı hâsı: Mürşid, ideal insan. İnsan-ı kamil.

Tanşık(t): Tanışık, bildik, dost.

Tap bak(t): İyi bak, yeterli bak, iyice bak.

Tap dur(t): Yeterlidir, kafidir.

Tap uzat(t): Kısa söyle; kısa kes, az söyle. Kafi derecede uzat.

Tapdır(t): 1. Yetişir, kâfidir. Doğrudur. Eşittir.

Tapduk/Tapduk Emre: Yûnus Emre’nin şeyhi. Barak Baba veya Hacı Bektaş-ı Veli’nin halifesi.

Tapmak(t): İtaat etmek, bağlanmak, bulmak. Tabi olmak, boyun eğmek.

Tapşırmak(t): Emânet etmek, teslim etmek.

Tapu(t): Huzûr, makâm, nezd.

Tapu kılmak(t): Hizmet etmek. ululanmak.

Tapulu(t): Tâzim ve hürmet içinde huzûrda emre âmede duran kişi.

Tapuya gelmek(t): Huzûra gelmek.

Tarâb(a): Sevinç, coşku.

Tarâş olmak(f. t): Mağlûp olmak, mûti olmak, alt üst olmak.

Tartınmadan(t): çekinmeden.

Tartmak(t): Çekmek.

Târumâr(f): Darmadağınık.

Taş(t): Dış, görünen kısım, zahir.

Taş atmak(t): Birinin arkasından çekiştirmek.

Taşkın(t) Irmak.

Taşra(t): Dışarı.

Tatar: XIII. asır başlarında Anadolu’yu istila eden Moğollar. Yûnus Emre, Anadolu’ya dışarıdan gelerek Müslüman Türklerin üzerine çullanan söz konusu moğolları nefs-i emmârenin hayvanî özellikleri için bir benzetme unsuru olarak ele alır. Buradaki “Tatar” kavramını Kırım ve Kazan Tatarları (Türkleri) ile karıştırmamak gerekir.

Tâvus-ı dünyâ: Cebrail (a.s.). Hz. Peygamber’i Mi‘râc’a davet etmeye geldiğinde murassa kanatlarını cennet cevherleriyle tezyin ettiği için, tâvus-ı cennet, tâvus-ı cinân, tâvûs-ı rûh, tâvûsı kudsî ve tâvûs-ı sidre vs. diye de isimlendirilmiştir.

Teberrük(a): Uğur sayma, mübârek sayma.

Tecellî(a): Görünme, belirme, Allah’ın sır ve kudretinin âşıka eşya âleminden bir anlık görünmesi.

Tedbîr(a): Bir şeyi temin edecek veya def edecek yol. Cenâb-ı Hakk’ın hakîm isminin mânâsına uygun hereket etmek.

Tefekkür(a): Fikretme, düşünme.

Teferrüc(a): Ferahlama. Gezip dolaşma.

Teferrücgâh(a. f): Gezinti yeri.

Tehî(f): Boş.

Tek(t): Gibi, bir.

Tekebbür(a): Kibirlenme, böbürlenme.

Tekellüf(a): Zahmetli, külfetli, zor.

Tekye(f): Dervîşlerin zikir veya ibâdet için toplandıkları mekân. Mecâzen, mürşid-i kâmilin gönlü.

Teleme(t): Maya ile kestirilmiş süt. Mecâzen, beyazlık ve saflık

Temannâ(a): Dilek, istek.

Temâşâ(f): Bakma, seyretme.

Temsîl(a): Bir şeyi bir şeye benzetmek için baş vurulan yol, söz. Benzetmek, temsil etmek.

Teneşir(f): Ölülerin yıkandığı tahtadan yapılan dört ayaklı masa.

Teng(f): Dar.

Ter(f): Yeni, taze.

Terah(a): Gam, gussa, kader, tasa, üzüntü.

Terâzû(a): Terazi. Tartı, mizan, itidal (a. Rızâ kelimesinden).

Terbiyet(a): Eğitim.

Tercümân(a): Birisinin veya bir şeyin maksadını anlatmaya, bir şeyi tasvir ve ifadeye vâsıta olan. Dil. Metinde Cebrâil.

Terk vurmak(a.t): Terk etmek, bırakmak, vazgeçmek.

Terk(t): Bırakmak, vazgeçmek.

Terk-i dünyâ: Dünya nimetlerini Allah için bırakmak.

Tersa(f): Hırıstiyan.

Tertîb(a): Tanzîm, dizme, düzene koyma. Metinde “namaz” mânâsına da kullanılır.

Tesbîh okumak(a. t): Subhanallah demek, Allah’ı şanına lâyık olarak zikretmek, anmak. Kesrette vahdet hâl ve şuuruyla yaşamak.

Teslîm olmak(a. t): Bağlanmak.

Teslîmlik: Bağlılık.

Teşbîh etmek(a. t.): Benzetmek.

Teşvîş(a): Kargaşalık, karışıklık. Metinde gönül bulanıklığı.

Tetik(t): İş, hareket, “dilin tetiği bozulmak”.

Tevâzu(a): Alçak gönüllülük, mütevazılık.

Teveccüh(a): Yönelme, bir tarafa çevrilme, dönme. Alaka gösterme.

Tevekkül(a): İşi Allah’a havâle etmek. Kadere razı olmak.

Tevfîk(a): Yardım, Allah’ın kişiye yardımı. Manevî yardım.

Tevrât: Dört semâvî kitaptan Mûsâ (a.s.) indirilen kitap. Tasavvufta tenzih ve sıfatlar tevhîdi mukâbili makâm.

Tıfl(a): Çocuk.

Tıfl-ı nev-reste(a. f): Yeni yetme çocuk.

Tılsım(f): Gizli şey, fevkalade tesiri olan şey. Define bulmaya engel olan mevhûm şey.

Tınmak(t): Ses çıkarmak, söz söylemek.

Tîmâr(f): Tedâvi.

Tiryâk(a): Panzehir.

Tîz(f): Acele, çabuk, hızlı.

Tîz Pâzâr(f): Alış verişin sabah erken başlayıp kısa bir zamanda bittiği pazar.

Tîz(f): Çabuk, acele.

Toprak olmak(t. d): Yok olmak, alçakgönüllü olmak.

Tortsuz(t): Tortusuz, birikintisiz, çöküntüsüz.

Tosbağa(t): Kaplumbağa.

Toy(t): Şenlik, düğün ziyafet.

Toylamak(t): Ziyafet çekmek, yedirip içirmek.

Tûbâ(a): Cennette bulunan kökü gökte, dalları yerde bir ağaç. Berrak ve saf. Saadet. Hoşluk. Mecâzen varlığı bir bütün olarak kuşatan insan-ı kâmil.

Tûfân: Çok şiddetli ve her tarafı kaplayan su. Nuh Peygamber’in kavmine uygulanan manevî ceza, büyük su baskını. Bu tufanda Nûh’un gemisine binmeyen bütün canlılar helâk olmuştur.

Tûl-ı emel(a): Hırs, tamah, tükenmez arzû. Olmayacak dilek. İnsanın gönlündeki bitip tükenmeyen istekler.

Tûr(a): Tûr-ı Sînâ. Hz. Mûsâ’nın ilâhî tecellîye mazhar olduğu dağ. Edebiyatımızda Tûr, duruma göre bazen gönül, çoğu zamân ise beden için kullanılmıştır.

Turu turağı olmamak(t): Bir yerde duramamak, gönlü daralmak.

Turvanda: Turfanda, yeni, nevzuhûr.

Tuş eylemek(t): Rast getirmek, yönelmek, karşı karşıya getirmek, nail etmek, müptela kılmak. Uğratmak.

Tuş(t): Denk, benzer, eş.

Tuş(t): Taraf, yön, cihet, rast gelme, karşısına durmak.

Tuşa durmak(t): Tarafına durmak. O yöne yönelmek, karşısına durmak.

Tuşmak(t): Rastgelmek, benzerini görmek.

Tutmak/dutmak(t): Farz etmek. Kabul etmek, elde bulundurmak.

Tutmak(t): Yakalamak.

Tutsak(t): Esir.

Tutulmak(t): Zaptedilmek, mahkûm etmek, alıkonmak.

Tutuşmak(t): Alev almak, tutuşmak.

Türâb(a): Toprak.

Türlü(t): Çeşit.

Tütmek(t): Dumanı çıkmak, yanmak.

Tütün(t): Duman.

-U-

U: Ve.

Uban /üben(t): Zarf fiil. -Up’tan genişletilmiş bir ek. “Ağlayuban: Ağlayıp, gibi.

Ubûdiyyet(a): Bendelik, kulluk, kölelik.

Uç(t): Son, nihâyet. Kenar, sınır.

Uçmak /Uçmağ(t): Cennet.

Uçuban(t): Uçarak.

Uçuk(t): Belirti, kabarcık, uçuk, iz, nesne.

Uçunmak(t): Korkudan benzi sararmak, rengi gitmek.

Ud /ut(a): Utanma, hayâ, şeref.

Uğrayısar(t): Uğrar, rastlar. Yolu düşmek.

Uğru(t): Hırsız.

Uğrulamak(t): Çalmak, hırsızlık yapmak.

Uğruluk(t): Hırsızlık.

Ulak(t): Postacı, haberci, parça.

Ulanmak(t): Yıpranmak, eskimek.

Ulaşık(t): Kavuşmuş, vuslat etmiş, ulaşmış.

Ulu-kiçi(t): Büyük küçük.

Ulûm(a): İlimler.

Ulvî(a): Yüce, yüksek.

Ummak(t): Beklemek, ümid etmek. Temennî.

Ummân(a): Büyük deniz.

Umu: Ümit, emel, arzû.

Urgan(t): Halat, kalın ip.

Urmak(t): Çalmak, dikmek, üflemek.

Urulmak(t): Çalınmak, dikilmek, üflenmek.

Urum: Anadolu.

Uruşkan(t): Dövüşken, kavgacı kişi.

Uryân(a): Çıplak.

Us(t): Akıl.

Usan tutmak(t): Gâfil olmak, ihmâlkâr, gevşek davranmak.

Usan(t): Gâfil, ihmalkâr, ihtiyatsız. Gevşek.

Usanmak(t): Bıkmak.

Uslu(t): Akıllı.

Ussu aldırmak(t): Delirmek, çıldırmak. Aklını aldırmak

Usûl(a): Ana, baba, ced. Asıllar, kökler, temeller.

Usûl-i dîn: Dinin temelleri, asılları, ilm-i kelâm.

Uş(t): İşte.

Uşanmak(t): Parçalanmak, toz haline gelmek. Ufalanmak.

Uşatmak(t): Parçalamak, kırıp dökülmek.

Uşda(t): İşte.

Utlu(t): Utangaç, utanır, edepli, hayalı.

Uya: Ahmak, akılsız, her şeye, her söze uyan, tembel.

Uyağan(t): Uyanan.

Uyak(t): Metinde, “uymuş, benzemiş” anlamında.

Uyakmak(t): Gurup etmek, batmak.

Uyanık(t): Agâh, ârif.

Uyanmak(t): Işık parlama, yanmak, gafletten uyanmak.

Uyhu(t): Uyku, gaflet.

Uymak(t): Karar etmek, benzemek, katılmak.

Uz gelmek(t): Münasip, uygun gelmek.

Uzlet(a): Bir yana çekilip yalnız yaşama. Allah’tan başka herşeyden tecrid olunarak yaşama.

-Ü-

Üçler(t): Gayb erenlerinden ilk üç kişi. Kutbü’l-aktâb, kutbü’l-irşâd, kutbü’l-ârif.

Üleşmek(t): Paylaşmak, bölüşmek.

Ümîd(f): Ümit, umut.

Ümmet(a): Bir peygambere inanan topluluk.

Ümmî(a): Anasından doğduğu gibi kalıp, okuma öğrenmeyen. Ümm, Arap dilinde “ana”; ümmî ise anaya ait demektir. Sûfîlere göre vücût tektir. Cenâb-ı Hak kendi varlığından bir nûr yaratmış ve buna Nûr-ı Muhammedî denmiştir. Varlığın ve özellikle insanın hakîkati olan dört unsurun aslı bu nûrdur. Cenâb-ı Hakk’ın sıfatlardaki ilk zuhûru hava, ateş, su ve nihâyet topraktan olmuştur. İnsânın hakîkati, bu toprakta gizlidir. Onun içindir ki, toprak her şeyin anasıdır. Toprağın hakîkati, tevhit tamamlandığında anlaşılır. Ümmî bu manâda Nûr-ı Muhammedîye mensup kişi demektir. Hz. Peygamber bizatihî ilk nuru temsil ettiği için ümmîdir. Tasavvufî eğitimde kitabî eğitiminin manen bir kıymeti yoktur. Bazen perde bilge olabilir.

Ümrân: Hz. Mûsâ’nın babasının ismi.

Ün(t): Nidâ, ses.

Ürmek(t): Üflemek. Sûru üflemek.

Üricek(t): Üfleyince.

Üstâd(f): Ehil, usta. Mürşid.

Üstün(t): Yüce, büyük, yukarıki.

Üşde(t): İşte. Bk. Uş, uşda.

Üşenmek(t): Çekinmek, tedirgin olmak, rahatı kaçmak.

Üşmek(t): Toplanmak, yığılmak, üşüşmek. Üşdü, toplandı.

Üşürmek(t): Katmak, derleyip toplayıp katmak.

Ütmek(t): Kazanmak, yenmek.

Üveys: Veyse’l-Karanî. İslâmiyetin doğuş döneminde Yemen’de dünyaya gelmiş, kendini zühd hayâtına adamış bir şahsiyettir. Hz. Muhammed’i sağlığında görmek istemesine rağmen ziyaretine gittiğinde görüşememiş, ancak Hz. Ömer devrinde Medine’ye gelme imkanı bulabilmiş, buradan da Kufe’ye geçmiştir. Anadolu’nun muhtelif yerlerinde de makâmları bulunan Veysel Karanî, gönül yoluyla eğitilmiş bir kişidir. Bu sebeple kendisi gibi gönül yoluyla eğitilen kişilerin kutbu kabul edilir. Bu gibi erenlere “Üveysî” veya “Üveysî meşrep” denilmektedir. Üveys’in vefât tarihi kesin olarak belli değildir.

Üzmek(t): Koparmak, ayırmak, kesmek.

Üzmek(t): Tasalandırmak, ayırmak.

Üzülmek(t): Kopmak, kesilmek, sökülmek, dağılmak.

Üzüşmek(t): Kesişmek, koparılmak.

-V-

Vâcib(a): Lüzûmlu, mecbûrî olan, yerine getirilmesi zarurî Allah’ın emirleri.

Vâde(a): Belirtilen zamân, ecel, ecelin takdir ettiği zamân.

Vahdet(a): Birlik.

Vâhid(a): Bir olan. Tek olan.

Vâlih(a): Şaşa kalmış, hayrân.

Varak(a): Tek yaprak halindeki kâğıt. Nebât yaprağı. Kitap yaprağı.

Varıcağaz(t): Varınca.

Varlık evi(t): Eşya âlemi. Çokluk.

Vasf etmek(a. t): Anlatmak, tarif etmek, övmek.

Vasf-ı hâl(a. f): Hâlin dile getirilmesi, çeşitli hâller, insânın manevî durumunun değişmesi.

Vâsıl(a): Ulaşan, erişen, kavuşan.

Vasl(a): Kavuşma, ulaşma.

Vâye(f): Nasip, kısmet, fayda, kazanç.

Vebâl(a): Günah, şiddet, ağırlık.

Vech(a): Yüz.

Vefâ(f): Sözünde durma.

Vefâdâr(): Vefâlı, sözünde duran.

Velî(a): Ermiş, seven, dost, sahip.

Velî(f): Amma, fakat, lâkin, velâkin.

Verd(a): Gül.

Vergi(t): Bağış, lütuf.

Veribidi(t): Vermişti.

Veribimek(t): Vermek, yollamak, göndermek.

Veribiyen(t): Vererek.

Veyil(a): Yazık, vay haline, felaket, hüsran. Cehennem’de bir çukur ismidir.

Vi’a(a): Kap. İçine bir şey konulan zarf.

Vilâyet(a): Bir şeyi kudretle elde etme, dostluk, muhabbet, yakınlık, velîlik derecesi.

Vîrân(f): Yıkık, harap.

Vîrâne(f): Mecâzen Her türlü belâ ile sınanmış insan.

Vird(a): Her gün okunan duâ.

Virgil(t): Ver.

Visâl(a): Kavuşma, ulaşma, birleşme.

-Y-

Yaban(t): Metinde dağlık, kırlık arazide yaşayan domuz ve kurt gibi vahşîler.

Yaban(t): Dışarı, kır, şehir dışı. Hak’tan uzak.

Yaban cânâvârı: Domuz, kurt vs. Nefs-i emmâre sahipleri.

Yaban gözü(t): Zâhirî göz. Hakk’ı idrâk edemeyen ve göremeyen göz.

Yâd(f): Hatırlamak.

Yad(t): Yabancı, tanıdık olmayan, garip.

Yadlık: Yabancılık.

Yağmâ(t): Yağmalamak, insanlara saldırarak canlarını ve mallarını alıp perişan etmek.

Yakasını almak(t): Şiddetle kendisine doğru çekmek.

Yakasız gömlek(t): Kefen.

Yakîn(a): Şüphesiz, gerçek şekilde bilme. Sağlam ve kati bilme.

Ya‘kûb(a): İsrailoğullarından Yusuf Peygamber’in babası olan peygamber.

Yâkût(a): Çeşitli renkleri olan kıymetli bir süs taşı.

Yalap yalap(t): Parıl parıl. Işık saçarak.

Yalı(t): Ateş. Yakıcı, yakan.

Yalın(t): Çıplak.

Yalıncak(t): Yalın bir şekilde, çıplak.

Yalınız(t): Yalnız, tek başına, ferdî.

Yana(t): Taraf. Metinde “yanak” anlamında.

Yankı(t): Akis, yankı, aksisedâ. Kaya yankısı.

Yanuban(t): Yanarak.

Yap(t): Artık şeyler, yabancı maddeler, yükler.

Yapalak(t): Tüylü.

Yapmak(t): Kapamak, örtmek.

Yâr(f): Sevgili, dost.

Yar(t): Yardımcı.

Yar(t): Yarılmış yer, suyun açtığı uçurum.

Yaramak(t): Uygun düşmek, yaramak, mümkün olmak, elverişli, uğurlu, Hak kazanmak.

Yaramaz(t): Günâh, yararsız, kötü şey. zararlı.

Yârân(f): Dostlar, sevgililer.

Yaraşık(t): Lâyık, uyun.

Yâren(f): Arkadaş, dost.

Yargı(t): Hüküm, muhakeme.

Yarı kılmak(t): Yardım etmek.

Yarın(t): Mahşer günü.

Yarınki gün(t): Mahşer günü, âhiret.

Yarlıgamak(t): Bağışlamak.

Yâ-sin(a): Kur’ân-ı Kerîm’de bir sûrenin ismi. Sûrenin birinci âyeti müteşabihtendir. Mutasavvıflara göre “insân-ı kâmile” veyahut “Hz. Muhammed’e” hitap eden bir cümledir. “Ey Muhammed” gibi.

Yastamak(t): Yaslanmak, dayanmak.

Yaşıl(t): Yeşil. “Yaş”tan.

Yaşın yaşın(t): Gizli, gizli.

Yat(t): Usûl, yol, hazırlık, tedbir.

Yatlı hâl: Kötü hâl.

Yatlı söz(t): Asılsız yabancı söz.

Yatlı(t): Kötü, fenâ.

Yatur(t): Yatar.

Yavaş olmak(t): Yumuşak huylu, mütehammil.

Yavlak(t): Pek çok, gâyet.

Yavu kılmak(t): Kaybetmek, ortadan kaldırmak.

Yavu varmak(t): Kaybolmak.

Yavunmak(t): Kaybolmak, yitmek.

Yavuz(t): Kötü, fena, yaman, kara yağız.

Yay sımak(t): Yay kırmak.

Yay(t): Yaz mevsimi.

Yayınmak(t): Koyun, inek ve kuş gibi hayvanların yiyecek bulmak için gezinmesi.

Yaylamak(t): Yaylaya çıkmak. yazı yaylada geçirmek.

Yazı(t): Yaban, kır, ova.

Yazık(t): Günah, suç.

Yazlamak(t): Yazı yaylada geçirmek.

Yedi evren(t): Yedi iklim. Mecâzen yedi gök.

Yedi mushaf: Kur’ân’ın yedi Arap lehçesine göre okunuşu. Kıraat-ı Seb’a. Mânâsı değişmemek üzere Kur’ân’ın Kureyş, Huzeyl, Havazin, Kinane, Sakif, Temin ve Yemen ehlince okunuşu.

Yedilmek(t): Çekilmek, yedekte götürülmek.

Yeğ/Yiğ(t): Yeğ, üstün.

Yeğrek/Yiğrek(t): Daha iyi, daha üstün.

Yeğlemek(t): Üstün tutmak, tercih etmek.

Yel(t): Yel, rüzgar.

Yelmek(t): Koşmak, bir şeye değer verip ardından gitmek.

Yelmek(t): Koşmak.

Yeltemek(t): istek uyandırmak. Meylettirmek. Heveslendirmek.

Yemiş(t): Meyve, yemiş.

Yen(t): Elbisenin ucu, yeni.

Yeni bahâr(t. f): İlkbahar.

Yeni yaz(t): İlkbahar.

Yenile(t): Yenice, kısa bir zaman önce. Yine, gene, henüz, şimdi.

Yensiz gömlek(t): Kefen. Kolsuz gömlek.

Yer(t): Yer, yeryüzü.

Yerak/yerağ(t): Azık, yol hazırlığı, levazımat. Metinde abdest, namaz, zikrullah gibi ibâdetler.

Yerinden durmak(t): Kalkmak.

Yerinden ırmak: Yerinden oynatmak, kıpırdatmak.

Yerini kalmak(t): Kederlenmek, tasalanmak, üzülmek.

Yerinmek(t): Kederlenmek, üzülmek, tasalanmak, mahzun olmak.

Yermek(t): zemmetmek, Yermek, kötülemek.

Yeşil don giymek(t.): İlâhî hayât ile dirilmek.

Yetîm(a): Tek, kimsesiz, yalnız. Babasız kalmış, babası ve annesi ölmüş, Mecâzen Hz. Peygamber.

Yetirmek(t): Ulaştırmak, eriştirmek, yetiştirmek.

Yetmek(t): Ulaşmak.

Yezdân(f): Cenâb-ı Hak.

Yığmak(t): Üst üste toplamak.

Yıl çevrilmek(t): Bir yıl bitmek.

Yıylamak(t): Koklamak.

Yeğ(t): Yeğ, üstün.

Yiğirmi(t): Yirmi.

Yiğlemek(t): Üstün tutmak.

Yiğrek(t): Daha iyi, müreccâh, üstün.

Yiltmek(t): Sevketmek, yönlendirmek. Teşvik, iletmek.

Yitmek(t): Kafi gelmek.

Yitmiş iki millet(t): Mecâzen varlıkların tümü.

Yok yere(t): Boşuna.

Yoksulca(t): Yoksul gibi

Yol çekmek(t): Yola gitmek, yolda yürümek.

Yol eri(t): Dervîş.

Yol eyitmek(t): Yol tarif etmek.

Yol eylemek(t): Yol açmak.

Yol gözetmez(t): Usûle uymak. Büyüklerin sözlerine uyarak manevî yolda dikkatli bir şekilde ilerlemek.

Yoldan ırmak(t): Yoldan uzaklaşmak.

Yoldaş(t): Yol arkadaşı.

Yolmak(t): Dağıtmak.

Yonmak: Yontmak.

Yormak(t): Tâbir etmek.

Yort savul(t): Koş, kaç, uzaklaş. Yolun ortasından çekil.

Yort: Hüküm, nüfuz.

Yortmak(t): Hızlı koşmak, devamlı yol yürümek.

Yorulmak(t): Çözülmek.

Yorutmak(t): Yürütmek.

Yoyulmak(t): Eski hâline dönmek, geri gelmek, bozulmak.

Yufka(t): İnce, nazik.

Yukarı iller(t): Azerbeycan ve İran için söylenir.

Yumak(t): Yıkamak. Çekmek. “El çekmek”.

Yummak(t): Kapatmak.

Yumşak(t): Yumuşak.

Yumşanmak(t): Yumşamak.

Yumuş oğlanı(t): Hizmetkâr. Erkek hizmetçi, Hizmet eden genç çocuk.

Yumuş(t): Hizmet.

Yumuşa gelmek(t): Hizmet etmek.

Yunmak(t): Yıkanmak.

Yurtlu(t): Vatanı olan, meskenli, oturacak yeri olan.

Yûsuf(a): Yâkûb Peygamber’in oğlu olup güzelliği ile tanınmıştır. Ulul-azîm bir peygamber olan Yûsuf (a.s.) ve Zeliha’nın kıssası, Kur’ân’daki en güzel hikâyelerden birisidir.

Yutmak(t): Hazmetmek, içinde bırakmak.

Yuva kuşu(t): Avını ayağına bekleyen baykuş gibi hazırcı kuşlar. Mecâzen manevî ilimlerin uğruları.

Yuyuban(t): Yıkayarak.

Yürümek(t): Hareket etmek, gezmek, dolaşmak.

Yüz tutmak(t): Yönelmek.

Yüz yere vurmak(t. d.): Alçak gönüllü olmak.

Yüzgeçlik(t): Denize dalışlar yapmak, dalgıç olmak.

Yüzü toprak olmak(t): Alçak gönüllü olmak, yok olmak, yokluğa ulaşmak.

-Z-

Zâğ(a): Karga ve kuzgun cinsi.

Zâhid(a): Sofu. Kendini sadece ibâdete veren.

Zâhir(a): Görünen, açık, belli, meydanda. Esmaü’l-Hüsna’dan Zâhir Allah.

Zahm(a): Yara.

Zaîf(a): Zayıf, kuvvetsiz.

Zâkir(a): Zikreden.

Zâlim(a): Zulmeden, güç kullanan.

Zâr(f): Ağlayış, inleme.

Zârılık(f): Ağlayış, inleyiş.

Zâri kılmak(): Ağlamak, sızlamak, inlemek.

Zât(a): Kendi, her şeyden münezzeh olan Allah. Asıl, esas, öz, hakîkat. Nefs.

Zavada/zevade(a): Yiyecek, azık.

Zavye/Zaviye(a): Zaviye. Tekke.

Zebâne(f): Ateş yalımı, kıvılcım.

Zebânî(a): Günâhkârları Cehenneme atmaya vazifeli melek.

Zeber(f): Üst.

Zebûn(f): Zayıf, güçsüz, âciz.

Zebûr(a): Hz. Dâvûd’a inen ilâhî kitap. Tasavvufta fiiller tevhîdi.

Zehr-i kâtil: Öldürücü zehir, içki.

Zehr-i mâr(f): Yılan zehiri.

Zekeriyâ(a): Kur’an’da ismi geçen peygamberlerdendir. Kavminden kaçarken bir ağaç kovuğunda yakalanarak testereyle biçilmek suretiyle öldürülmüştür.

Zelîl(a): Hor, alçak, hakîr.

Zemheri(a): Karakış dönemi. Aralık-Ocak arası.

Zemzeme(a): Ezgili, nağmeli ses.

Zenbîl(a): Sazlıktan yapılan sele, sepet cinsi ağzı geniş şeyler.

Zenbûr(a): Zünbûr’dan. Arı. Zenbûrvâr: Arı gibi.

Zer(f): Altın.

Zerk(a):Aldatmak, hile, riyâ.

Zerrâk(a): İki yüzlü.

Zerre(a): Çok küçük parça, atom.

Zevâl(a): Sona erme.

Zevâl suyunu içmek(t): Yok olmak.

Zevâl(a): Son.

Zeyn(a): Ziynet, süs.

Zift(f): Katran ve diğer organik maddelerin damıtılmasından elde edilen, kolay kırılan, az ısı ile eriyen, katı nesne.

Zihî(f): Ne hoş ne kadar güzel, ne iyi.

Zihn(a): Hafıza, anlama yeteneği.

Zinde: Canlı, kuvvetli. Hayâtta.

Zinhâr(f): Sakın, katiyyen, aman, asla.

Zîr(f): Alt, aşağı.

Zireklenmek: Anlayışlı davranmak. Akıllı hareket etmek.

Zir’elinde: Zira elinde.

Ziyâ(a): Işık, nûr.

Ziyân etmek(a. t): Telef etmek, yitirmek. Zarar etmek.

Zuhûr(a): Ortaya çıkma.

Zulmet(a): Karanlık.

Zühd(a): Kendisini ibâdete vermek, dünyevî şeylerden uzaklaşmak.

Zühre(a): Çoban yıldızı. Yedi gezegenden birisi. Parlaklığı ile meşhûr olan bu yıldız, üçüncü kattadır. Edebiyatta bir adı da Nâhîd’dir. Aşk, mûsıkî ve ilâhî makâmındadır. Yıldız ilmine göre tabiati itidâl üzere soğuk ve rutubetlidir. Ayş u işret, fikir ve rikkat, teganni ve cimâ, hüsn-i hulk özelliklerindendir. Yeşil renk bu yıldıza mensuptur. Şark efsanesine göre Hârût ve Mârût’u baştan çıkaran ve sonra yıldız olan fettân kadın Zühre’dir. Bu sebeple Hârût ve Mârût adlı iki kötülük meleğiyle birlikte anılır.

Zü’l-Celâl(a): Celâl sahibi Allah.

Züleyhâ: Mısır Azîz’inin karısı. Yûsuf Peygamber’e âşık olup ondan murat almak istemiş fakat halkın dedi-kodusu neticesinde Hz. Yûsuf Aziz tarafından zindana atılmıştı.

Zülf(a): Uzun saç.

Zünnâr(a): Hristiyan rahiplerinin veya puta tapanların, papazların bellerine bağladıkları örme kuşak.

KAYNAKÇA

KAYNAKLAR

Âli, (Gelibolulu): Künhü’l-Ahbâr, C. V, İstanbul 1277.

Alptekin, Turan: “Dîvân Şiirimizin Dînî-Tasavvufî Kolu ve Âşık Yûnus”, Yûnus Emre Sempozyumu, M. Ü. Türkiyat A. Enstitüsü, İstanbul 1992.

Alptekin, Turan: “Yûnus Emre Olayı”, Gösteri, Kasım 1990, s. 120.

Alptekin, Turan: “Yûnus Şiirlerinin Stilistik ve Karşılaştırmalı Bir çözümleme Denemesi İçin Giriş”, Journal Of Turkısh Studıes-Türklük Bilgisi Araştırmaları-Agâh Sırrı Levent Armağanı-24/1, Harvard 2000, s. 9-56.

Arslanoğlu, İbrahim: “Yûnusları Ayırmak”, II. Uluslararası Türk Halk Edebiyatı Semineri Bildirileri, Ankara 1987.

Âşık Çelebî: Meşâirü’ş-Şuarâ, (Neşr. Meredith Owens), London 1971.

Âşık Çelebi: Meşâirü’ş-Şuarâ, (haz. Filiz Kılıç), İstanbul 2010.

Âşıkpaşaoğlu, Âşıkpaşaoğlu Tarihi, (haz. Nihal Atsız), Ankara 1985.

Atilla, Osman: “Büyük Mutasavvıf Yûnus Emre’nin Mezarı Sandıklı’dadır”, Kocatepe Gazetesi, Yıl 2, s. 616, Afyon 1967, s. 3.

Atilla, Osman: “Yûnus Emre ve Tapduk Emre’nin Afyon’daki Mezarı ve Kaybolan Cönkler”, Uluslararası Yûnus Emre, Nasreddin Hoca, Karamanoğlu Mehmet Bey ve Türk Dili Bildirileri, Konya 1977, s. 109-121.

Ayvansarayî, Hüseyin: Vefeyât-ı Meşâyıh, İstanbul Üniv. Ktp. Nu: 2414.

Bali, Muhan: “Yûnus Emre ve Erzurum”, Çağrı Dergisi, S. 235, s. 22-26, Konya 1977.

Banarlı, Nihad Sami: Resimli Türk Edebiyatı Tarihi, C. I-II, İstanbul 1983.

Banarlı, Nihat Sâmi: “Millî Tekevvünümüzde Yûnus Emre’nin Yeri”, Kubbealtı Akademi Mecmuası, C. III, S. 7, İstanbul 1974.

Barkan, Ömer Lütfi: “Kolonizatör Türk dervîşleri”, Vakıflar Dergisi, C. II. , İstanbul 1942, s. 279-384.

Başgöz, İlhan: “Yûnus Şiirinde Toplum Hikâyesi”, Milliyet San’at, Şubat 1991, s. 18-20.

Bayram, Mikail: “Türkiye Selçukluları Tarihi hakkında Yeni Bir Kaynak”, Nâme-i Âşinâ, S. 2, Ankara 2002.

Bayram, Mikail: “Yûnus Emre Eskişehirli olabilir mi”. 25. Türk Dili Bayramı ve Yûnus Emre Anma Törenleri 6-7, Temmuz 1985, S. 4, Karaman 1985.

Belîg, İsmâil Belîg: Güldeste-i Riyâz-ı İrfân, Bursa 1302.

Beygu, A. Şerif: Erzurum Tarihi, İstanbul 1936.

Cemil Rif’at: “Yûnus Emre (Âşık Yûnus)”, Mihrâb, 1340, s. 13-14.

Coşan, Esat: Hacı Bektaş-i Velî Le Bektaşî Arta de Coppodore, Geneve 1971.

Cumbur, Müjgan: “Risâletü’n-Nushiyye’de Destân Unsurları”, IV. Milletlerarası Türk Halk Kültürü K. Bildirileri (Yûnus Emre Seksiyonu), Ankara 1991, s. 11-21.

Çelebioğlu, Âmil: “Yûnus’un Bir Şiirinin Şehri”, Yûnus Emre Sempozyumu-Bildiriler, İstanbul 1992, s. 73-82.

Ebu Nasr Serrac: el-Luma-İslâm Tasavvufu, (haz. H. Kamil Yılmaz), İstanbul 1996.

Ebu’l-Hayr Rumî: Saltuknâme, (haz. Şükrü Haluk Akalın), C. I-II, Ankara 1987, 1988.

Elvân Çelebî: Menâkıbü’l-Kudsiyye Fi Menâsibi’l-Ünsiye, (Neşr. İsmâil Erünsal-Ahmet Y. Ocak) İstanbul 1984.

Eraslan, Kemal: “Yesevî’nin Fakrnâmesi”, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, C. X, İstanbul 1977.

Eraydın, Selçuk: Tasavvuf ve Tarikatler, İstanbul 1994.

Erden, Fethi: “Yûnus Emre Mezarları”, Makamları veya Başka Yûnuslar, Türk Yurdu, S. 319, İstanbul 1966.

Ergin, Osman: “Yûnus’un Asıl Adı Sait Hatta Sadettin’dir”, Millî Mecmua, C. XII, Nu: 129, 1931, s. 214-220.

Ergun, S. Nüzhet: Türk Mûsıkîsi Antolojisi, C. I-II, İstanbul 1942.

Ertuğrul, İ. Fennî: Vahdet-i Vücûd ve Muhyiddin-i Arabî, İstanbul, 1928.

Erzi, Adnan Sadık: “Türkiye Kütüphanelerinden Notlar ve Vesikalar, I, Yûnus Emre’nin Hayatı Hakkında Bir Vesika”, I. Belleten, TTK, C. XIV. S. 53, s. 85-89, Ankara 1950.

Evliya Çelebi: Seyâhatnâme, C. I-IX, İstanbul 1314.

Fındıkoğlu, Z. Fahri: “Erzurum’daki Yûnus Emre’ye Dâir”, Türk Yurdu, S. 319 s. 54-58, İstanbul 1966.

Firdevs-i Rûmî: Vilâyetnâme, Menâkıb-ı Hacı Bektâş-ı Velî, (Neşr. Abdülbâki Gölpınarlı), İstanbul 1958; Ayrıca aynı eser için bk. Velâyetnâme, (haz. Hamiye Duran), Ankara 2007.

Flemming, Barbara: “Yûnus Emre’nin Eserlerinin Metinsel Tarihinin Bazı Yönleri”, Uluslararası Yûnus Emre Sempozyumu Bildirileri, Ankara 1995, s. 355-362.

Foy, Karl: Die Altesten Osmanischen Transcriptions Texte in gothischen Lettern, II, Mitthelungen Seminars Für Orientolishe Sprachen, C. V, S. 233-293, Berlin 1902.

Gazzîzâde Abdüllatif Efendi: Hülasatü’l-Vefeyât, Süleymaniye Ktp. Esad Efendi Bl. No: 2257, vr. 35b.

Gıbb, Wilkinson: Osmanlı Şiir Tarihi (History Of Ottoman Poetry), I-II, (haz. Ali Çavuşoğlu), Ankara 1999.

Gibb, Wilkinson: History Of Ottoman Poetr, C. I, London 1900.

Göçgün, Önder: Dünden Bugüne Yûnus Emre, (Yûnus Emre ve Risâletü’n-Nushiyye), Ankara 1995.

Gökyay, Orhan Şaik: “Yûnus Emre’yi ve Halk Şairlerini Anlamak”, Tarih ve Toplum Dergisi, S. 40, İstanbul 1987, s. 202-208.

Gölpınarlı, Abdülbâki: Yûnus Emre Dîvânı, İstanbul 1943.

Gölpınarlı, Abdülbâki: Yûnus Emre Risalata’l-Nushiyya ve Dîvân, İstanbul 1965.

Gölpınarlı, Abdülbâki: Yûnus Emre ve Tasavvuf, İstanbul 1961.

Güngör, İ. Hulusî: “Yûnus Emre’nin Mezarı Hakkında Yeni bir Yorum”, Karaman 25. Türk Dili Bayramı ve Yûnus Emre’yi Anma Törenleri, Karaman 1985.

Hacı Bektaş-ı Velî Külliyâtı, Gazi Üniversitesi Yay. Ankara 2010.

Hacı Bektaş-ı Velî: Makâlât, (haz. Esad Coşan), İstanbul (tarihsiz.).

Hacı Reşit Paşa: Tasavvuf, Tarikatlar Silsilesi ve İslâm Ahlâkı, İstanbul 1966.

Hallâc-ı Mansûr: Kitabü’t-Tavâsîn, (haz. Yaşar Nuri Öztürk), İstanbul 1996.

Himmet Efendi (Bolulu): Adâb-ı Hurde-i Tarikat, Süleymaniye Ktp. İzmir Bl. Nu: 60365.

Hüdâyî, Aziz Mahmud: Vakıât-ı Üftâde, Üsküdar, Selimağa Ktp. Yz. Nu: 574.

Hüseyin Vassâf: Sefîne-i Evliyâ, (Çev. M. Akkuş-Ali Yılmaz), C. I-V, İstanbul 2006.

İbrâhîm Hâs: Şerh-i Ebyât-ı Yûnus Emre-Çıktım Erik Dalına-Yûnus Emre’nin Bir Şiirinin Şerhi, (haz. M. Tatcı), Ankara 2004.

İbrâhîm Hâs: Tezkiretü’l-Hâs, Süleymaniye Ktp. HM. Bl. Nu: 4543.

İlaydın, Hikmet: “Yûnus Emre”, Türk Dili, S. 384, Ankara 1983.

İlaydın, Hikmet: Yûnus Şiirinden Günümüze Yaklaştırmalar-Korkma Ebedî Varsın, Ankara 1998.

İsmâil Hakkı Bursavî: Şerh-i Ebyât-ı Yûnus Emre, Süleymaniye Ktp., Esad Efendi Bl. Nu: 1521/2.

Jan Cıopınskı: Le Traıte De Bons Conseıls De Yûnus Emre, Folia Orientalia, Tome XVII, 1976, S. 117-140, Tome XVIII, 1977, S. 65-85; Tome XV, 1979, s. 77-96.

Kaplan, Mehmet: “Ebedî Yûnus”, Kaynaklar Dergisi, S. 5, İstanbul 1985.

Kaplan, Mehmet: Yûnus Emre’nin İnsan ve Ahlâk Görüşü-Risalat-al-Nushiyya’nın Tahlili, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, C. XXI, İstanbul 1973, s. 65-82.

Kemikli, Bilal: Oğlanlar Şeyhi İbrâhîm Efendi ve Müfid ü Muhtasar, İstanbul 2003.

Kepecioğlu, Kâmil: “Yûnus Emre Nerede Yatıyor”, Nilüfer Mecmuası, S. 4, Bursa 1945.

Kisling, H. J.: “Yûnus Emre Dîvânı’nın Mukaddime Beyitleri Üzerine Düşünceler”, Bildiriler, İstanbul 1971.

Konyalı, İ. Hakkı: “Yûnus Emre Nerelidir”, Yedigün Mecmuası, Nu: 626, İstanbul 1945.

Konyalı, İ. Hakkı: Aksaray Tarihi, C. II, İstanbul 1974.

Konyalı, İ. Hakkı: Karaman’daki Yûnus Emre, Türk Yurdu, C. V, S. 319, İstanbul 1966.

Köprülü, M. Fuat: “Yûnus Emre” C. IV/3, İstanbul 1329/M. 1913.

Köprülü, M. Fuat: “Yûnus Emre-Asârı” C.V/2, İstanbul 1329/M. 1913.

Köprülü, M. Fuat: “Yûnus Emre’nin Mezarı”, Meydan Mecmuası, S. 20, 1 Haziran 1965.

Köprülü,M. Fuat: Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, (3. bs.) Ankara 1976.

Kunter, H. Baki: Yûnus Emre-Bilgiler-Belgeler, Eskişehir 1966.

Kuşeyrî: Kuşeyrî Risâlesi, (haz. Süleyman Uludağ), İstanbul 1981.

Mansuroğlu, Mecdud: “Anadolu’da Türk Dili ve Edebiyatı’nın İlk Mahsûlleri”, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, C. I, S. 1, İstanbul 1946.

Mansuroğlu, Mecdud: “Anadolu’da Türk Yazı Dilinin Başlama ve Gelişmesi”, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, C. IV, S. 4, İstanbul 1951.

Mazıoğlu, Hasibe: “Yûnus Emre Dîvânı’nın Yeni Bir Yazma Nüshası”, Uluslararası Yûnus Emre Sempozyumu Bildirileri, Ankara 1995, s. 345-353.

Mehmed Süreyyâ: Sicill-i Osmânî, C. I-IV, İstanbul 1311.

Mehmed Şemseddin (Ulusoy): Gülzâr-ı Mısrî, (Yazma, Şahsi Ktp.).

Mehmed Şemseddin, Bursa Dergâhları-Yâdigâr-ı Şemsî, (haz. M. Kara-K. Atlansoy), Bursa 1997.

Mehmet Tahir (Bursalı): Aydın Vilâyetine Mensup Meşâyıh, Ulemâ, Şuarâ, Müverrîhin ve Etibbâ’nın Terâcim-i Ahvâli, İzmir 1324.

Mehmet Tahir (Bursalı): Osmanlı Müellifleri, C. I, İstanbul 1333.

Mustafa Lutfi (Şeyh): Tuhfetü’l-Asrî Fî Menâkıb-ı Mısrî, Bursa 1309.

Noyan, Bedri: Bektaşîlik ve Alevîlik Nedir, (2. bs.) Ankara 1987.

Okuyucu, Cihân: “Yûnus Emre ve Âşık Paşa’nın Karışan Şiirleri”, Kültür Dergisi, S. 4, İstanbul 2006, s. 32-37.

Onay, Ahmet Talat: Mazmunlar, (haz. Cemal Kurnaz), İstanbul 1996.

Öztelli, Cahit: Belgelerle Yûnus Emre, Ankara 1977.

Öztelli, Cahit: Yûnus Emre, İstanbul 1986.

Öztürk, Mürsel: “Ahmed Yesevî, Hacı Bektaş-ı Velî ve Yûnus Emre”, Erdem Dergisi, C. III/III, S. 9 Ankara 1987.

Öztürk, Y. Nuri: Tarihi Boyunca Bektaşilik, İstanbul 1989.

Rıza Tevfik: “Yûnus Emre Hakında Biraz daha Tafsilat”, Büyük Duygu Mecmuası, Nu: 10, 1329 (1913), s. 177-183.

Rıza Tevfik: “Yûnus Emre’yi Ziyaret”, Peyam (Edebî İlave), 1330 (1914), Nu: 43.

Sâdık Vicdânî: Tomar-ı Turuk-ı Aliyye, (haz. İrfan Gündüz), İstanbul 1995.

Schimmel, Annemarie: Tasavvufun Boyutları, (Çev. Ender Gürol), İstanbul 1982.

Selâmî Mustafa: Şerh-i Yûnus Emre, Manisa İl H. Ktp. Yz. Nu: 7420/2. Vr. 8b-29a.

Sertkaya, O. Fikri: “Ahmed Fakîh”, İlmî Araştırmalar, S. 2, İstanbul 1996, s. 119-130.

Sun’ullah Gaybî: Sohbetnâme, İstanbul Belediyesi Atatürk Ktp. Nu: K. 292.

Şahâbeddin Sühreverdi: Avârifü’l-Maarif-Tasavvufun Esâsları, (haz. H. Kamil Yılmaz-İrfan Gündüz), İstanbul 1990.

Şemseddin Sâmi: Kâmûsu’l-Âlâm, İstanbul 1311-1316.

Şeyh Baba Yûsuf Sivrihisârî: Mevhûb-ı Mahbûb, (haz. Ahmet Kartal), Eskişehir 2000.

Şeyhî Süleyman Köstendili: Bahrü’l-Velâye, Berlin Ktp. Yz. Nu: 1683.

Tahralı, Mustafa: “Yûnus Emre’nin Şiirlerinde Tasavvufî Mefhumların Akisleri”, Uluslararası Yûnus Emre Semineri Bildirileri, Ankara 1995, s. 179-188.

Tarama Sözlüğü: TDK. Yayını, Ankara 1969.

Tatcı, Mustafa: Yûnus Emre’nin Mürşidi Tapduk Emre, Ankara 2012.

Tatcı, Mustafa-Cemâl Kurnaz: Yesevilik Bilgisi, Ankara 1998.

Tatcı, Mustafa: Yûnus Emre Bibliyografyası, Ankara 1988.

Tatcı, Mustafa: Yûnus Emre Külliyatı, C. I-VI, İstanbul 2008.

Tatcı, Mustafa: Yûnus Emre-Makalelerden Seçmeler, İstanbul 1994.

Tavukçu, Orhan Kemâl: “Yûnus Şiirlerini Ayırt Etmeye Yönelik Bazı Tespitler”, Journal Of Turkısh Studıes-Türklük Bilgisi Araştırmaları- Günay Kut Armağanı IV, Harvard 2004, s. 59-84.

Tekin, Talat: “Yûnus Emre’nin Gotik Harfleriyle İki Manzumesi”, Erdem, C. III, S. 8, Ankara 1987.

Tekindağ, Şahabettin: “Büyük Türk Mutasavvıfı Yûnus Emre Hakkında Araştırmalar”, Türk Yurdu, S. 319, C. V, İstanbul 1966.

Tezel, Naki: “Nallıhan ve Yûnus Emre”, Ülkü, S. 63, Ankara 1944.

Timurtaş, F. Kadri: “Yûnus Emre’nin Dili ve Edebiyatındaki Yeri”, Bilgi, C. XXV, S. 291-292, 1972.

Timurtaş, F. Kadri: “Yûnus Emre’yi Anarken”, Babıalide Sabah, S. 2, 1/6/1972.

Timurtaş, F. Kadri: “Yûnus’un Dili Üzerine Notlar”, II. Milletlerarası Türk Folklor Kongesi Bildirileri, C. II, Ankara 1982.

Timurtaş, F. Kadri: Yûnus Emre Dîvânı, İstanbul 1972.

Topçu, Nurettin: “Yûnus, Emre’de Vahdet-i Vücûd”, Türk Yurdu, S. 319, C. V, s. 84/87, İstanbul 1966.

Toprak, B. Ümit: Yûnus Emre Dîvânı, İstanbul 1933.

Tosun, İsmail: Yûnus, Emre ve Hocası Tapduk Emre’nin Yaşam Öyküsü, İzmir 1981.

Tosun, İsmail-Dinçkök, M.: “Kula’daki Yûnus Emre”, Türk Yurdu, C. V, S. 319, İstanbul 1966.

Tuman, Nail: Tuhfe-i Nailî, (haz. M. Tatcı-C. Kurnaz), C. I-II, Ankara 2001.

Uçman, Abdullah: Rıza Tevfik’in Tekke ve Halk Edebiyatı ile ilgili Makaleleri, Ankara 1983.

Uluçay, M. Çağatay: “Yûnus Emre’nin Kabri Meselesi”, Gediz, C. VI, S. 68, 1943.

Ulusoy, M. Şemseddin: Gülzâr-ı Mısrî, Yz. (Şahsi Ktp. Müellif hattı fotokopi).

Ünal, Tahsin: “Yûnus Emre ve Ahî Babalığı”, Türk Dili ve Yûnus Emre-Kültür ve Sanat Dergisi, S. 5, Karaman 1988.

Ünal, Tahsin: “Yûnus Emre’nin Sosyal ve Kültürel Çevresi”, Türk Kültürü, S. 296, Ankara 1987.

Yelkenci, Raif: “Râif Yelkenci ile Bir Konuşma”, (haz. Sevinç Narinç), Türk Yurdu, İstanbul 1966.

Yelkenci, Raif: “Bir Etüd-Bir İddia”, Ün Dergisi, C. IV, S. 71-72 Isparta 1940.

Yıldırım, Dursun: “Dede Korkut ve Yûnus Emre’de Hayat, Tabiat, Tanrı ve Ölüm”, Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, C.XX. İstanbul 1972.

Yûnus Emre: Besteleriyle Yûnus Emre İlâhîleri, (haz. Ahmet Hatiboğlu), Ankara 1993.

Yûnus Emre: Dîvân-ı Âşık Yûnus, İstanbul 1227.

Yûnus Emre: Dîvân-ı Yûnus Emre, (haz. Raif Yelkenci), Yazma, Mümin Çevik Ktp.

Yûnus Emre: Dîvân-ı Yûnus Emre, Çorum İl Halk Ktp. No: 2157; Viyâna Millî Ktp. Nu: 677; Kahire (Mısır) Millî Ktp. Yz. Nu: 187; Ankara Millî Ktp. Nu: 204; Ankara Millî Ktp. Nu: FB. 442; Bursa İl Halk Ktp. Eski Eserler Bl. No: 882; (Câmiü’l-Maânî İçinde) Nuruosmaniye Ktp. Nu: 4904.

Yûnus Emre: Yûnus İlâhîleri Güldestesi, (Der. Cüneyt Kosal), Ankara 1991.