DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARI: 1129
HALK KİTAPLARI: 262

Genel Koordinatör
Prof. Dr. M. Emin Özafşar

Yayın Yönetmeni
Dr. Yüksel Salman

Yayın Koordinatörü
Yunus Akkaya

Tashih
Sedat Memiş
Hacı Duran Namlı

Grafik & Tasarım
Ali Çınkı

Baskı
Salmat Basım Yayıncılık

0.312 341 10 24

1. Baskı, Ankara 2015

ISBN 978-975-19-6382-6
2015-06-Y-0003-1129
Sertifika No: 12930

Eser İnceleme Komisyon Kararı
31.10.2014/49

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Tel: (0 312) 295 72 93 - 94
Faks: (0 312) 284 72 88
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış:
Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü
Tel: (0 312) 295 71 53 - 295 71 56
Faks: (0 312) 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

SÜNNETİN IŞIĞINDA
İSLAM AHLAKININ ESASLARI

63 hadis-i şerif ve
Açıklamaları

Hazırlayan

Lütfi DOĞAN

Ön Söz

Rahman ve Rahîm olan Allah’ın adı ile

Her türlü övgü âlemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur. Bütün nimetlerinden dolayı O’na hamd eder ve O’ndan yardım dileriz. Allah birdir. Her şeyi yaratan O’dur. Bütün yaratılmışları tedbir edip koruyan da O’dur. Allah (c.c.), kerem sahibidir, rahmeti her şeyi kuşatmıştır. O, insanlara çok şefkatli ve çok merhametlidir.

Allah (c.c.), bütün beşeriyete İslam dinini ihsan buyurdu, bu dini kemale erdirdi ve üzerimize olan nimetlerini tamamladı. Allah, Kur’an-ı Kerim’ini, son peygamberi Hz. Muhammed (s.a.s.)’e indirdi de ona:

“(Resulüm!) Bu Kur’an’ı sana indirdik ki, insanlara Rabbileri katından neler indirildiğini onlara açıklayasın.” [1] buyurdu.

Allah (c.c), yaratılmışların en hayırlısı olan Resul-i Ekrem’i, bütün beşeriyete son peygamber olarak gönderdi. Onu Kur’an-ı Kerim ve sünnetlerle mükerrem kıldı; kendilerine “Cevamiü’l Kelim” (az söz ile çok manalar ifade etme) özelliği verdi. Resul-i Ekrem (s.a.s.) de risalet görevini tebliğ etti; emaneti yerine getirdi, ümmetine en güzel nasihatlerde bulundu ve sonuçta Resul-i Ekrem Efendimiz şöyle buyurdu:

“Ey insanlar! Size iki emanet bırakıyorum. Benden sonra siz, bu iki esasa sarıldığınız sürece (hak yoldan ayrılmaz) sapıklığa düşmezsiniz. Bunlardan birincisi Allah’ın kitabı Kur’an, ikincisi de Resulünün sünnetidir.” [2]

Salatü selam Resul-i Ekrem Efendimizin, onun âl ve ashabının, ve hesap gününe kadar iyilikle onlara uyanların üzerine olsun.

Allah Teâlâ Resul-i Ekrem Efendimize “Cevamiü’l Kelim” özelliğini verdi. Bu sebepledir ki Hz. Peygamber’in kendileri de: “Bana ’Cevamiü’l Kelim’ (özlü ve kapsamlı sözler) verildi” buyurmuşlardır. Resul-i Ekrem Efendimize verilen özlü sözler iki kısma ayrılır:

Bunlardan birincisi Kur’an-ı Kerim’dir. Hz. Peygamber’in en büyük mucizesi olan Kur’an-ı Kerim, baştan sona kadar “Cevamiü’l Kelim”dir. Zira Kur’an, âlemlerin Rabbi olan Allah Teâlâ’nın kelamıdır, okunan vahyidir. Kur’an’ın lafzındaki güzelliği, bu lafızların içerdiği engin manalar, bilgi sahibi olan, aklı eren herkesi hayran bırakmıştır. “Cevamiü’l Kelim” ile ilgili olarak Kur’an-ı Kerim’den bir iki ayetin meallerini örnek olarak zikretmek yeterli olacaktır:

“Göklerde ve yerde bulunan her şey, Allah’ı tesbih etmektedir. O, azizdir (her şeye galiptir), hâkimdir (hikmet sahibidir). Göklerin ve yerin mülk (ve tasarrufu) O’nundur; hem diriltir, hem öldürür. O, her şeye kadirdir.” [3]

“Gerçek şudur ki Allah adaleti, iyilik yapmayı ve yakınlara bakmayı emreder; çirkin olan (her) şeyi, fenalığı ve haddi aşmayı yasaklar. Tutasınız diye O, size öğüt verir.” [4]

Büyük âlimlerden Merhum Hasan el-Basrî, ( öl. H. 110 ): “Âlemde iyilik adına her ne varsa bu ayet-i kerime onları emretmiş ve kötülük olarak da ne varsa, onların da yasak olduğunu bildirmiştir.” demiştir.

Bilgi, aklıselim ve hikmetle bakıldığında bu ayet-i kerimelerin, özlü sözlerin en üstün örnekleri olduğu apaçık olarak görülür.

“Cevamiü’l Kelim”in ikinci kısmı ise Resul-i Ekrem (s.a.s.) Efendimizin ifade buyurduğu kendi sözleridir. Bu husus, Cenab-ı Hak tarafından Resul-i Ekrem Efendimize verilmiş bir özelliktir.

“Cevamiü’l Kelim” ile ilgili müstakil eserler yazılmıştır. Bunların en kapsamlı olanlarından biri de Ebu Abdillah Muhammed b. Seleme el-Kudaî’nin (öl. H. 452 ) hazırladığı ve 1317 yılında İstanbul’da da tab edilen “eş-Şihab fî’l Hikemi ve’l Emsali ve’l Âdab” adlı eseridir.

Daha sonra İmam ve Hafız Ebu Amr b. Salah (öl. H. 643 ) Resul-i Ekrem Efendimizin “Cevamiü’l Kelim” hadislerinden 26 hadis-i şerifi bir araya getirmiş ve bunlara “el-Ehadisü’l Külliye” (kapsamlı anlamı olan hadis-i şerifler) adını vermiştir.

Bu hadis-i şerifler hakkında İslam âlimleri: “Bunlar; İslam dininin dayanağı, dinî hükümlerin yarısı veya üçte birine denktir.” gibi değerlendirmeler yapmışlardır.

Daha sonra büyük âlim, fakih, zahid, İmam Muhyiddin Ebu Zekeriyya Yahya b. Şeref en-Nevevî, bu 26 hadis-i şerif üzerine 16 hadis-i şerif daha ilave etmiş ve bir araya getirdiği bu esere “el-Erbaîn” (kırk hadis) adını vermiştir. [5]

İmam Nevevî, bu eserine yazdığı ön sözünde de belirttiği gibi bunları, “Sahih” olan hadislerden ve çoğunlukla Buhârî ve Müslim’in “Sahiheyn” adlı eserlerinden almıştır. Kolayca öğrenilsin ve okuyanların zihinlerinde yerleşsin ve bu hadis-i şeriflerin yararları daha geniş kitleleri kapsasın, düşüncesiyle de hadis-i şeriflerin sadece metinlerini “el-Erbaîn” adlı kitabına almıştır.

Bu hadis-i şeriflerin bereketi; manalarının kapsamlı oluşu, bu hadis-i şeriflerde Resul-i Ekrem (s.a.s.) Efendimizin sünnetinin en veciz bir şekilde beyan buyurulması ve İmam Nevevî’nin halis niyet hikmetleri nedeniyledir ki “el-Erbaîn” (Kırk Hadis) adlı bu eser, İslam âleminin takdirine mazhar olmuştur. Daha müellif hayatta iken kendisi gibi âlim olan Şeyhülislam Takıyyüddin b. Dakîkü’l Îd (öl. H. 702 ) bu mühim esere veciz bir şerh yazmıştır.

Günümüze kadar “el-Erbaîn” (Kırk hadis) adlı bu esere sadece Arap dilinde ellibir kadar şerh yazılmıştır. Bu şerhlerin bir kısmı matbudur. En yararlı şerhlerinden (açıklama ve yorumlarından) biri de Allame Sadüddin Teftezanî’nin (öl. H. 791 ) yazdığı şerhtir. Bu şerh, 1316 yılında zamanın ilgili Bakanlığın izniyle İstanbul’da basılmıştır.

“el-Erbaîn” (Kırk hadis) çeşitli dillere çevrilmiştir. Aslı ile birlikte Avrupa dillerine de çevrilmiş ve basılmıştır. Bu mühim eseri büyük âlim ve Muhaddis Ahmed Naim Efendi de dilimize çevirmiş ve daha sonra Diyanet İşleri Başkanlığınca bastırılmıştır.

“el-Erbaîn”deki bu hadis-i şerifler; itikat, ibadet, ahlak ve dürüst muamele bakımından insanları olgunluğa erdirecek esasları içermektedir; çünkü bunlar, Resul-i Ekrem Efendimizin mübarek sözleridir. Bunun içindir ki bu eser, halkımızca daima takdir edilmiş ve sevgi ile okunup istifade edilmeye çalışılmıştır. Bugün de bu mühim eserden istifade edilmeye çalışılmaktadır. Zira isteyen herkes için kısa zamanda bu hadis-i şerifleri kolayca okumak ve öğrenmek imkânı, vardır.

Ahmet Naim merhumun da dediği gibi bu hadis-i şeriflerin bildirdiği genel kaideler (kurallar), hiçbir zaman eskimez. Bu hadis-i şeriflerin her biri için müstakil eserler yazılsa yeridir. Bu hadis-i şeriflerin bildirdiği yüce esaslara uyulduğu takdirde toplum hayatı bozulmaktan korunduğu gibi, fertler ve toplumlar dünya ve ahirette ebedî mutluluğa erişirler. Bu hadis-i şeriflerin bildirdiği esaslara insanlık âlemi, her zaman muhtaçtır.

İmam Nevevî’nin derlediği bu “el-Erbaîn” adlı esere kendisinden bir asır sonra gelen Hafız ve Fakih Zeynüddin Ebü’l Ferec Abdurrahman (öl. H. 795 ) on hadis-i şerif daha ilave etmiştir. Böylece elli hadis-i şeriften oluşan bu esere adı geçen müellif genişçe bir şerh yapmış ve eserine “Camiu’l Ulum ve’l Hikem” (Bilgileri, hikmetleri derleyen kitap) adını vermiştir.

İmam Nevevî’nin “el-Erbaîn” adlı eseri çok yararlı, bereketli ve mühim bir eserdir. Kendisinden çok yararlandığım bu eseri, yeniden dilimize çevirmeyi düşündüm ve çevirdim. Ebu’l Ferec Abdurrahman merhumun bu hadis-i şeriflere on hadis-i şerif ilavesi ile elliye varan bu esere —içinde yaşadığımız bu çağın sorunlarına da ışık tutan— on üç hadis-i şerif daha ilave ederek bunların sayısını atmış üçe çıkardım. İlave ettiğim hadis-i şerifler de “Cevamiü’l Kelîm”den ve sahih hadis-i şeriflerdendir. Okunduğunda görüleceği üzere bu hadis-i şeriflerin, lafızları (sözleri) çok kısa, özlü ve kapsamlıdır. Özellikle bu hadis-i şerifler, toplum hayatımızda karşılaşılan zorlukları aşmamızda bizlere ışık tutmaktadır.

Ayrıca bu atmış üç hadis-i şerifi, kısa açıklamalarla şerh ettim. Bunu yaparken hadis âlimlerimizin, fakihlerimizin bizlere bıraktıkları irfan ve kültür miraslarından yararlandım. Onların cümlesini, rahmet ve saygı ile anıyorum.

Bu çalışmayı yapmaktaki en büyük amacım, Cenab-ı Hakk’ın tevfikine mazhar olmaktır. Ayrıca Resul-i Ekrem (s.a.s.) Efendimizin, her zaman yeni olan bu güzel öğütlerini kolay anlaşılır bir üslup ile halkımızın istifadelerine sunmaktır. Hadis-i şerifleri açıklarken, beşeriyete, “en doğru, en emin ve en sağlam yolu gösteren Kur’an-ı Kerim’den” ayetler ile konuları izah etmeye çalıştım. Bugün İmam Nevevî ve benzeri âlimlerimizi ve diğer büyüklerimizi rahmet ve şükranla anmaktayız. Diğer taraftan içinde yaşadığımız bu çağda bütün insanlığın; hayat verici, huzur ve kurtuluş yollarını gösteren bu prensiplere her zamankinden daha çok muhtaç olduğu bir gerçektir. Bu hadis-i şerifler güzel ahlakın en üstün esaslarını da içermektedir. Onun için bu esere “İSLAM AHLAKININ ESASLARI” adını vermiş bulunuyorum.

Değerli okuyucularımızdan —özellikle konunun uzmanı olan kimselerden— ricamız: Elde olmayan sebeplerden dolayı herhangi bir hata olmuşsa bunları düzeltmeleri ve imkân olduğu takdirde yazar olarak bizi veya yayıncıyı haberdar etmeleridir.

Bu eserin hazırlanmasında emeği geçen kardeşlerimin hepsine teşekkür etmeyi bir görev sayıyorum. Cenab-ı Hak kendilerinden razı olsun.

Bütün güvenimiz Allah Teâlâ’yadır. İşlerimizi O’na emanet eder ve bu eseri rızasına uygun kılmasını O’nun kereminden dileriz.

Her türlü övgü O’na mahsustur, nimet de O’ndan, başarı ve kötülüklerden korunmamız da ancak O’nun tevfikiyledir. Cümlemize ve bütün âlem-i İslam’a tevfik vermesini, insanlığı Kur’an’ın nuru ile aydınlatmasını Cenab-ı Rabbi-l İzzet’in yüce dergâhından niyaz eyleriz. Âmîn.

Tevfik ve başarı ancak Allah Teâlâ’dandır.

Lütfi DOĞAN

Ankara

Nahl, 16/44.

Muvatta, Babü’n Nehyi ani’l Kavli bi’l Kader, no 3.

Hadid, 57/1-2.

Nahl, 16/90.

Kırk hadis-i şerifle ilgili olarak 1977 yılında Kültür Bakanlığının neşrettiği Kırk Hadis-i Şerif sanat, kültür, edebiyat bakımından da önemlidir.

Genel Bilgiler

İmam Nevevî (H. 631-676)

İmam, hafız, fakih, muhaddis ve zahid Muhyiddin Ebu Zekeriyya Yahya b. Şerefüddin en-Nevevî eş-Şafiî:

Asıl adı Yahya b. Şerefüddin’dir. Muhyiddin Ebu Zekeriyya, İmam Nevevî’nin lakabıdır. H. 631 yılı muharrem ayında Şam’ın Neva köyünde doğmuştur. Ergenlik çağına gelmeden Kur’an-ı Kerim’i ezberlemiştir. 19 yaşında iken —ilim tahsilini daha da ilerletmek üzere— babası ile birlikte Şam’a gelmiştir. Şam’da Emevî Camii’nin yakınında Revahiye Medresesi’nde ikamet etmiştir. Bu meyanda birçok âlimden ilim öğrenmiş ve pek çok ilmî eserler mütalaa etme imkânı bulmuştur. 665 yılında Şerefiye Medresesi’ne (bugünün fakültesine) müderris olarak getirilmiştir.

Zamanını çok iyi değerlendiren İmam Nevevî çok sayıda ilmî eser telif etmiştir. Gerek telif ve gerek şerh olarak kaleme aldığı eserler İslam ilim âlemince daima takdir ile karşılanmıştır. Onun eserlerinden bugün de İslam dünyasında hemen her yerde yararlanılmaktadır. “Riyazü’s-Sâlihin” adlı eseri Türkçemize çevrilmiş, Diyanet İşleri Başkanlığınca müteaddit defalar tab edilmiştir. Bu değerli esere sekiz ciltlik bir şerh yapılarak bastırılmış ve halkımızın istifadesine sunulmuştur.

İmam Nevevî, bu kadar ilmî ve güzel eserler vücuda getirdikten sonra 24 Receb H. 676 yılında ve 45 yaşlarında iken doğum yeri olan Neva’da vefat etmiştir.

Hadis, fıkıh, lugat ilimlerinde ileri derecede bulunan, vera sahibi, iyiliği öğütleyen, kötülüklerden alıkoyan ve örnek âlimlerimizden biri olan İmam Nevevî’ye Cenab-ı Hak’tan bol rahmet ihsan buyurmasını ve kendilerini cennetlerle mükâfatlandırmasını halisane niyaz eyleriz.

Şeyhülislam İbn-i Dakîki’l Îd (H. 626-702)

Takiyyüddin b. Dakîki’l Îd’in asıl adı ve nesebi şöyledir:

Muhammed b. Ali b. Vehb b. Muti el-Kuşeyrî’dir. İbnü’ş-Şeyh el-Kudve Âlim Mecdüddin Dakîki’l Îd el-Mısrî’dir. H. 626 Şaban ayında Mısır’a bağlı Kus’da doğmuştur. İlk tahsilini babasından yapmıştır. Babası mezhep olarak Malikîdir. Daha sonra İbn-i Dakîki’l Îd, büyük bilgin İzzüddin b. Abdisselam’dan okumuştur.

İzzüddin b. Abdisselam, Şafiî mezhebinde olduğundan İbn-i Dakîki’l Îd de —Malikî mezhebinde olduğu gibi— Şafiî mezhebinde de uzmanlaşmıştır. Ayrıca pek çok âlimden hadis dersleri almıştır. Mısır’da Makam-ı Şafiî’de ve Darü’l Hadisi’l Kâmiliyye medreselerinde fıkıh ve hadis dersleri okumuş ve okutmuştur. Daha sonra telif ve tasnif ile meşgul olan İbn-i Dakîk, ilim, ibadet ve verâ’da erişilmesi güç bir mevkiye yükselmiştir. Kendisinin şu sözleri çok dikkat çekicidir:

“Konuştuğum her söz ve işlediğim her işin, Allah Teâlâ ’nın huzurunda cevabını hazırladıktan sonra, sözümü konuşmuş ve işimi yapmışımdır.”

Hocası İzzüddin Abdüsselam şöyle demiştir: “Mısır halkı şu iki âlim ile iftihar etmelidir, bunlar:

İskenderiye’de ibn-i Münir, Kus’da da İbn-i Dakîki’l Îd’dir.”

Allâme Zehebî: “İbn-i Dakîki’l Îd, Mısır diyarında ’Kadılkudat’ ve hâkimlerin reisidir, hafız ve kudvedir, çağının üstadıdır, Malikî ve Şafiî mezheplerinde allâmedir, hadis ilmi ve bu ilmin bütün dallarını en iyi bilenlerden biridir. Sekiz yıl süre ile Mısır kadılığı görevinde bulunmuştur.” diye kaydetmiştir.

İbn-i Dakîk’in en meşhur telifatından birisi de “el-İlmam ve el-İmam fî Şerhi’l İlmam”dır.

İbn-i Dakîki’l Îd H. 702 yılında Kahire’de vefat etmiş ve Kurafe kabristanına defnedilmiştir.

Allah Teâlâ’nın rahmeti üzerine olsun.

Zeynüddin Ebu’l Ferec Abdurrahman İbn-i Ahmed İbn-i Recep

Zeynüddin Abdurrahman b. Ahmed b. Receb, “Camiu’l-Ulum ve’l Hikem” adlı eserin müellifidir. H. 736 yılında Bağdat’ta doğmuştur. İlk tahsilini orada yapmış, daha sonra Şam’a gitmiş orada ikamet etmiştir. Hanbelî mezhep imamlarındandır. Dedesinin unvanından ötürü İbn-i Recep unvanıyla meşhur olmuştur. İlim ve takvasıyla bilinen bir aileden gelmiştir. Kendisi de İmam, Allame ve Hafızdır. Küçük yaşta -dedesi de dâhil- büyük âlimlerin meclislerine katılmış bunlardan ilim almıştır. Tahsil durumu H. 774 yılına kadar devam etmiştir. Bu tarihte babası vefat edince kendisi de artık eğitim, öğretim, telif ve ifta ile meşgul olmuştur.

İmam, Hafız ve Fakih olan Zeynüddin Ebu’l Ferec Abdurrahman H. 795 yılında Şam’da vefat etmiştir.

Allah’ın rahmeti üzerine olsun.

Müellifin “Camiu’l Ulûm ve’l Hikem” adlı eserini tahkik eden Şuayb el-Arnavut ve İbrahim Bacis, müellif hakkında oldukça geniş bilgi vermişlerdir.

Kitabı Hazırlayan
Lütfi Doğan’ın Özgeçmişi

Lütfi DOĞAN 1930 yılında Gümüşhane’nin Kelkit ilçesine bağlı Salyazı beldesinde doğmuştur. Babası Mehmet Fehmi Efendi, Annesi Pullu Hatundur. Lütfi DOĞAN, ilk olarak Kur’an-ı Kerim’i okumayı babasından öğrenmiştir. Daha sonra küçük yaşta Kur’an-ı Kerim’i hıfzetmeye -aynı beldede imam olan- Hafız Ali Efendiden başlamış ise de hafızlığını (1942 ) yılında büyük dayısı Hafız Fevzi Efendi’den tamamlamıştır. Ayrıca Hacı Hasan Efendi’den tecvit bilgileri almıştır.

1944 yılında Samsun’a gitmiş ve Hafız Muhyiddin Efendi’den Kur’an-ı Kerim’i güzel okumak anlamında ilmi kıraat okumuştur. Aynı yıl doğum yeri olan Salyazı’ya gelmiş ve Müderris Abdurrahman İncesulu Efendi’den özel olarak Arapçayı öğrenmeye başlamıştır. Daha sonra Gümüşhane Eski Müftüsü M. Rağib İmamoğlu’ndan Arapça ve özel dinî dersler almıştır. 1950-1952 yılları arasında askerlik görevini tamamlamıştır. Terhis olunca Gümüşhane Müftüsü M. Rağib İmamoğlu’ndan özel olarak Arapça ve din dersleri almaya devam etmiştir. Özel dersleriyle ilgili olarak M. Rağib İmamoğlu kendisine icazet vermiştir. 1954 Eylül ayında Diyanet İşleri Başkanlığında girdiği müftülük imtihanını kazanmış ve aynı yıl içinde Kemah ilçesi müftülüğüne atanmıştır.

Gümüşhane’de iken ilkokulu dışardan bitirmiştir. Kemah ve Erzincan müftülüğü sırasında Ortaokul ve Lisesiyi dışardan bitirmiştir. Daha sonra 1961-1962 öğretim yılında Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesine girmiş, 1964-1965 yılında bu fakülteden mezun olmuştur.

Memuriyet görevleri sırasıyla şöyledir:

Gümüşhane Özcan Mahallesi İmam Hatipliği, Kemah Müftülüğü, Erzincan Müftlüğü, Ankara Müftü Yardımcılığı, Ankara Merkez ve Gezici Vaizliği, Diyanet İşleri Başkanlığı Müfettişliği, Din İşleri Yüksek Kurulu Üyeliği, Diyanet İşleri Başkan Yardımcılığı ve 15.1.1968 tarihinden 25 Ağustos 1972 tarihine kadar Diyanet İşleri Başkanlığı görevi (vekil olarak); başkanlık müşavirliği gibi görevlerde bulunmuştur.

1973-1980 tarihleri arasında MSP’den Erzurum’dan iki defa senatör olarak seçilmiş ve 12 Eylül 1980 tarihine kadar TBMM’de görev yapmıştır. Ekim 1991 seçimlerinde RP’den Gümüşhane milletvekili seçilmiştir. Bu görevi, 19. 20. ve 21. dönem milletvekili olarak 3 Kasım 2002 tarihine kadar sürdürmüştür.

Medenî hali: 1947 yılında Sabire Hanımla evlenmiştir. Dört erkek ve dört kız olmak üzere sekiz çocuk babasıdır.

1987 yılında bir kısım arkadaşları ile birlikte “İslamî İlimleri Araştırma ve Yayma Vakfı”nı kurmuşlardır.

Halen emekli olup Ankara’da ikamet etmekte ve vakıf hizmetleriyle ilgilenmektedir.

Yayınlanmış eserleri:

1) Toplumun Temelini Sarsan Belli Başlı Olaylar (Huzur ve saadet esasları). Bu eser Diyanet İşleri Başkanlığınca yayımlanmıştır.

2) Mutluluğun Kazanılması. (Tercemedir ve basılmıştır)

3) Cihad ile İlgili Ayet-i Kerimeler ve Hadis-i Şerifler. (basılmıştır).

4) Makalelerim I ve II. (basılmıştır).

5) “Ramuzu’l Ehadis” adlı eserin M. Cevat Akşit’le birlikte neşre hazırlanması. (basılmıştır)

6) Kütüb-i Sitte Müellifleri. (mezuniyet tezidir)

7) “Kur’an-ı Kerim’den Fatiha ve Hucurat Sûrelerinin Meal ve Özet Tefsirleri. (Diyanet İşleri Başkanlığı’nca bastırılmıştır.)

8) Elinizdeki eser:

“Sünnetin Işığında İSLAM AHLAKININ ESASLARI” (63 hadis-i şerif ve Açıklamaları)

9) Çeşitli zamanlarda ve çeşitli dergilerde yayınlanmış yazılar.

İmam Nevevî’nin Eserinin
Arapça Ön Sözü ve Tercemesi

Rahman ve Rahim olan Allah’ın Adı ile

Her türlü övgü âlemlerin Rabbi olan Allah’a mahsustur. Allah, peygamberlerini —salât ve selamı onların hepsinin üzerine olsun— yükümlü (mükellef) olanlara hak ve hidayet yolunu göstermeleri ve dinin hükümlerini beyan etmeleri için kesin deliller ve apaçık burhanlar ile göndermiştir. O’nun verdiği bütün nimetlerden dolayı O’na hamd ederim. O’nun lütuf ve kereminden bu nimetlerin daha da artırılmasını dilerim.

Ve şehadet ederim ki, Allah’tan başka mabud yoktur. Gerçek ilah ancak O’dur. O, birdir, her mevcut O’nun tasarrufundadır. Ve O, kerem sahibidir, her noksandan münezzehtir. Allah, kusurları, ayıpları örten ve bağışlayandır. Ve yine şehadet ederim ki, Efendimiz Hz. Muhammed; O’nun kulu, resulü, (elçisi), habibi ve halilidir. Resul-i Ekrem (s.a.s.) Efendimiz, bütün yaratılmışların en üstünüdür. Kur’an-ı Kerim ile şereflendirilmiştir. O eşsiz Kur’an-ı Kerim, Resul-i Ekrem’in en büyük ve çağlar ötesinden devam edegelen mucizesidir. Ayrıca Resul-i Ekrem Efendimiz, sünnetler ile teyit buyurulmuştur ki o sünnetler, hak yolu talep edenlerin yollarını aydınlatır. Ve yine Resul-i Ekrem Efendimize “Cevamiu’l Kelim” (az lafızlar ile çok manalar bildiren özlü sözler) verilmiştir. O, kolay bir din olan İslam ile mümtaz kılınmıştır. Allah Teâlâ’nın bol rahmeti ve selamı onun, diğer nebilerin ve onların mümin olan yakınlarının ve diğer salihlerin üzerlerine olsun.

Bilinmelidir ki (ashab-ı kiramdan): Ali b. Ebi Talip, Abdullah b. Mesud, Muaz b. Cebel, Ebu’dderda, Abdullah b. Ömer, Abdullah b. Abbas, Enes b. Malik, Ebu Hüreyre, Ebu Said el Hudrî (r.a.) bunlardan gelen çok çeşitli rivayetler ile nakletmiş (olduğumuz hadis-i şeriflerde), Resul-i Ekrem (s.a.s.) şöyle buyurmuştur:

“Her kim ümmetim için (onların) dinî hususları ile ilgili kırk hadis-i şerif öğrenip nakledecek olursa Allah, o kimseyi kıyamet gününde âlimler ve fakihler (bilginler) topluluğu ile bir araya getirir.” [6]

Diğer bir rivayette:

“Allah, o kimseyi âlim ve fakih olarak diriltir.”

Ebu’d-Derda’dan gelen bir rivayette:

“Ben, kıyamet gününde o kimseye şefaatçi ve şahit olurum.”

İbn-i Mesud’dan gelen diğer bir rivayette:

“O kimseye, cennete dilediğin kapısından gir, denilir.”

Abdullah b. Ömer’den gelen bir başka rivayette ise:

“O kimse, âlimler zümresinden yazılır ve şehitler topluluğu ile bir arada olur.”

Bu hadis-i şerifin, rivayet tarikleri (kanalları) çok olmasına rağmen hadis-i şeriflerin hafızları (uzmanları), bu hadis-i şerifin zayıf (hadislerden) olduğunda ittifak etmişlerdir. Âlimler, —Allah onların cümlesinden razı olsun— kırk hadis-i şerif konusunda çok sayıda eserler yazmışlardır.

Benim bildiğim, bu konuda ilk eser yazan, Abdullah b. el-Mübarek’tir ve sonra Rabbanî âlim Muhammed b. Mesleme et-Tusî’dir. Daha sonra; Hasan b. Süfyan en-Neseî, Ebubekr el-Acurrî, Ebubekr Muhammed b. İbrahim el-İsfehanî, ed-Darekutnî, el-Hâkim, Ebu Nuaym, Ebu Abdirrahman es-Sülemî, Ebu Said el-Malînî, Ebu Osman es-Sabunî, Abdullah b. Muhammed el-Ensarî, Ebubekr el-Beyhakî, mütekaddimin ve müteahhirin (öncekiler ve sonra gelen) âlimlerden sayılamayacak kadar çok kimseler, (bu konu ile ilgili) eserler vücuda getirdiler.

Ben de Allah Teâlâ’dan hayır dileyerek kırk hadis-i şerif derlemeyi murat ettim. Maksadım, bu büyük ve imam olan âlimlere ve İslam’ın hafızlarına uymaktır. Âlimler, amellerin faziletleriyle ilgili olan zayıf hadis-i şeriflerle amel etmenin caiz olduğunda ittifak etmişlerdir. Bununla birlikte benim güvenim bu hadis-i şerife dayanmamaktadır. Bu konuda asıl güvenim, Resul-i Ekrem (s.a.s.) Efendimizin sahih hadis-i şeriflerinedir. Sahih hadis-i şeriflerde Resul-i Ekrem (s.a.s.) şöyle buyurmuşlardır:

“Sizlerden, burada hazır olan (benden dinlediği sözleri), burada bulunmayana ulaştırsın.” [7]

Ve yine:

“Allah, o kimsenin yüzünü ak eylesin (nurlandırsın) ki, benim sözümü dinler, iyice kavrar da benden dinlediği gibi onu başkalarına da ulaştırır.” [8]

Âlimlerden Usuluddin (dinin asılları ile ilgili) kırk hadis derleyenler oldu. Bazıları da, fıkıh ilimlerine ait kırk hadis derledi, bazıları da cihad, zühd ve adap; bir kısmı da hutbeler (hakkında) kırk hadis derlediler. Bunlar son derece güzel maksatlardır. Allah Teâlâ bu eserleri meydana getirenlerin niyetlerine göre hepsinden razı olsun.

Fakat ben, bunların hepsinden daha önemli olan kırk hadis derlemeyi uygun gördüm. Öyle ki derleyeceğim “Kırk Hadis” bunların hepsini kapsamına alsın. Ve bir de bu hadis-i şeriflerden her biri dinin esaslarından önemli bir kaide (kural ve esas) olsun, diye düşündüm. Gerçekte âlimler, bu hadis-i şerifleri bu şekilde açıklamışlardır. Örneğin: İslam’ın hükümleri bu hadis-i şerif üzerine deveran eder; bu hadis-i şerif; İslam’ın yarısına denktir. Veya bu hadis-i şerif, İslam’ın üçte biridir… benzer ifadeler ile bu hadis-i şerifleri nitelemişlerdir.

Sonra bu kırk hadisin sahih hadislerden olması cihetini benimsedim. Çoğunlukla bu hadis-i şerifler, Buhârî ve Müslim’in Sahihlerindeki hadis-i şeriflerdendir. Bir de hadis-i şeriflerin sadece metinlerini aldım. İsnatlarını zikretmedim. Amacım, şudur: Metinler, kolay ezberlensin ve bu hadis-i şeriflerden yararlanmak inşallah daha genel ve daha çok olsun.

Ahiret mutluluğunu isteyen herkes için, en uygun olan, bu hadis-i şerifleri iyi bilmesidir. Zira bu hadis-i şerifler, çok önemli konuları kapsamakta, bütün taat ve ibadetlerle ilgili uyarıları ihtiva etmektedirler. İyi düşünen kimse için bu konu çok açıktır.

Güvenim (itimadım) sadece Allah’adır. Bütün işlerimi O’na arz etmiş ve tefviz (emanet) etmiş bulunuyorum. Güvenim sadece O’nun lütfudur. Her türlü övgü O’nadır, nimet de O’nundur, muvaffakiyet de O’ndandır. Her iyiliğe yönelmek, kötülüklerden korunmak da ancak O’nun yardımı iledir.

Kenzü’l Ummal, 10 / 189, hadis no 29467.

Buhârî, 2 / 620, hadis no 1652.

Tirmizî, İlim, hadis no 2658; Ebu Dâvud, İlim, hadis no 3660.

63 HADİS-İ ŞERİF
VE
AÇIKLAMALARI

1.

Amellerin kıymeti, ancak niyetlere göredir

Hadis-i Şerifin Tercemesi

Müminlerin emiri Ebu Hafs Ömer İbnü’l Hattab (r.a.) şöyle dedi:

Ben, Resulullah (s.a.s.)’dan bizzat işittim. O, şöyle buyurdu:

“Amellerin değeri ancak niyetlere göredir. Bu sebeple kimin hicreti Allah ve O’nun Resulü için ise o kimsenin hicreti, Allah ve Resulünedir (Allah o kimsenin sevabını niyetine göre ihsan edecektir). Kimin hicreti de elde etmek istediği dünyalık veyahut da arzu ettiği bir kadını nikâhlamak için ise onun hicreti de neyi amaçladı ise ona göredir.” [9]

Hadis-i Şerifle İlgili Açıklamalar

Bu hadis-i şerifi, Raşid halifelerin ikincisi olan Hz. Ömer (r.a.), Resul-i Ekrem (s.a.s.)’den rivayet etmiştir. Hadis-i şerifi, hadis âlimlerinin de imamları olan Muhammed b. İsmail el-Buhârî ve Müslim İbnü’l Haccac el-Kuşeyrî “Sahiheyn” adı verilen ve hadis alanında tasnif edilmiş kitapların en sıhhatlileri sayılan kitaplarında zikretmişlerdir. İmam Buhârî bu hadis-i şerifi, “el-Camiu’s-Sahih”in baş tarafına almış; ön söz yerinde birinci hadis-i şerif olarak zikretmiştir. İmam Buhârî, böylece bu hadis-i şerifin önemini bildirdiği gibi şu gerçeğe de dolaylı olarak işaret etmiştir: “Her iyi işten maksat, Cenab-ı Hakk’ın rızası olmalıdır; dünya ve ahirette insan için en güzel sonuca erişmenin emin ve doğru olan yolu budur.”

İmam Şafiî: “Bu hadis-i şerif, ilmin üçte birini teşkil eder ve fıkıh ilminden yetmiş bölüm bu hadis-i şerifin kapsamına girer.” demiştir. İmam Ahmed b. Hanbel de şöyle demiştir:

İslam esasları şu üç hadis-i şerif üzerine bina edilmiştir:

Bunlar da:

“Amellerin sıhhati, kıymeti niyetlere göredir.”

“Kim bizim bu dinimizde İslam’dan olmayan bir şeyi ihdas eder ve (onu İslam’a izafe ederse) o şey merduttur.”

Bir de:

“Helal apaçıktır, bellidir. Haram da apaçıktır, bellidir...”

Hadis-i şerifleridir.

Diğer bir yönden bu hadis-i şerif, İslam’ın yarısı sayılmıştır. Zira amellerimizin görünen bir kısmı vardır ki, bunlar, belirli organlarımızla yerine getirdiğimiz amellerimizdir. Bunlar gözle müşahede edilir. Bir de görünmeyen ameller kısmı vardır ki, bunlar da niyetlerdir. Niyetlerin yeri de kalptir. Bu da amellerin iç âlemimize ait kısmıdır. Bu kısmın önemi çok büyüktür. Onun içindir ki, âlimlerimizden birçoğu bu hadis-i şerifin dinî ve ilmî alanlarda, yazılacak her eserde yer almasını tavsiye etmişlerdir. İmam Buhârî, “Sahihi”nin baş tarafında bu hadis-i şerifi zikrettiği gibi, kendisinden üç buçuk asır sonra gelen İmam-ı Nevevî de “Riyazü’s Salihin”, “el-Ezkâr” ve “el-Erbaîn” adlı eserlerinin baş kısımlarına —önemine binaen— bu hadis-i şerifi almıştır. Bu bilginlerin hemen hepsindeki ortak fikir şudur: İlim tahsil eden kimsenin niyeti, maksadı Cenab-ı Hakk’ın rızası ve hayır işlemek olmalıdır. En büyük manevî kazanç budur.

Din âlimlerimizin, dinî ve ilmî yönden bu hadis-i şerifin önemini bildiren daha birçok değerlendirmelerinin olduğu biliniyor. “Sünen-i Ebu Davud” diye bilinen mühim eserin müellifi İmam Ebu Dâvud’un bu hadis-i şerifle ilgili değerlendirmesini zikretmek yeterli olur. Müellif diyor ki:

Ben, ‘Sünen’ adlı bu kitapta 4180 hadis-i şerif zikrettim. İnsanın dinî görevlerini kavraması bakımından şu dört hadis-i şerif yeterlidir.

Bunlardan birincisi:

“Amellerin kıymeti ancak niyetlere göredir...”[10]

İkincisi:

“Kişinin iyi bir Müslüman olduğunun alameti, kendisine faydası olmayan şeyleri terk etmesidir.”

Üçüncüsü:

“Bir mümin kendisi için sevip arzu ettiği şeyleri, kardeşi için de sevip arzu etmedikçe kâmil mümin olamaz.”

Dördüncüsü ise:

“Helal apaçıktır (bellidir); haram apaçıktır, bellidir…”

Hadis-i şerifleridir.

Endülüs âlimlerinden Tahir b. Müfavviz el-Müğafiri (öl. H. 484) merhum, bir manzumesinde mana olarak şöyle demiştir: [11]

“Bize göre, dinimizin umdeleri (temel esasları) yaratılmışların en hayırlısı olan Resul-i Ekrem (s.a.s.) Efendimizin şu dört hadis-i şeriflerinde özetlenmiştir:

“Şüpheli olan şeylerden sakın.

Dünya varlığına iltifat etme.

Sana faydası olmayan şeyleri terk et.

Her ameli, halis niyetle yap.”

Huzurlu bir hayat için temel esas olan bu dört hadis-i şerifi, iyi kavrayan ve uygulayan bir mümin, görevlerini yerine getirdiği gibi, Allah’ın lütfu ve tevfiki ile ebedî mutluluğu da kazanmış olur.

Niyet; bir işi, bir ameli fiilen işlemeye insanın gönlünde karar vermesi, azmetmesi, bir işin yapılmasını murat etmesidir. Niyet kelimesi ile irade ve maksat kelimeleri, mana itibarı ile birbirlerine çok yakın kelimelerdir. Çok kere aynı manayı ifade ederler. Bilinmeli ki, insanın işlediği amellerden kazanacağı manevî mükâfat, niyetin halis olmasına bağlıdır. Kişinin niyeti halis, (tertemiz olursa) amelinin karşılığı da ona göre olur. Amel, Cenab-ı Hakk’ın rızasından başka maksatlar için olursa o amelin karşılığı da sahibi neye niyet etmişse o olacaktır.

Nitekim Kur’an-ı Kerim’de meal olarak:

“Kim, ahiret kazancını isterse biz, onun kazancını çoğaltırız. Kim de dünya kazancını isterse ona da dünyalıktan veririz; ama onun ahirette hiçbir nasibi yoktur.” [12] buyurulmuştur.

Bu hususla ilgili bir kaç ayet-i kerimeyi daha burada meal olarak zikretmek yerinde olur.

“Akrabaya, yoksula, yolcuya hakkını ver. Bu ise Allah’ın rızasını murat edenler için her şeyden hayırlıdır. Böyleleri, kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” [13]

“Onların aralarında gizlice konuşmalarının çoğunda hayır yoktur. Ancak sadaka vermeyi, iyiliğin yapılmasını yahut da insanların aralarını düzeltmeyi emredenin (konuşması) müstesnadır. Kim, Allah’ın rızasını kazanmak niyetiyle bunları yaparsa biz ona büyük bir mükâfat vereceğiz.” [14]

Niyetle ilgili hadis-i şerifler de çoktur. Bunlardan birkaçını meal olarak buraya almakta yarar vardır.

“Müminin niyeti amelinden hayırlıdır.” [15]

Bunun içindir ki insan, iyi bir ameli yapmaya niyet eder, o iyi işi yapmasına elinde olmayan bir engel çıkar ve o amelini yapamazsa Cenab-ı Hak, o kimseye o ameli yapmış gibi mükâfat verir.

“Kimin maksadı sadece dünyalık ise Allah, o kimsenin işlerini dağınık kılar ve fakirlik korkusunu gözlerinin önüne koyar. Dünyalıktan da kendisine ne takdir edilmişse ancak onu elde eder. Asıl niyeti ahiret mutluluğu olan kimsenin ise Allah Teâlâ, işlerini bir araya getirir. Onun gönlüne zenginlik verir ve dünya da o insana boyun eğer.” [16]

“Allah Teâlâ’nın rızasını murad ederek yaptığın amellere, hatta yemek yerken eşinin ağzına verdiğin lokmaya varıncaya kadar, hepsinin mükâfatını (karşılığını) Allah Teâlâ, sana verecektir.” [17]

Halis niyet, o kadar önemlidir ki, bu şekildeki niyetlerle âdetler, ibadet hükmünü alır. İnsanın, sağlıklı olayım, dinî ve dünyevî görevlerimi tam olarak yapayım niyetiyle yemeğini yemiş olması, bu niyet ile gıda alması, ibadet hükmünü alır. Bunun içindir ki, “hüsnüniyet” bütün iyilikleri bir araya getirir denilmiştir.

Lügat bakımından “hicret” terk etmek demektir. Şer’î ıstılah (dinî terim olarak) hicret, fitneden korunmak maksadı ile küfür diyarını terk etmek, İslam yurduna gitmek manasınadır. Hadis-i şerifte beyan buyurulan hicretten maksat, fetihten evvelki zamanda Mekke’den Medine’ye hicrettir. Fakat Mekke’nin fethinden sonra Mekke’den hicret etmenin farziyeti kalkmıştır. Ancak kötülüklerden hicret etmek hükmü, kıyamete kadar geçerlidir. Nitekim Resulullah (s.a.s.) Efendimiz :

“Müslüman o kimsedir ki onun elinden ve dilinden Müslümanlar emin (güven içinde) olurlar. Muhacir ise Allah Teâlâ’nın yasak ettiği şeyleri terk eden kimsedir.” [18] buyurmuşlardır.

Amellerin makbul olması için şu hususların bulunması mutlaka gerekir.

Birincisi: Tertemiz halis niyet.

İkincisi: İhlas sahibi olmak.

Üçüncüsü: Yapılan amelin, şer’î şerife, (kitap ve sünnete) uygun olmasıdır.

Amellerin değeri niyetlere göre olduğundan, bütün ibadetlerde niyet esastır. Namaz, oruç, hac, zekât ve benzeri ibadetler ancak niyet ile sahih olur. Vesile olan amellerde niyet, o amelin kemalinin şartıdır. Mesela, namazda niyet, namazın sıhhatinin şartıdır; lakin namaz için abdest vesiledir ve niyet bu amelin kemalinin şartıdır. Hanefîlerde hüküm böyledir. Şafiilerde ise niyet, vesile olan amellerin de sıhhatlerinin şartıdır. Niyetin mahalli kalptir. İbadetler için kalben niyet etmek yeterlidir. Ancak lisan ile ifade edilmesi de müstehaptır, güzel sayılmıştır. Niyetin vakti, yapılacak ibadetin başlangıcıdır. Mesela namaz kılarken önce hangi vakit namazı veya farz veya sünnet namazı olduğuna niyet edilir, sonra “Allah’u Ekber” denilerek namaza girilir.

Niyet ile ibadetler, âdetlerden ayrılmış olurlar. Bir de niyetlerde hangi tür ibadete niyet edildiği belirtilmelidir.

Yukarıda da zikredildiği üzere, dünya ve ahirette kurtuluşa erişmek için bütün ibadet ve amellerde ihlâs ve temiz niyet esastır. Her faydalı ve hayırlı iş, Cenab-ı Hakk’ın rızası için, niyet ve ihlas ile yerine getirilirse âdetler de ibadet olur.

Bir şahıs Resul-i Ekrem (s.a.s.) Efendimize şöyle bir sual sormuştur:

“Ya Rasulellah! Bir kimse, kavim ve akrabasını korumak için, bir diğeri de yiğitlik gösterip şöhret kazanmak için, bir başkası da sadece riya (gösteriş) için düşmanla savaşıyor. Bunlardan hangisi Allah yolundadır? Bunun üzerine Peygamberimiz (s.a.s.) şöyle buyurmuşlardır:

“Kim, Allah Teâlâ’nın sözünün üstün olmasını murat ederek düşmanla savaşırsa onun bu savaşı (cihadı) Allah yolundadır.” [19]

Niyetle ilgili bir başka hadis-i şerif de şu mealdedir:

“Allah Teâlâ ancak halis niyet ve sadece O’nun rızası gözetilerek yapılan amelleri kabul eder.” [20]

Üzerinde durduğumuz hadis-i şerifin baş tarafında zikredilen iki cümle, bir umumî kaideyi ihtiva eder. Nitekim:

“Bir işten maksat ne ise hüküm ona göredir.”

Şer’î hukukun temel esaslarından olan bu kaide-i külliyenin (genel prensibin) kaynağı da bu hadis-i şeriftir.

Hafızalarda daha kalıcı olması düşüncesiyle burada hadis-i şerif, meal olarak bir daha zikredilmiştir:

“Amellerin değeri, ancak niyetlere göredir. Her kimin niyet ettiği (amacı) ne ise elde edeceği (karşılık da) niyetine göre olacaktır. Kimin hicreti, Allah ve O’nun Resulünün hoşnutluğuna nail olmak niyetiyle yapılmış ise onun hicreti Allah Teâlâ’nın ve O’nun Resulünün yolunda yapılmış bir hicrettir. Kimin de hicreti elde etmek istediği dünyalık veya evleneceği bir kadına kavuşmak niyetiyle yapılmışsa onun hicreti de niyet ettiği şeye göredir.”

Şu ayet-i kerimenin meali ile açıklamamızı tamamlamış olalım.

“Her kim Rabbine (O’nun rızasına) kavuşmayı umuyor ise salih amel (iyi iş) yapsın. Ve Rabbine ibadette hiçbir şeyi O’na ortak koşmasın.” [21]

Buhârî, İman, hadis no 1; Müslim, İmare, hadis no 1907; Ebu Dâvud, hadis no 2201, Fezailü’l Cihad; Tirmizî, hadis no 1646.

Bu hadis-i şerif ile ve yine burada zikredilen diğer iki hadis-i şerifin kaynakları kendi özel bahislerinde zikredilmiştir.

Aslı nazm halinde olan bu sözlerin İmam-ı Şafiî’ye ait olduğu da söylenmektedir.

Şura, 42/20.

Rum, 30/38.

Nisa, 4/114

Kenzü’l-Ummal, 3 / 424, hadis no 7270.

İbn-i Mace, 2 / 1375, hadis no 4105.

Buhârî, Marda, 10 / 103; Ebu Dâvud, Cenaiz.

Buhârî, İman, 1 / 50; Müslim, İman, hadis no 40.

Buhârî, Cihad, 6 / 21; Müslim, İmare, hadis no 1904; Tirmizî, Fezaili’l Cihad.

Nesaî, Cihad, 6 / 25.

Kehf, 18/110.

2.

Cibril Hadis-i Şerifi

Hadis-i Şerifin Tercemesi

Ömer ibn-i Hattab (r.a.) şöyle dedi: “Bir gün biz Resulullah (s.a.s.)’ın yanında bulunuyorduk. Birden yanımıza bir adam çıkageldi. Elbisesi bembeyaz ve saçları simsiyah idi. Üzerinde yolculuk eseri görülmüyor, bizden kimse de onu tanımıyordu. O şahıs Resulullah (s.a.s.)’ın önünde oturdu ve dizlerini Resulullah (s.a.s.)’ın dizlerine dayadı. İki elini de (kendi) dizlerinin üzerine koydu ve şöyle dedi:

Ey Muhammed! İslam’ı bana bildir. Bunun üzerine Resulullah (s.a.s.), şöyle buyurdu: İslam, Allah’tan başka ilah olmadığına şehadet etmen ve bir de Muhammed (s.a.s.)’in Allah’ın kulu ve resulü olduğuna şehadet etmendir; namazı (yerli yerince devamlı olarak) kılman, zekâtı vermen, ramazan orucunu tutman, yerine getirmeye gücün yeterse hac yapmandır.

O şahıs: Doğru söyledin dedi. Hz. Ömer o şahsın böyle söylemesine hayret ettik. Zira hem soru soruyor, hem de tasdik ediyor. Sonra yine bu şahıs, Hz. Peygamber’e: İman nedir? Bana bildir dedi. Resulullah (s.a.s.) de: İman: Allah’a iman etmen, O’nun meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe bir de kadere, hayra ve şerre (bunların Cenab-ı Hakk’ın yaratması ile olduğuna) iman etmendir buyurdu. Yine bu zat: Doğru söyledin dedi.

Sonra yine Hz. Peygamber’e: İhsan nedir? Bana bildir, dedi. Resulullah (s.a.s.): İhsan: Allah Teâlâ’ya O’nu görüyormuş gibi ibadet etmendir. Zira sen Allah Teâlâ’yı görememiş olsan da O, seni görüyor, buyurdu. Bunun üzerine aynı zat: Kıyametten (onun vaktinden) bana haber ver, dedi. Resul-i Ekrem (s.a.s.): Kıyamet hakkında soru sorulan, bu konuda soru soran kişiden daha fazla bilgi sahibi değildir, buyurdu.

Bunun üzerine bu şahıs, öyle ise kıyametin alametlerinden bana bilgi ver, dedi. Resulullah (s.a.s.): Cariyenin, efendisini doğurması ve yalın ayak, çıplak kimselerin; yoksul olan, koyun çobanlığı yapanların, muhteşem binalarda sefahat içerisinde olmalarını görmendir, buyurdu. Daha sonra bu zat gitti ve ben uzun süre bekledim. Hz. Peygamber (s.a.s.) bana: Ey Ömer! Bu soru soranı biliyor musun? dedi. Ben de Allah ve Resulü daha iyi bilir, dedim. Bunun üzerine Resulullah (s.a.s.), o şahıs Cebrail’di. Size dininizi öğretmek için geldi, buyurdu.” [22]

Bu hadis-i şerifi Müslim rivayet etmiştir.

Hadis-i Şerifle ilgili açıklamalar

Bu hadis-i şerif, sahih derecesindeki hadis-i şeriflerdendir.

İmam Müslim bu hadis-i şerifi, Sahih’inde “Kitabu’l-İman” bölümünün evvelinde zikretmiştir. Resul-i Ekrem (s.a.s.) Efendimizden Hz. Ömer tariki (kanalı) ile gelen bu hadis-i şerife “Cibril Hadisi” de denilmektedir. Zira hadis-i şerifin bu şekilde beyan buyurulmasına Cibril-i Emin’in soruları vesile olmuştur. Bu hadis-i şerif, İslam dininin bütününü özetle beyan etmesi bakımından çok büyük bir önemi haizdir. Nitekim Resul-i Ekrem (s.a.s.) Efendimiz İslam, iman ve ihsan kelimelerini ve diğer sorularını cevaplandırdıktan bir müddet sonra, Hz. Ömer’e: Ya Ömer! Bu soruları soran şahsın kim olduğunu biliyor musun? Diye sordu ve sonra da gelen bu şahıs, Cebrail’dir. O, size dininizi öğretmek için geldi, buyurmuştur.

Bu sebepledir ki hadis-i şerifi açıklayan âlimlerden büyük bilgin Takiyyüddin b. Dakîki’l Îd ( öl. H. 702) merhum, şöyle demiştir:

“Bu hadis-i şerif, çok önemli bir hadis-i şeriftir. Bedenî ve kalbî bütün amelleri ve görevlerimizi kapsamaktadır. Şer’î hükümlerin hemen hepsi, bu hadis-i şerife dayanmaktadır. Zira bu hadis-i şerifin, sünnete ait ilimleri bir araya getirdiği görülüyor. Kur’an-ı Kerim’in tamamı kendisinde özetlendiğinden Fatiha-i Şerif’e ‘Ümmü’l Kitap’ Kur’an’ın aslı, hülasası adı verildiği gibi bu hadis-i şerife de ‘Ümmü’s-Sünne’ (sünnetin aslı) özü denilmiştir.”

İslam, İman ve İhsan

Hadis-i şerifte; İslam, iman ve ihsan başta olmak üzere beş ana esas zikrediliyor. Bunların hepsi dinimizin temel kaidelerini teşkil etmektedir. Hz. Peygamber (s.a.s.)’in huzuruna gelip soru soran zatın Cibril-i Emin olduğunu Resul-i Ekrem (s.a.s.) Efendimiz bildiriyor. Hz. Ömer’in de aralarında bulunduğu sahabîler huzurunda Cibril, Resul-i Ekrem Efendimize gelerek İslamiyet ile ilgili temel esasları soruyor. Resul-i Ekrem Efendimiz bu soruların cevaplarını bildiriyor. Gerek sorulan sorular ve gerekse verilen bu cevaplar, İslam dinine ait özün özüdür.

İslam

Birinci soru, İslam nedir? Bu sorunun cevabında Resul-i Ekrem Efendimiz, söz ve amel olarak bedenen yerine getirmekle yükümlü olduğumuz İslam esaslarını beyan ediyor. Bu görevlerin temeli de lisan ile ifade edilen ‘Kelime-i Şehadet’tir. Bu ise birinci olarak beyan buyuruluyor. Zira kelime-i şehadet, diğer bütün ibadetlerin de temeli, asılların aslıdır. Kelime-i şehadet ve kelime-i tevhit, lisan ile ifade ettiğimiz bir ibadettir. Namaz, oruç bedeni ibadetlerimiz olduğu gibi, zekât malî bir ibadettir. Hac ise hem mal, hem de bedenle yerine getirilen bir ibadettir.

İslam, kelime anlamı olarak Allah Teâlâ’ya tam teslimiyet göstermek, boyun eğmek, itaat etmektir. Terim olarak da İslam, beş temel esas üzerine bina edilen amellerimizin bütününü bildiren bir kavramdır. Resul-i Ekrem (s.a.s.) Efendimiz, İslam nedir? Sorusunu yukarıda hadis-i şerifin mealinde belirtildiği gibi bildiğimiz beş esas ile açıklamıştır. Bunlar da yükümlü her Müslümanın zorunlu olarak bildiği kelime-i şehadet, namaz, oruç, zekât, hac ibadetleridir. Diğer taraftan söz veya amel olarak diğer bütün görevlerimiz de İslam kavramına dâhildir. Ancak burada hadis-i şerifde ameller, özün özü olarak beyan buyurulmuştur. Zira diğer bütün ameller, bu esaslar üzerine bina edilir.

İman

İman nedir? Sorusuna Resul-i Ekrem Efendimiz hadis-i şerifin açıklanmasında zikredildiği gibi,

“İman, Allah Teâlâ’ya, O’nun meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe ve bir de kadere iman etmektir.” cevabını vermiştir.

İman, lügat (kelime anlamı) bakımından bir şeye kalben inanıp onaylamak, tasdik etmektir. Şer’î ıstılah (dinî terim) olarak iman, Allah Teâlâ’nın varlığına, birliğine, kemal sıfatları ile muttasıf olup noksan sıfatlardan münezzeh bulunduğuna kalben ve kesin olarak inanıp tasdik etmektir. Allah Teâlâ, birdir. Her şeyi yaratan O’dur. Varlık âleminin var edilmesi ve varlığının devamı O’nun lütuf ve rahmetine muhtaçtır. O, dilediği gibi mülkünde (varlık âleminde, gayb âleminde) tasarruf eder. O’ndan başka ilah yoktur. Mülkün sahibi O’dur. O’nun ortağı yoktur. Her türlü övgü O’na mahsustur ve O, her şeye kadirdir.

Meleklere iman ise meleklerin Cenab-ı Hakk’ın mükerrem kulları olduğuna, O’nun buyruklarına uygun olarak kendilerine verilen görevleri eksiksiz yerine getirdiklerine inanmaktır.

Kitaplara iman ise; Allah Teâlâ katından, peygamberlerine indirilmiş olan semavî kitaplara inanmaktır.

Peygamberlere iman ise; Allah Teâlâ’nın, insanların hidayeti için yine insanlardan seçip beşeriyete göndermiş olduğu elçilerine iman etmektir. Peygamberleri, beşer içinde mümtaz ve hayırlı insanlar olarak bilmek ve insanları hak yola iletmeleri için Cenab-ı Hak tarafından beşeriyete hidayet rehberi olarak gönderilmiş olduklarına iman etmektir. Bütün peygamberlerin masum olduklarına, Cenab-ı Hakk’ın buyruklarını kemali ciddiyet ve sadakatle, risalet görevlerini yerine getirdiklerine ve emin olduklarına inanmaktır.

Ahiret gününe iman etmek ise; dünya hayatından sonra bir ahiret (kıyamet ve büyük hesap) gününe, öldükten sonra tekrar dirileceğimize, Allah (c.c.)’ın huzurunda hesap vereceğimize, zerre kadar iyilik yapmış olan onun mükâfatını, zerre kadar kötülük yapanın da onun karşılığını göreceğine; iyilerin cennetlerde mutlu kılınacağına, kötülerin kötülüklerinin karşılığı olarak cehennem ateşi ile karşılaşacaklarına ve ahiret ile ilgili Kur’an-ı Kerim neleri bildirmiş ise onlara inanmaktır.

Kadere iman etmek, evrende cereyan eden bütün hadiselerin Cenab-ı Hakk’ın takdiri, ilim ve iradesi ile olduğuna inanmaktır.

Hadis-i şerifte özet olarak beyan buyurulan bu altı esasa iman eden kimseye mümin adı verilmiştir. Bu esaslara iman eden kimse, kurtuluşa ve zafere ulaşmış demektir.

İhsan

İhsan nedir sorusuna Resul-i Ekrem (s.a.s.) Efendimiz, ihsan: Allah Teâlâ’ya, O’nun yüce zatını görüyormuşsun gibi ibadet etmendir. Zira her ne kadar sen O’nu göremiyorsan da O, seni görüyor, cevabını vermişlerdir. İhsan, ihlas ve takvanın en üstün mertebesine erişmektir.

Sözlük anlamı bakımından “ihsan”, bir şeyi güzel yapmak, bir şey hakkında sağlam ve kesin bilgi sahibi olmak ve amel olarak o şeyi güzel bir biçimde yapıp yerine getirmektir. İnsanlar, bilip güzel yaptıkları şeylerden mükâfat alırlar, sözü de bunu beyan etmektedir.

İhsanın diğer bir manası, başkalarına iyilik ve ikramda bulunmaktır. İhsan kelimesinin ıstılah olarak manasını Resul-i Ekrem (s.a.s.) Efendimiz, en güzel ve öz olarak beyan buyurmuşlardır.

İhsan sahibi olanlar, diğer bir ifade ile muhsin kimseler, Kur’an-ı Kerim’de övülmüşler, daima Cenab-ı Hakk’ın yardımına mazhar olacakları bildirilmiştir.

Tekrar edilecek olursa ihsan, müminin dünya hayatında Cenab-ı Hak’ka gönül huzuru ile ve O’nu görüyormuş gibi kemal-i edep ve saygı ile ibadet etmesi, her an O’nun yardımı ve mürakabesi (gözetimi) altında bulunduğunu bilmesidir. Bu yüksek şuura sahip olan her mümin, gönül huzuru içindedir.

Kur’an-ı Kerim’de meal olarak:

“Doğrusu Allah adaletle ve ihsan ile emreder….” [23]

“İhsan sahibi olanlar için en güzel cennet ve bir de ziyade (cemal-i kibriyayı müşahedeye mazhar olmak) vardır.” [24]

“Allah’ın yardımı muhsinler ile beraberdir…” [25] buyurulmuştur.

İhsan adaletin üstündedir. Adalet, kişinin kendisine farz olan din ve dünyaya ait görevlerini tam olarak yerine getirmesi demektir. İhsan ise bu görevleri bilerek ve tam olarak yerine getirmekle birlikte daha fazlasının yapılmış olmasıdır.

Saatten (kıyametin ne zaman kopacağından) bana haber ver. Sorusuna Resul-i Ekrem (s.a.s.) Efendimiz: Kıyamet gününün ne zaman olacağına dair kendisinden soru sorulan, soru sorandan daha fazla bilgi sahibi değildir, buyurmakla kıyametin ne zaman kopacağına ait bilginin ancak Allah katında olduğunu bildirmiştir. Nitekim Kur’an-ı Kerim’de meal olarak şöyle buyurulmuştur.

“Resulüm! İnsanlar sana kıyametten soruyorlar. De ki, kıyamete ait bilgi ancak Allah’ın katındadır.” [26]

Bunun üzerine soruları soran zat: Öyle ise kıyametin alametlerinden bilgi verir misin? Diye sordu. Resul-i Ekrem (s.a.s.) Efendimiz de hadis-i şerifin tercemesinde zikredilen cevapları vermiştir.

Saat kelimesi, Kur’an-ı Kerim’de birçok yerde zikredilmiştir. Kıyamet günü demektir. Hadis-i şerifte beyan edilen “Saat kelimesi” bilip inandığımız büyük kıyamettir. Bütün insanların tekrar dirilip hesap vermek üzere bir araya gelecekleri mahşer günüdür.

Saat kelimesi, zamandan bir günün yirmi dörtte biri manasına geldiği gibi, bir asırda yaşayan insanların hepsinin ölmüş olmaları manasına da gelir. Buna orta kıyamet denilir. Bir de küçük kıyamet manasını da ifade eder ki, o da her insanın kendi ölümüdür. Buna da küçük kıyamet denilir. Nitekim: “Kim ki öldü, onun kıyameti koptu”, hikmetli sözü bilinmektedir; çünkü insanın ölümü, onun için büyük kıyamet gününe açılan ilk kapıdır.

Hadis-i Şeriften öğrendiklerimiz

Müslümanların, ferdî ve sosyal hayatta, maddeten ve manen tertemiz olması gereklidir. Kişi, ruhsal ve fiziksel temizliğine çok önem vermeli, giyiminin ve görünümünün tertemiz ve güzel bir durumda olmasına özen göstermelidir. Kişi, mescitlere, ilim meclislerine ve herhangi topluluğa giderken elbisesi ve bedeni tertemiz olmalıdır. Toplum içinde, özellikle âlimler meclisinde edep kaidelerine en yüksek düzeyde riayet etmelidir. Gerek davranışlarında ve gerekse sözlerinde görgü kurallarına uygun davranışlar içinde olmalı, konuşurken en güzel ve yumuşak sözler ile hitap etmelidir.

İslam, iman ve ihsan nedir? İslam dininin bu temel kavramları, aslî manaları ile öğrenilmiş oluyor. Kıyametin ne zaman kopacağına ait bilginin ancak Allah katında olduğunun, kesin olarak beyan edildiği öğrenilmiş oluyor. Bütün bunların çok açık öğrenilmesi ile insanın, düşünce ve inanç yönünden huzur ve güvene kavuştuğu gözleniyor.

İslam’ın beş temel esasının en güzel biçimde ve öz olarak öğrenildiği ve şartlarına uygun olarak uygulanması gerektiği, yükümlü her insana öğretiliyor.

İmanın altı esası özet ve aynı zamanda çok sade olarak beyan edilmiş; bu esasların, içtenlikle kabul ve tasdik edilmesinin imanın esası olduğu öğrenilmiş oluyor. Bunların, kesin bilgiler ve inanç olarak gönülleri nur ve huzur ile güvene kavuşturduğu gözleniyor.

İslam ve iman: Bu iki kelimeden birincisi görünen organlarımızla yerine getirmekle yükümlü olduğumuz amellerimizi, ikincisi ise kalp ile kabul ve tasdik ettiğimiz inanç ve akidemizi bildirmektedir. Ancak İman, yerine göre İslam kelimesinin ifade ettiği manaları da ifade eder. Bunun gibi İslam kelimesi de inanç esaslarını kabul ve kalben tasdik demek olan imanın, ifade ettiği manaları da ifade eder.

Bunun içindir ki, İslam olmadan iman ve iman olmadan da gerçek İslam olmaz.

Emanetin ehil kişilere verilmemesi, ahlakî çöküntü, çocukların ana babaya isyankâr olmaları, düşük karakterlilerin servet içinde olup sefahete dalmaları, kıyametin yaklaştığını gösteren belirtiler olduğu öğrenilmiş oluyor.

İlim sahibi her bir kimse, bulunduğu bir mecliste veya toplumda yeri geldiğinde insanlar için öğrenilmesi ve yaşanılması zorunlu olan önemli konuları o insanların öğrenmeleri için üstün edep kaidelerine uygun olarak bilen (ilim ve erdem sahibi) kişiden sormasının ve böylece toplum fertlerinin lüzumlu bilgilere sahip kılınmalarının zorunlu, isabetli ve yararlı bir hizmet olacağı öğrenilmiş oluyor.

Müslim, İman, hadis no 8; Tirmizî, İman, hadis no 2738; Ebu Dâvud, Sünnet, hadis no 4695; Nesaî, İman, 8 / 97.

Nahl, 16/90.

Yunus, 12/26.

Ankebut, 29/69.

Ahzap, 33/63.

3.

İslam’ın Temel Esasları

Hadis-i Şerifin Tercemesi

Ebu Abdurrahman Abdullah b. Ömer ibn-i Hattab (r.a.) şöyle dedi. Ben Resulullah (s.a.s.)’tan dinledim. O şöyle buyurdu:

“İslam, beş esas üzerine bina edilmiştir: Allah’tan başka ilah olmadığına ve Muhammed (s.a.s.)’in Allah’ın kulu ve resulü olduğuna şehadet etmek, namazı (dosdoğru ve devamlı) kılmak, zekâtı vermek, ramazan orucunu tutmak ve hac (Beytullah’ı ziyaret) etmektir.” [27]

Bu hadis-i şerif’i Buhârî ve Müslim, Sahihlerinde rivayet etmişlerdir.

Hadis-i Şerifle ilgili açıklamalar

İslam Dini’nin Rükünleri

İslamiyet’i öğrenmekte bu hadis-i şerif mühim bir asıldır. Dinin rükünleri bu temele dayanmaktadır. Bu bakımdan hadis-i şerif, çok büyük bir önemi haizdir. Zira hadis-i şerifte İslam dininin temel esasları öğretilmiştir.

Asr-ı saadetten günümüze kadar Müslüman her ailede İslam’ın bu beş esası, ailenin büyük, küçük bütün fertlerine, büyük bir özenle öğretilir. Zira bu esasların bilinmesi ile dinî hükümlerden bilinmesi zorunlu ibadetler hakkında özet bilgiler zihinlere nakşedilmiş olur.

Bunun içindir ki, hadis-i şerifte birinci cümlede: “İslam, beş temel esas üzerine kurulmuştur.” buyuruluyor. Bu beş esastan birincisi kelime-i şehadettir. Diğer bütün rükünler bu temel üzerine oturtulmuştur. Herhangi bir insan, bu cümleyi, kelime-i şehadeti, kalben tasdik ederek dil ile ikrar eder (söylerse) İslam şerefine erdiği gibi, diğer bütün müminler ile de din kardeşi olur ve onların malik bulunduğu bütün haklara da sahip olur. Bunun içindir ki, başka bir hadis-i şerifte:

“Her kim içtenlikle Lâilahe illallah (Allah’tan başka hiçbir ilah yoktur-Hak mabut ancak Allah Teâlâ’dır) derse, o kimse cennete girer.” [28] buyurulmuştur.

Namaz, dinin direği, müminin miracıdır. Namaz, şartlarına, sünnetlerine ve adabına (kurallarına) uygun olarak yerine getirilir ve muhafaza edilir ise bu şekilde eda edilen namaz, insanı her çeşit çirkinlik ve kötülüklerden uzak bulundurur.

Hadis-i şerifte beyan buyurulan rükünlerden (esaslardan) üçüncüsü zekât farzıdır. Malî bir ibadet olan zekât dinen zengin sayılan (nisaba malik) kimseler üzerine bir farzdır. Bu kimseler, yılda bir kere zekâta tabi olan mallarından bir kısmını zekâta müstahik olan kimselere ibadet niyetiyle ve bir karşılık beklemeksizin vermekle yükümlüdürler. Bu zekât ibadetiyle toplumda ictimaî (sosyal) adalet gerçekleşmiş olur. Fakirler, ihtiyaçlılar, borçlular, yolda kalmışlar, çaresizler, güçlüklerden kurtarılmış olurlar. Böylece insanlar arasında sevgi, şefkat, merhamet ve paylaşım duyguları güçlenir, karşılıklı güven, dayanışma, sevgi ve saygı meydana gelir.

Kur’an-ı Kerim’de:

“Müminlerin mallarında (ihtiyacından dolayı) isteyenler ve istemekten çekinen muhtaçların belirli hakları var olduğu.” [29] beyan buyurulmuştur.

Ayrıca zekât farizasını yerine getirenlerin, mala düşkünlük tutkusundan (ihtirastan), korunabilecekleri ve kurtuluşa erecekleri bildirilmiştir.

Hadis-i şerifte dördüncü rükün (esas) olarak ramazan orucu zikredilmiştir. Bedenî bir ibadet olan oruç ile insan ruhen arındırılmaktadır. Oruç ibadeti ile ruha olduğu kadar bedene de bir eğitim verilmekte ve sağlık kazanılmaktadır. Böylece ruhî ve bedenî sağlık temin edildiği gibi, toplumdaki muhtaçların durumlarını kavramanın ve onların ıztıraplarını gidermenin lüzumunu, oruç tutan her fert, doğrudan anlama imkânını bulmuş olmaktadır. Kişisel bir ibadet, sosyal yardımlaşmanın da en güzel bir vesilesi oluyor. Gerçek şu ki her Müslüman, Cenab-ı Hakk’ın emrine itaat edip O’nun rızasına nail olmak için oruç tutuyor. Böylece günah kirlerinden arındığı gibi, oruç vesilesiyle cemiyetin en yararlı üyelerinden birisi olmak şerefine eriyor. Bununla birlikte cennet ehlinin yolunu takip etmiş oluyor.

Hadis-i şerifte:

“Kim, inanarak ve ecrini Cenab-ı Hak’tan umarak ramazan orucunu tutarsa o kimsenin geçmiş günahları bağışlanır.” [30] buyurulmuştur.

Hadis-i şerifte beşinci rükün olarak hac ibadeti beyan buyurulmuştur. Hac, beden ve mal ile yapılan bir ibadettir. Bu ibadet, hac niyetiyle ve fıkıh ilminde bütün hükümleri beyan edilen usul ve adaba uygun olarak ve hac aylarında Mescid-i Haram’ı (Kâbe’yi) ziyaret etmek, belirli zamanda Arafat’ta vakfe yapmak (ibadet niyeti ile durmak) ve bu ibadetle ilgili diğer görevleri yerine getirmektir.

Bu ibadette, fert ve toplumlar için tasavvurların fevkinde (üstünde) faydalar vardır. Hac ibadetinde dünyanın her tarafından çok sayıda Müslümanların bir araya gelerek; birbirleriyle tanışmaları, birbirlerinin bilgi, görgü, kültür ve meziyetlerinden yararlandıkları bir gerçektir. Bu ibadet vesilesi ile dünyada eşi görülmeyen ve muazzam bir İslamî konferans (toplantı) yapılmış olur. Yeter ki bu ibadet, şer’î hikmetlerine uyularak yerine getirilsin. Hac ibadetinin manevî kazancı çok büyüktür. Ancak bu ibadet rükünlerine, şartlarına, sünnetlerine ve adabına uygun olarak yapılmalıdır.

Hadis-i şerifte:

“Mebrur (makbul) olan bir haccın karşılığı ancak cennettir.” [31] buyurulmuştur.

Bilindiği gibi İslamiyet’te ibadetlerdeki esas gaye, sadece onların görünüşleri ve biçimleri değildir. Esas hedef, onların gerekli kıldığı ana gayeye erişmektir. Bu ana gaye de insanın ruhen ve manen en olgun bir mertebeye yükselmesi, Cenab-ı Hakk’ın rızasını, sevgisini kazanmasıdır. Müslüman, namaz, oruç, zekât ve hac gibi ibadetleri yerine getirmek suretiyle işleri, davranışları ve ahlakı ile melekler kadar nezih ve olgun bir duruma gelir. O, insan suretinde adeta mükerrem (değeri pek yüksek olan) bir melek gibi olur. Artık böyle bir insan, hayatı süresince toplum içinde iyiliklerin anahtarı, kötülüklerin de kilidi olmak şerefine yükselir. Bunun içindir ki ergin (ergenlik çağına erişmiş olan) bir insan, ölüm kendisine gelene kadar bu ibadetleri ve diğer görevlerini gücü yettiği ölçüde yerine getirmekle yükümlüdür.

Doğal olarak Müslümanın, hadis-i şerifte beyan edilen hususlardan başka da görev ve ibadetleri vardır. Bunlar Kur’an-ı Kerim’de ve hadis-i şeriflerde beyan buyurulmuştur. Örnek olarak:

“İyilik ve takvada, (Allah’a saygılı olmada) birbirlerinizle yardımlaşın; lakin günah olan şeylerde ve düşmanlıkta asla yardımlaşmayın. Bir de Allah’ın buyruklarına saygılı olun.” [32] buyurulmuştur.

Hadis-i şerifte de:

“İman yetmiş ve şu kadar… şubedir. En üstün mertebesi, kelime-i-tevhiddir (Lâilâhe illallah kelimesidir). En alt (en son) derecesi de insanlara eza veren şeyleri, yolların üzerinden kaldırıp temizlemektir. Edep ve hayâ da imandan bir şubedir.” [33] buyurulmuştur.

İnsan, samimiyet ve iyi niyetle ve de bilerek dine ve dünyaya ait görevlerini yerine getirir ise İslam’ın bildirdiği esaslara göre; bütün işleri de (nafile) ibadet sayılır. Yeter ki, yaptığını bilerek, ihlas ve iyi niyetle yerine getirmeye çalışmış olsun.

Buhârî, İman, hadis no 8; Müslim, Erkânü’l İman, hadis no 16; Tirmizî, İman, hadis no 2612; Nesaî, İman, 8 / 107.

Ebu Dâvud, Cenaiz, hadis no 3116; Hâkim, Müstedrek, 1 / 351.

Zâriyât, 51/19.

Buhârî, Oruç, 4 / 99; Müslim, Misafirlerin Namazı, hadis no 759.

Buhârî, Vücubü’l Umre, 3 / 476; Müslim, Hac, hadis no 1256.

Maide, 5/2.

Buhârî ve Müslim.

Kitabın tamamını aşağıdaki linkten edinebilirsiniz.

yayinsatis.diyanet.gov.tr