Hazırlayan
SADIK YALSIZUÇANLAR

Ankara
2014

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARI - 943
Edebi Eserler: 23

Genel Koordinatör
Prof. Dr. Mehmet Emin ÖZAFŞAR

Yayın Yönetmeni
Dr. Yüksel SALMAN

Koordinasyon
Yunus AKKAYA

Editör
Mustafa TATCI

Grafik & Tasarım
Mücella TEKİN

Tashih
Mustafa KAYA

Baskı
Özyurt Matbaacılık
0.312 384 15 36

2. Baskı, Ankara - 2014

Eser İnceleme Komisyon Kararı: 04.03.2013/06

2014-06-Y-0003-943
ISBN: 978-975-19-5725-2
Sertifika No: 12930

© T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı
No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA
Tel: 0 312 295 72 93 - 94
Faks: 0 312 284 72 88
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü
Tel.: 0 312 295 71 53 - 0 312 295 71 56
Faks: 0 312 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

KISALTMALAR

a: Arapça

A. g. e.: Adı geçen eser.

A. g. m.: Adı geçen Mecmûa

b.: bin (oğul)

Bl.: Bölüm

Bk. /bk.: Bakınız

Bs.: Baskı

C.: Cilt

Çev.: Çeviren

f.: Farsça

haz.: Hazırlayan

Ktp.: Kütüphanesi

Nu: Numara

ö.: Ölümü, Ölüm tarihi

S.: Sayı

s.: Sayfa

TEİM.: Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar

vb.: Ve bunun gibi

vd.: Ve devamı, ve diğerleri

vr.: Varak

vs.: Ve sair

Yz.: Yazma

TAKDİM

Divanlar; dilimizin, edebiyatımızın, zevkimizin, zarafetimizin, fikir ve gönlümüzün dışavurumunda, taşınmasında, aktarılmasında takdiri güç bir önemi haizdirler. Şairlerimiz divanlarında zihin ve gönül dünyalarını ifade ederken dilin zenginliklerini alabildiğine kullanmış, dili derinleştirerek fikrimize derinlik katmışlardır. Zaman zaman bu şiirlerde kendi iç dünyamızın yansımasını buluruz, bazen ruhumuza işleyen dokunaklı tasvirler yakalarız, bazen ufkumuzu genişleten açılımlara rastlarız. Bazen de şaire has, onun öznel alemine ilişkin ifadeler çıkar karşımıza. Öyle ki, bunlar şairin iç dünyasını, yaşadığı ortamı, ait olduğu mezhep ve meşrebin etkilerini yansıtan, her zaman anlayamadığımız, bazen ise kabul edemediğimiz anlamlardır. Bu anlamlar divanın ve şairin bütünlüğünün bir parçasıdır. Diyanet İşleri Başkanlığı, divan klasiklerini yayımlarken bu bütünlüğü zedelemeksizin, esere halel getirmeksizin yayımlamayı şaire ve esere karşı edebin gereği addetmektedir. Eserde serdedilen görüşler şairin kendine aittir. Başkanlığın sorumluluğu bu büyük mirası olduğu gibi aktarmaktır.

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

SÖZ BAŞI

Elmalı irfan havzasının seçkin isimlerinden Ümmî Sinân’ın Dîvân-ı İlâhiyât’ından yapılan kapsamlı bir seçkiyi sunmaktan sonsuz bur mutluluk duyduğumu belirterek başlamak isterim.

Eroğlu Nuri’nin yetiştirdiği Ümmî Sinân, İslam irfanının ve Yunus tarzı âşıkâne-ârifâne şiir geleneğinin seçkin bir adıdır. Yetiştirdiği Niyazî Mısrî adlı evrensel değerle de özellikle anılmalıdır. ‘Niyazî’nin dilinden Yunus durur söyleyen / Herkese bir can gerek Yunus durur can bana’ diyerek basarak yürüdüğü izi de îma eden Niyazî Mısrî ile Türk şiir dilinde düşünme geleneği büyük bir irtifâ kazanmıştır. Dîvân-ı İlâhiyât’ı, İrfan Sofraları ve Risaleleri’yle Mısrî, irfan geleneğimizin tek başına bile olsa muazzam bir hazinesini oluşturur. Mısrî’yi eğiten, onu bir insan-ı kâmil hâline getiren büyük üstadı Ümmî Sinân’dır. Ümmî Sinân da hem Dîvân-ı İlâhiyât’ı hem de diğer eserleriyle, bu büyük geleneğin özel bir halkasını teşkil eder.

O’nun dünyayı onurlandırdığı dönem, Anadolu’nun son büyük medeniyetinin kurulduğu ve hayatın farklı alanlarında gürbüzce yeşerdiği bir çağdır. Bu çağda, binlerce bilgenin mayaladığı Anadolu toprakları Elmalı gibi nice irfan havzasına evsahipliği yapmıştır. Elmalı, bu bölgeler içerisinde kendine özgü saflığı, o sadelik içindeki derinliği, özgünlüğü ve özgüllüğüyle dikkati çeker. Bugün bu dikkati Elmalı bölgesinden esirgemeyen irfan aşıklarına bir kurum olarak Diyanet İşleri Başkanlığının katılması sevindiricidir. Başkanlığın âriflerin eserlerini okura sunması, temsil ettiği değerlerin alanının genişliğini de işaret etmektedir. Bu yayın çabaları arasında Ümmî Sinân gibi bir azîzin, bir bilgelik hazinesi olan Dîvân-ı İlâhiyât’ının yer alması, bu toprakların içerdiği o yüce değerlerin yeniden gün yüzüne çıkmasının işaretleri olarak algılanmalıdır.

Konuyla ilgili çalışan uzmanlarımızın emeklerine ve Ümmî Sinân aşıklarının ilgilerine hürmet, bu kıymetli hazineyi okura sunan Diyanet İşleri Başkanlığına da şükrân borcumuz var. İslam irfanının en bereketli havzalarından birini oluşturan Elmalı’nın bilgelik haritasını büyük emeklerle ortaya çıkaran Dr. Mustafa Tatcı’ya ise özel bir teşekkür göndermem gerekiyor. Elmalı’nın Canları adlı öncü çalışmayı gerçekleştirmesi, bu çalışmanın tetiklemesiyle Elmalı’da gelenekselleşen bir uluslararası nitelikteki sempozyumu başlatması, irfan hayatımız açısından son derece önemlidir. Azmi Bilgin ve Ahmet Ögke hocaların Elmalı ariflerine ilişkin bilimsel çabaları ve onların kıymetli ürünleri de özel bir ilgi ve teşekkürü hak ediyor. Ayrıca bu çalışmadaki katkılarından dolayı Firdevs Kapusızoğlu’na da teşekkür ederim.

Kitabın girişine aldığım, “Ümmî Sinân Halvetî” başlıklı inceleme, Dr. Mustafa Tatcı’ya aittir ve izni ile buraya alınmıştır. Elmalı ariflerine ilişkin çalışmalarının ne denli kapsamlı olduğunu bu makale bile tek başına göstermektedir.

Metni hazırlarken hem eserin özünü bozmayan bir seçme yapmaya çalıştım hem de anlamı, ses ahengini ve vezni bozmayan küçük müdahalelerde bulundum. Bilimsel sıhhatine halel getirmeyecek biçimde yapılan bu küçük düzenlemeler, eserin, bu kültüre fazla aşina olmayanlara da ulaşmasına dönüktür.

Sözü uzatmadan sizi bu hazineyle başbaşa bırakıyorum.

Kusurlar bizden, güzellikler ve hayırlar O’ndandır.

Sâdık YALSIZUÇANLAR

Önemli bir bilgelik havzası: Elmalı

ÜMMÎ SİNÂN
HALVETÎ

ÜMMÎ SİNÂN HALVETÎ

Hayatı

Mustafa Lütfî’nin Tuhfetü’l-Âsrî Fî Menâkıb-ı Mısrî adlı eserinde “tarîkat ve hakikatin rehberi”[1] diye nitelenen Ümmî Sinân, Antalya’nın Elmalı kazasındandır.[2] O, bir şiirinde üstadından, doğduğu ve yaşadığı Elmalı’dan söz eder; Elmalı ile manevî makamı arasında bir ilgi kurarak şöyle der:

Kâinâtı ârifâne seyr edenlerden recâm

Anlayan bu remzi rahmet okusun üstâdıma

..............................................

İsm-i a’zam bî-nişân ü lâ-mekân şehrindedir

Şehri Elmalı Sinân Ümmî okurlar adıma

Asıl adı Yusuf’tur. “Ümmî Sinân” veya “Sinân Ümmî” olarak tanınmıştır.

Doğum tarihi kesin olarak belirlenemiyor. Kimi ipuçlarından hareket ederek tahmin edebiliyoruz.

XVII. yüzyılın arif şairlerinden Niyâzî-i Mısrî, Ümmî Sinân’ın yetiştirdiği bir kişiliktir. Bazı eserlerinde mürşidinden de söz etmiştir. Birisi kendi el yazısıyla mevcut olan “Hâtırât”ı,[3] diğeri de “İrfan Sofraları”[4] dır. Niyâzî Mısri’nin, şeyhinin Hakk’a göçüne düştüğü tarih şiirinden anlaşılacağı üzere, Ümmî Sinân 1067/1657 tarihinde vuslat etmiştir. Bu tarihte Niyâzî-i Mısrî 40, Ümmi Sinan ise 90 yaşın üzerindedir. Doğum tarihini bulmak için vuslat tarihi olan 1657’den en az doksan yıl geri gitmemiz gerekmektedir. Bu da bize 1567 tarihini verir.

Ailesine ilişkin bilgimiz sınırlıdır. Kendisinin eğitimini yürüttüğü Süleyman ve Selamî Halil adındaki iki oğlundan söz edilmektedir. Aynı zamanda şair olan Süleyman Efendi şiirlerinde “Hakirî” Selamî Efendi ise, “Selamî” mahlasını kullanmıştır.[5]

Elmalı’nın adıyla özdeşleştiği Ümmî Sinân, Mustafa Lütfî’nin alıntıladığı,

Zâhirde dırahşân u bâtında cevâhirdân

Elmalı deyip geçmez bir dil ki ola insân

beytinde belirtildiği üzere, gerçekten de, döneminde pek çok kişiyi etkilemiş, ilmiyle ve erdemiyle insanların gönlünde taht kurmuştur. Bu ünlü mutasavvıfın hayatı hakkında bildiklerimiz, şöhretine oranla oldukça azdır.

Ümmî Sinân, Halvetî yolunun büyüklerinden Eroğlu Nûri’ye[6] bağlıdır. Üstadı Eroğlu 1603 tarihinde vefat edince, onun yerine geçmiştir. Sadece tasavvufî eğitimle meşgul olmayıp, bugüne kadar gelen ve kendi adıyla anılan medresede[7] dersler de vermiştir.

Ümmî Sinân, 11. 3. 1657 tarihinde Elmalı’da Hakk’a vuslat etmiştir[8]. Vefatıyla ilgili elimizde bazı belgeler mevcuttur. Bunlardan birincisi, Niyâzî-i Mısrî’ye ait tarih manzumesidir. Elmalı İlçe Halk Kütüphanesi’ndeki bir Mecmûa içinde bulunan şiir, “Velehu Mersiyye-i Tarih-i Şeyh Ümmî Sinân k.s.” başlığıyla kayıtlıdır:[9]

Uğradı cân yine mâtem üstüne

Olmaya bir nâle nâlem üstüne

Cân u dil meksûf u mahsûf oldular

Kara gün doğdu bu hânem üstüne

Feyzimin suyu yerinden od çıkar

Yaraşır bana ki yanam üstüne

Yıkılıp meyhâne hiç mey kalmadı

Bir eşik bulam mı yatam üstüne

Geldi şeyhimin Niyâzî târîhi

San kıyâmet kopdu âlem üstüne[10]

Sene: 1067 (11. 3. 1657)

Ümmî Sinân’ın Hakk’a vuslatıyla ilgili ikinci belge, yine aynı Mecmûa’da bulunmaktadır. Oğlu Süleyman Efendi’nin kaydettiği bilgiler şöyledir:

“Merhûm ve mağfûrunleh Ümmî Sinân Efendi ismuhu Yusuf Efendi. Dâr-ı dünyâdan dâr-ı âhirete intikâl etdiği sene seb’a sittîn ü elf. Medfûn fî Elmalı. Sene 1067.

Fî şehr-i Cemâziye’l-âhirin yigirmi beşinci gecesi vâki’ olup dünyâdan âhirete intikâl edip salı günü dahve-i kübrâdan hâk-i siyâha tapşırıldı. Nevverallahu merkadehu ve rahmetullahi ve kuddise sırrehu.”[11]

Süleyman Efendi’nin bu kaydından, Ümmî Sinân’ın vuslat tarihini ayrıntılı olarak öğrenme imkânı buluyoruz: 9-10 Nisan 1657, Salı.

Üçüncü bir belge ise, Hüseyin Ayvansarayî’ye aittir. Ayvansarayî şöyle demektedir: “Sinân Ümmî Şeyh Mehmed Uşşakî-i Halvetî. Vefatına “Rızâ’ullah” (1068) tarihtir. Şeyh Mısrî’nin şeyhidir”.[12] Ayvansarayî, bu bilgileri Tezkire’sinde de tekrar eder. Ancak bu eserinde kaydettiği iki mısralık “gül” redifli şiir, İbrahim Sinân Ümmî’ye aittir.[13]

Bir diğer belge Müstakimzâde Süleyman Sadettin’in “Mecelletü’n-Nisâb”ındaki kayıttır:

“Sinân Ümmî, eş-şeyh Yûsuf Sinâneddin el-Elmalı, şeyhü’l Mısrî Muhammed Niyâzî ve mürşiduhu Tuvuffiye kable’l-mie ba’del elfi ve huve gayru’ş-Şeyh Ümmî Sinân ve huve kadîmün minhu bi-mieti sene ev ezyed.”[14]

Müstakim-zâde’nin bu kaydında, şairin vefat tarihini 1100/M.1688 olarak belirlemesi doğru değildir.

Buraya kadar elde ettiğimiz bilgilere dayanarak şunu söyleyebiliriz:

Yusuf Ümmî Sinân el-Halvetî’nin doğum yeri, erkânı, vefat tarihi ve mezarı bilinmekte, ailesi ve öğrenim hayatı ile ilgili bilgilerimiz ise yetersiz kalmaktadır.

Elmalı’daki kabri ve âsitânesi, vefatından günümüze kadar bir ziyaret yeri olmuştur. Kendi adıyla anılan caminin duvarına bitişik olan eski türbe 1926’da yıkılmış, yeni türbe, yine camiye bitişik olarak 1959’da yapılmıştır.[15]

Erkânı ve Silsilesi

Ümmî Sinân, Halvetiyye erkânının Ahmediyye şubesine bağlı bir ariftir.[16]

Ümmî Sinân, kendi silsilesini,

Mâye evvel Mustafâ’ya Hâlık’ın ihsânıdır

Cebrâil etdi edâ çünkim evvelden cânıdır

matlaıyla başlayan silsilenâmesinde anlatmaktadır.[17]

Ümmî Sinân, divânında, seyr ü sülûkunu tamamlatan şeyhi Eroğlu’ndan şöyle söz eder:

Bu sırra erdiğim hâlim sorarsan

Baş kodum bir zamân yollar içinde

Ümmî Sinân eydür Eroğlu derler

İsmini şeyhimin iller içinde

Yâ İlâhî sen meded eyle ki bu Ümmî Sinân

Aldanıp düşmeye tâ kim bunda mekr ile âla

Pîri hem azîzidir Eroğlu hürmetine kıl nazar

Tâ varıp dergâhına ol zâtını âsân bula

Ümmî Sinân, Eroğlu’na mensup olmakla birlikte, -Niyâzî-i Mısrî’nin İrfan Sofraları’nı istinsah eden öğrencisi Kârî-i Mısrî Mustafa Efendi’nin bir notundan öğrendiğimize göre- yedi ism-i şerifi Eroğlu’ndan tamamladıktan sonra, hilafet makamını (esmâsını) Vâhib Ümmî’nin Denizlili halifesi Mazhar Sultan’dan almıştır. Kâri-i Mısrî’nin verdiği bilgi şöyledir:

“.... Ümmî Sinân Elmalılı ks. hazretlerinin oğlu Murtaza Çelebi’den işittiğime göre Ümmî Sinân ks yedi usûl-i esmâyı önce Sultan Eroğlu (ks.)’ndan almış, onun vefâtından sonra da fürû’-ı esmâ-i İlâhiyyeyi de Abdülvehhâb Sultan’ın halifesi Mazhar Sultan’dan terakkî eylemiştir. Müellif Hazretleri (Niyâzî-i Mısrî) ise, esmâyı Şeyhi Ümmî Sinân Elmalılı ks.’dan almış, Onun vefatından sonra da, iki ismi Ümmî Sinân’ın halifesi Kütahyalı Müslihüddin Efendi’den terakkî eylemiştir. “.[18]

Ümmî Sinân Hazretleri’nin divanında Şeyh Ömer mazharî ile ilgili biri medhiye diğeri mersiye iki şiiri bulunmaktadır.

Eyâ cânlar içinde cân fedâdır yoluna cân baş

Be-hakk-ı âyet-i Kur’ân fedâdır yoluna cân baş

Gönüller derdine dermân fedâdır yoluna cân baş

Efendim Mazharî Sultân fedâdır yoluna cân baş

Arzûlayıp geldim yine kapına

Efendim Mazharî Sultân kandasın

Yüz sürmek isteriz senin tapına

Efendim Mazharî Sultân kandasın

Eserleri

Edebiyat tarihimizde, Ümmî Sinân mahlasıyla ünlenmiş iki sufi şair vardır. Bu iki şair, birbiriyle karıştırılagelmiştir.[19] Bunlardan -şu anda konu edindiğimiz arifin dışındaki- Ümmî Sinân’ın asıl adı İbrahim’dir. Halvetî ekolünün Sinâniyye koluna mensuptur. Karaman veya Bursa’da doğmuş, 1568 tarihinde İstanbul’da vefat etmiştir. Bu mutasavvıf şairin, şiirlerini içeren bir mecmuası bulunmaktadır.[20] Söz konusu şiirler, Yunus Emre tarzıyla yazılmıştır ve Yusuf Ümmî Sinân’ın şiirleriyle karışacak kadar benzerlik göstermektedir

Hüseyin Vassaf Bey, İbrahim Ümmî Sinân hakkında yazmış olduğu makalesinde, Yusuf Ümmî Sinân ile karıştırılmaması için şöyle bir not düşmüştür :

“Bir de Sinân Ümmî vardır ki, Konya vilayetinde Elmalı Kasabası’ndan neş’et etmiş, kibâr-ı ehlullahdan bir zâtdır. Hazret-i Mısrî Niyâzî’nin mürşid-i mükerremidir. Müretteb bir divânı olup Bayezid’de yazma nüshası Kütüphâne-i Umumîde olduğu gibi evvelce tab‘ edilmiş olduğu da nüsha-i matbu‘asından anlaşılmışdır. Mütala‘asını erbâbı aşka tavsiye ederim.”[21]

Yusuf Ümmî Sinân’ın iki eseri vardır:

1. Kutbü’l-Maânî:

İnsânî hakikatin tenezzül ve tekamülünü, yani devir konusunu anlatan tasavvufî mensûr bir eserdir. Müellif hattı Elmalı’da mevcut iken kaybolmuştur. Bilinen tek nüshası İzmir Millî Kütüphanesi’ndedir.

Bu nüshanın özellikleri şöyledir: Nu: 2011; vr. 63b-74a, müstensih; ?; İstinsah tarihi; ?; st: 17; yz. nesih; eb. 210x155; 140x85. Yazmanın içinde 9 adet risale bulunmaktadır. Kutbü’l-Maânî beşinci risaledir. Tamamı 11 varaktır.[22] Yazmada, Sinân Ümmî’nin üstadı Eroğlu’nun da tasavvufî bir risalesi mevcuttur. Son varakta, Sinân b. İbrahim kaydı bulunmaktadır.

Eser, salat u selamdan sonra “Amma ba’d: Şöyle ma’lûm ola ki, bu risâle insanın âlem-i ervâhdan âlem-i suflîye ne tarîkle nüzûl edip ve ne tarîkle urûc edeceğin beyân eder.” şeklinde devam etmektedir.

Ümmî Sinân’a göre Allah önce Muhammedî nûru yaratmış, ona esmâ usulünü telkin etmiştir. Bu tevhîdin ve esmânın nuruyla da bütün âlemleri yaratmış(yaratmakta)dır. Müellif, eserinde insanî hakikatin, iniş ve yükseliş mertebelerini bir bütün olarak semâ kavramıyla açıklamaktadır.

Eserde nüzûl sırası şöyle verilmiştir:

l- Hakîkat-i Muhammediyye,

2- Hakâyık-ı İnsân,

3- Âlem-i Lâhût,

4- Âlem-i Ceberût,

5- Âlem-i Melekût,

6- Arş,

7- Kürsî,

8- Yedi Gök,

9- Heyûla,

10- Tabâyi’-hâne ve meni.

11- Ana rahmi,

12- Cenin ve Çocuk.

Semâ kelimesini “devr” anlamında kullanan Ümmî Sinân, bu kavramı üç bölüme ayırır, her bölümü ayrıca kendi içinde üçer kısımda değerlendirir :

1- Semâ-i ulâ:

Bu semâ, insanın âlem-i ervâhtaki semâıdır.

a- Hakikat-i Muhammediyye’nin semâı,

b- Hakâyık-ı insânın (ayân-ı sâbitelerin) semâı,

c- Hakâyık-ı insânın melekût âlemindeki semâı.

2- Semâ-i vustâ:

Bu semâ, insanın mülk âlemindeki semâıdır.

a- Nefsânî ve Şeytânî semâ,

b- Cismânî ve nûrânî semâ,

c- Müridlere has, rûhanî ve insânî sırrın rücuuyla ilgili semâ.

3- Semâ-i uhrâ:

Bu semâ, insanın âhiret âlemindeki semâıdır.

a- Nefsî insanın âhiretteki cezaya dayalı semâı,

b- Talip ve âriflerin âhiretteki mükafata dayalı semaı,

c- İnsanî sırlarına (ayân-ı sâbiteye) dönen Hak dostlarının “Hazîre-i kuds”te (Allah’ın dostlarının rûhlarının toplanacakları mahalde) zât tecellîsiyle yapacakları semâ.[23]

2. Divân-ı İlâhiyât:

Ümmî Sinân’ın ilahîleri mürettep bir divânda toplanmış ve Yalvaçlı Şeyh Süleyman Efendi tarafından eski harflerle bastırılmıştır.[24] Yazma nüshaları bazı kütüphanelerimizde bulunmaktadır.[25] Tespit edebildiklerimiz şunlardır:

1- İstanbul Ün. Ktp. Ty. Nu: 912. İstinsah tarihi: Yok. Müstensih: Ziyâî.

2- İstanbul Ün. Ktp. Ty. Nu: 512.; 128 yp.

3- Bâyezid Ktp. Ty. Nu: 3356 (B). İstinsah tarihi: 1298.; 130 yp. Müstensih: Süleyman Ef.

4- Süleymaniye Ktp. Haşim Paşa Bl. Nu: 70 (M.F.A. A/3936). İstinsah tarihi: 1304. Müstensih: Ali Haydar ibn Ahmed Muhtar.

5- Elmalı İlçe Halk Ktp. Nu: 43/2, vr. 37b-163a. İstinsah tarihi: 1138/1725.

6- M. H. Bayrı Nüshası.[26]

7- Kütahya Vahit Paşa İl halk Ktp. Nu: 1315; Mecmûatü’r-Resâil’in 90-221. sayfalarının içinde.

8- Konya, Koyunoğlu Ktp. yz. Nu: 14035.

Yusuf Ümmî Sinân’ın bilgelik tarihimiz içinde yer edinmesini sağlayan ve şöhretini temin eden eseri, kuşkusuz Divân-ı İlâhiyat’ıdır. Divândaki şiirler, hurûf-ı hecâ (elif-be) ile tertip edilmiştir. Bu eserde, iki yüz kadar ilahî ve nutuk mevcuttur. İçinde, az da olsa, tasavvufî içerikli tevhîd, münâcât, iştişfâ, na’t, devriyye, hayvânnâme türlerinde şiir bulunmaktadır.

Yusuf Ümmî Sinân, şiirlerinde çoğunlukla aruz veznini kullanmış, az da olsa, heceyle ilahîler yazmıştır. Aruzlu şiirlerinde vezin hataları mevcuttur.

Şiirlerinde Ümmî Sinân veya Sinân Ümmî ismini mahlas olarak kullanmaktadır.

İlahîlerinde Yunus Emre ve onun ilk takipçileri Kaygusuz Abdal, Hacı Bayram-ı Veli, Eşrefoğlu Rumî gibi, hakîkî aşkı, nefis terbiye ve mertebelerini, insan-ı kâmil anlayışını, genel olarak Allah ve Peygamber sevgisini dile getirmektedir. Varlığın birliği anlıyışına mensup diğer ariflerde olduğu gibi derin bir Allah, varlık ve insan bilinci vardır. O, bu anlayışını âşıkâne-lirik bir üslupla aktarmaktadır. Şiirler, sade sayılabilecek bir Türkçe ile kaleme alınmakla birlikte, basit değildir. Yerel motifler ve tasavvufî kavramlar, ilahîlerdeki sadeliği, derinlik ve edebîlik kazandırmaktadır.

Ümmî Sinân kendinden önce ve sonra gelen bazı mutasavvıf şairler gibi mizahtan da hoşlanmış olacak ki, daha çok sosyal ve tasavvufî eleştiri aracı olarak kullanılan ve bugüne kadar pek işlenmeyen “hayvânnâme” türünde de şiir kaleme almıştır. Divânında bir örneği bulunan hayvânnâme, mizahî, mecazî ve tasavvufî bir tenkid olup, “nefsî” insanı anlatır.

Leylek binâ yapmağa cem’ eylemiş çamırı

Kurna düzer kabakdan hammâmcılık zamîri

matla’lı şiir, Yunus Emre’nin “Çıkdım erik dalına...” matla’ıyla başlayan ünlü şathiyyesinin ve mecazî yoğunluğu olan buna benzer şiirlerin devamı niteliğindedir.

Kaplu kaplu bağalar kanatlanmış uçmağa

Kertenkele dirilmiş Kırım suyun içmeğe

diyen Kaygusuz Abdal,[27]

Seyr eyledim cihânı halk bend ile giriftâr

Âzâdlar bölüğünde yok derdlilere tîmâr

Gökden top yuvarlandı koz ağacına düşdü

Yadlar bilişler çokluk savaşuban yağmalar[28]

diyen Şeyh Sahfî Mehmed (Bursavî) gibi; Ümmî Sinân da, aynı geleneğe uyup, kendinden önceki mutasavvıf şairlerin izini takip etmiştir. Şiirin tamamı şöyledir:

Leylek binâ yapmağa cem’ eylemiş çamırı

Kurna düzer kabakdan hammâmcılık zamîri

Kartal kâdılık almış saksağan muhzır olmuş

Kurbağa yeşil geymiş eydür menem emîri

Kuzgun karpuz eylemiş bir ardıcın başına

Çıkmış bir su boğası uğurlayıp kemiri

Derdik kavak yaprağın kaftân edip giymeğe

Sırtında kara keçe kürk geyersin samurî

Un yoğurduk hamîrden etmek edip satmağa

Key sakın gâfil olma ekşidirsin hamîri

Kuyumcusun kalpazan ustagersin iş bozan

Altûn gümüş satarsın bakır ile demiri

Ümmî Sinân bu sözün ma’nîsini anlayan

İbrâhim’in pûtunu bulsa yıkar yemiri

Niyazi Mısri’nin Limni’deki
Tevhidhanesi…

Tasavvuf edebiyatımızın güçlü temsilcilerinden olan şairimizin tesiri özellikle bulunduğu çevre olan Antalya, Elmalı ve çevresinde, Afyon, Denizli, Uşak ve Kütahya gibi şehirlerde yoğunluk kazanmaktadır.[29] Daha sonra, öğrencisi Niyâzî-i Mısrî’nin va’z ve sohbetlerinin etkisiyle Ümmî Sinân’ın şöhreti saray çevresine kadar ulaşmıştır. Devlet seçkinlerinin isteği üzerine, oğullarından birini Mısrî’yle birlikte bir defa İstanbul’a göndermiştir.

Saray çevresine kadar uzanan bu etkinin dışında meclislerde okuna gelen bestelenmiş ilahîleriyle, yaygın olağanüstü hâlleriyle, ahlak ve fazileti, yetiştirdiği olgun ve sanatkâr sûfi şairleriyle o, edebiyat tarihimizin dikkate değer kişiliklerinden birisidir.

Ümmî Sinân’ın bir başka önemli özelliği, müderris olmasıdır. Gündüzleri kendi adıyla anılan medresede dersler vermiş; geceleri de kendi evinde irfani sohbetleriyle sûfileri eğitmiştir. Bu açıdan O, şeriat ve tarikat alimleri arasındaki gerilime dâhil olmamıştır. Ümmî Sinân, bu özelliğiyle de, tarihte pek az görülen bir olgunluk sergilemektedir.

Ümmî Sinân’ın anılması gereken bir başka özelliği daha vardır. O da, çağında, toplumdan, toplumun dertlerinden kendini mükellef tutması ve sorumluluk şuuruyla hareket etmesidir. Ümmî Sinân, bütün kâmil mutasavvıflarda görüldüğü üzere, hayatın içinde yaşayan ve topluma önemli tesirler bırakan sûfîlerden birisidir. O, gerek yaşayışıyla ve gerekse şiirleriyle İslam irfanını ortaya koyarken, aynı zamanda çağını eleştirmekten de geri kalmamıştır. Şu şiir, onun Divân’ı içinde bu tür eleştirilerinin en dikkati çekenlerinden birisidir:

Ey gönül bak kâinâta gör cihânın hâlini

Âhir olmuşdur zamânın va’desi gözle bunu

Zirâ çok türlü alâmet zâhir oldu bir birin

Maşrık u mağrib arası giydi cehlin zulmünü

Fakîrin hâlin sorarsan pür-şikâyet Tanrı’dan

Hırs u nefsin iğvâsıyla şeytân almış sabrını

Hubb-ı dünyâ balçığıyla yaptı hayrın kapısın

Kaplamıştır hırs u gaflet ağniyânın gönlini

Âlimin ilmin sorarsan şöyledir bahsi müdâm

Ebced öğrense bir oğlan satmak ister ilmini

Hırs-ı dünyânın elinden bak mürîdin cengine

Açmak isterler meşâyıh perdesinden sırrını

Pîrlerin gönlünde yoktur hergiz ölüm korkusu

Sanki şol hubb-ı zamândır gözler isen kavlini

Ne hatunlarda hayâ var ne kız-oğlanda edeb

Ne yiğitlerde kemâlât var göreler fi’lini

Mescidin kapılarına yaptı evler ankebût

Çün cemâat yok imâmın te’sîr eylemez ünü

Pâdişâhlar dürdü adlin defterin yaktı oda

Saçtılar beğler hakîmler halka zulmün odunu

Zulm ü gafletten cihân uş tutuşup par par yanar

Gussasından kimse bilmez kimsenin ahvâlini

Ârif olan bildi iblîs çerisinin cengini

Her kişinin üstüne kıldı havâle cehlini

Fâil-i mutlakdır ol Hak kün fe kân emrindedir

Her ne isterse kılar ol kimse yıkmaz hükmünü

Lutf anındır kahr anındır derd anın dermân anın

Lutf içün kıldı havâle kullarına kahrını

Ey Sinân Ümmî nazar kıl olma tevhîdden cüdâ

Pâdişâhlar pâdişâhı pek bilir ef’âlini

Halifeleri

Ümmî Sinân, kendinden sonra, tasavvufî eğitime yetkili önemli sûfiler yetiştirmiştir. Bunların bazıları aynı zamanda şairdir.

Bunlardan biri Kütahyalı Gülaboğlu Askerî (ö. 1693, Afyon)’dir.[30] Tasavvufî bir divânı, bir mesnevîsi ve Sülûku’s Sâlikîn fi Beyânı Esrâri’l-Ârifîn adlı mensur bir eseri olan Askerî’nin şu şiirleri, onun şair kişiliği hakkında fikir verebilecek niteliktedir:

Tâ ezel kalû belâdan eyledim ikrâr-ı aşk

Öldürürlerse beni ben etmezem inkâr-ı aşk

Zâil olmaz haşre dek kalbimde bu efkâr-ı aşk

Her nefes verdikçe zikrim dâimâ ezkâr-ı aşk

Ârifim fark etmezem hiç Ka’be’yi puthâneden

Âşık u rindim cihânda çıkmazam meyhâneden

Bâde-i câm-ı elesti nûş edip cânâneden

Mest-i lâ-ya‘kil olup oldum ebed hammâr-ı aşk

Rûh-ı Mûsâ’ya tecellî nâgehân edip zuhûr

Pâre pâre etti varlık dâğını mânend-i Tûr

Kalmadı zulmet siyâhı şeş cihet hep oldu nûr

Gün gibi doğdu vücûdum şehrine envâr-ı aşk

Askerî der kimse bilmez bizi şâha mahremiz

Biz sarây-ı bezm-i vahdet sohbetine hem-demiz

Zahme-i künh-i celâlin satvetidir nağmemiz

Bâğ-ı Kudsün bülbülüyüz eyleriz izhâr-ı aşk

Bahâr eyyâmı gül mevsimi geldi

Gel ey bülbül gel e efgân edelim

Cihân ezhâr ile hep cümle doldu

Gel ey bülbül gel e efgân edelim

Akıtıp çeşmimizden kanlı yaşı

Fedâ edip yolunda cân u başı

Hakîkat gülşeninde güle karşı

Gel ey bülbül gel e efgân edelim

Seninle gel beri hem-râz olalım

Nevâ-yı aşka hem dem-sâz olalım

Yanıp dertleşip ehl-i râz olalım

Gel ey bülbül gel e efgân edelim

Verelim şevk ile aşkdan nişânı

Edelim rûz u şeb âh ü figânı

Sadâ vü sıytımız tutsun cihânı

Gel ey bülbül gel e efgân edelim

Olup bu Askerî miskîne hem-dem

Derûnu derdine gel eyle merhem

Visâl-i yâr içün derd ile her dem

Gel ey bülbül gel e efgân edelim

Âlem-i lâhûtdan nâsût iline

Cihânı sırr ile seyrâna geldim

Bülbül-i kudsîyim vahdet gülüne

Şakıyı şakıyı reyhâna geldim

Ben kıdem şehrinin sultânı idim

Hakîkat dürrünün şol kânı idim

Küntü kenz sırrının mihmânı idim

Ahsen-i takvîme insâna geldim

Mahabbet bâdını estirip Hudâ

Redd edip vahdetden eyledi cüdâ

Anın’çün cânımı eyleyip fedâ

Visâli ıydına kurbâna geldim

Şükür yine Hak’tan ihsan erişdi

Nefsim rûha tâbi’ olup barışdı

Rûhum rûhullaha erip karışdı

Katreyim deryâ-yı ummâna geldim

Askerî bağlayıp eğnine postu

Arayıp kendinde bulmuşdur dostu

Yârimin elinden câm-ı elesti

Nûş edip ezelden mestâne geldim

Ümmî Sinân’ın bir başka öğrencisi Mehmed Efendi’dir. Mehmed Efendi Uşaklıdır. Ümmî Sinân, 1647’de onu Uşak’ta ziyaret etmiştir. Niyâzî-i Mısrî’nin Ümmî Sinân’a, bu ziyaret sırasında intisap ettiğini biliyoruz. Niyâzî, Mehmed Efendi için bir vefat tarihi düşürmüştür:

Hüsn-i hâtemine Niyâzî dedi târîhin anın

Allah Allah dedi vü kıldı bekâya irtihâl[31]

Ümmî Sinân’ın bir başka öğrencisi Muslihüddin Mustafa Uşşakî’dir. Hayatı hakkında fazla bilgimiz yoktur. Elmalı’daki 43 numaralı Mecmûa’nın 218-307 sayfaları arasında mürettep bir divânı bulunmaktadır. Bu divândaki şecereden öğrendiğimiz kadarıyla Muslihüddin Mustafa’nın soyu Hz. Ebubekir’e dayanmaktadır. Şiirlerinde “Şeyhî” mahlasını kullanmıştır. Söz konusu Mecmûa’daki -bazıları mürşid Ümmî Sinân medhiyesi olan- ilahilerinden biri şöyledir:

Ey dosta giden yârenler

Bizden pîre selâm eylen

Dostun cemâlin görenler

Bizden pîre selâm eylen

İlm-i ledünni bilenler

Esrâr-ı sırra erenler

Pîr nazarında duranlar

Bizden pîre selâm eylen

Her dem bahâr dost illeri

Taze açılmış gülleri

Şol esen seher yelleri

Bizden pîre selâm eylen

Kim ki aşk bahrine dalar

İlm ü irfân gelir dolar

Çağlayuban akan sular

Bizden pîre selâm eylen

Çarh urup döner felekler

Hakk‘a arz eder dilekler

Hakk’ın seyyâhı melekler

Bizden pîre selâm eylen

Geçer geceler gündüzler

Ederler Hakk‘a niyâzlar

Devr edip dönen yıldızlar

Bizden pîre selâm eylen

Şeyh derdine düşen inler

Dostun irfânların dinler

Ol ile varan gemiler

Bizden pîre selâm eylen

Dervîşlerin yollar gözler

Senin hûb cemâlin gözler

Lutf eylen beğler gâziler

Bizden pîre selâm eylen

Çünki takdîr işin işler

Şeyhî pîre cân bağışlar

Ol semte uğrayan kuşlar

Bizden pîre selâm eylen

Ümmî Sinân’ın öğrencilerinden Uşaklı Ahmed Efendi de, Matlaî mahlasıyla aruz ve heceyle şiirler yazan bir şairdir. Elmalı’daki 43 numaralı Mecmûa’da elli bir şiiri bulunmaktadır[32]. Şu ilâhîler Onundur :

Çünki nakkâş-ı ezel nakşında sûret gösterir

Anın ol mahbûb-ı dil mahbûb-ı sûret gösterir

Hüsnünü ol gösterüben hem sevip hem sevdirir

Nite a’mâ göre anı hüsn-i sûret gösterir

Nûr-ı şemsi ta’rîf etsen nice bile görmeyen

Nûr içinde nûra bak kim nurda sûret gösterir

Kim ki mahbûb-ı dili sevdiyse anı ezelî

Ol muhabbet-i ezelden anda sûret gösterir

Sûreti ko zâhidâ gel görmek istersen anı

Matlaî her neye baksan anda sûret gösterir

Cihâna gelmeğin işi

Âdem demine ermekdir

Bırakıp gayrı teşvîşi

Âdem demine ermekdir

Felekler anınçün döner

Melekler hod ana iner

Bilmeyen şeytânla yanar

Âdem demine ermekdir

Şânında dendi rûhunâ

Niçin gezersin düşün â

Hak‘la olmağa âşinâ

Âdem demine ermekdir

Âdem‘de yokla âdemi

Âdem‘de bil cümle gamı

Kendinde bulmağa anı

Âdem demine ermekdir

Cümle âlem Âdem özler

Âdem‘den ol Hakk‘ı gözler

Kulağına girmez sözler

Âdem demine ermekdir

Ölmezden evvel ölmeğe

Bunda hesâbın görmeğe

Kişi nefsini bilmeğe

Âdem demine ermekdir

Ey Matlaî aç gözünü

Tevhîde döndür sözünü

Bilmeğe kendi özünü

Âdem demine ermekdir

Mâsivâdan dûr eden

Nefesidir kâmilin

Kalbin içre Tûr eden

Nefesidir kâmilin

Sana seni bildiren

Ölmezden ön öldüren

Elin alıp kaldıran

Nefesidir kâmilin

Anâsırdan geçiren

Dost iline uçuran

Âb-ı hayât içiren

Nefesidir kâmilin

Sır iline yol veren

Tâze tâze gül veren

Bülbül gibi dil veren

Nefesidir kâmilin

Mest ü hayrân eyleyen

Nefsi kurbân eyleyen

Cânı uryân eyleyen

Nefesidir kâmilin

Matlaî’yi cân eden

Cânlara cânân eden

Âleme sultân eden

Nefesidir kâmilin

Müftî Dervîş veya Müftî Şeyh olarak bilinen Çavdaroğlu Ahmed Efendi de, Ümmî Sinân’ın yetiştirdiği sûfilerdendir. Onunla ilgili en yeni bilgi, Gaybî Sun’ullah’ın yazmış olduğu Mes’ele-i Sülûk[33] adlı risâlenin içinde tespit edilmiştir.[34] Bu risâlenin dibâcesinde verilen bilgiye göre Ümmî Sinân’ın öğrencilerinden ve Niyâzî-i Mısrî’nin beş arkadaşından birisi olan Müftî Dervîş, Gaybî Sun’ullah’ın babasıdır. Söz konusu Risâle’nin girişinde şu bilgiler vardır.

“Mezkûr Sun’ullah Efendi Müftî Dervîş denmekle ma’rûf eş-Şeyh Ahmed Efendi ibn eş-Şeyh Beşir Efendi’nin oğludur. Mezbûr Şeyh Ahmed Efendi Medine-i Kütahya’ya on sekiz yıl müftî olup ba’dehu müftiliği terk edip Elmalılı Ümmî Sinân Efendi Hazretlerinden bey’at eyleyip teslim-i küllî olmuşdur Âhirü’l-emr irşâd olup tarîk-i halvetiyyede kâmil mürşid oldu. Ammâ evvel müftî iken gâyet münkirînden idi. İnkârdan geçip ikrâra geldiği kıssa-i dırazdır. Bu mahalde zikr olması mümkin değildir. Fe-fehm.”[35]

Aynı yerde, hâşiyede Müftî Dervîş’e ait olan şu mısralar da kaydedilmiştir:

Müftî Dervîş’in münkirlik

Başından geçdi ol körlük

Budur Allah’a şükürlük

Yâ ben nice dönmeyeyim[36]

Müftî Dervîş’in aruz ve heceyle yazdığı 172 şiirden oluşan bir divân’ı vardır.[37] Şiirlerinde Müftî, Müftî Dervîş ve az da olsa Çavdaroğlu, Çavdaroğlu Ahmed mahlaslarını kullanmıştır. Çavdaroğlu, divân’ından öğrendiğimize göre, Fusûs, Fütûhât, İhyâ, Nefehât gibi eserlerden haberdârdır. Mezarı Kütahya Kabristanı (Musalla)’nda bulunmaktadır. Manevî silsilesini anlattığı şiirinde üstâdı Ümmî Sinân’dan şu şekilde söz eder:

Hepisinin feyzi gelsin isteyen şeyhinde bulsun[38]

Ümmî Sinân himmet kılsın bizi onlardan ayırma

Çavdaroğlu’nun şairliğini göstermek üzere buraya dört şiirini kaydediyoruz:

Bilmezem ne vardır şu esen yelde[39]

Her esdikçe doğrar cân u ciğerim

Cân gövdeye sığmaz hayretler basar

Her esdikçe doğrar cân u ciğerim

Bilmezem cân bundan ne koku duyar

Câna türlü türlü hâletler koyar

Cünûn u hayretler cân ilin boyar

Her esdikçe doğrar cân u ciğerim

Dokundukça cân u teni yırtsam der

Hiç bilmezem n’itsem ne işlesem der

Başım alsan döne döne çıksam der

Her esdikçe doğrar cân u ciğerim

Gözleyip esdikçe gülün hâlini

Dilim tâbir etmekde âcizdir kanı

Bilmem dosta tutgurur mu vaslını

Her esdikçe doğrar cân u ciğerim

Bilmezem nedir bu bana gelenler

Yel estikçe böyle câna dolanlar

Müfti Dervîşe deyversin bilenler

Her esdikçe doğrar cân u ciğerim

Zikr edeyin Rabb’im seni[40]

Mevlâm inleyü inleyü

Derdin ile doyur beni

Mevlâm inleyü inleyü

Derdini derman bileyin

Hüsnüne hayran olayın

Zâr u sergerdân olayın

Mevlâm inleyü inleyü

Bakmayam dünyâ âhirne

Meyl eylemeyem vaslına

Ko gark olayın hazrete

Mevlâm inleyü inleyü

Şöyle Mecnûn eyle beni

Bilmeyeyin beni seni

Dost diyeyin dün ü güni

Mevlâm inleyü inleyü

Yok eyle bu cân u tenim

Helâl olsun sana kanım

Göklere boyansın ünüm

Mevlâm inleyü inleyü

Gözlerimi giryân eyle

Ciğerimi biryân eyle

Cânı aşka kurbân eyle

Mevlâm inleyü inleyü

Derdinden gayrısı yokdur

Beni derdin ile tut dur

Derdin bana iyilikdir

Mevlâm inleyi inleyi

Habîb’inin şefâ’atin

Lâyık gör bana himmetin

Doldur câna muhabbetin

Mevlâm inleyü inleyü

Müfti Dervîş eydür ey şah

Kabûl et duâmı Allâh

Eyle işim âh ile vâh

Mevlâm inleyü inleyü

Halîfe-i Yezdânî[41]

Hem sûret-i Rahmânî

Sırr-ı seb’a’l-mesânî

Sultân Pîr’im Azîz’im

Dertlilerin dermânı

Garîblerin mihmânı

Âşıkların seyrânı

Cânım Pîr’im Azîz’im

Nûr-ı pâk-i Sübhânî

Evc-i burc-ı irfânî

Şem’-i Şâh-ı Merdânî

Sultân Pîr’im Azîz’im

Hayâlin ile doldum

Ben beni yavı kıldım

Bilmezem hîç ne oldum

Cânım Pîr’im Azîz’im

Kemter gedâ kullara

Nazar etmen anlara

Yaraşır sultânlara

Cânım Pîr’im Azîz’im

Nazarında durayın

Dâim boynum eğeyin

Her dem seni anayın

Sultân Pîr’im Azîz’im

Fahrı yürür âşıkın

Ma’şûka hayrân ola

Dâim hayrân et beni

Sultân Pîr’im Azîz’im

Müftî Dervîş hastayı

Nefs elinden yastayı

İrgür bu dil-besteyi

Sultân Pîr’im Azîz’im

Pîre doğru giden yollar[42]

Bizden Pîre selâm eyle

Pîre doğru esen yeller

Bizden Pîre selâm eyle

Eşiğinde tozan tozlar

Cemâlini gören gözler

Göz dikip bakan yıldızlar

Bizden Pîre selâm eyle

Gözlerimden akan yaşlar

Bağrımda türeyen başlar

Üstüne doğan güneşler

Bizden Pîre selâm eyle

Devr eyleyen yazlar kışlar

Sohbete varan kardaşlar

Üstüne uğrayan kuşlar

Bizden Pîre selâm eyle

Üstünde dönen felekler

Pîrin hizmetini bekler

Tevhîde varan melekler

Bizden Pîre selâm eyle

Gurbette gönlüm kim eğler

Hasret ciğerimi dağlar

Ol semte ulaşan dağlar

Bizden Pîre selâm eyle

Müftî Dervîş derdimendi

Pek tutsun himmet kemendi

Allah’ım güzel Efendi

Bizden Pîre selâm eyle

Ümmî Sinân’ın en şöhretli öğrencisi Niyâzî-i Mısrî’dir.[43] Mısrî, Ümmî Sinân’ın yetiştirdiği içinde kendisinin de bulunduğu beş öğrencisini, “beş er” diye niteler:

Biz beş er idik çıkdık bir demde yola girdik[44]

Kırk yılda pîre erdik bu sohbete erince

Niyâzî-i Mısrî, bu kişilerin içinde önemli bir yere sahiptir. Ümmî Sinân’dan sonra, manevî makamı o temsil etmiştir. Fikirleriyle, yazmış olduğu otuzdan fazla tasavvufî eseri ve bilhassa Yûnus Emre edâsındaki divânıyla insanlar üzerinde büyük tesirler bırakmış bir şairdir.

Niyâzî-i Mısrî, gerek İrfan Sofraları’nda, gerekse ilahîlerinde Ümmî Sinân’a mensubiyetinden çeşitli vesilelerle söz eder. Ümmî Sinân’a intisabı vesilesiyle şu gazelini kaleme almıştır:

Niyazi Mısri’nin Limni’de kabrinin bulunduğu varsayılan yer...

Aşkın meyine ben kana geldim[45]

Şevkin oduna hoş yana geldim

Şem’-i tevhîdi gördüm yakılmış

Gitdi karârım pervâne geldim

Halka-i zikri kurmuş âşıklar

Ben de sahnında cevlâna geldim

Mecnûn’um bugün Leylî derdinden

N’eylerim aklı dîvâne geldim

Derdi cânânın açdı yareler

Bağrım üstünde dermâna geldim

Ümmî Sinân’ın hâk-i pâyine

Sürmeğe yüzüm sultâna geldim

Yaremi bildim yârimden imiş

Bunda Niyâzî Lokmân’a geldim

Mısrî’nin, Bursa’da ikamet ettiği günlerde gördüğü bir rüyâ ile hayatının seyri değişmiştir.[46]:

Dost illerinin menzili key âlî göründü[47]

Derd-i dile derman olan Elmalı göründü

mısralarıyla başlayan şiirinin devamında:

Ten Ya’kûb’unun gözleri açılsa aceb mi

Can Yûsuf’unun gül yüzünün hâli göründü

diyerek üstadının ismiyle Hz. Yusuf’un temsil ettiği manevî makam olan rûh hâlini, tevriyeli bir üslupla ele alıp işler. Dolayısıyla Elmalı’nın maddî çehresiyle Yusuf Ümmî Sinân’ın manevî şahsiyetini özdeşleştirir. Bu şiirini Hâtırat’ına da kaydeden Niyâzî-i Mısrî, “Azîzim Ümmî Sinân Hazretlerini ziyarete giderken Elmalı göründükde tulû’ etmiş idi bu şiir” diye bir açıklamada bulunur.[48]

Niyâzî-i Mısrî, 1647 senesinde bağlandığı Ümmî Sinân’dan, dokuz sene (Mehmed Şemseddin Efendi’ye göre 12 seneye yakın)[49] süren eğitimden sonra 1656 senesinde mezun olmuştur.

Mısrî, bir şiirinde, bütün bilgi ve kabiliyetinin üstadından kaynaklandığını, elde ettiği her türlü bilgi ve sırrın kendisine onun tarafından verildiğini anlatır. O, “Eylesin Allah çok tahiyyâtı” matla mısraıyla başlayan şiirini başından geçen şöyle bir olay vesilesiyle söylemiştir.

Manevi eğitimini tamamlamak üzere olduğu günlerinden birinde, bir cuma günü üstadının isteği üzerine halka nasihat etmek üzere kürsüye çıkar. Va’za başlayacağı sırada dili tutulur ve konuşamaz. Bunun Ümmî Sinân’dan kaynaklandığını anlar ve tevazuyla yüzüne bakar. Bu esnada dili çözülür ve konuşmaya başlar. Bunun üzerine va’z sırasında doğaçlama olarak şu şiiri söyler:

Eylesin Allah çok tahiyyâtı[50]

Ana kim verdi ilm-i gâyâtı

Gizli sultândır sırr-ı Sübhân’dır

Mürşid-i cândır hep makâlâtı

Kutb-ı halâyık bahr-ı hakâyık

Ferd-i câmi’dir hep makâmâtı

Ey nice cânlar yarını bekler

Bulmadık derler bunda lezzâtı

Arayıp bulan kulluğun kılan

Telkînin alan buldu hâlâtı

Şehri Elmalı cânda bulmalı

Ümmî Sinân’dır şöhret-i zâtı

Şeyhini Hak bil ey Niyâzî kim

Pîr yüzündendir Hak hidâyâtı

Hâtırât’ında zaman zaman Ümmî Sinân’dan söz eder. Bu anekdotlardan birisi şöyledir:

“Bizim azîzimiz kendi şeyhi (Mazhar Efendi)’nin oğlu Zuhûrî Efendi derler idi. Elmalı’ya geliyor haberin işidince karşı çıkmışlar, uzaktan birbirlerini görünce atlarından inmişler yüz üstüne düşmüşler. Sürüne sürüne kavuşup iki tarafdan olan dervîşler bir garrâ koparmışlar. Gûyâ kıyametden bir gün olmuş...”[51]

Bu satırlardan Ümmî Sinân’ın son derece mütevazı bir kişi olduğu anlaşılmaktadır.

Niyazi Mısri’nin Limni’deki semahanesinden bir başka görünüş…

Diğer taraftan, Ümmî Sinân’ın yetiştirdiği öğrencilerinden birisi de Şair Askerî’dir. Askerî, aslen Kütahyalıdır. Ancak görevli olarak Afyon’a gönderilmiş ve burada yaşamıştır. Askerî’nin Divân’ında da, Ümmî Sinân ile ilgili bazı şiirler bulunmaktadır. Genellikle övgü mahiyetinde olan bu şiirlerin birinde şöyle diyor:

Halvetîyiz biz şevk ile devrânımız vardır bizim[52]

Her dem safâ vü zevk ile handânımız vardır bizim

..........................................................

Askerî eydür dem be-dem Hakk’ın şükür ihsânına

Ümmî Sinân gibi ulu bürhânımız vardır bizim

Bir başka şiirinde şeyhinden şöyle bahseder:

Cismimin şehrinde mihmândır pîrim Ümmî Sinân[53]

Gönlümün tahtında sultândır pîrim Ümmî Sinân

Varlığım cümle hayâtım sıhhatim oldur benim

Cismime cân câna cânândır pîrim Ümmî Sinân

Nûş edip enfâs-i kudsün bulmuşuz âb-ı hayât

Çeşmi şol âb-ı hayvândır pirim Ümmî Sinân

Aşk gülzârında durmaz mürg-i cân eyler figân

Bâğ-ı cânda verd-i reyhândır pîrim Ümmî Sinân

Âsumân-ı dilde doğup zulmeti nûr eyledi

Burc-ı cânda şems-i tâbândır pîrim Ümmî Sinân

Gitmedik râh-i dalâlete hamdüli’llah çok şükür

Râh-ı Hak’da bana bürhândır pîrim Ümmî Sinân

Mahzen-i esrâr-ı vahdet ma’den-i ilm-i ledün

Tevhîd-i deryâ-yı irfândır pîrim Ümmî Sinân

Kibriyâ-yı Hızr’a ol mahrem olupdur sırr ile

Zât-ı âla a’zimü’ş-şândır pîrim Ümmî Sinân

Âsitânın bekleyenler dü cihânda oldu şâd

Bir atâ-bahş sâhib-ihsândır pîrim Ümmî Sinân

Dopdoludur on sekiz bin âlemin etvârına

Kanda baksam ayn-ı ayândır pîrim Ümmî Sinân

Âşinâ-yı ezelîdir rûh ana olmaz cüdâ

Yâr-i bâkî vü kadîmândır pîrim Ümmî Sinân

Kalbimin emrâzına kat kat devâlar eyledi

Der Muhammed derde dermândır pîrim Ümmî Sinân

Kütahya yakınlarındaki Aslan’da oturan Subhî mahlaslı bir sûfi şair de, Ümmî Sinân tarafından yetiştirilmiştir. Subhî’nin Ümmî Sinân için yazdığı bir övgü şiiri şöyledir:

Velâyet tahtının sultânıyımış[54]

Yetişdim hâline Ümmî Sinân’ın

Ma’rifet kânının ummânıyımış

Dalmışım bahrine Ümmî Sinân’ın

Kâmil mürşid olan tâlibin yoklar

Gerçek âşık olan gediğin bekler

Katarlanmış katarına âşıklar

Sârbânım yoluna Ümmî Sinân’ın

Gerçek mürşid olan izini izler

Pür-ma’rifet olan aslını özler

Bir hümâyım gözüm dîdârı gözler

Konmuşum koluna Ümmî Sinân’ın

Elhak Pîr Muhammed deyip giderim

Ma’rifet cevherin aldım satarım

Dost bağında biten gülde öterim

Bülbülüm gülüne Ümmî Sinân’ın

Evliyâ Enbiyâ Hakk’ın rehberi

Muhammed’dir cümlesinin serveri

Subhî ummânında buldu gevheri

Tahsîn kemâline Ümmî Sinân’ın

Buraya kadar verdiğimiz bilgilerden anlaşılacağı üzere, Ümmî Sinân, XVII. asrın ilk yarısında yetişen Türk Tasavvuf Tarihi ve Edebiyatının büyük ve önemli temsilcilerinden birisidir. Şair, bilgin, ahlakçı ve eğitimci taraflarıyla dikkate değer bir şahsiyettir. Tasavvuf edebiyatının, Yunus Emre’yle başlayan aşıkane-arifane şiir tarzının önemli izleyici ve temsilcilerinden birisidir. Kendisinden sonra da Niyâzî-i Mısrî gibi âbidevi bir şahsiyet, arif bir şair yetiştirerek çağına damgasını vurmuştur.

Mustafa Lütfî, Tuhfetü’l-Asrî Fî Menakıbı Mısrî, Bursa 1309, s. 20.

Sadık Vicdanî, Tomar-ı Turuk-ı Aliyye (Tarikatler Ve Silsileleri), Haz. İrfan Gündüz, İstanbul 1995, s. 248; Nail Tuman, Tuhfe-i Nâilî, (Haz. M. Tatcı-C. Kurnaz), C. I, Ankara 2001, s. 453.

Niyazî-i Mısrî, Kelimat-ı Kudsiyye, Bursa İl Halk Ktp. Orhan Gazi Bl. No: 690.

Niyazî-i Mısrî, İrfan Sofraları, Çev. Süleyman Ateş, Ankara 1971.

Ekiz, A.g.e., s. 55-60. Nüzûlî’nin Süleyman Efendi hakkında bir şiiri vardır. (Bkz. Divân-ı Mustafa Nüzûlî, s. 55-56).

Süleyman Fikri, Antalya Livası Tarihi, İstanbul 1340-1342, s. 185; Ekiz, A.g.e., s. 20; Bursalı Mehmed Tahir, Osmanlı Müellifleri, C. I, İstanbul 1333, s. 26; Bursalı M. Tahir; Aydın Vilayetine Mensup Meşâyıh, Ulemâ, Şuarâ ve Müverrihînin Terâcim-i Ahvâli, İzmir 1905.

Medresenin planı için bkz. Abdullah Ekiz, Dünden Bugüne Elmalı, s. 81.

Nail Tuman, “Şeyh Muhammed Yusuf Sinaneddin, Elmalı, vefatı H. 1078/ M.1667. Elmalı’da medfundur. (...) Vefeyât-ı Ayvansarayî’nin, vefat tarihini H. 1068/M. 1658 göstermesi yanlıştır,” demektedir (Tuhfe-i Nâilî, C. I, s. 453). Tuman, burada Ayvansarayî’nin Mecmûa-i Tevârih’iyle Vefeyât’ındaki bilgileri karıştırmıştır. Söz konusu tarih için bkz. Hafız Hüseyin Ayvansarayî, Mecmûa-i Tevarih, Haz. Fahri Ç. Derin-Vahid Çabuk, İstanbul 1985, s. 231. Ayvansarayî şöyle demektedir: “Sinan Ümmî Şeyh Mehmed Uşşakî-i Halvetî. Vefatına “Rızâ’ullah” (1068) tarihtir. Şeyh Mısrî’nin şeyhidir”. Ayvansarayî’nin Tezkire’sinde de verilen tarih H. 1068’dir. Bkz. Ayvansarayî, Tezkire-i Ayvansarayî, Süleymaniye Ktp. Uşşâkî Tekkesi Bl. Nu: 1107, vr. 40a; Vasfi Mahir Kocatürk ise vefat tarihini 1664 olarak göstermektedir (Tekke Şiiri Antolojisi, Ankara 1968, s. 317). Bu vefat tarihi, Abdullah Ekiz’in (Sinan Ümmî ve Ahfadı, Ankara 1962, s. 13.) ve bizim yaptığımız araştırmalardan anlaşılacağı üzere 1657 olacaktır (Mustafa Tatcı, Elmalılı Ümmî Sinan Halvetî, Elmalı, 1993, s. 3); Fehmi Kuyumcu, Evliyanın Dilinden, s. 395.

Mecmûa, Elmalı İlçe Halk Ktp. Ty. Nu: 43/2, s. 400. Mecmûa’nın Abdullah Ekiz tarafından tespit edilen künyesi şöyledir: 21x15 cm. Meşin kaplı, 19/21 satırlı, 320 yaprak, İstanbul tarihi 1138/1725 (A. g. e., s. 9-10).

A. Ekiz, A.g.e., s. 14. Tarih mısraı “San kıyâmet kopdı âlem üsdine” şeklindedir.

Mecmûa, Elmalı İl Halk Ktp. Ty. Nu: 43/2, s. 36; Ekiz, A.g.e., s. 14-15.

Yazarın buradaki Ümmî Sinan’a atfen yaptığı “Şeyh Mehmed-i Uşşâkî-i Halvetî” tesbiti yanlıştır. Bu isim Niyâzî divanında kendisine tarih düşürülen Ümmî Sinan’ın Uşaklı dervişi Mehmed Efendi’ye aittir. Niyâzî bu zat için “şeyhim” ibaresini kullandığı için (bkz. Niyâzî-i Mısrî Divânı, Ankara 1998, s. LXXV.) Ayvansarayî Ümmî Sinân’ın ismiyle öğrencisinin ismini karıştırmaktadır.

Hafız Hüseyin Ayvansarayî, Mecmûa-i Tevarih, Haz. Fahri Ç. Derin-Vahid Çabuk, İstanbul 1985, s. 231; Aynı yazar, Tezkire-i Ayvansarayî, Süleymaniye Ktp. Uşşâkî Tekkesi Bl. Nu: 1107, vr. 40a.

Müstakimzâde Süleyman Sadettin, Mecelletü’n-Nisâb, Tıpkıbasım, Ankara 2000, Vr. 260a. (Şeyh Yûsuf Sinânüddin Elmalı, Mısrî Muhammed Niyâzî’nin şeyhi ve mürşidi 1100/M.1688 yılında vefat etti. Bu Şeyh Ümmî Sinân’dan ayrıdır. Ümmî Sinân, bundan yüz yıl ya da daha çok eskidir.)

Abdullah Ekiz, Sinan Ümmî ve Ahfadı., s. 52; Aynı yazar, Dünden Bugüne Elmalı, Elmalı 2001, s. 106.

Bedri Noyan “Bütün Yönleriyle Bektaşîlik ve Alevîlik” (C. IV, Ankara 2001, s. 521) adlı eserinde Ümmî Sinân bahsinde şöyle demektedir: “Ümmî Sinân aslen Halvetîdir. Halvetîliğin Yiğitbaşı kolunun büyüklerindendir. Sonradan Bektaşiliğe intisap etmiştir. Vefatından sonra, oğlu Mustafa yerine geçmiştir. Mustafa da 1128 (1715 M.) de Hakk’a yürümüş ve Elmalı’da sırlanmıştır. M. Halit Bayrı’nın “Türk Folklor Araştırmaları Dergisi”nin 129. sayısındaki yazısına göre, Ümmî Sinân’ın yatırı İstanbul’dadır. Burasının bir makam olması daha büyük bir olasılıktır.” Buradaki tesbitlerin ilk cümlesi hariç, tamamı yanlıştır. Halvetiyye’de irşad makamında bulunan bir zat sonradan neden Bektaşiliğe intisap etme ihtiyacı duysun? Kaldı ki, Ümmî Sinan’ın Bektaşîliğiyle ilgili bir tek belge yoktur. Vefatından sonra yerine oğlu Mustafa geçmemiştir. Çünkü bu isimde bir oğlunun varlığı bilinmemektedir. Bilinen oğullarının şiirleri elinizdeki bu eserin içinde söz konusu edilmiştir. M. H. Bayrı’nın tespiti ve bu tespitten hareketle Sayın Noyan’ın İstanbul’daki makam kabul ettiği yer, İbrahim Sinan Ümmî’ye aittir. Bu şahıs Elmalılı Ümmî Sinân’dan farklı bir Halvetî şeyhidir. Merhum Noyan adı geçen eserinde pek çok mutasavvıf şairi mesnetsiz olarak Bektaşîleştirmektedir.

Manzumenin metni yukarıda geçmişti. Bkz.

Niyâzî-i Mısrî, A.g.e., s. 95.

Meselâ bkz. Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmanî, Haz. Nuri Akbayar-Seyit Ali Kahraman, C. 5, İstanbul 1996, s. 1513.

İbrahim Sinan Ümmî, Divânçe, İstanbul Ün. Merkez Ktb. Nu. 7220.

Hüseyin Vassaf, “İbrahim Ümmî Sinan Hazretleri”, Ceride-i Sûfiyye, Sayı: 107, s. 138-139.

Bkz. Mustafa Tatcı, Edebiyattan İçeri, Ankara 1997, s. 203; Ayrıca bu eserin çeviri metni bir master tezine konu olmuştur. Bkz. Mehmet Erdem, Sinan Ümmî Ve Kutbü’l-Maânî İsimli Risâlesi Üzerine Bir İnceleme, Dokuz Eylül Ün. İlahiyat Fak, YLT., İzmir 1997.

Mustafa Tatcı, Edebiyattan İçeri, Ankara 1997, s. 203.

Divân eski harflerle basılmış olup künyesi şöyledir: Kitâb-ı Sinan Ümmî, Haz. Yalvaçlı Coşkunzade Şeyh Süleyman Efendi, Muharrem Efendi Matbaası, İstanbul 1299. Ayrıca, Hamit Dikmen yazmış olduğu “Elmalılı Şeyh Yusuf Ümmî Sinan Efendi” (Erdem, Aydın Sayılı Özel Sayısı II, C. 9, s. 26, Ankara 1996, s. 643-649) adlı makalesinde Ümmî Sinan Divânı’nı DTCF.’de lisans tezi olarak hazırladığını belirtmektedir (Ümmî Sinan Divânı, Ankara 1977). Divân yine İ. Ü. Ktp. nüshası esas alınarak O. Kamil Erdem tarafından daha önce değerlendirilmiştir (Sinan Ümmî Divânından Seçmeler, Fetih yay. İstanbul 1976). Tarafımızdan hazırlanan bir seçme ise daha önce yayınlanmıştır. Bkz. M. Tatcı, Elmalılı Ümmî Sinan, Antalya 1993.

Divân ve nüshalarıyla ilgili bilgi için bkz. Tuman, A.g.e., C. I, s. 453.

Mehmed Halit Bayrı, şu yazısında elindeki yazma nüshadan söz etmektedir: “Müellif Mutasavvıf Şairler: Sinan Ümmî”, Türk Folklor Araştırmaları, VI/27 (1960), s. 2128.

Şiir için bkz. A. Gölpınarlı, Türk Tasavvuf Şiiri Antolojisi, İstanbul 1972, s. 185.

Bu şiir ve şairin hayatı için, bkz. Mehmed Şemseddin Ulusoy, Gülzâr-ı Mısrî, (müellif hattı, bir kopyası elimizde), s. 160.

Bkz. Osman Türer, Muhammed Nazmî, Hayatı, San’atı ve Hediyyetü’l-İhvân’ı, C. II, A.Ü. İF. Doktora Tezi, Ankara 1982, s. 204,

Bkz. Edip Ali Baki, Gülaboğlu Muhammed Askerî-Hayatı ve Eserleri, Taşpınar Dergisi, C. VIII, Afyon 1941, s. 86-88; Mehmed S. Aygen, Şair Mutasavvıf Gülaboğlu Muhammed Askeri, (tarihsiz) Afyon; Hamza Güner, Kütahyalı Şair ve Edipler, Kütahya 1967, 66-68; Kenan Erdoğan, “Beş Erden Biri Kütahyalı Şeyh Muhammed Askerî”, Yedi İklim Dergisi, s. 68, Kasım 1995, s. 80 vd; İsmail Ünver, “Askerî”, TDV/İslâm Ansiklopedisi, C. III, s. 491-492; Mehmet Sarı, “Askeri”, Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi, C. I, Ankara 2001, s. 474.

Muhammed Nûr, Mısrî Niyazî Divânı Şerhi, Ankara 1976, s. 134.

Mecmûa’nın 605-621 sayfaları arasında bulunan bu şiirler yayınlanmıştır. Bkz. Mustafa Tatcı-Kerim Kara, Xvıı. Asır Şairlerinden Uşaklı Ahmed Matlaî, Divançe-i İlahîyat, Ankara 2007.

AÜ., İlahiyat Fak. Ktp. Yz. Nu: 1468

Bu yazmada ayrıca Gaybî’nin Risâle fî Halli’d-Devrâni’s-Sûfiyye adlı risalesi de vardır. Söz konusu risale Bilal Kemikli tarafından tanıtılmıştır Bkz. “Türk Tasavvuf Edebiyatında Risâle-i Devrân ve Semâ Türü ve Gaybî’nin Devrân ve Semâ’a İlişkin Görüşleri”, İlâhiyat Fakültesi Dergisi, C. XXXVII., Ankara 1997, s. 455

Kemikli, A.g. m., s. 455.

Kemikli, A.g. m., s. 455. Bu kıt’anın geçtiği şiirin tamamı Müftî Derviş’in Divânında mevcut olup (bkz. Milli Ktb. Yz. A. 3488/1,vr. 5b) şöyledir:

Efendim bana bakarken

Yâ ben nice dönmeyeyim

Gönlüm durmayıp akarken

Yâ ben nice dönmeyeyim

Özenmezem ona buna

Hüsnüne kalmışam tana

Severim diyicek bana

Yâ ben nice dönmeyeyim

Dönmeyenin bağrı başdır

Dönenlerin rûhu kuşdur

Dönmemek âşıka suçdur

Yâ ben nice dönmeyeyim

Zikriledir ağız tadı

Durmaz kimin kim var odu

Bakıp duranın yok udu

Yâ ben nice dönmeyeyim

Münkir bilmez bu bir hâldir

Âşıklara usûl yoldur

Âşıka ölmeden bedeldir

Yâ ben nice dönmeyeyim

Müftî Derviş’in münkirlik

Başından geçdi ol körlük

Budur âşıka şükürlük

Yâ ben nice dönmeyeyim

Bkz. Milli Ktb. (Ankara) Yz. A. 3488/1, vr. 2a-36b. Ata Terzibaşı’nın elinde bulunduğunu öğrendiğimiz 37 yp. olan yz. nüshada, 177 şiir mevcuttur. Bkz. Bilinmeyen Şairlerden Müftü Derviş, Kardaşlık Dergisi, s. 5-6, Eylül-Ekim 1976.

M. Tatcı, C. Kurnaz, Çavdaroğlu Müfti Derviş, Ankara 1999, s. 23.

M. Tatcı, C. Kurnaz, A.g.e., s. 67.

M. Tatcı, C. Kurnaz, A.g.e., s. 29.

M. Tatcı, C. Kurnaz, A.g.e., s. 53.

M. Tatcı, C. Kurnaz, A.g.e., s. 33.

Niyazî-i Mısrî hakkında pek çok araştırma vardır. Bunların en önemlisi hiç şüphesiz Mısrî erkanının son temsilcisi olan Mehmed Şemseddin Ulusoy (ö. 1936) tarafından yazılan Gülzâr-ı Mısrî adlı menakıpnamedir. Gülzar’ın bir yazması Mustafa Kara Bey’in elindedir. Aslı kayıp olan diğer bir yazmanın kopyası da bizdedir. (Bunun dışında bkz. Mustafa Tatcı, Edebiyattan İçeri, Ankara 1997, Kenan Erdoğan, Niyâzî-i Mısrî, Hayatı-Edebî kişiliği-Eserleri ve Divânı’nın Tenkitli Metni, Doktora Tezi, Erzurum 1993, s. 293; Mustafa Kara, Niyazî-i Mısrî, Ankara 1994; Baha Doğramacı, Niyazî-i Mısrî, Ankara 1988; İbrahim Râkım, Vâkıât-ı Niyazî-i Mısrî, Haz. Kâmil Beki, Uludağ Ün., SBE. Yüksek Lisans Tezi, Bursa 1997; Mustafa Aşkar, Niyâzî-i Mısrî ve Tasavvuf Anlayışı, Ankara 1998. Dr. Mustafa Tatcı, Burc-ı Belada Bir Merd-i Hüda, H Yayınları, İstanbul 2010.

Kenan Erdoğan, Niyâzî-i Mısrî Divânı, s. 203. Burada beş er sözüyle kastedilen, aynı zamanda dört unsur ve Rûhü’l-kudüs’tür. Beş erden biri olan Çavdaroğlu’nun, “Cem’ olıcak bir araya beşimiz/ Sevdiğimiz zikr etmekdir işimiz” mısraları da aynı hususa işaret etmektedir (Bkz. Çavdaroğlu Müftî Derviş, Dîvân, vr. 10a).

Mısrî Niyâzî Divânı Şerhi, s. 149-150.

Bkz. Mustafa Lütfî, A.g.e., s. 10-11; Mehmed Şemseddin, Gülzâr-ı Mısrî, s. 410, İbrahim Râkım Efendi, Vâkıât-ı Mısrî, Süleymaniye Ktp. İzmir Bl. Nu: 790, vr. 7; Hüseyin Vassâf Bey, Sefine-i Evliyâ, Süleymaniye Ktp. Yz. Bağışlar, C. III-IV, Nu: 2307-2309, s. 78.

Mısrî Niyâzî Divânı Şerhi, s. 270.

Niyâzî-i Mısrî, Kelimât-ı Kudsiyye, vr. 90b.

Mehmed Şemseddin, Bursa Dergâhları, Yâdigâr-ı Şemsî, I-II, Bursa 1997, s. 519.

Mısrî Niyazî Divânı Şerhi, s. 110-111.

Niyazî-i Mısrî, A.g.e., vr. 40a. Abdullah Ekiz, burada adı geçen Zuhûrî Efendi’nin kimliğini tespit edemediğini söylüyor (A.g.e., s. 28). Bu çalışmadan daha sonra elde edilen Mısrî’nin hatıratı ve Kulalı Nüzûlî’nin silsilenamesi gibi belgelerdeki bilgilere göre bu zatın Vâhib Ümmî’nin halifesi Mazharî’nin oğlu olduğu anlaşılmıştır.

M. Sadettin Aygen, A.g.e., s. 44.

M. Sadettin Aygen, A.g.e., s. 78.

Ekiz, A.g.e., s. 39.

DÎVÂN-I İLÂHİYÂT

DÎVÂN-I İLÂHİYÂT

1

Tevhid

Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün

1- Taâlallâh yâ Hannân ki zâtına zevâl olmaz

Yüce Sultân yâ Mennân nüzûle intikâl olmaz

2- Zihî Sultân-ı a’lâsın inâyet ıssı Mevlâsın

Hem evlâlardan evlâsın ki künhüne hayâl olmaz

3- Zihî evvelsin ey Hâdî veresin cümle murâdı

Senindir kaygu vü şâdî ona bir gayrı hâl olmaz

4- Ki sensin Vâhid ü Kahhâr bizi eyle sana sen yâr

Ne önün var ne sonun var ne sağ u ne şimâl olmaz

5- Sani’u’llâh-ı a’lemsin rahîmu’llâh-ı erhamsın

Kerîmu’llâh-ı ekremsin kemâline misâl olmaz

6 - Celâlin kibriyâsından eğer keşf eylesen envâr

Kamu âlem ola fânî ki ceng ü cim ü dâl olmaz

7- Olursa vakt-ı ma’a’llâh meğer ere Habîbullah

Pes andan gayrı abdullâh melek cin perr ü bâl olmaz

8- Kelâmındır senin yâ Hû ki lâ ilâhe illâ Hû

Okur zâkirlerin Hû Hû çü senden infisâl olmaz

9- Buyurdun çün ati’u’llâh yaratdın her şeyi lillâh

Diyeler tâ ki zikru’llâh yeğ andan min fi’âl olmaz

10- Eğer insân eğer hayvân her eşyâ emrine fermân

Ki senden gayrıdan ey cân kamu halka zevâl olmaz

11- Delîlim âyet-i Kur’ân ki Sübhâne’llezi burhân

Ki lâ-ezmân ve lâ-imkân veyâhûd mülk ü mâl olmaz

12- Münezzehsin tasavvurdan ve fi’l-cümle bilinmekten

Akıllar mât u sergerdân bilinmek ihtimâl olmaz

13- Celîl ü Zü’l-celâlsin hem Cemîl ü Zü’l-cemâlsin hem

Azîm ü bi-misâlsin hem çü zâtına misâl olmaz

14- Seni söyler kamu diller uçan kuşlar esen yeller

Cemâlin bâğına güller müzeyyen ağ u al olmaz

15- Kime kim erdi bir zerre didârın zevkinin derdi

Dü âlemde ana emsâl nebât u kand u bal olmaz

16- Hani şol derd ile yanan kim oldur ‘aşk ile kanan

Visâlin gibi ey cânân ki bir dahi visâl olmaz

17- Kime kim aşkın odundan kıvılcım erdi bir zerre

Ne meyl-i bâki ne fânî ne gussa hırka şâl olmaz

18- Hayâlin derdinin zevkin kime keşf eylesen bir kez

Ki devlet tâli’î böyle mübârek kutlu fâl olmaz

19- Açıla vahdeti güller şakıya mürg ü bülbüller

Nice şerh eyleye diller kim anda kıyl ü kâl olmaz

20- Şu kim ‘aşkın ile hayrân buluptur kâmil-i imân

Yolunda kim ki verdi cân ona hadd ü suâl olmaz

21- Şu kim zikrini derd ile getirdi aşk ile dile

Ona şeytân ne kâr kıla pes ona mekr ü âl olmaz

22- Bilirsin kim hatâmız çok inâyet eylegil ey Hak

Çü sensin fâil-i mutlak ki hergiz gayrı hâl olmaz

23- Cân alıp cân veren sensin getirip gideren sensin

Bu devrânı süren sensin sana bahs-i cidâl olmaz

24- Çü sensin Hâdi-i burhân kerem kıl lutf ile ihsân

Ki senden gayrı yâ Deyyân ve lâ-mennü zü’l-mâl olmaz

25- Eğerçi karadır yüzüm velâkin doğrudur özüm

Sana yalvarmağa bir dem kanı tâkat mecâl olmaz

26- Eğer fazlın inâyâtın olursa derdime dermân

Ne gam gussa bana gayrı işimde hiç melâl olmaz

27- Hudâvendâ hudâvendâ hemân fazlın ola cânda

Kim zirâ Ümmî Sinân’da havâss-ı hâssı hâl olmaz

2

Elif

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Evveline olmadı hiç ibtidâ

Âhirine dahı yokdur intihâ

2- Zâhir ü bâtın sana hep muntazır

Bâb-ı fazlından eder küllî recâ

3- Ey Kerîmallâh Kuddûsü’s-selâm

V’ey Rahîm ü Hâlik-ı arz u semâ

4- Mâlikü’l-mülk-i hakâyık ins ü cân

Arş u kürs levh u kalem tahte’l-’ulâ

5- On sekiz bin âleme sensin İlâh

Râzıkı hem Hâfızısın ey Hudâ

6- Sensin ol Cebbâr-ı âlem Zü’l-celâl

Kahr edersen yek-nefs olur fenâ

7- Cins ü mislin yok nazîrin bir dahı

İllâ mahbûbun Muhammed Mustafâ

8- Nûr-ı vechinden anı var eyledin

Sevdin anı derdlere kıldın devâ

9- A’zam-ı şânın bilinmeklik muhâl

Şerh olunup dile gelmez Kibriyâ

10- Geldi her kim âleme her kim gele

Nûr-ı vechinden olurlar âşinâ

11- Nûr-ı zâtın kıble kıldın cânlara

Bendesidir enbiyâ vü evliyâ

12- Bahr-ı zâtından haber bilmekliğe

Bulmadı yol ger velî ger enbiyâ

13- Bahr-ı mutlak lâ-ta’ayyün künh-i zât

Vasf olunmaz nicedir ol Hû bekâ

14- Dem-be-dem der tapuna tübtü ileyk

Secde kılmış pâyine nûr-ı ‘amâ

15- Eyle olsa işbu remzi anlayan

Eylemez bundan öte çûn ü çirâ

16- Bu Sinân Ümmî temennâ kıldığı

Pâk zâtından hemân ancak rızâ

3

1- Âşıkların eğlencesi

İsm-i zâtın yâ Rabbenâ

Cânlarının dinlencesi

Zikr-i zâtın yâ Rabbenâ

2- Fazlın kime beyân olur

Gizli râzı duyan olur

Ana katı ayân olur

Keşf-i zâtın yâ Rabbenâ

3- Ne gelmiş ne gelesidir

Ne olmuş ne olasıdır

Ne bulmuş ne bulasıdır

Misl-i zâtın yâ Rabbenâ

4- Halkın çoğu Hakkı bilmez

Ancalar râh arar bulmaz

Değmelere nasib olmaz

Vasl-ı zâtın yâ Rabbenâ

5- Gerçek erlerin hâlidir

Gidenin uğrar yoludur

Cümle âleme doludur

Hüsn-i zâtın yâ Rabbenâ

6- Hûr-i cinân sohbetine

Mağrûr olma devletine

Eremezler lezzetine

Kurb-ı zâtın yâ Rabbenâ

7- Cezb eylesen kime sırden

Eger giçden eger irden

Hergiz ayrılmaz nazardan

Resm-i zâtın yâ Rabbenâ

8- Bahr-ı muğrikdir dalınmaz

Bu bahra gavvâs bulunmaz

Lâ-ta’ayyündür bilinmez

Künh-i zâtın yâ Rabbenâ

9- Bilen sensin ilme’l-yakîn

Gören sensin ayne’l-yakîn

Bulan sensin hakka’l-yakîn

Bahr-ı zâtın yâ Rabbenâ

10- Seni bildim diyen bilmez

Seni buldum diyen bulmaz

Dile gelip şerh olunmaz

Vasf-ı zâtın yâ Rabbenâ

11- Bilmeyenler bildim sanır

Bulmayanlar buldum sanır

Görmeyenler gördüm sanır

Nûr-ı zâtın yâ Rabbenâ

12- Ger enbiyâ ger evliyâ

Ger asfiyâ ger etkıyâ

Oldular mazhar-ı ziyâ

Vech-i zâtın yâ Rabbenâ

13- Her kimi nûrun cezb eder

Aşkın yolun durmaz güder

Dâim onu ihrâk eder

Aşk-ı zâtın yâ Rabbenâ

14- Sensin âlemlerden ganî

İster bu cân senden seni

Ayırmasın cân u teni

Künh-i zâtın yâ Rabbenâ

15- Ümmî Sinân fazlın ile

Gitmek dilerler ol ile

Sen mahrem eyledin hele

Sırr-ı zâtın yâ Rabbenâ

4

Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün

1- Münezzeh zât-ı bahrından nedir mevcin kılan peydâ

Ya ol deryâ-yı mutlakdan nedir evvel olan peydâ

2- Ki zâtı lâ-ta’ayyünden haber sormak değil ma’nâ

Onun âsâr-ı feyzinden haber versin bilen peydâ

3- Çün ol ummân-ı a’zamdan kılıpdur nûru ol câmi

Haberdâr ol kim ol nûrdan ne cevherdir olan peydâ

4- Budur ol yüce nûr-ı zât kılan cümle sıfâtı mât

Ne hâlik oldu ne mahlûk nedir bundan gelen peydâ

5- Nedir ol zât-ı a’lâdan rızâ taleb kılan evvel

Ona hükm eyleyen sırran rızâ emrin kılan peydâ

6- Ki yani isteye irzâ bilinmeklik durur a’lâ

Ki oldur ahsen ü ekber eden irfân kılan peydâ

7- ‘Amânın ilmini evvel ne sırdır eyleyen ihyâ

Ne keyfiyyet kemâlidir kim anda cem’ olan peydâ

8- Sıfâtı bahsinin evvel kadîmi denilen oldur

Hakâyık andan olmuşdur ne kim geldi gelen peydâ

9- Gelip irfân diler insân ola zâhir nihân ihsân

Ki ol nûrun ziyâsından hakâyıklar kılan peydâ

10- Nedir ol nûr-ı kand ile gelen ol nûr-ı câmi’den

Ki illâ hû kelâmıyla ezel mahlûk olan peydâ

11- Sinân Ümmi hakâyık da kim onun pertevindendir

Pes ol bürhân-ı a’lâdır onu herdem kılan peydâ

5

1- Ey cümle halkın maksûdu

Al gönlümü senden yana

Ey küllî şey’in mevcûdu

Al gönlümü senden yana

2- Budur yüreğim yâresi

Gitmedi yüzüm karası

Ey bîçâreler çâresi

Al gönlümü senden yana

3- Nefs elinden âvâreyim

Hırs elinden bîçâreyim

Gayrı kime yalvarayım

Al gönlümü senden yana

4- Kurtar nefsin belâsından

Cân bu lutfu bula senden

N’ola ihsân ola senden

Al gönlümü senden yana

5- Elim sana ermekliğe

Gözüm seni görmekliğe

Tapuna yüz sürmekliğe

Al gönlümü senden yana

6- Nefsin meyine kanmasın

Firkat oduna yanmasın

Mâsivâya aldanmasın

Al gönlümü senden yana

7- Dâim sen ol dilde sözüm

Seni fikreylesin özüm

Gayrıya bakmasın gözüm

Al gönlümü senden yana

8- Mustafâ’nın minnetine

Murtazâ’nın himmetine

Şol birliğin hürmetine

Al gönlümü senden yana

9- Gözlerimi giryân eyle

Hem ciğerim biryân eyle

Esrârına hayrân eyle

Al gönlümü senden yana

10- Evliyâlar hürmetine

Enbiyâlar izzetine

Mukarrebler kurbetine

Al gönlümü senden yana

11- Aşkına yoldaş olmağa

Derdine dildaş olmağa

Sırrına hâldaş olmağa

Al gönlümü senden yana

12- Ey keremler kânı hoca

Sensin yücelerden yüce

Ayrılmasın bir zerrece

Al gönlümü senden yana

13- Ümmî Sinân der Yaradan

Götür perdeyi aradan

Kurtar beni bu yaradan

Al gönlümü senden yana

6

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Ey bana dermân soran derdi haber ver sen bana

Dôst yolunda cân veren merdi haber ver sen bana

2- Ayn ü şin ü kâf içinde gördüğüm seyrân-ı Hû

Ayn-ı vuslat harfi kim gördü haber ver sen bana

3- Kâmil insânın yolunda cânı kurbân etmeden

Sohbet-i Sultâna kim erdi haber ver sen bana

4- Kimdir ol hânın yolunda var varından vaz gelen

Aşkına fermân olan ferdi haber ver sen bana

5- Ehl-i derdin tapusunda zâr u giryân olmadın

Devlet-i Hak devri kim sürdü haber ver sen bana

6- Kul gerek sultân önünde kulluğa bel bağlaya

Ol mübârek bâba kim girdi haber ver sen bana

7- Bu Sinân Ümmî olupdur bâb-ı ‘aşkın bendesi

Ol kapıdan anı kim ırdı haber ver sen bana

7

Müstef‘ilün Müstef‘ilün

1- Pîrim azîzim bâ-safâ

Seyrâna gelmişim sana

Mazhar-ı zât-ı Mustafâ

Sultâna gelmişim sana

2- Ey küntü kenzin mazharı

Tâlib-i Hakkın rehberi

Ey mürşidlerin serveri

İhsâna gelmişim sana

3- Ey kân-ı ilm ü irfânım

Mazhar-ı sırr-ı Sübhânım

Eder isen kabûl cânım

Kurbâna gelmişim sana

4- el-Mü’minûne lâ-yemût

Hayy ü bekâsın bi-vücûd

Sundum sana elimi tut

Lokmâna gelmişim sana

5- Zâhir tenim bâtın cânım

Döndüm sana küllî yönüm

Kalmadı zann u gümânım

İmâna gelmişim sana

6- Yandı ciğer oldu kebâb

Dilerem ola feth-i bâb

Nûş etmeğe âb-ı hayât

Mestâne gelmişim sana

7- Yüzler sürüben ağlayu

Himmetine bel bağlayu

Katre oluban çağlayu

Ummâna gelmişim sana

8- İrgürmeğe mahbûbuna

Tâlibleri matlûbuna

Emrâz-ı kalbin bâbına

Dermâna gelmişim sana

9- Girdim bu aşk bâzârına

Komaz bu günüm yarına

Yanmağa derdin nârına

Pervâne gelmişim sana

10- Ol küntü kenzi bulmağa

Sırrına ârif olmağa

İlm-i ledünnî bilmeğe

İrfâna gelmişim sana

11- Ben bilmezem ahvâlimi

Bulmağa doğru yolumu

Bi-çâreyim tut elimi

Dîvâne gelmişim sana

12- Bulmağa vasl-ı yârimi

Kodum nâmûs u ârımı

İrgürmeğe katârımı

Kârbâna gelmişim sana

13- Ümmî Sinân eydür pîrim

Artdı benim âh u zârım

Envârı gözler gözlerim

Sübhân’a gelmişim sana

8

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Gel bu ilm-i kâle kalma bâki kalmaz ol sana

Kesb ü kârın olmayınca çâre kılmaz ol sana

2- Fâni dil tesbihi koya hâlet-i nez’inde bil

Hem gerekdir ol zamânda bir derûnî dil sana

3- Kendi zu’m-ı ilmi ile menzile ermez kişi

Var ara bir kâmil er kim salıvere yol sana

4- Fıkh ferâiz ilm-i ‘âmdır ‘âm-ile hâs olma kim

Hâsılın harca vefâ kılmaz akçe vü hem pûl sana[55]

5- Bir amel kıl kim bu gün görmeyesin yevmü’l-hisâb

Yoksa yarın yarı kılmaz ölür isen bil sana

6- Meskenet bâbında başın top edip atmak gerek

Kim ki buğz u gaybet ü herze kılarsa gel sana

7- Kibr-ile âr eder isen âciz-i bi-çâresin

Ger tutalım cümle âlem bende vü hep kul sana

8- Anlama el sunduğundan girmeyiser eline

Sanmadığından gelir kısmet tevekkül kıl sana

9- Âkil isen evliyânın katârından kalma kim

Hey neler kıla harâmî kârbândan kalsana

10- Kanı şol kim kâmil-i dânâ sanırdı kendini

Ger sorarlarsa ne kıldın geçti bunca yıl sana

11- Ucb edip âriflere baş eğmeğe âr eyleme

Âkil isen işbu sözler az değildir al sana

12- Hey ölü müsün uyur musun uyan aç gözünü

Gâfil olma gâfil olma gör ne söyler dil sana

13- Ey Sinân Ümmî bu pendi ger kılarsan kendine

Âlem-i vahdet elinden güliserdir gül sana

9

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1- Taâlâ şânühû Rabbi ey Hudâ

Tecellâ zâtühû hakkı fi’l-bedâ

2- Ey sıfâtın kul hüva’llâhü ahad

Anın-için yoluna cânlar fedâ

3- Zât-ı pâkindir çün Allâhü’s-samed

Kim sana lâzım değil hergiz gıdâ

4- Cins ü mislin hem nazîrin yok senin

Vâhid ü ferd ü ahad kân-ı ‘atâ

5- Fâil-i mutlaksın ey Allâh ki sen

Kimse yığmaz hükmünü hiç ortada

6- Her neye olsa erişir kudretin

Emrine mahkûm durur bay u gedâ

7- Yok durur bir şey ki ilmin ermeye

Cümle âlemde vü yaşda kuruda

8- Zerresinden cümle âlem sun’unun

Oldu peydâ gönderip kıldın nidâ

9- Yâ İlâhî eyle tevfikın refik

Olmayalım hazretinden biz cüdâ

10- Ey Kerîm ü ey Rahîm ü ey Gafûr

Biz günâhlı kullara sen kıl hüdâ

11- Sen bekâsın sen bekâsın yâ Gani

Biz fenâyız biz fakiriz biz gedâ

12- Sen kavîsin ey Hakîm-i lâyemût

Biz zaîfiz fazlın için ârzûda

13- Bu Sinân Ümmî’ye lutfun kıl nasîb

Kim yanılmayıp sana doğru gide

10

Müstef‘ilün Müstef‘ilün Müstef‘ilün Müstef‘ilün

1- Yâ Rabbi lutf eyle bana be-hakk-ı nûr-ı Mustafâ

Cümle işim ayân sana ey Âlim-i sırr u hafâ

2- Sensin Alîm Evvel İlâh sensin Hakîm ol Pâdişâh

Senden gelir ey ulu Şâh sad hezârân derde şifâ

3- Hergiz bu mihnet-hânede gamdan halâs olmaz gönül

Sen Sultâna eren bulur yüz bin nice zevk u safâ

4- Ehl ü ıyâl küllî bana fehm eyledim düşmân imiş

Senden âhar bir kimseden bulmamışam hergiz vefâ

5- Her kim hayâlin derdine uğramadı gülmez gider

Vaslın şarâbından içen duymadılar cevr ü cefâ

6- Dergâhına tutdum yüzü rahmetine açdım gözü

Ümmet diye ana bizi ol ma’den-i sıdk u safâ

7- Ümmî Sinân’ı ey Hudâ eyleme kapından cüdâ

Kılsın cânı sana fedâ aldanmasın kuru lafa

11

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Gel şefâat kıl didârını görem yâ Mustafâ

Boynum eğüben nazarında duram yâ Mustafâ

2- Sen ki Yûsuf Mısra sultân ben Zelihâyım bugün

Yâ ne vaktin nûr-ı vaslına erem yâ Mustafâ

3- Bülbülüm aşkın elinden eylerem âh u figân

Vahdetin bâğında güllerin derem yâ Mustafâ

4- Hûb cemâlin şem’ine pervâneyem ey lutfu çok

Görsem envârını zârım artıram yâ Mustafâ

5- Aşk derdin câna pür-tâb eyledi bir zerrece

Gelmişem meydân-ı aşka Mansûr’am yâ Mustafâ

6- Keşf kılsan sırr ile câna ledünnî ilmini

Nicedir âşıklarına gösterem yâ Mustafâ

7- Cân u dil der aşkın ile âleme rüsvây olam

Nâmus u ârım şişesin ben sıram yâ Mustafâ

8- Gönlümü yağmaladı derdin beni kıldı fenâ

Her kimi görse gözüm seni soram yâ Mustafâ

9- Halk-ı âlem hâlinin her birinin var bir işi

Rûz u leyli her dem işim ben derem yâ Mustafâ

10- Yüz karalığından âhar armağanım yok sana

Cân u dil her dem sana eder kerem yâ Mustafâ

11- Leyli yüzün hasretinden kalmadı sabr u karâr

Mecnûn oluban yolunda ben duram yâ Mustafâ

12- Cân fedâ olsun cihân şâh beyi berri yoluna

Kal’a-i gevher-niginden umaram yâ Mustafâ

13- Derdin urdu yüreğime şerha şerha yaralar

Sen şefâ’at merheminden ver saram yâ Mustafâ

14- Çâr-ı yârin zevkini keşf edeliden cânıma

Sırlarına çok senâlar ederem yâ Mustafâ

15- İzzet-i lutfundan erdi cân senin esrârına

Kimse bilmez kim bu dil ne söylerem yâ Mustafâ

16- Himmet ile dü cihânın bâğına bend olmayam

Menzilim sana erinceydek sürem yâ Mustafâ

17- Der Sinân Ümmî kaçan kim vâsıl ola cân sana

Dü cihân zevki bana olsun harâm yâ Mustafâ

12

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Ey mürüvvet ma’deni sâhib-velâyet Murtazâ

V’ey Hudâ’nın arslanı ayn-ı hidâyet Murtazâ

2- Hak resûlü Fahr-i âlem nûr-ı vâhid dir sana

Hel etâ geldi senin şânında âyet Murtazâ

3- Ol ki kudret kandilinde vâhidün min nûr iken

Cebraile mürşid oldun buldu râhat Murtazâ

4- Fehm olundu evvel âhir uyulan kimdir ne gam

Senden oldu isnâ-aşer nev’-i imâmet Murtazâ

5- Senden erdi ârife ayne’l-yakin hakka’l-yakin

Evliyâlar serveri sâhib-emânet Murtazâ

6- Bâbı sensin cümle ilmin şehri şâh-ı Mustafâ

Kenz-i a’zam kapısın buldu cemâat Murtazâ

7- Kim yaman sanırsa sana sen ana kıldın atâ

Sen keremler kânısın ehl-i sehâvet Murtazâ

8- Münkir olan hazretine bulmayısardır halâs

Sana âmennâ diyen buldu selâmet Murtazâ

9- Hayf ola Hak’dan hakîr ola mı hergiz necât

Kim ki sen sultâna kılmadı itâ’at Murtazâ

10- Sırruke sırri buyurdu şânına hayrü’l-beşer

Küntü kenzin mazharı ehl-i saâdet Murtazâ

11- Görmediğim Tanrı’ya tapmam dedin hakdır sözün

Senden artuk kim kıla Hakka itâ’at Murtazâ

12- Yâ Alî Ebü’l-Hasan’sın hem Hüseyn-i Kerbelâ

Dürr ü cevher mâdeni ehl-i şehâdet Murtazâ

13- Himmetin peymânesidir âlemi hayrân eden

Ey veliler serveri sâhib-kerâmet Murtazâ

14- Mâh-ı vechin kıblesidir âşıkın ervâhının

Devlet anındır niyâz etti nihâyet Murtazâ

15- Leblerin çeşmesidir âb-ı hayvân anladım

Hem zebânındır senin kand-ı melâhat Murtazâ

16- Gözlerin hışmından oldu kâfirin zehresi çâk

Harb-ı tiğinden erişdi küfre gâret Murtazâ

17- Sen atânın bahrına bahrisin ey cânlara cân

Külli şey hep sende buldu cümle hâcet Murtazâ

18- Ârifin kalbine hubbun gün gibi verdi ziyâ

Fâsıkın gönlüne zulmet ü nifâkat Murtazâ

19- Sen şah-i merdân-ı âlem‘ârifin bürhânısın

Sâki-î kevser ü ebrâr-ı cemâat Murtazâ

20- Kim ki sen şâhın hayâli hubbuna dil vermedi

Dü cihânda gitmedi ondan kerâhet Murtazâ

21- Ol cevâhir ma’deni hulk-ı azimindir zibâ

Pes Necef ırmağına kıldın işâret Murtaz

22- Lâ fetâ illâ Ali lâ seyfe illâ Zü’l-fikâr

Kenz-i mahfidir sana kân-ı hidâyet Murtazâ

23- Sad hezârân şükr ü minnet Hâlik u Yezdânıma

Gönlüme kıldı binâ hubbun imâret Murtazâ

24- Bin yıl ömrüm olsa şerhinden lisâna gam değil

Bulmadım aşkın zülâlinden kanâat Murtazâ

25- Cânı bin olsa fedâdır yoluna Ümmî Sinân

Mürvetin hakkı onu kılma firâkat Murtazâ

13

1- Zâhid benim aşka yâr olduğum mudur hatâ

Aşk ile yokluğu kâr kıldığım mıdır hatâ

2- Çün buyurdu ol Resûl mû’tû kable ente mût

Ölmezden ön aşk ile öldüğüm müdür hatâ

3- Ben bu mülke gelmeden çâr anasır olmadan

Aslımdaki ummâna daldığım mıdır hatâ

4- Geçip aktan karadan istediğim Yaradan

Mâsivâyı aradan sildiğim midir hatâ

5- Dilimdeki zikrimin kalbimdeki fikrimin

Ma’nasını özümde bulduğum mudur hatâ

6- Gördüm vücûd ilinde Kur’ân okur dilinde

Tıfl-i ma’na dersini bildiğim midir hatâ

7- Kıluban derd ile âh dilimdeki ol İlâh

Saltanat tahtında şâh olduğum mudur hatâ

8- Bir kişinin yüzünden bin kişiye lutf olur

Anca gönül pâsını sildiğim midir hatâ

9- Ümmî Sinân der hâce fikrim bu erte gece

Aşk ile cân mi’râca saldığım mıdır hatâ

14

Bâ’

1- Aceb bencileyin evsafı fâni

Yolunda bir dahi hiç var mı yâ Rab

Kılarsan n’ola lütfunu erzâni

Elinde bir dahi hiç var mı yâ Rab

2- Doğarsa cânıma nûrun ziyâsı

Eser bu dilime bâd-ı sabâsı

Gönüller derdinin böyle devâsı

Yolunda bir dahi hiç var mı yâ Rab

3- İçerler âşıklar âb-ı hayâtı

Hayy olur kalbinde cümle memâtı

Visâlin dalının kand-ı nebâtı

Balında bir dahi hiç var mı yâ Rab

4- Cihânın kimseye yoktur vefâsı

Fahirdir âşıka yârin cefâsı

Cemâlin zülfünün dâd u safâsı

Telinde bir dahi hiç var mı yâ Rab

5- Kimi dünyâ ister kimisi hûri

Zâhid der cennetin bâğı gülzârı

Aşka yâr olanın av u şikârı

Şâlında bir dahi hiç var mı yâ Rab

6- Nûş eden meyinden bezm-i ezeli

Getirdi sonunda cümle kemâli

Ene’l-Hak söyleden zâtın zülâli

Dolunda bir dahi hiç var mı yâ Rab

7- Budur der âşıklar aşkın nişânı

Küntü kenze mazhar eder insânı

Didârın bâğının verd ü reyhânı

Gülünde bir dahi hiç var mı yâ Rab

8- Ezelden inkârdır İblîsin işi

Anun-çün tamuda kaynaya başı

Aşka lâ diyenin telbis kumaşı

Dalında bir dahi hiç var mı yâ Rab

9- Her kime zerrece aşkın ulaşa

Saâ’det tâcıdır konduğu başa

Tâli’i Mustafâ nûruna düşe

Fâlında bir dahi hiç var mı yâ Rab

10- Kim ki fedâ kıla yolunda cânı

Bulupdur sırr ile dürr-i ma’âni

Senin mahabbetin genc-i nihânî

Mâlında bir dahi var mı hiç yâ Rab

11- Zâr eder derd ile yüreği yara

Meğer fazlın ola derdine çâre

Sinân Ümmîleyin hiç yüzü kara

Kulun da bir dahi var mı hiç yâ Rab

15

1- Ey pâdişâhım kıl nazar

Vech-i zâtın hakkı yâ Rab

Cân vaslını senden umar

Hüsn-i zâtın hakkı yâ Rab

2- Benim işim dâim hatâ

Senin işin dâim atâ

Eyleme vaslından cüdâ

Sırr-ı zâtın hakkı yâ Rab

3- Âşıkların buldukları

Düşüp gavvâs oldukları

Özün yavu kıldukları

Bahr-ı zâtın hakkı yâ Rab

4- Ey bizi yokdan var eden

Kurtar bizi mekkâreden

Âlemleri envâr eden

Nûr-ı zâtın hakkı yâ Rab

5- Ey keremler kânı hoca

Biz ednâyız eyle yüce

Muhammed çıkıp mi’râca

Vasl-ı zâtın hakkı yâ Rab

6- Yâ İlâhi sen kıl çâre

Ulaştır bizi sen yâre

Sır ilinde âriflere

Kurb-ı zâtın hakkı yâ Rab

7- Kâmillerden irşâd olan

Gönüllerde bünyâd olan

Cümle dillerde yâd olan

İsm-i zâtın hakkı yâ Rab

8- Er-zâdenin pîr-zâdenin

Sırrındaki sır-zâdenin

Var içinde var-zâdenin

Var-ı zâtın hakkı yâ Rab

9- Zuhûrunun mazharının

Cân içinde cânlarının

Erdiği sen dildârının

Aşk-ı zâtın hakkı yâ Rab

10- Eyle fenâ-ender-fenâ

Buldur bekâ-ender-bekâ

Hakikatın kân-ı atâ

Bahr-ı zâtın hakkı yâ Rab

11- Enbiyânın evliyânın

Vermedikleri nişânın

Lâ-taayyün olan senin

Künh-i zâtın hakkı yâ Rab

12- Ümmî Sinân kulun cânı

Görmek diler âyân seni

Mahrûm eyleme gel anı

Ayn-i zâtın hakkı yâ Rab

16

Tâ’

1- Dilerse gözümü giryân eden dost

Dilerse bağrımı biryân eden dost

Dilerse hâk ile yeksân eden dost

Dilerse lutf ile ihsân eden dost

2- Dilerse gönlümü handân eyleyen

Dilerse cânımı cânân eyleyen

Dilerse sırrımı seyrân eyleyen

Dilerse katremi ummân eden dost

3- Dilerse su gibi akıp çağladan

Dilerse yel gibi esip soyladan

Dilerse firkate salıp ağladan

Dilerse vaslını ihsân eden dost

4- Dilerse şâh iken kılan gedâlar

Dilerse zecr edip kılan cefâlar

Dilerse hôr iken veren safâlar

Dilerse kul iken sultân eden dost

5- Dilerse deryâlar gibi kaynadan

Dilerse gemiler gibi oynadan

Dilerse nâleler verip söyleden

Dilerse nutkumu pinhân eden dost

6- Dilerse gezdiren arşı semâyı

Dilerse bozduran nâm-ı fenâyı

Dilerse giydiren şâlı kabâyı

Dilerse cismimi üryân eden dost

7- Dilerse aşkını câna kuran fak

Dilerse söyleden sırran ene’l-Hak

Dilerse varımı alıp eden yok

Dilerse kim Ümmî Sinân eden dost

17

Sâ’

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Ey Hudâ lutf eylegil kahrından ey Hak el-gıyâs

Her zamân u her sâat fâil-i mutlak el-gıyâs

2- Gün gibi âşikâresin âriflere ayne’l-yakîn

Ehl-i tuğyânın özünde kahr-ı mülhak el-gıyâs

3- Bi-nişân u lâmekân sırrında pinhân olmayan

Bulmaya seyr-i maallâh sırrın el-Hak el-gıyâs

4- Ehl-i aşka hâil olmaz âlem-i kevn ü mekân

Hoş azâpdır illâ aşktan fâriğ olmak el-gıyâs

5- Bu Sinân Ümmî zaîfe ermesin hışmın senin

Etmesin hasret-i hicrân onu iğrâk el-gıyâs

18

Dâl

1- Eyâ cânlara cân sultân

Umar cân senden istimdâd

Yolunda varım olsun fân

Diler cân senden istimdâd

2- Fenâ bulsa kamu evlâd

Dahı âbâ vü hem ecdâd

Hemân budur sana feryâd

Umar cân senden istimdâd

3- Ne savm u ne salâtım var

Ne hacc ü ne zekâtım var

Ne kadr ü ne berâtım var

Diler cân senden istimdâd

4- Elim boşdur yüzüm kara

Anınçün oldum âvâre

Bu derde eylegil çâre

Umar cân senden istimdâd

5- Çalabın başı hakkıçün

Gözünün yaşı hakkıçün

İçi vü dışı hakkıçün

Diler cân senden istimdâd

6- Egerçi ben hatâ kıldım

Bilirim yolda yanıldım

Tapuna yalvarı geldim

Umar cân senden istimdâd

7- Dilimde devr eder virdin

Ki müştâkıyım ol ferdin

Bize dermân yeter derdin

Diler cân senden istimdâd

8- Gerekmez âlem-i fâni

Gerekmez küfr ü imânı

Gereksin cânı cânânı

Umar cân senden istimdâd

9- Sinân Ümmî umar ey cân

Olasın sırrına mihmân

N’ola ger edesin ihsân

Diler cân senden istimdâd

19

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Pâdişâhım derde düştüm bana bir dermân meded

Derde dermân ıssı mürvet sâhibi sultân meded

2- Çâresizim tâkatim kalmadı kaldım âh u zâr

Hazretinden uma geldim lutf ile ihsân meded

3- İhtiyâc oldum bugün bir katre vaslın meyine

Anca teşne dillere feyz irgüren ummân meded

4- Hasret ü firkat ipiyle bendi muhkem eyleyip

Türlü mihnet kılmak ister bana bu zindân meded

5- Sakla bu gönül sarâyın pâdişâhım kıl nazar

Kılmasın nefsim çerisi hâk ile yeksân meded

6- Bir safânın altına gördüm koymuşlar bin cefâ

Meyl eder nefsim bükülmez senden ister cân meded

7- Dâimâ bizden hatâ senden atâdır işlenen

Aşkı fazlından müyesser kıl bize burhân meded

8- Bu fenâ evden göçüp Hazretine varmaklığı

Ol Habibin hürmetiyçün kıl bize âsân meded

9- Cürmüne Ümmî Sinân’ın zerrece inkârı yok

Dâimâ eydür mürüvvet sâhib-i gufrân meded

20

Râ’

Müstef‘ilün Müstef‘ilün Müstef‘ilün Müstef‘ilün

1- Ey cismine cân isteyen gel mâh u günden al haber

Ey kâmil imân isteyen gel doğru dinden al haber

2- Ey ilm ü irfân isteyen bir zerreden kân isteyen

Ey hükm-i Kur’ân isteyen kâf ile nûndan al haber

3- Bir mürşide ver özünü gafletden aça gözünü

İzle ezelki izini sen yine senden al haber

4- Al tevhidi dilden dile ola ki cânın yol bula

Sen şehrini sorma ile ayne’l-yakindan al haber

5- Ten fânidir eyle fenâ hergiz koma nefse binâ

Gir bâtının esrârına ilm-i ledünden al haber

6- Ol mâden-i sıdk u safâ yâni Muhammed Mustafâ

Geldi cihâna hôş safâ buldu mu ondan al haber

7- Gaflet seni yığlamasın türlü sûret bağlamasın

Cân mülkünü dağlamasın cism ü bâtından al haber

8- Nefse câna olan kuvâ vahdet bulursa hôş revâ

Budur sülûk-i müntehâ ins ile cinden al haber

9- Ey tâlib-i vahdet olan Rahmân’ına ârzû kılan

Gel Hazrete vuslat bulan Ümmî Sinân’dan al haber

21

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Ey vücûdun aşkına fermân eden Perverdigâr

Aşkını irfânına burhân eden Perverdigâr

2- Küntü kenzin sırrı izhâr olmadan pinhân iken

Nûr-ı vechin Ahmed’ine cân eden Perverdigâr

3- Hem buyurdun şânına levlâke levlâk ol cânın

Mustafâ’yı cümleye cânân eden Perverdigâr

4- Şâhidim kıldım şahâdet hak Muhammed’dir Resûl

Mu’cizâtın âyeti Kur’ân eden Perverdigâr

5- Hikmetin levhine baksam aklım olur târumâr

Od u su toprağ u yel insân eden Perverdigâr

6- Cümle âlem dest-giridir Habibin bi-gümân

Enbiyâlar serveri sultân eden Perverdigâr

7- Ol dedi ben şehr-i ilmim kapısıdır Murtazâ

Evliyâ serçeşmesin merdân eden Perverdigâr

8- Ancalar aşkın yolunda cân u baş terk eyledi

Meskeni derd ü belâ meydân eden Perverdigâr

9- Hasretinden âh edip nâlân ederler her seher

Âşıkın gözlerini giryân eden Perverdigâr

10- Vuslatın peymânesinden içmeyen bî-gânedir

Sırrını ‘âriflerin seyrân eden Perverdigâr

11- Gerçi kılmışdır Sinân Ümmî hatâlar bi-şümâr

Ey hatâyı lutf ile pinhân eden Perverdigâr

22

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Yâ İlâhî vahdetin bir haddi yok ummân mıdır

Yâ kulum sen geldiğin yol her kula âsân mıdır

2- Yâ İlâhi dâr-ı izzet denilen menzil nedir

Kıldığım sana hidâyet herkese ihsân mıdır

3- Pâdişâhım çâresizler derdine dermân nedir

Anlama aşkım benim her dertsize dermân mıdır

4- Pâdişâhım her kulunda yok mudur ilm ü kemâl

Sakla râzın, her şeye ben verdiğim irfân mıdır

5- Lutf edip her kula kılsan vaslını ihsân n’ola

Açma bu sırrı sakın her gördüğün insân mıdır

6- Mustafâ’nın hürmetiyçün eyleme senden cüdâ

Gam yeme sen her kişi bana ulu bürhân mıdır

7- Ver Sinân Ümmî’ye sen bir doğru yol dergâhına

Fazlın olmasa yolumda kurduğu erkân mıdır

23

1- Kevn ü mekândan geçenin

Menzili arşu’llâh olur

Yokluk meyinden içenin

Varlığı kenzullâh olur

2- Her kim ki ister yârını

Bıraksın elden varını

Gören dostun dîdârını

Bugün fenâfillâh olur

3- Eren fakrın tamâmına

Kanar vuslatın câmına

Fenâfillâh makâmına

Ulaşan mahvullâh olur

4- Her kim ki terk-i cân olur

Bir cânına bin cân olur

Nefsini fehm eyler bilür

Hem ârif-i billâh olur

5- Berzah ilinin âfeti

Pür-nûr olur şekâveti

Âşıklarn ziyâreti

Oldur ki beytullâh olur

6- Bulan bu aşkın dadını

Keşf eyler ilm-i bâtını

Mukarreb eyler adını

Hâl ile ehlullâh olur

7- Maksûdumuz önden sona

Budur ki derim ben sana

Sırdır seni veren ona

Tevhid-i zâtullâh olur

8- İlm ü irfân olur sözü

Sırr-ı Furkân olur özü

Her kande kim bakar gözü

Ayn-i kudretullâh olur

9- Bilmez olur solun sağın

Seyrân eder dostun bâğın

Anca duyar cân kulağın

Hitâb-ı sırrullâh olur

10- Bi-nişândır soyladığı

Lâ-mekândır yayladığı

Dâim dilde söylediği

Ol küntü kenzullâh olur

11- Kanda kim var Hak meydânı

Almayalar değme cânı

Zirâ ki her cân mülkünü

Sanma ki aşkullâh olur

12- Şol cân ki aşkın yeridir

Kâmil gerektir arıdır

Kâmil ki şol aşk eridir

Dâim işi Allâh olur

13- Ümmî Sinân’ın erdiği

Cânını kurbân verdiği

Dâimâ onun gördüğü

Cemâl-i zâtullâh olur

24

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Gel beri ey lâ-mekân şehrinde kılan seyr-i yâr

Nâ-murâd ol dü-cihânın nakşına kılma nazar

2- Meyl edip mülk-i Süleymân’a ırak olma şehâ

Tâ ki dildâr ellerinde olmayasın hor u zâr

3- Gâfil olma kıl hazer bunda giriftâr olmadan

Dü-cihânın lezzetinde aşk ile eyle firâr

4- Ger dilersen kim bulasın anda sen dârü’s-selâm

Gel fenâdan ön fenâ ol gel fenâ kıl ihtiyâr

5- Gam yeme dârü’l-belânın mihnetinden fâriğ ol

Eyleme hergiz karâr kim buluna dârü’l-karâr

6- Gir belâ meydânına gel yokluğu eyle kabûl

Tâ varıp seyr-i ma’a’llâh seyrine ere bâzâr

7- Aşk-ı derdin şiddetinden fâriğ olma ey gönül

Tâ visâl-i nevrûzundan açıla yevmü’l-bahâr

8- Bağlayıpdır on sekiz bin âlemin bendindesin

Zât-ı aşk ile seni sen avlayıp eyle şikâr

9- Hey ecel peymânesinden sunmadın çarh u felek

Gâfil olma gâfil olma gözün aç cânın uyar

10- Câmı cânânın elinden nûş umarsan aşk ile

Başı meydâna koyup cânı fedâ kıl yürü var

11- Her kime cânân gerekse cânına ağyâr olur

Bil cihândan geçmek ile kimse bulmaz vasl-ı yâr

12- Kanı şol dünyâ sarâyında getir kimdir bulan

Akl u cândan geçmeden kim bulısardur bahtiyâr

13- Bi-nişân u lâ-mekânın illerinde şâh olan

Aşk ile derde giriftâr oldular çün bi-şümâr

14- Kim ki aşk ile fenâda zâr u giryân olmadı

Kalısar yevmü’l-cezâ şehrinde bi-şek âh u zâr

15- Ey Sinân Ümmî sana yâr olmaya yarın o şâh

Gel bugün bu âyin ü erkânı eyle târ-u-mâr

25

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Âşıkın bir çâresi var zâr u giryândır yanar

Yâr elinden yarası var yüreği kandır yanar

2- Dudağı çat çat yarılıp sararıp benizleri

Dışı fâni cânı bâki dôsta mihmândır yanar

3- Mâsivâ sevdâsına baş eğmeyen merdâneler

Dostu derdiyle hemişe kâmil insândır yanar

4- Tâlibin yokdur karârı zâhidin ferdâsına

Vuslat-ı dîdâra karşı cânı kurbândır yanar

5- Gelmesin den zâhide aşk ehlinin yağmasına

Döymez aklı ehl-i derdin devr-i külhândır yanar

6- N’ola onun yoluna cümle âlem olsa fedâ

Mustafâ’nın aşkına çün baş ile cândır yanar

7- Yanmaya yoktur liyâkat sende çün-kim vurma lâf

Görünce pervâne şem’i âyin erkândır yanar

8- Âr u nâmus döymez onun zâtının envârına

Çün başa sevdâsı geldi adıla sandır yanar

9- Aşk odunun vasfını bizden soran alsın haber

Kılsa germiyyet kemâli iki cihândır yanar

10- Âşıkın cânı onun pervânesidir bi-gümân

Yandığınca yanmak ister sad hezârândır yanar

11- Dil ne söylerdi Hüdâ’nın nutku olmasa aceb

Aşk odunun gör kemâlin adı irfândır yanar

12- Bülbül erince gülün envârına durmaz dili

Dâ’imâ gülzâra karşı zâr u efgândır yanar

13- Yâre karşı yandı bağrı derd ile kaynar ciğer

Dışına bakan ne bilsin Ümmî Sinân’dır yanar

26

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün (Fa‘lün)

1- Hasta-diller derdinin dermânı aşkullâhtır

Şol gönüller sıdkının imânı aşkullâhtır

2- Lâ diyen illâ demez evvel bâzârda anla kim

Hem muvahhid mü’minin bürhânı aşkullâhtır

3- Lâ-mekân deryâsına bahri olan âşıkların

Her kelâmı gevher-i irfânı aşkullâhtır

4- Gayret ile gayr-i Hak’tan saklayan dil mülkünü

Hikmet ile her nefes mihmânı aşkullâhtır

5- Câm-ı vuslat şerbetin nûş eyleyenden al haber

Ehl-i vahdet hamrının dükkânı aşkullâhtır

6- Âh edip ağladığından anlaman lâf ü güzâf

Ehl-i derdin cânının cânânı aşkullâhtır

7- Bu Sinân Ümmî’yi siz bende-i ağyâr anlaman

Zâhir ü bâtın onun sultânı aşkullâhtır

27

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Nûş edelden câm-ı aşkı cânımız mestânedir

Erdiği esrârı sırrın âlemi rahmânedir

2- Ol şarâbı kim bugün aşkın elinden içdi cân

Tâ ezel bezm-i elestin kurduğu meyhânedir

3- Erişip cân bülbülünün mest ü hayrân olduğu

Âlem-i asliyyeden ol gördüğü reyhânedir

4- Hamdülillâh Hak bugün hakka’l-yakînden açtı râz

Gördüğü cânın ezelden baktığı seyrânedir

5- Ol hakikat şehrine sultân olan cânâneye

Bu vücûdum kafesi ancak misâfirhânedir

6- Ermeyen bilmez benim aşk ile gavvâs olduğum

Tevhid-i zât-ı İlâhî denilen ummânedir

7- Zühd ü takvâ menzilinden geçti cân eyler vedâ

Vardığı dâr-ı ene’l-Hak söyleyen meydânedir

8- Bu fenâ mülkünde aşka cân verip baş oynadan

Âşıkın ahvâli sırrın kim bilir merdânedir

9- İsm-i azâm aşkına zikrinde vuslat bulduğum

Hayy ü bâki zât-ı alâ pâk olan sübhânedir

10- Aşk alıp benden beni zâtında kurbân ettiği

İki ‘âlem emrine fermân olan sultânedir

11- İhtiyârımla değildir bu dilin şerh ettiği

Nutk-ı Rahmân’dır cesed ona bugün berhânedir

12- Bu harâb olmuş gönül cân u cihân terk eyleyip

Ol hakîkat şem’ine par par yanan pervânedir

13- Vahdetin envârına gark olduğundan aşk ile

Dahi akla gelmedi Ümmî Sinân dîvânedi

28

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Bülbül isen gel beri nûr-ı gülistân bundadır

Âşık isen hem dahi verd-ile reyhân bundadır

2- Tâlibin efsâne sanmân bağrını çâk ettiği

Pâdişâhın her nazar baktığı seyrân bundadır

3- Sûret-i cismâniye kılma nazar gir içeri

Hak Taâlâ övdüğü ahsen-i insân bundadır

4- Zâhidâ dersin senin harf ü hurûfun bahsidir

Dört kitâbın mânâsı âyât-ı Kur’ân bundadır

5- İlm-i hikmetden ledünniden gelen güftâra bak

Tâlib-isen gel beri tevhid ü irfân bundadır

6- Nice bahrın mevcidir gel gör sana şerh etdiğim

La’l ü yâkût u cevâhir dürr ü mercân bundadır

7- Gel Sinân Ümmî’ye bak gör kim nice kaynar taşar

Katredir illâ ki ol deryâ-yı ummân bundadır

29

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Pâdişâhım cânımız sen câna duş olmak diler

Gayr varlıkdan geçip seninle hoş olmak diler

2- Tevhid-i zâtından ayrılmaz gerekmez âlemi

Vahdetin deryâsının mahvında nûş olmak diler

3- Ârif-i billâh olan ta’n eylemez güftârıma

Zât-ı deryâ-yı hakîkat birle cûş olmak diler

4- İsm-i azâm hürmetiyçün anladım ben âşıkı

Vuslatın bâğında hayrân sarhoş olmak diler

5- Gönlüme sordum haber verdi bana Allâh için

Aşk-ı Hak’tan gayrısından şöyle boş olmak diler

6- Sırrımın remzinden aldım azm edip açar kanad

Mahv u garkın sırrına ermekte kuş olmak diler

7- Vahdetin nûruyla nakkâş olmağa şâhım senin

Bu Sinân Ümmî âhardan bi-nukûş olmak diler

30

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Ey Hudâ cân Hazretinden lutf ile ihsân diler

Düşmüş isyân denizine afv ile gufrân diler

2- Zerre denlü rahmetinle cümle âlem gark olur

Ey nice miskin kulun var derdine dermân diler

3- Gün gibi günden ayân rûşen kılarsın âlemi

Pertev-i nûr-ı cemâlin bir kezin handân diler

4- Kıl inâyet fazlın ile kalmasın bîçâreler

Yalvarıp hüsnün bâğında hüsnüne seyrân diler

5- Fâsıkine ta’n için değil bizim niyâzımız

Çünki onlar Hazretinden zecr ile zindân diler

6- Dalmağa ummân-ı aşka baş urup merdâneler

İster anlar kim getire dürle verip mercân diler

7- Şol münâfıklar Hakkı zikr eyleyenlerden kaçar

İstemezler Hak’tan illâ zift ile katrân diler

8- Kimseler Hak dergâhından kahr ile dûr olmasın

Anun-içün her nefes kalbinden ol hızlân diler

9- Dost yolunda cânı kurbân eyleyen merdâneler

Top edip baş atmak için göz urup meydân diler

10- Âra kalmaz kâra kalmaz âşık-ı mestâneler

Cümlesinden el çeküben zâr u ser-gerdân diler

11- Ey Sinân Ümmî yürü ehl-i belâ hizbinden ol

Zira onlar yâr elinden derdine dermân diler

31

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Yâ İlâhî her nefeste cân sana mihmân diler

Bahr-ı zâtın pertevinden lutf ile ihsân diler

2- Âşıkın yoktur murâdı dü cihânda zerrece

Küntü kenzin varlığından sırr-ı cân seyrân diler

3- On sekiz bin âlemi ref eyleyip önden sona

Bi-nişân ü lâ-mekân illerine tayrân diler

4- Zât-ı deryâ-yı hakikatdir murâdı ârifin

Onun için bağrı biryân gözleri giryân diler

5- Yokluğu varlık denizine atıp Ümmî Sinân

Yokluğu yok var ile bir katrede ummân diler

32

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Gel temâşâ kıl ne söyler âşık-ı dîvâneler

Cür’a-i seb’a’l-mesâniden içen mestâneler

2- Mâsivâ renginden aslâ komamış nâm ü nişân

Vahdetin deryâsına gavvâs olan şâhâneler

3- On sekiz bin âlemi terk eylemiş önden sona

Cümle ilmin ma’nası bahrındaki dürdâneler

4- Külli varlık mahv olunca gayrı kalmaz arada

Küntü kenze mazhar olur sâdık-ı merdâneler

5- İşiten inni ene’llâhdan hitâbı dem-be-dem

Sem’ine girmez onun hiç gayrıdan efsâneler

6- Gizli râzı gün gibi fâş eyler ol bi-ihtiyâr

Gün gibi günden ayân olup gelen hum-hâneler

7- Mahrem-i zât-ı İlâhisin bugün hakka’l-yakîn

Ey Sinân Ümmî ne bilsin sırrını bi-gâneler

33

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Ârifin kalbinde her dem alleme’l-esmâsı var

Âşıkın kalbinde her dem maşûkun sevdâsı var

2- Sırrına hâlen tecelli eylemiş ol pâdişâh

Ehl-i vahdet ehl-i vuslat zevkının ra’nâsı var

3- Kâmil insân on sekiz bin âlemi câmi durur

Âlemin kalbinde her dem âyet-i kübrâsı var

4- Gerçek erler Hak yolunda varlığın eyler fenâ

Sâlikin kalbinde Hak’tan gayrının ifnâsı var

5- Âr eder âriflere baş eğüben Hak görmeğe

Dahl eder dahhâlı gör nâhak yere davâsı var

6- Dersini İblis’den alıp küfrünü imân sanır

Münkirin kalbinde nakş olmuş kuru kavgâsı var

7- Küfr ü imân neydüğin fehm eylemez yokdur necât

Fâsıkın kalbinde her dem İblis’in iğvâsı var

8- Vâhid ü Ferd ü Ahad’dır dâimâ zikr etdiği

Zâkirin kalbinde her dem tevhidin deryâsı var

9- Hamdülillâh çok şükür ihsânına yokdur aded

Şâkirin kalbinde her dem şükr eder Mevlâsı var

10- Hikmeti vü kudreti çok Hâlik-ı Yezdân’ımın

Münkirin kalbinde lâ’sı mü’minin illâsı var

11- Âşinâsından haberdâr olmayıp gussa çeker

Zâhidin kalbinde her dem cennetin ferdâsı var

12- Gün gibi âşkâredir âşıklara tevhid-i zât

Kulle-i Kâf üzre durmuş âdemin Ankâsı var

13- Müminin mirâtı mümindir beli hakka’l-yakîn

Ol Muhammed Mustafâ’nın nûrunun ebhâsı var

14- Der Sinân Ümmî bizim maksûdumuz Hû’dur hemân

Anun-içün gayrısından kalbin istiğnâsı var

34

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Kalb içinde bulduğum hep evliyânın sırrıdır

Hamdülillâh çok şükür hem Mustafâ’nın nûrudur

2- Dersini hatm eyledin diye işâret eyleyen

Oldur ol mahbûb-ı âlem cümlenin ol varıdır

3- Zulmet-i nefsin azâbından beni şâz eyleyen

Cân u dilden evliyâya gönlümün ikrârıdır

4- Kim bu sırra ermese insân gelir hayvân gider

Cûş eden âb-ı revân bu zikrimin envârıdır

5- Evliyânın himmeti kıldı fenâ-ender-fenâ

Tevhid-i zât-ı İlâhî gönlümün mimârıdır

6- Hamdülillâh çok şükür doğdu saâdet şems ü mâh

Bir kula kılsa hidâyet dâimâ nasrânidir

7- Küfr ü zulmet perdesinden kurtulaldan cânımız

Der Sinân Ümmî şükür her dem dilin tekrârıdır

35

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Pâdişâhım sen bizi var eyledin hikmet budur

Kudretinle kendine yâr eyledin rahmet budur

2- Dilime nutk eyledin söyler ki Allâh ismini

Şey edindin Rabbim oldun şânına minnet budur

3- Bi-nihâyet lutfun oldur keşf-i Kur’ân eyledin

Mustafâ devrinde geldim âleme hürmet budur

4- İlm ü irfânın gülüyle cân dimâğın toyladın

Enbiyâlar evliyâlar erdiği lezzet budur

5- Kâinâta gelmişem bir gelmeyeydim bir dahi

Hamdü’li’llâh zâtını zikr eylerem fırsat budur

6- Arş u kürsi kâinâta sığmadım dedin ayân

Mü’minin kalbinde pinhân olduğun izzet budur

7- On sekiz bin âlemin sen Hâlikısın bî-gümân

Sûretim insân yaratdın cümleden nusret budur

8- Bî-niyâz oldum cahîminden naîminden bugün

Her neye emr eylesen cân üstüne niyyet budur

9- Kim tecelli kim tesellî çok temennâ kıldılar

Çün bize derdin müyesser eyledin sohbet budur

10- Gerçi âşık hayretin şemindeki pervânedir

Ayn ü şin ü kâf içinde ârife kurbet budur

11- Mürşid-i kâmil yüzünden vechine kıldım nazar

Kisvet-i izzet denilen başıma devlet budur

12- Ey Ta’âlâ hangi fazlın vasfını şerh eyleyem

Aşk derdin cur’asın nûş eyledim mürvet budur

13- Vuslatın peymânesinden nûş edelden cânımız

Şâhidim kıldım şehâdet tâlibe vahdet budur

14- Görmüşüm Kur’ân içinde muştuladın sen beni

Zikr edersen mürvetinden adımı rağbet budur

15- Geldiğinden assı kıldı âleme Ümmî Sinân

Gerçi mücrim ismi ile anılan ümmet budur

36

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Ey kemâlim var diyen hani kemâlin kandedir

Yûsuf-ı Kenân isen göster cemâlin kandedir

2- Yer ü gök ü arş u kürsî cümle âlem Hâlikın

Ey sehâvet ehliyim diyen nevâlin kandedir

3- Nice bin taht işlerin bir tahtaya bindirdiler

Tâc u tahtım var diyen gör mülk ü mâlın kandedir

4- Hâcenin salı önünce yilişirler hâceler

Nâz ile ten besleyen bak n’oldu hâlin kandedir

5- İlm içinde çok kemâlim var diye bahs eyleyen

Yarın ol meydâna getir kıyl ü kâlin kandedir

6- Ey cihânda pehlivânım diye dâvâ eyleyen

Dîv-i nefsin basmağa pes getir âlin kandedir

7- Bir doğansın bunda seni bir şikâra saldılar

Uçmağa dôsttan yanaya perr ü bâlin kandedir

8- Nice bin kand ü şeker sâhibleri saçın yolar

Sanki ağzı ağu dolmuş pes zülâlin kandedir

9- Ey Sinân Ümmî ne aceb âleme dak eyledin

Çek başını hırkaya ey derviş şâlin kandedir

37

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Dilde Hak’dan gayrı güftâr eylemez dervîşler

Cânda aşktan gayrı bir kâr eylemez dervîşler

2- Lâ-mekândan geldiler evvel yine andan âhar

Konmağa bir mülke ikrâr eylemez dervîşler

3- Dünya vü ukbâ hevâsın dem-be-dem medh eylesen

Hubbunu kalbinde hiç var eylemez dervîşler

4- Cân verip cânânı bulmakdır murâd ancak hemân

Bunda bundan özge bâzâr eylemez dervîşler

5- Zikr olunsa dost kanda gözden akar acı yaş

Sevmeğe Allâhını âr eylemez dervîşler

6- Mürşid-i kâmil yüzünden seyr edip dildârını

Hak bilir kim meyl-i ağyâr eylemez dervîşler

7- Yâr elinden yaralansa yandığından şâd olur

Gam çekip ol derde tîmâr eylemez dervîşler

8- Kanda varsa aşka uyar kalbi arşullâh olur

Hırsa verip gönlünü dâr eylemez dervîşler

9- Döşeği sabrın tevekkül yastığına söykenip

Hak’tan ayruk kimseden çâr’ eylemez dervîşler

10- Gelse kaçmaz kaçsa koğmaz cengi yok dünyâ ile

Nahnü kasemnâdan ikrâr eylemez dervîşler

11- Mâsivâ rengin koma dilden sakın Ümmî Sinân

Zât-ı Hak’tan gayrı efkâr eylemez dervîşler

38

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Âşık ol yârı hacâlet çekmeden kaçıp sever

Tâ ebed derd-i firâkat çekmeden kaçıp sever

İntizârı yek işâret çekmeden kaçıp sever

Ola mı hergiz beşâret çekmeden kaçıp sever

Hâsıl-ı kelâm hasâret çekmeden kaçıp sever

2- Ey kılan davâ-yı merdân kılmayasın hiç makâm

Ol fenâ-ender-fenâ kalmaya hergiz nik ü nâm

Mahv olursan aşka küllî varlığın haktır tamâm

Yâr ile kim yâr olur görmez denir haşr ü kıyâm

Neylesin âşık kıyâmet çökmeden kaçıp sever

3- Âşık-ı merdâne Hak’tan gayrıya dil vermeye

Dü cihânın sevgisi kalbine onun girmeye

Aşka fermân olmayan böyle selâmet görmeye

Hangi dilde derd-i yâr olsa melâmet ermeye

Gelmesin diye kasâvet çekmeden kaçıp sever

4- Âşık oldur mürşid-i kâmilden ayırmaz gözünü

Sad hezârân bin belâ gelse çevirmez yüzünü

Neylesin Mecnûn olup Leylîye vermiş özünü

Vuslat-ı yârın elinden hiçe satmış nâzını

Görmeyem diye melâmet çekmeden kaçıp sever

5- Ârife derler cihânda sevdiğin bulmuş niçin

Vahdetin deryâsına bahri olup dalmış niçin

Âşık-ı biçâre derdine devâ kılmış niçin

Dediler Ümmî Sinân mahbûba yâr olmuş niçin

Olmaya âhir nedâmet çekmeden kaçıp sever

39

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Ârif-isen ver haber kim mânâ-i mutlak nedir

Nâtık isen işbu yolda söyle kim el-Hak nedir

2- Sorduğum ayb olmasın âr etmez aslın soylayan

Âşıkın azm ettiği menzil-i istiğrâk nedir

3- Men aref sırrın bilen versin bize bir hûb kelâm

Lâ ile illâ’dan olan muhtelif ahlâk nedir

4- Kenz-i mahfi sırrının esrârını söyler dilim

Ehl-i aşka lâ deyip İblis okun atmak nedir

5- Fezküru’llâhe kıyâmen hoş sırâta’l-müstakîm

Berzah ili perdesin bu zikr ile açmak nedir

6- Bil ki fetvânın nedir takvâsı anlan ayân

Gayr-ı Hakk’a devr edip Hû’dan dönüp kaçmak nedir

7- Dört kitâbın ma’nası yek noktadan oldu ‘ayân

Tâlibe hadd ü hicâb olan kara vü ak nedir

8- Nefsini fehm eyleyendir ârif-i billâh olan

Ârifin kalbini envâr eyleyen işrâk nedir

9- Arş ü kürsi cem edip vâhid kılan kimdir bugün

Küntü kenzin mânâsından okunan evrâk nedir

10- Pîr yüzünden bildin ise âb-ı hayvân neydiğin

Feyz-i Ahmed’den gelen âb-ı revân ırmak nedir

11- Münkir-i rüyâ değilsen yek nazar kıl sen sana

Cân gözünün gözlüğünden görünen gel bak nedir

12- Zâtına mazhar olan insândan olmuş bi-haber

Zâhidin meyl eylediği hûri vü uçmak nedir

13- Lâ kelâmından geçen anlar bu zikrin ma’nasın

Der Sinân Ümmî anın envârına müştâk nedir

40

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Mest ü hayrân ister isen bak gözünden bellidir

Doğru kervân ister isen sor izinden bellidir

2- Nûr-ı imân berki vurup yüzünden envâr saçar

Kâmil insân ister isen benizinden bellidir

3- Sanasın kim her kelâmı lal ü mercândır dizer

Ârife yâr olmağa dinle sözünden bellidir

4- Şol kişinin aklı vardır ağzının tadın bilir

Elini şol aşa sunmaz kim tuzundan bellidir

5- Ehl-i zerkin hilesinden gâfil olma gey sakın

Yiyip içtiği harâmdır boğazından bellidir

6- Mârifet kamışı dadın bilmeyenden kıl hazer

Dem-be-dem yeşil kabın yer, cevizinden bellidir

7- Ehl-i küfrün kaç yanından sohbet etme fâriğ ol

Hakk’a bâtıldır deyüben garazından bellidir

8- Her sözü bir zehr-i mârdır uğrasa bağrın biçer

Câhili söyletme hemân gör yüzünden bellidir

9- Cehl ü zulmet kaplamışdır müddeînin kalbini

Hak kelâmı doğru gelmez genizinden bellidir

10- Aslı esfel toprağının balçığıdır münkirin

Açma râzın yokla gör evvel özünden bellidir

11- Âlim ü âmil nasîhat ehli olan kişiler

Halkı Hakka davet eyler âvâzından bellidir

12- Mest ü hayrân âşıkın yolunda kurbân eyle cân

Tut kulağın Hak eşiğinde nâzından bellidir

13- Ehl-i kâlin kalbi çiğdir anın içün kan döker

Bir vilâyet nevbahâr olsa yazından bellidir

14- Değme kimse mensûb olup erlik aşın yiyemez

Tâliîn tut kişinin gör yıldızından bellidir

15- Bu Sinân Ümmî’yi tevhid hâke yeksân eylemiş

Esdiğince bâd-ı aşkın yol tozundan bellidir

41

Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Fe‘ûlün

1- Mevlâm aşkın bize azâm imâmdır

Uyaldan taâtim küllî tamâmdır

2- Bu aşka vermişim ben ihtiyârım

Ne kim kılsa bana fahr u gınâmdır

3- Bana aşk olmayınca dü cihânda

Eğer zevk u eğer ‘işret belâmdır

4- Bana kim aşka tevbe kıl der ise

Benim bu aşk atam ile anamdır

5- Eğer bin pâre kılsalar tenimi

Ben aşka lâ demezem baht-ı nâmdır

6- Bu aşkın vasfını bizden soranlar

Bilin kim tâ ezelden âşinâmdır

7- Eğer benden kim isterse nasîhat

Komasın aşkı bu âli-makâmdır

8- Mahabbet nârına bu dil yanaldan

Benim âh ile zârım subh u şâmdır

9- Bana ver derdi dermân al diyenler

Benim derdim devâ-yı ve’s-selâmdır

10- Onun zikri beni külhân edelden

Yunur âşıklara cânım hammâmdır

11- Hudâ’nın fikridir cânım çerâğı

Dahi derdi bana dermân-ı tâmdır

12- Bana bu aşka kim oldu kılavuz

Onu Allâh sevindirsin du’âmdır

13- Sinân Ümmî bu aşka yâr olaldan

Yok oldu varlığı bir kuru nâmdır

42

Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Fe‘ûlün

1- İlâhi minnetim dîdârınadır

Bilirsin şefkatim hep yârınadır

2- Kapında boyun eğerler İlâhî

Âşıkların azmi nazârınadır

3- Eğer var ise suçların bağışla

Sığındıkları çün hisârınadır

4- Düşüp yandıkları derdinden ey dost

Firâk u hasretinle zârınadır

5- Buların gayrıdan yokdur murâdı

Hemân zâtındaki esrârınadır

6- Dili ismindedir gözler hayâlin

Gönül verdikleri gülzârınadır

7- Bana uydukları her dem yolunda

Senin cân vermeğe bâzârınadır

8- Firâkın nârına salma İlâhî

Yaraşıkları çün envârınadır

9- Diriğ etme Habîbin hürmetiyçün

Sefer vaslın bâğında dârınadır

10- Bularun durduğu sevgi cemâlim

Vereyim dediğin ikrârınadır

11- Sinân Ümmî gibi mücrim değildir

Ümid tuttukları hep varınadır

12- Benim yüreğimin derdi onulmaz

Hemân gözüm senin tımarınadır

43

1- Dervîş olanın gönlü vîrândır

Derd-i yâr ile ciğeri kandır

2- Gizlidir hâli doğrudur yolu

Bahçesi gülü tâze turandır

3- Halk ile dışı Hakk ile işi

Top edip başı yola girendir

4- Gezer cihânı sever Sübhânı

Mürşid eline yüzler sürendir

5- Ne gelse başa yemez endîşe

Tevekkül Hakka kılıp durandır

6- Bulsa bir işin akıtır yaşın

Top edip başın Hakk’a erendir

7- Kimse bilemez arar bulamaz

Dışın gözleyen mahrûm kalandır

8- Dışına bakan gönlünü yakan

Şol gayr-ı Hakka gönül verendir

9- Yürür sırr ile özü nûr ile

Aşk-ı yâr ile benzi solandır

10- Bülbüldür güle karışmaz ile

Dostun envârı gülün direndir

11- Ümmî Sinân’a düşme gümâna

Bir gizli kâna eli erendir

44

Müstef‘ilün Müstef‘ilün Müstef‘ilün Müstef‘ilün

1- Gerçek mürid gerçek erin bir katresin bahre sayar

Nâkıs olan nefse uyar sükkerini zehre sayar

2- Kendi bilişinde kalan ilm-i ledün bilmeyiser

Mürşidine eğri bakan lutfunu hem kahra sayar

3- Hakk’a yakın olan kişi çok bilir ellerden işi

Münkir olan evliyânın kerâmetin sihre sayar

4- Gerçek âşık olan kişi meydâna kor cân u başı

Budur yâr sevenin işi her ne gelse fahra sayar

5- Âhir zamân dervişine aldanma sen Ümmî Sinân

Küfrün imân bilir sanma imânını küfre sayar

45

Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün

1- Âşık nâmından usandım gerek âvâre kılsınlar

Bugün vaslına el sundum gerek pür yâre kılsınlar

2- Nice bir hasret-i hicrân takar dâr zülfüne gerdân

Beni lâyık gerek nûra gerekdir nâre kılsınlar

3- Karârım gitdi selb oldu nice bir eyleyem gayret

Yerim sensiz gerek hâre gerek gülzâre kılsınlar

4- Nice bir hasretin nârı beni ihrâk eder her dem

Bugün vaslından ayrılmam gerek bin pâre kılsınlar

5- Hayâlin cânıma kıble gelip aşkın imâm oldu

Niyâzın el gerek yâre gerek ağyâre kılsınlar

6- Bugün meydân-ı aşkında şehîd olmak murâdımdır

Buyur cellâd gerek mahfi gerek âşkâre kılsınlar

7- Gel olursa eğer senden geçer varlık hevâsından

Sinân Ümmî karâr kılmaz gerek bin pâre kılsınlar

46

1- Durmaz dilim söyler oldum sırdan yine şikârım var

Aceblemen söylediğim sanasın ihtiyârım var

2- Beni hayrân eden her dem ol Vâhidin esrârıdır

Ötsün yine cân bülbülü bahâr erdi gülzârım var

3- Sır içinde sır denilen fehm eyledim neydiğini

Melek bilmez ne bilsin cin ilm içinde esrârım var

4- Sana bu elfâz-ı mânâ nerden gelir dersen bana

Görülmez hattı göz ile cân içinde yazarım var

5- Dahi içeriden haber vereyim kim anlarısa

Akıl gönül cânım duymaz bir gizlice bâzârım var

6- Katre bahre irincegez âşık mâşûk olur derler

Gümânım yok gerçek imiş benim buna ikrârım var

7- Her kim görüp gözden süzer hayâline ermez gider

Özden seven âşıklara göstereyim didârım var

8- Anun içün bilmediğim görmediğim yeller eser

Fikr eyledim safâsından benim benden firârım var

9- Ümmî Sinân taşma yürü aklını der şaşma yürü

Geçme hayâ kapısından sanma sakın zarârım var

47

1- Bu derde uğrayan kişi

Divâne olur hûludur

Böyledir bu aşkın işi

Her kim uyarsa delidir

2- Fe’zkürûni dedi Hudâ

Kur’ân ile etti edâ

Âşıklar mest olur Hûda

Hem sükker ile balıdır

3- Zâhid doğru söyle sözü

Dahl oduna yakma bizi

Hakkı sevenlerin yüzü

Gerçek erlerin yoludur

4- Âşıkların âh etdiği

Dünü gündüze katdığı

Bülbülün efgân etdiği

Bahçe değildir gülüdür

5- Derd ile devrân eylemek

Ciğeri biryân eylemek

Didârı seyrân eylemek

Bunların genc ü mâlıdır

6- Münkir yürü var hâline

Diken döşeme yoluna

Sunarsan girmez eline

Aşkın makâmı uludur

7- Ümmî Sinân söylediği

Aşk denizin boyladığı

Nedir gör şerh eylediği

Sâdıkların ahvâlidir

48

1- Kimse bilmez ahvâlimi aşk ile yâr olan bilir

Yedi iklim dört köşeye hikmet ile dolan bilir

2- İnceden ince bir sırdır anlayan bir ile birdir

Üç hurûfun dört kitâbın mânâsını bilen bilir

3- Ayn âyân eyler Hakkı şin şarâbın sunar sâki

Kâf kanâat kapısında durup secde kılan bilir

4- İki elif iki nûn’un bir sin’in mânâsı olan

Sırr iline sultân olur ölmezden ön ölen bilir

5- İyi âdem olan kişi Hak yolunda âdem gerek

Elif ile mimin dâlın terkibini silen bilir

6- Yedi yerden dokuz gökten ötesin seyr eder sâlik

Bunu böyle görenlere söylemedim yalan bilir

7- Bu cânın erdiği zevki ne bilsin görmeyen kimse

ÜmmÎ Sinân’ın ahvâlin bahr-ı aşka dalan bilir

49

1- Âh kim bu gönül hümâsı

Havâlara pervâz eder

Gâhi konar bir sahrâya

Gâhi konmağa nâz eder

2- Gâhi gider seyyâh olur

Cümle cihâna şâh olur

Ne kendinden âgâh olur

Ne bana keşf-i râz eder

3- Gâhi düşer hâristâna

Meyl eder bâğ u bostâna

Gâhi gelir gülistâna

Gül aşkından feryâd eder

4- Gâhi bir gussaya dalar

Gönül gümânile dolar

Gâhi cümle gamı siler

Güldürüp beni şâd eder

5- Gâhi bir ister sevdiğin

Bilmez olur n’işlediğin

Gâhi gelip ne dediğin

Durup fikr-i dırâz eder

6- Gâhi dünyâya el katar

Dopdolu hırs ile batar

Gâh fenâya yüz tutar

Cümle varın ‘ivâz eder

7- Gâhi eser yeller gibi

Gâhi taşar seller gibi

Gâh açılır güller gibi

Vücûdum bahâr yaz eder

8- Gâhi akar gözüm yaşı

Yanar yüreğim âteşi

Bencileyin böyle işi

Var ise belki az eder

9- Ümmî Sinân’ın yâ Ganî

Bildim ki çoktur isyânı

Bağışlasın diye seni

Dergâhına niyâz eder

50

1- Kendi nefsinin illetin bilmeyen insân değildir

Hem rûhunun hakîkatin bulmayan insân değildir

2- İnsân gelir hayvân gider İblis onu durmaz yeder

Aşk ile cümle âleme dolmayan insân değildir

3- Gerekse okusun yazsın gerek seyyâh olup gezsin

Bu tevhîdin deryâsına dalmayan insân değildir

4- Şerîâtı bildim diyen tarîkatı buldum diyen

Hakikatın güllerini yolmayan insân değildir

5- Çün buyurdu hayrü’l-beşer mû’tû kable en-temûtû

Ölmeden ön bunda iken ölmeyen insân değildir

6- Dışı fenâ ender fenâ içi bekâ ender bekâ

Sırrı likâ-ender-likâ olmayan insân değildir

7- Erenler tevhid-i zâta câmî olur her sıfâta

Bu sırrın tahtına sultân olmayan insân değildir

8- Tıfl-ı mânâ zikr-i kalbi pîr yüzünden tahsîl edip

Sır ilinde kalb-i selîm bulmayan insân değildir

9- Ümmî Sinân bu tevhîdin hakîkatin söyler yine

İmân-ı tahkîk es-selâm bulmayan insân değildir

51

1- Bir Allâh’ı zikr edenin gümânı hep âyân olur

Nimetine şükr edenin müşkilleri beyân olur

2- Bir Tanrı’nın ilhâmıdır söylediğim anlayana

Zâhir zikri bâtın fikri cân evinde imân olur

3- Gördüceğim söyleyeyim aceblemen hâlim bilen

Zâhir bâtın fenâ bulan sır iline sultân olur

4- Top eyleyip cân u başı her kim ki meydâna gele

Zulm eylemez Allâh ona hidâyeti bürhân olur

5- Eğri temelin üstüne doğru tamâm olmaz binâ

Kim ki yoldan döner geri da’vâsı hep yalan olur

6- Kim ki halka döner yüzün dûr eder ol Hak’tan özün

Bağlar onun sûret gözün görmez yolu duman olur

7- Cân u cihânın terkini niyet ipiyle bağlayan

Bağlayamaz bir şey onu düşvâr işi âsân olur

8- Bahr-ı zâtın pertevinin mevci gelir durmaz ana

Mahv eyleyip varlığını bir katresi ummân olur

9- Yokdur Sinân Ümmî gibi gerçi bu yolda bir gedâ

Niyeti hâlis olmağın yardımcısı ol hân olur

52

1- Ben ol dosta verdim gönül

Aşk benim ile yâr olur

Kim ki dosta virmez gönül

Bu aşk andan bîzâr olur

2- Benim işim ol dost ile

Gelir bu aşk olur belâ

Bülbül gibi geldim

Dile işim âh ile zâr olur

3- Gözüm dostu görmek diler

Vuslatına ermek diler

Gelir bu aşk döker yaşın

Gözüm sanki pınar olur

4- Acebdir bu aşkın hâli

Komaz dosta vara yolu

Kim ki dosta sunar eli

Kapar aşka şikâr olur

5- Bir kuluna dôst meyl ede

Gider bu aşk onu güde

Komaz bir lahza unuda

Dilde sözü tekrâr olur

6- Kim ki dostun sözün söyler

Kim ki dostun gülün yıylar

Dâim aşk denizin boylar

Yanar vücûdu nâr olur

7- Ümmî Sinân’ın dôst varın

Alıp aşka vermiş kârın

Anın-çün dilde esrârın

Yazar sözü güftâr olur

53

Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün

1- Gelin görün bu âşıklar bu tevhîdin hisârına

Konar gâhi kona geldi ezelden konuculardır

Gelin görün bu sâdıklar bugün aşkın şarâbına

Kanar gâhi kana geldi ezelden kanıcılardır

2- Gelin ey merd-i âkıllar nazar kılın bu sevdâya

Nice dil verdiler bunlar görün Hazret-i Mevlâ’ya

Cenâb-ı İzzet’e karşı uçup dergâh-ı âlâya

Döner gâhi döne geldi ezelden dönücülerdir

3- Salâdır ehl-i dermâna giden gelsin durağına

Hani pervâneler yansın bu tevhidin çerâğına

Karâr etmez bu cân hergiz bine aşkın burâğına

Biner gâhi bine geldi ezelden binicilerdir

4- Hani bir akl-ı evvel kim bu esrârı haber versin

Hani bir tâlib-i esrâr bu ‘ilmi okuyup görsün

Budur âşıkların kârı ledünnî ilminin dersin

Tanar gâhi tana geldi ezelden tanıcılardır

5- Halâs olup geçer gamdan düşerse bir kişi aşka

İçer ol câm-ı vuslatdan yâr olursa başı aşka

Sinân Ümmî sınanmışdır ezelden âteş-i aşka

Yanar gâhi yana geldi ezelden yanıcılardır

54

1- Evliyânın bâbına esrârın duyan gelir

Ahd eyleyip ezelden kavline uyan gelir

2- Gayr-ı Hakka Hak diyen aşka gönül vermedi

Aşk oduna varlığın yokluğa sayan gelir

3- Hak buyurdu zikr edin ben dahi zikr edeyim

Erenler sohbetine Kurân’a uyan gelir

4- Kim ki sever Allâh’ı gayrıyı kor vallâhi

Bu yola cân u cihân terkine duyan gelir

5- Hak buyurdu zikrime ta’n eyleyen ziyânlı

Muvahhidin âvâzı münkire çıyân gelir

6- Erenler bâzârına yokluğun şikârına

Hak yolunda nefsinin putların sıyan gelir

7- Her kim aşka yâr olur câna safâ-kâr olur

Mâsivâdan dûr olur cevrine döyen gelir

8- Dört kitâbı okumak ayn u şin u kâf ile

Gerçi güçdür zâhide ârife ayân gelir

9- Key sakın Ümmî Sinân nutk eyleme nâdâna

Câhile yâr olursan assına ziyân gelir

55

1- Ben cânımı ol câna mihmân etsem gerekdir

Cân Yûsuf’un Kenân’a sultân etsem gerekdir

2- Yüz tutdum yollarına azm etdim güllerine

Bî-nişân illerine seyrân etsem gerekdir

3- Ben zâhidin gavgâsın terk eyledim ferdâsın

Bu vücûdum katresin ummân etsem gerekdir

4- Gördüm yâri düşümde yokdur yanlış işimde

Aşkın onun başımda sayvân etsem gerekdir

5- Lokmân oldum bir dine dükkân oldum verdine

Âşıkların derdine dermân etsem gerekdir

6- Gel beri pervânesin aşk oduna yanasın

Anca gönül hânesin külhân etsem gerekdir

7- Ümmî Sinân’ın cânı olsun dostun mihmânı

Gayrullâhdan ben beni üryân etsem gerekdir

56

Zâ’

1- Tevhid-i zâtın bahrına aşk ile dalmayan bilmez

Ledünnî bahrının dürrün sarrâfı olmayan bilmez

2- Âşıkları hayrân eden tevhid-i zât envârıdır

Cân gözünden mâsivânın tozunu silmeyen bilmez

3- Muhammed nûrunu görmek men aref sırrıdır bildim

Bir kâmil erin himmeti bürhânı olmayan bilmez

4- Erenlerin sözü hakdır inanmayan münâfıkdır

Zann u gümânı terk edip sıdk ile gelmeyen bilmez

5- Ma’âni bahrının vasfın Sinân Ümmî eder izhâr

Nişân-ı lâ-mekândan bir nişânı olmayan bilmez

57

1- Gel Hazrete müştâk isen dinle bizim ahbârımız

Tehi görme şimdi bizim Hak iledir bâzârımız

2- Ben dost ile dost olalı cân safâdan mest olalı

Gitdi şimdi elimizde değildir ihtiyârımız

3- İlm-i esrârdan sözümüz ol dosta bakar gözümüz

Hak varlığı şimdi bizim bahâr eyledi şârımız

4- Dilimde zikr eylediğim gönlümde fikr eylediğim

Gayrı değil şimdi hemân Hak’tır bizim ikrârımız

5- Hak varlığı geldi bize cân bâğını kıldı tâze

Bülbül olan gelsin beri bahâr oldu gülzârımız

6- Dost meyini kime suna kor cân u başı meydâna

Anın-içün esrük durur şimdi bizim güftârımı

7- Ol dost bana oldu yakın varlığıma saldı akın

Söylemekte ben âcizim dile gelmez esrârımız

8- Hakk’a yakın olan kişi terk eder yadı bilişi

Gitdi bizim yâdımızdan bilişimiz ağyârımız

9- Ümmî Sinân’ı aradan çıkardı bugün Yaradan

Oldur hemân sır ilinde okurumuz yazarımız

58

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Kim ki Hak’tan geldi Hakk’a gitmeğe âr eylemez

Her ne kılsa hakdır işi gayrı bâzâr eylemez

2- Kim ki Allâh ismini kalbinde tekrâr eyledi

Ârifin oldur kemâli gayrı tekrâr eylemez

3- Hem şeriât hem tarîkat hem hakîkat ehlidir

Ehl-i vahdet olmayanlar ona ikrâr eylemez

4- Her kime mensûb-ı aşktan sunmadı Kassâm tâm

Lâ der ol meydân-ı aşka hergiz ikrâr eylemez

5- Lâ-cerem derler şerîât ehlinin sarrâfıyız

Lâkin ol vasl-ı likâya kat’-ı zünnâr eylemez

6- Dediler bunlara ebrâr ehlidir çün bi-gümân

Ehl-i Hakk’a lâ demezse menzilin nâr eylemez

7- Her kime ef’âl-i âlem cür’asından sundu Hak

Dört kitâbı nakl edersin hiç öğüt kâr eylemez

8- Şöyle bil nâsût-ı âlem nakşıdır bunlar hemân

Tâatı âdet kılarlar fi’li ibrâr eylemez

9- Ehl içinde bunlara hayvân-ı nâtık zikr olur

İlm-i uhrâdan bunlar hiç kâr-ı esrâr eylemez

10- Muhtasar elfâz-ı manâdan bu âlem halkının

Hâlini fâş eylesem ben illâ Settâr eylemez

11- Bu Sinân Ümmî’yi siz câhil ü nâdân anlaman

Halk-ı âlem hâline âlimdir izhâr eylemez

59

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Biz tarîk-ı halvetî âşıkların handânıyız

Cân ile baş vermeğe dost yolunun meydânıyız

2- Biz çerâğı Şâh-ı merdân şem’asından yandırıp

Anca dillerde hakâyık şehri}nin} şem’dânıyız

3- Âlimü’l-gaybın vücûdu nûrunun şehrindeniz

Bu kafes cisminde geldik habs olan zindânıyız

4- Âlem-i gaybı şehâdetdir bizim seyrânımız

Ârif-i billâh-i âlem vâsıl-ı ferdânıyız

5- Sûret-i fakr ü fenâda hâke yeksânız veli

Siret-i mülk-i bekânın nûr-ı gevherdânıyız

6- Vuslat âbın içmeyenden gizlidir erkânımız

Âlem-i vahdet bâğının meyinin mestânıyız

7- Arş u kürsi nüh felekdir dem-be-dem seyrânımız

Sûret-i nakş ile dostlar anlaman gerdâniyiz

8- Aslımız ahsen-i takvîm âlem-i asliyyedir

Ermeğe aşk ile hâzır durmuşuz meydâniyiz

9- Erbaîn ü halvetin aşkında uzlet bekleyip

İlm ü irfân iklimin seyrân eden sırdâniyiz

10- Tevhid-i zât-ı İlâhîdir bizim varlığımız

Ol hakîkat bahrına pertâb eden dürdâniyiz

11- Hak bilir Allâhu a’lem lâf u tezvîr eylemez

Der Sinân Ümmî cihânda sâhibü’l-vicdâniyiz

60

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Yanmağa aşk oduna külhânı gözler cânımız

Bûy-ı vuslat bulmağa gülhânı gözler cânımız

2- Bî-nişândan gelmişiz biz lâ-mekân ehlindeniz

Gitmeğe azm eyleyip yol-hânı gözler cânımız

3- Dediler çün-kim fenâdır tâlibin sermâyesi

Anın-içün her nefes selhânı gözler cânımız

4- Aşka uyup dü cihândan el çekip girdi yola

Hükmü fâş kendi nihân ol hânı gözler cânımız

5- Dinleyip gayrı sadâdan bulmamışdır zevkini

Tâ ezel Hak’dan gelen elhânı gözler cânımız

6- Hak buyurdu şânına çün kim alâ hulkın azîm

Pâyına yüz sürmeğe şol hânı gözler cânımız

7- Der Sinân Ümmî hakâyıkdır bize mülk-i bekâ

Kulluğa geldik velî kul hânı gözler cânımız

61

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Dost cemâli şem’inin pervânesidir cânımız

Anın-içün ol Muhammed nûrudur imânımız

2- Çün Muhammed nûruna mazhar yaratdı Lâ-yezâl

Tevhid-i zât-ı İlâhîdir bizim bürhânımız

3- Âleme geldik bugün illâ ki infâk olmadık

Cân gözünden görünen oldur bizim seyrânımız

4- Ayn ü şin ü kâf ile geldik cihâna bi-gümân

Anun-içün gayret-i Hak’dır bizim erkânımız

5- Ehl-i kâl insâna değil yokdur ona sözümüz

Ehl-i hâl âşıklara söyler bizim irfânımız

6- Ehl-i hâlin sırrını fehm eylemez nâdân olan

Dört kitâba lâ diyendir İblîs ü Şeytânımız

7- Evliyâ bâbındadır ilme’l-yakîn hakka’l-yakîn

Mustafâ sırrından alır dersini mihmânımız

8- Âyet-i Rahmân’a uyduk hamdülillâh çok şükür

Ten ü dilden cân u dilden zikr olan Sübhânımız

9- Der Sinân Ümmî bize mürşid olan Hû’dur hemân

Evvel âhır bahriyiz Hû’dur bizim ummânımız

62

1- Gel ey gönül bunda mekân tutulmaz

Fenâ mülkü derler oynar ütülmez

2- Aldanıp balına parmak banarsan

Sin içinde râhat olup yatılmaz

3- Hak’dan utan hâlis amel kılagör

Ol bâzârda zerk u riyâ satılmaz

4- İbâdet günüdür sohbet demidir

Nefsin hevâsına erip yetilmez

5- Cümle âlem sana fermân olursa

Senin eksiklerin onup bitilmez

6- Yelmeyince bugün Rahmân yoluna

Yarın varıp rahmetine batılmaz

7- Nefs ile yâr olup Hak’dan usanma

Ölüm geliceğez kovsan atılmaz

8- Hazer kıl zahmına uğrama sakın

Yavuzdur İblîs’in oku kütülmez

9- Hak yolunda sana yoldaş olmağa

Değme bir kimsenin başı çatılmaz

10- Yardımı Hak’tan um erliği senden

Tevhid ile varan taşra atılmaz

11- Kon gitsin eğlemen Ümmî Sinân’ı

Geç kalırsa erenlere katılmaz

63

Şın

Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün

1- İlâhi evvel ü âhir sücûd eyler sana her baş

Ki sensin Bâtın u Zâhir bilen sensin olan sen fâş

2- Senindir izzet ü nusret senindir sanat u kudret

Bu on sekiz bin âlemdeki sensin sâhibü’n-nakkâş

3- Beni aşkın eli tutdu senin meydân-ı derdinde

Yüzümü eyledi câri özümü eyledi ferrâş

4- Ne söyler sözde dilim var ne yazar hatta elim var

Ki sensin hükm eden ben bir kuru sûret hemân göz kaş

5- Şu denli âcizem nedem ne dilim var ki şerh edem

Karınca kadrim üstüne kodular sanki bir dağ taş

6- İlâhi derd-i aşkındır başımda hükm eden sevdâ

Yakar hasret nârın gâhi akıtır gözlerimden yaş

7- Zehi sultân-ı âli-şâh senindir bu yüce dergâh

Fedâdır yoluna her gâh hezârân bin gönül cân baş

8- Eğer dünyâ eğer ukbâ ki sen emr etmesen ey şâh

Ademden âleme kimse getirmez dâne-i haşhâş

9- Sinân Ümmî bugün fazlın kapısında durup ağlar

Senindir kancaru gitsin eğer hâlis eğer kulmaş

64

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Gel beri ey mânâ bahrından kılan mevc ile cûş

Nicedir hâli cihânın bir tefekkür eyle hôş

2- Gel beri ey âleme tâk edüben göğsün geren

Bir nazar kıl kâinâta ibret ehliyle buluş

3- Kimlere kalmışdır evvel yâ kalısardır kime

Kimlerin taht-ı sarâylarında ötmez baykuş

4- Kimleri handân edip ağlatmamışdır âkıbet

Yâ kimi hayrân edüben kılmadı sırrını hôş

5- Var mıdır bir şey ona kim olmaya mahv u fenâ

İllâ Tanrı olısar anındır bâki duruş

6- Var mıdır bir şey ona kim olmaya hiç ibtidâ

İbtidâ olan bulısar intihâ savtını gûş

7- Duymadın mı Âdemi evvel nice zâr eyledi

Senden önden göçdü ammâ cevr ile kondu konuş

8- Duymadın mı enbiyânın her birinden bir haber

Şerh edip şerrâhlar ahvâlin nice hatlar komuş

9- Kim durur bu ejdehânın ağzına başı gide

Kurtulup bula necâtı zehrini kılmaya nûş

10- Kim-durur bu sihr-bâzın uğruna uğrar yolu

Sağ selâmet gide bundan mekrine olmaya tuş

11- Hangi kimsedir bu tarrâz ile oynar aldanıp

Etmeye mağbûn u mahrûm kılmaya avcunu boş

12- Hangi erdir merd oluban kalbi şehrin saklaya

Etmeye bunun kemâlinden hayâlinden nukûş

13- Ey Sinân Ümmî bunun fitnelerinden kim halâs

Buldusa var tapusunda ol seni sen ana koş

65

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Ey gönül çatmadı sana kimse baş

Bâri durma yalınız bellerden aş

2- Cehd kıl kim erişesin menzile

Nice bir aka gözünden acı yaş

3- Halk-ı âlem hâline aldanmagıl

Sana matlûb olmayısar bir kumâş

4- Key sakın bend olma hile bendine

Deme ehl-i beyt oğul kız karavaş

5- Merd olup merdâne gir meydâna sen

Ya bu yolda bite iş ya kopa baş

6- Ol bekâdan bu fenâya şol Gani

Niye saldı kıl tefekkür gizli fâş

7- Mâl ü mülk ü ehl-i beytin ne ki var

Bağlamak ister seni edip savaş

8- Key sakın aslından ırma özünü

Her ne kılarsan kılıp aşka ulaş

9- Ol bekâ mülkünde bâki kalmağa

Dü cihân nakşını dilden kıl tırâş

10- Ol tükenmez kenze mihmân olmağa

Ger olasın aşk önünde ke’l-ferâş

11- Kurtaram dersen başı Ümmî Sinân

Cümle şeyden arınıp aşka bulaş

66

Sâd

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Hamdülillâh çok şükürler zikrimiz tevhîd-i hâs

Hamdülillâh çok şükürler fikrimiz tevhîd-i hâs

2- Dersimiz Seb’u’l-mesâni keşfimiz ilhâm-ı Hak

Dâimâ söyler dilimiz nutkumuz tevhîd-i hâs

3- Alleme’l-esmâdan oldu küntü kenzin sırrı fâş

On sekiz bin âlem içre vaslımız tevhîd-i hâs

4- Câhil ü nâdân alırlar her nefes lâ’dan kelâm

Evliyâ nutkuyla her dem virdimiz tevhîd-i hâs

5- Tıfl-ı mânâ zikr-i kalbiden yakar misbâhını

Mûcizât-ı enbiyâdan derdimiz tevhîd-i hâs

6- Ol Habibin hürmetine Hak bize kıldı devâ

Cümle âlem varlığından sun’umuz tevhîd-ı hâs

7- Der Sinân Ümmî bize ayne’l-yakîn hakka’l-yakîn

Sır ilinde sırr ile seyrânımız tevhîd-i hâs

67

Hâh

Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün

1- Gel ey sâhib-maâni gör neler söyler beşer elfâz

Ne mânâdan döker dürler ne gevher fâş eder elfâz

2- Cihâna sen neden geldin beyân eyle seni sen gel

Ne bildin kim ya ne buldun nenin şem’in yakar elfâz

3- Var ise akl-ı evvelden nasibin kısmetin feyzin

Rumûzundan edip pür-tâb getirsin bir haber elfâz

4- Seni sen mahv edip senden gidermeyince ey dil tâ

Bekâbillâh makâmından bulamaz bir semer elfâz

5- Sinân Ümmî fenâ fahrı erelden sırr-ı insâna

Bekâbillâh makâmının binâsından yapar elfâz

68

‘Ayn

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Ben harâb-ı mest-i meydânım nihân meyhâneden

Nûş edelden câmını aşkın şehâ cânâneden

Kurtulursam gam değil tezvir-i dâm-ı dâneden

Çok mudur cân vermek aşka âşık-ı merdâneden

Geçmezem dildârın aşkından câna olsun vedâ

2- Vermeyen cânâne cânın âşık-ı efsânedir

Aşka her kim ta’n ederse aklı yok divânedir

Tâlibin cânı yârın şem’indeki pervânedir

Bu atâ Hak’tan meğer kim kâmil insânadır

Geçmezem dildârın aşkından câna olsun vedâ

3- Kimse bilmez hâlimi ben ağlamaktır güldüğüm

Hiç bilir misin ne iklimdir benim bu geldüğüm

Câna minnettir benim bu aşk elinden öldüğüm

Hacc-ı ekberdir sorasan dosta kurbân olduğum

Geçmezem dildârın aşkından câna olsun vedâ

4- Ey aceb ben bu cihânda durduğumdan assı ne

Aşk ile şehid olursam öldüğümden gussa ne

Yâr ile ben yâr olam ağyâra benden hıssa ne

Aşkı derdin hükm oluncak bunda akla ussa ne

Geçmezem dildârın aşkından câna olsun vedâ

5- Ey bana nâ-hak diyenler hak durur işüm benim

Binde bir tâbir olunmaz çok durur düşüm benim

Taş olursa ‘aşk ile yumuşakdur aşum benim

Girmişem meydân-ı ‘aşka top-durur başım benim

Geçmezem dildârın ‘aşkından câna olsun vedâ

6- Bana bu derdi ezel sermâye verdi Zü’l-celâl

Anın-içün levh-i dilden ref’ eder nakşı melâl

Aşk iledir cânıma bu cân olan kurb-ı Cemâl

Öldürürse aşk beni kânım helâl-ender-helâl

Geçmezem dildârın aşkından câna olsun vedâ

7- Almışam derd-i belânın râhatın hin-i zamân

Hâ’il olmaz aşka erdi âşıka kevn ü mekân

Bülbülün cânım dediği gülü görünce hemân

Umarım ben bülbülü göre gülün yakın zamân

Geçmezem dildârın aşkından câna olsun vedâ

8- Sordum adın sevdiğimin dedi Ahmed Mustafâ

Anun-içün her kelâmı dil-i mecrûha şifâ

Ben dedim firkate salma vahdetin ayn-i safâ

Dedi cân vermektir‘aşkımdan sana bizden vefâ

Geçmezem dildârın aşkından câna olsun vedâ

9- Zülfünü gerdânıma ben takmışam kurtulmazam

Kaşları mihrâbı kıblem gayra taât kılmazam

Gözlerinin sürmesini gördüğümden gülmezem

Vechine kıldım nazar yıkıldım akla gelmezem

Geçmezem dildârın aşkından câna olsun vedâ

10- Sorsalar bu aşkı derim ayn-ı dermân gizlidir

Küfr içinde buldular tevhid-i imân gizlidir

Görmüşüm bir katrede ol nûr-ı ummân gizlidir

Aşk içinde beni kılan zâr u giryân gizlidir

Geçmezem dildârın aşkından câna olsun vedâ

11- Gerçi adımdır Sinân Ümmî aceb divâneyim

Girmişim meydân-ı aşka baş açık merdâneyim

Aşk elinden câmı nûş etdim bugün mestâneyim

Hayr u şerden kaçtığımdan sâkin-i meyhâneyim

Geçmezem dildârın aşkından câna olsun vedâ

69

Kâf

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Gel kul isen kulluk eyle hasbeten lillâha bak

On sekiz bin âlemi var eyleyen Allâh’a bak

2- Ger halil olmak dilersen bekle hizmet kapısın

Kara donlu Ka’be’yi yapan Halilullâha bak

3- Yoğ iken bu yer ü gök ü arş u kürsi nefs ü cân

Evvel âhir bir olan ol küntü kenzullâha bak

4- Gözgüsünden gördüler onun münezzeh zâtını

Gör Muhammed Mustafâ’yı ayn-ı zâtullâha bak

5- Gizli râzı gün gibi fâş eyledim anlayana

Mürşid-i kâmil yüzünden sırr-ı ehlullâha bak

6- Tıfl-ı ma’na zikr-i kalbiden gelir ayne’l-yakîn

Ahsen-i takvim yüzünden gel bu vechullâha bak

7- Dört kitâbın mânâsın keşf eyleyen tevhîd imiş

Oku gel Ümmü’l-kitâbı sen Kelâmullâha bak

8- Âlem-i kübrâyı bilmez cân iline girmeyen

Gir gönül iklimini seyr eyle arşullaha bak

9- Müminin kalbin Hudâ kendine mirât eyledi

Gel musaffâ eyle kalbi sen bu Beytullâha bak

10- Rûh ile nefsin vücûdun bir eder tevhid-i zât

Şâbbü’l-emred yüzünden gel cemâlullâha bak

11- Enbiyâdan mu’ciz oldu bil kerâmet evliyâ

Ey Sinân Ümmî gözün aç sen bu zikrullâha bak

70

Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün

1- Misâlinde fenâ dünyâ oturmuş köhne pîr ancak

Donanmış cismine evlâd kimi nâr kimi nûr ancak

2- Sürülüp cümle mahlûkât kimi konar kimi göçer

Gelir kandan gider kanda bilinmez anca sır ancak

3- Hezârân kervân geldi bu yolda verdiler cânı

Nihâyet menzile varıp erişen binde bir ancak

4- Görün ol Sâni’-i kudret ne hikmetler kılar izhâr

Kimi Nemrûd dağı denmiş kimi Mûsâ’ya Tûr ancak

5- Alan birdir veren birdir gören bir gösteren birdir

Onun hep emrine fermân cihân hükmünde pür ancak

6- Her eşyânın derûnunda acâyib hükmü var bir bir

Görünmez birbirine ol denilmez gizli yer ancak

7- Haber vermediler bundan dalan deryâ-yı irfâna

Kiminin yüzü ağ olmuş kiminin yüzü kir ancak

8- Kimi insân kimi hayvân değil bir birine yeksân

Kiminin yazılıp ihsân kiminin şerr ü şûr ancak

9- Kimi cinler kimi divler gezip avlı avın avlar

Kimi hakkı bilip söyler kimi ferdâya kor ancak

10- Kimi yahşı kimi yatlı acâyib mahlûkât peydâ

Kiminin adı mâr olmuş kiminin adı mûr ancak

11- Nasîbin dürüşüp almak dilese bir biri nefsin

Verilmiş kendine kısmet görünmez onu yer ancak

12- Gelen konar kanan göçer kimesne evvelin bilmez

Gelen eydür ki bu ahkâm henüz kurulmış er ancak

13- Yağar gökten biter yerden kimi geçden kimi erden

Kimi bâğçe kimi bostân kiminin adı gür ancak

14- Kimi bundan gider gelmez kimi ağlar yürür gülmez

Kimesne bir birin bilmez hemân derd bende der ancak

15- Sinân Ümmî bugün hikmet çerâğın yakdı kalbinde

Bakıp faâline çarhın elinden şirki yur ancak

71

Kâf

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Neylerem cân u cihânı bana Rahmânım gerek

Tâ ezel kâlû belâda ahd ü peymânım gerek

2- Bülbülüm âh u figânımdan murâdım her nefes

Ol gülistânım bâğında nûr-ı Yezdân’ım gerek

3- Bahr-ı mutlak kuşu idim bunda pervâz eyledim

Bu kanâdım açtığımdan bahr-ı ummânım gerek

4- Kimdir ol mâhın yolunda var varından geçmeyen

Cân fedâ olsun yolunda bana cânânım gerek

5- Akl u cân kevn ü mekânın terkini kâr eyledi

Varlığından el çekip der sırr-ı Sübhânım gerek

6- Bi-nişân u lâ-mekân iklimine kıldım nazar

Gayrıdan yoktur murâdım yine seyrânım gerek

7- Aşka uydum Mustafâ devrinde geldim âleme

Giderim âh-ı firâkım Şâh-ı kervânım gerek

8- Ol hakâyık ikliminde dürr-i bî-hemtâ idim

Mevc ile geldim cihâna bana ol kânım gerek

9- Ol safâ şehrinde her dem ilm-i Hak mihmânıyım

Kâl u kıyl benden gerekmez ‘ilm ü ‘irfânım gerek

10- Pâdişâh-ı Lâ-yezâlin şem’ine pervâneyim

Aşka fermân olduğumdan yine ol hânım gerek

11- Der muhabbet denizinden nûş ederdim akl u cân

Bu Sinân Ümmî gerekmez bana erkânım gerek

72

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Sırr ilinde sevdiğim yâ Rab hayâlindir senin

İlm-i sırdan erdiğim yâ Rab visâlindir senin

2- Nesl-i Âzer yaptığı puthâneden eyler güzâr

Secdegâhı canımın yâ Rab cemâlindir senin

3- Zikr-i zâtın feyzidir cân mülküne âb-ı revân

Kalbimi tâhir kılan yâ Rab zülâlindir senin

4- Cümle mahlûkât içinde gizli yer yok gözlüye

Kande baksam gördüğüm yâ Rab kemâlindir senin

5- Der Sinân Ümmî sana her kim ki vahdet buldu ise

Aşk elinden sunduğun yâ Rab nevâlindir senin

73

Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün

1- Gel ey kâmil kemâlâtın gülâbın verdim anlarsan

Çevir dilden yedi çarhın dolâbın verdim anlarsan

2- Merâtib vasfın istersen yedi üç kırk dokuz birdir

Sana elfâz-ı mânâdan hesâbın verdim anlarsan

3- Hüdâ’nın ism-i zâtından yazıldı ayn ü şin ü kâf

Ledünni ilminin dersi kitâbın verdim anlarsan

4- Salât ü savm ile haccın enâcir hurmâ nâr a’nâb

Sana evsâf-i ebrârın sevâbın verdim anlarsan

5- Gönülde varsa gayrullâh adâvet eyler ol Allâh

İşit Sultân-ı a’lânın cevâbın verdim anlarsan

6- Özüme sırr-ı Sübhânın gelen ilhâmıdır şeksiz

Sana ol nûr-ı Yezdânın hitâbın verdim anlarsan

7- Eğer dünyâ eğer ukbâ olupdur başıma zindân

Duya gör ârif-i billâh azâbın verdim anlarsan

8- Yüzüm güler özüm ağlar görürsün bu fenâ mülke

Murâdım olduğun soymak hicâbın verdim anlarsan

9- Yanar cânında derd odu Sinân Ümmî degildir sağ

Başında hükm eden sevdâ nikâbın verdim anlarsan

74

1- Bu tevhîde ikrâr ile

Tevhîdi yetmez kişinin

Nehy olunan inkâr ile

Tevhidi yetmez kişinin

2- Var amel eyle cân ile

Küfür biter imân ile

Tilâvet-i Kur’ân ile

Tevhîdi yetmez kişinin

3- Dilin Hakkı zikr eylese

Ni’metine şükr eylese

Özün Hakkı fikr eylese

Tevhîdi yetmez kişinin

4- Doğru yola gelin dedi

Sâlih amel kılın dedi

Ölmezden ön ölün dedi

Tevhîdi yetmez kişinin

5- Doğru yola gelmeyince

Ölmezden ön ölmeyince

Hakkı bilip bulmayınca

Tevhîdi yetmez kişinin

6- Amel dediğimiz tendir

Doğruluk ona bir cândır

Ermeye kim ki insândır

Tevhîdi yetmez kişinin

7- Gerçi ameldir sözümüz

İllâ mânâdır özümüz

Geçmeyince niyâzımız

Tevhîdi yetmez kişinin

8- Ger buldun ise serfirâz

Bunu gönül levhine yaz

Mahv olunca niyâz u nâz

Tevhîdi yetmez kişinin

9- Kalbin nefsin tenin cânın

Döndür Hakka küllî yönün

Hilâfı olursa bunun

Tevhîdi yetmez kişinin

10- Ne kadar ‘âmil olursan

Mânâda hâmil olursan

İnsân-ı kâmil olursan

Tevhidi yetmez kişinin

11- Ümmî Sinân bu sözü kes

Gayrıya eyleme heves

Hatm olmayınca nefes

Tevhîdi yetmez kişinin

75

1- Dervîşliğin vasfını demeğe irfân gerek

Marifet yemişini yemeğe insân gerek

2- Küfr ü zulmet kapısı kâl ü kıylden açılmaz

Ağır çevgân salmağa âlemde merdân gerek

3- Kudret topun atmayan nefsin burcun yıkamaz

Hû deyip cân vermeğe aşk ile mihmân gerek

4- Kevn ü mekân çirkini irkindi su arıtmaz

Daluban oynamağa dervişe ummân gerek

5- Dışın düzen dembedem Hak’tan nazar bulur mu

Kalbin bâbın açmağa zikr ile devrân gerek

6- Dört kitâbı okuyan ilme muhtâc olur mu

Sırran seyrân etmeğe delîl ü burhân gerek

7- Aç gözün Ümmî Sinân dostu bunda göre gör

Dost didârın görmeğe ehline fermân gerek

76

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Âşıkım vechin görüp hayrân olam her dem senin

Sâdıkam zâtın görüp kurbân olam her dem senin

2- Zulmet-i kesretde her dem âh eder pervâneyim

Ol cemâlin şem’ine biryân olam her dem senin

3- Gönlümün Tûrunda Mûsâ gibi ednâdır bu cân

Hem tecellî nûruna giryân olam her dem senin

4- Bülbülüm âh u figânımdan murâdım her nefes

Bâğ-ı gülzârında hôş handân olam her dem senin

5- Su gibi çağladığımdan her zamân leyl ü nehâr

Bahr-ı zâtına erip ‘ummân olam her dem senin

6- Sun mahabbet bâdesinden sâkıyâ bir câm bugün

Nûş edüben ‘aşkına mihmân olam her dem senin

7- Cânı vuslat şerbetinden ayık etme kıl kerem

Vahdetin envârına hayrân olam her dem senin

8- Urvetü’l-vüskâ takıp gerdânıma geldim ezel

Yoluna cân vermeye merdân olam her dem senin

9- Genc-i kimyâ bâbını feth eyle dilde ey Kerîm

Dertli âşıklarına dermân olan her dem senin

10- Eyle mahv eyle hüviyyet bahrına sür kalbimi

İlmine irfânına bürhân olam her dem senin

11- Gussa vü gamdan halâs eyle der uş Ümmî Sinân

Fazlın ile tâ ebed sultân olam her dem senin

77

Lâm

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Ey Hüdâ kimdir huzûrunda bulan senin ile kemâl

Pes bulan sensin senindir çünki hükm ile kemâl

2- Kim ola kim zât-ı mutlaktan seni mutlak bile

Pes bilen sensin senindir çünki keşf ile kemâl

3- Kim ola kim hazretin dergâhına kulluk kıla

Pes kılan sensin senindir çünki fi’l ile kemâl

4- Kim ola tevhîd-i hakkan zâtını zikr eyleye

Eyleyen sensin senindir çünki lutf ile kemâl

5- Kim ola elfâz-ı ma’nâdan kelâmın söyleye

Söyleyen sensin senindir çün lisân ile kemâl

6- Kim ola kim enbiyâdan göstere bir mu’cizât

Gösteren sensin senindir mu’cizât ile kemâl

7- Kim ola kim evliyâdan halka ol bürhân ola

Pes olan sensin senindir çün delîl ile kemâl

8- Kim ola kim evliyânın kapısında bekleye

Bekleten sensin senindir çünki aşk ile kemâl

9- Kim ola cürm ü hatâdan nefsini tâhir kıla

Pes kılan sensin senindir çünki afv ile kemâl

10- Kim ola kim gayr-ı Hak’tan saklaya dil mülkünü

Saklayan sensin senindir çünki hıfz ile kemâl

11- Kim ola mâsivâdan kurtara cân sırrını

Kurtaran sensin senindir çünki sırr ile kemâl

12- Kim ola kim seyr-i ma’a’llâh seyrine sırr ergüre

İrgüren sensin senindir çünki seyr ile kemâl

13- Kim ola ÜmmÎ Sinân’a lutf ile kahr eyleye

Eyleyen sensin senindir kahr u lutf ile kemâl

78

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Ey kemâl ıssı cihânda çok durur ehl-i kemâl

Görmedim ben kimse aybın görmemek gibi kemâl

2- Her ne kim zâhir olur fi’l-i ma’a’llâhı gör

Gayrı görme her şey’i sen ya celâl ü yâ cemâl

3- Âferin şol şahsa kim aça hidâyetten kapı

Mazhar-ı cân-ı safâdan ola dâim bir kemâl

4- Her meşakkat kim görürsün ind-i Hak’tandır nüzûl

Kahr u lutfun illetidir tutma sen dilde melâl

5- Sun ile yüz gösteren ol fâil-i mutlak-durur

Ehl-i Hakk olan demezler işbu sözde ihtimâl

6- Gör vücûdun hâlini sen kılma âfâka nazar

Kankıdır gâlib ü mağlûb u yemin ü hem şimâl

7- Ârif isen yek nazar kıl âleme Ümmî Sinân

Kimsenin ahvâline sen kılma hergiz kıyl ü kâl

79

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Ey diriğâ sen seni hep âleme yaydın gönül

Böyle her dem bi-karâr olmakta ne duydun gönül

2- Gerçi ben seninle yâr oldum umaram zevk-i yâr

Lik sen ağyâra uyarsın bana kıydın gönül

3- Ben ne iklim şâhının neslindenim bilmez misin

Sen bu ömrüm cevherin bir kem pula saydın gönül

4- Yâr ile biliş olursun terkine katlanmadın

Ol hakîkat yârı terk edip nice döydün gönül

5- Gözlerim nefsin hevâsında kanâat bulmadın

Cân gıdâsı nîmet-i aşka neden doydun gönül

6- Zikr u tesbih u ibâdet şuğl-ı fillâh etmeğe

Hergiz eşgâl-i fenâda bitmedi kaydın gönül

7- Nefs ile ağyâr olup gel cân ile yâr ol bugün

Ola kim def’ ola zulmet buluna aydın gönül

8- Ben dürüşüp derd-i yârın nârına yansam derim

Sen dürüşüp cehl-i zulmet şâlını giydin gönül

9- Halk içinde ehl-i ırzam diye gaybet gözledin

Hak katında niçin ırzım hil’atin soydun gönül

10- Şuğl-ı dünyâ gelse çâpük merd olursun bi-emân

Şuğl-ı ukbâya niçin tehîr edip küydün gönül

11- Çünki sevdin mürşidin irşâdına oldun revân

Gel tefekkür kıl ne telkin eyledi şeyhin gönül

12- Pâdişâhın mülküne geldin şikâr avlamağa

İlm ü irfândan ne kesb ettin kanı saydın gönül

13- Hak Taâlâ mü’minin kalbi nazargâhım dedi

Pâdişâhın beytine sen dîv neye koydun gönül

14- Derd-i yârdan gayrısından fâriğ olup dembedem

Aşk ile el bir edeydin sen de n’olaydın gönül

15- Akl sana uydurunca akla sen uysan n’ola

Oturup izzet bâğında hayme kuraydın gönül

16- Ben filân ibn-i filânım demeye hikmet nedir

Gelmeden sen sırr-ı insânsın ezel neydin gönül

17- Hey ne buldun aldanırsın iyd-ı suğrâ zevkine

Duymadın zevkin meğer sen ekber-i ıydın gönül

18- Nice bir dem zevkini nûş eylesin ÜmmÎ Sinân

N’ola bir dem sükker-i Hak câmı sunaydın gönül

80

Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün

1- Gel ey akl-ı safâ ehli nedir ma’nâ sorarsan gel

İçüp aşkın şarâbından bu tevhidi sürersen gel

2- Takın bu seyfin akvâsın cihâdü’l-ekberi anla

Hicâb-ı mâsivallâha fenâ verip kırarsan gel

3- Şu söz kim söylene dilde müsemmâsı gerek elde

Kitâbın ma’nasın anla gönül dersin sorarsan gel

4- Dilimde söylenen ahbâr hâlimde keşf olan esrâr

Sana mâlûm edem onu dü âlemden ırarsan gel

5- Gönül emrâzına kâldan bulunmaz akl ile dermân

Bu sırra olmuşum Lokmân eğer merhem sararsan gel

6- Taş u toprak tavâfından vefâ bulmadı âşıklar

Âşıkın kalbidir Kâbe hac u umre edersen gel

7- Delilim mürşid-i kâmil tanığım tevhid-i esmâ

Gümâna düşmesin nefsin bu menzile erersen gel

8- Bugün vahdet nişânından âhar yerden cevâb etme

Ledünni bahrının kânı ki bir katre ararsan gel

9- Sinân Ümmî olup sâki eline câm-ı aşk aldı

Koyup nâmûsu ey zâhid mey ü sohbet sürersen gel

81

1- Bugün bu aşkın içinde vicdânımız eksik değil

Hüdâ’nın kurb-ı zâtında seyrânımız eksik değil

2- Bu aşkın haymesin ey şâh kuraldan oldu hôş dergâh

Yedi iklîme hükm eyler sultânımız eksik değil

3- Gelicek cezb-i Rabbânî helâldir âşıkın kanı

Verir dôst yoluna cânı kurbânımız eksik değil

4- Muhabbet şerbetin her kim içerse kendiden geçer

Şarâb-ı aşkı nûş eder mestânımız eksik değil

5- Kemâlim vasfın istersen Muhammed Mustafâ’dandır

Veliler içre devr eder erkânımız eksik değil

6- Kodular mâsivallâhı kılarlar arzû ol Şâhı

Çekilir dün ü gün durmaz kervânımız eksik değil

7- Bu tevhidin müsemmâsın taleb kılan bugün gelsin

Âşıklar daluban oynar ummânımız eksik değil

8- Gelir ol bahr-ı mutlakdan ledünnî ilminin feyzi

Dolar kalbe akar dilden irfânımız eksik değil

9- Sinân Ümmî bu meydâna girelden hoş safâ buldu

Bizim bu derdin içinde dermânımız eksik değil

82

1- Aç gözünü bir dem uyan

Sen ey gönül gel ey gönül

Muhabbet rengine boyan

Sen ey gönül gel ey gönül

2- Aldanma nefsin âline

Yapış bu mürşid eline

Eresin ol dost iline

Sen ey gönül gel ey gönül

3- Tevhîde dönder sözünü

Dergâha dönder yüzünü

Pâk eyleyi gör özünü

Sen ey gönül gel ey gönül

4- Bilirsin bu cihân fâni

Senden evvel gelen hani

Aşka ulaştır bu cânı

Sen ey gönül gel ey gönül

5- Ümmî Sinân eydür sana

Sözüm budur önden sona

Çevir yönün Hak’tan yana

Sen ey gönül gel ey gönül

83

Mim

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün

1- Ben Hudâ’nın tevhîdi bâğında devlet ehliyem

Hamdülillâh çok şükür zâtında vahdet ehliyem

2- Bârekallâh hoş tecellî eyledi ol Pâdişâh

Mustafâ’nın vechinin şevkinden ‘işret ehliyem

3- Hoş safâdır sanatım Allâhu alem kim bugün

Hak Ta’âlâ aşkının bâğında halvet ehliyem

4- Kısmet-i evvel nasîbin almayandan gizlidir

Âteş-i aşk ile pişmiş yahşı nîmet ehliyem

5- Mürşid-i kâmil çerâğından münevverdir cihân

Pîr azîzim himmetinden nûr-ı izzet ehliyem

6- Tevhîdin deryâsına bahri olan gelsin beri

Ol Rahîmin rahmeti nehrinde mürvet ehliyem

7- Sundu Lokmân kalb-i emrâzın devâsın yâ Ganî

Dertli cânlara salâdır ilm-i hikmet ehliyem

8- Iyd-i vasla ermek için çillegâhım erbaîn

Iyd-i ekber hacc-ı ekber oldu nusret ehliyem

9- Âşık oldur mâşûkun şevkinde sergerdân ola

Aşk ile buldum vefâlar özge sohbet ehliyem

10- Gün gibi dîdârı şevkinden müşerref oldu cân

Kalmadı zulmet siyâhı Hakk’a vuslat ehliyem

11- Şöhret ü nâm sâhibidir anlaman ÜmmÎ Sinân

Dembedem dost eşiğinde nâsdan uzlet ehliyem

84

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Gönlüme yağan hemişe ilm ü irfândır benim

Söylediği bu dilimin sırr-ı Kurândır benim

2- Genc ü mâlım bağlamışım ben fenâ urganına

Ger metâımdan sorarsan dürr ü mercândır benim

3- Cân Yûsufun satmağa geldim ki meydân şehrine

Anın içün gevherimin kıymeti cândır benim

4- Vermezem kim kadrini bilmez ele bu la’limi

Râzımı keşf eylediğim kâbil-i şândır benim

5- Ehl-i kâlin aklı ermez kim ne bilsin sürdüğüm

Mustafâ’dan Murtazâ’dan âyin erkândır benim

6- Kalb-i emrâzın devâsı bâbının miftâhıyım

Pir ü üstâdım sorarsan bil ki Lokmândır benim

7- Sâkiyim meydâna girdim aşk elinden sunduğum

Ehl-i derd âşıkların derdine dermândır benim

8- Ayn-ı vuslat şerbetidir kim benim nûş etdiğim

Anca âşık sohbetinde mest ü hayrândır benim

9- Mevci durmaz sad-hezârân dürleri taşra atar

Gör vücûdum katresini bahr-ı ummândır benim

10- Fâsık u nâdân ne bilsin kim benim esrârımı

Yoluma bel bağlayanlar bil ki merdândır benim

11- Kim ki meydânımda bir cân verdise bin cân alır

Bir bekâdır kim fenâsız şâd u handândır benim

12- Kârvânım başıdır benim Aliyyü’l-Murtazâ

Menzilimin intihâsı Mustafâ cândır benim

13- Re’s-i mâlımdan sorarsan kim belâ-yı derd-i aşk

Cânımın dinlencesi derd-ile devrândır benim

14- Dü cihânın nakşına dil vermeyendir serveli

Şerh edüben söylediğim kâmil insândır benim

15- Gerçi kim isyân-ı gayba kalmışımdır her nefes

İllâ cânım hayretinden dosta kurbândır benim

16- Âh-ı firkatden olupdur dil fenâ-ender-fenâ

Halk içinde nâm u ırzım hâke yeksândır benim

17- Bu Sinân Ümmî zaîfin yarası yanmak diler

Anın-içün kim bu cânım aşka mihmândır benim

85

Müstef‘ilün Müstef‘ilün Müstef‘ilün Müstef‘ilün

1- Ey derd-i yâr olan kişi gör ben kimin mihmânıyam

Ey âh u zâr olan işi derd ehlinin dermânıyam

2- Gerçi sıfât-ı cism-ile benzer bu ten cismi ile

İllâ ki mevc-i ism-ile ol Vâhidin ‘ummânıyam

3- Kenz-i kelâmullâh olan aşk-ı nihânın sırrıdır

Söyler dilim onun gibi irfân u ilmin kânıyam

4- Harf ü hurûfun haddine ermedi aklım ey zâhid

Bir noktadır anladığım der-hâtır-ı Furkânıyam

5- Bezm-i elestin meyinin mahmûrıyam ben her nefes

Evvelde cân mestânedir sanman ki aşk-ı fânıyam

6- Cân u cihânın terkini ol lutf ile kıldı revâ

İsmâîl’em Mennân’ımın bayrâmının kurbânıyam

7- Ef’âlına evsâfına uğrar geçer kervânımız

Bi-hamdillâh önden sona tevhîd-i zât insânıyam

8- Yedi ana dokuz ata on altı neslin aslıyam

On sekiz bin şehrim tamâm cümlesinin ben cânıyam

9- Havf u recânın havzına nehr-i nihân oldu revân

Kalmadı şekkim zerrece ol Vâhidin handânıyam

10- Mısır diyârı mülküme şâh olduğumda sicn olur

Yokdur karârım hergizin ben Yûsuf-ı Ken’ânıyam

11- Şimdiki hâlimden haber soranlara budur sözüm

Tâliblerindir hânesi ummân-ı aşkın kânıyam

12- Nefsim değil söylediğim rûhum hâlidir dediğim

Bunda gelip uğradığım ol şâhımın fermânıyam

13- Görün aşk ile hem-râhım terk-i bekâ terk-i câhım

Ben lâhût-ı mürg-i Şâham sanman Ümmî Sinân’ıyam

86

1- Bugün aşkın bâzârında dürr ü mercân satar dilim

Yârın cemâli bâğında verd ü reyhân satar dilim

2- Dört kitâbın aslı ezel tevhid-i zâtın sırrıdır

Dellâllığı değdi bize sırr-ı Kur’ân satar dilim

3- Âlem-i nâsût ehline yoktur benim bey’im şirâm

Ehl-i vahdet âşıklara gizli irfân satar dilim

4- Âhir zamân Lokmânıyam gelsin beri derdin bilen

Hikmet ilmine ereli derde dermân satar dilim

5- Zann u gümândan kurtulan gelsin şehâdet dârına

Alsın ene’l-Haktan haber kâmil imân satar dilim

6- Hizmet eşiğinden giren genc-i meâni evine

Gelsin bugün attârıyam nûr-ı Yezdân satar dilim

7- Ümmî Sinân eydür gelen kimdir bana mihmân olan

Cân Yûsuf’un kimdir alan Mısra sultân satar dilim

87

1- Âşıkların Allâh seni

Görmek isterler Sultânım

Sâdıkların sana cânı

Vermek isterler Sultânım

2- Meydâna komuşlar başı

Akar gözlerinin yaşı

Dâim nazarına karşı

Durmak isterler Sultânım

3- Tesbîhin almış dillerin

Sana vermiş gönüllerin

Senin visâlin güllerin

Dermek isterler Sultânım

4- Bir dem seni gören gözler

Her dem hayâlini gözler

Erip dergâhına yüzler

Sürmek isterler Sultânım

5- Ey bizi yokdan var eden

Hûb cemâline yâr iden

Hasret bâğını aradan

Kırmak isterler Sultânım

6- Götürsen varlık zahmetin

Getirsen birlik vahdetin

Sırdan mukarreb sohbetin

Kurmak isterler Sultânım

7- Aşk oduna yana yana

Ulaşıp nûr-ı Sübhâna

Bi-nişâna lâ-mekâna

Ermek isterler Sultânım

8- Kalmaz âşık niyâzından

Kaynayı gelir özünden

Senden gayrıyı gözünden

Irmak isterler Sultânım

9- Ümmî Sinân’ın hâlini

Ahmed’e irgür elini

Sırr ile zâtın yolunu

Sormak isterler Sultânım

88

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Yere göğe arşa kürse sığmayan Sultân menem

Cümle âlemden münezzeh zâtı ol Sübhân menem

2- Sanatımın zerresinden cümle âlem oldu var

Hikmet ile külli şey’i var eden ol hân menem

3- Her kime sevsem sevilsem derde kıldım mübtelâ

Enbiyâlar evliyâlar sırrına mihmân menem

4- Künh-i zâtım varlığından kimseler vermez nişân

Bahr-ı mutlak lâ-taayyün haddi yok ‘ummân menem

5- Pâdişâh-ı lâ-yezâlem kimse bilmez sırrımı

Çarh urup âlemlere devr ettiren devrân menem

6- Muştuladım ben size zâtım sıfâtım vasfını

Kul hüvallâhü ehaddır okunan Kur’ân menem

7- Zâtım Allâhü ehaddır vasfım Allâhü’s-samed

Cins ü mislim yoktur ön son yalınız Deyyân menem

8- Gizli değil gün gibi âşkâreyem âriflere

Münkirin gönlün perişân eyleyen pinhân menem

9- Âsiler isyân edip ben dembedem ihsân edip

Rahm edip kullarımı afv eyleyen Gufrân menem

10- Ey Sinân Ümmî benim cevr ü cefâmdan gam yeme

Aç gözün kaldır hicâbı dertlere dermân menem

89

1- Bir derdim var âlemde bin dermânı neylerem

Bir cânânım var cânda yüz bin cânı neylerem

2- Ben bu aşka erelden dosta kurbândır cânım

Bi-nişândır mekânım ben mekânı neylerem

3- Ben bu aşka düşmüşem yanuban tutuşmuşam

Derd odunda pişmişem ad u sanı neylerem

4- Gayrısından el çekip istediğim derdidir

Derdin vermezse bana dü cihânı neylerem

5- Ben bu aşka erince hayli zamân ağladım

Aradığım bulmuşam çün kalanı neylerem

6- Ben bu aşka yâr oldum hem bir ile bir oldum

Hem Mûsâ hem Tûr oldum len terâni neylerem

7- Gel oldu ben gâfile ayn ü şin ü kâf ile

Dersi yârdan almışam ilm-i fâni neylerem

8- Ben bu derde uğradım yokluğu kâr eyledim

Hacc u zekât u sıfât armağanı neylerem

9- Ümmî Sinân’ın cânı dâim aşkın fermânı

Der onun için imânı ben isyânı neylerem

90

1- Vasf-ı nihânımdan soran alsın haber nerde idim

Var olmadan kevn ü mekân ol Şâh ile birde idim

2- Akl ile azm eden buna eremeye kala tana

Nûr-ı hakâyık kılmadan ilmullâhda sırda idim

3- Bahr-ı zâtın mevci beni sürdü kenâra aşk ile

Zât-ı hakâyık nûruna geldim aceb yerde idim

4- Evvel onun zâtı nûru aşk-ı ezeli nâr ile

Yedi ismin nûrun mâye kıldığı esrârda idim

5- Ef’âlimin esrârıdır söylediğim anlayana

Yedi bin yıl halvet süren kandildeki nûrda idim

6- Nâr-ı muhabbet kaynadı envâr-ı mevc oldu revân

Ol kandîlin dış yüzüne darbı inen derde idim

7- Geldim cihâna çün Âdem cennete gönderdi Hüdâm

Emrin sıdım redd eyledim Serendib’te zârda idim

8- Gâhi Nûh oldum gâhi Lût gâh Yûnus oldum gâh Dâvûd

İbrâhim’le bir zamân âteşte gülzârda idim

9- Bulsa kişi dôsttan belâ maşûk gelip vefâ kıla

Kurtlar tenim çiyneriken Eyyûb ile zârda idim

10- Yakûb ile kıldım figân Yûsuf ile oldum revân

Şehr-i Mısır’da bey olan dellâl-ı bâzârda idim

11- Her bir nebî geldi bile mihmân idim ben sırr ile

İsâ ile ağdım göğe Mûsâ ile Tûr’da idim

12- Geldi cihâna Mustafâ mirâc edip buldu safâ

Bende bile gördüm vefâ hazretde nazarda idim

13- Ben yârıma cân vermeğe nara urup Hallâc ile

Çaldım ene’l-Hak nevbetin Mansûr ile dârda idim

14- Vuslat şarâbından içip hayrân olan gelsin beri

Doldurdum aşkın câmını geldim ol bahrda idim

15- Ben değilim bunu diyen ilhâm-ı Hak’dır söyleden

Bir sır gelip nutk eyledi ben arada perde idim

16- Ümmî Sinân eydür bu cân kılmaz nişânda bir mekân

Zirâ ki ol şâhıma ben varmağa ikrârda idim

91

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Bî-mekânım bunda ben sanman ki bünyâd eyledim

Bahr-ı mutlaktır mekânım bunda pervâz eyledim

2- Ol hakîkat bahrının pür-tâb eden mevci benim

Aşk ile geldim cihâna cisme talaz eyledim

3- Ava saldı ol hakîkat şâhının şehbâzıyım

Avladım bunda şikârım ördek ü kaz eyledim

4- Cân Yûsuf’un câha koydum bir zamân zâr eyledim

Hamdü li’llâh zulmetinden nefsimin şâd eyledim

5- Bî-niyâzım âlem-i kesret hevâsından bugün

Vahdetin envâr-ı zevkın şâha niyâz eyledim

6- Hâlime yâr olmayan vâkıf değil esrârıma

Aşk ile kim yâr olursa ta’lim-i râz eyledim

7- Cânı çevgân, başımı top eyledim dergâhına

Aşkı meydânında şâhın anlaman nâz eyledim

8- Bir zamân gülzâr içinde hâr elinden ağladım

Verd ü reyhânım bulunca âh u feryâd eyledim

9- Bir zamân nefsin hevâsı kapladı cân iklimin

Doğdu aşkın âfitâbı kışımı yaz eyledim

10- Pâdişâh-ı Lâ-yezâlin şem’inin pervânesi

Olmak için gönlümü gayrıya akmaz eyledim

11- Der Sinân Ümmî bize lâzım değil gayrı mekân

Mürg-i lâhûtam anun-çün meskeni az eyledim

92

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Ben gülüm pür-hâr içinde bülbülüm aşkdır benim

Bülbülüm ağyâr içinde hem gülüm aşkdır benim

2- Cümle varım vermişim aşkın yolunda her nefes

Dü cihânın varlığından tahsilim aşkdır benim

3- Sırr ile aşkın içinde dostu pinhân bulmuşum

Vâsıl-ı Hak olmağa gizli yolum aşkdır benim

4- Aşka ermeyen cihânda hasmına bulmaz zafer

Nefsi mağlûb eylemeğe hem âlim aşkdır benim

5- Tevhid-i ef’âlin aslından bilen anlar bunu

Arıyım hem kudret-i Hak’tan balım aşkdır benim

6- Dost cemâlinden tecelli vasfını söyler bu dil

Nev-bahârım tâze bitmiş sünbülüm aşkdır benim

7- Siz gelin Ümmî Sinân’ı anlaman lâf ü güzâf

Şâh-ı merdân sırrı vardır düldülüm aşkdır benim

93

1- Bir dem ayrılmak istemez

Cemâlinden gözüm benim

Hergiz ayrılmak istemez

Eşiğinden yüzüm benim

2- Mürşide uyan sevine

Erişe vuslat avına

İrgürdü gönül evine

Hâl ile azîzim benim

3- Girdim vücûdum iline

Erdim hüviyyet gülüne

Vasl-ı dosttur cân iline

Her dem bahâr yazım benim

4- Erelden bahâr yazına

Âlet-i lehv ü sâzına

Mecnûnlayın dost yüzüne

Hayrân olur özüm benim

5- Bu hidâyet Hak’dan gelir

Münkir olanlar ne bilir

Buna eren handân olur

Aşk nûrudur sazım benim

6- Kim ki Hakk’ın zikrin okur

Olmayısar hergîz hakir

Hamdülillâh dâim şükür

Tâ ebetdir şânım benim

7- Ey âlemlerin sultânı

Vaslından ayırma cânı

Ümmî Sinân der yâ Gani

Her dem budur sözüm benim

94

1- Söylemesem derim illâ söylemeden geçemedim

Derd-i hon ile âşıkları toylamadan geçemedim

2- Söylemenin söylememek hazinesinin hâsıdır

Ol hâs olan hazineyi fâş etmeden geçemedim

3- Gördüceğim bildiceğim söylemesem derim illâ

Erenlerin ahvâlini haylamadan geçemedim

4- Bülbül erincek bahâra sabr edemez durmaz dili

Ben ise ol vahdet gülün yıylamadan geçemedim

5- Hikmet ile âriflerin makâmına erdi yolum

Erenlerin menzilini soylamadan geçemedim

6- Ehl-i hâlin haberidir ehl-i kâle nimet olan

Ben hâl ile hôn ehlini toylamadan geçemedim

7- Ümmî Sinân eydür özüm sakiliğidir bu sözüm

Âşıkları ‘irfân ile toylamadan geçemedim

95

Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün

1- Haber soran bana dôsttan onu bi-akl u cân buldum

Terk eyledim akl u cânı sır içinde ayân buldum

2- Cûş etdi deryâ-yı vahdet kamu varlık fenâ buldu

Eser kalmadı hiç benden cihet yok lâ-mekân buldum

3- Yitirdim benliği anda gören görünen ol oldu

Şu denli doymuşam sırdan derim kim bi-nişân buldum

4- Bugün vicdânımın zevkın eğer dersem beyân olmaz

Düşüp vahdet denizine özüm birlikte kân buldum

5- Bugün bu dildeki esrâr hemân dost varlığındandır

Karâr etmez hitâb eyler görün dosttan lisân buldum

6- Tecellîden tesellîden geçen bilir bu esrârı

Erişip zât-ı bahrında aceb zevk-ı nihân buldum

7- Eger nahvın eger sarfın olup şerhi dile gelmez

Hüve hüve makâmında ne sâat ne zamân buldum

8- Nihân oldu çün ol vahdet ki gördüm âlemi kesret

Ben ol dostun fırâkından gözüm yaşın revân buldum

9- Erincek zât-ı mutlakta hemân dost olmuş idim ben

Çü geldim âlem-i mülke yine Ümmî Sinân buldum

96

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Ben bana yâr olduğumca yârı ağyâr bulmuşam

Bana ağyâr olduğumca onu ben yâr bulmuşam

2- Görmedim pervâne şem’a vara biryân olmaya

Şema yakın vardığımca özümü nâr bulmuşam

3- Bülbül erincek bahâra derdi artar dembedem

Bülbülün artdıkça derdi bâğı gülzâr bulmuşam

4- Ten murâdın terk edendir cân murâdın avlayan

Akl u cândan geçtiğimce sırdan esrâr bulmuşam

5- Aşka fermân olmayanlar varlığından geçmedi

Kim ki aşka yâr olursa dâra ber-dâr bulmuşam

6- Zâhir ü bâtın kemâlât pâdişâhındır beyân

Bâtına geçdim zâhirden sun-ı Settâr bulmuşam

7- Lâ demez ehl-i hidâyet tevhidin ‘irfânına

Yâra vuslat bulduğumca âh ile zâr bulmuşam

8- Aşka fermân olduğum ayb olmasın anlayana

Der Sinân Ümmî bu yolda ben azîm-kâr bulmuşam

97

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Remzimi fehm eyler isen dinlegil mimârlığım

Cân gözüyle gözler isen gör benim bâzârlığım

2- Dü cihânın varını selb eyledim önden sona

Hak bilir olmaz hicâb Hakka benim ebrârlığım

3- Câm-ı vahdet nûş edelden cânımız mestânedir

Anun içün her nefes oldur benim hummârlığım

4- Gizli değil gün gibi âşkâreyim günden ‘ayân

Anlamaz nâdân olan şimdi benim settârlığım

5- Râzımı bilmek dilersen var varından geçe gör

Var varından geçmeyen görmez benim gülzârlığım

6- Gitdi zulmet gitdi kesret gitdi firkat aradan

Bahr-ı zâttan nûr-ı zâtdır gör benim envârlığım

7- Aşka fermân olduğumdan hamdülillâh çok şükür

Bahr-ı zâta mahrem oldum kalmadı ağyârlığım

8- Ben beni mahv eyledim hiç kalmadı benden eser

Bahr-ı mutlak lâ-taayyün künh-i zâtdır varlığım

9- Der Sinân Ümmî vücûdum ona bir kâr-hânedir

Ser gözüyle görmeyen fehm eylemez dildârlığım

98

Nun

1- İlâhî cümleyi var eden sensin

Yok iken her şeyi var eden sensin

2- Habîbin nûrunu zâtın nûrundan

Var edip kendine yâr eden sensin

3- Erişmez işine kimsenin aklı

Felekde çarhı devvâr eden sensin

4- Bir dikende gül ü reyhân eyleyip

Çevre kenârın pür-hâr eden sensin

5- Emrine fermândır senin kün fe-kân

Nârı Halil’e gülzâr eden sensin

6- Eğer zâhirde ve eğer bâtında

Sununda seni settâr eden sensin

7- On sekiz bin âlem oldu nikâbın

Her birinde bir bâzâr eden sensin

8- Dertli kullarına dermân yetirip

Çâresiz kullara çâr eden sensin

9- Ne lâyıkdır sana kimse yol vara

Dîdâra iltüp nazar eden sensin

10- Kulların aybını mağfiret kılıp

İsm-i gufrânı ikrâr eden sensin

11- Nûrun ziyâsıyla zulmet karasın

Yuyup âlemi envâr eden sensin

12- Kimin âlim kimin bay kimin yoksul

Ârifin sırrın esrâr eden sensin

13- Sinân Ümmî kulun ağlar kapında

Nazar kıl çün onu zâr eden sensin

99

1- Aceb hayrân oldum aşka uyaldan

Yanıp biryân oldum aşka uyaldan

2- Ne assı fark ederim ne ziyânı

Külli virân oldum aşka uyaldan

3- Sabr edeyim derim durmaz bu dilim

Söyler ozan oldum aşka uyaldan

4- Dökülür bu dilden dürr ü cevâhir

Gizli ummân oldum aşka uyaldan

5- Kim eydür usludur kim eydür deli

Halka seyrân oldum aşka uyaldan

6- Uçdu râhat kuşu mihnet uyandı

Derde dükkân oldum aşka uyaldan

7- İlm-i hikmet ile doldu vücûdum

Ayn-ı irfân oldum aşka uyaldan

8- Salâdır nefesim içen âşıka

Âb-ı hayvân oldum aşka uyaldan

9- Ümmî Sinân eydür kalmadı bir gam

Özge sultân oldum aşka uyaldan

100

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Aşk oduna yandığımca râhatım budur hemân

Artıra derdimi Hak’dan hâcetim budur hemân

2- Bâd-ı sabâ estiğince cânımız bulur safâ

Hasta vücûduma her dem tâkatım budur hemân

3- Yedi tamu sekiz uçmakdan müberrâyım bugün

Çün nasibim aşka erdi kısmetim budur hemân

4- İns ü cinni yaratıp Hak kendine tâat için

Şöyle bil hakka’l-yakînden tâ’atım budur hemân

5- Zâhidâ lutf ile var sen kılmagıl eğri nazar

Tâ ezelden yana geldim âdetim budur hemân

6- Küntü kenzin mânâsından dersimi hatm eyledim

Dört kitâbın varlığı çün âyetim budur hemân

7- Der Sinân Ümmî begizganım bâzâra gelmişem

Müşteri olanlara alım satım budur hemân

101

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Dervişe bî-cân gerekdir câna cânân isteyen

Ehline fermân gerekdir ilm ü irfân isteyen

2- Vâridât u varlığa ermek dilersen gel beri

Zikr-i Hû’nun bahrine dal gevheristân isteyen

3- Pâdişâh inzâl eder mi menzili olsa harâb

Dü cihândan el yusun zâtında seyrân isteyen

4- Nice akar gör sular leyl ü nehâr olup revân

Yek-nefes ârâm eder mi bahr-ı ummân isteyen

5- Mürg-ı bülbülün figânın görmemin ey bî-basar

Nice zâri kılmaya nûr-ı gülistân isteyen

6- Gönlünü ol yâre verenler cefâdan gam yemez

Zehri nûş etmek gerektir lütf u ihsân isteyen

7- Bâtınımdır zâhir oldu söylerim izhâr edip

Şöyle bil kurbân gerekdir dosta mihmân isteyen

8- Küntü kenzin mazharı sırrından alsın dersini

Okuyup hakka’l-yakîn âyât-ı Kur’ân isteyen

9- Ârifin nutku hüve’l-Hak’dır beli hakka’l-yakîn

Cânı kurbân eylesin çün böyle erkân isteyen

10- Sebayı seyr etmeyen sırdan haber bilmez nedir

Hızr ile yek-dem gerektir âb-ı hayvân isteyen

11- İlm ü hikmet bâbının kâr-hânesidir kalbimiz

Der Sinân Ümmi hani derdine dermân isteyen

102

1- Gönül aşkdan gınâ buldu

Geçip dünyâ vü ukbâdan

Fenâdan son fenâ buldu

Geçip sevdâ-yı ukbâdan

2- Ne meyl-i kıyl ü kâl eyler

Ne meyl-i kesb-i hâl eyler

Ne azm-i yâr visâl eyler

Arındı cümle sevdâdan

3- Geçip evrâd u ezkârı

Geçip ebyât u eş’ârı

Geçip envâr u esrârı

Halâs oldu mu’ammâdan

4- Eliyle kendini tutdu

Bu aşkın bahrına atdı

Tamâm gark oluban gitdi

Eser kalmadı isnâdan

5- Ne söyler dilde aşk söyler

Ne yaylar cânda aşk yaylar

Ne boylar sırda aşk boylar

Bu esmâ-i müsemmâdan

6- Acebdir bu aşkın hâli

Gâh gama uğradır yolu

Gâhi bülbül eyler dili

Okur dersin tecellâdan

7- Gehi kılar yavlak fakir

Bi-çâre vü hôr u hakir

Gehi olur dôst ile bir

Görünür hôş tesellâdan

8- Geh eyler Havvâ vü Âdem

Girip cennetde nûran dem

Ki olmaya gussa vü gam

Olup sâfi musaffâdan

9- Yedirir gâhi bir dâne

Olup dergâhda bî-gâne

Atarlar berr-i yabana

Döker göz yaşı huznâdan

10- Nübüvvetde eder gâh Nûh

Düzüp gemi olur meşrûh

Ki dini kılanı mensûh

Ki gark eyleye deryâdan

11- Sinân Ümmî yürü sen var

Bu râzı eyleme izhâr

Bu tevhîde düşen ey yâr

Okur bu dersi ihfâdan

103

Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün

1- Gel ey cânân ilinden cân gözün aç uykudan uyan

Aceb gaflet şarâbından nice bir olasın hayrân

2- Yedirmişdir sana nefsin bunun mekri ta’âmından

Aceb bu dâr-ı dünyâda nice bir olasın sekrân

3- Gel ey gâfil hani aklın tefekkür kıl hani fikrin

Ola kim asl-ı alâdan erişe derdine dermân

4- Diye Allâh ki bir silkin erenler yoluna bir gün

İçersen vahdetin câmın olasın tâ ebed sultân

5- Eğer benden haber sorsan hakâyık şehrine vardım

Var anda bir ulu sultân seninle dôst imiş her ân

6- Sana çok türlü armağan benimle eyledi irsâl

Getirdim sana ol dostdan teberrük la’l ile mercân

7- Dahi sana selâm etti benimle hoş kelâm etti

Dedi tez gelsin uş bunda anındır bu ulu meydân

8- Oturmasın ki durmasın anı avlamasın ağyâr

Gözetmesin ki bir dâne tutar fak nite kim tayrân

9- Uyup bir ulu kervâna yolumda pehlivân olsun

Tutarlarsa harâmîler ederler kahr ile yeksân

10- Şeriatda tarikatda kılavuzlar edip irsâl

Anı bunda getürmeye temâmet eyledim bürhân

11- Eğer adım dile alsa yolu doğru bana gelse

Ganiyem rahmetim çoktur edersen lutf ile ihsân

12- Dedi ol dâr-ı mihnetde karâr eylemesin aslâ

Ki zirâ köprü üstünde kimesne eylemez evtân

13- Ayırmasın özün benden çevirmesin yüzün benden

Ki bende saklayam onu ki hergiz bulmaya düşmân

14- Dahi her ne ki verdimse ona onda emânetdir

Benimdir sanmasın lâkin edersen hükmüne fermân

15- Yanılmasın bazârında ki merd olsun şikârında

Hüner kılsın nazârımda benim yolumda versin cân

16- Dü âlemden güzâr kılsın ne kim görse hazer kılsın

Gelip vahdet sarâyında kurulsun tâ ebed eyvân

17- Dahi böyle hezârân bin terahhumlar edâ kıldı

Velâkin bu dilim kâsır ‘akıl ermez kılam tibyân

18- Gel ey tâlib eğer sen de taleb kıldınsa ol Şâhı

O Sultânın firâkından kılasın her seher efgân

19- Eresin kâmil insâna koyasın başı meydâna

Gerek kim kıyasın câna ola kim buluna ol hân

20- Gel ey miskîn-i bî-çâre niçin uyarsın ağyâre

Seni vasl eylemez yâre takarsa boynuna urgân

21- İlâhi cümle âcizdir senin yolunda bu kullar

Gel olmaya eğer senden kimesne bula mı Rahmân

22- Sinân Ümmî kulun senden diler her dem bula ihsân

Anun çün kalbine ilhâm edersin fâş olur ‘irfân

104

Müstef‘ilün Müstef‘ilün Müstef‘ilün Müstef‘ilün

1- Vaslın revâ kıl ey Hudâ ol küntü kenzullâh için

Cân yoluna olsun fedâ şol ayn-ı zâtullâh için

2- Evvel kamudan adını önden kodun bünyâdını

İzzetine izzet edip sevdin Habîbullâh için

3- Senden atâ bizden hatâ böyle kuruldu ibtidâ

Afv et bizim hatâmızı Âdem Safiyyullâh için

4- İsyân denizinden bizi kurtar onun hürmetine

Evvel ona kıldın necât Nûh-ı Naciyyullâh için

5- Deryâyı varlıkdan halâs eyle anın aşkına kim

Batn-ı balıkda zikr eden Yûnus Resûlullâh için

6- Hızr içtiği âb-ı hayât âşıklara hâcet değil

Vaslın meyinden sun’ bize Hızr-ı Nebiyyullâh için

7- Firkat nârı-y-la cânların göyündürme ey Pâdişâh

Göster zâtın gülzârını dostun Halîlullâh için

8- Hüsn-i cemâlinden cüdâ olanlardan kılma bizi

Salma ebed hüzn etmeğe Yakûb Hüznullâh için

9- Hüsn-i cihânın kimseye kalmaz bekâ belli beyân

Hüsn-i bekâdan kıl nasîb Yûsuf Hüsnullâh için

10- Tecellî zâtın pertevi varlık dağın kılsın fenâ

Aç len terânî perdesin Mûsâ Kelimullâh için

11- Gerçi mücerred pâk idi kaldı semâ-ı sânide

Cümle hicâbı sen geçir İsâ-yı Rûhullâh için

12- Hürmetine hurm et bizi kurbetine kurb et bize

Künh-i zâta mahrem olan Ahmed Resûlullâh için

13- İşler Sinân Ümmî hatâ niçin hatâya yüz tuta

Gelsin diye Hak’dan atâ ol feyz-ı fazlullâh için

105

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Ey Hudâ vaslından ayrı bana seyrân olmasın

Vahdetin meyinden ayrı âb-ı hayvân olmasın

2- Aşk-ı derdin kevserinden ver bana âb-ı hayât

Vahdetin şevkından ayrı bana hayrân olmasın

3- Zâhidin zühdü beni iydine kurbân eylemez

Gözüme mürşid görünen ayn-ı şeytân olmasın

4- Âbidin fikri ibâdet âlimin ilm ü amel

Evvel âhir bana senden gayrı mihmân olmasın

5- Sal vücûdum iklîmine evvel aşkın mih-terin

Gönlümün tahtında senden gayrı sultân olmasın

6- Cân dirîğ olmaz belâ dârında ber-dâr eylesen

Tek ene’l-Hak menzilinden gayrı meydân olmasın

7- Her kişi bir bahre gavvâs oldu bir mercân satar

Hayretin bahrından âhar bana ummân olmasın

8- Ey cefâsın yârının gözüne sürme çekmeyen

Key sakın derdim dediğin ayn-ı dermân olmasın

9- Çün hayâlin hayme oldu zâhir ü bâtın bana

Derd-i aşkın hırkasından gayrı sâybân olmasın

10- Dilde zikrin hâlde fikrin cânıma verdi zıyâ

Hüsnün envârından âhar mâh-ı tâbân olmasın

11- Cân duyaldan bûy-ı vaslın kalmadı artık recâ

Gönlüme gelen gülünden gayrı reyhân olmasın

12- Ol Habîbin Mustafâ devrinde pervâz eyledim

Derdimin dermânı bundan gayrı devrân olmasın

13- Çün Sinân Ümmî murâdın buldu derler bâri ver

Gül yüzünden ır nikâbı kimse yalan olmasın

106

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Yâ İlâhi aşk elinden olmadım bir kez emîn

Ağlatıp her gâh gâhi akıtır gözüm nemin

2- Key zaîfem kapına geldim garibem key hakîr

Çâresin senden umaram işbu zahmın merhemin

3- Bende benlik kalmadı hep cümlesi kıldı firâr

Bu gönül mülkün halâs etdi yudu âr nâmusın

4- Hasret ü nâr-ı harâretin beni kıldı zaîf

Fazlına bel bağladım kaldım yâ Rabbe’l-âlemin

5- Sen hidâyet kıl bu yolda cân u baş olsun fedâ

Hurmetine kurbetine sâdıku’l-vadü’l-emin

6- Ey Hudâyâ senden artuk Hâlikım yok bi-gümân

İşbu resm ile ki her bir derdime sensin zamin

7- Niceler eydür ki dünyâ niceler eydür bekâ

Bu Sinân Ümmî hemişe dâim Allâh der hemin

107

Vâv

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Zikrimiz esrâr-ı Hak’dır cânımız hayrân-ı Hû

Fikrimiz bâzâr-ı Hak’dır bağrımız biryân-ı Hû

2- Kalbimi ihyâ eden ol Pâdişâh-ı Lâ-yezâl

Gönlümüz mi’mâr-ı Hak’dır katremiz ummân-ı Hû

3- Dersi Hak’dan görmeyen bilmez bizim güftârımız

Dersimiz envâr-ı Hak’dır sırrımız seyrân-ı Hû

4- Tevhîd-i zât-ı İlâhinin kemâlin söyleriz

Sözümüz ahbâr-ı Hak’dır özümüz mihmân-ı Hû

5- Dünya vü ukbâ hevâsın terk eden gelsin beri

Azmimiz dildâr-ı Hak’dır derdimiz dermân-ı Hû

6- Dört kitâbın ma’nisin keşf eyledik hakka’l-yakîn

Sun’umuz ol kâr-ı Hak’dır keşfimiz ol hân-ı Hû

7- Evliyânın enbiyânın menzilinden al haber

Cânımız ber-dâr-ı Hak’dır olmuşuz mestân-ı Hû

8- Fakr içinde fahra erdik gayrı gitdi aradan

Seyrimiz didâr-ı Hak’dır vaslımız vicdân-ı Hû

9- İhtiyâr elden gidicek neylesin Ümmî Sinân

Varımız ol var-ı Hak’dır nutkumuz irfân-ı Hû

108

1- Dilinde zâkirin her dem

Senin zikrin değil mi Hû

Dilinde şâkirin her dem

Senin şükrün değil mi Hû

2- Geçen nefsin harâbından

Kaçan dünyâ serâbından

İçen vaslın şarâbından

Senin bekrin değil mi Hû

3- Gezerken kim ki tuşunda

Cemâlin görse düşünde

Kalır mı aklı başında

Senin sekrin değil mi Hû

4- Olan sevdân ile pür-gam

Döker gâhi gözünden nem

Hayâlinden gelen her dem

Senin fikrin değil mi Hû

5- Sinân Ümmî yakar cânı

Diler kim bulasın hânı

Yolunda bağlayan anı

Senin mekrin değil mi Hû

109

1- Âşıklar ol dost iline

Göçerler Hû deyu deyu

Zâhir bâtın dost yoluna

Uçarlar Hû deyu deyu

2- Sürerler ismin hâsını

Silerler kalbin pâsını

İlm-i ledün manâsını

Açarlar Hû deyu deyu

3- Dolar kalbe ilm ü irfân

Sabr edemez olur bu cân

Gelir dile dürr ü mercân

Saçarlar Hû deyu deyu

4- Kim ki âşık olur şâha

Erişir ol yüzü mâha

İki cihânda Allâh’a

Kaçarlar Hû deyu deyu

5- Yanar yürekde âteşi

Onulmaz bağrının başı

Gözlerinden kanlı yaşı

Saçarlar Hû deyu deyu

6- Nefsi Hakk ile dost olur

Cânı safâdan mest olur

Libâsı hırka post olur

Biçerler Hû deyu deyu

7- Gel ey gâfil uyan sen de

Muhabbet var ise cânda

Şarâb-ı selsebil anda

İçerler Hû deyu deyu

8- İçerler nûrdan şarâbı

Terk eder gaflet-i hâbı

Hâl ile cümle hicâbı

Geçerler Hû deyu deyu

9- Ümmî Sinân söyler bunı

Aşk oduna yanar cânı

Tevhid-i zât-ı insânı

Seçerler Hû deyu deyu

110

Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün

1- Haber versin bize âlem cân u dil söyler illâ Hû

Nedendir gör bu suâlim cân u dil söyler illâ Hû

2- Ezel kısmet pazârında verildi câna Mevlâ’dan

Ne gökçek geldi bu fâlım cân u dil söyler illâ Hû

3- Karârı kalmadı cânın ledünni ilminin zevkın

Duyaldan böyledir hâlim cân u dil söyler illâ Hû

4- Nişânım bî-nişân oldu mekânım bi-mekân oldu

Ne kaldı ceng ü cidâlim cân u dil söyler illâ Hû

5- Aceblemen beni billâh elimde ihtiyârım yok

Beşerden gitti kemâlim cân u dil söyler illâ Hû

6- Cemâli bâğının verdi beni hayrân eder her dem

Unutdum gayrı eşgâlim cân u dil söyler illâ Hû

7- Okunan zikrin envârı gelir her dem olur ilhâm

Hemân oldur satam alam cân u dil söyler illâ Hû

8- Makâm-ı zühd ü takvânın cevâbın dinlemez sem’im

Ne sırdır işbu ef’âlim cân u dil söyler illâ Hû

9- Dedi nefsim ki bu yanmak hüner değil gözün aç bak

Bana iğvâ eder zâlim cân u dil söyler illâ Hû

10- Gelir vuslat yeli her dem yürekde açılır yara

Bana ağyâr olur şâlım cân u dil söyler illâ Hû

11- Harâbât ehliyim varım fenâ-ender-fenâ oldu

Ne bilem var mı emsâlim cân u dil söyler illâ Hû

12- Bize mürşid-i kâmilden verildi nimetin hâsı

Ne ‘aşktır sükker ü balım cân u dil söyler illâ Hû

13- Sinân Ümmî hani nerde görenler bir haber versin

Ne meyl-i mülk ne âmâlim cân u dil söyler illâ Hû

111

Hâ’

Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün

1- Şerîat sâhibi sultân tarîkat sâhibi merdân

Meded kıl yâ veliyyallâh şefâat yâ Resûlallâh

Ma’rifet sâhibi merdân hakîkat sâhibi sultân

Meded kıl yâ veliyyallâh şefâat yâ Resûlallâh

2- Bu nefsim zulmeti çoktan beni dûr eyledi Hak’dan

Halâs eyle bu tuzakdan elim tut düştüm ayakdan

İnâyet şerbetin Hak’dan yetiştir bahr-ı mutlakdan

Meded kıl yâ veliyyallâh şefâ’at yâ Resûlallâh

3- Kurudu gözlerimde yaş eridi ciğerimde baş

Dürüdü bende çok kulmaş yürüdü cismime ataş

Sürüdü yerlere yüz baş keremler eyle ey sırdaş

Meded kıl yâ veliyyallâh şefâat yâ Resûlallâh

4- Akıp her yana çağlarım suçumu bildim ağlarım

Cânım âh ile dağlarım ki irfân ile yağlarım

İşimi şimdi sağlarım ümîdim Hakk’a bağlarım

Meded kıl yâ veliyyallâh şefâat yâ Resûlallâh

5- Elim boşdur yüzüm kara nice varam ben ol yâra

Zebûn olmuşam agyâra anınçün oldum âvâra

Meğer sizden ola çâra onula bende bu yara

Meded kıl yâ veliyyallâh şefâat yâ Resûlallâh

6- Be-hakk-ı kalb-i arşullâh be-hakk-ı kalb-i beytullâh

Be-hakk-ı kalb-i kenzullâh be-hakk-ı rûh-ı vaslullâh

Be-hakk-ı sırr-ı ehlullâh be-hakk-ı nûr-ı vechullâh

Meded kıl yâ veliyyallâh şefâat yâ Resûlallâh

7- Nazar kıldı size Allâh nazar kılın bize billâh

Denilsin dilde zikrullâh bulunsun cânda vaslullâh

Olam bunda fenâ fillâh bulam onda bekâ billâh

Meded kıl yâ veliyyallâh şefâat yâ Resûlallâh

8- Bu derde eyleniz dermân ki tâ müşkil ola âsân

Sizindir lutf ile ihsân sizindir devr eden devrân

Zaîf oldu katı bu cân be-hakk-ı âyet-i Kur’ân

Meded kıl yâ veliyyallâh şefâat yâ Resûlallâh

9- Sinân Ümmî helâk oldu ki yoldan çıkdı dâl oldu

Özü hem bî-mecâl oldu dahi bî-perr ü bâl oldu

Ki ömrü pâyimâl oldu büküldü kaddi dâl oldu

Meded kıl yâ veliyyallâh şefâat yâ Resûlallâh

112

1- Meded Allah sana sundum elimi

Bizi güzel Muhammed’den ayırma

Gayrı kime arz edeyim hâlimi

Bizi güzel Muhammed’den ayırma

2- Gerçi kim günâhım bahrına daldım

İllâ ki âcizem bi-çâre kaldım

Sâ’ilem kapına yalvarı geldim

Bizi güzel Muhammed’den ayırma

3- Ey keremler kânı Ganî Celîlim

İbrâhime dedin dostum halîlim

Zâhirde bâtında oldur delîlim

Bizi güzel Muhammed’den ayırma

4- Göster cemâlini bize görelim

Ayağı tozuna yüzler sürelim

Kabûl et cânımız kurbân verelim

Bizi güzel Muhammed’den ayırma

5- Gerçi kim katında karadır yüzüm

İllâ ki fazlına bağladım özüm

Cümle yârenlere budur niyâzım

Bizi güzel Muhammed’den ayırma

6- Ol dem ol İsrâfil sûru urıncak

Silkinip toprağım öri durıncak

Bölük bölük divânına varıncak

Bizi güzel Muhammed’den ayırma

7- Pîrimin himmeti yoldan ırmasın

Meleklerin gelip haber sormasın

Sırâtı mizânı gözüm görmesin

Bizi güzel Muhammed’den ayırma

8- Âsiler azâb ile gamlarında

Mü’minler safâ-y-ıla demlerinde

Hazîre-i Kudsün makâmlarında

Bizi güzel Muhammed’den ayırma

9- N’ola bizi ganî kılsan fakirken

Tûtîler kumrular ötüp şakırken

er-Rahmânu sûresini okurken

Bizi güzel Muhammed’den ayırma

10- Furkân’ı okuyup açtığı vaktin

Şarâben tahûra içtiği vaktin

İzzet hicâbını geçtiği vaktin

Bizi güzel Muhammed’den ayırma

11- Ebû Bekir Ömer Osmân Ali’nin

Bürhânıdır onlar İslâm yolunun

Hürmetine Mevlâm cümle velinin

Bizi güzel Muhammed’den ayırma

12- Enbiyâ evliyâ çıka köşküne

Mest olalar anberine müşküne

İmâm Hüseyin’in kanı aşkına

Bizi güzel Muhammed’den ayırma

13- Ümmî Sinân bunu söyler gümânsız

N’iderler cesedi içinde cânsız

Hûri vü cennet ki gerekmez ansız

Bizi güzel Muhammed’den ayırma

113

1- Gelin Allâh diyelim

Görelim n’eyler Allâh

Mürvetine küyelim

Görelim n’eyler Allâh

2- Adın alalım dile

Bülbül olalım güle

Allâh diyelim hele

Görelim n’eyler Allâh

3- Gündüz sâim olalım

Gece kâim olalım

Zikre dâim olalım

Görelim n’eyler Allâh

4- Hak diyelim hepisin

Yıkmayalım yapısın

Bekleyelim kapusın

Görelim n’eyler Allâh

5- Bir gün bundan göç ile

Ol Hazrete suç ile

Umarız kim geç ile

Görelim n’eyler Allâh

6- Ko bugünü yarını

Dünyânın bâzârını

Umagör didârını

Görelim n’eyler Allâh

7- Ümmî Sinân yol budur

Söyleyene dil budur

Evvel âhir bil Hû’dur

Görelim n’eyler Allâh

114

Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün

1- Senin zâtın kılar arzû gönül çağlar akar ey şâh

Firâkından gözüm yaşı gehî kanlar döker ey şâh

2- Konar derdin gelir câna yanar mı yani pervâne

Aceb bu hasretin beni nice bir dem yakar ey şâh

3- Gelir aşkın tutar meydân bana âlem olur zindân

Konar başımda bir sevdâ beni alır satar ey şâh

4- Ki hayret bahri cûş eyler beni ol demde nûş eyler

Düşer cânım ol ummâna kenârından çıkar ey şâh

5- Dolar kalb sırr-ı envârdan gelir ilhâm alır sırdan

Gönül mülkünde cân dili muammâlar çatar ey şâh

6- Yakınım dedin uş benden yakınsın bilmişem benden

Ya bu hasret ya bu firkat gelir nerden biter ey şâh

7- Sinân Ümmîye bir dermân eğer ermezse zâtından

Nic’etsin n’eylesin n’etsin azâbındır çeker ey şâh

115

1- Kerem eyle mürvet eyle

Beni benden al pâdişâh

Gel bu câna kurbet eyle

Cümle vârım sil pâdişâh

2- Aşk oduna yana yana

Hep varımı eyle fenâ

Ulu minnet budur câna

Dilde mihmân ol pâdişâh

3- Hasretinden olup deli

Durmaz öter cân bülbülü

Açılmadı hüsnün gülü

Bir dem nazar kıl pâdişâh

4- Göstermesen yolu kaçan

Kimdir sana perde geçen

Fazlın imiş bildim açan

Senden yana yol pâdişâh

5- Kim ki yolunda ser koya

Kendini ol yoğa saya

Cân dimâğı lezzet duya

Vaslın vere bal pâdişâh

6- Her kim sana doğru gider

Hayâlini cânda güder

Dâim adın tekrâr eder

Söyler seni dil pâdişâh

7- Kimi güler handân olur

Kime cihân zindân olur

Her kişiye senden olur

Türlü türlü hâl pâdişâh

8- Hazretinden ayrı düşen

Hasret ile bağrı pişen

Nice alır aklı şaşan

Bu yolda menzil pâdişâh

9- Ümmî Sinân yanar nâra

Diler kim ere sen yâra

Eğer sen kılmazsan çâre

Neylesin bir kul pâdişâh

116

1- Ey âlemlerin şâhı bir nazar kılsan n’ola

Biz âsinin günâhı defterin silsen n’ola

2- Çok dürüşdüm dil evi mâsivâdan arınmaz

Acebâ ey Pâdişâh lutf ile dolsan n’ola

3- Gerçi küstâhlıkdır dersiz da’vet eylemek

Ey keremlerin kânı fazl ile gelsen n’ola

4- Âciz kaldım neyleyim hâlim kime söyleyim

Yâ Rabbi sen merhamet leşkerin salsan n’ola

5- Cânım dellâlda gezer satmağa geldim bugün

Ey Mısrın şâhı Ken’ân, Yûsuf’un alsan n’ola

6- Hâr içinde gül diye âh ederdim dem-be-dem

Ben garîbce bülbüle karşı bir gülsen n’ola

7- Sundum sana elimi ben yanıldım yolumu

Ey Çalabım dön bana tablını çalsan n’ola

8- Kuldan hatâlar gerek senden atâ yâ Alim

Bu erkân-ı neferi bendene bulsan n’ola

9- Gerçi isyânım yüzü rahmetine oldu kap

İntikâmın Ahmedin nûr ile delsen n’ola

10- Evvel bize bu cânı Azrâil hôd vermedi

Ey cânı veren gine sen kendin alsan n’ola

11- Bir gönül bir cânım var sen bana ver diyen çok

Ey cân ıssı sen alsan aceb sevilsen n’ola

12- Senin zâtın görmeği rencime şifâ derler

Aceb görsem tanısam nikâbın alsan n’ola

13- Hûb cemâlin görmeğe ağlar ey şâhım senin

Ümmî Sinân’ın gözü yaşını silsen n’ola

117

1- Mevlâm aşkın meydânına

Yanmağa geldik yanmağa

İçip ‘aşkın şarâbını

Kanmağa geldik kanmağa

2- Aşktır sağ eden sayrıyı

Aşktır bir eden ayrıyı

İsm-i zâtınla gayrıyı

Yenmeğe geldik yenmeğe

3- Banladım aşkın banını

Gör münkirlerin ta’nını

Evvelden işin sonını

Sanmağa geldik sanmağa

4- Bindirdin aşkın atına

Kandırdın aşk şerbetine

Varıp likânın zâtına

Konmağa geldik konmağa

5- Okudum aşkın kitâbın

Feth ettim ene’l-Hak bâbın

Senden irci’i hitâbın

Önmeğe geldik önmeğe

6- Kim erdi aşkın hulduna

Bakmaz akçeye altuna

Aşkın cenâhı altına

Sinmeğe geldik sinmeğe

7- Ümmî Sinân aşka yârdır

Anun çün gayrıdan dûrdur

Dü cihân bize agyârdır

Dönmeğe geldik dönmeğe

118

1- Bülbülün mekânı güller içinde

Kargalar ötmez bülbüller içinde

2- Beri gel nefsini bilmek dilersen

Nedir göstereyim hâller içinde

3- Vücûdun mülküne cevlân edersen

Yolun öğreteyim yollar içinde

4- Erenler her kime kılsa bir nazar

Söylenir irfânı diller içinde

5- Gelip bu tevhîdime dil verenler

Misl-i dânâ olur kullar içinde

6- Tarikat pûtesinde kâl olmayan

Yek pûla değmez ehiller içinde

7- Âşık olan kişi aşkın tadını

Bulamaz sükker ü ballar içinde

8- Hakîkat bâğının bülbüllerin gör

Seyr eder envârı güller içinde

9- Velâyet tahtına sultân olanlar

Yürürler hırka vü şâllar içinde

10- Bu sırra erdiğim hâlim sorarsan

Baş kodum bir zamân yollar içinde

11- Ümmî Sinân eydür Eroğlu dirler

İsmine şeyhimin iller içinde

119

1- İlâhî dilerim senden

Bize lutf u ihsân eyle

İçir aşkın şarâbını

Bizi mest ü hayrân eyle

2- Al gitsin gafleti benden

Ref’-i hicâb eyle cândan

İki cihân sevgisinden

Soyup bizi üryân eyle

3- Yoldaş etme nâşi ile

Sana münkir kişi ile

Yakup aşk âteşi ile

Bağrımızı biryân eyle

4- Yoluma yoldaşlar eyle

Hâlime hâldaşlar eyle

İlâhî dervişler eyle

Didârını seyrân eyle

5- Ben sakınmazam bu cânı

Tek bulsunlar bunlar seni

Var imdi Ümmî Sinân’ı

Yollarına kurbân eyle

120

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Ey cevâhir isteyen gel kâna erdi cân yine

Cân içinde gör nice cânâna erdi cân yine

2- Ol ene’l-Hak dârını seyr eyleyip Mansûr’layın

Kalmadı sabrı gidip kurbâna erdi cân yine

3- Yûsuf’un hüsn-i hayâlinde iken Ya’kûb’layın

Mısr iline şâh olan sultâna erdi cân yine

4- Mevci durmaz sad hezârân dürleri taşra atar

Kalmadı benden eser ummâna erdi cân yine

5- Hamdü li’llâh çok şükür maksûduma erdim bugün

Bi-nişân u lâ-mekân pinhâna erdi cân yine

6- Ey kelâmullâhı münkir lâ deyip olma şaki

Küntü kenzin sırrına mihmâna erdi cân yine

7- Kendi rûhumdan size nefh eyledim diyen ayân

Kalmadı şekkim ki Hû ol hâna erdi cân yine

8- Aşk içinde kalmadı sabra vücûdun tâkati

Tevhidin esrârına hayrâna erdi cân yine

9- Bu Sinân Ümmî zaîfi terk edip oldu revân

Azm edip sır iline Rahmâna erdi cân yine

121

1- Sır hümâsı pervâz edip sırrullâha erdi yine

Muhabbeti niyâz edip aşkullâha erdi yine

2- Hakîkatın nihâyeti neydiğini bilmek için

Kodu cânı aklı gönlü ilmullâha erdi yine

3- Marifetin lübbüdür bu kâmil insân gıdâsıdır

Anlar isen muammâyı sarfullâha erdi yine

4- Her kemâlin lezzetinin hakikatin anda bulup

Terk edip gayrı varlığı keşfullâha erdi yine

5- Nûr-ı siyâhın neydiğin anlayanadır sözümüz

İzzim celâlim dediği zıllullâha erdi yine

6- Dilimdeki ism-i zâtın müsemmâsıdır gördüğüm

Be vallâhi inânırsan hüvallâha erdi yine

7- Ben bu sırrı söylemekten söylemesem hoş yeğ idi

İhtiyârım elde değil mahvullâha erdi yine

8- Ser gözüyle görenlere çok değildir sözüm benim

Aydan günden ayân oldu sırrullâha erdi yine

9- Zât-ı hakâyık dediğim hakîkatın esfelidir

Sırdan öte sır denilen kenzullâha erdi yine

10- Nûr-ı amâ menziline konup göçen ayân bilir

Görmeyene gümân gelir nûrullâha erdi yine

11- Ümmî Sinân eydür bu sır vuslatının pertevidir

Söylediğim aceblemen vaslullâha erdi yine

122

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Âlimin ilmi gerektir ilm ü irfân üstüne

Ârifin sırrı gerektir arş-ı Rahmân üstüne

2- Âşıka hakka’l-yakînden görünür tevhid-i zât

Sâlike seyrân gerektir hûr u gılmân üstüne

3- Dü cihân deyyârının ahvâlidir şerh ettiğim

Tâlibe Rahmân gerektir câna cânân üstüne

4- Kâmil insânın kemâlin söylerim anlayana

Himmet ü bürhân gerektir kâmil insân üstüne

5- Fahridir âşıkların maşûk elinden yarası

Derdine dermân gerektir hükm-i Lokmân üstüne

6- Hakka bâtıl hânesinden geçmeyen âdem nedir

Âşıka evtân gerektir ayn-ı imân üstüne

7- Ey Sinân Ümmî senin sırrın şâha mahrem durur

Ermeğe merdân gerektir açma nâdân üstüne

123

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Zâhidâ gel aşka yâr ol maksûdun mesrûr ise

Aşk elinden tevbekâr ol menzilin maksûr ise

2- Aşka hem-râh olmayanlar bulmayısardır halâs

Len terâni perdesinden Mûsi’i gör Tûr ise

3- Zâhidâ aklın senin bu sırrı âgâh eylemez

Kâfire ta’n eyleme ger aşk ile ma’mûr ise

4- Zirâ aşka küfr ü imân hâil olmaz şöyle bil

Cümle âlem ger hicâb-ı nûrı ger tennûr ise

5- Gûş edersen vasfını dinle denizden katrece

Müstemi ol bir nefes gel söyleyem mazûr ise

6- Gerçi aşkı vasf ederse nice bin yıllar tamâm

Şerh olunmaz, cümle âlem kâtibi mestûr ise

7- Aşk değil mi nûr-ı câmi var eden bil ibtidâ

Gerçi Hakkın künh-i zâtı lâ-taayyün nûr ise

8- Aşk değil mi nûr-ı câmiden kılan arşı binâ

Gerçi hâlik kudretinden Sâni’-i mestûr ise

9- Aşk değil mi nûr-ı arşı eyleyen kürsi semâ

Gerçi kim şems ü kamer cümle nücûm pür-nûr ise

10- Aşk değil mi berr ü bahri zâhir eden ne ki var

Bazı makbûl ba’zı gerçi yâbis ü mahcûr ise

11- Aşk değil mi on sekiz bin âlemin sermâyesi

Gerçi yerler gökler ehli hikmete manzûr ise

12- Aşk değil mi kim sekiz cennâtı zeyn eden tamâm

Gerçi Hakkın kullarına rahmeti meksûr ise

13- Aşk değil mi yedi tamu nârın eden pür-azâb

Yakısar Hakka Nebiye aşka kim menkûr ise

14- Aşk değil mi kenz-i mahfii ayân eden ezel

Ger Muhammed mazhar-ı zâtı musavver nûr ise

15- Aşk değil mi hürmetine zâhir eden Ahmed’in

Enbiyâ ü mürselinin cümlesi pür-nûr ise

16- Aşk değil mi enbiyâ ü mürselinin hürmeti

Ger nebîdir ger velidir her ne kim meşhûr ise

17- Aşk değil mi asl-ı ebrâr u mukarreb gayrı nâs

Külli şey hep tâkatınca hâlika meşkûr ise

18- Aşk değil mi Âdem’i bir nice yüz yıl ağlatan

Mustafâ’nın hürmetine ger suçu mağfûr ise

19- Aşk değil mi Şit’e bunca türlü sanat öğreten

Gerçi Cebrâ’il vesile izn-i Hak destûr ise

20- Aşk değil mi Eyyûb’u derde giriftâr eyleyen

Gerçi zikri dem-be-dem hem messeniye’z-zurr ise

21- Aşk değil mi Ya’kûb’un gözlerini kan eyleyen

Gerçi Yûsuf hasretinden ciğeri tennûr ise

22- Aşk değil mi Yûsuf’u Ken’ân’a sultân eyleyen

Gerçi takdir-i Hüdâ-yı Kâdir u Gayyûr ise

23- Aşk değil mi kim kılan onun asâsın ejdehâ

Gerçi kim Mûsâ bin İmrân-ı Kelim-i Tûr ise

24- Aşk değil mi meyyiti İsâ deminden hay kılan

Gerçi kim mazhar-ı kudret mâden-i meşhûr ise

25- Aşk değil mi evvel âhir Mustafâ’nın devleti

Gerçi onun hürmetine külli şey mefhûr ise

26- Aşk değil mi hak kılan şer’i sırât-ı müstakim

Gerçi kim vech-i Muhammed’den beri mazhûr ise

27- Aşk değil mi Mustafâ’yı yâre vuslat bulduran

Gerçi peyk ile Hüdâ’sı vahdete okur ise

28- Aşk değil mi Mustafâ’yı kâbe kavseyn eyleyen

Gerçi ev ednâ şarâbından sırrı mahmûr ise

29- Aşk değil mi Murtazâ’yı şir-i Yezdân eyleyen

Gerçi kim evvel Resûle vâhidün min nûr ise

30- Aşk değil mi yer yüzüne nâzil eden dört kitâb

Biri Tevrât İncil ü Furkân ü ger Zebûr ise

31- Aşk değil mi her Nebiden gösteren bir mucizât

Gerçi hâlik hilkatinde kâbiliyyet kor ise

32- Aşk değil mi tâlibi bir mürşide kul eyleyen

Bâb-ı Hak’tan gerçi hâk-i pâyine yüz sürise

33- Aşk değil mi Leyli’ye Mecnûn’u mecnûn eyleyen

Gerçi kim onun hayâlinden yol üzre tur ise

34- Aşk değil mi cân-verler görüben Abdürezzâk

Gerçi yârin yarasınden zâr-ı bi-huzûr ise

35- Aşk değil mi Ferhâd’ın zâr ile dağlar deldiği

Ger Şîrîn’in hasretinden âh edip darb urısa

36- Aşk değil mi kim Züleyhâ’nın özün nâr eyleyen

Gerçi Ya’kûb oğlu Yûsuf arada mezbûr ise

37- Aşk değil mi âşıkı şevk ile berdâr eyleyen

Gerçi Bağdâdî ene’l-Hak söyleyen Mansûr ise

38- Aşk değil mi ancaların zâhirin vîrân eden

Gerçi kim bâtın binâsı aşk ile mâmûr ise

39- Aşk değil mi âşıkı hem sırr ile sultân eden

Gerçi halk-ı âlem içre âciz ü makhûr ise

40- Aşk değil mi bu Sinân Ümmî’yi bülbül eyleyen

Gerçi zikr-i hâs ile ol hâlika mezkûr ise

41- Aşka her kim ta’n ederse evvel âhir hürmeti

Yokdur onun gerçi ilmi nâm ile mağrûr ise

124

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Ey gönül ahde vefâ kıl gel beri gel gir yola

Hak Ta’âlâ zikrini üns eyle bu cism ü dile

2- Gel beri gel âkil isen anla kim bu ma’nâyı

Âşıka bil gam değildir dost için derd ü belâ

3- Evliyâ vü enbiyâ çekdi cefâlar dünyâda

N’eyledi gör ol şehid-i şâh Hüseyn-i Kerbelâ

4- Hak için anlar bu yolda cân u baş terk eyledi

Sen nice fedâ kılasın dinini cem’-i mâla

5- Bu fenâdır kimseye kılmaz vefâ yâ ehl-i râh

Gidisersin gör yarağın andadır asl-ı sılâ

6- Yâ İlâhî sen meded eyle ki bu Ümmî Sinân

Aldanıp düşmeye tâ kim bunda mekr ile âla

7- Pir azîzimdir Eroğlu hürmetine kıl nazar

Tâ varıp dergâhına ol zâtını âsân bula

125

Yâ’

Müstef‘ilün Müstef‘ilün Müstef‘ilün Müstef‘ilün

1- Derdinden âhir dünyada safâ değildir yâ Ganî

Yoluna cân olsun fedâ cefâ değildir yâ Ganî

2- Maksûdumuz önden sona budur ki derdin ver bana

Derdin kime versen sana cüdâ değildir yâ Ganî

3- İster zaîf pervâneler şem’ine karşı yanalar

Yanmaktan özge derdine devâ değildir yâ Ganî

4- Dersen bana yüzün kara niyâza geldim ağara

Hak sâ’ilin boş göndere revâ değildir yâ Ganî

5- Bin kerre yüz bin kişinin cem etseler eksikliğin

Bir katre fazlın mahv eder hatâ değildir yâ Ganî

6- Cânda çerâğı âşıkın aşk-ı kadîminden yanar

Vaslın bâğına bağ olan hevâ değildir yâ Ganî

7- Her kişi bir sancak ile varmak diler dergâhına

Aşkından ayrısı bize livâ değildir yâ Ganî

8- Düşüp hayâlin cengine senden seni isteyene

Firdevs-i a’lâ bâğları atâ değildir yâ Ganî

9- Vaslın şarâbından senin bir katre mey içen kişi

Bin cân verirse yoluna bahâ değildir yâ Ganî

10- Derd ü belân meydânına başını top edenlere

Bin hûri bin taht u sarây bekâ değildir yâ Ganî

11- Sırrına sergerdân olan cân u cihândan el çeker

İki cihân zevki ona şifâ değildir yâ Ganî

12- Evvel divânından uçan ister nişân-ı bî-nişân

Yedi tamu sekiz cinân yuva değildir yâ Ganî

13- Kevn ü mekânın devletin saymaz pula Ümmî Sinân

Genc-i nihân olmayıcak gınâ değildir yâ Ganî

126

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Ey gönül levhin bilen gel gör onun envârını

Nice hatlar nakş eder oku yârin divânını

Gör ne zülfe takılıptır âşıkın gerdânını

Yâ nice bende giriftâr eyleyiptir cânını

İsterim Hak Hazretinden lutf ile ihsânını

Umarım derdin verenden derdinin dermânını

2- Vermesem bu yolda ben var varımı n’etsem gerek

Aşkı bâzârında yârin cânımı satsam gerek

Derd-i meydânında başım top edip atsam gerek

Âkıbet bu yolda ben beni helâk etsem gerek

İsterim Hak Hazretinden lutf ile ihsânını

Umarım derdin verenden derdinin dermânını

3- Sabr edeydim söylemekte hiç karârım kalmadı

Âşık oldum vaslına çün ihtiyârım kalmadı

Kapısında ağlayıp durmakta ârım kalmadı

Zâtının kurbunda âhir intizârım kalmadı

İsterem Hak Hazretinden lutf ile ihsânını

Umarım derdin verenden derdinin dermânını

4- Ehl-i sünnet ve’l-cemâat iktidâsından kavi

Geldi bu gönül sarâyın kıldı peydâ bir sevi

Oldu bu dilde revâne ilm-i hikmet ma’nevi

Doldu aşkın askeriyle nefs ile cânın evi

İsterim Hak Hazretinden lütf ile ihsânını

Umarım derdin verenden derdinin dermânını

5- Hasretin akşamınındır pâdişâhım bu figân

Hazretinden ayrı düştüm hicr elinden el-emân

Vahdetin gülzârının bülbülüyüm âhir zamân

Der Sinân Ümmî gözünden acı yaş olup revân

İsterim Hak Hazretinden lutf ile ihsânını

Umarım derdin verenden derdinin dermânını

127

1- Aceb bu derdime dermân bulam mı

Yâ bu hasret ile şöyle kalam mı

2- Gözüm yaşı akar çağlar yenilmez

Aceb bir çâre bulunup silem mi

3- Gülşâh’ın yitirmiş Varka’ya döndüm

Görüben bir nefes hayrân olam mı

4- Hayâl-i hasret-i derd-i Şîrînden

Varıp Ferhâd’layın dağlar delem mi

5- Cihân şâhı gibi geçmişim cihândan

Aceb gevher kal’asını bulam mı

6- Yûsuf’un yavu kılmış Yakûb’layın

Ağlayı ağlayı görmez olam mı

7- Yâhûd bülbül gibi gülzâra karşı

Yana yana bu derd ile ölem mi

8- Aceb Mecnûnlayın yolda otursam

O şâh-ı Leylîmi bir dem bulam mı

9- Ümmî Sinân eydür bir derde düştüm

Kurtulup bir dahi necât bulam mı

128

1- Aceb bu fâni dünyâda

Dôsttan vefâ bulmayam mı

Dünüm günüm âh ile zâr

Ömrüm geçe gülmeyem mi

2- N’eylerem ben ad u sanı

Kon yanayın dünü güni

Behey dertli yürek seni

Dilim dilim dilmeyem mi

3- N’iderem ben mâlı mülkü

Anlaman aldanam belki

Beni her dem yakar şol ki

Aceb anı bulmayam mı

4- Akar gözlerimin yaşı

Onulmaz bağrımın başı

Benim derdime bir kişi

Düşüp hâlim bilmeyem mi

5- Geçip bâzâr-ı kesretden

İçip ol yâr-ı vahdetden

Aceb bu derd-i hayretden

Hergiz akla gelmeyem mi

6- Kim ki bula aşkın yolun

Kimse bilmez olur hâlin

A Sultânım vaslın gülün

Cân bülbülü bulmayam mı

7- Ümmî Sinân’ın gör işin

Dost yoluna komuş başın

Eydür pîrim gözüm yaşın

Aceb gelip silmeyem mi

129

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Devletinden fâriğ olma bekle Hakk’ın bâbını

Uzletinden fâriğ olma bekle Hakk’ın bâbını

2- Zâhirin gurbette ise bâtının kurbettedir

Kurbetinden fâriğ olma bekle Hakk’ın bâbını

3- Aç gözün fi’l-i Hüdâ’dır sana tâlim ettiğim

Sanatından fâriğ olma bekle Hakk’ın bâbını

4- Fezkürûni ezkürüküm gör ne der Rabbin sana

Sohbetinden fâriğ olma bekle Hakkın bâbını

5- Kimseden havf eyleyip hiç kimseden umma vefâ

Gayretinden fâriğ olma bekle Hakk’ın bâbını

6- Zâhir ü bâtın münevver kıl seni tevhîd ile

Ziynetinden fâriğ olma bekle Hakk’ın bâbını

7- Bâzı münkîrler tarîkat keşfine olur sebeb

İşretinden fâriğ olma bekle Hakk’ın bâbını

8- Tâliin Mürsel Nebî vü evliyâ bahtındadır

Ni’metinden fâriğ olma bekle Hakk’ın bâbını

9- Açma râzın değme bir kimseye mahrem olmasın

Sîretinden fâriğ olma bekle Hakk’ın bâbını

10- Uluya tâzim edip küçüğe eyle merhamet

Hürmetinden fâriğ olma bekle Hakk’ın bâbını

11- Der Sinân Ümmî gözün aç âhir olmuştur zamân

Vuslatından fâriğ olma bekle Hakk’ın bâbını

130

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Ey gönül bak kâinâta gör cihânın hâlini

Âhir olmuştur zamânın vâdesi gözle bunu

2- Zira çok türlü alâmetler belirdi yer yerin

Maşrik u mağrib arası giydi cehlin zulmunü

3- Fakîrin hâlin sorarsan pür-şikâyet Tanrı’dan

Hırs-ı nefsin iğvâsıyla şeytân almış sabrını

4- Hubb-i dünyâ balçığıyla yaptı hayrın kapısın

Kaplamıştır hırs u gaflet ağniyânın gönlünü

5- Âlemin ilmin sorarsan şöyledir bahsi müdâm

Ebced öğrense bir oğlan satmak ister ilmini

6- Hırs-ı dünyânın elinden bak müridin cengine

Açmak isterler meşâyih perdesinden sırrını

7- Pîrlerin gönlünde yoktur hergîz ölüm korkusu

Sanki şol hûb zamândır gözler isen kavlini

8- Ne hatunlarda hayâ var ne kız oğlanda edeb

Ne yiğitlerde kemâlât var göreler fi’lini

9- Mescidin kapılarına yaptı evler ankebût

Çün cemâat yok imâmın tesir etmezdir ünü

10- Pâdişâhlar dürdü adlin defterin yaktı oda

Saçtılar beğler hâkimler halka zulmün odını

11- Zulm ü gafletten cihân uş tutuşup par par yanar

Gussasından kimse bimez kimsenin ahvâlini

12- Ârif olan bildi İblis çerisinin cengini

Her kişinin üstüne kıldı havâle cehlini

13- Fâil-i mutlaktır ol Hak künfekân emrindedir

Her ne isterse kılar ol kimse yığmaz hükmünü

14- Lutf onundur kahr onundur derd onun dermân onun

Lutf içen kıldı havâle kullarına kahrını

15- Ey Sinân Ümmî nazar kıl olma tevhîtden cüdâ

Pâdişâhlar pâdişâhı yeğ bilir ef’âlini

131

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Hû deyip dost zâtının ismin soran gelsin beri

Zât-ı Hakka ermeğe hasmın kıran gelsin beri

2- Kurduğum erkân-ı Hak’tır ârife günden ayân

Bekleyip dôst eşiğinde yüz süren gelsin beri

3- Varlığından geçmeyen görmez selâmet devletin

Baş koyup meydân-ı aşka cân veren gelsin beri

4- Hamdülillâh ol hakikat bâğının bâğbânıyım

Vahdetin envârı gülünden deren gelsin beri

5- Gönlüme her dem yağan bu tevhidin ‘irfânıdır

Ma’rifet kand-ı nebâtından soran gelsin beri

6- Değme evde pâdişâhın şem’i yanmaz şöyle bil

Cân u dilde aşk-ı yârı artıran gelsin beri

7- Menzilim ayn-ı lîkâdir yolumuz arştan geçer

Cân u baş sığmaz o yolda ser veren gelsin beri

8- Sırrını seyr-i ma’allâh sırrına irgürmeğe

Mâsivânın perdesinden kurtaran gelsin beri

9- Bu Sinân Ümmî bugün aşk bahrının sakkâsıdır

Feyz-i Hak’tan kalb şehrin suvaran gelsin beri

132

Müstef‘ilün Müstef‘ilün Müstef‘ilün Müstef‘ilün

1- Sen cânı koyup âşık-ı envâr olursan gel beri

Âr ile görmezsin Hakkı bî-âr olursan gel beri

2- Her kim ki ister yârını bıraksın elden varını

Diktim erenler dârını ber-dâr olursan gel beri

3- Zerk u riyâ zühd ü hevâ kılmaz seni yâre revâ

Yekdir dü çeşmi yaş olup dildâr olursan gel beri

4- Hak kendini sevenlerin gayrıyı sevmez sevdiğin

Cânı cihânı terk edip deyyâr olursan gel beri

5- Her kim beli derse bize belkim onun dellâlıyam

Aşk ehline hem-râz olup bâzâr olursan gel beri

6- İlm-i hikmetin zerresi vârisliği geldi bize

Derd ehlinin Lokmânıyım timâr olursan gel beri

7- Meydân-ı aşkın meyinin kâr-hânesidir kurduğum

Aşkın şarâbından içip hammâr olursan gel beri

8- Dost bâğının mi’mârıyım virâne dildir yaptığım

Geçip hâristân mülkünü gülzâr olursan gel beri

9- Cân mülkünü yakmayanın mertebesidir mâsivâ

Yakıp bu aşk odu ile pürnâr olursan gel beri

10- Cânın seven ermeyiser ol cânânın vuslatına

Sen dahi tatlı cânına ağyâr olursan gel beri

11- Nakş-ı hayâlin bâğına bend olma ki merdân isen

Terk-i cihân u cübbe vü destâr olursan gel beri

12- Sanma ki dost bayrâmına kurbân ederler her cânı

Dosta yarar cânın olup serdâr olursan gel beri

13- Ümmî Sinân verdi cânı kabûl etmediler onu

Derler ki yan dünü günü sen yâr olursan gel beri

133

Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Fe‘ûlün

1- Yine deryâ-yı ummân cûşa geldi

Açıp germiyyetin hurûşa geldi

2- Salındı her taraf mevci kenâra

Atıp gevherlerin cünbûşa geldi

3- Eser kıldı bugün aşk-ı İlâhî

Aşıp deryâ-yı vahdet başa geldi

4- Açıldı hazne-i dürr-i hakâyık

Benim aklım bilim hep şaşa geldi

5- Ki gayret eyleyip vardım ileri

Benim varmam ona temâşâ geldi

6- Ki bir câm sundu bana sırr-ı vahdet

Ne söyler bu dilim ser-hôşa geldi

7- Ki yoktur söylemekte hiç mecâlim

Yanıp hep varlığım ataşa geldi

8- Ki gördüm tâkatim yoktur mecâlim

Oturdum gözlerim çün yaşa geldi

9- Sinân Ümmî görüp hayret makâmın

Özü göynüdü içi dışa geldi

134

1- Görün aşkı nice hayrân eyledi

Görün aşkı nice üryân eyledi

2- Mahabbet âteşi yanar yürekte

Görün aşkı nice biryân eyledi

3- Atar münkîr olan taşı cânıma

Görün aşkı nice nişân eyledi

4- Zâhide vermedi zâkirin zevkin

Görün aşkı nice devrân eyledi

5- Bulunca gönülde genc-i nihânı

Görün aşkı nice virân eyledi

6- Bir zerrede on sekiz bin âlemi

Görün aşkı nice seyrân eyledi

7- Cân gezer katrede yedi deryâyı

Görün aşkı nice ummân eyledi

8- Hakkın tevhîdinin zâtın sıfâtın

Görün aşkı nice ayân eyledi

9- Ârifin nutkunu hakka’l-yakînden

Görün aşkı nice irfân eyledi

10- Zâhidin korkusu tamu yerini

Görün aşkı nice bostân eyledi

11- Cemâli bâğından âb-ı revânı

Görün aşkı nice reyhân eyledi

12- İçelden cür’asın bezm-i elestin

Görün aşkı nice mestân eyledi

13- Yedi iklîm dört köşenin hânıyım

Görün aşkı nice sultân eyledi

14- Bu nefsin yediği inkâr aşını

Görün aşkı nice imân eyledi

15- Bu aklı bu nefsi cânı emrine

Görün aşkı nice fermân eyledi

16- Unuttu iğvâsın hannâs u şeytân

Görün aşkı nice insân eyledi

17- Bu derdin çâresi bulunmaz derler

Görün aşkı nice dermân eyledi

18- Ledünnî ilmini bildirmek için

Görün aşkı nice erkân eyledi

19- Bilmez Ümmî Sinân ağı karayı

Görün aşkı nice fettân eyledi

135

Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün

1- Uyaldan aşkına onun gerekmez gayrı burhânı

Erelden derdine onun gerekmez gayrı dermânı

2- Bugün meydân-ı aşk içre beni seyrân eder ol dost

Çün olmuşum ona seyrân gerekmez gayrı seyrânı

3- Murâdın anladım onun beni derdiyle yandırmak

Anun çün geçmişim benden gerekmez bana bin cânı

4- Kıyıncak câna İsmâil ona gönderdi koç Allâh

Ben ettim cânımı kurbân gerekmez gayrı kurbânı

5- Tecelliden teselliden geçen bilir bu esrârı

Hayâl-i aşka mihmânım gerekmez gayrı mihmânı

6- Ezel kısmet günü ol Şâh ene’l-Hak câmını sundü

Tâ ebed olmuşum hayrân gerekmez gayrı hayrânı

7- Adı aşkdır yanar cânda bulunmaz değme insânda

Olupdur cân ona fermân gerekmez gayrı fermânı

8- Kime bir zerresi erse mekânın lâ-mekân eyler

Figân u zâr eder her dem gerekmez gayrı evtânı

9- Murâd insân-ı kâmilden bu aşka haznedâr olmak

Gönül tahtı ona dükkân gerekmez gayrı dükkânı

10- Zehi mürşid-i merdâne bu yolda erdi ol hâna

Bu sırra kim ki lâ derse gerekmez gayrı merdânı

11- Sinân Ümmî ene’l-Hakkı görün aşktan ayân eyler

Ayâna erişen gelsin gerekmez gayrı a’yânı

136

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Varlığım ben aşka verdim dostlar hiç kalmadı

Her ne kılsam hükm onundur düşmana suç kalmadı

2- Ahmedin mirâcına gör çünki aşk oldu burak

Sırr-ı Hakka vâsıl oldu menzile geç kalmadı

3- Sûfiyem hem sâfiyem aşk eyledi tâhir beni

Mü’minem zâhir ü bâtın dış olup iç kalmadı

4- Sürdü hükmün akla câna nefse tene aşk-ı derd

Adl u dâd oldu vücûdum kimseye güç kalmadı

5- Ermedi aklım cihânda zâhidin kavgâsına

Bâb-ı aşkı bekleyenler görmüşüm aç kalmadı

6- Doğrudur özüm hakâyık ehlinin güftârına

Hak dedim nâ-hak demem gönlümde bir piç kalmadı

7- Ehl-i aşkın tevhîde inkârı yoktur her nefes

Lâ deyip ol münkirin kalbi gibi tuç kalmadı

8- Yâr olaldan aşka ben yâr oldu bana çâr yâr

Od u su toprağ u yeldir dört olup üç kalmadı

9- Anladım Ümmî Sinânın aşk ile yâr olduğun

Anun içün bir gönülde ârzû bir kaç kalmadı

137

1- Gel ey gönül bu varlıktan geç imdi

Bu sözden gussayı özden seç imdi

2- Gel ey devlet bekâ bulsam diyenler

Cihândan cifeler gibi kaç imdi

3- Muhabbet şem’ini uyar bu dilde

Gider gafleti cân gözün aç imdi

4- Takıp gerdânına bu aşk ipini

Melâmet donun eğnine biç imdi

5- Döğüben gögsünü yırtıp yakanı

Gözünden kan ile yaşlar saç imdi

6- Gel ey tâlib erenler sohbetinde

Hû deyip aşk ile serden geç imdi

7- Eğer bu derd ile bil kim ölürsen

Ulu devlet başa kondu göç imdi

8- Nice bülbül gibi feryâd edersin

Hüviyyet mülkine karşı uç imdi

9- Var ol vahdet bâğına dôst iline

Şarâb-ı selsebil anda iç imdi

10- Kıyamazsan eğer aşka ulaşma

Âşıkların cânı kurbân koç imdi

11- Sinân Ümmî cânı başı terk eyle

Aşk ile ol yâre doğru kaç imdi

138

1- Allâh bizi dûr eyleme

Ki izzin celâlin hakkı

Yerimizi nâr eyleme

Ol nûr-ı cemâlin hakkı

2- Eksikliyim önden sona

Yüz sürüyü geldim sana

Lutf eyle rahmet kıl bana

Kendi zü’l-me’âlin hakkı

3- Ayırma doğru yolundan

Giderme zikrin dilimden

Verdiğin kudret elinden

Mahlûka nevâlin hakkı

4- Âşıkları hayrân eden

Bağrın yakıp biryân eden

Cân gözüyle seyrân eden

Aşkında hayâlin hakkı

5- Aşkınla bizi yâr eyle

Kalbimizi pür-nûr eyle

Zâtında bizi var eyle

Birsin bi-zevâlin hakkı

6- Âkıllar âgâh etmeyen

Âlimler irüp yitmeyen

Âriflerin el katmayan

Hikmet-i kemâlın hakkı

7- Ne eksile rahmetinde

Yüzem deryâ-yı zâtında

Habibin kurb-ı zâtında

Vuslat-ı visâlin hakkı

8- Sen Çalabın gönderdiği

Dillerde söylendirdiği

Cebrâ’ilin indirdiği

Göklerden inzâlin hakkı

9- Derdine düşen cânların

Yoluna baş verenler

Âleme şâh olanların

Giydikleri şâlın hakkı

10- Azmışlara bencileyin

Gösteriver yol kolayın

Ki bir dahı sencileyin

Yok olan emsâlin hakkı

11- Ümmî Sinân der yâ Vedûd

Sundum sana elimi tut

Erişen olur bî-vücûd

Sırrında ahvâlin hakkı

139

Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün

1- Bize Firdevs-i a’lâdan didârın zevkı hoş geldi

Gören âşıklara âh ile zârın zevkı hoş geldi

2- Alırsan yoluna cânım fedâ olsun senin yâ Rab

Hıyâlin câna bey eyler bâzârın zevkı hoş geldi

3- Görüben verd ü reyhânı öter cân bülbülü her dem

Gerekmez bâğ u bûstânı gülzârın zevkı hoş geldi

4- Bugün Mansûr-ı Bağdâd’ın kemâlin azm eder cânım

Yolunda cân u ser verip tozarın zevkı hoş geldi

5- Hezârân kâmil ü dânâ senin vasfın okur yazar

Bize aşkın kitâbını yazarın zevkı hoş geldi

6- Kimi âbid kimi zâhid sızıp yolunda kâl olmış

Bize külhân-ı zikrinde zarârın zevkı hoş geldi

7- Nazar kıl bu Sinân Ümmi yolunda komasın varlık

Ki zirâ iki âlemden güzârın zevkı hoş geldi

140

1- Var varından geçmeden ol hân ele girsin mi

Derd ü belâ çekmeden âsân ele girsin mi

2- Kulluğa bel bağlayıp sular gibi çağlayıp

Gece gündüz akmadan ummân ele girsin mi

3- Ciğer biryân olmadan gözün giryân olmadan

Vaslı bâğında onun seyrân ele girsin mi

4- Bülbülleyin dem-be-dem âh u feryâd etmeden

Dost cemâli dâlında reyhân ele girsin mi

5- Yakûb’layın bir zamân kılmadan âh u figân

Mısr iline şâh olan sultân ele girsin mi

6- Eyyûb gibi dem-be-dem sabr etmeden kişinin

Dôst ilinden derdine dermân ele girsin mi

7- Ümmî Sinân var yürü dergâhına yüz sürü

Aşk ile kul olmadan Sübhân ele girsin mi

141

Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün

1- Şarâb-ı aşk ile sen gel bizi mest eyle ey sâki

Gönül pervânesi şem’a göyünsün görsün işrâkı

2- İlâhi kudretinle kıl münevver kalb-i insânı

Beşer fehmi kalıp ‘âciz unutsun mekr-i âfâkı

3- Muhabbet nûruyla pür kıl müzeyyen cism gülzârın

Görüp cân bülbülü ötsün okusun hüsn-i esbâkı

4- Revâ kıl rûh-ı sultânı musallat yedi iklime

Acem Rûm u Yemen şâhı bize eylemesin dakı

5- Yedi ismin dokuz burca kılarsa hükmünü câri

Semâvât üzre a’lâdan kurulsun nûr-ı etbâkı

6- Yedi deryâ yedi dayre yedi kat gök dokuz eflâk

İçinde tevhid-i zâtın bulunsun cümle revnâkı

7- Sinân Ümmî bugün kalbe umar senden nazar yâ Hû

Selâmet eyle yâ Rabbi çü sensin Kâdir ü Bâki

142

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Ey gönül geç bu fenâdan şöyle bî-âr ol yürü

Bülbül isen ol gül için dün ü gün zâr ol yürü

2- Var hâline meskenet bağla özüne kıl sükût

Kimsenin aybın yüzüne vurma settâr ol yürü

3- Bil sana lâyık olan ol hâlika hamd ü senâ

Cümleyi ondan bilüben sıdk u ikrâr ol yürü

4- Fezkürûni ol dün ü gün dürişügör derd-ile

Hâl içinde hem-dem-i Seyyid-i Muhtâr ol yürü

5- Ol cemâlin vahdetine ermek isterse cânın

Terkini ur dü cihânın ‘aşk ile yâr ol yürü

6- Asker-i nefsi tâlân eyle gider bigâneyi

Bu vücûdun hânesine misl-i Haydâr ol yürü

7- Eyle şâdi kıl cemâat zümre-i rûhâniyi

Erişip vasl-ı sürûra ehl-i dildâr ol yürü

8- Gör ene’l-Hak menzilini Mansûr-ı Bağdâd gibi

Merd isen bu hâl içinde sırr-ı ber-dâr ol yürü

9- Ey Sinân Ümmî nisâna erdi çün kim bu sadef

Kadrini bil bahr içinde dürr-i şehvâr ol yürü

143

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Gel beri dinle hakâyık ilinin vassâfını

Nice seyrân eylemiş gör âlemin etrâfını

2- Hani bir sarrâf-ı gevher dinleye ahbârımı

Terk ede dilden vefâsız ehl-i kâlin lâfını

3- Her ne yana baksam anda hep görünen cümle dôst

Kimse bilmez işbu âlemde onun ‘arrâfını

4- Gel beri vasl-ı hakikat bulmak istersen ey yâr

Gayret eyle ır gözünden sen bu nûnun kâfını

5- Ol hakikat ikliminin pâdişâhın görse kim

Terk eder mülk-i Süleymân olsa kûh-ı Kâfını

6- Nice bin Yûsuf Züleyhâ kapısında muntazır

Görmek için bir dem onun vechinin züllâfını

7- Nice bin Mûsâ tecellisinden etmişler sücûd

Keşf edip bildirmek için vaslının şerrâfını

8- Nice bin Hızr ile İlyâs âb-ı hayvân içmeğe

Leblerinden hep yolunda sarf eder masrâfını

9- Nice yüz bin evliyâ vü enbiyâlar bendesi

Nice diyem ben bu âlem şâhının evsâfını

10- Evliyâ vü enbiyânın ilmi yoktur anda hiç

Mahv eder ol nice yüz bin kâşifin keşşâfını

11- Hub cemâlinden münevver vechini her kim göre

Terk eder mülk-i Süleymân olsa kûh-ı Kâfını

12- Ol visâli Ka’besin bir dem ziyâret etmeğe

Vere bir kimse nice bin haccının tavvâfını

13- Ey Sinân Ümmî bu sırrı sen niçin fâş eyledin

Kim ne bilsin ol hakikat dürrünün sarrâfını

144

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Gel beri sarrâf isen gör gevherin rânâsını

Ehl-i irfân olmayan bilmez bunun mânâsını

2- Kimse bunda bir kemâle erişip kılmaz hüner

Tuta gelmeyince evvelden onun sevdâsını

3- Seyr-i cânân eyleyendir ârif-i billâh olan

Nefsi terk edip bulandır rûhun âşinâsını

4- Kimsenin gönlü sarâyında bulunmaz pâdişâh

Yapmayınca fazl-ı Hakk evvel onun binâsını

5- Her kimin başında evvel tâc-ı devlet kondısa

Aşk içinde bunda onun gel gör istiğnâsını

6- Nice bin âdem içinde kâmil insân kanda var

Anladınsa işbu sırdan geç bunun gavgâsını

7- Kimseler aldanmasın kâlû belâ şehrinde kim

Sen umar mısın o yolda azanın onmasını

8- Şöyle bil kim Hak Taâlâ’nın işi yanlış değil

Her ne kılsa ibtidâ âlimdir intihâsını

9- Vâhid ü Kahhâr oldur derd onun dermân onun

Kim duyarsa işbu remzi terk eder da’vâsını

10- Dahi bundan içeriden söylerisem bir haber

Mahv eder hayret cihânın nûrunun ziyâsını

11- Nâs-ı nâdân arasında gevherin hôr olmasın

Ey Sinân Ümmî sakın açma gönül haznasını

145

1- Yağmaladı gönlümü benim bin bin bendeli

Düştüm aceb sevdâya görün yine ben deli

2- Kodum nâmûsu ârı kılam âh ile zârı

Dağıtam berg ü bârı çün denildim ben deli

3- Ol hakîkat bahrının dürrün dökem bâzâra

Ârif olan söylesin nedir onun sandalı

4- Sındı gönül şişesi döktü gülâbın yere

Reyhân edip almağa vây bir eli fendeli

5- Münkirlere karşı gel yâri üryân eyleme

Aklın evinde otur gel yeter uslan deli

6- Kâl ü kıylin bâğına bağlıdır baştan başa

Nice pervâz eylesin şol ayağı kündeli

7- Her nefes âşıkların nutkundan yâ Hû gelir

Ağır bastı âr olur duydun sen ben deli

8- Hayrân olan ezelden ayık olmaz tâ ebed

Yahşıların yahşısı halka ne yaman deli

9- Ümmî Sinân sen bugün açarsın gizli düğün

Söylenecek söz müdür meğer oldun sen deli

146

1- Leylek binâ yapmağa cem eylemiş çamuru

Kurna düzer kabaktan hammâmcılık zamiri

2- Kartal kâdılık almış saksağan muhzır olmış

Kurbağa yeşil giymiş eydür benim emiri

3- Kuzgun karpuz eylemiş bir ardıcın başına

Çıkmış bir su bağası uğurlayup kemiri

4- Derdik kavak yaprağın kaftân edip giymeğe

Sırtında kara keçe kürk giyersin sâmuru

5- Un yoğurdun samradan ekmek edip satmağa

Key sakın ekşitirsin gâfil olma hamuru

6- Kuyumcusun kalpazan usta görsün iş bozan

Altın gümüş satarsın bakır ile demiri

7- Ümmî Sinân bu sözün ma’nasını anlayan

İbrâhim’in putunu bulsa yıkar yemiri

147

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Mü’mine rahm etmeyen şeytân müselmân olmadı

Nefsini fehm etmeyen insân müselmân olmadı

2- Sünnet-i zâhirde kalan kişinin yok sünneti

Rûh-ı insâni denen oğlan müselmân olmadı

3- Ey mukallid nefsini kibre imâret eyledin

Gel bu ‘aşkın nârına sen yan müselmân olmadı

4- Hak Muhammed yoluna girdim diyen kimse bugün

Görmediyse söylese yalan müselmân olmadı

5- Kılmadı Hakka tevekkül câhilin gör nefsini

Haml eder kim içmeğe ol kan, müselmân olmadı

6- Ehl-i inkârın gözüne gör ki zulmet perdesi

Kaplamıştır küfr ile tuğyân müselmân olmadı

7- Nefsine fermân olup cân iklimin eyler harâb

Lâ deyip illâ demez ol hân müselmân olmadı

8- Ey Sinân Ümmî dalâlet zümresinde kalma sen

Tevhîdi inkâr eden inân müselmân olmadı

148

1- Yâ Rabbenâ ferd ü ahad nice yuna yüz karası

Lutf edüben eyle meded senin elinde çâresi

2- Nefsim bana olmadı yâr çün eydürem âh ile zâr

Hiç öğüdüm kılmadı kâr Allâh işin onarası

3- Bağladı hırsa özümü kapladı gaflet gözümü

Udlı düşürdü yüzümü oldum onun âvâresi

4- İblis gelip tedbir ede hannâs ile el bir ede

Yâni ki Hak’dan dûr ede ister beni aparası

5- Nefs yoluma tuzak kurar ol beni yolumdan ırar

Yâ Rab elinden sen kurtar oldum onun mekkâresi

6- Akl-ı maâş der işlesem nefs-i maâş der ki yesem

Hırs eydür ki şöyle kosam özge cidâldir arası

7- Akl-ı maâd eydür benim tâat ile geçse günüm

Nefs-i maâd eydür ona ben râzıyım ne çâresi

8- Akl u rûhâni der cihân nemdir benim kevn ü mekân

Gel bana dôsttan ver nişân oldum onun sükâresi

9- Akl u sırdan gelir haber kılsam derûnîden sefer

Mahv u garka bulsam zafer kalmasa ağı karası

10- Bunca sürdü hüküm beni ne dünü bildim ne günü

Hangisine fermân olam yoktur mecâlim varası

11- Ben bu işe hayrân iken bunca nâra giryân iken

Âvâre sergerdân iken erişti aşk cân pâresi

12- Gördü vücûdum pür-cidâl el vermedi sabra mecâl

Kurdu hümâyûn köşk ü taht çalındı kös nakkâresi

13- Sürdü hüküm her kûşeye ya’ni çürük endişeye

Bir kisveden baş çıkarttı bir oldu yüz bin pâresi

14- Kalmadı gayrı iktizâ cümlesi etti el-vedâ

Kamu varın yaktı oda ondu yürekte yâresi

15- Sultân eyleye bu cânı yâni ki rûh-ı insânı

Hükm eyleyip devr-i zamân açıldı hoş settâresi

16- Ümmî Sinân’ı gör yine kalmadı baş ile câna

Aşk ile daldı ummâna gözlen neler çıkarası

149

Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün

1- Dinle gör ahvâli nedir âşıkın merdânını

Top edip meydâna geldi başını hem cânını

2- Dü cihânın cevrini kendilere yâr ettiler

Meskeni oldı bunların gör belâ meydânını

3- Derdine dermân gerekse derde müştâk ol yürü

Derde mihmân olmayanlar bulmadı dermânını

4- Şâh-ı Mısr’ın zülfüne müştâk ola Yâkûb’layın

Terk ediser mülkünü câh-ı cinân Ken’ânını

5- Baht-ı devlet sâhibi her kim ki İsmâîl durur

Cehd edüben yâre kurbân eyledi gör cânını

6- Kim şehîd olmak diler hakka’l-yakin ‘âr eylemez

Arayıp bulur cihânda Kerbelâ meydânını

7- Mürşidin meydânı-durur sad hezârân Kerbelâ

Anca âşık yâre karşı akıtırlar kanını

8- Gam yemez hergiz belâ bendi ile bend eyleyen

Ol Muhammed Mustafâ katârına kervânını

9- Ey Sinân Ümmî sakın kim ehl-i zerka kılma fâş

Sen nihân et kılma izhâr âşıkın erkânını

150

Mefâ‘îlün Mefâ‘îlün Fe‘ûlün

1- Muhammed mazhar-ı zâtın değil mi

Dahi kevneyne rahmetin değil mi

2- Bi-hamdillâh adımız oldu insân

Senin cân bize mürvetin değil mi

3- Okudum sûre-i Seb’u’l-mesâni

Delilim çünki âyâtın değil mi

4- Kelâm-ı Hak durur anladım İhlâs

Beyânı zât u sıfâtın değil mi

5- Âşıkın kalbini envâr eden çün

Dilindeki ism-i zâtın değil mi

6- Gören sen gösteren sensin İlâhi

Mü’minin kalbi mir’âtın değil mi

7- Kime kim ermedi aşkın zülâli

Hemân ayn-ı mazarrâtın değil mi

8- Şu kim ta’n eyleyen ehl-i sürûra

Cehennem ol şekâvâtın değil mi

9- Okuyan ismini her dem dilinde

Çün ol tevhid ü vahdetin değil mi

10- Ledünnî ilminin dilde zuhûru

Gelen ilhâm vâridâtın değil mi

11- Bana üstâdımın kıldığı irşâd

Hâs-ı ilmi mühimmâtın değil mi

12- Bize mürşîd olan ayne’l-yakîne

Senin fazl u inâyâtın değil mi

13- Fenâ-ender-fenâ olan ne hoştur

Gümân ehline isbâtın degül mi

14- Len tenâlü’l-birra hattâ tünfikû

Okundu çünki âyetin değil mi

15- Cemâlin derdini kimden alırsan

Azâbı nâr-ı hasretin değil mi

16- Sinân Ümmî çün oldu aşka mihmân

Bilindi câna vuslatın değil mi

151

1- Sen sende seyrân edersen

Ahz edegör yedu’llâhı

Cân dôsta mihmân idersen

Oku gör tevhîdullâhı

2- Olursan zâtına tâlib

Gelesin cümleye gâlib

Nebilere hem-dem olup

Nûş edegör zâtullâhı

3- Ey zâhid-i ehl-i varak

Var zühdünü elden bırak

Sular gibi çağlayıp ak

Bul sen de vâhidu’llâhı

4- Verdim haber sana şâfi

Urma yürü kuru lâfı

Görürsen zâtını sâfi

Olasın şâhidullâhı

5- Çoktur me’âni insânda

Aç gözün kalma yabanda

Dilersen bulasın sen de

Nişân-ı maksadullâhı

6- Kılıptır fakr ile fahri

İki ‘âlemlerin fahri

Nûş eder dôst için zehri

Göregör Ahmedullâhı

7- Her kim bunda gelüp durur

Hasret bağrın delüp durur

Ümmî Sinân bulup durur

Anun içün mürşidullâhı

152

Mazhâr-i Sultân vefat ettiğinde

Ümmî Sinân Hazretleri buyurmuştur:

Arzûlayıp geldim yine kapına

Efendim Mazhari Sultân kandasın

Yüz sürmek isteriz senin tapına

Efendim Mazharî Sultân kandasın

Gerçi vâsıl oldun sırr ile Hakk’a

Size menzil oldu bu dâr-ı bekâ

Nice katlansın yürek bu firâka

Efendim Mazharî Sultân kandasın

Hakkın fazlı ile halkı toylayan

Hem mârifet güllerini yıylayan

Evvel-i recebde sefer eyleyen

Efendim Mazhari Sultân kandasın

Derviş olan teslim gerek pirine;

Âşıklar yanmasın firkat nârına

Oğlunu halife koyan yerine

Efendim Mazharî Sultân kandasın

Kâmil olmaz erin binde birisi

İlm-i ledünnîden vermeğe dersi

Kutbü’l-irşâd evliyânın vârisi

Efendim Mazharî Sultân kandasın

Âşıkların sizden gitmez elemi

Evvel Allâh böyle çalmış kalemi

Hayâlin cânıma mihmân ola mı

Efendim Mazharî Sultân kandasın

Ümmî Sinân eydür ihsân eylegil

Derde düştüm bana dermân eylegil

Bu cânım yolunda kurbân eylegil

Efendim Mazharî Sultân kandasın

153

Kıt‘a

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

Bir kişiden şey recâ itsen velâkin olmaya

Olamaz şey isteyen kes küsmeden korkulmaya

Maslahat iş bitiren gönül yapanlar arş yapar

İş bu remzin mânâsını değme nâdân bilmeye ne

154

Müfred

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

Kerem ehli kerem kılmak keremdir

Keremsizden kerem ummak kir emdir

155

Müfred

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

Her bir iş bitmez cihânda yetmeyince sâati

Tâ ezelden böyledir çün küntü kenzin hikmeti

Beytte vezin sorunu var.

ŞİİR DİZİNİ

1- Taâlallâh yâ Hannân ki zâtına zevâl olmaz

Yüce Sultân yâ Mennân nüzûle intikâl olmaz

2- Evveline olmadı hiç ibtidâ

Âhirine dahı yokdur intihâ

3- Âşıkların eğlencesi ism-i zâtın yâ Rabbenâ

Cânlarının dinlencesi zikr-i zâtın yâ Rabbenâ

4- Münezzeh zât-ı bahrından nedir mevcin kılan peydâ

Ya ol deryâ-yı mutlakdan nedir evvel olan peydâ

5- Ey cümle halkın maksûdu

Al gönlümü senden yana

Ey külli şey’in mevcûdu

Al gönlümü senden yana

6- Ey bana dermân soran derdi haber ver sen bana

Dôst yolunda cân veren merdi haber ver sen bana

7- Pirim azizim bâ-safâ seyrâna gelmişem sana

Mazhar-ı zât-ı Mustafâ sultâna gelmişem sana

8- Gel, bu ilm-i kâle kalma bâki kalmaz ol sana

Kesb ü kârın olmayınca çâre kılmaz ol sana

9- Taâlâ şânühû Rabbi ey Hudâ

Tecellâ zâtühû hakkı fi’l-bedâ

10- Yâ Rabbi lutf eyle bana be-hakk-ı nûr-ı Mustafâ

Cümle işim ayân sana ey Âlim-i sırr u hafâ

11- Gel şefâat kıl didârını görem yâ Mustafâ

Boynum eğüben nazarında duram yâ Mustafâ

12- Ey mürüvvet ma’deni sâhib-velâyet Murtazâ

V’ey Hudâ’nın arslanı ayn-ı hidâyet Murtazâ

13- Zâhid benim aşka yâr olduğum mudur hatâ

Aşk ile yokluğu kâr kıldığım mıdır hatâ

14- Aceb bencileyin usanı fâni

Yolunda bir dahi hiç var mı yâ Rab

Kılarsan n’ola lütfunu erzâni

Elinde bir dahi hiç var mı yâ Rab

15- Ey pâdişâhım kıl nazar

Vech-i zâtın hakkı yâ Rab

Cân vaslını senden umar

Hüsn-i zâtın hakkı yâ Rab

16- Dilerse gözümü giryân eden dôst

Dilerse bağrımı biryân eden dôst

Dilerse hâk-ile yeksân eden dôst

Dilerse lutf-ıla ihsân eden dôst

17- Ey Hudâ lutf eylegil kahrından ey Hak el-gıyâs

Her zamân u her sâ’at fâil-i mutlak el-gıyâs

18- Eyâ cânlara cân sultân

Umar cân senden istimdâd

Yolunda varım olsun fân

Diler cân senden istimdâd

19- Pâdişâhım derde düştüm bana bir dermân meded

Derde dermân ıssı mürvet sâhibi sultân meded

20- Ey cismine cân isteyen gel mâh u günden al haber

Ey kâmil imân isteyen gel doğru dinden al haber

21- Ey vücûdun aşkına fermân eden Perverdigâr

Aşkını irfânına burhân eden Perverdigâr

22- Yâ İlâhî vahdetin bir haddi yok ummân mıdır

Yâ kulum sen geldiğin yol her kula âsân mıdır

23- Kevn ü mekândan geçenin

Menzili arşullâh olur

Yokluk meyinden içenin

Varlığı kenzu’llâh olur

24- Gel beri ey lâ-mekân şehrinde kılan seyr-i yâr

Nâ-murâd ol dü-cihânın nakşına kılma nazar

25- Âşıkın bir çâresi var zâr u giryândır yanar

Yâr elinden yarası var yüreği kandır yanar

26- Hasta-diller derdinin dermânı aşkullâhtır

Şol gönüller sıdkının imânı aşkullâhtır

27- Nûş idelden câm-ı aşkı cânımız mestânedir

Erdiği esrârı sırrın âlemi rahmânedir

28- Bülbül isen gel beri nûr-ı gülistân bundadır

Âşık isen hem dahi verd ile reyhân bundadır

29- Pâdişâhım cânımız sen câna duş olmak diler

Gayr varlıkdan geçip seninle hoş olmak diler

30- Ey Hudâ cân Hazretinden lutf ile ihsân diler

Düşmüş isyân denizine afv ile gufrân diler

31- Yâ İlâhî her nefeste cân sana mihmân diler

Bahr-ı zâtın pertevinden lutf ile ihsân diler

32- Gel temâşâ kıl ne söyler âşık-ı divâneler

Cür’a-i seb’u’l-mesâniden içen mestâneler

33- Ârifin kalbinde her dem alleme’l-esmâsı var

Âşıkın kalbinde her dem ma’şûkun sevdâsı var

34- Kalb içinde bulduğum hep evliyânın sırrıdır

Hamdülillâh çok şükür hem Mustafâ’nın nûrudur

35- Pâdişâhım sen bizi var eyledin hikmet budur

Kudretinle kendine yâr eyledin rahmet budur

36- Ey kemâlim var diyen hani kemâlin kandedir

Yûsuf-ı Ken’ân isen göster cemâlin kandedir

37- Dilde Hak’dan gayrı güftâr eylemez dervişler

Cânda aşktan gayrı bir kâr eylemez dervişler

38- Âşık ol yârı hacâlet çekmeden kaçıp sever

Tâ ebed derd-i firâkat çekmeden kaçıp sever

İntizârı yek işâret çekmeden kaçıp sever

Ola mı hergîz beşâret çekmeden kaçıp sever

Hâsıl-ı kelâm hasâret çekmeden kaçıp sever

39- Ârif-isen ver haber kim mânâ-i mutlak nedir

Nâtık isen işbu yolda söyle kim el-Hak nedir

40- Mest ü hayrân ister isen bak gözünden bellidir

Doğru kervân ister isen sor izinden bellidir

41- Mevlâm aşkın bize a’zam imâmdır

Uyaldan tâ’atim küllî tamâmdır

42- İlâhi minnetim dîdârınadır

Bilirsin şefkatim hep yârınadır

43- Derviş olanın gönlü virândır

Derd-i yâr ile ciğeri kandır

44- Gerçek mürid gerçek erin bir katresin bahre sayar

Nâkıs olan nefse uyar sükkerini zehre sayar

45- Âşık nâmından usandım gerek âvâre kılsınlar

Bugün vaslına el sundum gerek pür yâre kılsınlar

46- Durmaz dilim söyler oldum sırdan yine şikârım var

Aceblemen söylediğim sanasın ihtiyârım var

47- Bu derde uğrayan kişi

Divâne olur hûludur

Böyledir bu aşkın işi

Her kim uyarsa delidir

48- Kimse bilmez ahvâlimi aşk ile yâr olan bilir

Yedi iklim dört köşeye hikmet ile dolan bilir

49- Âh kim bu gönül hümâsı

Havâlara pervâz eder

Gâhi konar bir sahrâya

Gâhi konmağa nâz eder

50- Kendi nefsinin illetin bilmeyen insân değildir

Hem rûhunun hakîkatin bulmayan insân değildir

51- Bir Allâh’ı zikr edenin gümânı hep ayân olur

Nîmetine şükr edenin müşkilleri beyân olur

52- Ben ol dosta verdim gönül aşk benim ile yâr olur

Kim ki dosta virmez gönül bu aşk andan bizâr olur

53- Gelin görün bu âşıklar bu tevhidin hisârına

Konar gâhi kona geldi ezelden konuculardır

Gelin görün bu sâdıklar bugün aşkın şarâbına

Kanar gâhi kana geldi ezelden kanıcılardır

54- Evliyânın bâbına esrârın duyan gelir

Ahd eyleyip ezelden kavline uyan gelir

55- Ben cânımı ol câna mihmân etsem gerektir

Cân Yûsuf’un Kenân’a sultân etsem gerektir

56- Tevhîd-i zâtın bahrına aşk ile dalmayan bilmez

Ledünnî bahrının dürrün sarrâfı olmayan bilmez

57- Gel Hazrete müştâk isen dinle bizim ahbârımız

Tehî görme şimdi bizim Hakk iledir bâzârımız

58- Kim ki Hak’dan geldi Hakk’a gitmeğe âr eylemez

Her ne kılsa hakdır işi gayrı bâzâr eylemez

59- Biz tarik-ı halveti âşıkların handânıyız

Cân ile baş vermeğe dost yolunun meydanıyız

60- Yanmağa aşk oduna külhânı gözler cânımız

Bûy-ı vuslat bulmağa gülhânı gözler cânımız

61- Dôst cemâli şem’inin pervânesidir cânımız

Anun içün ol Muhammed nûrudur imânımız

62- Gel ey gönül bunda mekân tutulmaz

Fenâ mülkü derler oynar ütülmez

63- İlâhî evvel ü âhir sücûd eyler sana her baş

Ki sensin Bâtın u Zâhir bilen sensin olan sen fâş

64- Gel beri ey mâ bahrından kılan mevc-ile cûş

Nicedir hâli cihânın bir tefekkür eyle hôş

65- Ey gönül çatmadı sana kimse baş

Bâri durma yalınız bellerden aş

66- Hamdülillâh çok şükürler zikrimiz tevhîd-i hâs

Hamdülillâh çok şükürler fikrimiz tevhîd-i hâs

67- Gel ey sâhib-meâni gör neler söyler beşer elfâz

Ne mâ’niden döker dürler ne gevher fâş eder elfâz

68- Ben harâb-ı mest-i meydânım nihân meyhâneden

Nûş edelden câmını aşkın şehâ cânâneden

Kurtulursam gam değil tezvir-i dâm-ı dâneden

Çok mudur cân vermek aşka âşık-ı merdâneden

Geçmezem dildârın aşkından câna olsun vedâ

69- Gel kul isen kulluk eyle hasbeten lillâha bak

On sekiz bin âlemi var eyleyen Allâh’a bak

70- Misâlinde fenâ dünyâ oturmuş köhne pîr ancak

Donanmış cismine evlâd kimi nâr kimi nûr ancak

71- Neylerem cân u cihânı bana Rahmânım gerek

Tâ ezel kâlû belâda ‘ahd ü peymânım gerek

72- Sırr ilinde sevdiğim yâ Rab hayâlindir senin

İlm-i sırdan erdiğim yâ Rab visâlindir senin

73- Gel ey kâmil kemâlâtın gülâbın verdim anlarsan

Çevir dilden yedi çarhın dolâbın verdim anlarsan

74- Bu tevhîde ikrâr ile

Tevhîdi yetmez kişinin

Nehy olunan inkâr ile

Tevhîdi yetmez kişinin

75- Dervişliğin vasfını demeğe irfân gerek

Mârifet yemişini yemeğe insân gerek

76- Âşıkam vechin görüp hayrân olam her dem senin

Sâdıkam zâtın görüp kurbân olam her dem senin

77- Ey Hudâ kimdir huzûrunda bulan senin kemâl

Pes bulan sensin senindir çünki hükm ile kemâl

78- Ey kemâl ıssı cihânda çok durur ehl-i kemâl

Görmedim ben kimse aybın görmemek gibi kemâl

79- Ey dirîğâ sen seni hep âleme yaydın gönül

Böyle her dem bî-karâr olmakta ne duydun gönül

80- Gel ey akl-ı safâ ehli nedir mânâ sorarsan gel

İçip aşkın şarâbından bu tevhidi sürersen gel

81- Bugün bu aşkın içinde vicdânımız eksik değil

Hudâ’nın kurb-ı zâtında seyrânımız eksik değil

82- Aç gözünü bir dem uyan

Sen ey gönül gel ey gönül

Muhabbet rengine boyan

Sen ey gönül gel ey gönül

83- Ben Hudâ’nın tevhîd-i bâğında devlet ehliyem

Hamdülillâh çok şükür zâtında vahdet ehliyem

84- Gönlüme yağan hemîşe ilm ü irfândır benim

Söylediği bu dilimin sırr-ı Kur’ândır benim

85- Ey derd-i yâr olan kişi gör ben kimin mihmânıyım

Ey âh u zâr olan işi derd ehlinin dermânıyım

86- Bugün aşkın bâzârında dürr ü mercân satar dilim

Yârın cemâl-i bâğında verd ü reyhân satar dilim

87- Âşıkların Allâh seni

Görmek isterler Sultânım

Sâdıkların sana cânı

Vermek isterler Sultânım

88- Yere göğe arşa kürse sığmayan Sultân menem

Cümle âlemden münezzeh zâtı ol Sübhân menem

89- Bir derdim var âlemde bin dermânı neylerem

Bir cânânım var cânda yüz bin cânı neylerem

90- Vasf-ı nihânımdan soran alsın haber nerde idim

Var olmadan kevn ü mekân ol Şâh ile birde idim

91- Bî-mekânım bunda ben sanman ki bünyâd eyledim

Bahr-ı mutlakdır mekânım bunda pervâz eyledim

92- Ben gülüm pür-hâr içinde bülbülüm aşkdır benim

Bülbülüm ağyâr içinde hem gülüm aşkdır benim

93- Bir dem ayrılmak istemez

Cemâlinden gözüm benim

Hergîz ayrılmak istemez

Eşiğinden yüzüm benim

94- Söylemesem derim illâ söylemeden geçemedim

Derd-i hon ile âşıkları toylamadan geçemedim

95- Haber soran bana dôsttan onu bî-akl u cân buldum

Terk eyledim akl u cânı sır içinde ayân buldum

96- Ben bana yâr olduğumca yârı ağyâr bulmuşam

Bana ağyâr olduğumca onu ben yâr bulmuşam

97- Remzimi fehm eylerisen dinlegil mimârlığım

Cân gözüyle gözlerisen gör benim bâzârlığım

98- İlâhî cümleyi var eden sensin

Yok iken her şeyi var eden sensin

99- Aceb hayrân oldum aşka uyaldan

Yanıp biryân oldum aşka uyaldan

100- Aşk oduna yandığımca râhatım budur hemân

Artıra derdimi Hak’tan hâcetim budur hemân

101- Dervişe bî-cân gerektir câna cânân isteyen

Ehline fermân gerektir ‘ilm ü ‘irfân isteyen

102- Gönül aşktan gınâ buldu

Geçip dünyâ vü ukbâdan

Fenâdan son fenâ buldu

Geçip sevdâ-yı ukbâdan

103- Gel ey cânân ilinden cân gözün aç uykudan uyan

Aceb gaflet şarâbından nice bir olasın hayrân

104- Vaslın revâ kıl ey Hudâ ol küntü kenzu’llâh için

Cân yoluna olsun fedâ şol ayn-ı zâtu’llâh için

105- Ey Hüdâ vaslından ayrı bana seyrân olmasın

Vahdetin meyinden ayrı âb-ı hayvân olmasın

106- Yâ İlâhî aşk elinden olmadım bir kez emin

Ağlatıp her gâh gâhi akıdır gözüm nemin

107- Zikrimiz esrâr-ı Hak’dır cânımız hayrân-ı Hû

Fikrimiz bâzâr-ı Hak’dır bağrımız biryân-ı Hû

108- Dilinde zâkirin her dem

Senin zikrin değil mi Hû

Dilinde şâkirin her dem

Senin şükrün değil mi Hû

109- Âşıklar ol dost iline

Göçerler Hû deyu deyu

Zâhir bâtın dost yoluna

Uçarlar Hû deyu deyu

110- Haber versin bize âlem cân u dil söyler illâ Hû

Nedendir gör bu su’âlim cân u dil söyler illâ Hû

111- Şerîât sâhib-i sultân tarîkat sâhib-i merdân

Meded kıl yâ veliyyallâh şefâat yâ Resûlallâh

Mârifet sâhibi merdân hakikat sâhibi sultân

Meded kıl yâ veliyyallâh şefâat yâ Resûlallâh

112- Meded Allah sana sundum elimi

Bizi güzel Muhammed’den ayırma

Gayrı kime arz edeyim hâlimi

Bizi güzel Muhammed’den ayırma

113- Gelin Allâh diyelim

Görelim n’eyler Allâh

Mürvetine küyelim

Görelim n’eyler Allâh

114- Senin zâtın kılar ârzû gönül çağlar akar ey şâh

Firâkından gözüm yaşı gehî kanlar döker ey şâh

115- Kerem eyle mürvet eyle

Beni benden al pâdişâh

Gel bu câna kurbet eyle

Cümle vârım sil pâdişâh

116- Ey âlemlerin şâhı bir nazar kılsan n’ola

Biz âsinin günâhı defterin silsen n’ola

117- Mevlâm aşkın meydânına

Yanmağa geldik yanmağa

İçip aşkın şarâbını

Kanmağa geldik kanmağa

118- Bülbülün mekânı güller içinde

Kargalar ötmez bülbüller içinde

119- İlâhî dilerim senden

Bize lutf u ihsân eyle

İçir aşkın şarâbını

Bizi mest ü hayrân eyle

120- Ey cevâhir isteyen gel kâna erdi cân yine

Cân içinde gör nice cânâna erdi cân yine

121- Sır hümâsı pervâz edip sırrullâha erdi yine

Muhabbeti niyâz edip aşkullâha erdi yine

122- Âlimin ilmi gerektir ilm ü irfân üstüne

Ârifin sırrı gerektir arş-ı Rahmân üstüne

123- Zâhidâ gel aşka yâr ol maksûdun mesrûr ise

Aşk elinden tevbekâr ol menzilin maksûr ise

124- Ey gönül ahde vefâ kıl gel beri gel gir yola

Hak Taâlâ zikrini üns eyle bu cism ü dile

125- Derdinden âhir dünyada safâ değildir yâ Ganî

Yoluna cân olsun fedâ cefâ değildir yâ Ganî

126- Ey gönül levhin bilen gel gör onun envârını

Nice hatlar nakş eder oku yârin divânını

Gör ne zülfe takılıpdır âşıkın gerdânını

Yâ nice bende giriftâr eyleyiptir cânını

İsterim Hak Hazretinden lutf ile ihsânını

Umarım derdin verenden derdinin dermânını

127- Aceb bu derdime dermân bulam mı

Yâ bu hasret ile şöyle kalam mı

128- Aceb bu fâni dünyâda

Dôsttan vefâ bulmayam mı

Dünüm günüm âh ile zâr

Ömrüm geçe gülmeyem mi

129- Devletinden fâriğ olma bekle Hakkın bâbını

Uzletinden fâriğ olma bekle Hakkın bâbını

130- Ey gönül bak kâinâta gör cihânın hâlini

Âhir olmuştur zamânın vâdesi gözle bunı

131- Hû deyip dost zâtının ismin soran gelsin beri

Zât-ı Hakk’a ermeğe hasmın kıran gelsin beri

132- Sen cânı koyup âşık-ı envâr olursan gel beri

Âr ile görmezsin Hakkı bî-âr olursan gel beri

133- Yine deryâ-yı ummân cûşa geldi

Açıp germiyyetin hurûşa geldi

134- Görün aşkı nice hayrân eyledi

Görün aşkı nice üryân eyledi

135- Uyaldan aşkına onun gerekmez gayrı burhânı

Erelden derdine onun gerekmez gayrı dermânı

136- Varlığım ben aşka verdim dostlar hiç kalmadı

Her ne kılsam hükm onundur düşmana suç kalmadı

137- Gel ey gönül bu varlıktan geç imdi

Bu sözden gussayı özden seç imdi

138- Allâh bizi dûr eyleme

Ki izzin celâlin hakkı

Yerimizi nâr eyleme

Ol nûr-ı cemâlin hakkı

139- Bize Firdevs-i a’lâdan dîdârın zevkı hoş geldi

Gören âşıklara âh ile zârın zevkı hoş geldi

140- Var varından geçmeden ol hân ele girsin mi

Derd ü belâ çekmeden âsân ele girsin mi

141- Şarâb-ı aşk ile sen gel bizi mest eyle ey sâki

Gönül pervânesi şem’a göyünsün görsün işrâkı

142- Ey gönül geç bu fenâdan şöyle bî-âr ol yürü

Bülbül isen ol gül için dün ü gün zâr ol yürü

143- Gel beri dinle hakâyık ilinin vassâfını

Nice seyrân eylemiş gör âlemin etrâfını

144- Gel beri sarrâf isen gör gevherin ra’nâsını

Ehl-i irfân olmayan bilmez bunun mânâsını

145- Yağmaladı gönlümü benim bin bin bendeli

Düştüm aceb sevdâya görün yine ben deli

146- Leylek binâ yapmağa cem eylemiş çamuru

Kurna düzer kabaktan hammâmcılık zamiri

147- Mümine rahm etmeyen şeytân müselmân olmadı

Nefsini fehm etmeyen insân müselmân olmadı

148- Yâ Rabbenâ ferd ü ahad nice yuna yüz karası

Lutf edüben eyle meded senin elinde çâresi

149- Dinle gör ahvâli nedir âşıkın merdânını

Top edip meydâna geldi başını hem cânını

150- Muhammed mazhar-ı zâtın değil mi

Dahi kevneyne rahmetin değil mi

151- Sen sende seyrân idersen

Ahz edegör yedullâhı

Cân dôsta mihmân idersen

Oku gör tevhîdullâhı

152- Arzûlayıp geldim yine kapına

Efendim Mazharî Sultân kandasın

Yüz sürmek isteriz senin tapına

Efendim Mazharî Sultân kandasın

153- Bir kişiden şey recâ etsen velâkin olmaya

Olamaz şey isteyen kes küsmeden korkulmaya

Maslahat iş bitiren gönül yapanlar arş yapar

İş bu remzin mânâsını değme nâdân bilmeye ne

154- Kerem ehli kerem kılmak keremdir

Keremsizden kerem ummak kir emdir

SÖZLÜK

A

Âb: Su.

Abâ: Yünden yapılan bol elbise. Peygamberlerin, Hz. Peygamber’in ve sûfîlerin giydiği yünden yapılmış geniş elbise.

Âbâd eylemek: Bayındır ve işlenmiş hale getirmek.

Abd: Kul.

Abdâl: Bedel kelimesinin çokluk şeklidir. Büdelâ da denir. Kendini Hakk’a vermiş olan ermiş kişi. Sayıları yedi veya kırk olduğu söylenen bir ermişler zümresi.

Abdülvehhâblı: XVI. Asırda Elmalı ve çevresinde Vâhib Ümmî’ye mensup dervîşler için kullanılan bir sıfat.

Âb-ı hayât: Hayat suyu, ebedî dirilik verdiğine inanılan efsanevî su. Âb-ı Hayvan da denilir. Tasavvufta hakîki aşk. İlm-i ledün, marifetullah, mürşid-i kâmilin sözleri. İlâhî sır.

Âb-ı kevser: Kevser suyu. Eşya ve varlığa dair sırlar. İlâhî bilgiler. Metinde mürşid-i kâmilin sözleri.

Âb-ı revân: Akarsu. Kalpteki ferahlık anlamına da gelir.

Âbid: İbadet eden kul, zâhid, çok ibadet eden kişi. tasavvufta “ehl-i şeriat” anlamında kullanılmaktadır.

Abîr: Bir ilaç terkibi. Bazı güzel kokulu otların misk ile birleştirilmesiyle elde edilen terkip.

Aceb: Acaba, hayret, şaşılacak şey.

Aceblemek: Şaşırmak, hayret etmek

Aceblemen: Kınamayın.

Acı söz: İncitici söz.

Acîb: Şüphe.

Âciz: Zayıf, güçsüz.

Acûl: Aceleci.

Acz: Beceriksizlik, cılızlık, güçsüzlük.

Açılmak: Gizli sırları ifşa etmek.

Âdâb: Edepler, davranış kuralları. tasavvufta, sâlikin uygulaması gereken kurallar.

Adâvet: Düşmanlık; hınç, kin.

Âdem: İlk yaratılan insan, ilk peygamber, Allah’ın halifesi. Kendisinde isimler tecellî eden kâmil insan.

Âdem-i sâfî: Tasavvufî metinlerde, İlâhî isimlerin kendisinde tecellî ettiği, nefsini arındırmış kişi anlamındadır.

Âfâk: Dış âlem, eşyâ.

Âfet: Belâ, felaket.

Âfitâb: Güneş.

Âgâh: Bilgili, haberli, uyanık, hâlden anlayan kalb gözü açık velî.

Ağ: Ak, beyaz.

Ağ u al:

Ağlayu: Ağlayarak

Ağmak: Yükselmek, yukarı çıkmak.

Ağniyâ: Ganî”nin çoğulu. Zenginler.

Ağyâr: Yabancılar, rakibler, Cenâb-ı Hakk’ın varlığı dışında var olduğunu sandığımız vehmî şeyler, nefsî istekler ve engeller.

Âh: İnleme, haykırma.

Ahad: Bir olan Allah, Zât-ı ulûhiyet.

Ahadiyyet: Cenâb-ı Hakk’ın sayıya gelmeyen birliği, zât-ı ulûhiyet âlemi. Uluhiyyet.

Ahbâr: Haberler.

Ahbâr-ı Hak: Hakk’ın haberleri.

Ahd eylemek: Söz vermek, yemin etmek, niyet etmek.

Ahd-i misâk: Misak meclisindeki ruhların Cenâb-ı Hak ile antlaşması.

Ahd-i ezelî: Ezelde Tanrı ile yapılan sözleşme.

Âhar: Başka, diğer.

Ahî: Kardeş.

Âhir: Son.

Ahret: Âhiret.

Ahsen: En güzel.

Ahsen-i takvim: En güzel ve en iyi kıvamda, en güzel biçimde.

Ahvâl: Hâller, durumlar.

Ahz u kabz etmek: Alıp kabul etmek.

Ahz: Alma, alınma, tutma, tutulma.

Ak ve kara: Kağıt ve kalemden kinaye, çokluğu ifade eden bir deyim. İkilikler, tevhîde aykırı şeyler.

Âkil: Akıllı.

Akl-ı maâd: Uhrevî akıl, ledünniyâtı kavramaya yeterli olan akıl.

Akl-ı maâş: Dünyevî akıl, geçim işlerini düşünen kişinin aklı. Akl-ı maâdın zıddı.

Akreb: Çok yakın.

Aksetmek: Yansımak

Aks-i Cemâl: Cenâb-ı Hakk’ın güzelliğinin tecellîleri, eşyâ.

Akvâ: Daha kuvvetli, en kuvvetli.

Akvâl: Kaviller, sözler.

Âl: Hile.

Alâ: Yüksek, yüce.

Alâyık: İlgiler, ilişkiler.

Âlem-i asliyye: Ahiret âlemi.

Âlem-i ceberût: İlâhî isim ve sıfatlar âlemi. Fânî dünyanın dışındaki âlem. İlâhî tecellîler âlemi.

Âlem-i ekber: Bazı sûfîlere göre insan-ı kâmil, bazı sûfîlere göre kâinat. Metinde, insân-ı kâmil. Görünen kesret âlemi, bu insanın bir yansımasıdır.

Âlem-i ervâh: Ruhlar âlemi. Ruhların ve ruhânîlerin bulunduğu âlem.

Âlem-i esrâr: Sırlar âlemi. Gaybî gerçeklerin bulunduğu âlem.

Âlem-i gayb: Hakk’ın halktan gizlediği hakikatler âlemi. Duyu organları ve akıl ile bilinemeyen uluhiyyet âlemi.

Âlem-i lâhût: İlâhî âlem, sırf vahdet âlemi; bâtınî âlem.

Âlem-i melekût: Arştan arza kadar olan âlem; bâtınî kuvvelerin tecellî ettiği âlem.

Âlem-i misâl: Eşyanın sûretlerinin, örneklerinin bulunduğu âlem; ruhlar âlemi ile madde âlemi arasındaki âlem.

Âlem-i mülk: Mülk âlemi; eşyanın göründüğü zâhir âlem; kâinat.

Âlem-i nâsût: İnsanlar âlemi, dünya hayâtı.

Âlem-i süflî: Bayağı âlem, Dünya âlemi?

Âlem-i şâhî: Cenâb-ı Hakk’ın zâtı.

Âlem-i şehâdet: Görünen bu cisimler âlemidir. Kevn ü fesâd âlemi de denir. Bu âlemde, Hakk’ın vücûdu, kendini sûretler halinde gösterir. Bu suretler aslında Hakk’ın esmâ, ef’al ve sıfatlarının birer tecellîsinden ibarettir.

Alîl: Kör, sakat, hasta.

Âli-şân: Şan ve şerefi yüce olan.

Allâme: Çok bilen.

Âm u hâs: Halk ve seçkin

Amâ: Hakk’ın Ahadiyet mertebesindeki makamı. Bu kelime “ince bulut” anlamında olup, dilimize “dipsiz karanlık” şeklinde tercüme edilebilir. Cenâb-ı Hak bu mertebede zât halinde olup tecellî söz konusu değildir.

Amîk: Derin.

Âmil: Emeli olan, isteyen.

Amu: Amca.

Ân çün ân: Sürekli.

Ân: Güzellik. lahza, çok az bir zaman.

A’nâb: Yaş ve taze üzümler.

Anâsır: Unsurlar, ateş, hava, su ve topraktan oluşan dört unsur.

Anber: Kül renginde güzel kokulu bir madde.

Anca: O kadar.

Ancalar: Çokları, öyle kişiler.

Andelîb: Bülbül.

Anka: İsmi olup cismi belli olmayan mitolojik bir kuş. Cenâb-ı Hakk’ın zâtını ifade eden bir mecaz.

Ankebut: Örümcek.

Aparmak: Götürmek, alıp götürmek.

Âr: Utanma, namus.

Arâf: Cennet ile cehennem arasındaki yer.

Arâm eylemek: Dinlenmek, huzur bulmak, karar etmek.

Arı: Temiz

Ârif: İrfân sahibi, velî.

Ârif-i billâh: Marifeti Allah’a ulaşmış, velilik mertebesine gelmiş kişi.

Arrâf:?

Arş: Dokuzuncu gök. Bütün âlemi çevreleyen, âlem tasavvurunun sonu ve en yüksek noktası kabul edilen yer. Allah’ın izzet ve saltanatının tecellî ettiği mahal. Zatî âlem. Arş-ı a’lâ, arşullah, arş-ı Rahmân gibi ifadeler için de kullanılır. Mecazen kâmil insanın gönlü.

Arz etmek: Sunmak.

Arz: Yer yüzü.

Asâ: Değnek, baston, dayanak. Tasavvufta, postnişin tarafından halifeye verilen bir alamet. Dervîş ve abdâlların seyahat sırasında kullandıkları değnek.

Âsân: Kolay.

Âsâr: İzler, nişanlar, eserler, belirtiler.

Asfiyâ: Safiyet, takva ve kemâlât sahibi, peygamber varisleri muhakkikler.

Âsi: İsyan eden, günahkâr, emirlere itaat etmeyen kişi.

Âsitân: Eşik, dergâh, tekke; mecazen gönül.

Asl: Öz, hakikat.

Assı: Fayda, menfaat, kazanç.

Âsumân: Gökyüzü.

Aş: Yemek.

Aşer: Sayılardan 10 demektir.

Âşıkân: Âşıklar.

Âşık-ı zâr: İnleyen, ağlayan cezbeli âşık.

Âşıkîn: Âşıklar.

Âşikâr: Açık, belli.

Âşikâre: Açıkça.

Âşiyân: Yuva.

Aşk çerâğı: Gönül.

Aşk-ı Hak: Tanrı aşkı.

Aşk-ı İlahî: İlâhî aşk, Tanrı aşkı.

Aşk-ı Muhammed: Muhammed aşkı.

Aşk-ı sâfî: Temiz aşk, Tanrı aşkı. Gerçek aşk.

Atâ: Bağış, ihsan.

Atâ: Verme, bağışlama, ihsanda bulunma, cömertlik.

Âteş: Od, mecazen aşk, Yokluk.

Atıyye: Hediyye, bağış.

Attâr: Güzel kokular vs. satan kişiler. Büyük bir İslâm mutasavvıfı Feridüddin-i Attâr’ın lakabı.

Avâm: Halk.

Âvâre: Başıboş, işsiz güçsüz.

Avârız: Kazâlar, belâlar; engeller.

Avret: Avrat, kadın.

Ayak: İçki kadehi.

Ayakdaş: Aynı şeyleri yapan ve aynı şeylerden hoşlanan; biribiriyle iyi anlaşan iki kişi. Mecazen içki arkadaşı. Tasavvufî metinlerde sırdaş.

Ayân: Açık, belli, meydanda.

Ayâr: Düzen; denge; kıymetli madenlerin karışma derecesi.

Âyât: Âyetler.

Âyet-i Kübrâ: En büyük ayet.

Ayık: Aklı başında, uyanık.

Ayık etmek: Ayırmak.

Ayıtmak: Söylemek.

Âyîne: Ayna, mir’ât, gözgü. Mecazen, insan-ı kamil.

Âyîne-i dil: Gönül aynâsı.

Ayn: Orijinal, gerçek, öz, hakikat, tıpkısı.

Ayne’l-yakîn: Görüşle, gönül gözüyle elde edilen kesin bilgi.

Ayn-ı ıyân: Görünen hakikat.

Ayn-ı vuslat: Birleşmenin, kavuşmanın gerçeği.

Ayn ü şın ü kaf: Aşk

Ayrık: Ayruk otu

Ayruk: Ayrı, başka, gayrı.

Azâ: Bedenin her bir uzvu.

Azâm: Büyük.

Âzân: Kulaklar.

Azık: Yol hazırlığı, yiyecek. Manen, ibadet ve zikir gibi hususlar.

Azıksız Yaya: Hazırlıksız kişi, yol hazırlığı yapamadan yola çıkan.

Azîz: Sevgide üstün tutulan, hürmetli, saygı değer. Tasavvufta mürşid-i kâmil.

Azm eylemek: Karar vermek, niyet etmek, gayret etmek. Yola çıkmak.

Azmak: Şaşırmak, sapıtmak, yoldan çıkmak, ayrılmak, sapkınlığa düşmek.

Azm-i sefer: Yolculuğa niyetlenmek, yolculuğa çıkmak.

Azm-i sılâ: Sılaya dönüş kararı. Metinde İlâhî birliğe ulaşma gayreti.

B

Bâb: Kapı; bölüm, kısım, konu, mevzu’, fasıl.

Bâb-ı gayb: Gayb kapısı.

Bâd: Rüzgâr, nefes.

Bâde: İçki kadehi. Mürşid-i kâmilin ağzı, sözleri.

Ba’dehû: Ondan sonra

Ba’d-ez-ân: Ondan sonra.

Bâd-ı sabâ: Baharda esen hafif rüzgâr, seher yeli.

Bağbân: Bahçıvan.

Bâğ-ı dil: Gönül bağı.

Bâğ-ı hüsn: Dervîşin gönül dünyasında meydana gelen İlâhî cemâl tecellîleri.

Bâğ-ı melekût: Misâl âlemi

Bağrı başı: Gönül yarası.

Bahr: Deniz.

Bahr-i aşk: Aşk denizi.

Bahr-i mutlak: Hakk’ın ahadiyyet makamındaki vücudu.

Bahr-i vahdet: Birlik denizi. Vücûd-ı mutlak.

Bahrî: Balıkçıl kuş. Mecazen, aşk ve irfân makamındaki âşık. İlâhî sırları anlamak için tevhîd deryâsına girip çıkan ve varlık ve oluşa ait hikmetlerden anlayan kişi.

Bahs-i cidâl: Kavga konusu

Baht: Talih, kısmet, devlet.

Bahtiyâr (Bahtulu): Bahtlı, talihli, kısmetli, talihli.

Bâkî: Kalıcı olan.

Bal: Ehlullahın verdiği telkin, tevhîd bilgisi ve sırrı.

Banlamak: Çağırmak, davet etmek, yüksek sesle seslenmek, ezan okumak.

Bâr: Meyve, yük.

Bârân-ı nisân: Nisan yağmuru.

Bâri: Yaratan, Allah. Düzenleyip tertip eden.

Bâ-safâ: Zevk ile.

Basar: Görme kabiliyeti, göz, kalb gözü.

Basîr: Herşeyi bilgisiyle gören Allah, Basîret sahibi kişi, kalb gözü ile gören.

Basmak: Alt etmek, yenmek, aniden üzerine çullanmak, etkisiz hale getirmek.

Baş açmak: Dua etmek, şikayet, beddua, yas tutmak.

Baş çatmak: Başbaşa vermek, ülfet etmek.

Baş gözü: Zâhirî göz, gönül gözünün aksi.

Baş kesmek: Baş eğerek tazim ve hürmette bulunmak. Saygı göstermek.

Başlı: Yaralı.

Bâtın ilmi: Ledün, basiretle elde edilen bilgiler, tevhîd ilmi.

Batın topu: İnsan gönlünde tecellî eden tevhîd alâmetleri.

Bâtın: İç, gizli yön, iç yüz, sır, gizli, görünmeyen. Cenâb-ı Hakk’ın bir ismi.

Batn: İç, gizli.

Bây u gedâ: Zengin ile fakir.

Bayık: Açık, belli, kuşkusuz.

Bâzâr etmek: Alış veriş içinde olmak.

Bâzâr: Alış veriş yeri, pazar; mecazen dünya.

Becid: Ciddî, gerçek; acele.

Bed-hû: Kötü huylu.

Bedir ayı: Dolun ay. İnsân-ı kâmil’in yüzü, Tevhîd makamlarından sıfatlar tecellîsi. Fenâfî’r-resûl.

Bedr-i tamâm: Dolunay.

Bekâ: Bâkîlik, ebedîlik.

Bekâbillah: Kulun Cenâb-ı Hakk’ın birliğini farkta idrâk etmesi.

Bekâ-ender-bekâ: Bekabillah makamlarından ikincisi. Bâkîlik içinde bâkîlik. Mutlak ebedîlik.

Beklemek: Korumak.

Bekr: Genç erkek deve

Bel: Tepecik, dağ sırtı.

Belâ/belî: Evet; ruhların Elest Meclisinde Cenâb-ı Hakk’ın “elestü bir rabbiküm” sorusuna verdikleri cevap.

Belâ: Âfet, musibet.

Belek: Armağan.

Bencileyin: Benim gibi.

Bend: Bağlanan, bağlanmış, bağ, boğum, engel.

Bende: Kul, köle, esir.

Benlik: Ego, kişinin Hakk’ın vücûduna karşılık nefsine müstakil vücut izafe etmesi.

Berât: Rütbe, nişan ve imtiyaz verildiğini bildiren ferman.

Berdâr-ı Hak: Cânını Hakk’a veren aşk şehidi. Bununla daha çok Hallâc-ı Mansûr telmih edilir.

Berhâne: Eskiyip harâp olmuş konak.

Berk: Sağlam, sıkı. Katı.

Berk: Şimşek.

Ber-murâd: Muradına, isteğine ermiş.

Berü gelmek: Yakına gelmek, beri, bu yana, beriye, bu tarafa gelmek.

Berzah: İki şey arasındaki mesafe, aralık. Can sıkıcı. İnce uzun kara parçası. Dünya. Ruhların kıyamete kadar bulunacakları yer.

Bes: Yeter; kâfî, yetişir.

Beşer: İnsan, insanlık âlemi.

Beyân: Anlatma, ifade etme, açıkça söyleme.

Beyhûde: Boşuna

Beyne: Ara yer.

Beyt-i Hak: Hakk’ın evi, gönül; insan-ı kâmilin gönlü.

Beytullah: Allah’ın evi, gönül.

Beyyin: Açık, aşikâr.

Beyyinât: Deliller, şahitler, tanıklar.

Bezm: İçkili eğlenceli meclis.

Bezm-i elest: Elest meclisi, ruhların ruhlar âleminde Hakk’ın birliğini kabul ettikleri meclis (A’raf, 172).

Bezm-i evliyâ: Veliler meclisi.

Bezm-i irfân: Ârifler meclisi.

Bezm-i şevk: zikir ve sohbet meclisi.

Bî-basar: İdrâksiz.

Bî-cân: Cânsız.

Bî-çâre: Çaresiz, zayıf, âciz.

Bîdâr: Uyumayan, uyanık, uykusuz.

Bî-dürr ü bî-hemtâ: Cevhersiz ve benzeri olmayan.

Bîgâne: Kayıtsız, alâkasız.

Bî-hemtâ: Eşsiz, eşi benzeri olmayan.

Bî-hûde: Beyhude, boşuna.

Bî-hûş: Kendisinden geçmiş, şaşkın, serhoş.

Bî-ihtiyâr: İradesi elinde olmadan; iradesiz.

Bikr: Dokunulmamışlık, bâkirlik.

Bile: Beraber.

Bili: Bilgi kuvvesi. İrfân.

Bilim: İrfânım, idrâkim.

Biliş: Bildik, tanıdık, dost, aşina. Marifet.

Bi’l-külli: Tamamiyle.

Bî-mekân: Mekânsız, mekâna kayıtlı olmayan.

Bî-misâl: Eşsiz. Benzeri olmayan.

Bînâ: Gören, görücü; göz.

Bi-nazîr: Benzersiz.

Bî-nişân: Nişansız, belirtisiz, izi olmayan.

Bî-nukûş: Nakışsız, resimsiz.

Birâder: Erkek kardeş.

Bî-renk: Renksiz. Saf. Bütün renklerden kurtulup saflaşmış olan.

Birle: İle, birlikte.

Biryân: Kebâb, kızarmış, yanmış.

Bisyâr: Çok.

Bi-şekk: Şüphesiz.

Bî-şumâr: Hesapsız, sayısız, pek çok.

Biti: Mektup.

Bî-vücûd: Vücûdu olmayan, bedensiz.

Bî-zâr: Bıkmış, usanmış, bezgin.

Boylamak: Boy ölçmek, boy ölçüşmek. Boylu boyunca dalmak. Sürekli olarak izlemek.

Buğz: Düşmanlık duyma, nefret, kin.

Buñ demi: Bunaldığı zaman.

Burâk: Hz. Muhammed’in Mirâç’ta bindiği binek; mecazen aşk.

Burc: Belli şekiller gösteren yıldız kümesi, kale, kule.

Bûstân-ı dil: Gönül bostanı.

Bûy: Koku.

Bûy-ı gûnâgûn: Çeşit çeşit koku.

Bûy-ı sabâ: Sabah rüzgarının getirdiği koku. âşıkın kalbinde meydana gelen ilahî tecellîler.

Bühtân: Yalan, iftirâ.

Bülbül: Âşık dervîş.

Bünyâd: Asıl, esas, temel. Bina, yapı.

Bürhân: Delil, isbat, tanık.

Bürûdet: Soğukluk.

C

Câhilân: Câhiller

Cahîm: Çok sıcak yer, cehennemin bir tabakası

Câm: Kadeh.

Câm-ı aşk: Aşk kadehi, İlahî aşk. Metinde bazen mürşid-i kâmilin sözleri.

Câm-ı vahdet: Tevhit sırrı.

Câm-ı vuslat: Kemâle ermek, Hakk’a ulaşmak için içilen tevhid kadehi.

Câmi’: Toplayan, derleyen. İçerisinde namaz kılınan ve mescidden büyük olan ibadethâne.

Cân u baş oynatmak: Cân feda etmeye hazır olmak.

Can: Cism-i latîf, rûh-ı hayvanî.

Câna kıyak: Cânını kıyan.

Cânân: Sevgili.

Cânân: Sevgili.

Cârî: Cereyân eden, akan.

Cebbâr: Kuvvet ve kudret sahibi Allah.

Cehd eylemek: Gayret etmek, çalışmak.

Cehd: Çalışma, gayret etme.

Cehl: Bilmezlik, cehâlet.

Cehrî: Açık, sesli.

Celâl: Ululuk sahibi Allah. Allah’ın kahır sıfatı.

Celvet: İlâhî nitelikler kazanan, sâlikin cem‘ makamını yaşadıktan sonra farka gelip halka karışması. Dışından halk, içinden Hak ile olma hâli.

Cem’: Toplamak, bir araya getirmek, biriktirmek. Cenâb-ı Hakk’ın esmâsının sâlikte tecellî ettiği makam. Eşyayı Hak ile görme makamı. Bu makamda cemâl-i İlâhî müşâhede edilir.

Cemâdât: Toprak, taş ve diğer madenler gibi cansız varlıklar.

Cemâl: Güzellik, yüz güzelliği. Allah’ın lütuf sıfatı.

Cemâl-i yâr: Sevilenin yüzü. Cemâlullah tecellîsi. Kâmil insânın manevî yüzü.

Cemî’: Tamamı, hepsi.

Cemîl: Güzel.

Cenâh: Kanat, kol. Cennet. Akl-ı cenâh: Akl-ı maâd karşılığı kullanılmaktadır.

Ceng: Savaş, mücadele.

Cesîm: İri vücutlu, büyük. Cüsseli.

Cevâhir: Cevherler, cevher değerindeki ilim, hakikat.

Cevher: Öz, hakikat, asıl.

Cevlân etmek: Dönmek, dolaşmak.

Cevr: Eziyet.

Ceyhûn: İrmak. Mecazen gözyaşı.

Cezbe: Kendine doğru çekme; Hakk’ın muhabbet gösterip sâliki kendine çekmesi.

Cezbedâr: Cezbeli.

Cibâl: Dağlar.

Cibrîl-i Emîn: Dört büyük melekten vahiy getirmekle görevli olan Cebrail.

Cidâl: Savaş, kavga, mücadele.

Cife: Leş

Cigergâh: Ciğerin bulunduğu yer.

Cihet: Yön.

Cilvegâh: Tecellî mahalli, kalb.

Cinân: Cennetler.

Cinn: Ateşten yaratılan bedensiz varlıklar. Latif varlıklar oldukları için gözle görülemezler; gaybî bazı bilgiler getirebilirler. Bkz. Hicr/27.

Cur’a: Kadehin bir yudumu.

Cûş eylemek: Coşmak, kaynayıp taşmak.

Cûşa gelmek: Coşmak, kaynayıp taşmak.

Cûşiş: Coşma, kaynama.

Cüdâ: Ayrı, ayrı düşmüş, ayrılmış, uzaklaşmış.

Cühelâ: Cahiller.

Cünd-i Hakk: Hakk’ın askeri. Asâkir-i Hak veya asâkir-i Rahmanî şeklinde de geçer.

Cünd-i sivâ: Dünyevî, nefsanî arzular.

Cür’a: İçki.

Cürm: Suç, günah.

Cüz’: Parça.

Cüz’iyât: Kıymetsiz, değersiz şeyler.

Ç

Çağırmak: Bağırmak, ünlemek.

Çağlayu: Çağlayarak.

Çâh: Kuyu, çukur.

Çâk etmek: Yırtmak, paralamak

Çâpük: Don ağı

Çâr eylemek: Dört parça etmek, parçalamak.

Çarh urmak: Dönmek, semâ etmek.

Çarh-ı felek: Gökyüzü, dolaba benzeyen gök; talih, baht.

Çâr-unsur: Dört unsur; toprak, ateş, hava, su.

Çerâğ: Gönülde meydana gelen tecellîler vasıtasıyla elde edilen irfân.

Çerâğ: Mum, kandil, meşale.

Çeri: Asker.

Çeşm-i Hak-binân: Hakkı gören gözler.

Çevgân: Ciritte kullanılan değnek, ucu kavisli sopa. İlâhî takdir, celâl tecellîsi.

Çığırından çıkmak: Kontrolü kaybetmek.

Çillegâh: Dervişlerin tenha ve ıssız bir yere çekilip kırk gün kırk gece çetin bir perhiz ve nefs mücâhededi yaptıkları yer.

Çirk: Kir, pas.

Çün: Çünkü, madem ki, ne zaman ki.

Çün ü çerâ: Neden ve niçin.

D

Dâd: Adalet.

Dâd-ı Hak: Allah vergisi, Hakk’ın ihsanı.

Dahhâl: Müdahele eden.

Dahi: Bundan başka, aynı zamanda, hem de.

Dâhil: İçinde, giren.

Dahl: Girme, karışma, eli olma. Etki. Takılma.

Dahve-i kübrâ: İlk kuşluk vakti, kaba kuşluk.

Dak eylemek: Özür, kusur

Dâll: Delâlet eden, gösteren, işaret eden; delil, burhan.

Dâm: Tuzak, ağ, hile.

Dâmen: Etek.

Dâmen-i pîrân: Pirler eteği.

Dânâ: Bilgin.

Dâr: Dâr ağacı. Fenâ makamı. Sâlikin cânını feda ettiğine dair söz verdiği meydan. Buna dâr-ı Mansûr denir.

Dâr: Ev, yer, mekân, yurt.

Dâr: Yokluk, benlikten geçme makamı. Teslimiyet hali. Aşkın zirvesi olan sevgilide benliği yitirme hali.

Dâra gelmek: Dâr ağacına gelmek. İdam edilmek. Mecazen, İlahî sırrı “Hallâc-ı Mansûr gibi” ifşa etmek. Şer’î olarak bu sırrın ifşası haramdır.

Darbî tevhîd (darb-ı tevhîd): Kelime-i tevhîdi sağdan sola salınarak kalb üzerine hızlı ve tempolu bir şekilde vurmak. Sesli ve hızlı uygulanan ikili zikir.

Darb-ı zikr: Sesli ve hızlı uygulanan ikili zikir.

Dâr-ı fenâ: Yokluk evi, gelip geçici yer olan dünya.

Dâr-ı izzet: İzzet evi; ahadiyet makamı.

Dâr-ı mihnet: Mihnet evi. Mecazen dünya.

Dâr-ı naîm: Cennet.

Darr: Sıkıntı, belâ.

Darü’l-belâ: Dünya?

Dârü’s-selâm: Cennet

Davâ: Dava, iddia. Tasavvufi metinlerde “asılsız söz” anlamından çok, hakikati bilinmeden savunulan şer’î sözler.

Değircek: İşlenmiş, kalın ve yumuşak yün.

Değme: Her, her bir, herhangi bir, gelişigüzel, rastgele.

Delâlet: Delil olmak, kılavuzluk. doğru yolu göstermek.

Delîl: Kılavuz, rehber; belge, tanık; mürşit.

Dellâl: Alış veriş yaparken aracı olan kişi. Tasavvufta irfanıyla tâliblere yol gösteren kişi.

Dem: Ân; şarap; nefes; hava; kıvâm.

Dem-â-dem: Sürekli.

Dem-beste: Susmuş, sesi kesilmiş.

Den: Söyleyin, deyin.

Depreşmek: Oynamak, kımıldamak.

Der-be-der: Kapı kapı gezip dolaşan, âvâre.

Derc etmek: Sokmak, toplamak, bir araya getirmek.

Derd: Mecazen aşk.

Derd-i firâk: Ayrılık derdi.

Derd-mend: Dert sahibi, tasalı, kaygılı; âşık.

Derd-nâk: Dertli.

Dergâh: Tekke. Zikir ve ibadet edilen yer. Kapı yeri, kapı eşiği. Tarikatlerin kurumlaştığı devirlerde irşad amacıyla kullanılan teferruatlı geniş mekan. Dergâhlar, semâhâne, halvet veya çile odası, aşhâne, dervîş hücreleri ve diğer bölümlerden teşekkül ederler. Hakikî sûfî âlemi dergâh kabul eder.

Dergâh-ı İlâhî: Tanrı katı.

Der-hâtır etmek: Hatıra getirmek, hatırlamak.

Dermân: Çare, ilaç, güç; mecazen aşk, Allah derdi.

Dermek: Toplamak, dermek.

Derûn: Gönül. İç taraf. Yürek.

Derûn-ı sîne: Sinenin içi. Gönül.

Dervîş: Yoksul, mütevazî kişi, tarikate girmiş kimse. Sülûka ahdeden ve Allah’a ulaşmak isteyen kişi.

Deryâ-yı aşk: Aşk denizi.

Dest: El.

Destân olmak: Adı yayılmak.

Destgîr: Arka çıkmak, yardım etmek, el uzatmak.

Dest-i kudret: Kudret eli, Allah’ın kudreti.

Destûr: İzin, ruhsat.

Dev: Nefs-i emmârenin çeşitli hayvanî özellikleri.

Devâsız derd: Aşk.

Devlet: Saadet, mutluluk.

Devr etmek: Dönmek.

Devr: Dönme; nakil, aktarma; zaman, çağ.

Devrân: Dünya, felek, zaman, talih. Dönme, dolaşma. Dönerek zikretmek. Halvetîlere mahsus kuûdî ve dairevî olarak yapılan zikir.

Devre-i arşiyye: Rûhların madenlerden bitkilere, oradan da hayvanlara intikâl edip insana ulaşması ve neticede kâmil insan olup Hakk’a dönmesidir. Ferşlik (nüzûl) devrinin zıddı olan bu devir için kavs-i urûc da denilir. Esasen arşlık devri, insanın nefsini emmâreden safiyyeye yükseltmesini ifade eder.

Devr-hân: Kur’ân’ı sürekli okuyan kişi.

Devriyye: İnsan ve kâinâtın Tanrı’dan çıkıp Tanrı’ya dönme felsefesine göre bu devir safhalarını anlatan tasavvuf şiiri.

Devvâr: Devreden, çok dönen.

Deyü: Diyerek, deyip.

Deyyân: Hakkıyla mükafatlandıran ve cezalandıran, hâkim, Allah. (Bir kudsî hadiste yaratıcı kendisini melik ve deyyân olarak anar. Burada deyyân, insanın başlangıçtan sonuna kadar mâcerâsını tamamlayıp hesâba çeken anlamındadır.) .

Deyyâr: Bir kimse; manastır sahibi.

Dıraht-ı müntehâ: Sınır ağacı, Sidre-i müntehâ. Cem makamı.

Dırahşân: Parlak

Dırîg: Esirgeme.

Dırîgâ: Hayfa, ne kadar yazık.

Dırâz: Uzun

Dîdâr: Yüz, Hakk’ın cemâli; ilâhî güzellik.

Dîde: Göz

Dibâce: Başlangıç, önsöz, mukaddime.

Dil: Kalb, gönül.

Dilâ: Ey dil, ey gönül.

Dilârâ: Gönül süsleyen sevgili.

Dilber: Gönlü alıp götüren, sevgili. İnsân-ı kâmil.

Dildâr-ı Hak: Hakk’ın sevgilisi, Hak sevgisini kazanan kâmil.

Dildâş: Gönül arkadaşı, gönül ehli.

Dil-firîb: Gönül aldatan, cezbeli, alımlı.

Dil-i merdân: Mert, yiğit insanların gönlü; yiğit, mert gönül.

Dilistân: Gönül ülkesi, Cenâb-ı Hakk’ın tecellî mahalli.

Dil-pesend: Gönle hoş gelen, gönlün beğendiği.

Dil-rişin: Dertli, gönlü yaralı.

Dirgürmek: Diriltmek, diri etmek, diri kılmak.

Diriğ: Esirgeme. Eyvâh, ah, aman, yazık.

Dirîgâ: Hayfa, ne kadar yazık.

Dîv: Şeytân, Nefsin şeytânî sıfatları.

Dîvâne: Deli.

Dizgin: Atın gemi ile sahibinin eli arasındaki atı yönlendirmeye yarayan ip (yular).

Doğrulup gelmek: İnsanın üzerine gelmek.

Dolu: Bade, kadeh, ilâhî bilgilerle donanmış kalb.

Dolu: Şarâb. İlâhî aşk ve bilgi.

Don:Elbise.

Dost: Kâmil ve olgun insan.

Döğmek: Öğütmek, un haline getirmek.

Dölenmek: Mutmain olmak, temayül göstermek. Sükûnet, karar kılmak, çoğalmak.

Dört kapı: Şeriat, tarikat, ma’rifet, hakikat.

Dört kitâb: Dört kitap, esmâ, ef’âl, sıfat zat tevhîdine işaret eden bir mecâz.

Döymek: Tahammül, etmek, dayanmak.

Dûde-i âh: Âhın dumanı. Duman gibi yükselen âh.

Dûr: Uzak.

Durmak: Kalkmak.

Duş olmak: Tesadüf etmek, meyletmek, nail olmak, isabet etmek, bir şeye yönelmek.

Duşlanmak: Nâil olmak, karşılaşmak.

Dûzah: Cehennem.

Dü-âlem: İki âlem. Madde ve manâ.

Dü-cihân: İki cihân; dünya ve âhiret.

Düldül: Hz. Ali’ye, Hz. Peygamber tarafından verilen atın ismi.

Dür: İnci, hakikat bilgisi.

Dür-dâne: İnci tanesi.

Dürlü: Türlü, çeşit.

Dürr-i maânî: Mânâlar, hakikatler incisi; kıymetli bilgi için kullanılır.

Dürr-i meknûn: Gizli inci; Nûr-ı Muhammedî.

Dürr-i vahdet: Vahdet incisi, Nûr-ı Muhammed.

Dürr-i yektâ: Tek inci, benzeri olmayan inci.

Dürr-i yetîm: Tek, iri, baha biçilmez inci. Eşsiz inci. Hazret-i Nûr-ı Muhammed.

Dürümek: Türemek, peydâ olmak, zuhûra gelmek.

Dürüşmek: Çalışmak, ikdam etmek, sebat etmek, say etmek. Karşı karşıya gelmek, muhasamaya girişmek, çarpışmak, mücadele etmek.

Dü-serâ: İki saray, dünya ve âhiret.

Düstûr: Ölçü, kâide.

Düş: Rüyâ, vakıa, seyr, seyrân.

Düşmek: Uğramak.

Düşvâr: Güç, zor.

E

Ebed: Sonsuzluk, dâimîlik. Allah’ın isimlerinden.

Ebced: Alfabedeki harflerin kolaylıkla hatırda tutulmasını sağlamak için eski dönemlerde geliştirilmiş bir formül olan ve gerçekte bir anlamı bulunmayan sekiz kelimeden ilkini oluşturan kelimedir. Ebced hesabında esas olan; alfabenin her harfine bir rakam değeri vermek ve bir kelimeyi teşkil eden harflerin toplam rakam değerini, anlatılmak istenen bir hadisenin tarihine denk düşürmektir.

Ebhâr: Denizler.

Ebrâr: İyiler; zühd ve takva ile aşk yolunu birlikte götüren orta halli sûfiler.

Ebu’l- ervâh: Rûhların babası. Nûr-ı Muhammed.

Ebvâb: Kapılar, konular, bölümler.

Ecdâd: Cedler, dedeler, büyük babalar, atalar.

Ecel oku: Ölüm.

Ecel: Ölüm, Ömrün sonu, âhirete göçüş.

Ecr-i cezil: Büyük müfakat, bol sevap.

Edhem: İbrâhîm Edhem: İlk sûfilerden ve sahabeye ulaşanlardandır. Belh şehzâdesi iken malını yağmaya vermiştir.

Ednâ: En aşağı, en alçak, en bayağı.

Edüben: Ederek.

Ef’âl: Fiiller, hareketler, işler, ameller.

Efgân: Bağırıp çağırma, istimdâd, feryâd.

Efkâr: (kafla) daha veya pek fakir, fakirlerin en fakiri.

Efkâr: Fikirler, düşünceler.

Eflâk: Felekler.

Eğerçi: Gerçi, her ne kadar.

Eğin: Sırt, arka.

Eğlemek: Oyalamak, tesellî etmek, mâsivâya takılmak.

Ehil(ehl): Yabancı olmayan, âşinâ, mâhir, usta, becerikli; metinde, kâmil insan.

Ehl: Sahip; bir işi iyi bilen ve yapan; karı kocadan her biri.

Ehl-i derd: Âşıklar.

Ehl-i didâr: Cemâlullah’ı gören. Hakk’ın birliğini gören.

Ehl-i hâl: Hâl ehli, cezbeli ve âşık meşrep dervîş.

Ehl-i ikrâr: Dervîşler.

Ehl-i işret: Sûfîler, Allah âşıkı dervîşler.

Ehl-i kâl: Sözde kalanlar. Kabukta kalan müslümanlar. Zâhitler.

Ehl-i râz: Sır sahipleri.

Ehl-i şevk: Âşıklar.

Ehl-i tahkîk: Eşyanın hakikatine vakıf kişiler.

Ehl-i tevhîd: Cenâb-ı Hakk’ı birleyen. İlâhî gerçekleri hakkıyla bilen.

Ehl-i vahdet: Tevhidin hakikatinden haberdar olan.

Ehl-i vecd: Âşıklar.

Ehl-i zerk: Dindar görünen kaba sofular.

Ehlullah: Allah adamı, veli, evliyâ; tasavvuf ehli.

Ekl: Yemek yeme.

Ekrem: Çok cömert, çok şerefli.

Eksik: Noksan, günah.

Ekvân: Kevnler, yaratılmış olan eşya. Kainât.

El alma: İntisap etmek, bağlanmak.

Elden gitmek: Yitirmek.

Elest: “Elestü” Arapça’da “değil miyim?” demektir. Kur’ân’da 7. surenin 172-173. âyetlerinde, Allah’ın “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” sorusunda geçer. Ruhlar bu soruya “Evet Rabbimizsin” diye cevab verdikleri için birbirlerinerine tanık tutmuşlar ve şehadet etmişlerdir. Kıyamet gününde her ruh burada verdiği sözü yerine getirmek, Rabbini tanımak zorundadır. Sûfîler Bezm-i elest’de verilen cevabların bazılarının olumlu “Kâlû belâ”; bazılarının olumsuz “lâ” şeklinde olduğuna inanırlar. Bu cevaba göre kıyamette üç sıra insan görülecektir. Rablerinin sorusunu tasdik edip gözleri ve dilleriyle kabul edenler; soruyu sadece kulaklarıyla duyup kararsızlık gösterenler. Sadece lâ deyip Rablerinin birliğini kabul etmeyenler. Buna ahd-i sâbık da derler. Onlara göre bu sır, bu dünyada iken bilinip yaşanacaktır.

El-fakru fahri: Fakirliğimle övünürüm. (Hadis).

Elfâz-ı ma’nâ: Mânâlı sözler.

El-gıyâs: Meded, aman.

Elhamdülillâh: Allah’a hamd olsun.

Elhân: Nağme, ezgi, şarkı.

El-hükmülillah: Hüküm Allah’ındır.

Elvân etmek. Renklendirmek.

Elvân: Renkler, görünüşler.

Emân: Emniyet, korkusuzluk. Yardım, imkân.

Emânet: İlahî sır. Âdem’e verilen yaratılış sırrı.

Emir sımak: Karşı gelmek, emirlere uymamak.

Emmâre: Nefs-i emmâre. Kötülüğü emr eden nefs.

Emrâz: Marazlar, hastalıklar; nefsanî düşkünlükler.

Emsâl: Örnekler; eş, benzer.

Emtâr: Yağmurlar.

Enâcir: İncir.

Enâniyyet binâsı: Benlik binası.

Encümen: Topluluk, meclis.

Endâm: Beden, vücûd, vücûdun görünüşü, boy.

Endişe: Düşünce, fikir.

Ene’l-Hak: “Hak benim” anlamında Hallâc-ı Mansûr’un söylemiş olduğu şathiye tarzında bir söz.

Enfâs: Nebi ve veli uluların irşâd edici duaları.

Enfüs: Yaşayanlar, hayat sahipleri, canlılar. İçe ait.

Enhâr: Nehirler.

Ente: Sen.

Envâr: Nurlar.

Er: Mürşid, sâlik, Hak âşığı.

Erba‘in: Kırk günlük halvet.

Erbâb-ı dil: Gönül ehli.

Erenler: Veliler, Tanrı dostları, mürşitler.

Erhâm: Çok merhametli, Allah.

Erimek: Erimek, yok olmak, kaybolmak.

Ericek: Erince, ulaşınca.

Erkân: Rükunlar, esaslar; bir tarikatin uyguladığı esaslar.

Erte: Sabah.

Ervâh: Ruhlar.

Erzânî: Ucuzluk, lâyık olmak, muvafakat.

Esbâk: Öncekinden daha önceki. Daha eski.

Eser: İz, yapı, nişan.

Esfel: En sefil, en aşağı, çok bayağı.

Esîr-i aşk: Âşık.

Esmâ sürmek: Esmâ ile yükselen erkanlarda sâlik hangi isimde ise, Hakkı o isimle zikretmek.

Esmâ: İsimler; Allah’ın isimleri.

Esmâr: Meyveler.

Esmâ-yı seb’a: Yedi esmâ. Sûfîlerin vird edindikleri, Allah’ın güzel isimlerinden yedi tanesi (İllallah, Allah, Hû, Hak, Hayy, Kayyûm, Kahhâr).

Esrâr: Sırlar, gizli ma’nâlar, hikmetler.

Esrâr-ı vahdet: Birlik sırrı.

Esrük: Meczup, deli, sarhoş.

Eşedd: Daha veya pek çok şiddetli.

Eşgâl: İşler, güçler; çok meşgul olan.

Eşheb: Kır at.

Eşyâ: Şeyler, nesneler, cisim şeklinde görünen gölge varlık.

Eşyânın babası: Zât-ı uluhiyyet.

Etbâk: Haller, katlar, mertebeler, dereceler.

Etfâl-i manâ: Manâ çocuğu. Sâlikte kamil insanın nefesiyle meydana gelen irfân.

Etkıyâ: Allah korkusuyla günah işlemekten sakınanlar, takvâ sahipleri, muttakîler.

Etmek: Ekmek.

Etvâr: Tavırlar, tarzlar, hâl ve hareketler, işler.

Evc: Yüce, yüksek, bir şeyin en yüksek noktası.

Evlâ: Üstün, daha uygun.

Evlâd-ı Resûl: Ehl-i beyt.

Evliyâ: Tanrı dostları, erenler. Ledün sahibi kişiler.

Evrâd: Virdler, günlük tertipli olarak okunan duâlar.

Evren: Yılan.

Evsâf: Vasıflar, sıfatlar.

Evtân: Vatanlar, memleketler.

Evvel: Allah’ın sıfatı. Öncesi olmayan.

Evzâr: Ağırlıklar, yükler.

Eyitmek, ayıtmak: Söylemek.

Eyyâm-ı rıhlet: Ölüm vakti.

Eyyûb (Peygamber): Kur’ân’da adı geçen peygamberlerdendir. Sabır sembolüdür. İsrailoğullarındandır.

Eyvân: Büyük sofa, divânhâne.

Ezân etmek: Haber vermek.

Ezel: Öncesi olmayan sonsuzluk. Allah’ın isimlerindendir.

Ezelî: Öncesiz.

Ezhâr: Çiçekler.

Ezkâr: Zikirler.

F

Fahr: Övme, Övünme.

Fahr-i âlem: Hz. Peygamber.

Fâil: Bir fiili, işi yapan; Allah.

Fâ’il-i mutlak: Allah

Fak: Kapan, tuzak.

Fakî: Fakîh, Şerîat (fıkıh) âlimi.

Fakr: Nefsin kendi nefsi olmayıp Hakk’a ait olduğu bilincine varmak. Metinde, nefis yokluğu, nefsin Hakk’a aitliği anlamındadır.

Fâl: Uğur; talih deneme; bir takım yollarla insan talihine dair bir şeyler söyleme.

Fânî: Ölümlü, geçici, yok olucu. Tasavvufta fenâfi’llaha eren, Hak ile bâki olan kişi için de kullanılır.

Fâriğ: Alâkasını kesmiş, vaz geçmiş.

Fark: Başkalık, ayırma. tasavvufta çoklukta birliği, birlikte çokluğu farketmek.

Fâsık: Allah’ın emrinden çıkan. Kötülük yapan. Fıska düşen.

Fâsid, fâside: Fenâ, kötü, yanlış, bozuk, bozulmuş.

Fasl: Ara.

Fâş eylemek: Meydana çıkarmak, anlaşılır kılmak.

Fâş olmak: Meydana çıkmak, anlaşılır kılmak.

Fazl: Fazilet, erdem, iyilik, lütuf.

Fedâ: Bağışlama, fedâ, uğruna verme.

Fehm: Anlama, kavrama.

Felâh: Kurtuluş, selamet.

Fenâ: Yokluk, tasavvufta bir makam, dünya, yokluk mülkü.

Fenâ-ender-fenâ: Yoklukta yokluk. Fenâ fi’l-fenâ.

Fend: Hile.

Fendeli: Hileli, kalleş.

Ferâhnâk: Bol, geniş, iç açıcı. Şenlendiren.

Ferâiz: Farzlar, Allah’ın emirleri.

Ferâmûş: Unutma, hatırdan çıkarma.

Ferd: Tek, bir, yekta; Allah.

Ferdâ: Yarın, âhiret ve mahşer için de kullanılır.

Ferhâd: Doğu Edebiyatında bir aşk kahramanının adı. Sevgilisi “Şîrîn”e ulaşabilmek için dağlar delip yol açmış bir fedakârlık örneği. Mühendisliği ve nakkâşlığı da vardır.

Fermân: Buyruk. Padişah tarafından verilen yazılı emir.

Ferş: Yer, yeryüzü, döşeme, yaymak.

Fesâd: Bozuk, fenâlık, karışıklık.

Feth: Açma, açılma; zaptetme, kuşatma.

Fettân: Fitne ve fesada teşvik eden, fenalık yapan, ayartan; cazibeli, gönül alıcı.

Fetvâ: Müftü veya şeyhülislâm gibi dinî otorite tarafından verilen karar.

Fevk-i ulâ: En yüce, yüksek. Pek yüksek.

Fevvâre: İçinden su fışkıran şey, fıskıyye.

Feyz: Bolluk, verimlilik; ilim, irfan; ilâhî tecellî.

Feyz-i Rahmân: Allah’ın feyzi, Rahmanın nefesi

Feyz-yâb: Feyiz bulan, feyiz bulma.

Fezâ: Ucu bucağı olmayan boşluk; gökyüzü.

Fi’âl: İşler, ameller.

Fidâ: Fedâ etmek.

Figân: Ağlayıp, sızlama.

Fi’l: İş, amel, eylem.

Fi’l-cümle: Nihâyette, sonunda.

Firâk: Ayrılık, ayrılma.

Firdevs: Cennet, cennetin altıncı katı. Bostân.

Firkat: Ayrılık, dostlardan ayrı kalmak.

Fuad: Gönül, temâşâ mahalli, kalbin bir mertebesi.

Furkân: İyi ile kötü, hak ile bâtıl, helâl ile haramın farkını gösteren. Kur’ân’ın sıfatı.

G

Gâfil: Gaflette bulunan. Allah’ın varlık ve birliğinden habersiz olan.

Gâh, gâhî: Bazan, ara sıra.

Gâib: Görünmeyen, göz önünde bulunmayan, gizli ve bilinmeyen âlem.

Galtân: Yuvarlak.

Ganî: Hiç bir şeye ihtiyacı olmayan, tam manasıyla zengin, müstagni. Allah.

Garâib: Görülmedik, alışılmadık; şaşılacak şey.

Gâret: Düşman toprağına yağma için yapılan saldırış, akın.

Gark: Batmak. Sâlikin vahdet deryâsında yokluğu.

Gark-ı vücûd: Hakk’ın birliğinde yok olan. Fenâ fi’llah olan.

Garrâ: Gösterişli, şatafatlı.

Gavgâ: Kavga, döğüşme, gürültü; savaş.

Gavs-ı a’zam: Büyük dalgıç, Mürşid-i kâmil.

Gavvâs: Çok gayretli, çalışkan, suya dalan, dalgıç, inci arayan dalgıç.

Gayr: Başkası, rakib; Allah’ın dışında vehmedilen şey.

Gayrullah: Masivâ, Tanrı’nın zatının dışında görülen, var zannedilenler, vehimler.

Gedâ: Yoksul, dilenci, kul, âşık.

Gen: Geniş.

Genc: Define, hazine. Ruh. Tevhid sırrı. İnsânî hakîkat.

Genc-hâne: Hazinenin bulunduğu yer.

Genc-i aşk: Aşk hazinesi.

Genc-i ma’rifet: Marifet hazinesi, Allah bilgisi.

Genc-i maânî: Mânâlar hazinesi.

Genc-i nihân: Gizli hazine, kenz-i mahfî.

Genc-i pinhân: Gizli hazine, kenz-i mahfî.

Gencîne-i esrâr: Sırlar hazinesi.

Genez: Kolay, uygun, kolayca.

Genli gensiz: İster istemez. Mecburen.

Ger: Eger

Gerçek er: Kâmil insan.

Gerdân: Boyun. Dönen, dönücü.

Gerdiş: Dönüş, dönme, dolaşma.

Germiyyet: Harâret, sıcaklık.

Gevher: Mücevher, inci, esâs, öz.

Gevher-nigin: ?

Gezmek: Oyalanmak.

Gıll u gış: Kin ve hile.

Gılmân: Cennettekilere hizmet eden güzel ve genç delikanlılar. Genç uşaklar.

Gıyâs: Yardım.

Giriftâr: Tutulmuş, yakalanmış esir.

Giryân: Gözyaşı döken, ağlayan, âşık.

Gonca-i ra’nâ-ter: İki renkli yeni açılmakta olan gül.

Gonce-i gül: Gül goncası.

Gökçek: Güzel.

Gönül gözü: Fuat, kalb gözü, basiret, firâset, iç göz.

Gönül: Gönül, yürek, kalb, fuad.

Göymek: Yanmak.

Göynümek: Yanmak

Gözgü: Ayna

Gubâr: Toz.

Gufrân: Cenâb-ı Hakk’ın rahmet sıfatı.

Gulâm: Köle, kul.

Gulâm-ı âsiyâb: Karın tokluğuna çalışan değirmen işçisi.

Gûn-â-gûn: Renk renk, türlü türlü, çeşit çeşit.

Gussa: Tasa, keder, üzüntü. Sıkıntı. Kaygu

Gûş: Kulak.

Gûş-ı cân: Cân kulağı.

Güç gelmek: Zor gelmek.

Güç: Zor, kuvvet; istek.

Güftâr: Söz, konuşma.

Güftâr-ı aşk: Aşk ile ilgili sözler ve şiirler.

Güher: Mücevher, kıymetli taş, inci, gevher.

Gül: Tecellî. Gönülde sevgi, aşk ve ilâhî bilgilerin tulu‘ etmesi.

Gülâb: Gül suyu.

Gülbeng çekmek: Dua (vird) okumak.

Gülbün: Gül fidanı, gül biten yer.

Gülistân: Gül bahçesi. Cemâl tecellîleri.

Gülşen: Gül bahçesi.

Gülzâr: Gül bahçesi.

Gümân: Şüphe, zan.

Günc-i gam: Gam köşesi,

Gürûh: Topluluk.

Gürûh-ı evliyâ: Veliler bölüğü, veliler tabakası.

Gütmek: Takip etmek.

Güzâf: Boş, asılsız söz.

Güzer etmek: Geçmek.

Güzîde: Seçilmiş, beğenilmiş kişi, şey.

H

Hâb: Uyku.

Haberdâr: Haberli, uyanık, bilgisi olan.

Haberli: Manâdan, ledün ilminden haberli olan.

Hâb-ı gaflet: Gaflet uykusu.

Habib: Sevgili, seven ve sevilen kişi, dost, Allah’ın isimlerinden, Hz. Muhammed

Habibullah: Allah’ın sevgilisi Hz. Muhammed.

Habs: Zapd etme, tutma, hapis, alıkoyma.

Hacâlet: Utanma, utangaçlıkla şaşırma.

Hâcât: İhtiyac, lüzûm, muhtaclık.

Hâce: Hoca.

Hacet: Dilek. ihtiyâç.

Haç: Put, Haç, İstavroz.

Hadd: Sınır, ceza.

Hicâb: Utanma, sıkılma. Perde.

Hâdî: Hidâyete eriştiren. Allah’ın isimlerinden.

Hâdim: Hizmetçi.

Hâdimü’l-evtâd: Büyüklerin hizmetçisi. İrşâd ile görevli kâmil insanların hizmetinde bulunanlar.

Hadîs: Hz. Peygamber’in imaları, sözü ve hareketi, Hz. Peygamberin sünneti.

Hafâ: Yokluk, görünmezlik, gizlilik.

Hâil: Korku ve dehşet veren.

Hâk etmek: Toprak olmak, yok olmak.

Hâk ile yeksân: Yerle bir. Yok.

Hâk: Toprak.

Hakâyık: Hakikatler.

Hak-bîn: Hakkı, hakikati gören.

Hâke yeksân eylemek: Öldürmek, toprağa karıştırmak, değersiz kılmak.

Hâk-i pây: Ayak toprağı. Huzur.

Hâk-i siyâh: Kara toprak.

Hakîkat sılâsı: Âlem-i ervâh.

Hakîr: Hor, aciz.

Hakk: Doğruluk, doğru, gerçek.

Hakke’l-yakîn: Tasavvufta varılacak olan son mertebe, oluş yoluyla inanmak, bilerek, bularak, olarak idrâk etmek, Cenâb-ı Hakk’ın ahadiyet makamında kendi hakikatini seyretmesi.

Hâl: Salikin velayet mertebesine kadar sürekli değişim gösteren kalbî durumların tamamı.

Halâs: Kurtulma, kurtuluş.

Hâlât: Haller.

Halâyık: Yaratıklar, yaratılmışlar. İnsanlar.

Hâldaş: Hâlden anlayan, arkadaş.

Hâlen: Hâl ile.

Hâlet: Hâl, suret, keyfiyet, nitelik, durum.

Hâlik: Yaratan, Allah.

Halîl: Sâdık, samimi, dost. Hz. İbrahim’in sıfatıdır.

Hâlis: Saf, duru, katıksız, temiz, hilesiz.

Halk: Yaratılmışlar.

Hall: Erime, çözme, çözülme.

Halvet küncü: Tenha, yalnız kalınan yer, halvet köşesi.

Halvet: Tenhada Hakk’a yönelip, her şeyden el etek çekerek zikr etmek. Yalnızlık. Ferdaniyyet makamı. Her an Allah ile birlikte olma idrak ve hâline ulaşmak.

Halvetî: Halvet ehli; Halvetî erkanına mensup.

Hamd-i livâ: Livâü’l-hamd’dan bozulan bir terkip. Hz. Peygamber ümmetinin mahşerde altında toplanacakları sancak. Ahmediyyet, ilahî övünce mazhar olunacak makam.

Hamdülillah: Allah’a şükür.

Hâme: Kalem.

Hamîd: Övülen.

Hâmil: Taşıyan.

Haml: Taşıma, yük, yükleme.

Hamr: İçki.

Han: Hakan.

Hân: Yemek sofrası, yemek, ta’am, ahçı dükkânı.

Handân: Gülen, sevinçli.

Hâne-i kalb: Kalb evi, Tanrı’nın tecellî mahalli.

Hannân: Çok acıyıcı. Allah’ın isimlerinden.

Hannâs: Şeytan.

Hânümân: Ev, bark, ocak.

Hâr: Diken.

Hâr: Hakir, aşağı, hor, zelil, bayağı.

Harâb: Yıkık, virân.

Harâbât: Meyhane; tekke; mürşidin gönlü; âşığın vücudu.

Harâmî: Yol kesen, hırsız, haram yiyen.

Hurûf: Harfler

Hâs u âm: Herkes, ileri gelenler ve halk.

Hâs: Seçkin.

Hasenât: İyilikler, iyi hâller, hayırlı işler.

Hâsıl: Husûle gelen. Olan, meydana gelen, mahsul.

Hasm: Muhalif, karşıt görüşlü , düşman.

Hâss-ı havâs: Hasların hası, gerçeğe ulaşanlar. Seçkinlerin seçkini.

Haşr: Toplanma, kalabalık hale gelme. Ölülerin dirilip bir yerde toplanması. Mahşer.

Haşyet: Korku, korkma.

Hatâ: Kusur, günâh.

Hatar: Zulüm, eziyet. Gerçek inançtan cayma, tehlike, uçurum, emniyetsizlik, korku. Tanrı varlığına inanmama. Gönüle gelen melekî ve şeytanî düşünceler.

Hatem: Son.

Hâtır: Gönül.

Havass: Seçkinler, nitelikli kişiler; tasavvuf ehli.

Havâtır: Hatıra gelenler, fikirler.

Havf u recâ: Korku ve ümit, korkma ve dileme.

Hayâ: Hicâb, utanma.

Hayât-ı câvidân: Ebedî hayat, ölümsüzlük.

Hay-hûy: Kuru gürültü.

Haylamak: Önem vermek.

Hayme: Çadır.

Hayrân: Hayrete düşmüş, şaşırmış; dervîşin seyr ü sülûkunda sonunu bilmemesinden doğan şaşkınlık ve hüzün hâli.

Hayret: Mânâ yolcusunun kalbinde tecellî eden bir hâl yüzünden şaşırması, ne yapacağını bilemez duruma gelmesi.

Hayrü’l-beşer: İnsanların hayırlısı: Hz. Muhammed.

Hayvân: Diri, canlı.

Hayvân-ı nâtık: Konuşan canlı. İnsân.

Hayvannâme: Hayvanlarla ilgili yazılan manzûmeler.

Hayy: Ebedî diri, ölmek ihtimâlinden uzak. Allah. Hayatı zerreden küreye tedricen yayılan ve herşeyde hareket şeklinde tezahür eden varlık. Allah’ın isimlerinden.

Hazer: Çekinme, zarar verebilecek şeyden kaçınma. Korunma.

Hazret-i Monlâ: Mevlânâ Celaleddin-i Rûmî. Mesnevî ve Divân-ı Kebîr’in şairi büyük Türk İslam Mutasavvıfı Mevlânâ, Mevlevîğin pîr, kurucusudur. Belh’te doğmuş, küçük yaşlarında ailesiyle birlikte Anadolu’ya gelmiştir. Şems-i Tebrîzî tarafından yetiştirilen Celaleddin-i Rumî, 17 Aralık 1273’de Konya’da göçtü. Türbesi Konya’dadır.

Helâk olmak: Yok olmak.

Hemân: Şimdi, dâimâ.

Hem-dem: Canciğer arkadaş.

Hemişe: Daimâ, boyuna, hep.

Hemrâh: Yoldaş, aynı yolda, yol arkadaşı.

Hem-râz: Aynı sırları paylaşan.

Hergiz: Aslâ, katiyen.

Hergiz: Asla.

Herze: Boş lakırdı, saçma.

Hevâ: Heves, istek, arzu, nefse ait şeylere istek.

Heves: Gelip-geçici istek; nefsin hoşuna gitmek.

Heybet: Hürmetle beraber korku hisssini veren hal. Azamet, sakınıp korkulacak hal.

Heyûla: Bütün cisimlerin ilk maddesi olarak sayılan madde. Zihinde tasarlanan şey.

Hıdmet: Hizmet.

Hıfz eylemek: Korumak.

Hırka: Dervîşlerin giydiği, önü açık, yakasız geniş kollu elbise.

Hırka-pûş: Hırka giyen, sâfî, zâhid, dervîş.

Hırs: Aç gözlülük, tamahkârlık, arzu.

Hıssa: ?

Hışm: Öfke, hiddet, gazab, kızgınlık.

Hızır: Ebedî hayatın sembolü, Mûsâ şeriatine bağlı bir peygamber veya velî. Âb-ı Hayât içtiği için ölmezliğe erişmiştir. Hızır, İlyâs ile birlikte yardım isteyen kulların yardımına koşarlar. Hızır daha çok karada yardımcıdır.

Hicâb: Örtü, perde; utanma; sâlik ile mutlak hakikat arasına giren engel, âşıkı sevgilisinden ayıran perde.

Hicrân: Ayrılık.

Hidâyet: Hak yoluna yönelme.

Hikmet bâğı: İrfân sahiplerinin bulunduğu meclis veya makam. Tarikat.

Hikmet: Bir işteki sebep. Gizli yön.

Hilâf: Zıt düşünceli, karşı fikirli, aleyhtar.

Hilâfet: Halîfelik, peygamber vekili olarak İslamlığı koruma vazifesi.

Hil’at: Elbise

Hilkat: Yaratılma, yaradılış. Tabiat.

Hilm: İnsanın tabiatında olan yavaşlık, yumuşaklık.

Himmet: Kalbin bütün kuvveti ile Cenâb-ı Hakk’a yönelmesi, lütuf, yardım. Gayret ve niyyet. Çalışma, gayret etme, bir işe girişmek, manevî yardım, manen birine yardım etmek.

Himmet-i kudsî: İlâhî yardım.

Hissedâr: Hisse, pay sahibi; ortak.

Hitâb: Karşı tarafa söz söyleme, bir şeyi bildirme.

Hitâmü’l-mürselîn: Son peygamber Hz. Muhammed.

Hîzân: Sıçrayan, kalkan.

Hizb: Kısım, bölük. Taraftar.

Hizlân: Kimsesiz, sefil, yardımcısız.

Hod: Kendi.

Hôn:(Hûn) Kan. Öldürme.

Hor: Hakir, zavallı.

Hû: Huy, mizâç.

Hû: Hüve, O. Cenâb-ı Hakkın O anlamındaki zâtî ismi olup, gaybî hüviyetini delalet eder.

Hûb: Güzel.

Hûbân: Güzeller

Hubb: Sevgi, meyil.

Hudâ: Allah.

Hudâvend: Efendi, Allah.

Huld: Sürüp giden, sonu olmayan varlık. Metinde bitmeyiş, devamlılık anlamında kullanılmıştır.

Hulk: Huy, tabiat, mizaç.

Hulle donu: Cennet elbisesi. Belden aşağı ve belden yukarı iki kısımdan meydana gelen elbise.

Hulûl: Konma; girme.

Hulyâ: kuruntu, hayâl, vehim.

Humhâne: Meyhâne, tasavvufta kâmil insanın gönlü.

Hûn-âb: Kanlı su, göz yaşı.

Hûr: Ahver ve havra kelimelerinin cemidir. Ahu gözlüler, pek güzel cennet kızları.

Hûrî: Cennet kızı, sevgili.

Hurşîd: Güneş.

Hurûşa gelmek: Coşmak, taşmak.

Hûş: Akıl, fikir, zekâ.

Hûşyâr: Aklı başında, akıllı.

Hümâ: Devlet kuşu, yükseklerden uçan ve insanın başına konarak talihini değiştiren efsanevî kuş. Türkçe’de umay kuşu da denir.

Hüsn: Güzellik.

Hüsn-i bî-pâyân: Sonsuz, sınırsız güzellik.

Hüsn-i cemâl: Yüz güzelliği.

Hüve: O, Allah’ın zat ismidir.

Hüveydâ: Âşikâr, apaçık, belli.

Hüviyyet: Mahiyet, hakikat, asıl. Hüviyyet, çekirdeğin, ağacın bütün özelliklerini içinde bulundurması gibi, bütün isim ve sıfatları göz önüne alındığında, Hakk’ın zuhûru mümkün olmayan gaybından ibarettir. Tasavvufta Allah’a ulaşan vasilin kişinin gerçek mahiyeti.

Hüzün: Gam.

I

Ir: Nağme

Irak: Uzak, ırak.

Irılmak: Ayrılmak, uzaklaşmak. Oynamak.

Irlamak: Ezgi (beste) ile söylemek.

Irmak: Ayırmak, uzaklaştırmak.

Is: Sahip.

Iskât-ı kuyûd: Kayıttan düşme, silme.

Istılâh: Tabir, terim, kavram.

Itlak: Salıverme, boşaltma.

Iyân: Âşikâr, açık, belirgin.

Iyd: Bayram.

Iztırârî: Mecburî.

İ

İblîs: İnsanları Allah yolundan çıkartmakla görevli şeytân. Vesvese veren. Hannâs.

İbrâhîm Edhem: İlk sûfilerden ve sahabeye ulaşanlardandır. Belhte şehzâde iken malını yağmaya vermiştir.

İbrahim (Peygamber): Halilullah. İsmail Peygamber’in babası. Nemrud âteşe attığı halde yanmamış, ateş gülzara dönmüştür. İbrahim, aynı zamanda tevhîd dininin babası kabul edilir. Hz. Peygamber’in büyük atasıdır.

İbrâm: Zorlama, üstüne düşme, bunaltma.

İbret: Ders, insanı gafletten uyaran hadise, tuhaf, acayib.

İbtâl: Boş, hükümsüz, lağvetme.

İbtidâ: Başlama, evvel, başlangıç, ilk.

İcâd: Vücuda getirme, yeni bir şey bulup ortaya çıkarma.

İctinâb: Sakınma, çekinme.

İçre: İçinde.

İdrâk etmek: Hakk’ın tecellîlerini yaratılış gayesini bilerek algılamak.

İdrîs: Kur’ân-ı Kerim’de ismen zikredilen peygamberlerdendir. Hz. Şît’in oğlu. Terzilerin piri.

İfnâ: Yok etme.

İfnâ-yı vücûd eylemek: Allah’ta yok olmak.

İğrâk: Gark olmak, suya batmak.

İğvâ: Azdırma, ayartma, baştan çıkarma.

İhâtâ: Bir şeyin etrafını çevirme, kuşatma.

İhdâr eylemek: Kaldırmak, hissizleştirmek, uyuşturmak.

İhfâ: Gizleme, saklama.

İhlâs: Karşılıksız sevgi. Kalb sâfiyeti. İçten, samimi sevgi, yalnız Allah rızası için yapılan ibâdetler. Temiz kalb ile yapılan ibadetler.

İhrâk olmak: yanmak, yok olmak.

İhsân: Allah’a, O’nu görüyormuş gibi ibadet etmek. İyilik, lutuf, bağış, güzellik. İyilikle muamele etme. Kulun mürakebe içinde olmasıyla ilahî inayetin erişmesi.

İhtirâz: Sakınma, çekinme, korkma.

İhtiyâr: İstek, arzu, razı olmak, katlanmak; sâlikin, davranışlarını Hakk’ın iradesine bırakması.

İhtiyârî: Kendi isteğine bağlı.

İhvân: Kardeşler.

İhyâ: Diriltme, canlandırma, hayat verme; nefsin tecellî ile aydınlanması.

Îkân: Doğru, kesin, açık bilgi; sâlikin tatmin olmasını sağlayan bilgi.

İki deryâ: Madde ve manâ.

İkilik: Tevhidin zıddı. Kesret hâli. Hak tecellîsinin farkına varamama hali.

İklîm: Bölge, ülke, memleket.

İklîm-i âhar: Başka mekânlar. Değişik âlemler.

İklîm-i ma’nî: Mânâ ülkesi.

İkrâr: Kabul etmek.

İksâr: Çoğalma, çoğaltılma, artma; imkânı olduğu hâlde bir işi geçiştirip yapmama.

İktibâs: Alıntı.

İktizâ: Lâzım gelme, gerekme. İşe yarama, yararlılık.

İl(e)tmek: İletmek, göndermek.

İlâhî: Ey Allah’ım, ya Rabbi anlamında nidâ.

İle’l-ebed: Sonsuza kadar.

İletmek: Götürmek, ulaşmak.

İlhâd: Gerçek inançtan dönme, cayma. Allah’ın varlığına, birliğine inanmama.

İlhâm: İnsan gönlüne Cenâb-ı Hak tarafından verilmiş olan fikir ve duygular.

İlhâm-ı Rabbânî: Gönüle doğan ilâhî bilgiler.

İllâ: Mutlaka, eğer, aksi halde, ne olursa. Özellikle.

İlme’l-yakîn: İlmen biliş. Hakk’ın birliğini bilgi olarak bilmek, habere veya akla dayalı bilgi.

İlm-i bâtın: Gönül ilmi, tasavvuf.

İlm-i esrâr: Sırlar ilmi.

İlm-i gâyât: Gaye İlmi?

İlm-i hâl: Dinî kuralları öğreten ilim, dinî kuralların yazılı olduğu kitap.

İlm-i ledün: Gönüle doğrudan Allah tarafından verilen ilim.

İlm-i ta’bir: Rüyaları yorumlama ilmi.

İlm-i zâhir: Âlet ilimleri, pozitif ilimler.

İltmek: İletmek, göndermek.

İlyâs: Beni İsrail Peygamberlerinden olup Kur’ân’da ismi geçmektedir. İlyâs, zamanındaki hükümdârlarla çok mücadele etmiştir. Denizde dara düşen kişilere yardım ettiği söylenir.

İmdi: Şimdi, o halde.

İmlâ: Yazım ve gramer bilgisi.

İnâyet: Yardım, lütuf, meded.

İnd: Yan, taraf, yön, kat.

İndallah: Allah indinde.

İnfâk: Nafaka verip geçindirme.

İnfirâd: Ayrılıp tek kalma.

İnfisâl: Ayrılma.

İnildi: İnilti, inleme, çektiği İztıraptan ötürü derinden derinden sesler çıkarma.

İnkiyâd: Boyun eğme, kendini teslim etme.

İns: İnsan.

İntâk: Konuşturma.

intihâ: Son, nihayet.

İntikâl: Varma, ulaşma.

İntizâr: Bekleme, nazar etme. Bakma.

İnzâl : İndirme, indirileme.

İrâdet: Dileme, isteme.

İrci’: ?

İrfân: Allah bilgisi.

irgürmek: Eriştirmek, ulaşmak, ulaştırmak.

İricek: Erince, ulaşınca.

İrkinmek: Kirlenmek?

İrsâl: Gönderme, yollama, elçi gönderme.

İrşâd: Doğru yolu gösterme, uyarma.

İrte: Sabah, yarınki sabah, bir gün, bir gece sonra.

İrtihâl: Göçme, ölme.

İrzâ: Râzı, hoşnûd etme, gönlünü etme.

İsâ: Hz. Peygamber’den önce gelen şeriat sahibi bir peygamberdir. Kur’ân’da babasız doğduğu yazılıdır. Rûhu’l-kudüs (Cibril)’ün Hz. Meryem’e üflemiş olduğu ruh ile hamile kalan Meryem’den doğan İsâ, bu yönüyle Âdem Peygamber’e benzer. (Kur’ân, 3/59). Hastaları eliyle dokunarak iyileştirdiğinden Mesih sıfatıyla anılır. İsâ’nın, nefesiyle ölüleri diriltme özelliğe de vardır. Kur’ân’da İsâ’nın ölmediği beyân olunur. İsâ, göğe yükselirken üzerinde bulunan “dünyalık” bir iğne yüzünden dördüncü katta kalmıştır. Tasavvufî bir kavram olarak İsâ, cem‘ makamı sâlikleri için remizdir.

İsâr: Dökme, saçma, serpme, ikram etme.

İsbât: Şahit ve delil göstererek bir hükmün doğruluğunu kabul ettirme; delil.

İskender: Ermiş veya peygamberden kabul edilmiştir. Sâlikler veya kâmil insan için bir semboldür.

İsmâîl: Hz. İbrahim’in oğlu. Kur’ân’da ismi zikredilir. Babası İbrahim tarafından kurban edilmek istenmiş, kurban edileceği sırada yerine koç gönderilmiştir (Kur’ân, 37/103). Edebiyatımızda, İsmail, dâima koç ile beraber işlenmiş olup fedakârlık örneğidir.

İsm-i a’zâm: Allah’ın en büyük ismi. Bu ismin hangisi olduğu bilenlerce söylenmemiştir.

İsm-i zât: Zat ismi, Allah.

İsnâ: Medhetme, şükretme.

İsnâd: Bir söz veya haberi birine nisbet etmek. Birine dayandırmak. İftira etmek.

İsrâfîl: Büyük meleklerden birisidir. Üfleyeceği bir sûr ile kıyâmetin kopacağı söylenir.

İstiğfâr: Tevbe etme, mağfiret dileme.

İstiğnâ: Aza kanaat etme, tok gözlülük; nazlanma, ağır davranma, çekinme.

İstiğrâk: Gark olmak, batmak. İlâhî sevginin istilâsı ile maddî âlem hakkında his, idrâk ve şuura sahip olmamak.

İstikbâl: Beklemek, karşılamak.

İsti’mâ: Duyma, işitme.

İstimdâd: Yardım.

İstinsah: Nüshâsını çıkarma, kopya etme.

İstivâ: Eşit, denk olma; düzlük, düz olma; kaplama, örtme; ortada bulunma.

İsyân: İtaatsizlik; emre karşı gelme, ayaklanma.

İşrâk: Doğma, doğarak etrafı aydınlatma, ışıklandırma.

İşret: İçki, içki içme, tasavvufta dervîşlerin sohbet veya zikir meclisi.

İştişfâ:?

İtikâd: Bir şeye bağlanma, inanma.

İttibâ’: Tâbi olma.

İttihâd: Birleşme, bir olma. Aynı fikirde olma.

İvâz etmek: Bedel, karşılık, karşılık olarak verilen şey.

Îzâ: İyiliğe karşı iyilik etme. Kedere, sıkıntıya uğratma.

İzâle: Yok etme, ortadan kaldırma.

İzhâr: Açığa vurma, meydana çıkarma, gösterme, âşikâr etme.

İzmâr: Gönlünde gizleme, saklama; gizlenilme.

İzzet: Değer, kıymet, yücelik, üstünlük, ululuk, şeref.

İzzetli: Şerefli, ulu hürmete layık.

K

Kabâ: Yünden yapılmış dervîş hırkası.

Kâbil: Kabul eden.

Kâbil: Kabul eden; olan, olabilen; istidatlı, kabiliyetli.

Kaçan: Ne vakit, ne zaman.

Kadd: Boy-pos.

Kadeh sunmak: İçki vermek; mecazen ilahî aşk ve hikmet bilgisi vermek.

Kadem: Ayak, adım, bir uzunluk ölçüsü, uğur. Hayır ve bereket.

Kademi kutlu: Hayırlı, bereketli.

Kaderlenmek: Yazılmak.

Kadîm: Zaman itibariyle eski olan, öncesi olmayan. Allah’ın bir sıfatı.

Kadîr gecesi: Ramazan’ın ve senenin en kudsî gecesi kabul edilen Kur’ân âyetlerinin ilk defa vahy edilmeye başlandığı gece.

Kadr: Değer, kıymet.

Kadîr: Kudret sahibi, kudretli, çok güçlü Allah’ın bir sıfatı.

Kâdir: Kudret sahibi.

Kaf Dağı: Dünyayı çepeçevre kuşattığı söylenen efsanevî bir dağ. Simurg adlı efsanevî kuş burada yaşar. Tasavvufî metinlerde insan bedeni veya gönlü için kullanılır. Uzak bir mekan için de sembol olabilmektedir.

Kaftan kafa: Baştan başa, bir uçtan bir uca.

Kahhâr: Yok eden Allah.

Kahr: Yok etme, mahvetme, üzüntü duyma.

Kâim: Ayakta duran, ayakta bulunan. Bir işte sebat eden. Namaz kılan.

Kakımak: Azarlamak.

Kâl: Kalay.

Kalb: Yürek; iman cevherinin ocağı. Kalbin bir mertebesi.

Kalb-i selîm: Saf gönüllü.

Kalb-i uşşâk: Âşıkların kalbi.

Kalem: Halka ait zuhûr yerlerinde Hakk’ın taayyünlerine bir evveldir. Levh-i mahfûz, Muhammedî nûr. İlk zuhûr.

Kâlû belâ: Evet dediler. Ruhlar yaratıldığı zaman Âdem oğullarına “Ben rabbiniz değil miyim” İlahî nidası geldikten sonra mü’minlerin verdiği cevap.

Kâm: Zevk.

Kamer: Ay.

Kâmet: Boy, endâm.

Kâmil usta: Mürşid-i kâmil.

Kâmil: Olgun insan.

Kamu: Hep, herkes, bütün.

Kân: Maden ocağı, kaynak, cevher.

Kanâat: Aza rıza göstermek, hırs göstermemek. Allah’ın verdiği ile yetinmek.

Kancaru: Nereye, neresi, ne tarafa. Nereye ait

Kand: Şeker.

Kanda: Nerede.

Kandalu: Nereli.

Kandîl: Tasavvufta, ilk yaratılan cevher, Nûr-ı Muhammedî.

Kangı: Hangi.

Kanı: Hani, nerede.

Kanmak: Aldanmak,

Kanmak: Doymak.

Kâr: Kazanç, iş.

Karanu: Karanlık.

Karavaş: Hizmetli.

Kârbân: Kervan, tarikat.

Karîb: Yakın.

Karîn: Yakın.

Kârvan: Kervân.

Kasâvet: Gam, keder, tasa.

Kasd: Bir işi bilerek ve bir gaye ile yapmak. Niyet, tasavvur, istikamet.

Kâsır:

Kâşif: Açan, keşfeden.

Kâşif: Açan, keşfen, anlayan ârif kişi.

Kat’ olmak: Kesmek, kesilmek.

Katar: Biribiri ardına sıralanmış, dizilmiş.

Katı: Yok, gayet, pek iyice, fazla, sert, ağır, kesin.

Katre: Damla, su damlası, bir damla.

Katre-i bârân: Yağmur damlası.

Kavî: Kuvvetli, sağlam, berk, pek.

Kavl: Söz.

Kaygu: Korku, endişe, tasa, üzüntü, şüphe.

Kâyim: Ayakta, devamlı, sabit sağlam.

Kaynap: Kaynayıp.

Kayyûm: Ezelden ebede kadar duran, dâimî olan. Bâkî ve kâim olan Allah.

Kâzî: Kadı.

Keder: Üzüntü, gam, tasa.

Kelâmullah: Allah’ın kelâmı, Kur’ân, zât-ı uluhiyyet sırrı.

Kelb: Köpek, rakip, metinde zâhid.

Keleci: Söz, manâlı söz.

Kelîm: Kendine söz söylenilen, kendine hitap olunan. Söz söyleyen. Konuşan. Hz. Mûsâ’nın sıfatı.

Kelîm-i Tûr: Mûsâ. İlahî vahyi anlama makamı.

Kelpeden: Kerpeden. Diş çekilirken kullanılan alet.

Kem: Az, eksik. Fena, kötü.

Kemâl: Olgunluk, tamlık.

Kemend: Uzaktaki bir şeyi tutup çekmek için atılan ucu ilmekli uzun ip; idam ipi. Bağ.

Kemer-best olmak: Kemer bağlamak; bir işe niyet etmek, başlamak, tasavvuf yoluna girmek.

Kemter: Değersiz, değeri az, daha aşağı.

Kendözü: Kendisi, kendi özü, benliği.

Kenz: Hazine.

Kenz-i mahfi: Gizli hazine. Hz Peygamberin “Gizli bir hazine idim. Bilinmek istedim...” kudsî hadisine işarettir.

Kenzu’llah: Allah’ın hazinesi (sırrı).

Kerâhet: İğrenme, tiksinme.

Kerâmet: Bağış, kerem, ikrâm, ağırlama. Velîlerde görülen ma’rifet halleri. Velâyet ehlince isteyerek keramet göstermek makbul değildir.

Kerem: Cömertlik.

Kerîm: Kerem sahibi, cömert, ulu büyük Allah.

Kesb: Kazanma, kazanç, çalışıp bir şey elde etme.

Kesbî: Sonradan kazanılmış olan.

Kesret: Çokluk, eşya âlemi.

Keşf etmek: Açmak, anlamak.

Keşf olmak: Açılmak.

Keşf: Açma, açılma.

Keşf-i esrâr: Sırları açmak.

Kevn: Var olma, varlık, kainat.

Kevser: Cennette bir ırmak. Maddî ve manevî çokluk, bolluk, bereket.

Kevser-i aşk: Metinde, Mürşid-i kâmil sohbeti.

Key: Ne zaman, ne vakit.

Keyfiyet: Nitelik. Bir şeyin iyi veya kötü olması ciheti.

Kez: Defa, kere.

Kıdem: Kâdim olma, eskilik.

Kılavuz: Yol gösteren.

Kılınç: Mecazen ilahî tasarruf yetkisi.

Kınap: Kınayıp.

Kırklar: Gayb erenlerden kırk kişi.

Kıssa-i dırâz: Uzun hikâye.

Kıyl ü kâl: Dedikodu, kuru laf.

Kibr: Gurur, gösteriş, benliğini aksettirme.

Kibriyâ: Azamet, Cenâb-ı Hakk’ın büyüklüğü.

Kîl u kâl: Dedi kodu.

Kimyâ: Maddenin terkibini değiştirme bilgisi.

Kinâyet: Maksadı kapalı bir şekilde ve dolaylı olarak anlatan söz, üstü örtülü.

Kirâmen kâtibîn: İnsanların iki tarafından bulunup yaptığı fiilleri yazan melekler. Kur’ân, 82/10-12’de zikredilir. “Şüphe yok ki size koruyucular memur edilmiştir. Elbette büyüktür onlar. Yazarlar, bilirler, ne yaparsanız.

Kisvet: Elbise, kisve, kısbet.

Kocalık: İhtiyarlık.

Konmak: Haşır olmak. Meydana çıkmak, kalkmak, ayakta durmak, bitmek.

Konucu: Misafir.

Kopmak: Ayağa kalkmak, görünmek, ayağa kalkmak.

Korumak: Korumak, esirgemek, muhafaza etmek.

Kökünü kesmek: Yok etmek.

Kubh: Günâh, çirkin.

Kuddûs: Temiz, pâk. Allah’ın isimlerinden.

Kuds-i şerîf: Kudüs.

Kudsî: Yüce, kutsal.

Kudsiyyet: Yücelik.

Kudûm: Gelme, geliş; uzak bir yerden gelme.

Kûh: Dağ.

Kûh-ı Kaf: Kaf dağı.

Kul hu vallahu: De ki O Allah (birdir) (Kur’ân, İhlâs / 1).

Kulak vurmak: Dinlemek.

Kulmaş: Aldatan, hile yapan, kalleş.

Kulp takmak: Birisi hakkında olumsuz şeyler türetip kötü takınmasına sebep olmak.

Kulûb: Kalbler.

Kurb: Yakın, Yakınlık, yakın bulunma.

Kurbet: Yakınlık.

Kuru davâ: Aslı esası bilinmeyen bilgileri iddialı bir şekil savunma. Zâhidlerin bilgileri.

Kuru sevdâ: Cenâb-ı Hak dışındaki şeylere duyulan arzu ve hevesler.

Kuru: Boş, anlamsız.

Kuş dili: Kur’ân’da “Mantıku’t-Tayr” terkibiyle Süleymân Peygamber bahsinde geçer. Neml/16’cı ayette “Ey insanlar size kuş dili öğretildi... “ denilir. Kuş dili mutasavvıflara göre ilm-i ledün, gaybî bilgi, ma’rifet anlamında kullanılır.

Kuşanmak: Kemer bağlamak, silahlanmak, yeltenmek.

Kûşe: Köşe.

Kutb-ı irşâd: İrşâd kutbu. Mürşid-i hakikî.

Kutbü’l-aktâb: kutupların kutbu, Üçlerin reisi.

Kuvâ: Kuvvetler, güçler, meleke, yeti.

Kûy: Huzur, nezd, köy.

Kûy-ı dilârâ: Sevgilinin huzuru.

Küdûret: Kesîf olmak, bulanıklık.

Külhân: Ocak, hamam ocağı.

Küllen: Tamamen, hep birlikte.

Küllî: Bütün, tam, umûmî, hepsi, tamâmı.

Külliyât: Eşyanın tamamı.

Kün demi: Allah’ın “ol” emrini verip âlemleri yarattığı an (Kur’ân, Yasin / 82).

Kün demi: Allah’ın “ol” emrini verip âlemleri yarattığı an. (Kur’ân/Yasin-82).

Kün feyekün: Birşeyin olmasını irade ederse Allah, “ol” der, o şey oluverir (Bakara/117).

Kün fe-kân: Allah, bir şeyi yaratmayı dilediği, irade ettiği zaman, ona sadece “Ol!” (kün) der, o da hemen oluverir (Bakara, 2/117; Âl-iİmrân, 3/47, 59;Nahl,16/40;Yâsîn, 36/82). Kur’ân’da anlatılan bu hakikat tasavvufî anlayışta da yer alır. Allah’ın mutlak mânâda yoktan yaratmasını ifade etmek üzere kullanılan bir ibâredir.

Kün: Allah’ın olmasını istediği şey ve iş için iradesini ifade eden Arapça’da “ol” emri. Tasavvufta bu kelimenin akl-ı küll ve nefs-i külle işaret ettiği söylenir.

Künc: Köşe, bucak.

Kündelü: Ayağı bukağılı.

Künh: Asıl, kök, temel, öz.

Künh-i zât: Zât-ı uluhiyyet, Hakk’ın zâtı.

Küntü kenz (hadis): Gizli hazine.

Küntü kenz: Gizli bir hazine idim, bilinmeyi diledim, sevdim, âlemleri yarattım mealindeki hadis-i kudsîden kısmî iktibas.

Künûz: Hazineler.

Kürsî: Masa. Emir ve yasakların, fark ve cem’in tecellî ettiği alan.

Kütüb: Kitaplar.

Kütülmek: Körleşmek, kütleşmek, keskinliği gitmek.

Küymek: Sabretmek.

L

Lâ-cerem: Şüphesiz, elbette.

Lâ-ezmân: Zamansız

Lahm: Et.

Lâhût: Cenâb-ı Hakk’ın zâtî âlemi.

Lahza: An, çok kısa zaman dilimi.

Lal ü mercân: Kırmızı ve değerli bir taş.

Lâ-mekân: Mekânsız, mekân ihtiyacı olmayan. Uluhiyetin taayyünden evvelki hâli. Zâtî gayb.

Lâ-raybe: Onda hiç şüphe yoktur. (Kur’ân, Bakara/2)

Lâ-şerîk: Ortağı yok. Allah.

Lâ-ta’ayyün: Gayb âlemi, zât-ı uluhiyyet. Zuhursuzluk âlemi. Henüz yaratmanın meydana gelmediği zaman. Oluşun merkezi veya kaynağı.

Latîf: Cisimsiz, mütenâsip, güzel, mülâyim, yumuşak. Allah’ın isimlerinden.

Lâ-ya’kıl: Aklı başında olmayan, dalgın, sarhoş.

Lâ-yemût: Ölmez

Leb: Dudak.

Ledün: Ehlullah’ın ve velilerin elde ettikleri vehbî ilim, mânâ ilmi. İlm-i ledün Allah’ın sırlarına ait bilgi, gayb ilmi.

Ledünnî: Ledün ilmine mensup. Tasavvufî, gönül ve içle alakalı.

Lem’a: Parıltı, parlama.

Lem-yezel: Dâimî, zâil olmaz, bâki, zevalsiz Allah.

Len terânî: beni hiç göremezsin. (Kur’ân, A’raf / 143).

Leşker: Asker.

Levh ü kalem: Levh, üstü düz şey, levha demektir. Burûc suresinin 21-22. ayetlerinde “Ey Muhammed! doğrusu sana vahy edilen bu kitâb, levh-i mahfuz (korunmuş levha)’da sabit, şanlı bir Kur’ân’dır.” denilir. Kalem: Bu levhaya olacakları yazacak olan İlahî iradedir ki, Kalem suresinin ilk âyetinde geçer. Mutasavvıflara göre levh Allah’ın bilgisi, kalem de onu görünür hale getiren Allah’ın iradesidir. Metinlerde “gönül” için bir mecazdır.

Levlâk: “Habibim! Sen olmasaydın, ben eflâki yaratmazdım” meâlindeki bir hadis-i kudsiye işaretdir.

Levn: Renk, boya.

Levvâme: Kendisini kınayan nefis.

Leyke: lakin, amma, fakat, sadece.

Leyl-i mi’râc: Mirâc gecesi.

Leylî: Leylâ ve Mecnun hikâyesinin kadın kahramanı.

Leyl ü nehâr: Gece gündüz

Libâs: Elbise.

Lîk: Lâkin

Likâ: Görme, yüz.

Likâullah: Allah’ın yüzü, Allah’ı görme.

Livâü’l-hamd: Mahşer günü Hz. Peygamber’in ümmetinin toplanacağı bayrak.

Liyâkat: Hüner, fazîlet.

Lokmân: Kur’ân-ı Kerim’de kendi adı ile geçen sûrede anılmaktadır. Ünlü bir hekîmdir. Bazıları onun bir ermiş, hattâ bir peygamber olduğunu söylerler. Hakkında Hazret-i Eyyub’un kız kardeşinin veya teyzesinin oğlu yahut Habeşî köle olduğu gibi rivayetler vardır.

Lu’be: Oyun, alaya almak.

Lüb: Öz.

Lüb-âşinâ: Özden haberdar olan.

M

Ma‘rifet gülleri: Allah’ın zatına ait bilgiler. İrfan.

Ma’rifet: Sûfilerin gönül tecrübeleriyle elde ettikleri Tanrı’nın isim, fiil, sıfat ve zâtına ait bilgi.

Ma’allah: Allah ile birlikte.

Ma’ârif: Zikir ve tefekkürle geliştirilen ve kalbe doğuş şeklinde gelerek elde edilen bilgiler bütünü.

Maârif-i ilâhiyye: İlâhî bilgiler.

Ma’bûd: İbadet edilen, Allah.

Ma’den: Kaynak. Cevherin, özün, hakikatin bulunduğu kaynak. Hakîkatin bulunduğu mahal, kalb gibi. İnsânî benlik.

Ma’dûm: Yok olan, yok olmuş, mevcut olmayan.

Magbûn: Alışverişte aldanmış olan.

Mağfûr: Mağfirete ulaşmış, bağışlanmış. Allah tarafından günahlarının bağışlanması için kendisine duâ edilen.

Mağrıb: Batı.

Mâh: Ay.

Mahabbet: Sevgi.

Mâhazar: Hazır olan, hazır bulunan.

Mahbûb: Sevgili, sevilen kişi.

Mahcûb: Perdeli, utangaç.

Mahcûr: Hacz olunmuş, kullanmaktan men edilmiş.

Mahfî: Gizli

Mahlas: Bir kimsenin ikinci adı.

Mahfîl: Toplantı yeri, oturulan görüşülen yer.

Mahrem: Gizli.

Mahsûs: His ile, duyularla idrâk edilen, anlaşılan şey.

Mahsûf: Gölgelenmiş.

Mahşer: Kıyamette ölülerin dirilip toplanacakları yer.

Mahv: Kulun fiillerinin Hakk’ın fiillerinde fânî olması.

Mahv-ı sırf: Mutlak yokluk, fenâ-ender-fenâ.

Mahvu’llah: Allah’ta yok olmak, fenâ fi’llah.

Maiyyet: Beraberlik, arkadaşlık; birinin emri altındakiler.

Makâl: Söz, lâf; söz söyleme, söyleyiş.

Makâlât: Sözler.

Makâm-ı münteha: Sidre. Kabe kavseyn makamı, Cem makamı. Rü’yet. Tevhîd-i zât.

Makhûr: Kahrolmuş, mağlûb olmuş.

Maksûd: İstenen, dilenen şey. Kasd edilen.

Maksûd: Maksat, gaye.

Maksûr: Kasrolunmuş, kısaltılmış.

Mâlik: Sahib.

Mâlikü’l-mülk: Mülk sahibi olan Allah.

Ma’mûr: İmâr olmuş, düzenlenmiş.

Ma’nâ güllerini kokmak: Kalbî tecellîler yoluyla hakikatten haberler almak.

Ma’nâ/ma’nî: Mânâ, anlam. İç yüz, gerçek yön, içe ait, suretle ilgili olmayan.

Mânend: Benzer.

Mâni‘: Engel.

Mansûr zikri: Ene’l-Hak.

Mansûr-ı Bağdâdî (Hallâc): Adı Hüseyin, lakabı el Hallâc, el Beyzavî, 9-10. Yüzyıllarda yetişmiş büyük ve coşkun sûfi. Aşka mağlup olup Makam-ı fena-fillah’ta sırrı ifşa etmiş, “Enel-Hak” diyerek Vahdet-i vücud’un halka yayılmasına sebep olmuştur. Zamanın şeriat âlîmlerince “Şer’e” muhalif bulunan bu sözlerden sonra Hallâc’ın asılmasına karar verilmiştir. Sufîlerce gerçek bir aşk şehidi kabul edilen Hallâc’ın divanı ve Kitabü’t-Tavasîn isminde eserleri vardır.

Manzûme: Vezinli, kâfiyeli söz; şiir.

Manzûr: Nazar olunan, bakılan, bakılmış.

Mâr: Yılan

Maraz: Hastalık.

Ma’rûf:Herkesçe bilinen, tanınmış, belli.

Mâsivâ: Hak’dan gayrı şeyler. Eşya. Bir şeyden başka olan şeylerin hepsi; Allah’tan başka bütün varlıklar; dünya ile ilgili olan şeyler.

Ma’siyet: İsyan, itaatsizlik.

Maslahat: İş, emir.

Masnuât: San’atkârâne yapılan şeyler, yapılanlar.

Maşrık: Doğu.

Mât: Saf dışı olmuş, yenik, yenilmiş, mağlup.

Mât: Yenilmek.

Matlûb: Talep edilen, arzulanan şey, varlık.

Mâya: İlahî nefes, Muhammedî nûr. Âdem-i manâ.

Mayalı tevhîd: Mürşid-i kâmile bey’at ile telkin neticesinde çekilen tevhîd.

Mâye-i ta’lîm-i Rab: Rabbin ta’lim ettiği maya, rüyet (irşad) sırrıdır. Esasen manevî yolculuk bu sır idrak edildikten sonra başlar.

Mâyil: Meyl eden.

Mazaga’l-basar: “(Muhammed’in) gözü şaşmadı” Kur’ân, Necm/17.

Mazhar: Elde etme, nail olma, bir şeyin görüldüğü varlık veya yer. Mazhariyyet: Nail olma, tecellî etme.

Mazhar-ı zât: Âdemiyyet makamı; halifetullah.

Me’âb: Dönülecek, sığınılacak yer.

Me’âd: Dönülen, dönüp gidilecek yer; âhiret.

Mebde’: Evvel, başlangıç, ilk unsur.

Mecmaü’l-bahreyn: İki denizin birleştiği yer. İnsân-ı kâmil. Cem makamı.

Mecnûn: Leylâ ve Mecnûn hikâyesinin erkek kahramanı. Âmir oğullarından Kays adlı bir Arap delikanlısının Leylâ adlı bir kıza âşık olduktan sonra aldığı sıfat. Tasavvuf edebiyatında cezbeye düşen dervîş için kullanılır. Fenafillahtaki kişiyi temsil eder.

Mecnûn-sıfat: Mecnun gibi, Mecnûnluk makamındaki âşık.

Mecrûh: Yaralı.

Meczûb-ı Hudâ: Allah delisi, İlâhî cezbeye uğrayan âşık.

Medfûn olmak: Defn edilmek, gömülmek.

Medh: Övgü.

Medhiye: Birini medhetmek için yazılan yazı.

Medhûş olmak: Dehşete uğramak, şaşırmak, ürkmek, korkmak.

Mefhar: Övünme; övünmeye sebep olan.

Mefhûr:?

Meh-cebîn: Ay alınlı, alnı ay gibi parlak.

Mehr: Erkeğin kadına vermesi gereken nikâh bedeli. Mecâzen Cemâlullah’a karşı âşıkın maşûka vermesi gereken cân bedeli.

Mehrû hûbân: Ay yüzlü güzeller, güzel gönüllü insanlar.

Meh-rû: Ay yüzlü güzel.

Mekkâre: Hilekârlık

Mekr: Hile, düzen.

Meksûf: Ziyâsı, aydınlığı tutulmuş.

Meksûr: Kırılmış.

Mekteb-i ilm-i ledün: Tarikat-i aliyye.

Melâhide: Allah’ı inkâr edenler.

Melâl: Üzüntü, hüzün, sıkıntı, gam.

Melâmet: Kınama, ayıplama, azarlama. Benlik terbiyesi için kendisini hor ve aşağı gören insanların meşrebidir. Bu kişiler, halk tarafından kınanır, hakîr davranılır. Melâmet içindekilere Melamî denir. Fakat bu tâbir bir tarikat ismi değil, bir meşrep ismidir. Melâmet hırkası giymek: Kınama hırkası giymek. Kendilerini halktan gizleyen gayb erenlerin dünyevî örtülerle, kalenderî tavırlarla velâyetlerini göstermeden yaşamaları.

Melekût: Ruhların ve meleklerin âlemi.

Melil: Kırgın, üzüntülü, usanmış.

Memât: Ölüm.

Memlu’: Dolu, doldurulmuş.

Men arafe nefsehû: “Nefsini bilen Rabbini bilir.” mealindeki hadis. Bu sözün, Hz. Ali tarafından söylendiği de rivayet edilir.

Menâhî: Yapılması dinde yasaklanmış şeyler, haram.

Menâl: Nâil olunan, sahip olunan, elegeçirilen nesne.

Menâzil: Duraklar, menziller.

Menba‘: Kaynak.

Menkûr: İnkâr olunmuş.

Mennân: Esmaü’l-Hüsna’dan. İhsan sahibi, dilemeden veren.

Mensûh: Hükümsüz bırakılmış.

Menzil: Varılan yer, durak.

Merâtib: Mertebeler.

Mercân: Denizde mercan balığının ürettiği kıymetli -genellikle kırmızı renkte- değerli madde.

Merci’: Rücû edilecek, dönülecek yer; Hakk.

Merci’-i asl: Hakk.

Merd: İnsan.

Merdâne: Yiğit, yiğitçesine, mertçe.

Merd-i Hakk: Hak adamı, Hak ehli, kâmil insân.

Mersiye: Ağıt, birinin ölümü üzerine duyulan tessürü anlatmak için yazılan manzûme.

Meskenet: Miskinlik, fakirlik.

Mesnet: İsnâd edilen, dayanılan şey.

Mesrûr: Menûn, sevinmiş, merâmına ermiş.

Mest: Sarhoş. Metinde mânâ sarhoşu, âşık.

Mest: Serhoş.

Mestân: Serhoş, sekran. kendinden geçmiş; âşık.

Mestâne: Serhoşça.

Mest-i câm: Sarhoş. Metinde Allah âşıkı.

Mestûr: Örtülmüş.

Meşâyıh: Şeyhler, mürşidler.

Meşhûd: Şahid olunan, görünen.

Meşkûr: Şükre, teşekküre değer.

Meşreb-i sâfî: Akl-ı evvel (nûr-ı Muhammedî)’e ulaşıp nefsini bilen Allah dostu.

Meşrûh: Şerh olunmuş, açıklanmış.

Metâ’: Fayda, menfaat, kıymetli şey.

Mevâlîd: Doğanlar. Kavram olarak, madenler bitkiler ve hayvanlardan mürekkep üç grup varlık.

Mevc: Dalga. Mevc urmak: Dalgalanmak. Mevce gelmek: Dalgalanmak, coşmak.

Mevcûdât: Vücud bulanlar, görülenler.

Mevcûdât: Oluşlar, vücud bulanlar, görülenler.

Mevt: Ölüm.

Mey: Şarap, içki. Tasavvufta mecazen, kamil insanın, dervîşin gönlüne ilâhî aşk veren söz ve sırları.

Mey-hâne: İçki satılan ve içilen yer. Metinlerde Mürşid’in bulunduğu tekke veya mürşid-i kâmilin gönlü anlamında ele alınır.

Meyl: Gönül aşkı, gönül eğilmesi, istek.

Meyl-i mülk: Mülk arzusu.

Meyyit: Ölü.

Meyyitini yıkamak: Ölmeden önce ölmek.

Mezbûr: Adı geçen, yukarıda söylenmiş olan.

Mezheb: Yol.

Mezkûr: Zikredilen, Allah.

Midâd: Mürekkeb.

Miftâh: Anahtar.

Miftâh-ı hakîkat: Hakikatin anahtarı.

Mihmân: Konuk, misafir.

Mihnet: Sıkıntı, eziyet.

Mihr: Muhabbet, sevgi, aşk.

Mihter: Büyük.

Mihver: Eksen, merkez.

Milk: Elde bulunan, tasarruf edilen şey, mal, mülk.

Mir’ât: Ayna. Gönül veya âşıkın maşûka ulaşmasına vesile olan mürşid-i kâmil. Âşıkın aynada kendini seyretmesi, ayân-ı sâbitesinin ortaya çıkması demektir.

Mir’ât-ı Hak: Hakk’ın aynası konumunda olan mürşid-i kâmil.

Mirsât: Gemi demiri.

Misâfir-hâne: Dünya, beden.

Misk: Güzel kokulu bir madde.

Miskînlik: Metinde “Fenafillah”, benlik terki anlamlarındadır.

Mîve: Meyve

Mîvedâr: Meyveli.

Mizân: Mahşerde herkesin amellerini tartacak olan mikyas. Ölçü, terazi.

Mîzân: Terazi, ölçme aracı; ölçü.

Muammâ: Bilmece.

Mu’ammer: Ömür süren, yaşayan, yaşamış.

Muârazâ: Birbirine karşı gelme. Kavga, çekişme.

Muarrâ: Çıplak, soyulmuş, ârî, temiz.

Muattar: Itırlı, kokulu.

Mû-be-mû: Kıl kıl, tel tel, birer birer, inceden inceye.

Mucizât: Mucizeler, olağan üstü haller.

Mugayyebât: Gizli olan, bilinmeyen ve görünmeyen şeyler.

Muğrik: ?

Muhâl: Olmayacak şey, hayâl.

Muhayyerlik: Seçme, beğenme, kabul edip etmeme düşüncesi.

Muhib: Seven.

Muhit: İhata eden, etrafını kuşatan, çevreleyen; çevre.

Muhkem: Sağlam, kuvvetli, berk, sağlamlaştırılmış.

Muhkem: Sağlam, kuvvetli, berk, sağlamlaştırılmış.

Muhrik: Yakan, yakıcı; tahrik edici.

Muhtasar: kısaltılmış, kısaltma

Muhzır: Şerîat mahkemelerinde mübâşir hizmetini gören kimse.

Mukâbele: Karşı karşıya olma, yüz yüze gelme. Zikir âyîni, tarikat ehlince toplu olarak icrâ edilen zikir merâsimi.

Mukaddem: Önce.

Mukallid: Taklit eden, taklitçi.

Mukarrebler: Allah’a yakın olanlar, melekler.

Mukarrer: Kararlaşmış; şüphesiz, sağlam.

Muktezâ: İktizâ eden, lâzım gelen, gerektiren.

Munfasıl: Ayrılmış, parçalanmış.

Muntazır: Gözleyen, bekleyen, yoluna bakan, hazır.

Mûr:

Murâkabe: Bakma, gözetme, dalıp kendinden geçme, denetleme. Hakk’a devamlı teveccüh etme.

Murtaza: Hazret-i Ali’nin lakabı. Razı olunmuş, beğenilmiş, seçilmiş.

Mûsa: Mûsevîliğin kurucusu olup İsrail oğullarını Mısır’dan çıkarmış, esaretten kurtarmıştır. Kendisine Tevrat gönderilmiştir. Tûr dağında Tanrı’nın tecellîsine mazhar olmuş ve onunla konuşmuştur. Bundan dolayı Kelimullah denmiştir. Kitap sahibi peygamberlerden olan Mûsâ, kavmine “evâmir-i aşere”(on emir)’yi bildirmiştir.

Musaffâ: Tasfiye edilmiş, süzülmüş, arındırılmış.

Musâhib: Biriyle konuşan, arkadaş. Bir büyük adamın yanında bulunup kendisini konuşma ve latifeleriyle eğlendiren.

Musavver: Tasvirli, resimli; tasarlanmış, düşünülmüş, planlanmış.

Mushaf: Kur’ân-ı Kerim, sahifeler. Kitap.

Mustafâ: Istıfa edilmiş. seçilmiş, seçkin. Hz. Peygamber’in mübarek sıfatlarından birisidir.

Muştucular: Müjde verenler. Mânâ haberi getiren melekûtî kuvveler.

Muştulamak: Müjdelemek.

Muştuluk: Müjde, müjde karşılığında verilen şey.

Mutavassıt: Orta, ortamala. Aracı, aracılık eden, vâsıta olan.

Mu’teber: İtibar edilen, itibarlı, saygın; inanılır, güvenilir, sağlam; geçerli.

Mu’terif: Söyleyen, gizlemeyip anlatan, itiraf eden.

Mûtî: İtâat eden.

Mutmainne: Tatmine ulaşan, itminan olan nefs.

Muttasıf: Bir hâl veya sıfatla vasıflanmış. Kendisinde bir hâl ve sıfat bulunan.

Muvâfık: Uygun. Yerinde, denk.

Muvahhid: Cenâb-ı Hakk’ın birliğini anlayan kişi, vahdet ehli.

Muvakkat: Geçici.

Muzırr: Ziyân veren, zararlı.

Muzill: Zelil kılan, zillete düşüren, aşağılaştıran, bayağılaştıran anlamında Allah’ın isimlerinden.

Muzmer: Gizlenmiş, saklanmış; gizli, saklı, örtülü.

Mü‘essir: Tesir eden, etkileyen.

Mübâhi: Övünen

Mübdî: İbdâ eden, icâd eden, yeniden yaratan.

Mübdî: İbdâ eden, icad eden, yeniden yaratan.

Müberrâ: Berî kılınmış, temize çıkmış, aklanmış, temiz.

Mübtedî: Yeni başlayan, acemi.

Mübtelâ: Belâya uğrayan, düşkün, tutkun, hasta.

Mücâhede çekmek: Nefsi yenmek için ibadet ve riyazat içinde bulunmak.

Mücâhede: Uğraşma, savaşma, çalışıp çabalama. Tasavvufta nefsi yenmeye çalışma.

Mücâhid: Metinde, nefsiyle savaşan dervîş.

Mücellâ: Cilalanmış, parlak.

Mücerred: Yalnız, tek, herşeyden ayrılmış. Hak’dan gayrı her-şeyden arınmış.

Mücrim: Günâhkâr, suçlu.

Müctehid: Gücü yettiğince çalışan, gayret eden, bilgilerinden hareket ederek bazı konularda şer’i hükümler çıkaran.

Müdâm: Devamlı, sürekli, içki.

Müddeî: İddiacı, davacı; metinde şer’i hakikatleri anlamayan softa mânâsına.

Müdrik: Hakk’ı idrâk eden, anlayan, anlamış.

Müellif: Eser sahibi.

Müfred: Tek, teklik, basit.

Mühmelât: Mânâsız, boş sözler.

Mükâleme: Karşılıklı konuşma.

Mükellef: Bir şeyi yapmaya mecbûr olan.

Mükerrem: Muhterem, saygı değer, hürmet edilen.

Mülâzemet: Bir işle devamlı meşgul olma.

Mülhak: Katılmış, eklenmiş.

Mülhime: İlham alan nefis.

Mülk: Elde bulunan, tasarruf olunan şeyler. Ülke, memleket, dünya.

Mülk-i amâ: Cenâb-ı Hakk’ın Uluhiyyet (lâ-taayyün) mertebesindeki makamı.

Münâcât: Allah’a yalvarma, dua etme.

Münâfık: Nifâk sokan, ikiyüzlülük eden.

Münci: Kurtaran.

Münevver: Nurlandırılmış, parlatılmış, ışıklandırılmış, aydınlatılmış; aydın.

Münezzeh: Tenzih edilmiş, temiz, arı, uzak.

Münkasim: Taksim edilmiş, paylaştırılmış, bölünmüş.

Münkir: İnkarcı. Kabirde soru soran iki melekten birisi.

Müntehâ: Nihâyet bulmuş.

Müntehî: Sona ulaşan. Biten. En son. Bir şeyi tamamlayan.

Mürâî: İki yüzlü kimse.

Mürde: Ölü.

Mürde-dil: Gönlü ölmüş, katı yürekli, duygusuz; kâlden hâle geçememiş ham kişi.

Mürebbi: Terbiyeci, mürşid.

Mürekkeb: Terkip edilmiş, birleştirilmiş; yazı yazmaya yarayan madde.

Müretteb: Tertib olunmuş, dizilmiş.

Mürg, kuş: Tanrı adamı, ehlullah.

Mürg-i lisân: Dil kuşu.

Mürid: İradesini Hakk’a teslim eden kişi. Bir mürşide bağlanan, sülûka giren.

Mürşid: Doğru yolu gösteren, irşad eden kılavuz, şeyh, tarikat piri.

Mürşid-i mükerrem: Muhterem ve aziz kılavuz, yol gösteren.

Mürüvvet: Mertlik, erlik, yiğitlik, iyilikseverlik, cömertlik. Adamlık.

Mürüvvetlü: Mert ve cömert kişi, iyiliksever.

Müselsel: Ardı ardına giden, zincirleme.

Müsemmâ olmak: İsimlenen varlık olmak. Tanrı’ya karışmak. Hak olmak.

Müsemmâ: İsimlenen.

Müstağrak: Dalmış, daldırılmış, batmış. Yok olmuş, hakikatte kaybolmuş kamil insan.

Müstensih: Bir yazının sûretini, kopyasını çıkaran.

Müstevî: Düz, eşit, aynı yükseklikte.

Müşâhede: Görme, görüşme, şahid olma. Tasavvufta İlahî âlemi görme.

Müşerref: Şereflendirilmiş.

Müştak: Arzu duyan, özleyen.

Mütala’a: Okuma, tetkîk.

Müteveccih: Bir yere doğru gitmeye kalkan, yola çıkan. Birbirine karşı iyi düşüncesi ve sevgisi olan.

Müttakî: Sakınan, çekinen, korunan. Allah’tan korkan takva sahibi zâhid.

Müyesser: kolaylıkla olan, nasib olacak olan, elde edilen.

Müzekkâ: Paklanmış, arınmış, temizlenmiş.

Müzeyyen: Süslenmiş, süslü.

N

Nâdân: Bilmeyen, cahil, kaba, anlayışsız. Hakkı bilmeyen.

Nâgehân: Ansızın, birdenbire.

Nâ-hak: Haksız.

Nahnü kasemnâ: “ Biz onların rızıklarını böldük” âyetine işarettir. Mukadderât anlamında kullanılır.

Nahv: Yan, yön, taraf; yol; söz dizimi, cümle bilgisi.

Na’im:

Nâkıs: Noksan, eksik.

Nakkâş: Nakş eden, süsleyen.

Nakkâre: Dümbelek.

Nakl etmek: Aktarmak.

Nakş: Süs, birşeyi çeşitli renklerde boyamak. Resim, tezyin, motif. Eşya, varlık.

Nakş-ı hayâl: Hayâl süsü, eşya âlemi.

Nâlân: İnleyen, inleyici, feryâd eden. Nâlân olmak: İnlemek.

Nâle: İnleme, inilti, feryâd.

Nâliş: inleme.

Nâm: İsim, ad; ün, şan; lakap.

Nâ-murâd: Mûradına erişememiş.

Nâr: Âteş, od.

Nâr: Âteş.

Na’ra: Yüksek sesle bağırma, haykırma.

Nâr-ı cahîm: Cehennem âteşi.

Nâr-ı Halîl: İbrahim Peygamber’in Nemrûd tarafından içine atıldığı ateş. Mecazen âşıkların dünyevî ıstıraplarla denenmesi.

Nâs: İnsanlar.

Nasîb: Kişinin elde edebildiği şey, pay, hisse, Allah’ın kısmet ettiği şey.

Nasrânî: Hıritiyan.

Nass: Kat’i, açık, belli, delil. Kur’ân’daki manâca açık olan hükümlerin tamamı.

Nâsût: İnsanlık âlemi.

Nâşi: İleri gelen.

Na’t: Hz Muhammed’i övmek üzere yazılan şiirler.

Nâtık: Söyleyen, konuşan.

Nây: Ney, yedi delikli üflemeli musikî âleti.

Nâz: Bir şeyi değiştirmek, başka türlü yapmak için kendisini ağır satmak. Metinde Hz. Peygamber’in bir sıfatı olup Hakk’a nâzını geçiren anlamında.

Nazar urmak: Bakmak, himmet etmek.

Nazar: Bakmak, göz atmak, yan bakmak, tetkik; Tasavvufta mürşidin müridine iltifat etmesi, tenezzülü.

Nazar-gâh: Bakılan yer, seyredilecek yer. Gönül.

Nazîr: Eş, benzer.

Nebâtât: Bitkiler.

Necât: Kurtulma, kurtuluş.

Necm: Yıldız.

Nedâmet: Pişmanlık.

Nef’: Menfaat, fayda, kâr.

Nefes: Rûh.

Nefh: Üfürme.

Nefha: Üfürme, nefes.

Nefha-i Rahmân: Rahman’ın nefesi, ilahî vasfı haiz olan ve ölü gönülleri dirilten mürşid-i kâmil olan insanın sözleri.

Nefsi basmak: Nefsi yenmek.

Nefy: Sürme, yok etme, çıkarma.

Nehâr: Gündüz.

Nehy: Yasak etme, yasak.

Nekbetlik: Bahtsızlık, düşkünlük,Musibete uğramak.

Nekir: Mezarda insanları sorguya çekecek iki melekten birinin adı.

Nekr: Akıllı, zeki.

Nem: Yaş.

Nemed: Keçeden yapılmış, abâ.

Nemrûd: Halil İbrahim Peygamber zamanındaki Keldavi hükümdarı olan Nemrud, putlara tapmadığı için İbrahim peygamberi âteşe attırmıştır. Allah’ın inayetiyle âteş etkisiz hale gelmiştir. Nemrud, Babil’in kurucusudur.

Nergis: Bir çiçek çeşidi; sevgilinin gözü.

Neş’e-i külliyye: İnsan-ı kâmil.

Neş’et: Meydana gelme, ileri gelme.

Neşr etmek: Yaymak. Kıyamette bütün insanların tekrar dirilmesi. “Haşr u neşr” yayılma dağılma.

Neşter vurmak: Bir meseleyi kökünden halletmek için teşebbüs etmek.

Nevâl: Nasib, kısmet; tâli’.

Nev-bahâr: İlk bahar.

Nev-be-nev: Yeni, yeni.

Nevm: Uyku.

Nevrûz: Yeni gün. İlk bahar başlangıcı ve Celâlî takvime göre yılbaşıdır.

Nidâ: Ses, bağırma, ünleme.

Nifâk: İki yüzlülük, ara bozukluğu.

Nihâl: Fidan.

Nihân: Gizli.

Nikâb: Perde, yüz örtüsü. Peçe.

Nikâh: Manevî nikâh. Kâmil insana bey’at.

Nik-nam: İyi nâm kazanmış, iyi adlı.

Nîrân: âteşler, nârlar, ışıklar.

Nisâ: Kadın.

Nisâr: Döküp saçma, düğünlerde saçılan para vs. Nisâr etmek: Saçmak, yaymak.

Nisbet: Münasebet, yakınlık, bağ.

Nist: Değildir, yoktur.

Nişân: Alâmet, iz, belirti, eser.

Nite: Nasıl

Nokta: Ali sırrı. Ahadiyyete ait bilgi. Gaybî hakîkat.

Noktavî: Noktacı, Noktaya mensup. Sır ehli; rü’yet sahibi. Hz. Ali ilmine vakıf. Hakikat ehli.

Nûh: Nuh Peygamber. Tufandan korunmak için bir gemi yapmış ve bütün canlılardan birer çift almıştır. Kur’ân’da ismi zikredilen bir peygamberdir.

Nukûş-ı mâsivâ: Eşya, göreceli varlık.

Nûr ili: Âlem-i ervâh. Vahdet hâli. Cenâb-ı Hakk’ın zâtının âlemi.

Nûr-ı ezel: Nûr-ı Muhammedî.

Nûr-ı mahz: Halis nûr, tam, sade nûr.

Nûr-ı ummân: Hakk’ın zât nûru.

Nûru’llah: Allah’ın nûru.

Nush: Öğüt.

Nusret: Zafer.

Nûş etmek: İçmek.

Nutfe: Meni, saf ve duru su. İnsanı meydana getiren sperm.

Nutk: Âriflerin sözleri.

Nübüvvet: Peygamberlik, insanları doğru yola çağırma yetkisi.

Nücûm: Yıldızlar.

Nümûn: Gösteren, benzer olan.

Nüsha-i kübrâ: Büyük nüsha; Kâmil insân. Âdem.

Nüzûl: Aşağı inme.

O

Od: Âteş.

Ol: O.

Olıcak: Olunca.

On sekiz bin âlem: Âlemlerin tamamı. Mutasavvıflar âlemlerin on sekiz olduğunu, her bir âlemde bin âlemin bulunduğunu belirtirler. Bu âlemler sembolik olup, gerçekte insanın manen yaratılış sürecini anlatır.

Onulmak: Şifa bulmak. İyileşmek, yara kapanmak.

Oran: Ölçü, hesab, derece. Kıyas.

Osmân: Çâr-yâr’dan üçüncüsüdür. Hz. Peygamber’in damadı olup hilmi (yumuşak huyluluğu) ve ilmiyle şöhret bulmuştur.

Otmak: Otlamak, gıdalanmak, beslenmek.

Ö

Öd: Yürek.

Ödü sımak: Korkmak, korkudan kalbi çarpmak.

Ödü sımak: korkmak.

Ödün sıtmak: Korkutmak.

Ömer: Çâr-yâr’dan İkinci halife. Lakabı Fârûk ve İbn Hattâb’tır. Adaletiyle meşhurdur.

Ön: Önce

Önmek: İntizâr etmek, beklemek.

Ötmek: Geçmek.

Özge: Başka.

P

Pâdişah: Cenâb-ı Hak, mürşid-i hakîkî.

Pâdişâh-ı lâ-yezâl: Ebedî olan Allah.

Pâre: Parça, dilim.

Pâs olmak: Paslanmak, kederli, üzüntülü olmak.

Pâs: Gam, keder, iç, sıkıntısı, üzüntüsü.

Pây: Ayak.

Pâyân: Son, nihayet, uç, kenar.

Pâyîdâr: Devamlı, sağlam, itibarlı.

Pây-mâl: Ayak altında kalmış, çiğnenmiş.

Pehlevân-ı vahdet: Vahdet ehli sâlik.

Penâh:Sığınak, dayanak.

Pend: Öğüt.

Per: Kanat.

Pergâr: Pergel.

Perîşân: Dağınık.

Per ü bâl: Kanat ve kol

Perrân: Uçan, uçucu.

Pertâb: Atılma, sıçrama.

Pertev: Nur, ışık, parlaklık.

Pervâne: Geceleri ışık etrafında dönen küçük kelebek. Bu kelebekler, gözyaşı ile beslenirlermiş, mecâzen Cenâb-ı Hakk’ın varlığında yok olan sâlik, fenâfi’llah ehli.

Pervâz: Uçmak, uçuş, kanat açmak.

Perverd-gâr: Besleyici, terbiye edici, rızıklandırıcı: Allah

Pes: Yeter.

Peyk: Haber ve mektup getirip götüren.

Peymân: And, yemin, söz.

Peymâne: Kadeh.

Peyrev: Birinin arkasından, izinden giden; birini takip eden.

Pinhân: Gizli.

Pîr: İhtiyar, mürşid, tarikat kurucusu.

Pîr: Yaşlı. Bir tarikatin kurucusu. Metinde mürşid-i hakîkî anlamındadır.

Pîr-i mugan: İçki dağıtan, metinde sözleriyle sâlikleri vecde getiren mürşid-i kamil.

Pişe: İş, meslek, huy.

Piyâle: Kadeh, şarab.

Post: Şeyh ve mürşid-i kâmilin alâmetlerinden olup, tasarruf makamıdır. Sembolik olarak hayvanî sıfatlardan geçip olgun insan makamına oturmayı ifade eder.

Puhte: Pişkin, pişmiş.

Pûş :Örtü.

Pût: Allah’tan başka tapılan, gönülde ilahlaştırılan her şey.

Pût-perest: Puta tapan. Metinde hüsn-i mutlak olan Allah’ın güzelliğine âşık kişi. Bu güzellik eşyâda tecellî ettiğinden âşık bu nasut âleminde her gördüğü güzelliğe bağlanıp kalır.

Pûte: İçinde mâden eritilen tava.

Pûyan: Koşan.

Pür: Dolu, çok.

Pür-nûr: Nûr dolu.

Pür-safâ: Safalı, safa ile dolu.

Pür-tâb:?

R

Rab: Eğitici, öğretici, terbiye edici olan.

Rabbenâ: Rabbimiz.

Râcî: Geri dönen; rica eden, yalvaran; ümitli.

Râgıb: Rağbet eden, isteyen, istekli.

Râh, reh: Yol.

Râh-i dalâlet: Sapkınlık yolu.

Râh-ı erenler: Erenler yolu, hakikî aşk yolu. Bu yol, mecaz kabul etmeyip gerçek bir teslimiyet ve sevgiye dayanır.

Râh-ı Hudâ: Tanrı’ya giden yol. Sırat-ı müstakim.

Rahîm: Acıyan merhamet eden, esirgeyen, koruyan, âhirette mümin kullarına rahmet eden. Allah.

Rahm: Acıma, merhamet etme, esirgeme.

Rahmân: Çok acıyan, esirgeyen, merhamet eden. Allah.

Rahmet: Acıma, esirgeme, koruma, yargılama.

Rahmete’n-li’l-‘âlemîn: Âlemlere rahmet olan Hz. Muhammet.

Rakîb: Aynı şeyi elde etmek için bir biriyle yarışan kişiler. Hasım, dünya, şeytan.

Râsih: Sağlam, temeli kuvvetli; bilgisi çok derin.

Ravza-i hadrâ: Yeşil bahçe. Metinde Hızır’ın bulunduğu yer anlamındadır. Bu da mecazen Celâl ve cemâl arasında tasarruf eden kâmil mürşidin makamıdır.

Ravza-i irfân: İrfan bahçesi.

Ravza-i safâ: Safa bahçesi.

Râz: Sır, gizli şey. Gizlenen şey.

Râzdaş: Sırların paylaşıldığı kişi. Sırdaş.

Râzık: Rızık veren Allah.

Râzî: Sırdaş, sır saklayan. Sırla ilgili.

Râziyye: Kendisinden razı olunan nefs.

Recâ: Rica, ümit, dilek, umma, yalvarma.

Ref’: Kaldırma, yüceltme; yukarı çekme. Lağvetme, hükümsüz bırakma.

Ref’-i enâniyet: Benliğin giderilmesi.

Refîk: Yoldaş, arkadaş.

Refref: Efsanevî bir kuş ismi olup, Mirâçta Hz. Peygamber’in Sidre’den itibaren bindiği ilâhî vasıta için bir mecazdır. Tasavvufî metinlerde sâlikin en üst seviyedeki aşkını anlatır.

Reftâr: Salınarak edâlı yürüme, yürüyüş, gidiş; hareket.

Rehber: Kılavuz, mürşid. Yol gösterici.

Rehber: Kılavuz.

Reh-i âvâre: Asıl maksada ulaştırmayan oyalayıcı yol, zühd yolu.

Remz: İşaret, sembol, sırrı anlatmak için baş vurulan söz veya kelime. Meramı gizliden işaretle anlatma.

Renc: Ağrı, sızı. Zahmet, eziyet.

Resm: Adet, usûl, tavır, davranış.

Resûl: Peygamber, yeni kitap ve şeriatle gönderilen Peygamber.

Reşâd: Manevî bir yol bulup ona koyulma, Hak yolda yürüme.

Revân: Yürüyen, giden; ruh, can.

Revzen: Pencere.

Reyb: Şübhe. Kuşku.

Reyhân: Hoş ve güzel koku. Büyük yapraklı fesleğen çiçeği.

Reyhâne: rızık, geçinecek şey.

Rıdvân: Cennet bekçisi, Cennet kapıcısı.

Rıhlet: Göç.

Rızâ: Hoşnutluk, memnunluk; razı oluş.

Rızk: Allah’ın kullarına lutf ettiği yiyecek, içecek. Rızk, tasavvufta manevî lutuf anlamında kullanılır.

Ricâl: Erkekler; mevkî sahibi kimseler.

Rif’ât: Yükseklik, yücelik, büyük rütbe.

Rind: Kalender, aldırış etmeyen, dünyayı umursamayan.

Rindâne: Kalenderler gibi hareket eden, rindçe davranan.

Riyâ: İki yüzlülük, özü sözü bir olmama.

Riyâzat: Tasavvufta sülûk esnasında nefsin isteklerini gidermek için aç kalma, açlıkla terbiye, az ile kanaat etme.

Rûhânî: Ruha ait, ruhla ilgili; gözle görülmeyen, cismi olmayan; âhiretle ilgili; ruhtan meydana gelen melek.

Ruhbân: Hristiyan mistiği.

Rûh-ı kuds: Rahmanî nefes, insan-ı kâmilin ölü gönülleri dirilten nefesi.

Ruhsâr: Yanak.

Rû-mâl: Yüz sürmek.

Rumûz: Remizler, işaretler, semboller, mânâsı gizli sözler.

Rumûz: Remizler, işaretler, semboller, mânâsı gizli sözler.

Rûşen: Aydınlık, açıklık, belli olma.

Rûy-ı bâtın: Bâtın yüzü. İç yüzü.

Rûz: Gün.

Rûz-ı mahşer: Mahşer günü.

Rûz u şeb: Gündüz ve gece.

Rûz u leyl: Gün ve gece

Rüchân: Üstün olma, üstün gelme, üstünlük.

Rücû’: Dönme, vazgeçme.

Rüsûm: Resimler, şekiller.

Rü’yet: Görme, Cenâb-ı Hakk’ı kalb gözüyle görmek.

S

Sabâ: Sabah yeli.

Sâbit: Duran, değişmeyen.

Sâbit: Yerinde duran, kımıldamayan, hareketsiz; ispat edilmiş, anlaşılmış.

Sâbit-kadem: Ayağını oynatmayan. Mizacı oynak olmayıp işinde ve sözünde kararlı olan, direnen, sözünde duran.

Sad-berk: Yüz yapraklı (gül).

Sadef: İnci kabuğu. Denizde inci yapan bir cins böceğin sert kabuğu.

Sadef ve dürr: Kabuk ve öz. Beden ve rûh. Kalb ve kalbin hakikati.

Sad-hezâr: Yüz binlerce.

Sâdık: Sadakat gösteren, samimi bağlılığı olan; doğru, gerçek.

Sadr: Göğüs. Hakikat cevherinin ocağı. Kalbin bir mertebesi.

Safâ: Saflık, arılık, temizlik, gönül şenliği. Zevk.

Safâ-nazar: Temiz bakış, feyiz veren bakış. İnsân-ı kâmilin bakışı. Himmet.

Safâ-yı zikr: Zikrin verdiği huzur, rahatlık.

Safha-i sadr: Göğüs, göğüs yüzeyi.

Sâfî: Temiz, pak, arı.

Sâfiyye nefis: Temizlenen, arınan nefis.

Sâhibü’l-edeb: Edeb sâhibi.

Sâhil-nişîn: Sahilde oturan.

Sahn: Sıcaklık, harâret.

Sahra: Kır, ova, çöl.

Sahv: Ayıklık, uyanıklık.

Sâil: Dilenci, soru sorucu.

Sâim: Oruçlu.

Sakahüm: “Rableri onlara tertemiz bir içki içirmiştir.” Kur’ân, İnsan /21.

Sâkî: Kadeh sunan, su dağıtan. Tasavvufta mecazen âşıka sohbetiyle aşk ve irfân veren mürşid-i kâmil.

Sâki-i ebrâr: Kâmil mürşit.

Sakkâ: Su dağıtan,saka.

Sal: Tabut.

Salâ: Çağırmak, ünlemek, davet etmek, dua etmek.

Salâh: Bir şeyin en iyi hâli, iyilik, sulh.

Salât: Namaz.

Salât-ı dâimûn: Daimî namaz kılanlar, her an Hak ile olanlar.

Salâvât: Namazlar, dualar, Hz. Peygamber’e bağlılık ve selâm için okunan dua.

Sâlih: Yarar, elverişli, iyi, uygun, yakışır; dinî emirlere uygun harekette bulunan.

Sâlihîn: Sâlihler, takva sahibi kişiler, günâhkâr olmayanlar.

Sâlik: Tasavvufta yol almaya başlayan kişi.

Sâlikân: Sâlikin çoğulu, sâlikler, Tanrı yolcuları.

Sâlûs: İki yüzlü, riyacı.

Samed: Esma-i Hüsna’dan. Son derece yüce ve dâimî olan Allah.

Samra:?

San: Sanki, düşün, farzet.

Sanem: Put, sevgili, güzel.

Sârbân: Deveci.

Sarf ü nahv: Dilbilgisi, gramer.

Sarp: Katı, zor, aşılması güç, yüksek.

Sarrâf: Altın ve gümüş gibi değerli madenlerden anlayan. Metinde, kâmil kişi mânâsına.

Satvet: Ezici kuvvet, zorluluk.

Savm: Oruç.

Savt: Ses, sadâ; bağırma.

Sa’y: Çalışma, emek.

Sayd: Av.

Sâyebân: Gölgelik, büyük çadır, şemsiye.

Saymak: Kabul etmek.

Sayrı: Hasta.

Sayvân: Pervaz.

Seb’a: Yedi.

Seb’a-i semâvât: Yedi kat gök yüzü.

Sebak: Ders.

Seb’a’l-mesânî: Fatiha suresi. İki defa nâzil olan ve yedi âyetten ibaret bulunan Fâtiha sûresi. Tekrarlanan.

Sehâb: Bulut, yağmur bulutu.

Sehâvet: Cömertlik.

Sehergâh: Seher vakti.

Sekenât: Durmalar, duruşlar.

Sekrân: Serhoş.

Selb: İnkâr etmek.

Selhân: Yüzen, derisini soyan?

Selsebil: Tatlı ve hafif su. Cennetteki bir çeşmenin adı. Suyun kademeli olarak aktığı çeşme. Sebil; su dağıtılan yer.

Sem’: İşitmek, dinlemek.

Sem‘i sak: Kulağı delik.

Semâ’: Âyin, devrân.

Semâr-ı lutf: Lutuf meyvesi.

Semâvât: Gökler.

Semâ-yı arş: Arş seması.

Semâ-yı dil: Gönül seması.

Semek: Balık.

Semere: Meyve.

Sem’-i cân: Cân kulağı.

Semme vechullah: “Nereye dönerseniz Allah’ın yüzü oradadır.” (Bakara/115) mealindeki âyetten alıntı.

Seng-sâr: Taşlık.

Ser: Baş:

Serâ: Yer, toprak, malı çok olmak. Zenginlik.

Serâb: Çölde ışık tesiriyle suya benzer şekilde oluşan görüntü.

Ser-â-ser: Baştan başa, bütün.

Ser-çeşme: Suyun başı. Kaynak.

Serdâr: Önder, baş.

Serendib: Hindistan’ın güneyindeki Seylân adasının ismi.

Ser-firâz: Başını yukarı kaldıran.

Ser-füru: Baş eğen.

Ser-gerdân: Başı dönen, şaşkın, perişan.

Ser-gerdân: Başı dönen, şaşkın, perişan.

Sermâye: Metinde âhiret için gerekli ibadet ve taat, ömür.

Ser-mest: Serhoş, kendinden geçmiş.

Ser-serî: Serseri, şurada burada başı boş gezen, işsiz güçsüz; boş söz.

Ser-te-ser: Baştan başa.

Server: Başkan, önder, reis, ulu, mürşit.

Setr: Örtme.

Settâr: Ayıpları örten Allah.

Settârü’l-Uyûb: Esmaü’l-Hüsna’dan. Ayıpları, günahları örtüp gizleyen.

Sevâb: Hayır, hayırlı iş, güzel şeyler, ilâhî mükafatı gerektiren hareketler.

Sevdâ-zede: Sevdalı, âşık.

Sevi: Sevgi, aşk, muhabbet.

Sevi ehli: Muhabbet sahibi âşıklar.

Seyl: Sel, coşkun akan su.

Seyr ü sülûk: Bir tarikate girip, manen yükselip, makamlar elde etme. Manevî terakki.

Seyr: Yürüyüş, geziş, eğleniş; manevî makamlarda yaşanılan müşâhede.

Seyrân: Gezme, gezinti.

Seyrângâh: Gezilen yer, seyir yeri.

Seyrek: Aralıklı, az, nadir.

Seyru’llah: Sâlikin Allah’ta olan seyri.

Seyyâh: Çok gezen.

Seyyâre: Gezegen.

Seyyid-i Kevneyn: İki âlemin efendisi, Hz. Peygamber.

Seyyid-i Muhtâr: Hz. Peygamber. Kendisini insanlığın hizmetine adayan kişilerin önderi.

Sıbg: Boya.

Sıddîk: Hz. Ebu Bekr.

Sıdk: Doğruluk. Gerçeklik.

Sıfat-ı ilâhiye: İnsandaki ilâhî özellikler.

Sıfât-ı tis’a: Dokuz sıfat. Dokuz göğün insan tabiatındaki karşılıkları.

Sıfatullah: Allah’ın sıfatı, esmâullahın tecellî mahalli, eşya âlemi.

Sıla: Asıl vatan, memleket, memleketine ulaşma.

Sınmak: Kırılmak.

Sırmak: ?

Sırât: Doğru yol; cennete gireceklerin üstünden geçeceği cehennem üstündeki köprü.

Sırât: Doğru yol; cennete gireceklerin üstünden geçeceği cehennem üstündeki köprü.

Sırça: Câm, billur.

Sırdaş: Sırrı saklayan, sırrı bilen iki kişiden birisi.

Sırr-ı esmâ: Tanrı’nın isimlerinin sırrı.

Sırr-ı mübhem: Kapalı, açık olmayan sır.

Sırr-ı vuzû’: Abdest sırrı. Terk makamı.

Sırr-ı seb’a’l-mesânî: “Andolsun ki sana Seb-ul Mesâni’yi ve Kur’ân-ı Azim’i verdik” (Hicr 87) âyetine işaret eder.

Sidretü’l-müntehâ: Arşın sağ tarafında altıncı veya yedinci gökte bulunan ağaç. Yanında Cennet vardır ve Cennetin nehirleri onun altından akar. Bu ağaca Tubâ diyenler de olmuştur. Muttakilerin ve şehidlerin mekânıdır. Bu ağacın ötesine mahluk geçemez. Ötesi Allah’ın zat âlemidir. Beşer bilgisi, Sidre’de biter.

Sicn: Hapishâne

Silkmek: Temizlemek, sarsmak.

Silsile: Babadan oğula sıra ile yazılarak meydana gelen kuşak, soy defteri.

Simurg: Yuvası Kaf dağında olduğu söylenen efsanevi kuş. Boynu uzun ve yüksekte uçtuğundan Araplar “Anka” derler. Bu kuş “Zümrüdüanka” şeklinde de edebiyatımıza girmiştir. Attâr’ın Mantıku’t-Tayr’ında, 30 kuşun görüntüsü onda birleştiği için, “otuz kuş” anlamına gelen “Simurg” adı verildiği anlatılır. Devlet kuşu denilen de budur. Yüce makamları ve şekilllere tasarrufları cihetiyle Simurg, mürşid-i kâmile benzetilmiştir.

Sin: Mezar.

Sîne: Göğüs, kalb , sadr.

Sîne-çâk: Göğsü, yüreği yaralı.

Sivâ: Gayrı, başka, Allah’tan başka her şey.

Sorucu: Kabirde sual soracak melekler.

Soylamak: Tahkik etmek, araştırmak, aslını aramak. Soylu göstermek; ululamak, tazim etmek.

Söğmek: Küfretmek, Hakaret etmek.

Söykenmek: Dayanmak, tahammül etmek.

Subh: Sabah.

Subh u şâm: Sabah akşam

Sûfî: Zahit.

Sûfî-i zerrâk: İki yüzlü sofu.

Sûfîyân: Sûfiler.

Sugrâ: Daha küçük

Su’i: Kötü.

Sultân-ı vakt: Vaktin sultanı. Kutup. Kutbü’l-aktab.

Sun’: Yapma, yapış, amel, iş, kudret, yaratılış.

Sûr: Kıyâmet günü İsrafil adlı meleğin üfleyeceği boru.

Sûret: Şekil, yüz, resim, tarz, biçim.

Sûret-i imkân: Eşyanın dış görüntüleri.

Suvarmak: Sulamak, su vermek.

Suver: Sûretler, görüntüler.

Sûzân: Yakıcı.

Sübhân: Her türlü kusur, ayıp ve eksikten münezzeh. Allah.

Sücûd: Secdeler.

Süflî: Aşağıda bulunan, alçak, adî.

Sükker(şeker): Mecazen tevhîd.

Sülehâ: Salihler.

Süleymân: İsrailoğullarından Hz. Dâvûd’un oğlu. Peygamber ve hükümdârdır. Saltanatının kudretiyle ve tahtıyla meşhurdur. Mahlûkatın dilini bilir, Kuş dilinden anlardı. Emrinde cinleri vardı.

Sülûk: Bir tarîkate intisab edip manevî ve ruhî yolculuğa çıkmak, sâlikin şahsî arzularından geçip ilâhî iradenin hakimiyetine girmesi. Mana yolculuğu. Eşyanın hakikatine doğru gönül yoluyla bilgilenme.

Sünnet: Hz. Peygamber’in sözleri, yaptığı ve yapılmasını tavsiye ettiği hususlar.

Sürmek: Devam etmek, çekmek.

Sürûr: Sevinç.

Süvâr: Ata binmiş, binici.

Ş

Şâbbü’l-emred: Sakalı ve bıyığı çıkmamış genç. Delikanlı.

Şâd: Sevinçli, neşeli.

Şâdân: Sevinçliler.

Şâdî: Gönlü ferah olan, sevinçli.

Şâh: Pâdişâh, sultân. Metinde Allah veya mürşid anlamında

Şâhbâz: Beyaz renkli büyük çe doğan kuşu.

Şâh-ı evliyâ: Velilerin şâhı, Hz. Ali. Mürşid-i kâmil.

Şâh-ı hûbân: Güzellerin şahı.

Şâh-ı kerbân: kervanı başı, Kamil insan.

Şâh ı merdân: Hz Ali.

Şâhid: Gören.

Şakımak: Ötmek.

Şakî: Günahkâr.Yol kesen, Haydut.

Şâkî: Şikâyet eden, şikâyetçi.

Şâkir: Şükr edici.

Şâmil: İçine alan, kaplayan, ihata eden.

Şân: Hal, durum, değişme, huy, adet.

Şân: Şöhret, ün.

Şarâben tahûr: “Tertemiz içecekler.”Kur’ân, İnsan /21.

Şaşmak: Şaşırmak, bozulmak, yanlış yola gitmek.

Şathiyye: Âhiret ahvâlini alaylı bir dille anlatan daha çok manzum sözler.

Şeb ü rûz: Gece ve gündüz.

Şebbû: Şebboy denilen bir çeşit çiçek.

Şeb-tâ-seher: Sabaha kadar, bütün gece boyunca.

Şecerât: Ağaçlar.

Şefâ’at: Affa vesile olmak. Şefaat etmek. Manevî yardım. Niyâz. İstirham.

Şehd: Bal.

Şehîd: Allah yolunda canını veren. Şehid olan. Tasavvufta, Hakk’ı müşâhede eden kişi.

Şehir: Mecazen, vücûd veya gönül.

Şehlevend: Boylu poslu genç.

Şeh-levend: Boylu poslu, yakışıklı, güzel genç.

Şehsüvâr: Ata iyi binen.

Şehvâr: Şâha, hükümdâra yakışacak sûrette.

Şek: Sanı, zan, şüphe.

Şekâvet: Bedbahtlık.

Şem’: Mum.

Şemm etmek: Koklamak.

Şemm: Koku.

Şems: Güneş.

Şems-i hakîkat: Hakikat güneşi.

Şems-i tâbân: Parlak güneş.

Şems-i vahdet: Vahdet güneşi. Birlik âlâmeti olan deliller.

Şer: Kötülük.

Şerr ü şûr: Fenâlık ve gürültü.

Şerh: Açma, genişletme, açıklama.

Şerik: Ortak.

Şerrâh: Açıklayan, yorum yapan kimse.

Şerrâf: ?

Şeş cihet: Her yön, her taraf, dünya.

Şevk: Hararet, istek, arzu, coşku.

Şeyâtîn: Şeytânlar.

Şeydâ: Çılgın, divâne.

Şeyh: İhtiyar, pir, tasavvufta mürşid.

Şey’lillah eylemek: Allah rızası için istemek.

Şifâ: Kâmil insan ve âşıka verdiği aşk ve irfân.

Şifâya irgürmek: Şifaya kavuşmak.

Şikâr: Av.

Şimâl: Sol taraf

Şirâ: Alım satım.

Şîr-i Hudâ: H. Ali. Kamil insan.

Şîr-i Yezdân: Allah’ın arslanı Hz. Ali.

Şîrîn-dehân: Tatlı sözlü, kamil insan.

Şirk: Allah’a ortak koşmak.

Şîve: Nâz, edâ, cilve, işve.

Şugl: Meşgul olma.

Şugl-ı esmâ: Zikir olarak okunan isimlerle meşgul olma.

Şu’le: Işık, alev.

Şûm: Şom, uğursuz.

Şur etmek: Gürültü, karıştırmak, karışıklık çıkarmak.

Şûrîde kılmak: Perişan etmek; karıştırmak; âşık etmek.

Şu’ûn: İşler, yeni çıkan işler, hadiseler, olaylar, vak’alar, tecellîler.

Şücâ: Yiğit, bahadır.

Şühûd: Görme.

Şürb: İçme, içilme.

Şürû’: Başlama.

T

Ta’alluk: İlgisi olma, sevme, dünya meyli.

Taâm: Yemek.

Tâ’at: Allah’ın emirlerini yerine getirme, itaat etme, ibadet etme.

Taayyün: Belirme, ortaya çıkma.

Tab‘: Tabiat, neş’e.

Tabâyi’-hâne:Tabîatler hânesi?

Tabîb: Mürşid-i kâmil.

Ta’bîr: Açıklama, izah etme, rüyâ yorumlama, anlamlı söz.

Tabl: Davul.

Tâc ile tahtı komak: Her türlü maddî değeri gönülden çıkarmak.

Tâc: Hükümdarların giydiği, mücevherle süslü altın başlık; tarikatte şeyhlerin giydiği ve marifet makamlarını sembolize eden başlık.

Tagyîr: Başkalaştırma, değiştirme, bozma.

Tâhir: Temiz.

Tahiyyât: Selâmlar, dualar, Manevî hayat armağanları.

Tahkik: İnceleme, gerçek olup olmadığını araştırma.

Tahrîr: Yazma, yazı olarak meydana getirme, kaydetme.

Tahsîn: Güzelleştirme, güzel kılma.

Tahte’l-ulâ: Şerefli olan.

Tahûr: Temiz, temiz olan, temizleyen.

Takarrüb:Yaklaşmak, yakınlaşmak.

Tâkatı tâk olmak: Gücü kesilmek.

Taklid: Benzetmeye çalışmak.

Takvâ: Sakınmak, Dinin yasakladığı şeylerde aşırı özen göstermek. Kendini şüpheli şeylerden görünmek.

Tal’at: Yüz, surat, çehre; güzellik.

Tal’at-ı dilcû: Gönül çeken yüz, güzellik.

Tal’at-ı ebrû: Kaş güzelliği.

Talaz: Dalga, kasırga

Tali’: Baht, talih; doğan.

Tâlib: Talep eden, bir tarikate girmek isteyen dervîş adayı.

Taluban: Dalarak, dalıp.

Tamar: Damlar.

Tamu: Cehennem.

Ta’n etmek: Kınamak, yermek.

Tanmak: Danışmak.

Tanrı Arslanı: Hz. Ali’nin sıfatlarından birisi. Esedullah.

Tanrı hası: Mürşid, ideal insan. İnsan-ı kamil.

Tapı, tapu: Huzur, makam.

Tapıp: Bulup.

Tapşırmak: Emanet etmek, vermek, tevdi etmek, yöneltmek.

Tapu: Huzur, makam.

Tarîk: Yol

Tarîk-i aşk: Aşk yolu.

Tarîk-i mustakîm: Doğru yol.

Tartmak: Çekmek.

Târ ü mâr: Karmakarışık, dağınık, perişan.

Tasfiye: Arındırma, temizleme.

Taş: Dış.

Taşra: Dışarı.

Tathîr-i ahlâk: Ahlâkı güzelleştirme.

Tatlîk: Boşama, bırakma, ayırma.

Tavakkuf: Durma, duraklama.

Tavîl: Uzun.

Tayy: Bükmek, dermek, sarmak, kaldırmak, açmak, geçmek.

Tebdîl olmak: Değişmek.

Teberrâ: Beri olma, yüz çevirme, uzaklaşma, çekilme.

Teberrük: Mübârek sayma.

Tecellî: Görünme, belirme. Allah’ın sır ve kudretinin sâlike eşya âleminden görünmesi.

Tecellî-i ef’âl: Fiiller tecellîsi; Allah’ın fiillerinden bir fiilin kulun kalbinde belirmesi. Salikin, bir fiil tecellîsinin Hak’tan olduğunun bilincine varması.

Tecellî-i ilâhî: Sâlikin kalbinde meydana gelen Hakk’a ait belirtiler.

Tecellî-i nihânî: İlahî sırların kalbte âşikâr olması.

Tecellî-i zât: İlâhî zâtın, seyr ü sülûk esnasında tecellî etmesi.

Tecrîd: Tek olmak, soyunmak, Allah’tan başka herşeyden ayrılma, ayırmak.

Tedvîr: Döndürme, döndürülme; çevirme, çevirilme.

Tefeccür: Tan yerinin ağarması. Suyun yerden kaynayıp çıkması.

Tefehhüm: Ağır ve azar azar anlama, farkına varma, kavrama.

Tefekkür: Düşünme.

Tefhîm: Anlatma, bilinçlendirme.

Tefrîk: Ayırma, seçme.

Tefrika: Ayrılma, ayrılık, bozuşma.

Tefvîz: İhale; sipariş; dağıtım.

Tegayyür: Başkalaşma, değişme.

Teharrî: Arama, araştırma, araştırılma.

Tehî: Boş.

Te’hir: Sonraya, geriye bırakma, geciktirme.

Tekâmül: Kemâl bulma, olgunlaşma.

Tekâpû: Telâşla sağa sola koşarak arama. dalkavukluk.

Tekye: Dervîşlerin zikir veya ibadet için toplandıkları mekan. Mecazen, mürşid-i kamilin gönlü.

Tekye-i dil: Gönül tekkesi.

Telbîs: Metinde, benliğini örterek iyi göstermek. Kulun Hak suretinde görünmesi.

Telkîn almak: Bey’at etmek. Bir mürşidden izin almak.

Telvîn: Renk verme, boyama.

Temannâ: Dilek, istek. Eli alna götürüp selâmlamak.

Temâşâ etmek: Seyretmek.

Temessük: Tutunma, sarılma.

Temessül etmek: Bir şekle girmek, şekil yoluyla anlatmak.

Teneşir: Ölülerin yıkandığı tahtadan yapılan dört ayaklı masa.

Tenezzül: İnme, alçalma, nüzûl etme.

Tenhâ: Kalabalık olmayan yer.

Ten-i fersûde: Yıpranmış vücut.

Tennûr-ı gönül: Gönül fırını.

Tennûr-ı sîne: Göğüs fırını.

Terahhum: Merhamet etme, acıma.

Terakkî Eylemek: Yükselme, ilerleme.

Tercemân söylemek: Mevlevî ve Bektaşî erkânında tercüman adı verilen duaları okumak.

Tercemân: Cebrail.

Terk urmak: Terketmek, bırakmak, vazgeçmek.

Terk: Bırakma, vazgeçme.

Terkib: Birleştirme.

Terk-i kesret: Kesreti terk etme.

Terk-i mâsivâ: Dünyadan vazgeçme, Allah’tan başka her şeyden ilgisini kesme.

Terk-i menâhî: Yasak olan şeyleri, kötülükleri terk etme.

Tesbîh okumak: Sübhanallah demek, Allah’ı şanına layık olarak zikretmek, anmak.

Tesellî: Avutma, avunma.

Teslîmlik: Bağlılık.

Tesnîm: Cennette akan çeşmelerden birisinin adı.

Teşne: Susamış, arzulamış.

Teşne-dil: Gönlü susamış.

Teşvîş: Karıştırma, karmakarışık etme.

Tevekkül: İşi Allah’a bırakıp, kadere râzı olma.

Tevellâ: Birine dost olup yönelme. Sevme.

Tevfîk: Muvâfık kılma, Allah’ın yardım etmesi.

Tevhîd ile gönlü evin gülzâr eden gelsin beri.

Tevhîd: Kulun Hakk’ı birlemesi. İsim, sıfat, fiil ve zâtta Hakk’ın birliğini idrâk etmesi.

Te’vîl: Sözü çevirme, söze ayrı mânâ verme.

Tezkire: Bazı meslek sahipleri için yapılan biyografi.

Tezkâr: Hatırlama, anma, anılma.

Tezvir: Yalan dolan.

Tıb: Mürşidin âşıka telkin ettiği tevhîd mayâsı.

Tıb: Sıhhat , sağlık, tedavi bilgisi.

Tıfl: Çocuk.

Tıfl-ı ma’nâ: Mana çocuğu. Gönüldeki aşk ve ledün mayâsı.

Tılsım: Gizli şey, fevkalede tesiri olan şey. define bulmaya engel olan mevhum şey.

Tınmak: Aldırış etmek.

Tîb: Güzel koku.

Tibyân: Açık anlatma, bildirme.

Tîg: Kılıç.

Tîg-bend: Kılıç kuşanma.

Tîmâr: Tamir etmek, onarmak, tedavi etmek.

Tiryâk: Panzehir.

Tis’a: Dokuz.

Tîz: Çabuk, acele.

Tizcek: Çabucak.

Tohm: Tohum.

Toka: Düğmenin yuvarlak kısmı.

Toylamak: Düğün, şenlik ve ziyafet vermek.

Tûbâ: Cennette bulunan kökü gökte, dalları yerde bir ağaç.

Tuç: Tunç?

Tûfân: Çok şiddetli ve her tarafı kaplayan su. Nuh Peygamber zamanındaki Nuh Peygamber’in kavmine uygulanan manevî ceza, büyük su baskını. Bu tufanda Nuh’un gemisi dışındaki bütün canlılar yok olmuştur.

Tugyân: Taşma, taşkınlık, azgınlık. coşkunluk.

Tûl-i emel: Hırs, tamah, tükenmez arzu. olmayacak dilek.

Tulû’: Doğma, doğuş.

Tûr: Tûr-ı Sîna. Hz. Mûsâ’nın İlâhî tecellîye mazhar olduğu dağ. Edebiyatımızda Tûr, duruma göre bazan gönül, çoğu zaman ise beden için kullanılmıştır. Mutasavvıflar ledünnî mânâda kullanırlar.

Turfanda: Taze, yeni çıkmış.

Tuş olmak: Bir şeye meyletmek.

Tuş: Taraf, yön, rast gelme, karşısına durmak.

Tutalım: Farz edelim.

Tutgurmak:?

Tuyûr: Kuşlar.

Tübtü ileyk: “Sana tevbe ettim.” Kur’ân, A’raf/143.

Türâb: Toprak.

Türâbî: Toprak ile ilgili, toprağa ait.

U

Uban /üben: Zarf fiil. -Up’tan genişletilmiş bir ek. “Ağlayuban: Ağlayıp, gibi.

Ubûdiyyet: Kulluk, kölelik. Aşırı bağlılık.

Ubûr: Geçmek, atlamak.

Ucb: Kendini beğenmişlik.

Uç: Son, nihayet. Kenar, sınır.

Uçmak: Cennet.

Ud /ut: Utanma, hayâ, şeref.

Ukbâ: Âhiret.

Ulap: Ulaştırıp.

Ulemâ: Âlimler, bilginler.

Ulûhiyyet: Cenâb-ı Hakk’ın Zatı. Allahlık sıfatı, Tanrılık vasfı.

Ulu’l-ebsâr: Gönül gözü açıklar.

Ulyâ: Pek büyük.

Ummak: Beklemek, ümid etmek. Temennî.

Ummân: birlik âlemi. Zât-ı ulûhiyyet.

Ummân: Büyük deniz, okyanus.

Umûr: Emirler.

Urgan: Örülmüş sağlam ip.

Urûc: Yükselme.

Urulmak: Çalınmak, dikilmek, üflenmek.

Urvetü’l-vüskâ: Sapasağlam kulp. Allah’ın kulbu.

Uryân: Çıplak.

Us: Akıl, fikir.

Usûl: Tarikat erkan ve adâbı.

Ustager:?

Uş: İşte.

Uşda: İşte.

Uşşâk: Âşıklar.

Ut: Edeb, hayâ.

Uyanık: Farka gelen dervîş.

Uyanmak: Parlamak, yanmak, gafletten uyanmak.

Uyku: Gaflet.

Uymak: İzlemek.

Uyuz: Uyuz hastalığına yakalanmış. Yavaş hareket eden, hantal davranan kişi.

Uzlet: Bir yana çekilip yalnız yaşama. Allah’tan başka herşeyden tecrid olunarak yaşama.

Uzmâ: Büyük.

Ü

Üç harf: Aşk.

Ülfet: Alışma, kaynaşma, görüşme, konuşma, dostluk.

Ümmet: Bir peygambere inanıp bağlanan topluluk. Aynı dili konuşan millet.

Ümmet: Toplum, Bir Peygambere inanıp yolundan giden topluluk.

Ümmî: Anasından doğduğu gibi kalıp, okuma öğrenmeyen. Ana, tasavvufta “Dört unsur”dur. Ümmî, bu duruma göre “anaya, dört unsura” ait demektir.

Ümmî: Cahil, okuma yazma bilmeyen.

Ümmü’l-kitâb: Fatiha. İnsan-ı Kamil.

Ün: Nida, ses.

Üns: Alışkanlık; Hakk’ın kalbdeki müşâhedesinin eserleri.

Ünsiyyet: Alışkanlık, ahbablık, arkadaşlık.

Üstâd: Ehil, usta. Mürşid.

Üstâd–ı ezel: Mutlak varlık, Allah.

Üstühân: Kemik.

Üşde: İşte.

Üşmek: Toplanmak, yığılmak, üşüşmek.

Ütmek: Oyunda yenerek bir şey kazanmak.

Üveys: Veyse’l-karanî.

V

Vâcib: Lüzûmlu, Mecbûrî olan, Yerine getirilmesi zarurî Allah’ın emirleri.

Vâdî-i hayret: Hayret vadisi.

Vahdet sarâyı: Alem-i ervâh.

Vahdet: Birlik, bir ve tek olma hâli. Yalnızlık, kendi kendine kalış. Allah’a yakınlık, Allah’a ulaşma.

Vahdet: Birlik, teklik. Tanrısal birlik.

Vahdet-i ef’âl: Fiiller birliği.

Vâhid: Yalnız, tek olan.

Vahyün yuhâ: “O, vahyedilenden başkası değildir.” (Necm/4) mealinde âyetten alıntı.

Vâ’iz: Vaaz, dinî öğütler veren kişi.

Vâkı’a: Misâl ya da hitap yoluyla melekût âleminden kalbe gelen mânâ.

Vâki’: Mevcûd ve var olan.

Vâkıf-ı esrâr: Sırlardan haberdâr olan ârif.

Varak: Tek yaprak halindeki kâğıt. Nebat yaprağı. Kitap yaprağı.

Varıncak: Varınca.

Vâridât: İçe doğan şeyler.

Varka: İlk vahyin gelmesi üzerine Hz Hatice’nin Hz Peygamberi alıp götürdüğü meşhûr kâhin.

Vasf etmek: Anlatmak, tarif etmek, övmek.

Vasf-ı hâl: Hâlin dile getirilmesi, çeşitli hâller, insânın manevî durumunun değişmesi.

Vâsıl: ulaşan, erişen, kavuşan.

Vâsıl-ı Allah: Allah’a ulaşan.

Vâsıl-ı gülzâr: Gül bahçesine giren.

Vasl: Kavuşma, ulaşma.

Vasl-ı lâ-mekân: Mekânsızlığa ulaşma.

Vatan: Âlem-i ervah.

Vech: Yüz, çehre.

Vedâ: Ayrılma, ayrılış.

Vedûd: Kendisine sevgi beslenilen Allah.

Vefadâr: Vefalı, sözünde duran.

Vekîl-i enbiyâ: Kamil insan.

Veledü sırrı ebî: “Oğul babanın sırrıdır.” mealinde hadis.

Velî: Ermiş, seven. dost, sahib.

Verd: Gül.

Vesîle: Bahane, fırsat.

Vîrân: Yıkık, harap.

Vîrâne-i dil: Gönül viranesi.

Vird: Sık okunan dua, zikir.

Visâl: Kavuşma.

Vuslat: Sevenin sevdiğine kavuşması.

Vuzû’: Abdest alma, abdest.

Vücûb: Vacip, lüzumlu olma; bırakılması mümkün olmayan; gerekli.

Vücûd: Bulunma var olma, varlık; gövde; ten, beden.

Vüs’at: Genişleme.

Vüsûl: Ulaşma.

Y

Yaban: Dışarı, kır, şehir dışı.

Yâbis: Kuru.

Yad: Yabancı, tanıdık olmayan, garib.

Yağlamak: Uyuz olan hayvanın yarasını katranla tedavi etmek.

Yahşı: Güzel. yakışıklı.

Yakaza: Uyku ile uyanıklık arasında yaşanan manevî bir hâl. Rüyâ ile hâl arasında yaşanan vâkıa.

Yakîn: Kesin ve apaçık bilgi. Şüphe ve tereddüde yer bırakmayan doğru ve gerçek bilgi.

Ya’kûb: İsrailoğullarından Yûsuf Peygamber’in babası olan peygamber.

Yâkût: Çeşitli renkleri olan kıymetli bir süs taşı.

Yalıncak: Yalın bir şekilde, çıplak.

Yaman: Kötü.

Yâr: Dost, sevgili.

Yar: Yardımcı

Yarağ: Yol azığı, yol gereçleri, hazırlık, mecazen sâlikin abdest ve niyyet gibi ibadetleri.

Yaraşık: Muvâfık, münasip, layık

Yâren: Arkadaş, dost.

Yarı kılmak: Yardım etmek.

Yâ-sin: Kur’ân-ı Kerim’de 36. sûrenin ismi. Sûrenin birinci âyeti müteşabih âyetlerdendir. Mutasavvıflar, “insan-ı kamile” veya “Hz. Muhammed’e” hitap eden “Ey Muhammed” yahut “ey insan” anlamında bir söz olduğunu söylerler.

Yavaş olmak: Yumuşak başlı olmak.

Yavaş: Yumuşak huylu, mütehammil.

Yavlak: Pek, çok, gâyet.

Yavu kılmak: Kaybetmak.

Yaya: Aşksız ve kılavuzsuz insan.

Yayak: Yaya

Yayılmak: Gezinmek.

Yaylamak: Yaylaya çıkmak, yazı yaylada geçirmek.

Yazı: Yaban, kır, ova.

Yazlamak: Yaylamak.

Yed: El.

Yedi başlı bir ejder: Nefs-i emmâre.

Yedi deryâ: Yedi tavır, sâlikin geçtiği yedi nefis merhalesinde yaşadığı hal ve makamlar.

Yedi esmâ: Halvetîlerin seyr ü sülûk esnasında geçtikleri Tanrı’nın yedi ismi. Kelime-i tevhîd, Allah, Hû, Hak, Hay, Kayyûm, Kahhâr.

Yedi iklîm dört köşe: Yedi nefs makamı, şeriat, tarikat, marifet, hakikat; evvel, âhir, zâhir bâtın âlemleri.

Yedi iklîm: Yedi tavır, sâlikin geçtiği yedi nefis merhalesinde yaşadığı hal ve makamlar.

Yedi tamu: Yedi büyük günah.

Yedmek: Çekmek, yedekte götürmek, asılmak.

Yeğ: Daha iyi, üstün.

Yek: Bir, tek.

Yeksân eylemek: Düz olmak, aynîleşmek. bir olmak.

Yeksân: Bir olmak.

Yel: Aşk, cezbe.

Yelmek: Koşmak.

Yemir:?

Yerak: Azık, yol hazırlığı , levazımat, metinde “tevhîd ve ibadet” anlamında.

Yevmü’l-bahâr: Bahar günü

Yevmü’l-hisâb: Hesap günü, kıyâmet günü.

Yezdân: Cenâb-ı Hak.

Yığmak: Men etmek, engel olmak.

Yığlanmak: Nefsini men etmek, engel olmak, sakınmak.

Yıylamak: Koklamak.

Yilişmek: Koşuşmak, yarışmak.

Yirincek: Üzüntülü, tasalanan, kederlenen, yerinen.

Yol eri: Kamil insan.

Yol gözetmek: Âdâb ve erkana riayet etmek.

Yol kulağuzu: Mürşid, rehber.

Yol vermek: İzin vermek,

Yuğunmak: Yunmak, yıkanmak.

Yular tutmak: Zaptedilmek, Eğitilmeye müsait olmak.

Yumak: Yumak, yıkamak, arındırmak.

Yûsuf: Yâkûb peygamber’in oğlu olup güzelliği ile tanınmıştır. Yûsuf ve Zeliha’nın başından geçen aşk hikâyesi Kur’ân’da en güzel kıssa olarak nitelenmiştir.

Yuva: Beden. Zulmet âlemi, nefis.

Yuvalanmak: Yuvarlanmak.

Yüğürmek: Koşmak.

Z

Za‘îf: Zayıf, âciz.

Zâhid: Sofu. Kendini sadece ibadete verip, yaptığı bu ibadetin zahirinde kalan kişi.

Zâhir: Görünen, açık, belli, meydanda. Esmaü’l-Hüsna’dan Zâhir olan Allah.

Zahm: Yara, ceriha.

Zahme: Yara

Zâil olmak: Sona ermek, kaybolmak, yok olmak.

Zâkir: Zikreden.

Zâkirân: Zikredenler.

Zakkûm: Zehirli bir ağaç, zakkûm ağacı, Cehennem ağacı.

Zâlim: Zulmeden, güç kullanan.

Zamîr: İç, içyüz; kalp, vicdan; gönülde gizli olan sır.

Zann: Şüphe.

Zâr: İnlemek, ağlamak.

Zâri kılmak: Ağlamak, sızlamak, inlemek.

Zât: Kendi, herşeyden münezzeh olan Allah, asıl, esas, öz, hakikat. Nefs.

Zâtu’llah: Allah’ın herşeyden münezzeh olan, hiç bir şeyle kayıtlanmayan mutlak vücudu.

Zebân: Dil.

Zecr: Men’ etmek.

Zeheb: Altın.

Zehr-i mâr: Yılan zehri.

Zelîl: Hor, alçak, hakîr.

Zemâim: Kötü ahlak. Beğenilmeyen haller.

Zemîn: Yeryüzü.

Zencir: Aşk ve aşıklığın ifrat noktası.

Zencîr-i aşk: Aşk zinciri.

Zer: Altın.

Zerk: Hile yapmak.

Zerre: Çok küçük parça, atom.

Zevâl: Yerinden ayrılıp gitme, sona erme, batma.

Zeyn etmek: Süslemek.

Zeyn olmak: Süslemek, süslenmek.

Zılâl: Gölge.

Zıll-ı hümâ: Hüma kuşunun gölgesi.

Zıllullah: Allah’ın gölgesi, sultanlar, veliler.

Zîbâ: Süslü; yakışıklı, güzel.

Zihî: Ne hoş ne kadar, güzel, ne iyi.

Zikr eylemek: Anmak.

Zikr-i hafî: Gizli ve sessiz yapılan zikir.

Zikr-i kalbi: Sessiz zikir ve dâimi zikir.

Zikru’llah: Allah’ı anma.

Zill: Zelil olma, zelillik.

Zindân: Mahpushane. Tasavvufi metinlerde kesret âlemi, dünya.

Zinde: Canlı, kuvvetli. Hayatta.

Zînet: Süs.

Zinhâr: Sakın, katiyyen, aman, asla.

Ziyâ: Işık.

Ziynet: Süs.

Zuhûr: Ortaya çıkma.

Zulmât: Karanlık. Madde.

Zulmet: Karanlık.

Zu’m: Bâtıl zan, boş inanç.

Zühd: Kendisini ibadete vermek, dünyevî şeylerden uzaklaşmak.

Zülâl: Temiz su, parlak su.

Zü’l-Celâl: Celâl sahibi Allah.

Zü’l-Cemâl: Cemâl sahibi Allah.

Zülf: Yüzün iki yanından sarkan uzun saç.

Zülfekâr: Hz. Ali’nin iki ucu olan meşhur kılıcı.

Zünnâr: Papazların bellerine bağlayıp uçlarını aşağıya sarkıttıkları kıldan sert kuşak

KAYNAKLAR

Abdülbaki Gölpınarlı: “Niyâzî”, İslam Ansiklopedisi, C. IX, İstanbul, 1988.

Abdülbaki Gölpınarlı: “Niyâzî-i Mısrî”, Şarkıyat Mecmuası, C. VII, İstanbul, 1972.

Abdülkadir Karahan: “Kendi Elyazısı Hatıralarına Göre Niyâzî-i Mısrî’nin Bazı Mistik Görüşleri, Türkiyat Mecmuası, C. XIX, s. 93-98.

Ahmet Refik, “Fatih Zamanında Teke İli”, Türk Tarih Encümeni Mecmûası, Nu: 79/2, İstanbul 1340.

Aşkar, Mustafa: Niyâzî-i Mısrî veTtasavvuf Anlayışı, Ankara 1998.

Aygen, Mehmed S.: Şair Mutasavvıf Gülaboğlu Muhammed Askeri, (tarihsiz) Afyon.

Aynî, Mehmed Ali: İslam Tasavvuf Tarihi, (sad. H. R. Yananlı), İstanbul, 1985.

Ayvansarayî, Hüseyin: Tezkire-i Meşâyıh, Süleymaniye Ktp. Uşşâkî Tekkesi Bl. Yz. Nu: 365.

Babinger, Franz: “Niyâzî”, Encylopédie de L’İslam, Tome III, Leiden, 1936.

Bandırmalızâde Ahmed Münib: Mir’âtü’t-Turuk, İstanbul 1306.

Bilgin, Azmi: Ümmî Sinân Divânı, İstanbul 2000.

Bilginer, Mahmud Sadeddin: Mısrî Niyâzî Dîvânı Şerhi, İstanbul, 1976.

Çavdaroğlu Müftî Dervîş: (hz. M. Tatcı-C. Kurnaz), Ankara, 1999.

Dikmen, Hamit: “Elmalılı Şeyh Yusuf Ümmî Sinân Efendi” Erdem, Aydın Sayılı Özel Sayısı II, C. IX, Sayı: 26.

Doğramacı, Baha: Niyâzî-i Mısrî, Ankara 1988.

Ekiz, Abdullah: Dünden Bugüne Elmalı, Elmalı 2001.

Ekiz, Abdullah: Sinân Ümmî ve Ahfadı, Ankara 1962.

Eraydın, Selçuk: Tasavvuf ve Tarikatler, İstanbul 1994.

Erdem, Mehmet: Sinân Ümmî ve Kutbü’l-Maânî İsimli Risâlesi Üzerine Bir İnceleme, Dokuz Eylül Ün. İF., YLT., İzmir 1997.

Erdem, O. Kamil: Sinân Ümmî Divânından Seçmeler, İstanbul 1976.

Erdoğan, Kenan: “Yunus Yolunda Bir Başka Şair: Tâlib-i Ümmî ve Bazı Şiirleri”, Celal Bayar ÜniversitesiSosyal Bilimler Dergisi, S. 1, Manisa 2006, s. 63-79.

Erdoğan, Kenan: “Yunus Yolunda İki Şair: Mazharî ve Zuhûrî”, Osmanlı Araştırmaları-Mehmet Çavuşoğlu Armağanı, C. XXVI, İstanbul 2005, s. 265-295.

Erdoğan, Kenan: Kulalı Mustafa Nüzûlî Divanı, Manisa 2004.

Erdoğan, Kenan: Niyâzî-i Mısrî Divânı, Ankara 1998.

Ergin, Ömer Faruk: Silsile-i Evliya ve Meşâyıh-ı Kirâm, Tarihsiz.

Ergun, Sadettin Nüzhet: Türk Şairleri, C. III. İstanbul 1945.

Eroğlu Nûri, Tasavvuf bi’t-Tarikat(Risâle-i Şerîfe), İzmir Milli Ktp. Yz. Nu: 2011.

Erten, Süleyman Fikrî: Antalya Livası Tarihi, İstanbul 1340-1342.

Erten, Süleyman Fikrî: Antalya Tarihi, Antalya 1948.

Evliya Çelebi, Seyahatnâme, C. IX, İstanbul 1935.

Gazzîzâde Abdüllatîf Efendi: Menâkıb-ı Evliyâ-Menâkıb-ı Ahmed Gazzî, (hz. A. Koçin), Ankara, 2009.

Gölpınarlı, Abdülbaki: “Niyâzî-i Mısrî”, Şarkiyat Mecmûası, Sayı: 7, İstanbul 1972.

Harîrîzâde M. Kemâleddin: Tibyân-u Vesâili Hakâik fî-Beyâni Selâsili’t-Taraik, Süleymaniye Ktp. İbrahim Efendi Bl., C. I-II-III, Nu: 430-432.

Heath W. Lowry, Historical Vestiges of Niyâzî Mısrî’s Presence on the Island of Limnos: Niyâzî Mısrî’nin Limnos Adası’nda Bulunan Tarihi İzleri, İstanbul, 2011.

Hulvî-zâde Cemaleddin: Lemazât-ı Hulviyye, Süleymaniye Ktp. Hacı Mahmud Bl. Nu. 430.

Hüseyin Ayvansarayî: Mecmûa-i Tevarih, Haz. Fahri Ç. Derin-Vahid Çabuk, İstanbul 1985.

Hüseyin Vassâf, “İbrahim Ümmî Sinân Hazretleri”, Ceride-i Sûfiyye, Sayı: 107, s. 138-139.

Hüseyin Vassâf: Sefine-i Evliyâ, (Haz. Ali Yılmaz, Mehmet Akkuş), İstanbul 2006.

İbrahim Râkım Efendi: Vâkıât-ı Pîr-i Rûşen-Zamîr Hazret-i Mısrî, Süleymaniye Ktp. İzmir Bl. Yz. Nu: 790.

İbrahim Râkım: Vâkıât-ı Niyâzî-i Mısrî, (Haz. Kamil Beki), Uludağ Ün., SBE. Yüksek Lisans Tezi, Bursa 1997.

Kantemir, Dimitri: Gesthichte des Osmanischen Reiches, Hambourg, 1745.

Kara, Mustafa: Niyâzî-i Mısrî, Ankara 1994.

Keşkül (Tabakat Mecmuası), Milli Kütüphane, Yazma. A/9268

Kocatürk, Vasfi Mahir: Tekke Şiiri Antoloji, Ankara 1968.

Kocatürk, Vasfi Mahir: Türk Edebiyatı Tarihi, Ankara 1964.

Köprülü, Fuat: Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Ankara 1976.

Köstendilli Süleyman Şeyhî: 1001 Sûfî-Bahrü’l-Velâye, (hz. Sezai Küçük-Semih Ceyhan), İstanbul, 2007.

Limnili Şeyh Abdî-i Siyâhî: Limni’de Sürgün Bir Velî-Niyâzî-i Mısrî’nin Hatıraları, (hz. Mustafa Tatcı), İstanbul, 2010.

Mecmûa, Elmalı İlçe Halk Ktp. Ty. Nu: 43.

Mecmûa-i Eş’âr, Elmalı İlçe Halk Ktp. Yz. Nu: 2997.

Mehmed Nazmî Efendi: Osmanlılarda Tasavvufî Hayat-Halvetîlik Örneği-Hediyyetü’l-İhvân, (hz. Osman Türer), İstanbul, 2005.

Mehmed Süreyya: Sicill-i Osmanî, (hz. Nûri Akbayar-Seyit Ali Kahraman), C. V. , İstanbul, 1996.

Mustafa Kara-Kadir Atlansoy), C. I-II, Bursa, 1997.

Mehmed Şemseddin (Ulusoy): Gülzâr-ı Mısrî, Yz. Mustafa Tatcı Özel Ktp.

Mehmed Şemseddin: Bursa Dergahları, Yâdigâr-ı Şemsî, C. I-II, Bursa 1997.

Mehmed Tahir: Osmanlı Müellifleri, Tıpkıbasım, (Haz. M. Tatcı-C. Kurnaz) Ankara 2000.

Menkabe-i Mısrî: Yz. Bursa Eski Eserler Ktp. 854/18.

Mustafa Kara: “Bursalı Bir Tarihçi; Mehmet Şemsettin Ulusoy Efendi”, UÜ. İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı: 3, Bursa, 1991, s. 99-105.

Mustafa Lûtfî Efendi: Tuhfetü’l-Asrî fî Menâkıbi’l-Mısrî, Bursa, 1309.

Mustafa Nüzûlî: Divân-ı Mustafa Nüzûlî, İstanbul 1331; Divân-ı Sâni (aynı eser içinde), İstanbul 1331.

Müstakimzâde Süleyman Sadettin: Mecelletü’n-Nisâb, Tıpkıbasım, Ankara, 2000.

Nail Tuman: Tuhfe-i Nâilî, (hz. M. Tatcı-C. Kurnaz), C. II, Ankara,

Niyâzî-i Mısrî: İrfan Sofraları, (Çev. Süleyman Ateş), Ankara 1971.

Niyâzî-i Mısrî: Kelimât-ı Kudsiyye, Bursa İ. Halk Ktp. Orhan Gazi Bl. No: 690.

Niyâzî-i Mısrî: Mecmûa, Süleymaniye Ktp. Reşid Ef. 1218.

Niyâzî-i Mısrî: Niyâzî-i Mısrî’nin Hâtıraları, (hz. Halil Çeçen), İstanbul, 2006.

Ögke, Ahmed: Vâhib-i Ümmî’den Niyâzî-i Mısrî’ye Türk Tasavvuf Düşüncesinde Metaforik Anlatım, Van 2005.

Ögke, Ahmet: Ahmed Şemseddin-i Marmaravî, Hayatı-Eserleri-Görüşleri, İstanbul 2001.

Öngören, Reşat: Osmanlılarda Tasavvuf-XVI. Yüzyıl, İstanbul 2000.

Öztelli, Cahit: “Şeyh Süleyman Hakirî”, TFAD, II, 226, Mayıs 1968, s. 4740-4741.

Sâdık Vicdânî: Tomar-ı Turuk-ı Aliyye, Tarikatler ve Silsileleri, (Haz. İrfan Gündüz), İstanbul 1995.

Safâyî, Mustafa: Tezkire-i Safâyî, (hz. Pervîn Çapan), Ankara, 2005.

Sâlim Efendi: Tezkiretü’ş-Şuarâ, (hz. Adnan İnce), Ankara, 2005.

Sarı, Mehmet: “Askeri”, Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi, C. I, Ankara 2001, s. 474.

Serin, Rahmi: İslam Tasavvufunda Halvetîlik ve Halvetîler, İstanbul 1984.

Silahdâr Fındıklılı Mehmed: Tarih, C. II, İstanbul, 1928.

Şapolyo, Enver Behnan: Mezhepler Ve Tarikatler Tarihi, İstanbul 1964.

Şemseddin Sâmi: Kamûsu’l-Alâm, C. 1-VI, İstanbul, 1316.

Şen, Şakir: “Ümmî Sinân Halvetî”, Yedi Çınar Dergisi, S.: 2, Antalya/Elmalı 1992.

Şeyhi Mehmed Efendi, Vekâyiü’l-Fudalâ, (Haz. A. Özcan), C. I, İstanbul 1989.

Şeyhî Süleyman Köstendili: Bahru’l-Velâye, Berlin Ktp. Yz. Nu. 1683.

Tatcı, Mustafa: “Elmalılı Bir Mutasavvıf Şair: Ümmî Sinân Halvetî” Türk Dünyası Araştırmaları, S. 81, İstanbul, 1992.

Tatcı, Mustafa: Burc-ı Belâda Bir Merd-i Hudâ: Niyâzî-i Mısrî, İstanbul, 2010.

Tatcı, Mustafa-C. l Kurnaz: Çavdaroğlu Müftî Dervîş, Ankara 1999.

Tatcı, Mustafa: Edebiyattan İçeri, Ankara 1997

Tatcı, Mustafa: Elmalı’nın Cânları, İstanbul, 2008.

Tatcı, Mustafa: Elmalılı Ümmî Sinân, Antalya 1993.

Tatcı, Mustafa-C. Kurnaz, Elmalılı Ümmî Sinân, Ankara 1998.

Tatcı, Mustafa: Eroğlu Nûri, Divânçe, Ankara 2002.

Tatcı, Mustafa: Limni’de Sürgün Bir Velî-Niyâzî-i Mısrî’nin Hatıraları, İstanbul, 2010.

Tatcı, Mustafa: Menâkıb-ı Hasan Ünsî, Ankara 2002.

Tatcı, Mustafa: Niyâzî-i Mısrî, Hayatı, Düşünceleri, Bir Risâlesi, Uludağ Üniv. Necatibey Eğt. Fak. Mez. Tezi, 166 sayfa, Balıkesir, 1983-84.

Tatcı, Mustafa: Üsküdarlı Muhammed Nasuhi’nin Hayatı ve Dîvânçe-i İlâhiyâtı, İstanbul, 2004.

Tatcı, Mustafa: Üsküdarlı Selâmî Ali Celvetî-Hayatı, Tarîkat-nâmesi ve Vakfiyesi, İstanbul, 2006.

Tatcı, Mustafa: Yûnus Emre Dîvânı I-VI, Ankara, 2008.

Tekindağ, Şahabettin: Teke İli ve Teke Oğulları, Tarih Enstitüsü Dergisi, s. 7-8, 1976-1977

Tekindağ, Şahabettin: Teke İli, İslam Ansiklopedisi, C. XII/1.

Tuman, Nail: Tuhfe-i Nâilî, (Haz. M. Tatcı-C. Kurnaz), Ankara 2001.

Turan, Refik: “Tarihimizde ve Kültürümüzde Elmalı”, Millî Folklor, 8, Aralık 1990.

Uçman, Abdullah: “Sinân Ümmî”, Büyük Türk Klâsikleri, C. VI, İstanbul 1987.

Uşaklı Matlaî: Dîvânçe-i İlâhiyât, (hz. Mustafa Tatcı), İstanbul, 2010.

Uşaklı Şeyhî: Dîvân-ı İlâhiyât (hz. Mustafa Tatcı), İstanbul, 2010.

Ümmî Sinân: Divân, Bâyezîd Ktp. Ty. Nu: 3356

Ümmî Sinân: Divân, Elmalı İlçe Halk Ktp. Nu: 43.

Ümmî Sinân: Divân, İ. Ü. Ty., Nu: 912.

Ümmî Sinân: Divân, Süleymaniye Ktp. Haşim Paşa Bl., Ty.70.

Ümmî Sinân: Kutbü’l-Maânî, İzmir Millî Ktp. (Mecmûa) Nu: 2011.

Yılmaz, Necdet: Osmanlı Toplumunda Tasavvuf, İstanbul 2001.

Yiğitbaşı Ahmed Marmaravî: Câmi’ül-Esrâr, Millet Ktp. AE. Bl., Şer’iyye, Yz. Nu: 1343.

Yiğitbaşı Ahmed Marmaravî: Mukaddimetü’s-Saliha, Tasavvufî Rüya Tabirnâmeleri, (Haz. M. Tatcı-H. Çeltik), Ankara 1995.

Yiğitbaşı Ahmed Marmaravî: Risâle-i Tevhîd, Millet Ktp., Ali Emirî, Şer’iyye Bl. Nu: 1343.

Yiğitbaşı Ahmed Marmaravî: Silsile-i Ehl-i Tarîkat, Süleymaniye Ktp. Hacı Mahmud Ef. Bl. 2745/1.