“Andolsun,
Allah’ın Resûlü’nde sizin için;
Allah’a ve ahiret gününe kavuşmayı uman,
Allah’ı çok zikreden kimseler için güzel ir örnek vardır.”

(Ahzâb sûresi, 33/21)

Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları / 712

Halk Kitapları / 177

Tashih

İsmail Derin

Grafik&Tasarım

Hasan Yıldırım

Din İşleri Yüksek Kurulu Kararı: 14.02.2008 / 13

Baskı

Yenigün Matb. San.Tic. Ltd. Şti

Tel: (0.312) 384 61 83

2008-06-Y-0003-712

ISBN: 978-975-19-4235-7

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim

Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü

Basılı Yayınlar Dairesi Başkanlığı

Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı 147/A

06800 Çankaya /ANKARA

Tel: (0.312) 295 72 93-94

Faks: (0.312) 284 72 88

e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış

Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü

Tel: (0.312) 295 71 53 - 295 71 56

Faks: (0.312) 285 18 54

e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

SEVGİLİ’DEN

(s.a.s.)

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARI

ANKARA - 2008

ÖN SÖZ

Rahman olan Allah, varlık âlemini rahmet üzere inşa etmiş ve rahmeti her şeyi kuşatmıştır. O’nun rahmetinin açık tecellilerinden biri de insanları dünya hayatında yalnız ve çaresiz bırakmayarak onlara kurtuluş ve kalıcı mutluluğun yolunu gösteren vahyi, hidayet rehberleri olarak peygamberleri göndermesidir.

Peygamberler, ilâhî vahyi insanlığa ulaştıran, onları yaratılış ve var oluşun sırrını anlamaya, bilgi ve inancın aydınlığına çağıran rahmet elçileridir. Yüce Yaratıcının insanlığa gönderdiği son rahmet elçisi ise, Muhammed aleyhisselâmdır. O, peygamberler halkasını tamamlayan son davetçi, dini açıklayan, öğreten ve bütün ahlâkî güzellikleri yaşayarak öğütleyen örnek bir şahsiyettir.

Sevgi ve rahmet peygamberi olan Kutlu Nebî “İman etmedikçe cennete giremezsiniz. Birbirinizi sevmedikçe de gerçek manada iman etmiş olamazsınız.” buyurarak sevgi ve imanı toplumsal barışın temel taşı yapmıştır. O bize; Allah’a iman edip O’nu sevmeyi, O’na bağlanarak iç barışı ve doğru yolu bulmayı, ibadetlerle hayatımızı anlamlı kılmayı, dürüstlüğü, emaneti korumayı, komşuluk ve akrabalık bağlarına riayet etmeyi, yetim ve kimsesiz çocuklara kol kanat germeyi, herkesin ve her şeyin hakkını gözetmeyi, kimseyi incitmemeyi, iyilik yapmayı, iyi ve yararlı insan olmayı öğütlemiştir.

Allah Resûlü, dinin ne olduğunu soranlara onun güzel ahlâk olduğunu söylemiş ve onun hayatı güzel ahlâkın canlı bir örneği olmuştur.

Bugün için önemli sorunlarımızdan biri; Hz. Peygamber’in örnek hayatı ile kendi hayatımız arasında iyi bir köprü kurulamaması, dolayısıyla insanlığa örnek olacak ahlâkî duyarlılığa sahip dindarlıkların üretilemeyişidir. Bu köprünün inşası için onun hayatını tekrar tekrar okumak ve onu iyi anlamak gerekir. Hiç şüphesiz bu gün de onun güzel ahlâkına, yol göstericiliğine, onun sevgisi etrafında birleşmeye her zamanki gibi ihtiyacımız vardır.

İnsanı insan yapan bütün güzelliklerin ve ahlâkî erdemlerin odaklandığı şahsiyet olan Hz. Peygamberin hayatında her zaman geçerli olan evrensel ilkeleri bulmak mümkündür. Bu evrensel prensip ve öğütlerde bireysel ve toplumsal hayatımızı aydınlatacak güçlü bir ışık vardır. İnsanlığın giderek bireysel benliklerine yöneldiği bir ortamda, hayatımızı güzel değerlerle inşa edebilmek için, o büyük şahsiyeti tanımalı ve çok sevmeliyiz. Hz. Peygamber’i sevmek demek; onun insanlığın huzur ve mutluluğu için yaptığı çağrıyı güncelleştirerek hayatımıza yansıtmak, güzel ahlâkını davranışlarımızın mihveri ve rehberi yapabilmektir.

Bu itibarla Kutlu Nebî’nin gönülleri sevgiyle birleştiren, kin, nefret ve intikamı sevgi ve müsamahaya dönüştüren rahmet ve barış yüklü çağrısına kulak vermeli, sahih dinî bilginin ışığında manevî hayatımızı zenginleştirmeli, uzaklıklarımızı yakın ederek kardeşlik köprüsünde birlikte yürümeliyiz.

Sevgili Peygamberimizin Allah’tan getirdiği ilâhî daveti, yolumuzu aydınlatan sünnetini, örnek ahlâkını, hayat yüklü mesajlarını ve evrensel ilkelerini daha yakından tanımamıza, temsil ettiği aşkın değerleri kavramamıza, insanlığa getirdiği öğretileri hayatımıza ışık tutan bir meşale yapabilmemize vesile olacağı düşüncesiyle hazırlanan bu eseri ilginize sunarken, yurt içinde ve yurt dışında pek çok bilimsel ve kültürel etkinliklerle gerçekleştirilecek Kutlu Doğum Haftası’nın milletimize, İslâm âlemine ve bütün insanlığa hayırlar getirmesini, birlik ve beraberliğimizi daha da pekiştirmesini Yüce Allah’tan niyaz ediyoruz.

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

SEVGİLİNİN (S.A.S.)
FARKLI DİNÎ GRUPLARLA
HAYATI PAYLAŞIMI

Prof. Dr. Şefaettin SEVERCAN
Erciyes Üniv. İlahiyat Fak.

Kâbe’yi yerle bir etmek üzere gelen Ebrehe ordularının kurt yeniği yapraklar gibi perişan oldukları “Fil Olayı”ndan elli beş gün sonraydı. Mekkeliler, Rebîülevvel ayının on ikinci sabahına, görünmeyenleri gösterecek, bilinmeyenleri bildirecek, unutulanları hatırlatacak, ruhları aydınlatacak ikinci bir güneşle uyandılar. Âmine’nin kucağına doğan bu Güneş’e dedesi Muhammed adını verdi.

Bütün kâinata baht olan bu kutlu Güneş otuz beş yaşına eriştiğinde Mekkeliler onu çok sevmiş, gönülden benimsemiş ve ona “Muhammed’ül-Emin” sıfatını vermişlerdi. Ama o, Mekkelilerin putperest gelenekler üzerine kurdukları siyasî, sosyal ve ekonomik kurallarını, insanî değerlerini ve hayat anlayışlarını içine sindirememiş ve benimseyememişti. Putperest hayat anlayışını üzerine yıkılmış gibi hissediyordu. Mekke’nin kendisini sıkan bu ağır yükünden kurtulmak, acı veren putperest kabullerden uzaklaşmak için fırsatlar arıyordu.

Ramazan aylarında bu fırsatı daha fazla buluyor ve Hira dağının üzerindeki küçük kaya mağaraya giderek orada Rabbi ile baş başa kalmanın huzurunu yaşıyordu.

Takvimler 610 yılının Ramazan ayını gösterdiğinde Muhammed (s.a.s.) kırk yaşına erişmişti. Son aylarda daha sık geldiği Hira mağarasında yine Rabbi ile baş başa kaldığı bir gündü. Gözleri tam karşısında, Hz. İbrahim ile oğlu Hz. İsmail’in inşa ettikleri o ilk günkü sadeliği ve asaleti içinde duran, Kâbe-i Muazzama’yı süzüyordu. Kulakları Hz. İsmail’in “lebbeyk Allahümme lebbeyk…” çağrısını dinliyordu. Aklı, varlığından ve birliğinden hiç şüphe etmediği yüce yaratıcısı olan Allah’ı nasıl razı edeceğini, O’na kul olma bilincine nasıl ereceğini düşünüyordu. Gönlü Rabbine teslim olmuş, O’nun sevgisini, merhametini ve yardımını gözlemekteydi…

O gece zaman durdu birden, mekân sükûna kavuştu hemen… Bütün karanlıklar sıyrıldı kefeninden… O küçük mağara nurla doldu âniden ve bir başka âlemde varlığa kavuştu Muhammed (s.a.s.) yeniden… Bütün varlığı kuşatan latif bir ses geldi perdeler ötesinden…

“Yaratan Rabbinin adıyla oku! O, insanı ‘alak’dan yarattı. Oku! Senin Rabbin en cömert olandır. O, kalemle yazmayı öğretendir, insana bilmediğini öğretendir.” (Alâk, 96/1-5)

Ve bir yüce ilham geldi:

“Ey Muhammed, sen Allah’ın Resûlüsün.”

diyen… Bir sükûnet muştusu oldu bu yüce beyan, Muhammed (s.a.s.)’in başını göğe erdiren…

Artık, peygamberdi, nebî idi. İnsanların en yücesi, kâinatın efendisiydi. Artık sorumluydu milletine, memleketine, bütün milletlere, bütün memleketlere Allah’ın var ve bir olduğunu iletmekten. Sorumluydu onlara sadece hakîkati ve doğruyu öğretmekten. Başladı tebliğine evvela eşinden, evinden, yakın çevresinden. Her şeyi ve herkesi değiştiren baş gündem olarak ayrıldı tebliği kapısını çaldığı her evden. Çok geçmeden dalga dalga yayıldı tebliği bütün Mekke’ye. O Yüce Resul şöyle diyordu tebliğ ettiği her kimseye:

“Hamd Allah’a mahsustur, sadece O’na hamd eder, sadece O’ndan yardım ister, sadece O’na inanır ve O’na güvenirim. Allah’tan başka ilâh bulunmadığına şehâdet ederim. O birdir, eşi ve benzeri yoktur. Hiç şüphesiz ben, size ve bütün insanlara Allah’ın elçisiyim. Allah’a yemin ederim ki, siz uykuya daldığınız gibi öleceksiniz, uykudan uyandığınız gibi de yeniden diriltileceksiniz. Yaptıklarınızın hepsinden hesaba çekileceksiniz. İyiliklerinizin karşılığında iyilik bulacak, kötülüklerinizin karşılığında da ceza göreceksiniz. Cennet de cehennem de ebedîdir.” (İbnü’l-Esîr, el-Kâmil fi’t-Tarih, Beyrut 1965, c. 2, s. 60-61)

Hz. Muhammed (s.a.s.)’i dinleyen bir kısım Mekkeliler, “bu sözler coşkun denizleri bile coşturur” diyerek hiç tereddüt göstermeden İslâm’ı kabul ettiler. Bunlar genellikle, hakikati araştıran, kendisini putperestlikten ayrıştıran veya her an buna hazır duran, namuslu, iffetli, güzel ahlâklı ve dürüstlüğü ile tanınmış olanlardı.

Hz. Muhammed (s.a.s.)’i dinleyen diğer bir kısım Mekkeliler de, “O mecnundur, şâirdir, sihirbazdır, söyledikleri şiirdir, büyüdür, eskilerin masallarıdır” diyerek İslâm’ı reddettiler. Bunlar da genellikle, İslâm’ı kabul ettiği zaman makam, statü, nüfuz ve güçlerinin ellerinden çıkmasından kaygı duyan, asil ve temiz duygulardan uzak duran, kötü düşünceli, peşin fikirli, azgın kibirli, nankör ve kaba zalim kimliği ile tanınmış olanlardı.

Çok çetin bir mücadele başladı Yüce Resûl’ün temsil ettiği aydınlık ile Ebu Cehillerin temsil ettiği karanlık arasında. Nice yüz yılların mücadelesiydi bu, yüce Nebîler silsilesi ile azgın-kibirli nankör-zalimler arasında. Nice bin yılların savaşıydı bu, iyi ile kötünün, adalet ile zulmün, hak ile bâtılın… Nice zamanların, nice mekânların savaşıydı bu, Allah’a kul olanla şeytana köle olanın, Rabbinin buyruklarını hayatının rehberi edinenle onları hayatından uzaklaştıranın.

Peygamberler zincirinin son temsilcisi, yüceler yücesi Rabbi’nin sevgilisi, bütün insanlığın efendisi Hz. Muhammed (s.a.s.)’in, nefislerini tanrı edinen Mekkeliler ile İslâm mücadelesi on üç yıl sürdü. Nice acılara, nice açlıklara, nice hüzünlere, nice kaygılara tanık oldu bu on üç yıl. Mekke sokakları Bilal’in kanlarıyla allara boyandı… Habbab’ın sırtı kızgın korlarda yandı… Sümeyye, İslâm’ın ilk kadın şehidi olma onurunu kazandı. Yasir, eşini şehit olmada da yalnız bırakmadı. Abdullah b. Mesud, Kâbe’de Hz. İbrahim’in makamında Rahman sûresini okuyarak yarânı oldu Rahman’ın. Suheyb, Fükeyhe, Lübeyne, Zinnîre, Ebu Zer nurlu halkaları oldular İslâm’a imanın… Bütün acılara dayanma gücü oldular her Müslümanın… Sembolü oldular her yürekte sabrın…

Acıların dinmesi umuduyla bin bir zorlukla yapılan hicretler, hîleli hîlesiz kabulü imkânsız nice teklifler, dayanılmaz sınırlara ulaşan boykotlar, ambargolar, birbirini kovaladı… Risaletin onuncu yılıydı… Bu defa Hz. Muhammed (s.a.s.) on yıllık barınağı, korunağı, sığınağı amcası Ebu Tâlib’i, hemen arkasından da Rabbi’nden sonra kendisine en fazla yardımcı olan, destek veren, hiç unutamadığı biricik eşi Hatice’yi kaybetti. Bu kayıplardan sonra yüce Resul risalet görevini yerine getirebilmek için Mekke’den ayrılmaya karar verdi.

Hz. Muhammed (s.a.s.), risalet görevini yürütebileceği, kendisinin ve Müslümanların güvenlik içinde olabilecekleri yeni bir kabile ve yeni bir barınak aramaya başladı. İlk olarak Tâif’e gitti. Tâifliler onun derdine derman olmadıkları gibi, acılarla oyulan yüreğine yeni acılar eklediler. Diğer büyük kabileleri gezdi bir bir. Fakat onların da her biri bahaneler üretti bin bir.

Peygamberliğin on üçüncü yılı olan 622 yılının hac mevsimiydi. Hac bahanesiyle Medine’den gelen ikisi kadın yetmiş beş kişi, Kâbe-i Muazzama’ya üç kilometre kadar uzaklıkta, Mina sınırları içinde küçük kuytu bir vadi olan Akabe’de Hz. Peygamber ile gizlice görüşerek bir anlaşma yaptılar. İkinci Akabe Biatı adı verilen bu anlaşmaya göre Medineliler:

-Hz. Muhammed (s.a.s.) ve Müslümanlar Medine’ye hicret ettikleri takdirde onların canlarını, mallarını, kendi çocuklarını ve eşlerini korudukları gibi koruyacaklarına;

-Hz. Peygamber’e itaat edeceklerine;

-Her türlü şartlarda ona malî yardımda bulunacaklarına;

-İyiliği emredip kötülüğe engel olacaklarına;

-Hiç kimseden korkmadan ve çekinmeden hak üzere olacaklarına söz verdiler.

Artık İslâm’ı gelecekteki parlak günlerine taşıyacak ve onu özünde taşıdığı evrenselliğine kavuşturacak aranan güvenli sığınak bulunmuştu. Anlaşmayı takip eden üç ay içerisinde bütün Müslümanlar Medine’ye hicret ettiler. Safer ayından kalan ince hilal doğudaki tepelere yükselmişti ve gün ağardıkça rengi soluyordu…

Hz. Muhammed (s.a.s.), yanında kendisine yol arkadaşı olacağını duyunca sevincinden ağlayan, can arkadaşı Hz. Ebu Bekir ile birlikte Mekke’den ayrılırken arkasına döndü ve;

-“Ey Mekke! Bütün dünyada en çok sevdiğim yer sensin! Fakat senin evlatların beni burada huzur içinde bırakmıyor!..” dedi. Bir kez daha hüzünle doldu gözleri, elli üç yılını geçirdiği şehirlerin anası Mekke’ye elveda derken... Yüreği acıyordu gözlerinden yanaklarına yuvarlanan iki damla gözyaşını silerken…

Takvimler 12 Rebîülevvel 1 / 24 Eylül 622’yi gösteriyordu… Hz. Muhammed (s.a.s.), uzun ve meşakkatli, yorucu ve tehlikeli bir yolculuktan sonra Medine’ye üç kilometre kadar uzaklıkta bulunan Kuba’ya geldi. Burada birkaç gün dinlendi ve;

“İlk gününden temeli takva üzerine kurulan…” (Tevbe, 9/108) Kuba mescidinin temelini atarak Cuma günü Medine’ye hareket etti.

Yol üzerinde bulunan Rânûna vadisinde Sâlim Oğulları mahallesinde ilk Cuma namazını kıldırdı ve burada okuduğu hutbede şunları söyledi:

“Ey insanlar, öncelikle kendinizi bir düşünün! Biliniz ki sizden biri öldükten sonra Rabbine hesabını verirken, Rabbi ona; ‘Gönderdiğim peygamber sana gelmedi mi? Sana bol bol mal-mülk vermedim mi? Sen benim için ne getirdin?’ diye sorduğu zaman, sorulan kişi sağına soluna bakar, Rabbi için bir şey getirmemişse önüne baktığında cehennem ateşini görür. Sizden bir hurma parçasıyla bile olsa, kendisini bu ateşten korumak isteyen güzel söz söylesin. Bunun on katından yedi yüz katına kadar karşılığını görecektir. Size Allah’ın selamını, rahmetini ve bereketini dilerim.” (İbn Hişam, Sîretü’n-Nebeviyye, Beyrut 1936, c. 2, s. 146)

Hz. Muhammed (s.a.s.), bu ilk hutbesinde daha ilk günden Medine’de kurmayı düşündüğü sosyal ve iktisadi düzenin alt yapısını hazırladı… Allah için yardımlaşmanın mü’minler üzerine bir görev olduğunu veciz bir şekilde dile getirdi.

Neccar oğulları başta olmak üzere Medineliler yollara dizilmiş büyük bir heyecan ve coşkuyla:

“Veda tepesinin sırtlarından ay doğdu üstümüze,

Allah’a davet eden bulundukça şükretmek vacip oldu bize.”

dizeleriyle karşıladılar Hz. Muhammed (s.a.s.)’i. O, yolun iki tarafına dizilmiş halkın arasından geçerken “Yâ Resulallah! İşte evlerimiz, işte mallarımız, işte canlarımız emrine âmâde.” diye bağırıyorlardı…

Sadeliğin asaletini simgeleyen Mescid-i Nebevî’nin inşasından sonra, duyabilenlerin, hissedebilenlerin gönlüne Rabbanî esintiler bahşeden “Ezan-ı Muhammedî”yi tesis etti. Bunu, Mekke’de, Zeyd b. Harise ile Hz. Hamza ve Bilal-i Habeşî ile Ubeyde b. Hâris gibi Kureyş’e mensup bazı Müslümanların azatlı kölelerle kardeş ilan edilmesiyle başlayan ve eşi benzeri hiç görülmemiş, “Ensar-Muhacir (Medineli-Mekkeli) Kardeşliği”nin kurulması takip etti. Bu kardeşlik, Mekkeli Muhacirler ile Medineli Ensar’ın yaşadıkları ve yaşayacakları hayatı bir arada paylaşma projesi idi. Böylece onlar geleceklerini ve kaderlerini paylaştılar.

Din Kardeşleri Arasında Hayatı Paylaşma
Ensar-Muhacir Kardeşliği

Hz. Muhammed (s.a.s.)’in Medine’de Ensar- Muhacir arasında hayatı paylaşma ilkeleri çerçevesinde kurduğu “kardeşlik” sistemi İslâm toplumunun şekillenmesinde en önemli ve en temel adımlardan biri oldu. Kabilecilik geleneğine dayalı bir toplum şekillenmesini asla doğru bulmayan Hz. Peygamber, daha risaletinin ilk günlerinden itibaren İslâm’a girenleri hangi etnik köken, hangi kabile, hangi millet ve hangi ülkeden olursa olsun aynı tarağın dişleri gibi eşit kabul etti. Her zaman etkili olabilecek bu ilkeyi ve değeri İslâm kardeşliğinin temeline yerleştirmek suretiyle bu kardeşliğin ayakta kalmasını ve gelişmesini bütün zamanlara yaydı.

Hz. Muhammed (s.a.s.)’in İslâm kardeşliği projesini Müslümanlar daha ilk yıllarda Mekke’de pek zorlanmadan benimsediler. Öyle ki, bir Müslüman, kendi kabilesinden -bu akrabası bile olsa- putperest birisiyle ilişkisini kesip, aralarında kan bağı bulunmayan, başka bir kabile veya ülkeye mensup olan -bu köle bile olsa- bir Müslüman ile maddî ve manevî dayanışma içine giriyordu. Hz. Ebu Bekir’in, kabile bağı geleneğine hiç bakmadan, işkenceye maruz kalan köleleri, hiçbir maddî karşılık beklemeksizin sadece Allah’ın rızasını umarak, İslâm kardeşliği adına büyük paralar ödeyerek satın alıp hürriyetlerine kavuşturması bu konuda en çarpıcı örneklerden sadece biridir.

Hz. Muhammed (s.a.s.)’in Mekke’deki çok değerli uygulamaları ve hassasiyetleri sonucu Mekkeli Müslümanların İslâm kardeşliği bilincine sahip hâle geldikleri ve oldukça da deneyim kazandıkları açıkça görülmektedir. Peki! Medineli Müslümanların -Evs ve Hazrec’in- İslâm kardeşliği bilincini kazanmaları, bunların “Ensar” kimliğini almaları nasıl oldu?

Medineli Müslümanların temelini oluşturan Evs ve Hazrec kabileleri, aynı soydan gelmiş olmalarına rağmen, aralarındaki üstünlük rekabeti sebebiyle yıllarca devam eden mücadeleleri sonunda devamlı savaşan iki düşman kavim hâline gelmişlerdi. Aralarındaki bu şiddetli düşmanlığın geldiği noktayı Kur’an-ı Kerim şöyle dile getirir:

“Hep birlikte Allah’ın ipine (İslâm’a) sımsıkı yapışın, parçalanmayın. Allah’ın size olan nimetini hatırlayın. Hani siz birbirinize düşman kişiler idiniz de O, gönüllerinizi birleştirdi. O’nun nimeti sayesinde kardeş oldunuz. Siz bir ateş çukurunun tam kenarında iken oradan sizi kurtardı.” (Âl-i İmrân, 3/103)

Bu âyeti kerîmede yüce Allah, Evs ve Hazrec kabilelerinin Müslüman olmadan önceki durumlarını ve içinde bulundukları düşmanlığı ateş çukuruna benzetmektedir. Ateş çukurunun kenarında bulunan kimselerin de yok olmaya ne kadar yakın oldukları açıktır.

Evs ve Hazrec kabilelerinin bazı temsilcileri Birinci Akabe görüşmesinde, Hz. Peygamber’e; “Milletimiz iç savaşlar sebebiyle çok kötü bir durumdadır. Cenab-ı Hak belki sizin sayenizde milletimizi savaştan, darmadağınıklıktan kurtarır ve bizleri birleştirir” diyerek hem içinde bulundukları düşmanlığın vahim boyutlarını gözler önüne sermişler, hem de Hz. Muhammed (s.a.s.)’e nasıl kurtarıcı olarak sarıldıklarını açıkça dile getirmişlerdir.

Allah, onların bu dileklerini kabul etti. Hz. Muhammed (s.a.s.)’den umutlarını boşa çıkarmadı. Kabile savaşları içinde yanıp yok olacakları bir ateş çukurunun kenarından İslâm sayesinde onları kurtardı ve kardeş kabileler hâline getirdi. Bu iki kabile İslâm’a girmekte birbirleriyle adeta yarıştılar. İslâm’ın birleştirici şemsiyesi ve Hz. Muhammed (s.a.s.)’in kardeşlik projesi altında birbirlerine kenetlendiler. Allah, onları ‘Ensar’ adıyla isimlendirmek suretiyle onlara itibar sağladı. Onlar da, Allah’ın takdirine ve övgüsüne mazhar olarak, İslâm toplumunun onuru, şerefi, kardeşlik örneği ve fedakârlık âbidesi hâline geldiler.

Hz. Muhammed (s.a.s.)’in Medine’ye hicretlerinden sonra sıra Muhacirler ile Ensar’ın birbirleri arasında bir kardeşlik tesis etmeye gelmişti. Hz. Peygamber, hicretin beşinci ayında, artık kendilerini iyice tanımış olduğu, Muhacirler ile Ensar’ı Enes b. Malik’in evine davet etti. Burada, birbirlerine uygun gördüğü, her Muhacir ile Ensarı ikişer ikişer kardeş yaptı. Bu kardeşliğin önemini, değerini ve sorumluluklarını onlara açıkladı.

Siyer kaynaklarında bu şekilde kardeş yapılan sahabe sayısının kırk beşer kişiden doksan kişi olduğu söylenir. Bunun yanında Ensar’dan biriyle kardeş olmayan tek bir Muhacir kalmadığı da rivayet edilmektedir. Hz. Ebû Bekir ile Harise b. Zeyd’in; Abdullah b. Mes’ud ile Muaz b. Cebel’in; Mus’ab b. Umeyr ile Ka’b b. Malik’in ve Abdurrahman b. Avf ile Sa’d b. Rebî’nin kardeşlikleri bunlardan sadece birkaçıdır.

Hz. Muhammed (s.a.s.) kardeşlik anlaşması ile;

1. Bütün mallarını mülklerini Mekke’de bırakan, dinleri uğruna doğup büyüdükleri vatanlarını terk eden Muhacirlerin maddî ve manevî olarak desteklenmesini ve malî sıkıntılarının bir ölçüde de olsa hafifletilmesini sağladı.

2. Vatanlarından ayrılmış olmanın vermiş olduğu garipliğin ve mahzunluğun yüreklerine verdiği acıların en aza inmesini gerçekleştirdi.

3. Muhacirlerle Ensar’ın bilgi ve tecrübelerini birleştirmek suretiyle birlikte iş kurma anlayışını kazanmalarını sağladı.

4. Ensar, hurmalıklarını Muhacir kardeşleriyle paylaşmayı teklif etti. Bu, fedakârlıkta abideleşmekti. Ancak Hz. Peygamber bunu uygun görmedi. Beraber çalışmak suretiyle çıkan mahsulü paylaşmalarını kararlaştırdı. Bu defa Ensar, Medine’deki fazla arazilerini Muhacirlere vermek üzere Hz. Peygamber’e bağışladılar.

Hz. Muhammed (s.a.s.), bu topraklara Muhacirleri yerleştirdi. Ancak Ensar bununla da yetinmedi ve Hz. Peygamber istediği takdirde evlerini de verebileceklerini söylediler. Fakat Peygamberimiz; “Evlerinizin hayrını görün” buyurarak bunu kabul etmedi. Ensar’ın bu abidevî fedakârlıkları Muhacirleri öyle derinden etkiledi ki, kardeşliği yürekleri coşturan sevgi yumağına dönüştürdü.

5. Bu şekilde kardeş olanlar birbirlerine varis bile olabileceklerdi. Ancak Bedir Savaşı’ndan sonra bunu Allah Teâla kaldırdı. (İbn Sa’d, Tabakâtü’l-Kübra, Beyrut, tarihsiz, c. 1, s. 237)

6. Oluşturulan kardeşlik sayesinde Muhacirlerin Medine’nin yaşayışına daha kolay ve kısa sürede intibakları sağlandı.

7. Ensar ile Muhacir arasında ortak kimlik oluşturuldu, zihniyet birliği sağlandı. İçte Yahudî ve münafıklara, dışta ise müşrik Arap kabilelere karşı birbirlerine kaynaşmış bir toplum oluşturuldu.

Böylece kısa sürede Medine’de Müslümanlar arasında birlik sağlanmış, sıra farklı din ve inanç mensupları ile farklı etnik yapılar arasında siyasî birliği sağlayarak onlarla yaşadıkları hayatı barış içinde paylaşmaya gelmişti.

Yahudilerle Hayatı Paylaşma:
Siyasî Birlik

Hz. Peygamber Medine’ye hicret ettiği sırada burada herkesin itaat ettiği merkezî bir idarî yapı yoktu. Her kabilenin otoritesi, bu otoriteye itaati ve birliği kendi içindeydi. Hz. Peygamber, din kardeşliği ile Müslümanlar arasında iç siyasal birliği sağladıktan sonra, bu birliğe şehrin diğer unsurları olan gayri müslim Araplar ve Yahudileri de katarak tek bir merkezî idare kurmak istiyordu. Çünkü müşrik Araplar ve Yahudiler burada önemli bir güç idiler.

Özellikle Yahudiler hem malî bakımdan, hem de nüfus olarak hiç de küçümsenemeyecek bir konuma sahiptiler. Üç Yahudi kabilesi Benî Nadir, Benî Kaynuka ve Benî Kureyza güçlerini birleştirdiklerinde yaklaşık iki bin asker çıkarabiliyorlardı. Bu merkezî idare ile Peygamberimiz, evvela İslâm’ın geleceği bakımından son derece önem arz eden Müslümanların güvenliğini sağlamayı, daha sonra da şehir halkının barış ve güven içinde yaşamasını düşünüyordu. Çünkü ne zaman ne yapacakları belli olmayan Yahudiler ve müşrik Araplardan başka bir de Mekke müşrikleri Müslümanları devamlı tehdit ediyor ve Medine’ye saldırmak için hazırlık yapıyorlardı.

Hz. Peygamber, Enes b. Mâlik’in evinde yaptığı bir toplantıda Medine’yi oluşturan bütün etnik, dinî ve kabilevî grupların, Merkezî Medine Devleti altında teşkilatlanmayı kabul etmelerini başardı.

Toplantıya katılanlar, Medine’yi oluşturan bütün parçaların Medine Vatandaşlığı merkezinde yeniden yapılanmasına karar verdiler.

Birbirleriyle ve yabancılarla ilişkilerini; siyasî, sosyal, hukukî ve ekonomik sistemlerini; Medine toplumunun bütün üyelerinin hak ve sorumluluklarını; din ve vicdan hürriyetlerini, yeni esaslara bağlayan bir metin hazırladılar.

Bir güvenlik ve işbirliği anlaşması olarak da kabul edilebilecek bu metin daha sonra Medine Sözleşmesi / Medine Vesikası olarak isimlendirildi. Ana kaynaklarımızda yaklaşık 47 madde hâlinde nakledilen sözleşmenin bazı maddeleri şunlardır:

- Esirgeyen ve bağışlayan Allah’ın adıyla. Bu, Allah Resûlü Muhammed (s.a.s.) tarafından Kureyşli ve Yesribli mü’minler ve Müslümanlar ve bunlara tâbi olanlarla, yine onlara sonradan iltihak etmiş olanlar ve onlarla beraber savaşanlar arasında düzenlenmiş bir yazıdır. Bunlar, diğer insanlardan ayrı bir ümmet teşkil ederler. (Madde: 1-2)

- Kureyş’ten olan Muhacirler, kendi aralarında âdet olduğu vechile kan diyetlerini ödemeye iştirak ederler; onlar harp esirlerinin kurtuluş fidyesini mü’minler arasındaki iyi ve makul bilinen esaslara ve adalet ilkelerine göre ödemeye iştirak edeceklerdir. (Madde: 3)

- Mü’minler kendi aralarında ağır malî sorumluluklar altında bulunan hiç kimseyi (bu hâlde) bırakmayacaklar, kurtuluş fidyesi veya kan diyeti gibi borçlarını iyi ve makul bilinen esaslara göre vereceklerdir. Hiçbir mü’min diğer bir mü’minin anlaşmalı olduğu biri ile onun aleyhine olan bir anlaşma yapamayacaktır. (Madde: 12)

-Takvâ sahibi mü’minler, kendi aralarında mütecavize ve haksız bir eylemde bulunmayı tasarlayan, yahut bir suç ve kötülük işleme, yahut bir hakka tecavüz ve yahut da, mü’minler arasında bir karışıklık çıkarma kastını taşıyan kimseye karşı olacaklar ve bu kimse onlardan birinin evlâdı bile olsa, hepsinin elleri onun aleyhine kalkacaktır. (Madde: 13)

-…Yahudilerin dinleri kendilerine, mü’minlerin dinleri kendilerinedir… (Madde: 25)

-Üzerinde ihtilâfa düşülen şey ne olursa olsun, Allah’a ve Muhammed (s.a.s.)’e götürülecektir. (Madde: 23 ve 42)

Hz. Peygamber ve bütün taraflar bu sözleşmeyle:

1. Bu sözleşmeye taraf olanların hepsinin, diğer topluluklara karşı bir ümmet oluşturduklarını, yani Medine vatandaşı olduklarını;

2. Diyetler ve fidyelerle ilgili hükümlerin evvelce olduğu şekliyle devam edeceğini;

3. Yahudiler’in din hürriyetlerine sahip olacaklarını, onların dinlerine hiçbir şekilde müdahale edilmeyeceğini;

4. Müslümanlarla Yahudilerin birbirlerine içten, samimi ve dostane davranacaklarını;

5. Taraflardan hiçbirinin Mekkeli Kureyşlileri himaye edemeyeceğini; bir mü’mine karşı onlarla asla işbirliği yapamayacağını;

6. Medine’ye karşı bir saldırı olursa Müslümanlar ve Yahudilerin şehri birlikte koruyacaklarını;

7. Taraflar arasında çözümlenmeyen bir sorun çıktığında nihâi çözümün, en son sözün Allah’a ve Hz. Muhammed (s.a.s.)’e ait olduğunu kabul ederek imza altına aldılar. Böylece, Müslümanların ve İslâm dininin hukukî ve sosyal varlığı, diğer unsurlar tarafından tanınmış oldu. Aynı şekilde Müslümanlar da gayrimüslimlere, inanç ve fikir hürriyeti, mal ve can güvenliği sağladılar. Sözleşmeye taraf bütün unsurlar arasında siyasî birlik sağlandı. Hz. Muhammed (s.a.s.) tüm taraflarca en üst otorite olarak kabul edildi. Her türlü hile ve vefasızlık yasaklanmak suretiyle sosyal hayat nitelikli hâle geldi.

Hz. Peygamber ve Müslümanlar sözleşmenin işleyişine saygıda kusur etmediler. Diğer gruplar da sözleşmeyi çok zorlamadılar. Ancak Yahudiler, başta Hz. Muhammed (s.a.s.)’e suikastlar tertip etmek suretiyle sık sık sözleşmeyle ters düşen davranışların içine girerek sözleşmeyi ihlal ettiler. Kureyş’i devamlı Medine’ye karşı savaşa tahrik ettiler. Çeşitli hilelerle Evs ve Hazrec’in aralarını bozmak için ellerinden geleni yaptılar.

Hz. Muhammed (s.a.s.), sözleşmeyi her ihlallerinde, Yahudileri anlaşmalarının arkasında durmaya, sözlerini tutmaya, imzalarının gereğini yerine getirmeye çağırdı. Bu çağrılara hiç kulak asmayan Yahudilerin sırayla Kaynuka, Nâdir grupları Medine’den göçe tabi tutuldular. Kureyza Yahudilerinin Hendek savaşı esnasında sözleşmeyi bozarak Müslümanları arkadan hançerlemeleri üzerine savaştan sonra cezalandırılmalarıyla sözleşme fiilen yürürlükten kalktı.

Hıristiyanlarla Paylaşılan Hayat İnanç Hürriyeti

Hz. Muhammed (s.a.s.)’in Hıristiyanlara tanıdığı inanç ve din hürriyeti en vurgulu ve net bir şekilde Necran Hıristiyanları ile yaptığı anlaşmada görülür. Necran, Yemen ile Mekke arasında, dönemin Arabistan Hıristiyanlığının en önemli ve etkili merkezlerinden biri idi. Hz. Peygamber, hicretin dokuzuncu yılında Necran’dan Medine’ye gelen altmış kişilik bir ruhanî Hıristiyan heyetini kabul ederek onları İslâm’a davet etti. Necranlılar bu daveti kabul etmeyince Hz. Muhammed (s.a.s.) ile bu heyet arasında, vergilerini ödeme şartıyla, bir anlaşma yapıldı. Kısa bir süre sonra heyet başkanı ve bazı heyet üyelerinin Müslüman olmasıyla sonuçlanan bu önemli anlaşmanın, farklı inançlara sahip insanlarla birlikte yaşamayı sağlayan, inanç hürriyeti bölümü şu şekildedir.

“Esirgeyen bağışlayan Allah’ın adıyla. Bu, Allah’ın elçisi Peygamber Muhammed’in Necran halkına yazısıdır (verdiği haklardır)…

Necranlılara ve çevresindekilere, mallarına, canlarına, dinî hayat ve yaşantılarına, hazır bulunanlarına, bulunmayanlarına, ailelerine, mabetlerine (kiliselerine), az ya da çok ellerinde bulunan her şeylerine, Allah’ın himayesi ve O’nun elçisi Peygamber Muhammed’in zimmeti (güvencesi, koruması) vardır. Hiçbir piskopos kendi görev yerinin dışına; hiçbir papaz görev yaptığı kilisenin dışına; hiçbir rahip içinde bulunduğu manastırın dışında bir başka yere gönderilmeyecektir…”

Hz. Peygamber daha sonra Necran Piskoposu Haris b. Alkame’ye ve diğer Necranlı Hıristiyan din adamlarına gönderdiği bir emannâmede, farklı dinlere inanan insanlarla birlikte yaşamayı sağlayan, din hürriyeti ile ilgili düşüncelerini dile getirirken âdeta yukarıdaki ifadeleri tekrarlarcasına şöyle der:

“Esirgeyen bağışlayan Allah’ın adıyla. Allah’ın elçisi Peygamber Muhammed’den Piskopos Ebu’l-Haris’e, Necran’ın diğer piskoposlarına, onların papazlarına, onları takip edenlere ve rahiplere.

Ellerinde bulundurdukları az ya da çok malları, dinleri, kiliseleri, kilise görevlileri, manastırları, ruhbanlık merkezleri, köleleri, kendilerine ait olup Allah’ın ve Resûlü’nün koruması altındadır. Hiçbir piskopos, görev yerinden; hiçbir rahip kendi manastırından ve hiçbir papaz kendi kilisesinden alınıp başka bir yere gönderilmeyecektir. Onların hukuku, yetkileri ve bulundukları durumları (alışageldikleri örf âdetleri) değiştirilmez. Borçlarını yerine getirdikleri, haksızlık yapmadıkları ve zalim olmadıkları sürece Allah’ın Elçisi’nin koruması onların üzerindedir.”

Hz. Peygamber, Necran halkına tanıdığı inanç hürriyetinin bir benzerini Yemen halkına da tanımıştır. Bölge valisi olan Muaz b. Cebel’e gönderdiği talimatnamede İslâm’a girmemiş olan Yemen halkı için uygulanmasını istediği din hürriyeti tablosu şöyledir:

“Esirgeyen bağışlayan Allah’ın adıyla. Bu, Allah’ın elçisi Peygamber Muhammed’den Muaz b. Cebel’e ve Yemen halkından görevlendirdiği diğer kişilere yazısıdır… Yemen halkından kim de cizye vermek suretiyle eski dininde kalmak isterse, o istediği eski dini üzere bırakılır. Böyle bir kimse hem Allah’ın, hem O’nun Peygamberi’nin ve hem de mü’minlerin koruması altındadır; öldürülmez, esir edilmez, kınanmaz, gücünü aşan sorumluluk yüklenmez ve dinini terk etmesi için herhangi bir baskıya maruz bırakılmaz…”

İşte böyle paylaştı hayatı Hz. Muhammed (s.a.s.)… Önce Mekkelilerle, sonra Medinelilerle. Paylaştı güzellikleri, mutlulukları bir bir mü’minlerle; paylaştı acıları, elemleri, bin bin kendisini sevenlerle, hem Mekke’de hem Medine’de… Saygıyla düğümledi yüreklerini Ensar’ın, hicret edenlere; sevgiyle bağladı gönüllerini hicret edenlerin, hicret edilenlere… Allah’ın dîni oldu ruhlara, lütuf oldu ruhların kol kanat olduğu ufuklara. Kardeş yaptı eski düşmanları bu ufuklarda.

Yetinmedi sadece Müslümanlarla, Yahudileri de çağırdı bu engin kardeşlik ufuklarına. Yanaşmadı çoğu Yahudiler İslâm’da din kardeşliğine, yetindiler bir arada yaşamak için sadece siyasal birlik ile. Hıristiyanları da davet etti İslâm’ın hayat veren dirliğine… Lakin onların da çoğu evet demedi Allah’ın birliğine… Onlar da yetindi kendilerine sunulan inanç hürriyeti ile…

ALLAH VE ELÇİSİ (S.A.S.)’NİN
İYİ VE GÜZEL OLANA
YÖNLENDİRMESİ

Prof. Dr. Erdoğan PAZARBAŞI
Erciyes Üniv. İlahiyat Fak.

“Can taşıyanlara olabildiğince saygı gösteriniz. Bir canlının hayatını kurtarmak, dünyada elde edilebilecek bütün galibiyetlerden daha üstündür.

Çocuklara, kadınlara, düşkünlere ve yaşlılara merhamet ediniz.

İyi biliniz ki, ebedî olan cennet ve cehennem vardır ve her ikisi de sizi beklemektedir.

Sizin düşmanınız yanlış davranışlarınız, kötü âdetleriniz / alışkanlıklarınız ve bozuk inançlarınızdır.” (Bkz.: İbnü’l- Esîr, el Kâmil fi’t-Tarih, Beyrut 1965, c. 2, s.60-66; İbn Sa’d, Tabakâtü’l-Kübra, Beyrut, tarihsiz, c. 1, s. 200; Zeynel Abidin Rahnuma, Fahrıâlem Hz. Muhammed’in Hayatı, Çev.: Hayati Aydın; Cemil Sönmez, İstanbul 2004, s. 263, 563)

Yüce Kitabımız Kur’an-ı Kerim’in ve sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.s.)’in sünnetinin insanı iyi ve güzel olana yönlendirmesi konusunu beş başlık altında ele alacağız:

1. Kur’an-ı Kerim, hayatımızın anlamını açıklar.

2. Kur’an-ı Kerim, açıklayan, aydınlatan ve yol gösteren kaynağımızdır.

3. Kur’an-ı Kerim, iyi ve güzel olanı göstermekte ve güzelliklere yönlendirmektedir.

4. Kur’an’ın bireysel ve toplumsal hayatımızla ilgili öğütleri.

5. Kur’an-ı Kerim’de iyilik ve yardımlaşma.

1. Kur’an-ı Kerim, Hayatımızın Anlamını Açıklar

İnsan, hayatın anlamını bilmek ister. Nereden geldiğini, niçin var olduğunu ve sonunun ne olacağını sürekli düşünür, bunun makul bir açıklamasını yapabilmek için kafa yorar. Destek almadan bu soruların cevabını da bulamaz. İnsan, bu soruların doğru cevabını ancak vahiyden öğrenir.

Allah’ın peygamberleri kanalıyla gönderdiği vahiyleri yüce Kur’an, insana hayatının anlamını öğretir, ona yardım eder, destek verir, onun bu sorununu çözer. Yüce Allah, Kitab’ında insanın nasıl bir varlık olduğunu, evrendeki konumunu, niçin yaratıldığını, sorumluluğunu ve sonunun ne olacağını anlatır, gönlünü ferahlatır.

İnsanın hayatını anlamlandırabilmesi için öncelikle Allah karşısındaki konumunu ve sorumluluklarını bilmesi gerekir. Kur’an, hayatın bir anlamı olduğunu ve insanın boşuna yaratılmadığını söyler:

“Sizi boşuna yarattığımızı ve bize tekrar döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?” (Mü’minûn, 23/115)

Allah, evrenin emanetini, sorumluluğunu insana vermiştir. (Ahzâb, 33/72) Bunun gereği olarak onun, içinde yaşadığı ve yararlandığı bu evreni sevmesi, koruması ve gözetmesi gerekmektedir. Çünkü insan, yaşadığı hayattan ve yaptığı her şeyden sorumludur ve karşılığını da görecektir:

“İnsan kendisinin başıboş bırakılacağını mı sanır?” (Kıyamet, 75/36)

İnsanın, varlıklar bütünü içinde hayatını doğru biçimde anlamlandırması, onun bu âlem içinde kendi konumuna uygun davranmasını sağlar. Evrendeki konumu ve sorumluluğunu öğrenerek hayatını anlamlandıran insan, aynı zamanda sonunun ne olacağını da belirlemiş olacaktır.

Kutsal Kitabımız, hayatı anlamlandırmada bizlerden dünya ve âhiret bütünlüğünü iyi kurmamızı ister. Bu bağlamda dünya hayatının geçici, âhiretin ise kalıcı olduğunu söyler. Bununla birlikte âhiretin dünyada kazanıldığını ve oluşturulduğunu da sürekli hatırlatır. İnsandaki hayatı anlamlandırma düşüncesini sürekli canlı tutar ve onu, hayatın anlamını araması için teşvik eder.

2. Kur’an-ı Kerim, Açıklayan, Aydınlatan ve Yol Gösteren Kaynağımızdır

Kur’an-ı Kerim’in temel eğitici niteliklerinden birisi de açıklayıcı ve aydınlatıcı bilgiler vermesidir. Onun isimlerinden biri olan Beyan; açıklama, açık söyleme, anlatma, bildirme anlamını taşır. Bu özelliğini belirtmek için Kur’an, kendini Mübîn; apaçık, açıklayan bir kitap, aydınlatan bir ışık olarak nitelendirir:

“Ey insanlar! Rabbinizden size kesin bir delil geldi. Ve biz size aydınlatıcı bir ışık indirdik.” (Nisa, 4/174)

“Bu (Kur’an), insanlar için bir açıklama, Allah’a karşı gelmekten sakınanlar için bir hidayet ve bir öğüttür.” (Âl-i İmrân, 3/138)

Yüce Kitabımız, açıklayıp aydınlatırken, insanın aklına ve gönlüne birlikte hitap etmiştir. O, açıklamalarıyla insanı ikna etmeyi, gönlündeki her türlü kuşku ve çekinceyi gidermeyi, yatkınlaştırmayı ve iç güvene ulaştırmayı amaçlamıştır. Bunu sağlamak için Kur’an, açıklama ve aydınlatmalarını örnekler vererek yapmıştır:

“Biz bu Kur’an’da üzerinde düşünsünler diye insanlara her türlü örneği verdik.” (Zümer, 39/27)

Yüce Allah, Kitab’ında, bütün peygamberleri insanlığa yön veren, rehber olan mesajlarının açıklayıcıları ve aydınlatıcı ışık kaynakları olarak göstermekte ve Efendimiz için de şöyle demektedir:

“Sana da insanlara gönderileni açıklaman için Kur’an’ı indirdik. Belki düşünürler.” (Nahl, 16/44)

Kur’an, açıklama ve aydınlatmalarını tüm insanlık için yapmaktadır.

Ancak her insan, kendi kültür, eğitim ve yetişmişlik düzeyine göre ondan nasibini alabilmektedir. Kur’an, açıklama ve aydınlatmalarından gereği gibi yararlanabilecek kimselerin özelliklerini de şöylece saymaktadır:

-Düşünüp aydınlanmak isteyenler (Bakara, 2/219),

-Ders alabilenler (Bakara, 2/221),

-Doğru yolu bulmak isteyenler (Âl-i İmrân, 3/103).

Bütün bunlar gösteriyor ki, çevresini oluşturan tüm varlıklar ve olaylar hakkında insanın doğru değerlendirmeler yapabilmesi için, yüce Kitabımız açıklamalarda bulunarak hayatımızı ve düşüncelerimizi aydınlatmaktadır.

3. Kur’an-ı Kerim, İyi ve Güzel Olanı Göstermekte ve Güzelliklere Yönlendirmektedir

Kur’an’a göre iyi ve güzel, aklın ve dinin tanıyıp onayladığı, beğendiği, doğru, yararlı ve değerli gördüğü şeydir.

Yüce Allah’ın iyi ve güzel gördüğü her şey, insanlar ve tüm varlıklar için yararlıdır. Bunun için ortak akıl, sağduyu da bunları iyi ve güzel görmektedir. Çünkü yüce Kitabımızın iyi ve güzel dediği her şey, insanın varlığı; fıtratı, yaratılış amacı ile tam bir uyum içindedir. Kur’an ve Hz. Muhammed (s.a.s.)’in iyi ve güzel olarak gösterdikleri, bizleri her türlü kötülükten koruyup olgunlaştırmak içindir.

Yol göstericimiz Kur’an, iyilik ve güzelliğin kapsamını çok geniş tutar. Bu, niyetlerimizden tutun da konuşmalarımıza, yapacağımız işlere ve elde edeceğimiz sonuçlara varıncaya kadar uzanır. Durum böyle olunca, her konuda güzellik aranır ve güzel olan önerilir:

“Ey Muhammed! Kullarıma söyle! Sözün en güzelini söylesinler.” (İsrâ, 17/53)

“Ey Muhammed! Rabbinin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır. Onlarla en güzel yöntemlerle tartış.” (Nahl, 16/125)

Aydınlık kaynağımız Kur’an, iyi ile kötüyü birbiriyle karşılaştırmaya imkân verecek bir anlatım tarzıyla sunar. Bu yolla insana düşünme, değerlendirme ve ders alma fırsat ve süresini tanır. Nitekim bir yönlendirmenin yapılabilmesi için, ona zıt yönlerin de bilinmesi gerekir. O zaman insan, seçimini niçin gösterilen yönde yapması gerektiğini anlayabilir, bunun kendisine nasıl bir fayda sağlayacağını görebilir.

Kur’an, yönlendirme yaparken iyi ve güzelin yanı sıra, kötü ve çirkin olanı da gösterir ve aralarını kesin çizgilerle ayırır; bunların yararlarını ve zararlarını açıklar; birine teşvik ederken ötekinden sakındırır; övülen ve kınanan davranışlara örnekler verir; iyi bir insan olabilmeyi, iyi ve güzel davranışlı olmaya bağlar.

Bu bağlamda Kur’an, Cennet’i iyiye ve güzele yönelmenin bir sonucu olarak gösterir. Onun Cehennemle sakındırmasının amacı da insanın kötüyü bırakıp iyiye yönelmesini sağlamaktır.

“İyilikle kötülük bir olmaz. Sen kötülüğü en güzel şekilde önle.” (Fussilet, 41/34)

“(Ey Muhammed!) Gündüzün iki tarafında ve gecenin gündüze yakın vakitlerinde namaz kıl. Çünkü iyilikler kötülükleri giderir. Bu, öğüt alanlar için bir öğüttür.” (Hûd, 11/114)

“İnanan ve iyi davranan kimseye, en güzel bir ödül vardır.” (Kehf, 18/88)

Kur’an, yönlendirmelerinde insanın aklına ve duygularına birlikte seslenir. Bunun gereği olarak öğüt, tavsiye, telkin, özendirme, düşündürme, müjdeleme, uyarma ve sakındırma gibi metotlarla yönlendirme yapar. Bu yollarla akıl ve duygu, iyiyi kabul etmeye yatkın hâle getirilmiş olur. Bunun için yüce Allah, Peygamberimizin bir müjdeci ve uyarıcı olduğunu söyler. (Ahzâb, 33/45)

Kur’an, aynı dünyayı paylaşan insanların, -bireylerin ve toplumların- birbirlerini iyiye ve güzele yönlendirmesi gerektiğini belirtir. (Âl-i İmrân, 3/110)

Toplumu iyiye ve güzele yönlendirme konusunda ilim adamları, aydınlar ve düşünürler birinci derecede sorumludur. Bu önemli görev ve sorumluluk Kur’an’da şöyle açıklanır:

“Sizden, iyiye çağıran, iyiliği emredip kötülüğü yasaklayan bir topluluk bulunsun.” (Âl-i İmrân, 3/104)

Toplumları iyiye ve güzele yönlendirme konusunda peygamberlerin hepsi örnek gösterilir.

Onlar, getirdikleri mesajlarla toplumlarını güzel ve yararlı olan davranışlara yöneltmişler ve yolun doğrusunu göstermişlerdir. (A’râf, 7/157)

İnsan, zaman zaman olumsuz etkenlerin tesirinde kalarak iyi ve güzel ile kötü ve çirkin arasını birbirine karıştırmıştır. Böyle bir noktada vahiy yine devreye girerek yol göstermiş ve yardım elini uzatmıştır.

“Kuşkusuz bu Kur’an, en doğru olan yola götürür.” (İsrâ, 17/9)

Yüce Rabbimiz, işlerini iyi ve güzel yapanları sevdiğini ve onlara bunun karşılığını da fazlasıyla vereceğini Kur’an’da haber vermiştir:

“(Mallarınızı) Allah yolunda harcayın. (Mallarınızla ve canlarınızla cihadı terk etmek suretiyle) kendi kendinizi tehlikeye atmayın. İyilik edin. Şüphesiz Allah, iyilik edenleri sever.” (Bakara, 2/195)

“İşte bu, Allah’ın, inanıp salih ameller işleyen kullarına müjdelediği şeydir. De ki: ‘Ben buna (yaptığım tebliğ görevine) karşılık sizden, yakınlıkta sevgiden başka bir ücret istemiyorum.’ Kim güzel bir iş yaparsa, onun iyiliğini artırırız. Şüphesiz Allah, çok bağışlayandır, şükrün karşılığını verendir.” (Şûrâ, 42/23)

Kur’an, iyi ve güzel değerlendirmesini, insanın hem dünya ve hem de âhiret hayatına ilişkin olarak yapmıştır:

“Rabbimiz! Bize dünyada güzel olanı ver. Ahirette de güzel olanı ver.” (Bakara, 2/201)

Peygamberimiz de konunun önemini şu sözleriyle dile getirmiştir: “Allah güzeldir. Güzelliği sever.” (Müslim, Sahîh, 1, 147)

4. Kur’an’ın Bireysel ve Toplumsal Hayatımızla İlgili Öğütleri

Kur’an’ın temel eğitici niteliklerinden birisi de öğüt vermek ve hatırlatmaktır. O, öğüt ve hatırlatmalarıyla doğru, uygun ve yararlı olanı gösterir. İnsanların unuttuğu veya önemsemediği gerçekleri yeniden hatırlatır.

Onun isimlerinden biri olan Mev’ıza, öğüt, uyarı, sakındırma; Zikir ve Tezkire ise, hatırlama, hatırlatma, uyarma, öğüt verme, akılda tutma gibi anlamlara gelir.

“Bu Kur’an, âlemler için yalnızca bir öğüttür.” (Sâd, 38/87)

Kur’an, Peygamberimizden de insanlara öğüt vermesini istemiştir:

“Öğüt ver. Doğrusu öğüt, inananlara fayda verir.” (Zâriyât, 51/55)

“Ey Muhammed! Sen öğüt ver! Senin görevin yalnız öğüt vermektir.” (Gâşiye, 88/21)

Kur’an’da Peygamberimizin görevinin öğüt vermek olduğu belirtilirken, öğüt verme ile zorlama / baskı yapmanın arası kesin çizgilerle ayrılmıştır:

“Sen, onlar üzerinde bir zorba değilsin.” (Gâşiye, 88/22)

Yüce Allah, Kur’an’da, insanlığın yaşadığı olumlu ve olumsuz deneyimleri örneklerle gösterip, öğüt vermekte ve hatırlatmaktadır:

“Senin gönlünü yatıştırmak için peygamberlerin başlarından geçen (benzeri bütün) olayları sana anlatıyoruz. Sana gelen bu gerçeklerde, mü’minlere bir öğüt ve hatırlatma vardır.” (Hûd, 11/120)

“Bu anlatılanlar bir öğüttür, uyarıdır. Artık dileyen kimse Rabbine ulaştıran bir yol tutar.” (Müzzemmil, 73/19)

Kur’an’ın öğüt ve hatırlatmaları, insanı kötülükler ve çirkinliklerden korumayı amaçlar; doğru ve güzel olanı gösterir; birey ve toplum olarak mutlu, huzurlu ve güvenli yaşamanın ilkelerini verir; iyi ve yararlı bir insan olabilmenin yollarını gösterir.

“Allah, adaleti, iyiliği, akrabaya yardım etmeyi emreder. Çirkin işleri, fenalık ve azgınlığı da yasaklar. O, düşünüp tutasınız diye size öğüt veriyor.” (Nahl, 16/90)

Kutsal Kitabımız, davranışlarımıza güzellik kazandıracak önemli öğütler verir. Bu öğütler aracılığı ile insanlara doğru, güzel ve faydalı olan şeyler gösterilir; davranışlarımıza olumlu bir yön verilir.

Bu öğütleri dinleyenler ve tutanlar, hem dünyasını hem de ahiretini kazanmış olur. Çünkü bu önerilerde, sorunların çözüm yollarına ışık tutulur; olumsuz durumlara bir daha düşmemesi için insan, unuttuğu ve göz ardı ettiği konularda uyarılır.

Öğütlerin yarar sağlayabilmesi için davranışlarımıza yansıtılması gerekir. Dikkate alınmayan bir sözün değeri ve etkisi ortaya çıkmaz. Kendisini yanlış yapmaktan kurtaracak bir uyarıya kulak vermeyen kimse, yanlışın içine düşer ve düştüğü bu yanlıştan çıkış yolunu bulamaz ve sonuçta zarar gören yine kendisi olur.

Kur’an her insana seslenir. Onun açıklamaları, uyarıları, önerileri bütün insanlar için geçerlidir. O, yalnızca Müslümanlara değil, hiçbir ayırım yapmaksızın bütün insanlara öğüt verir.

Öğütleriyle Kitabımız, güzel olan ve insan onuruna yakışan davranış biçimlerini kazandırmayı amaçlar. Onun önerilerini dikkate alan kimseler önce dünya, peşinden de ahiret mutluluğuna ereceklerdir.

Kur’an, iyi ve kötüyü bildiren, insanları ahlâklı olmaya davet eden güzel bir öğüttür.

O, insanları kötülüklerden arındırabilecek ilkeleri getirmiştir.

Bu konuyu çarpıcı bir biçimde ifade eden ayetlerden birinde şöyle denilir:

“Ey İnsanlar! Size Rabbinizden bir öğüt, gönüllerde olana bir şifa, inananlar için bir rehber ve rahmet gelmiştir.” (Yunus, 10/57)

Bu ayette, öğütlerin insan hayatının maddî ve manevî yönü için yol göstericiliği vurgulanır.

Onun bazen istemediği durumlarla karşılaşabileceği, hayatın birtakım zorluklarıyla yüz yüze gelebileceği belirtilir. Bunun sonucunda onun çaresizlik, yenilmişlik ve güvensizlik duygularına kapılarak içine düştüğü ruhsal çöküntü, stres ve bunalımlardan kurtuluşunun, ancak bu öğütler sayesinde olabileceği ifade edilir.

Kur’an’ın, kendini sevgi, şefkat, acıma ve esirgemeyi içinde barındıran bir rahmet olarak tanımlaması da hayli ilginç ve üzerinde durulması gereken bir konudur.

Ayette Kur’an’ın bir şifa, rehber ve rahmet olarak sunulması ile bir öğüt olması arasında birbirini gerektiren yakın bir ilişki bulunmaktadır.

Yüce Kitabımız, toplumsal hayatımızla ilgili dikkate almamız gereken öğütler de verir ve bunları oldukça önemli görür. Çünkü bu öğütler, birey ve toplumun huzur ve mutluluğunu sağlamayı hedefler. Birey-toplum ilişkilerinde çok önemli gördüğümüz bu öğütlerden birkaçını şöylece sıralayabiliriz:

a. Doğruluk ve dürüstlük: Dinimiz doğru ve dürüst bir insan olmayı öğütler. İçimiz-dışımız, özümüz-sözümüz bir olmalı ve doğruyu yansıtmalıdır. Birbirimize karşı doğru ve dürüst olmalı, yalan söylememeli, verdiğimiz sözde durmalıyız. Hile ve aldatma yoluna gitmekten sakınmalıyız (Mutaffifin, 83/1-3). Bu sayede birbirimize sevgimiz, saygımız ve güvenimiz artar.

Yüce Allah, doğru ve dürüst olmamızı, sözümüzde durmamızı ister, yalancılığı ise yasaklar. Doğrulukla yalancılık asla bir arada bulunamaz:

“Bu böyle. Kim Allah’ın hükümlerine saygı gösterirse bu, Rabbi katında kendisi için bir hayırdır. Haramlığı size okunagelmekte olanların dışında bütün hayvanlar size helal kılındı. Artık putlara tapma pisliğinden kaçının, yalan sözden kaçının.” (Hacc, 22/30)

“Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz?” (Saff, 61/2)

“O kullar adaklarını yerine getirirler...” (İnsan, 76/7)

b. İyilik yapmak: İyi bir insan olmayı, herkese iyi davranmayı, iyi söz söylemeyi ve iyilik yapmayı öğütleyen ayetlerin sayısı oldukça çoktur. (bkz. Nisa, 4/36; İsrâ, 17/53) İnsanlar, başkalarına iyilik etme konusunda birbiriyle yarışmalıdır; iyi ve güzel işlerde birbiriyle yardımlaşmalıdır. Buna karşılık günah işlemekte ve düşmanlık konusunda işbirlikçilik dinimizce yasaklanmıştır.

İyiliksever olmak, iyiliğe koşmak, kötülüğe karşı durmak, kötülüklerden sakınmak erdemli bir davranıştır. İnsanların arasını bulmak, bozucu değil düzeltici olmak da iyi insan olmanın bir gereğidir (bkz. Nisa, 4/114). Yüce Kur’anımız iyilik yapmanın, iyi bir işe aracı olmanın önemini şu ifadelerle ortaya koyar:

“Siz, iyi ve güzel işlerde birbirinizle yarışın.” (Bakara, 2/148)

“İyilik konusunda yardımlaşın.” (Maide, 5/2)

“Kim iyi-güzel bir işe aracılık ederse, kendisine ondan bir nasip-sevap vardır. Kim de kötü-çirkin bir işe aracılık ederse, kendisine ondan bir pay-günah vardır. Allah, her şeyi gözetleyerek karşılığını verir.” (Nisa, 4/85)

Kötülüğe kötülükle değil, iyilikle karşılık verilmelidir. Kötü söz ve davranışlar, güzel söz ve davranışlarla düzeltilmelidir. Yüce Rabbimiz böyle davranan kimseleri Kur’an’da şöyle övmüştür:

“Onlar, kötülüğü iyilik yaparak savarlar.” (Ra’d, 13/22)

Kötülük yapanları, yaptıkları şeyin kötü olduğuna da inandırmak gerekir. Bu da onları kötülükleriyle baş başa bırakarak değil, onları iyilik sınırına çekmekle olur. Bu konu Kur’an’da şöyle açıklanır:

“İyilikle kötülük bir olmaz. Öyleyse sen, kötülüğü en güzel bir şekilde önle. O zaman seninle aranda düşmanlık bulunan kimse, sanki candan bir dost olur.” (Fussilet, 41/34)

c. Hoşgörülü olmak: Kutsal kitabımız hoşgörülü olmayı, insanların kusurlarını bağışlamayı öğütler. Birbirimize saygı ve anlayış göstermek, birbirimize katlanmak, gücenmemek, affedici olmak, toplumda sevgi ve saygının yerleşmesini sağlar. Kur’an, bu konuyu şöyle anlatır:

“Onlar, bollukta ve darlıkta verirler. Öfkelerini yutarlar ve insanların kusurlarını affederler. Allah, güzel davrananları sever.” (Âl-i İmrân, 3/134)

Hoşgörülü olmak, kin, nefret ve düşmanlık duygularının da ortadan kalkmasını sağlar. Kültürümüzde de hoşgörünün ayrı bir yeri ve önemi vardır. Yunus Emre, hoşgörünün yalnız insan için değil, bütün varlıklar için geçerli olduğunu şu güzel dizesiyle belirtir:

“Yaratılanı hoş gör

Yaratan’dan ötürü.”

d. Aynı güzellik: “Affetmek büyüklüğün şanındandır” atasözünde de ifadesini bulur.

e. Adaletli olmak: Adalet, gerçeğe uygun olarak hüküm vermek, dengeli ve uyumlu davranmaktır. Adaletin ölçüsü de doğru ve gerçek olana uygunluktur; görevini yerine getirmek, hakkı ve hukuku gözetmek, doğru yolu izlemektir.

“Eşitlik, denklik, tarafsızlık, dürüstlük... çevremizde sıkça duyduğumuz sözcüklerdir. Bunların her biri adalet kavramının içinde yer alır.” (Nahl, 16/90)

Adalet olmayınca, onun yerini haksızlık alır. Haksızlığın olduğu yerde ise, huzur ve güven kalmaz. Bunun için Allah, adaletli olmamızı ister. Kur’an’ın birçok yerinde, Allah’ın adaletli davrananları sevdiği, haksızlık yapanları sevmediği belirtilir. O hâlde kul hakkı gözetilmeli, çiğnenmesine hiçbir şekilde izin verilmemeli, hak ve adalet ölçüleri titizlikle korunmalıdır:

“Birbirinizin mallarını haksız yere / sözde gerekçelerle yemeyin.” (Bakara, 2/188)

Toplum hayatının sağlam bir zeminde yükselebilmesi için adalet ve eşitlik ilkesine harfiyen uyulması bir zorunluluktur.

f. Yaşama ve yaşatma: Dinimizin önem verdiği konuların başında yaşama ve yaşatma gelir. Yaşama hakkı kutsaldır. Bu hak, sadece insan için değil bütün varlıklar için geçerlidir.

İslâm Dini, insana ve onun hayatına saygı göstermeyi emreder. Allah’ın yaratmış olduğu bir canı, başkasının yok etme hakkı ve yetkisi yoktur. İnsanların canına, malına ve namusuna göz dikmek yasaklanmıştır.

Dinimiz, haksız yere bir insanı öldürmeyi en büyük suç olarak görür. Hiçbir gerekçe olmaksızın bir hayvanı, bir bitkiyi bile yok etmek günahtır. Kur’an, bu ilkeyi şöyle ifade eder:

“Kim bir mü’mini kasten öldürürse, onun cezası içinde temelli kalacağı cehennemdir. Allah, ona öfkelenmiş, onu lanetlemiş ve ona büyük azap hazırlamıştır.” (Nisa, 4/93)

Hangi inanç ve düşünceye sahip olursa olsun, her insanın canı kutsaldır, dokunulmazdır:

“Allah’ın haram kıldığı cana haksız yere kıymayın.” (İsrâ, 17/33)

“Onlar, Allah’ın sevgili, gözde kulları da haksız yere cana kıymaz.” (Furkan, 25/68)

Ayrıca haksız yere bir insanı öldürmek, bütün insanları öldürmek gibidir. Bir insanı yaşatmak, onun hayatını kurtarmak da bütün insanları yaşatmak gibidir. Yüce Allah, bir tek kişinin hayatını, bir toplumun hayatıyla eşdeğer saymıştır. (bkz. Maide, 5/32)

5. Kur’an-ı Kerim’de İyilik ve Yardımlaşma

Yüce Allah’ın insana vermiş olduğu güzel duygulardan biri de paylaşmadır. Bu duygu insanı üretken olmaya götürür. Çünkü üretken insanlar, ürettiğini paylaşırlar ve ayrıca bundan büyük bir zevk alırlar. Üretkenlik, insanın hayatı sevmesine ve varlığının anlamını kavramasına katkıda bulunur. İnsanın kendine ait olanı, ürettiği şeyleri başkalarıyla paylaşması, kendisinin olan şeylerden ihtiyaç sahiplerine vermesi onu olgunlaştırır; onun kendisine olan güven duygusunun gelişmesine ve girişimcilik bilincine ermesine yardımcı olur.

Her insanın başkalarına vereceği, başkalarıyla paylaşacağı şeyler vardır. Bu da her zaman çok şeylere sahip olmayı gerektirmiyor. Çünkü herkes kendinde olanı veriyor. Kimisi, insanlara ve hatta bütün varlıklara adeta bir anne duyarlılığı içinde sevgi, şefkat, merhamet ve hizmetini veriyor; kimisi, bilgisini, becerisini, sanatını, nefesini paylaşıyor; kimisi de vatanı, milleti uğruna canını, sahip olduğu biricik varlığını veriyor. İster maddî olsun, ister manevî, kendinde var olanı veremeyen, verme duygusu gelişmeyen kişi, sözü uzatmaya gerek yok, zaten yoksul, yardıma muhtaç demektir. Bunun için yüce Peygamberimiz, ümmetini veren el olmaya özendirmiş ve veren el olanların, hem dünyada hem de ahirette üstün, seçkin ve erdemli insanlar arasında yer alacağını önemle belirtmiştir.

İnsan, toplum içinde doğan ve ihtiyaçlarını da bu toplum içerisinde gideren varlıktır. Bir insan, bütün ihtiyaçlarını tek başına karşılayacak güç ve yetenekte olmadığı için başkalarının yardımına ihtiyaç duyar. Ayrıca paylaşma ve yardımlaşma insanda cimrilik, bencillik, açgözlülük, sınırsız ve sürekli artan bir mala sahip olma, kıskançlık gibi olumsuz davranışların ortaya çıkmasına da engel olur. İnsan doğuştan sahip olduğu güzel özellikleri, insanî yetilerini geliştirmezse, onların yerini olumsuz davranışlar ve alışkanlıklar alır.

Mala ve paraya, servete karşı aşırı düşkünlük, insanî değerlerimizi kaybettirdiği gibi hareket alanımızı daraltıp özgürlüğümüzü de kısıtlar. Bizi hırslarımızın, korku ve endişelerimizin tutsağı hâline getirir. Artık yardımlaşmayı, paylaşmayı bir şeyler kaybetme olarak algılar, fakirlik korkusuna kapılabiliriz.

İşte şimdi bu duygu, bu anlayış bizi gerçek anlamda fakirliğin pençesine atar. Bu durum, sahip olduğu hiçbir şeyden tatmin olmayan, mutlu olmayan, doymayan, gözünü maddî hırs bürümüş ve malını artırmak için dinî ve insanî hiçbir değer tanımayan bir insan tipini ortaya çıkarır.

Yardımlaşma, paylaşma ve dayanışma, toplumsal barış, huzur ve kalkınmaya önemli katkılarda bulunur.

İhtiyaç sahiplerinin yardımına koşulması ve kimsesizlerin kimsesi olunması, sıkıntılarının giderilmesi, toplumsal adalet, barış ve huzurun yerleşmesinde oldukça önemli bir rol oynar. Zengin, ihtiyaç sahiplerine yardımını esirgemezse, âdeta malını koruma altına almış, ona maddî ve manevî sigorta yaptırmış olur. Böyle yapıldığında fakirin zenginin malında, servetinde gözü olmadığı ve onu kıskanmadığı gibi, onların, “Allah böyle zenginlerin sayısını çok etsin, onlara verdikçe versin ki, onlar da bize versin.” ve benzeri dualarını da birçoğumuz duymuşuzdur.

Verdikçe varlıklarının, servetlerinin arttığını, ömürlerinin bereketlendiğini, sağlık ve huzur bulduklarını görenler, vermenin zevkine ererler; Allah’ın rızasına, Peygamberimizin, insanların ve meleklerin duasına mazhar olurlar.

Rabbimizin nimetlerini başkalarından esirgeyenlerin durumları ise, çok kötü olacak…

Peygamberimiz her ikisinin karşılaşacağı durumunu da şöyle haber veriyor:

“Her sabah yeryüzüne iki melek iner. Onlardan biri, ‘Allah’ım! Senin yolunda başkalarına yardımda bulunan kimseye, harcadığı miktarın yerine kat kat fazlasıyla ver!’ diye dua eder. Diğeri ise, ‘Allah’ım! Cimrilik ederek başkalarına vermeyenlerin mallarını elinden al, yok et!’ diye beddua eder.” (Müslim, Zekât, 57, I, 700)

Yüce Allah, Kur’an’da, muhtaç insanların yardımına koşmaya teşvik etmekte ve yardımlarının karşılığını fazlasıyla alacakları müjdesini vermektedir:

“Kim Allah’a güzel bir ödünç verecek olursa, Allah da onun karşılığını kat kat verir ve ayrıca ona çok değerli bir mükâfatı vardır.” (Hadîd, 57/11)

Sadakalarınızı, Allah yolunda kendilerini vakfetmiş ihtiyaç sahiplerine verin.

Onlar, geçimlerini sağlamak için yeryüzünde dolaşma fırsatını bulamazlar. İffetlerinden ve tok gönüllülüklerinden dolayı kimseden bir şey istemedikleri için bilmeyenler de onları zengin sanır.

“(Ey Muhammed!) Sen onları yüzlerinden tanırsın. Onlar, yüzsüzlük ederek insanlardan bir şey istemezler. İyilik-hayır olarak yaptığınız her harcamayı Allah kesinlikle bilir.” (Bakara, 2/273)

İhtiyaç sahiplerine işimize yaramayan, hoşumuza gitmeyenlerden değil, sevdiğimiz, beğendiğimiz, kendimize yakıştırdığımız, yiyebileceğimiz, kullanabileceğimiz şeylerden vermemiz gerektiğini de yüce Kitabımız önemle vurgulamaktadır. Bu uyarı, vereni ilgilendirdiği gibi verilecek ihtiyaç maddesini satanı da yakından ilgilendirmektedir. Satıcı, “bu nasıl olsa bir zenginin yardımıdır, bağışıdır, alacak olan da zaten fakirdir, anlamaz.” diye özürlü, son kullanma tarihi geçmiş veya geçmek üzere olan bir malı satma eğiliminde olmamalıdır:

“Sevdiğiniz şeylerden vermedikçe, asla iyiliğe erişemezsiniz. Ne verirseniz Allah onu bilir.” (Âl-i İmrân, 3/92)

“Ey iman edenler! Kazandıklarınızın temiz ve güzel olanlarından ve topraktan sizin için çıkarttığımız şeylerden / ürünlerden gönüllü olarak verin. Gözünüzü yummadan alamayacağınız pis şeyleri / kötü malları başkalarına vermeye kalkışmayın. Allah’ın zengin olduğunu (muhtaç olmadığını) ve övülmeye layık yegâne varlık olduğunu bilin.” (Bakara, 2/267)

Hz. Muhammed (s.a.s.) de; “Her kim Müslüman kardeşine yardımda bulunur ve onun ihtiyaçlarını temine koşarsa, Allah da ona yardım eder.” (Buharî, Cihad, 70, 76) buyurarak, yardımlaşmaya teşvik etmekte ve bu davranışın önemini vurgulamaktadır.

Sevgili Peygamberimiz, cimriliğin kazanç değil, zarar getireceği uyarısında bulunmuştur:

“İman ile cimrilik, kulun kalbinde bir arada bulunmaz.” (Nesaî, Cihad, 8, IV, 14)

“Zekâtı veren, misafiri ağırlayan, sıkıntı zamanında veren kimse cimrilikten kurtulmuştur.” (Taberanî, Mu’cemu’l-Kebir)

Yüce Kitabımız Kur’an, cimrilik yapıp verdiği nimetleri paylaşmayanları Allah’ın cezalandıracağını, cimriliği terk etmeyenlerin kurtuluşa eremeyeceğini ve iç huzuru bulamayacağını bildirmiştir:

“Kim cimrilik edip vermez, kendini zengin sayıp hakka boyun eğmez, en güzeli de yalanlarsa, biz de onu en zora yöneltiriz. Bu kimse çukura yuvarlandığı zaman malı kendisine hiç fayda vermez.” (Leyl, 92/8-11)

“Kim nefsinin cimriliğinden korunup onu yenebilirse, işte onlar kurtuluşa erenlerdir.” (Haşr, 59/9)

“İşte sizler, Allah yolunda harcama yapmaya çağrılan kimselersiniz. Fakat içinizde cimrilik edenler var. Cimrilik yapan şunu iyi bilsin ki, o, sadece kendisine karşı cimrilik yapıyor. Allah zengindir, muhtaç değil. Siz ise fakirsiniz, (O’na) muhtaçsınız. Eğer (O’ndan) yüz çevirecek olursanız, yerinize, sizin gibi davranmayan başka bir toplumu getirir.” (Muhammed, 47/38)

“Allah’ın kendilerine lütfundan verdiği nimetlerde cimrilik edenler, yaptıklarının kendilerine iyilik sağlayacağını sanmasınlar. Hayır! Bu, onlara sadece kötülük kazandıracaktır. Cimrilik ettikleri şeyler, kıyamet gününde boyunlarına dolanacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah’ın’dır. Allah, yaptıklarınızın hepsinden haberdardır.” (Âl-i İmrân, 3/180)

“Birinize ölüm gelip de; ‘Rabbim! Beni / ölümümü yakın bir süreye kadar ertelesen de sadaka versem ve iyi kullarından olsam’ diyeceği zaman gelmeden önce, size rızık olarak verdiğimiz şeylerden harcayın.” (Münafikûn, 63/10)

İslâm, insanın doğuştan getirdiği yardımlaşma ve paylaşma duygusunun geliştirilmesi ve toplumsal huzurun sağlanabilmesi için zekât vermeyi zorunlu dinî bir görev saymıştır. Zekât, zengin olanların sahip oldukları mallarının belli bir kısmını belli bir süre sonra ihtiyacı olan kimselere vermesidir. Bundan dolayı Allah, Kur’an’da şöyle buyurmaktadır:

“Namazı kılın, zekâtı verin; Peygambere itaat edin ki merhamet göresiniz.” (Nûr, 24/56)

Zekât, vermiş olduğu nimetlere karşılık olarak Allah’a bir şükrün ifadesidir. Çünkü veren Allah, alan ise insandır; bütün varlıkların, her şeyin gerçek sahibi O’dur. Sadece dil ile varlığı verene şükür yerine getirilmiş olmaz. Bu şükür, ancak zekât ve sadakalar vermek suretiyle tamamlanmış olur. Zekât vermekle hem Allah’a ve hem de kendileri vasıtasıyla mal kazandığımız insanlara teşekkür etmiş oluruz. Ayrıca zekât, geçici olan dünya malını, değerli ve kalıcı hâle getirmenin en güzel yoludur. Sevgili Peygamberimiz bunu şu sözleriyle dile getirir:

“İnsanoğlu, ‘malım, malım’ der durur! Oysaki senin malın; sadece yiyip tükettiğin veya giyip eskittiğin ya da sadaka olarak verip kalıcı hâle getirdiğin şeydir.” (Tirmizî, Tefsiru’l-Kur’an, 89, V, 447)

Zekât, fakirleri gözetme ve onların dertlerini dert edinme bilinç ve sorumluluğunu kazandıran bir ibadettir.

Başkalarını da düşünmeyi, onların yararlanacağı hayırlı-güzel şeyler yapmayı ve fedakârlığı öğretir. Zekât çalışma, kazanma ve paylaşma duyguları arasında dengeli bir ilişki kurar. Alan eli, veren el olmaya, bu güzelliği tatmak için çalışmaya teşvik eder.

Dinimizin kendisi muhtaç iken bile gerektiğinde başkasına vermeyi ve paylaşmayı tavsiye ettiğini de unutmamamız gerekir.

Dinimiz, fakirlere karşı yumuşak yüzlü ve merhametli olunmasını ister. Verirken, onların onurlarının kırılmaması, rencide edilmemesi, küçümseyici tavırlardan kaçınılması gerektiğini önemle belirtir. Yapılan iyilikler, asla minnet vesilesi yapılmamalıdır. İyilikler, övünme ve başa kakma nedeni yapılırsa, boşa gider ve bundan hiçbir sevap elde edilemez.

Dinimiz zenginin malından verdiği miktarı, fakirin ve ihtiyaç sahibinin hakkı olarak görür. Tatlı dilli, güler yüzlü, affedici ve hoşgörülü olma; gönül kırma ve incitme vesilesi yapılan sadakadan daha üstündür:

“Güzel bir söz ve bağışlama, peşinden incitme gelen sadakadan daha hayırlıdır.” (Bakara, 2/263)

“(Ey Muhammed) Kullarıma söyle! Sözün en güzel olanını söylesinler.” (İsrâ, 17/53)

Fakirler, Allah’ın emrini yerine getirmemize aracılık ettiği için biz onlara karşı sevgi ve saygıda kusur etmemeliyiz. Temel gayemiz Allah’ın hoşnutluğunu kazanmak olmalıdır. Bunun için de riyadan / gösterişten de uzak durmalıyız:

“Aslında siz sadece Allah’ın rızasını kazanmak için verirsiniz. Yaptığınız her türlü iyiliğin karşılığı, size hiçbir haksızlık yapılmadan eksiksiz olarak verilecektir. ” (Bakara, 2/272)

“Onlar, içleri çektiği hâlde yiyeceği yoksula, öksüze ve esire yedirirler. ‘Biz sizi ancak Allah rızası için doyuruyoruz, bir karşılık ve teşekkür de beklemiyoruz’ derler.” (İnsan, 76/8-9)

Zekât sayesinde malımızı, farkında olmadan karıştırmış olabileceğimiz haramlardan temizlemiş oluruz. Bu da bizi haram helâl bilinci içinde davranmaya, böylece ahlâkî bir olgunlaşmaya götürür. Zekât, aşırı mal biriktirme ve bireyselleşme hırsını zayıflatır. Bunun için şöyle buyrulmuştur:

“Temizlenmek için malını hayra veren en muttekî (Allah’a karşı gelmekten en çok sakınan) kimse o ateşten uzak tutulacaktır.” (Leyl, 92/18)

Bunun yanında sahip olduğumuz maddî varlığın, bir amaç değil araç olduğunu bilmemizi sağlar ve elimizde bulunan maddî varlığın değerini ve anlamını kavramamıza yardımcı olur. Bizi mal-mülk sevdasıyla tutuşup yanmaktan korur ve dünya malına esir olmaktan kurtarıp özgürleştirir.

DİNDARLIK, KARDEŞLİK
VE DOSTLUK ÜZERİNE

Doç. Dr. İbrahim GÖRENER
Erciyes Üniv. İlahiyat Fak.

Dindarlık

“İslâm barış dinidir.” Bu sözü hep söyleriz ve başkalarından da duyarız. Bu sözün söylenmesini İslâm kelimesi ve İslâm dininin içeriği haklı çıkarmaktadır. İslâm, hem bizzat emniyette olmayı ve hem de başkalarını güvende kılmayı ifade eder. Dolayısıyla İslâm’ı kabul eden kişi de hem kendisi Allah’a isyandan uzak olmak suretiyle güvenli bir yerde bulunmaktadır, hem de haksız yere kimseyi hiçbir şekilde incitmeyerek başkalarına güven vermektedir. Gerçek anlamıyla Müslüman da budur.

Peygamber Efendimiz, Müslümanı, diğer insanların elinden ve dilinden emniyette olduğu kişi olarak tanımlamıştır.

Çevresine güven sunan bireylerden oluşmuş bir toplum huzurlu bir toplumdur ve dinimiz böyle bir huzuru gönülden inananlara vaat etmektedir. Ancak İslâm bireylerden ayrı bir şey değildir: İnanan kişiler varsa yeryüzünde İslâm’dan bahsedebiliriz. Dolayısıyla İslâm’ın sunduğu bu barışa erebilmek, bizim bir dizi gayretimizi de gerekli kılmaktadır. Biz dinimizi doğru anlayıp benimseyebilirsek onun sunduğu nimetlerden de yararlanabiliriz. İslâm dini, hem Allah’a içten bağlı, bu bağlılığını ibadet ve ahlâkıyla gösteren fertlerin oluşmasını ister, hem de bireyler arasında sağlıklı ilişkilerin kurulması ve huzurlu bir çevrenin inşa edilmesi için gereken öğüt ve uyarılarda bulunur. Buna göre;

İyi Müslüman olmak demek, iyi bir dindar olmaktır.

Dindarlık, dini ve dinî emirleri içine sindiren, dışına da yansıtan ve her türlü inanca saygıyı elden bırakmayan kişilerin özelliğidir.

Dine üstünkörü bakan birisi onu içten benimsemeyebilir, dini ve onun getirdiklerini bir anda iç huzuruyla kabul edemeyebilir.

İslâm’ın ihtişamını ve Müslümanların yaşadıkları huzurlu hayatı gören bir kişi kelime-i şahadet getirerek İslâm dinine girip ibadetlerini yerine getirmeye başlayabilir ve Allah’a her fırsatta yönelebilir, ama yine de iman henüz onun kalbine yerleşmemiş olabilir. Bu durum o kişiyi İslâm dairesinden çıkarmaz; imanın kalbine yerleşmesi zaman içerisinde olacak bir şeydir. Nitekim bir ayette şöyle buyrulmaktadır:

“Bedevîler ‘İman ettik’ dediler. De ki: Siz (daha) iman etmediniz. Fakat, henüz iman kalplerinize girmemiş olmakla birlikte ‘İslâm’a girdik’ deyin. Eğer Allah’a ve Peygamberine itaat ederseniz, yaptıklarınızdan hiçbir şeyi eksiltmez. Allah, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”(Hucurât, 49/14)

Bedevîlerin, imanın hakikatine ilk planda ermemeleri, onları Müslüman olmaktan çıkarmamaktadır. Onlar Müslümanlardan bir fert gibi aralarında bulunmaya devam ettikçe, bu ünsiyetleri sebebiyle iman kalplerini de etkileyecek ve oraya sarsılmaz bir tarzda yerleşecektir.

Dindarlık, Allah’a Gönülden Bağlılıktır

İnsanların dindarlıklarını belirlerken kimi zaman “az dindar, daha dindar, hakiki dindar” gibi ifadeler kullanırız. Gerçekten de dindarlık tek bir tarzda kendini göstermez, aksine onun birçok görüntüsü vardır. Aynı şekilde Müslüman toplumunda arzu edilen seviyedeki bir dindarlık; İslâm’ı, imanı ve ihsanı bünyesinde taşır. İslâm, dindarlığı daha ziyade eylemlerde gösterir: Kişi ibadetlerini yerine getirir, ahlâklı olmaya gayret eder. İslâm’ın bir ileri seviyesi gerçek imana ulaşmaktır. İman, kalp işidir, gönülden Allah’a bağlılığı ifade eder. Bir kişi, Allah’a inancını sadece diliyle ifade etmekle yetinmeyip hiçbir kimseyle paylaşmadığı o gizli bölmede, kalbinde bu inancını tasdik edebiliyorsa, gerçek imana ermiş demektir. Bu hâliyle o, Allah’tan gelen şeylere o kadar razıdır ki darlıkta da bollukta da O’na olan inancında en ufak bir sarsıntı duymaz. Yunus Emre, imanı bu erginliğe ulaşan kişiyi şu dizeleriyle ne güzel anlatmıştır:

“Hoştur bana senden gelen

Ya gonca gül, yahut diken

Ya hilat u yahut kefen

Narın da hoş, nurun da hoş

Miskin Yunus sana kuldur

İster ağlat, ister güldür

İster şâd et, ister öldür

Narın da hoş, nurun da hoş”

İhsan ise Allah’ı görüyor gibi bir yakınlık duygusuna ermektir. Biz Allah’ı görmesek de o bizi görmektedir. Bu hâl kişideki dindarlığı zirveye taşır, çünkü böyle bir bakış tarzını elde etmiş olan bir kişi için çevresinde hep Allah’ın ayet dediğimiz işaretleri vardır; hep bunları görmekte ve fark etmekte, dolayısıyla Allah’ı hiç unutmamaktadır.

Dindarlık, Peygambere Güvendir

Dindarlığımız, Peygamberimize güvensiz düşünülemez, çünkü bize dine giden kapıyı açan odur. Allah’ın sıfatlarını, cennet ve cehennemle ilgili gaybî haberleri, ibadetlerimizi nasıl yapacağımızı, Allah’ın sonsuz kelamının bize bakan yönü olan Kur’an’ı hep ondan öğrendik, öğrenmeye de devam ediyoruz. Onun örnek oluşu, sadece kendi yaşadığı çevreyle kısıtlı olmayıp, aradan asırlar geçmesine rağmen bizlere kadar ulaşmaktadır. Şu ayette onun örneklik vasfı özellikle vurgulanmaktadır:

“Andolsun Allah’ın Elçisinde sizin için Allah’a ve âhiret gününe kavuşmaya inanan ve Allah’ı çok anan kimseler için, (uyulacak) en güzel bir örnek vardır.” (Ahzâb, 33/21)

Bu ayetin bulunduğu Ahzâb sûresi Medine’de inmiştir. Hz. Peygamber’in Medine’de sahip olduğu gücün ihtişamından korkarak değil de severek ve örnek alarak ona uyulması gerektiğini vurgulayan bu ayet, bir peygamberin sadece dünyevî otoritesine bakılmaması gerektiğini, onun gönüllerin de sultanı olduğunun bilinmesini ve gönülden ona bağlanılması gereğini de ifade eder.

Dindarlık, inancı değişik de olsa başkalarına tahammüllü olmaktır.

“Allah katında geçerli tek din İslâm’dır.” (Âl-i İmrân, 3/19)

“Kim İslâm’dan başka bir din ararsa asla ondan kabul edilmez. O, ahirette de kaybedecek olanlardandır.” (Âl-i İmrân, 3/85)

Bu gerçeği bilen birisinin İslâm’dan vazgeçmesi söz konusu bile olamaz. İnanç söz konusu olduğunda Müslümanların İslâm dini dışındaki inanç sahiplerine çok da güvenmemeleri gerektiği Kur’an’da açıkça belirtilir:

“Sizin dininize uyandan başkasına inanmayın (dediler). De ki; Şüphesiz hidayet, Allah’ın hidayetidir. Birine, size verilenin benzerinin verilmesinden veya Rabbinizin huzurunda aleyhinize deliller getireceklerinden ötürü mü (böyle söylüyorsunuz)? De ki; Lütuf Allah’ın elindedir. Onu dilediğine verir. Allah, lütfu geniş olandır, hakkıyla bilendir.” (Âl-i İmrân, 3/73)

Şunu da belirtmekte yarar var ki kişinin hangi dine mensup olacağının belirlenmesi çoğunlukla doğduğu ve büyüdüğü ortamla ilişkili olarak gelişmektedir.

Eğer bir çocuk Müslüman anne-babadan doğdu ise, büyük bir ihtimalle Müslüman olarak hayatını devam ettirmeye adaydır. Aynı şekilde Hıristiyan bir aileden doğan bir çocuk da genelde Hıristiyanlığını devam ettirmektedir.

Dünyada gördüğümüz bir hayat gerçeğidir bu. İletişimin kimi ülkelerde sağlıklı işlememesi sonucu, orada yaşayan insanları hiç duymadıkları veya duysalar da sağlıklı bilgi edinemedikleri İslâm dinine girmediler diye suçlayamayız.

Aksine onların bu yüce dinden habersiz kalmalarının nedenini kendi ihmallerimizde aramalıyız.

Dolayısıyla başka bir hayat tarzını benimsemiş olduğu için de insanlara dışlayıcı bir gözle bakmamalıyız.

İslâm’ın gerçek huzur ve kurtuluş olduğuna inanıyorsak, inançsızların da bu dini kabul edip huzura ermeye namzet olabileceklerini düşünmeliyiz. Müslüman olmayanlarla ilişkilerimiz konusunda şu ayet bize rehberlik etmektedir:

“Dinde zorlama yoktur. Çünkü doğruluk sapıklıktan iyice ayrılmıştır. O hâlde kim tâğûtu tanımayıp Allah’a inanırsa, kopmak bilmeyen sapasağlam bir kulpa yapışmıştır. Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.” (Bakara, 2/256)

Dindarlık, Hem Bu Dünyayı
Hem de Ahireti Dikkate Almaktır

Sadece dünya hayatına yönelik bir hayat tarzına dindarlık denilemeyeceği gibi, dünyayı bir kenara itip tamamen ruha yönelen ruhbanlık benzeri yaklaşımlar da İslâm’ın öngördüğü dindarlıkla bir arada bulunmaz. Namazların sonunda okuduğumuz “Rabbenâ” duası dindarlığın bu yönünü ortaya koymaktadır:

“Rabbenâ âtinâ fi’d-dünya haseneten ve fi’l-âhireti haseneten ve kınâ azâbe’n-nâr…”

“Onlardan, ‘Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi ateş azabından koru’ diyenler de vardır.” (Bakara, 2/201)

İlk insanın yaratılış safhalarını anlatan ayetlere bakılacak olursa, Allah’ın insanı yaratmaktaki muradının onun yeryüzünde halife (Allah’ın sıfatlarının yeryüzünde yansıtıcısı) yapmak olduğunun vurgulandığı görülebilecektir.

İslâm dini, insanın sonsuz hayatı demek olan ahiret yurdundan bahseder ve oraya iyi amellerle gitmeyi teşvik eder, kısacık dünya hayatının önemine de vurgu yapar. Bu kısa hayat, sonsuz olan ahiret hayatını belirlemesi itibariyle çok değerlidir.

İyi bir Müslüman, ahiret hayatında mutluluğa erebilmek için ibadetlerle meşgul olmalı ve bunun yanında da insanlara ve çevresine yararlı bir kişi olma özelliğini hep üzerinde taşımalıdır.

Dindarlık, Müslümanca yaşamak, Müslümanca ölmektir.

Yaşarken de ölürken de Müslümanlıktan ayrılmama azmi, peygamberlerin hem dileği, hem de öğüdüdür. Hz. İbrahim ve Hz. Yakub’un bu duygularını anlatan sözleri Kur’an’da şöyle aktarılır:

“İbrahim de, Yakub da kendi oğullarına şunları vasiyet etmişti: ‘Oğullarım! Allah sizin için bu dini (İslâm’ı) seçti. O hâlde sadece Müslümanlar olarak ölünüz.” (Bakara, 2/132)

Hz. İbrahim’in bu öğüdüne uymanın adı Kur’an’da haniflik olarak isimlendirilmektedir:

“(Yahudiler ve Hıristiyanlar, Müslümanlara;) ‘Yahudi ya da Hıristiyan olun ki, doğru yolu bulasınız’, dediler. De ki; Hayır! Biz, hanîf olan İbrahim’in dinine uyarız. O, müşriklerden değildi.” (Bakara, 2/135)

Müslüman kişinin dünyasında hayat ile ölüm birbirine zıt kavramlar değildir. Dünya ve ahireti de içine alabilen büyük bir çerçeveden baktığımızda hayat bir safhayı, ölüm ise hayatın son anını ve diğer safhaya geçişi anlatır.

Ölümden sonraki hayat ile dünya hayatı arasında bir aykırılık bulunabilir. Ölüm de zaten bu zıt âlemler arasında geçişi sağlama görevini üstlenmiştir. O hâlde ölümün bir yüzü dünyaya bakarken öteki yüzü ahirete bakmaktadır.

Bizler dünyadaki hayatımızda yaptıklarımızdan sorumluyuz. Dünyada gerçekleştireceğimiz son eylem ölüm olacağından, bu sorumluluğumuza ölüm anı da dâhildir. O hâlde yaşarken de hayatın sonunu belirleyen ölüm anında da Allah’tan ve onun rızasından uzak olmamak, bizlere peygamber öğüdüdür.

Kardeşlik

“Elbette mü’minler birbirinin kardeşidir.” (Hucurât, 49/10)

Kardeş deyince akla ilk gelen, aynı anne ve babadan doğan kişiler olmaktadır. Aynı dini veya dünya görüşünü benimseyenlere de kardeş denilmektedir. Fakat Hz. Peygamber’in etrafında oluşan Müslüman kardeşliği, aralarında meydana getirdiği sevgi ve bağlılık açısından bakıldığında, kan bağından kaynaklanan kardeşliği fersah fersah geride bırakmaktadır.

Kan bağı ile oluşmuş kardeşliğin olumsuz bir örneği olarak kardeşin kardeşi öldürmesi, Kur’an’da insanlık tarihinde gerçekleşmiş ilk cinayet olarak karşımıza çıkmaktadır. İhtiraslarından ve kıskançlığından dolayı Kabil, kardeşi Habil’i öldürmüştü. Allah, Habil’in adadığı kurbanı kabul etmiş, Kabil’inkini ise kabul etmemişti. Kabil, kardeşinin Allah’a yakınlığını kıskanmıştı. (Mâide, 5/27-30)

Hz. Yusuf’un kardeşleri de kıskançlıkları nedeniyle ona birçok çile çektirmişler, ama sonunda Yusuf (a.s.), kardeşlerinin yaptıklarını bağışlamıştı. Yusuf (a.s.)’ın kardeşleri de onun babalarına yakınlığını ve onun katındaki sevgisini kıskanmışlardı. (Yûsuf, 12/91-92)

İslâm’ın öngördüğü kardeşlik büyük bir fedakârlığı ön plana çıkarmaktadır. Müslüman kardeşliğindeki bu özellik Hz. Peygamber’in şu sözlerinde vecizeleşmiştir:

“Kişi kendisi için istediğini kardeşi için de istemedikçe gerçek mü’min olamaz.”

Buna göre İslâm inancı çevresinde oluşan bu kardeşlik sayesinde Müslümanlar, aynı dili konuşmasalar da anlaşırlar; aynı millete mensup olmasalar da birbirine yakın hissederler; aynı coğrafyada yaşamasalar da birbirlerinin yanı başında gibidirler. Birbirlerinin iyiliklerine sevinirler ve daha fazlasına da ulaşsınlar diye dua ederler; başlarına gelen sıkıntılara üzülürler, bunu paylaşırlar ve kardeşlerine destek olurlar. Din kardeşliği onlar için her türlü bağdan daha önceliklidir. Hatta en yakın akraba bile Müslüman kardeşliği ile çatıştığında tercih edilmez:

“Ey inananlar, eğer imana karşı küfrü tercih ediyorlarsa babalarınızı ve kardeşlerinizi veliler edinmeyin. Sizden kim onları veli tanır (dost tutar)sa onlar gerçekten zulüm etmiş olurlar.” (Tevbe, 9/23)

Bu kardeşliğin değerli olması, Allah’ın onları kardeş saymasından kaynaklanmaktadır:

“Ve topluca Allah’ın ipine yapışın, ayrılmayın; Allah’ın size olan ni’metini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşman idiniz, (Allah), kalblerinizi uzlaştırdı. O’nun nimetiyle kardeşler hâline geldiniz. Siz ateşten bir çukurun kenarında bulunuyordunuz, (Allah) sizi ondan kurtardı. Allah, size ayetlerini böyle açıklıyor ki, yola gelesiniz.” (Âl-i İmrân, 3/103)

Allah’ın bahşettiği kardeşlik nimetini kaybetmemek için Müslümanlar gayret göstermelidir. Bunun için gerekenleri şöylece sıralayabiliriz:

1. Yardım elini uzatmak: Peygamber Efendimiz, zalim de olsa, mazlum da olsa mü’minlerin birbirine yardım etmesi gerektiğini söylemiş, zalim kardeşine yardımın ise onu zulümden el çektirmek olduğunu bildirmiştir. (Buhârî, Mezalim, 4) Müslümanlar arasında huzurun devamını sağlayacağı için böyle bir işbirliğinin değeri hiçbir şeyle ölçülemez.

2. Gıybet etmemek: Kardeşlik duygusunu öldüren fiillerden biri de onu gıyabında çekiştirmektir. Kardeşinde olanı ve duyulmasından hoşlanmayacağı bir durumu gıyabında anlatmak gıybettir. Onda olmayanı var gibi aktarmak ise iftiradır. Gıybetin ne derece çirkin bir iş olduğunu Rabbimizin şu sözünde açıkça görmekteyiz:

“Ey iman edenler! Zannın birçoğundan sakının. Çünkü zannın bir kısmı günahtır. Birbirinizin kusurlarını ve mahremiyetlerini araştırmayın. Birbirinizin gıybetini yapmayın. Herhangi biriniz ölü kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? İşte bundan tiksindiniz! Allah’a karşı gelmekten sakının. Şüphesiz Allah, tövbeyi çok kabul edendir, çok merhamet edendir.” (Hucurât, 49/12)

3. Alay etmemek: Müslümanlar arasındaki sevgi ve saygıyı yok edecek fiillerden birisi de onların birbiriyle alay etmesidir. Bu da aşağıdaki ayetle açık bir şekilde yasaklanmıştır:

“Ey iman edenler! Bir topluluk bir başka toplulukla alay etmesin; belki alay ettikleri kendilerinden daha hayırlıdır. Kadınlar da diğer kadınlarla alay etmesin; belki onlar kendilerinden daha hayırlıdır. Birbirinizi karalayıp küçük düşürmeyin ve en olmadık kötü lakablarla birbirinizi çağırmayın. İman ettikten sonra fasık diye anılmak ne kötüdür. Kim tevbe etmezse, kendisine yazık etmiş kimselerden olur.” (Hucurât, 49/11)

4. Kin beslememek: Kardeşlerin birbirine karşı kinlerini de bir kenara atmaları gerekir. Bu da kardeşlik duygusunu körelten duygulardan birisidir.

Kin duygusundan kurtulmuş olmak, Cennetliklerin erecekleri bir nimet olarak Kur’an’da anlatılır:

“Onların göğüslerinde kinden (ne varsa tümünü) sıyırıp çektik, kardeşler olarak tahtlar üzerinde karşı karşıyadırlar.” (Hicr, 15/47)

Enes b. Mâlik’in rivâyet ettiği sahih bir hadiste ise Peygamberimiz (s.a.s.) şu nasihatlerde bulunmaktadır:

“Birbirinizle kinleşmeyiniz, hasetleşmeyiniz, birbirinizden yüz çevirmeyiniz. Ey Allah’ın kulları, kardeş olunuz...” (Buhârî, Edeb, 57)

“Şeytan, kıbleye dönen (mü’minlerin artık kendisine ibadet etmesinden ümidini kesmiştir; fakat onları birbirine düşürmekte (hâlâ ümitlidir).”(Müslim, Münafıkûn, 65)

Dostluk

Kur’an’da Müslümanlar arasındaki ilişkiler anlatılırken kullanılan önemli kelimelerden birisi, genellikle “dostluk” şeklinde Türkçeye çevirisi yapılan “veli” kavramıdır:

“Mü’min erkekler ve mü’min kadınlar birbirlerinin dostudur (velisidir).” (Tevbe, 9/71)

Veli kavramı içerisine dostluktan başka anlamlar da girmektedir. Bu kavramın içerdiği dost, arkadaş, yardımcı, koruyucu ve bir kişinin işlerini yönetme anlamları en önde gelmektedir. Türkçemizde “falanın velisi” dediğimizde de bu anlamların birçoğunu kastederiz. Mü’minlerin birbirinin velisi / dost, yardımcı ve koruyucusu olmasının ne demek olduğu da böylece daha açık hâle gelmektedir.

Türkçemizde dost kelimesini kullandığımızda sosyal ilişkiler sahasında arkadaştan daha yakın hissettiğimiz kişileri kastederiz. Bu çerçevede işlerimizde kendisine tamamen güvenmediğimiz ama ilişkilerimizi devam ettirdiğimiz kişilere de dost dediğimiz olur. Ama Kur’an’da geçen veli böyle değildir. Müslümanın velisi (dostu, koruyucusu, yardımcısı), Allah’tır, Peygamber’dir, mü’minlerdir. Allah, Kur’an’da şöyle buyurmaktadır:

“Mü’minler, mü’minleri bırakıp inkârcıları dost edinmesin. Kim böyle yaparsa Allah ile bir ilişiği kalmaz. Ancak onlardan (gelebilecek tehlikeden) korunmanız başkadır. Allah, asıl sizi kendisine karşı dikkatli olmanız hakkında uyarmaktadır. Çünkü dönüş Allah’adır.” (Âl-i İmrân, 3/28)

Bu ayet, Müslüman olmayanlarla her türlü sosyal ilişkiyi kesmeyi söylemeyip, bundan ziyade, onlara tamamen güvenmenin ve işleri emanet etmenin sakıncalarına işaret etmektedir. Müslüman olmayanlar hakkındaki bu sakıncaları ifade eden daha birçok ayet vardır:

“Ey iman edenler! Sizden olmayanı veli (yardımcı, koruyucu ve dost) edinmeyin. Onlar sizi şaşırtmaktan geri kalmazlar. Sıkıntıya düşmenizi isterler. Öfkeleri ağızlarından taşmaktadır; sinelerinin gizlediği ise daha büyüktür. Size düşünmeniz için ayetlerimizi böylece açıkladık.” (Âl-i İmrân, 3/118)

“Kâfirler de birbirlerinin velisidir (yardımcı, koruyucu ve dostudur).” (Enfâl, 8/73)

Bu ve benzeri ayetlerin verdiği öğüt, Müslümanların ilişkilerinde dikkatli ve duyarlı olması yönündedir. Yaşanılan değişik coğrafyalarda Müslümanlar ile Müslüman olmayanlar aynı ortamda yaşamak, komşuluk etmek, birlikte iş yapmak ve çeşitli ilişkiler içinde olmak durumundadır. Ayetlerde geçen yasaklama, Müslüman olmayanlarla her türlü ilişkiyi kesme yönüyle değildir; asıl istenen, Müslümanların birbirlerini başkalarına tercih etmeleridir.

Kur’an’da Müslümanların veli (dost, yardımcı ve koruyucu) olarak kabul etmemeleri tavsiye edilen kişiler arasında şunlar zikredilebilir:

- İnkârcılar: Allah’ı veya onun sıfatlarından birini inkâr eden kişiler mü’minlerin velisi olamaz:

“Ey mü’minler! Mü’minleri bırakıp da inkârcıları veli / dost edinmeyin.” (Nisa, 4/144)

- Münafıklar: Mü’minler arasında bulunup onlar gibi gözüken ama aslında iman etmemiş kişilere münafık denir. Münafıklar genelde inanç tercihlerini gizlerler. Fakat onları tanıdıktan sonra veli edinilmesi asla doğru değildir:

“Arzu ettiler ki kendilerinin küfre saptıkları gibi siz de sapasınız da beraber olasınız. Bu sebeple, onlar Allah yolunda hicret edinceye kadar içlerinden dost edinmeyin. Eğer bundan yüz çevirirlerse onları yakalayın ve bulduğunuz yerde öldürün. Onlardan ne bir dost edinin, ne de bir yardımcı.“ (Nisa, 4/89)

- Yahudi ve Hıristiyanlar: En son ve en kamil din olarak İslâm’ı benimsemeyen ve içlerine sindiremeyen kitap ehli de Müslümanların ilişkilerinde dikkatli davranması gereken gruplardır:

“Ey mü’minler! Yahudi ve Hıristiyanları dost edinmeyin. Onlar, birbirinin dostlarıdır. Sizden kim onları dost edinirse o, onlardandır.” (Maide, 5/51)

- Allah’a, Peygamberine ve mü’minlere düşmanlık edenler, düşmanlıkta öncü olanlar: Bunlar, her fırsatta Müslümanların açığını arayan, onlara düşmanlıklarını söz ve fiilleriyle açıktan gösteren kişilerdir. Bu İslâm düşmanlarının en başında da şeytan ve onun yardımcıları gelmektedir:

“Allah’a ve ahiret gününe iman eden hiçbir topluluğun, babaları, oğulları kardeşleri yahut kendi soy-sopları olsalar bile, Allah’a ve peygamberine düşman olan kimselere sevgi beslediğini göremezsin. İşte Allah, onların kalplerine imanı yazmış ve onları kendi katından bir ruh ile desteklemiştir. Onları, içlerinden ırmaklar akan ve içlerinde ebedî kalacakları cennetlere sokacaktır. Allah onlardan razı olmuş, onlar da Allah’tan razı olmuşlardır. İşte onlar, Allah’ın tarafında olanlardır. İyi bilin ki, Allah’ın tarafında olanlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” (Mücadele, 58/22)

“Biz, şeytanları iman etmeyenlerin dostları yaptık.” (A’râf, 7/27)

Buraya kadar anlattığımız dindarlık, kardeşlik ve dostluk kavramlarının hepsi de aslında birbirini tamamlamaktadır ve İslâm’ın aydınlığında bulunan Müslümanların sahip oldukları en değerli özelliklerdir.

HZ. PEYGAMBERİN
AİLE HAYATINDAN YANSIMALAR

Yrd. Doç. Dr. Menderes GÜRKAN
Erciyes Üniv. İlahiyat Fak.

Mekke’de cehaletin her türlüsü kol gezmekte, hayatın değişik alanlarında haksızlıklar ve yanlışlıklar ayyuka çıkmaktaydı. Hz. Muhammed (s.a.s.)’e peygamberlik vazifesi verilmesiyle birlikte köklü değişikliklerin başladığını görmekteyiz. Risâlet ışığını hayatın her yönüne tutarak yenilenmenin ve Hak dine dönüşün öncülüğünü üstlenen Peygamber Efendimiz, bu yenilenmeyi Mekke’den dalga dalga bütün Hicaz bölgesine yaymaktaydı.

Efendimizin nübüvvet vazifesinin başladığı dönemde özel olarak Mekke halkının, genel anlamda da Arabistan yarımadası ve çevresinin içinde bulunduğu durumun pek de iç açıcı olmadığı bilinmektedir. O topraklarda, inançta, ibadette, ticarette ve sosyal hayatta büyük sorunlar ortaya çıkmış; savaşlar, haksızlıklar, yanlışlıklar ve aldatmalar tabii karşılanacak derecede yaygın hâle gelmişti.

Millî şairimiz Mehmet Akif Ersoy, cahiliye dönemi Arap toplumunun içerisinde bulunduğu bu durumu şu dizelerinde ne de güzel dile getirir:

“Bir kerrede, mâmûre-i dünyâ, o zamanlar,

Buhranlar içindeydi, bu günden de beterdi.

Sırtlanları geçmişti beşer yırtıcılıkta;

Dişsiz mi bir insan, onu kardeşleri yerdi!”

Toplumları var eden her müessese gibi, milletlerin geleceğinin teminatı olan aile kurumu da maalesef bütün bu olumsuzluklardan nasibini almıştı. Özellikle kadınların ve kız çocuklarının aile kurumu ve toplum içerisindeki yerleri, rencide edici bir şekilde sarsılmıştı.

Bilindiği üzere, cahiliye dönemi Arap toplumunda aile hayatı pek çok yönden dengesizliği içerisinde barındırmaktaydı. Bu dengesizliklerin başında çok kadınla evlilik, gereksiz ve sebepsiz boşanmalar, kız çocuklarının diri diri toprağa gömülmesi ve mirastan mahrum edilmesi, küçüklerin ve yetimlerin istemedikleri kişilerle birtakım menfaatler karşılığında evlendirilmesi sayılabilir. Bütün bu olumsuzluklar, toplumun büyük bir kesimini örümcek ağı gibi sarmış, aile içindeki bütün yetkiler de sadece erkeklerin insaflarına terk edilmişti.

Cahiliye dönemindeki dengeleri şaşmış olan bu hayat anlayışını onaylamayan Allah Resûlü’nün aile hayatını ve çocuklarla olan ilişkilerini ana hatlarıyla tanımaya çalışmak yerinde olacaktır. Ayrıca bu, Müslüman bireylerin kuracakları ailelerin mutluluk yuvasına dönüşmesini sağlayacaktır.

Peygamber Efendimiz, hayatımızın her safhasında bizim için en güzel örnektir. Hz. Peygamberin bu örnekliği Kur’an’da şu ayetlerle ifade edilir:

“Nitekim size, kendi içinizden, ayetlerimizi size okuyan, sizi eğitip olgunlaştıran, size Kitab’ı ve hikmeti öğreten ve size bilmediklerinizi bildiren bir elçi gönderdik. ” (Bakara, 2/151)

Aile reisi, eş ve baba olarak Hz. Peygamber’i tanımak, bizi hoşgörülü, sevecen ve disiplinli bir aile reisi olma sorumluluğuna götürür. O, hayatımızın her safhasında bizlere örnek olduğu gibi, sözleri ve davranışlarıyla da mutlu aileler kurmamıza ve aile yuvalarımızı huzur yurduna çevirmemize önderlik etmiştir.

Burada şunu da belirtmek gerekir ki; Efendimizin aile hayatı ile ilgili bilgiler daha çok onun eşleri vasıtasıyla bizlere ulaşmaktadır.

Hz. Peygamberin hanımları, onunla paylaştıkları aile hayatları ile ilgili bilgileri sonraki nesillere ulaştırmışlardır. Efendimizin hanımları, aile mahremiyeti sayılabilecek birtakım bilgileri bile örnek olması maksadıyla, daha sonraki nesillere iletme lütuflarını esirgememişlerdir.

Peygamber Efendimizin, insanlara dünya-ahiret dengesini barındıran bir hayat tarzını tavsiye ettiğini biliyoruz. Bu itibarla dünyaya sırt dönerek sosyal ve medenî ilişkileri dışlayan bir hayat tarzının Efendimiz tarafından hoş karşılanmadığı bilinmektedir. O, bu dengeyi, tavsiyeleri ve uygulamaları ile göstermiştir. Kendisini tamamen ibadete vermek maksadıyla, “yaşadığım sürece geceleri ibadet etmekle / namaz kılmakla ve gündüzleri de oruç tutmakla geçireceğim” diyen Abdullah b. Amr’a Hz. Peygamberin şu sözü, dünya-ahiret dengesini vurgulaması açısından ne kadar da önemlidir:

“Böyle yapma. Bazen nafile oruç tut, bazense tutma. Bazı geceler uyu, bazı gecelerse ibadet için kalk. Şüphesiz senin üzerinde vücudunun, gözlerinin, hanımının ve misafirlerinin hakkı vardır. Her ay üç gün (nafile olarak) oruç tutman yeterlidir. Zira yaptığın her iyilik on misli olarak sana dönecektir. Bu ise her yılını oruçlu geçirmen anlamına gelir…” (Buharî, Savm, 55; Müslim, Siyâm, 181)

İslâm bilginleri, Nisâ sûresinin 4/3. ayetini yorumlarken çok kadınla evlenmenin bir emir olmadığı, aksine ruhsat olduğu düşüncesini öne çıkarmışlardır. Bununla birlikte tek evliliğin Müslüman toplumlarda yaygın olduğu da bir gerçektir.

Peygamber Efendimiz, ilk eşi Hz. Hatice ile yirmi beş yıl tek eşli olarak hayatını sürdürmüştür. O, Hz. Hatice’nin vefatından sonra Medine’ye hicretinin ilk aylarında Hz. Ayşe ile evlenmiştir. Daha sonra birtakım siyasî, sosyal ve ekonomik nedenlerle kendisiyle evlenmek isteyen hanımlarla evlenmeyi kabul etmiştir.

Bildiğimiz gibi, Hz. Peygamber ilk evliliğini yirmi beş yaşındayken kırk yaşındaki dul ve iki çocuk annesi Hüveylid kızı Hatice ile yapmıştır. Aralarında başlayan ticari ilişki ve ortaklık zaman içerisinde duygusallığa dönüşmüş ve evlilikle neticelenmiştir.

Hz. Hatice’nin saygılı ve sevecen bir eş olmasının yanı sıra Efendimize risalet vazifesindeki psikolojik destekleri gözden uzak tutulmamalıdır. Resûlullah’ın zor günlerinde kendisine en büyük desteği veren Hz. Hatice, aynı zamanda ilk Müslüman kadındır. O, malıyla, canıyla bu Hakk dinin yerleşmesi ve yayılması için büyük gayret sarf etmiştir.

Hz. Peygamberin, Hz. Hatice ile olan evliliği çok özel olup bu evliliğin Peygamberin hayatında anlamlı bir yeri vardır. Şöyle ki; Efendimizin eşine olan sevgi ve saygısı o kadar ileri dereceye varmıştır ki, vefatından sonra her bahsi geçtiğinde onu daima hayırla yâd etmiş, eşinin arkadaşlarını gördüğünde onlara ikram ve iltifatta bulunmuştur.

Hz. Peygamber ve eşi Hz. Hatice arasında yaşanan bu olumlu ilişkiler göstermektedir ki, eşler arasındaki dayanışmanın, iş birliğinin, sevgi ve saygının huzurlu ve mutlu bir ailenin tesis edilmesindeki payı çok büyüktür.

Hz. Hatice’den sonra ismini en fazla duyduğumuz eşlerinden birisi de hicretin birinci yılında evlendiği Hz. Ayşe’dir. Onun Hz. Peygamberle olan uzun birlikteliği ve gençliği, zekiliği, iş bilirliği gibi hasletleri göz önüne alınırsa, bizim ondan çok şeyler öğrenmeye ihtiyacımız olduğu ortaya çıkmaktadır.

Hz. Peygamber’i en iyi şekilde bizlere tanıtan ve öğretenlerden birisi hiç şüphesiz eşi Hz. Ayşe’dir. O, rivayet ettiği 2210 hadis ile de sahabeler arasındaki mümtaz yerini almıştır. Bu rivayetler, sadece aile hayatı ile ilgili olmayıp ibadet, inanç ve günlük faaliyetlerimizi kapsayacak zenginliktedir.

İslâm bilginlerinin bildirdiğine göre; Hz. Peygamberin hanımları içerisinde Hz. Ayşe’ye ayrı bir yer ve değer vermesinin bir nedeni de, diğer hanımlarının yanındayken değil de Hz. Ayşe’nin yanındayken vahyin gelmesidir.

O, üstün zekası, derin kavrayışı ve hafızasının güçlü olmasıyla, inen ayetleri ve bu ayetlere ilişkin Efendimizin yorumlarını (hadislerini) diğer Müslümanlara iletmiştir. Bunun yanında, son derece cömert, nazik ve anlayışlı bir babaya sahip oluşu, yani Hz. Ebu Bekir gibi tevazu ve dürüstlük timsali bir babanın kızı oluşu ve ayrıca Hz. Peygamberin eğitim ve öğretiminin kontrolünde olgunluğa erişmesi, onun bizlere aktardığı hadislerin kıymetini bir kat daha artırmaktadır.

Hz. Peygamberin, kendine özel sebeplerle hayatında Hatice ve Ayşe’den başka hanımları da olmuştur, fakat ona en büyük desteği bu iki hanımı vermiştir. Diğer hanımlarının rivayetlerinin de Peygamberimizin aile içindeki yaşantısını tespite ışık tuttuğu bir gerçektir. Onun aile hayatını, hanımlarının anlattıklarından hareketle tanımaya çalışalım.

Hanımlarının Dilinden Hz. Peygamber

Hz. Peygamber, ev içerisindeki yaşantısında olduğu gibi ev dışındaki işlerinde de son derece makul, aşırılığa kaçmayan ve sade bir hayat tarzına sahipti. Bir kısım tarihî şahsiyetlerin aksine debdebe ve lüksten hazzetmez, kendisi için olağan üstü davranılmasından, övülmesinden hoşlanmazdı. Birlikte olduğu insanlara korku salmayan, bilakis onları rahatlatan bir mizaca sahipti. Nitekim kendisine gelen birinin heyecanlanması ve titremesi karşısında, “Ben melik değilim; kurutulmuş et yiyen bir kadının oğluyum.” diyerek ondan rahat olmasını istemiştir. Mütevazı bir hayatı esas edinen Efendimiz, aşırıya kaçan övmelerin önüne geçme düşüncesiyle insanlara şu uyarıyı yapmayı gerekli görmüştür:

“Hıristiyanların Meryem oğlunu övmekte aşırılığa gittikleri gibi, siz de beni övmekte aşırılığa gitmeyin. Çünkü ben sadece Allah’ın bir kuluyum. Benim için ‘Allah’ın kulu ve elçisidir’ deyiniz.” (Buharî, Enbiya, 48, IV/142)

Toplumun hemen her kesimiyle ilgilenen, onların dertlerini ve sevinçlerini paylaşan Efendimizin, eşlerine karşı oldukça duyarlı, nazik ve kibar olduğunu görmekteyiz. Eşlerine hitap ederken “Ey Hatice, Ey Ayşe” diye seslenmesi; farklı özellikleri olan eşlerine iltifat etmek için bu yönlerini söylemesi; eşlerine olan sevgisini dillendirmesi; bineğine binerken eşine yardımcı olması; bir yemeğe davet edildiğinde “Hanımı da çağırıyorsanız gelirim.” (Nesâî, İşretü’n-Nisâ, s.158, naklen: İbrahim Canan, “Peygamber Ailesinin Eğitimi, Geçimi ve Sırlarının İfşası”, s. 301, Hz. Peygamber ve Aile Hayatı, İstanbul-trs.) şartıyla icabet etmesi gibi davranışları, onun hanımlarına karşı nezaketini ve kibarlığını göstermektedir.

Efendimizin, ailesine karşı iyi davrananı “hayırlı bir insan” olarak nitelemesi, kadınları erkeklere verilmiş “Allah’ın emanetleri” diye görmesi, kadınların “annelerimiz, teyzelerimiz ve kızlarımız” olduğunu belirtmesi cahiliye dönemi Arap toplumunun alışkanlıklarını kökünden sarsmış ve kadınlara hak ettikleri değerin ne olduğunu göstermiştir.

Peygamberimiz, eşlerinin zaman zaman yaptıkları hatalara karşı büyük bir olgunlukla sabretmiş; onların kusurlarını yüzlerine vurmayıp bunlardan vazgeçmelerine yardımcı olmuştur.

Kadınların kusur ve hatalarını bahane ederek hakarete uğramalarına ve dövülmelerine şiddetle karşı çıkmış ve yasaklamıştır.

Hz. Ayşe, Peygamberimizin -kadın ve hizmetçi dâhil- hiç kimseye el kaldırmadığını ve dövmediğini ifade eder. (Darimî, Sünen, II/71)

Yine bu hususta Efendimiz ümmetine şu uyarıda bulunmuştur: “Nasıl olur da, hanımlarınızı köle veya hayvan döver gibi dövüyor, sonra akşam olunca utanmadan birlikte oluyorsunuz.” (İbn Sa’d, et-Tabakatü’l-Kübra, VIII/204)

Peygamber Efendimiz, eşlerinin gönlünü hoş tutardı. Mesela, Safiye validemiz bir gün önce savaşta babası dâhil bazı akrabalarını kaybettiği için Efendimiz teskin etmek ve moral destek vermek amacıyla sabaha kadar onunla sohbet etmiştir. (İbn Sa’d, et-Tabakatü’l-Kübra, VIII/122)

Onun kibarlığını ve nezaketini Hz. Ayşe validemiz de farklı rivayetlerde dile getirmektedir.

Peygamberimiz, akşam dişlerini misvaklar, ağız temizliğini yapar ve tüm aile fertlerinin toplanıp birlikte sohbet etmesini isterdi. (Ahmed b. Hanbel, Müsned, VI/110, 182, 237)

Efendimizin bu sohbetlerinde eşlerine birtakım ibretli kıssalar anlattığı ve onları neşelendirip güldüren şakalar yaptığı rivayet edilir. (Heysemi, Mecmau’z-Zevâid ve Menbau’l-Fevâid, IV/315)

Peygamber Efendimiz yatağına girmeden önce abdest alır, dua ederdi. Bir müddet uyuduktan sonra eşini uyandırmamaya gayret ederek yavaşça kalkar, abdestini alır ve gece ibadetine başlardı.

Hz. Peygamberin ümmeti olarak bizlerin de benzer olgunluk ve hoşgörüyü hayatımızın her alanında eşimize, çocuklarımıza ve çevremize göstermemiz gerektiğini hatırdan çıkartmamalıyız. Mesela kimileri, bugün kadınların ve çocukların camilere gitmesini doğru bulmamakta, onların ibadetlerini evlerinde yapmalarının daha uygun olacağını düşünmektedir.

Ayrıca, camilerin sadece erkeklerin toplanıp ibadet edecekleri mekânlar olarak inşa edildiklerini düşünmekteler; hâlbuki İslâmiyetin ilk dönemlerinde camiler, toplumun her kesimi için ibadet yeri oldukları kadar dinî bilgilerin öğrenildiği, İslâm ahlâkının kazanıldığı ve birtakım sosyal meselelerin görüşüldüğü mekanlar olarak kullanılmıştır. Bu alışkanlığın terk edilmesi, toplumun farklı kesimlerinin birbirinden uzaklaşmasına, kadın ve çocukların dinî bilgileri ve cami terbiyesini yeterince alamamasına götürmektedir.

Hz. Peygamberin evdeyken vaktini nasıl değerlendirdiğini hep merak etmişizdir.

Bunu sahabeden ve tabiîn neslinden de merak edenler olmuş ve konuyu Hz. Ayşe’ye sormuşlardır. Hz. Ayşe de onlara şu cevabı vermiştir:

“Herkes evinde ne yaparsa, o da onları yapardı. Elbisesini yamar, ayakkabısını tamir eder, koyunları sağar, kendi işlerini kendisi yapardı.” (Ahmed b. Hanbel, Müsned, VI/37, 41, 42, 44, 275)

Peygamber Efendimizin gerektiğinde mutfak işlerinde hanımlarına yardım ettiği, yemek yaptığı rivayet edilmektedir (bkz. İbn Sa’d, I/405).

Hz. Peygamber duaya büyük önem verirdi. Dua, kulun Rabbi ile arasındaki en özel ve aracısız manevî bağdır; dua, kulun her daim bilinçli, şuurlu ve Rabbi tarafından gözetilip kollandığının farkındalığıdır; dua, belaların insanlardan uzak olmasına ve ilâhî rahmetin kendilerini kucaklamasına vesiledir.

Geçmiş ve gelecek günahları affolunan Efendimiz dahi, Allah’a duadan geri durmamış ve her vesile ile Rabbine yönelmiştir. Mesela, Hz. Peygamberin eşi Ümmü Seleme’nin haber verdiğine göre, Peygamberimiz sabah evden çıkıp giderken muhtelif dualar okurdu. (Ebu Davud, Edeb, 103) Günün bereketli, huzurlu ve sorunsuz geçmesinin temennisi anlamına gelen bu davranış, bizlere Efendimizden miras kalmış çok güzel bir örnektir. Bizler de bu güzel sünneti yaşatmalı ve çocuklarımızı da buna alıştırmalıyız.

Yani evimizden çıkarken, iş yerimizi açarken, yeni bir işe başlarken, tarlamıza tohum ekerkenki gibi işlerimize Allah’ın adını anarak başlar ve hayırlar getirmesini temenni edersek, işlerimiz elbette daha verimli ve sağlıklı olacaktır.

Hz. Peygamber, hanımlarıyla muhabbetini pekiştirmek, aralarındaki yakınlığı artırmak için onlara iyi bir arkadaş gibi davranmış, şakalaşmış ve onlara daima destek olmuştur. Bunun en güzel örneklerinden birisi şudur:

Hz. Peygamber, evliliklerinin ilk yıllarında Ayşe’nin de bulunduğu bir yolculukta ona koşu yarışı teklif etmiş ve yapılan yarışta Hz. Ayşe genç ve dinamik olduğundan yarışı kazanmıştı. Aradan yıllar geçtikten sonra, yine bir yolculukta Hz. Peygamber ilk yarışın rövanşını almak ister gibi yarışma teklif etmiş, yapılan yarış sonucunda Hz. Peygamber galip gelmişti. Çünkü Hz. Ayşe’nin ifadesine göre, kendisi biraz kilo almış ve şişmanlamış idi. Hz. Peygamber gülerek, “Bu, vaktiyle kazandığın müsabakanın rövanşıdır.” dedi.

Hz. Peygamberin, düğün ve bayram gibi müstesna günlerde gerek eşlerine gerekse diğer Müslüman hanımlara dinimizin izin verdiği ölçüde eğlenmelerine ve iyi vakit geçirmelerine müsamahalı davrandığını görmekteyiz.

Mesela, bir bayram günü Mescid-i Nebevî’de gösteri yapan Habeşîleri seyretmesi için Hz. Peygamberin, Hz. Ayşe’yi oraya götürdüğünü ve rahat seyretmesini sağlamak için sırtına aldığı rivayet edilmektedir. (Buharî, İdeyn, 2; Ahmed b. Hanbel, Müsned, VI/56, 83, 270)

Efendimizin fakir-zengin, hür-köle, küçük-büyük, kadın-erkek olmak üzere toplumun her kesimiyle ilgilendiği ve ihtiyaç duyduklarında yanlarında olduğu bilinen bir gerçektir. Peygamberlikten sonra olduğu gibi öncesinde de Allah Resûlü’nün fakirlere karşı ayrı bir düşkünlüğü vardı. Nitekim kendisine ilk vahiy geldiğinde kendisine verilen görevin büyüklüğü karşısında heyecanlanan Efendimizi eşi Hz. Hatice teskin ederken onu herkesin yardımına koşması ve özellikle fakirleri gözetmesiyle övmüştü.

Hemen her vesilede fakirlerin ihtiyaçlarını karşılamaya zenginleri teşvik eden Peygamberimiz, fakirlerle birlikte olmaktan ve onların ihtiyaçlarını yerine getirmekten asla kaçınmazdı.

Sofrasında fakirlerin eksik olmadığı, onlar olmadan sofraya oturmadığına ilişkin rivayetler vardır. Allah Resûlü, fakirlerin dışlanıp zenginlerin itibar gördüğü bir anlayışa da kesinlikle karşıdır. Bu anlamda şu sözü çok dikkat çekicidir:

“Zenginlerin davet edilip fakirlerin çağrılmadığı düğün yemeği ne kötü bir yemektir.” (Müslim, Nikah, 107)

Allah Resûlüne göre birini sevmek demek, onun gibi olmak ve onun gibi yaşamaktı. Fakirleri sevdiği için kendisi de gösterişten uzak durur ve fakirler gibi yaşamaya çalışırdı. Hz. Peygamber vefat ettiği gün Hz. Ayşe’nin evinde ekmek yapmak için ayrılmış birazcık arpadan başka bir şey yoktu. (Buharî, Rikak, 16; Müslim, Zühd, 27)

Efendimiz, kişinin beğenmediğini fakirlere reva görme gibi bir yaklaşımı da hoş görmezdi. Mesela, o civarlarda yenen ve -aslen helâl olmakla birlikte- Hz. Peygamberin yemekten hoşlanmadığı “keler” adı verilen bir hayvanın eti kendisine hediye edilmişti. Hz. Ayşe, o esnada kapıya gelen bir fakire onu verip veremeyeceğini sordu. Allah Resûlü de, “Kendinizin beğenmediği bir yemeği başkalarına vermeyin” (Ahmed b. Hanbel, Müsned, V/105) buyurdu.

Sevilmeyi, değer verilmeyi, öpülmeyi, okşanmayı tatmayan cahiliye dönemi çocukları Peygamber Efendimizin örnekliğiyle birlikte anne-babaların ve büyüklerin tekrar göz bebeği hâline gelmişlerdir.

Efendimizin çocuklara olan şefkat ve düşkünlüğünü bilen çocuklar, onu ne zaman ve nerede görseler etrafını çevirirler, Peygamberimiz de onlarla ilgilenir ve şakalaşırdı. Kendi çocuk ve torunlarına karşı oldukça ilgili olan Efendimiz, özellikle kimsesiz çocukları bir baba şefkatiyle korur ve onların ihtiyaçlarını karşılardı.

Yetimlerin korunup himaye edilmesine; horlanıp dışlanmamasına dikkat çeken çok sayıda ayet ve hadis-i şerif vardır. Efendimiz, sırf Allah rızasını kazanma düşüncesiyle bir yetimin başını okşayan kimsenin, elinin değdiği her saç teli sayısınca sevap kazanacağı müjdesini vermektedir.

Çocuklarına karşı da son derece duyarlı, ilgili ve sevecen bir baba olan Efendimizin, altısı Hz. Hatice’den biri de Hz. Mariye’den olmak üzere yedi çocuğu vardı.

Erkekler; Kasım, Abdullah ve Mariye’den olma İbrahim’dir. Kızlar ise; Zeynep, Rukiyye, Ümmü Gülsüm ve Fatıma’dır. Kaynakların bildirdiğine göre; Hz. Ali’nin eşi Hz. Fatıma hariç diğer çocukları kendisinden önce vefat etmiştir. Hz. Fatıma’dan da Hasan ve Hüseyin isminde iki torunu olmuştur.

Hz. Peygamberin, çocuklara davranışında en dikkat çekici özelliği, onlara gösterdiği sevgi ve şefkatidir. Çocukları, “cennet kokusu, gözümün nuru” diye nitelerdi.

Torunları Hasan ve Hüseyin ile yakından ilgilenir, onlarla oyunlar oynar ve oyunlarında yardım ederdi.

Efendimiz, babalardan ve annelerden çocuklarla çocuklaşılmasını; seviyelerine inerek onlarla hoş vakitler geçirmelerini isterdi. Mesela, Peygamber Efendimiz bir keresinde torunu Hasan veya Hüseyin’den birisini yatsı namazında mescide getirmişti. Secde esnasında torunu, sırtına çıktığı için Efendimiz secdede biraz uzunca kalmıştı. Namaz bitiminde; “Secdede iken vahiy mi geldi, yoksa başka bir şey mi oldu?” sorusu karşısında Efendimiz şu cevabı vermişti: “Yok yok! Bunların hiç birisi olmadı. Oğlum sırtıma binmişti, gönlü hoş olsun diye acele etmedim.” (Nesaî, Tatbik, 82)

Yine rüku’ sırasında torunları bacaklarının arasından geçmek istediklerinde bacaklarını geçmeleri için aralamış, onlara müdahale etmemiştir. (Suyutî, Tarihu’l-Hülefa, Kahire 1944, s. 189)

Hz. Peygamber’in çocuklara olan sevgisini ve içtenliğini hep açığa vurduğunu görmekteyiz.

Mesela, Efendimizin torunu Hasan’ı öperken gören bir sahabe, “Siz çocukları öpüyor musunuz? Benim on çocuğum var, onlardan hiç birisini öpmedim.” demişti. Bunun üzerine Peygamberimiz şu cevabı vermişti:

“Merhamet etmeyene merhamet olunmaz.” (Müslim, Fedail, 65)

Yine, oğlu İbrahim vefat ettiğinde kabri başında ağlamış, onun ağlamasına hayret eden ve şaşıran arkadaşlarına, kendisinin de bir baba olduğunu, hüzünlenip ağlayabileceğini hatırlatarak şöyle demiştir:

“Bu, rahmet ve merhametin bir yansımasıdır. Göz ağlar, kalp mahzun olur ve biz ancak Rabbimizin hoşnut olacağı şeyi söyleriz. İbrahim! Senden ayrıldığımız için gerçekten üzgünüz.” (Müslim, Fedail, 62)

Peygamber Efendimizin çocuklara gösterdiği yakın alakadan da anlaşılmaktadır ki, o gerçekten çocuğun psikolojisine büyük önem vermiştir. Bu sebepledir ki, onlarla yakından ilgilenip şakalaşmış, onlara çeşitli lakaplar takmıştır.

Örnek olarak, Enes b. Malik’e, “zü’l-üzüneyn / iki kulaklı” demesi, torunu Hasan’ı “seni gidi yaramaz!” diye sevmesi, dilini çıkarıp onları güldürmesi, ağzına su doldurup çocuklara püskürtmesi gibi şakalarını burada hatırlayabiliriz. Bu türden örnekleri çoğaltmak mümkündür. Bu örnekler Hz. Peygamber hakkında bizi şöyle bir kanaate sevk etmektedir: Efendimiz, eşlerine hayırlı bir koca ve çocuklarına da hayırlı bir baba olmuştur. İşte bizlerin örnek almamız gereken tarafı, Hz. Muhammed (s.a.s.)’in bu tutum ve davranışları olmalıdır.

Başarılı bir hayatı elde etmenin yolu, mutlu ve huzurlu bir aileye sahip olmaktan geçer. Aile içinde hâkim olan sevgi, saygı ve mutluluk aile fertlerinin her birinin hayatına olumlu şekilde yansıyacaktır. Bu sebeple aile fertleri olarak baba, anne, büyük baba ve büyük anne ile çocukların üzerlerine düşen görev, aile ortamını sıkıcı hâle getirmekten kaçınmak ve tam aksine bütün aile bireylerinin birbirini seven, sayan, yardımına koşan ve destek olan mutluluk yuvası hâline getirmektir.

BİRLİK RUHU YA DA
TEVHİD FELSEFESİ

Doç. Dr. Celal TÜRER
Erciyes Üniv. İlahiyat Fak.

İnsanlığın dünyada huzura, ahirette de ebedî kurtuluşa ermesi için bir rahmet ve sevgi eli, Yaratanımızı ve var oluşun nihai anlamını kavratan hakikat bilgisi, iç ve dış dünyamızda barış ve huzurun kılavuzu olan İslâm, birliğin sembolü olan tevhit dinidir.

Tevhid, sonsuz bir yaratıcı güç olarak Allah’ın muhatap aldığı insanlar karşısında “kendisini niteleme şekli ya da ifadesi” olarak tanımlanabilir. İslâm inanç sistemine zemin sağlayan en temel ilke olarak tevhit, Allah kavramı etrafında oluşturulan bir hayata; sadece O’na ibadet edilen ve O’ndan başka bütün sebep ve vasıtaları inkâr eden bir bilince işaret eder.

Bu bilinç çok önemlidir, zira dinin içindeki tüm unsurlar tevhidin bozulmasıyla veya yok olmasıyla bozulmakta ve yok olmakta; yine tevhidin varlığıyla da varlık bulmakta ve canlılıklarını devam ettirebilmektedir.

Allah’a teslimiyet anlamına gelen İslâm, doğrusu ilk ve aslî olanı yeniden tesis etmek ve zamanın ötesinde olan hakikati yeniden tasdik etmek için gelmiştir. İslâm’ın bu noktada öncelikle ele aldığı konu Allah inancıdır.

Bilindiği gibi Allah inancı, insanlık tarihi kadar tarihî kökenleri olan bir inançtır. Özellikle bütün ilâhî dinlerin temelini Allah’ın varlığı ve birliği inancı oluşturur. Allah’ın varlığına ve birliğine iman etmeden, diğer inanç esaslarını kabul etmek mümkün değildir.

Yüce kitabımız Kur’an-ı Kerim, Allah’ın varlığı konusunu bilinmesi doğal, zorunlu ve apaçık bir gerçek olarak kabul ettiği için, esasen doğru bir Allah tasavvurunu insanlara hatırlatmayı konu edinmiştir. Bu açıdan Kur’an’ın asıl gayesinin, Allah’ın eşi ve benzeri olmayan yegâne tek bir varlık olduğunun iyice bilinip, kavranılması ve bu inancın sağlamlaştırılması olduğu söylenebilir.

Nitekim Allah’ın belirli zamanlarda peygamber göndermesinin arkasındaki sebebin, tevhidi yeniden aslî formuna kavuşturma ve bu aslî formun tahrif edilmesiyle varlık tasavvurunda ortaya çıkan her türlü tahribi yeniden tamir etmesi olduğu unutulmamalıdır.

Tevhid, İnsanı Allah’a Çağırır.

Tevhid, Allah’ın birliğinden başlayarak, dinlerin köken birliği, insanların ve insanlığın birliği, üzerinde anlaşılacak kavramların kök birliği, insanların aşması gereken ortak problemlerin birliğine kadar geniş bir yelpazeyi; akla gelebilecek tüm alanlardaki birliği ifade eder. Kâinattaki bütün ilişkiler tevhide/birliğe ve birlikte olma hâline göre şekillenir. Bu açıdan tevhid, yaratılış düzeninin koruyucusu ve destekçisi ya da tüm değerlerin kaynağı olarak nitelendirilebilir.

Tevhid dini olarak İslâm, ihtiva ettiği bütün kurallar, emrettiği bütün ibadetler, yaşama biçimine dair içerdiği tüm vurgularda bir şekilde ve değişen derecelerde kâinattaki çokluğu birliğin içine toplamak veya başka bir deyişle çevreyi merkezde birleştirmek ister. Bu birleştirme işi, insanın her şeyin merkeziyle olan bağının, yani Allah ile irtibatının kopmamasını sağlamak içindir. Allah’ı bütün insanların tanrısı olarak, hayatı da bütün insanlara Allah tarafından bahşedilmiş “emanet” olarak gören İslâm,

“O, doğunun da batının da Rabbidir. O’ndan başka hiçbir ilâh yoktur. Öyle ise sadece O’nu vekil edin.” (Müzzemmil, 73/9) ayetiyle tevhid karakterini ifade eder.

Kur’an’da “Allah’tan başka hiçbir ilâh yoktur”, “O’ndan başka hiçbir ilâh yoktur”, “Benden başka hiçbir ilâh yoktur” formülleri ile pek çok yerde ifade edilen tevhit ilkesi Allah’ın birliğine işaret eder. Kur’an’da Allah’a nispet edilen “bir”lik, herhangi bir sayı dizisinin ilk basamağı anlamında değildir. Çünkü sayı yönünden “bir” bölünebilir ve katlanabilir özelliktedir. Oysa Allah’ın “bir” oluşu bölünmezliği içeren, benzeri ve dengi olmayan, yegâne tapılacak varlık anlamındadır. İslâm düşünürleri, erken dönemden itibaren bu birliği ifade etmek için tevhid-i ulûhiyet ve tevhid-i rububiyet kavramlarını kullanmışlardır. Onlara göre tevhid-i ulûhiyet, Allah’ın zatında, sıfatlarında ve fiillerinde bir, yegâne ve benzersiz olduğunu; tevhid-i rububiyet ise O’ndan başka tapılacak ve sığınılacak varlık olmadığını ifade eder. Bu tevhitlerin her ikisi, Fatiha sûresinin “Yalnız sana ibadet eder ve yalnız senden yardım dileriz.” ayetiyle birlikte kelime-i tevhitte bir araya toplanmıştır.

İslâm inancının özü olan kelime-i tevhit, bu açıdan bakıldığında hakikatin tek cümle ile itirafı; kısaca sözün özüdür.

İslâm düşünürleri tevhit kavramının karşıtı olan şirki de iki şekilde ele almışlardır. Allah’a ortak koşmayı ulûhiyette şirk; O’ndan başkasına tapınmayı ise rububiyette şirk olarak nitelemişlerdir. Her iki şirk türü özünde, insanın kendi kendine yettiği düşüncesinden, kendini bütünden ayrı görüşünden kaynaklanır.

Oysa insanın kendi kendine yettiğini sanması ve kendini bütünden ayrı görmesi bir vehim, bir aldanmadır.

Hakikat, sadece O’na kulluk edileceği; sadece O’ndan yardım dileneceğidir. Nitekim şirkin, en büyük zulüm oluşunun sebebi, insanın kendisini varlık bütünlüğünden koparmasıdır. Allah’ın şirki affetmemesinin sebebi de, kulunun kendisi ile irtibatını koparması, Allah’ın insana olan sevgisine ihanet etmesidir. Bu nedenledir ki şirk, tüm insanî vasıfları ve ruhî yücelme çabalarını boşa çıkaran bir aldanış; insanın zannı, ilme tercih ettiği bir yöneliştir. Tevhit ya da birliğe bağlanış, O’nun dışındakilere yönelme durumunun adı olan şirkin zihinden temizlenmesi demektir.

Tevhid, İnsanı Takva’ya Çağırır

Tevhid anlayışı, bütün sebepleri tek bir sebebe bağlayan bir zihinle gerçekleştirilebileceği için, insanın zihinsel gelişim bakımından ulaşabileceği en zirve anlayışı, zihinsel bir olgunluğu gösterir.

İslâm, insanı ve toplumları yıkıma sürükleyen bu parçalanma hareketine karşı direnmeyi temsil eder. İçerdiği kurallar ve uygulamalar, öyle ya da böyle birliğe yapılan göndermedir.

İnancın ikrarı olan şehadet, insanın çoklukta dağılarak unuttuğu Bir’i hatırlaması ve aklından çıkarmamasıdır.

Şehadetin dikkat çekici bir şekilde basit ve aşikâr oluşu, ayin biçiminde olmayışı; her durumda sürekli bir hatırlatıcı olarak hayatın içinde şu ya da bu şekilde tekrar etmesi, bu zihinsel olgunluğun en temel görünümüdür.

Allah’ı birleme inancının var oluşun bütün boyutlarına yansıması doğal ve kaçınılmazdır. İnançta gerçekleştirilen birliğin, “âlemde ya da kâinatta birlik” ve “insanlıkta birlik” inancına yayılması, Bir’in kendisi sebebiyledir. Denilebilir ki birlik şuuru, bütünün varlığına iman ediş, insanın kendisini âlemden ayrı görmeyişi ya da kendi varlığını âlemde temaşa edişe; Bir’den başka kemiyet tanımamaya, secde eden ile secde edileni birleştiren ruha ulaşmasına kapı açar.

Var oluştaki bu birliğin unutulması ya da göz ardı edilmesi ise, insan ya da kâinatın bir var oluş biçimi olarak Allah’tan ayrı kabul edilmesine; herhangi bir şeyin diğer bir şey ile ilişkisinin olmayışına, kurulamayışına ve nihayetinde birliğe ulaşacak mahiyetin ortadan kalkmasına delalet eder. Zira bu birlik, var oluşsal ve aynı zamanda ahlâkî bir duruma işaret eder.

İnsan, varlıktaki birliği kendinden başlamak üzere tabiatta ve hadiselerin akışında görebilir. Kendi içindeki ve kâinattaki birliği keşfeden insan, sonsuz kudretin kendisine uzanan elini üzerinde duyar ve tereddütsüz bu güce teslim olur.

Sınırlı ve kusurlu irademiz ile sonsuz kudretin bütün noktalarda üst üste gelmesi bir nehre karışan küçük ırmaklar gibi, Mutlak iradede erimeyi, varlığın birliğini her dem hissetmeyi bahşeder. Bu durumun tersi, yani insan ruhunda birliğin yakalanamayışı, bir ızdırap, bir zulüm hâli doğurur. Bu ızdırap ve zulüm, ilkin kalpte hissedilir ve buradan bütün varlığa yayılır. Ruhun derinliklerinde oluşan zulüm, içerdeki birliğin parçalanmasıdır. Oysa insan, ancak içindeki birliğin korunması ile var olabilir. Bu durumun tersi, şahsiyetin oluşturulamaması hâlidir.

İnsanın içindeki birliğin sağlanması vasıtasıyla şahsiyetin kazanılması ahlâkî bir olay ise, aynı şekilde bu birliğin sağlanamayışı ya da bozulması da ahlâkî bir olaydır. İşte bu yüzden Kur’an, bütünleşmiş ahlâkî davranıştaki bu birliğe ya da dengeye “takva” adını verir.

En yüksek anlamda takva, tamamen mecz olmuş ve bütünleşmiş insan şahsiyeti ve bütün olumlu parçaların birleştirilmesi ile meydana gelen kararlılık demektir.

Takva, birlik ve beraberliğin yaşanması hâlidir. Nitekim takva kelimesinin köken olarak bir şeye karşı korunma ve muhafaza anlamına gelmesi şahsiyetteki bu bozulmaya, bütünlüğün olmayışına atfedilir. İster bireysel isterse toplumsal alanda var oluştaki birliğe sıkı sıkıya perçinlenmeyen insanlar bütünleşmiş ruh hâlini kazanamazlar.

İçlerindeki birliği sağlayamayan ya da birlik şuurunu kazanamayan insanlar her daim var oluş sancısı çekerler. İnsanın kendi içinde derinden hissedilen, davranışları vasıtasıyla kâinatın tümüne yayılan bu hâl ancak asıl benlik ile fark edilir. Bu benlik, Yunus’un diliyle “Bir ben vardır bende, benden içeru” dediği asıl benliktir. Zira ruhtaki karmaşıklığın farkına varılması, derinlerdeki gerçekliğin bulunmasıdır. Bu birliği yakalayan, gerçek benliğine ulaşabilen insanlar bu noktada, var oluşun birlikten yoksun olmasının ve kırık dökük görünmesinin sebebinin kendi içlerindeki birliğin olmayışı olduğunu anlarlar.

İnsanlık tarihine baktığımızda insanlığın büyük hareketlerini yaratanların, birlik ve beraberlik şuuruna sahip ruhlar olduğunu görürüz.

Birliği ruhunda hissedenler, insanlık ailesinin bir ferdi olarak hayata ve kâinata bakıyor ve ebedî hayatlarına bu dünyada iken başlıyorlar. İnsan ruhunu ve hayatını incelten ve işleyen bu hâl, aslında varlığın dili olan tevhittir. O, insanın içinde ve dışında olanın dilidir; var oluşun üslubudur. İnsan bu dille cansızlarla, canlılarla ve sonsuzlukla konuşabilir.

Tevhid, İnsanı İlme Çağırır

İnsan, tevhid hakikatini ancak ilimle, kültürümüzdeki incelikli ifadesiyle marifet ile kavrayabilir. Birliği örten, saklayan ve onunla aramıza giren engelleri kaldıracak olan sadece ilimdir. İnsan/lar var oluşta görülen çokluğun aslında bir vehim olduğunu anladığında, her şey Bir’de birleşecek; her şeyin bir şey olduğu bilinecek; Bir’inse mekâna sığmayan Dost yüzü olduğu görülecektir.

Bir’i bilen, Bir’de ve Bir’likte yaşayan insanların aslında sonsuzluğa iştirak ettiğini; kendi zaviyelerinden sonsuzluğa açılan pencerelerden baktığını; hepsinin bir nispetin ifadesi olduğunu; sonsuzluğun huzurunda var olduklarını söyleyebiliriz. Bu noktada ilmin, âlemdeki hakikat karşısında düşüncemizin merhametli duruşu olduğu söylenebilir.

Hakikate nüfuz edişin, bu zihinsel olgunluk hâlinin, kısaca birlik şuurunun kolayca kazanılamadığı bir gerçektir.

Bu zaviyeden bakıldığında, insanlığın imtihanın ruhlarındaki tevhidi gerçekleştirmek olduğunu söylemek yanlış olmasa gerektir.

Zira bizi yaratan Yüce Kudret, kendini bizden kıskanır gibidir. Sanki bizi kalın örtülerle örtmüş, gözlerimizin önünde biri bin, biri yüz binler gösteren cam geçirmiş, bizi bizden saklayan bir cinnete müptela kılmış, hem de varlığının incecik ışığını yer yer şaşkın ve şaşı şuurumuzun çatlaklarından içeri uzatmaktan çekinmiyor.

Nitekim tasavvuf ehlinin, “Allah, zuhurunun şiddetinden görünmez” sözü sanki bu hâli anlatır. Kelime-i tevhitte önce çokluğun reddedilmesi, ardından birliğin kabulü bu süreci çağrıştırır.

Bu duruma ilaveten insanın etrafını, kendisini Bir’likten ve Hakikat’ten uzaklaştıran şiddetli arzuları, kinleri, korkuları, geçici hesapları sarıp sarmalamıştır.

Bir’liği arayan insanların önce bu zaaflardan sıyrılabilmesi ve neyin kendilerine engel olduğunun farkında olabilmesi gerekmektedir. İnsanın birlik şuuruna erebilmesi için varlık kabuğundan derinlere inmesi, kendi kendisinde derinleşmesi; kendisine gizlenmiş olan Allah’ın sesine (kültürümüzdeki derin anlamıyla gönlüne) kulak vermesi gerekir. Bu hâli kazanamayan insanlar, varlık karşısındaki şaşılıktan kurtulamazlar. Mevlana’nın dediği gibi, çokluğu insana asıl gibi gösteren şaşılık hâlidir. Bu şaşılık hâlini üreten ise, birlik şuurunun yoksunluğudur.

Yüce Yaratıcının, aklî kavrayışı şaşkınlıkta bırakır mahiyette yarattığı var oluş âlemi, birlik ilkesini her boyutta bize gösterir. Kâinatın yaratılışında tekdüzeliğin olmayışı, insanların yaratılışında ve yaratılmışlığın sonucu olan bireysel ve toplumsal hayatlarda farklılıklar birliğe engel değildir. Evet, insanlar farklı diller konuşuyor, değişik renkler taşıyor, ayrı ayrı coğrafyalarda yaşıyor, çeşitli inanışlara sahip oluyor, çok değişik seviyelerde statüler kazanıyor ve ekonomik kazançları farklı olabiliyor.

Tüm bu farklılıklar, Allah’ın koymuş olduğu hudutlar içersinde seyrettikleri müddetçe birey ve toplum üzerinde olumsuz bir etkiye sebebiyet vermezler. Fakat insanlık tarihi boyunca bu farklılıklara yapay müdahaleler, tabii mecrasında seyreden bu farklılıkları var oluş sırrından uzaklaştırmıştır. Bu farklılıkların istismar edilmesi birlik anlayışını zedelemiş, var oluş sırrını gözden kaçırmıştır.

Bugün insanlığın içinde bulunduğu durum, tevhit ilkesine ne kadar ihtiyaç duyulduğunu göstermektedir. İnsanlık hemcinsleriyle uyum içinde yaşama yeteneğini yitirmiş; kendi içinde kendine karşı parçalara bölünmüş; bakışlarını haricî alana ve özellikle maddeye yönelterek ruhî bir varlık olmaktan ekonomik bir varlığa dönüşmüştür.

İnsanlığı, içinde bulunduğu bu perişan durumdan kurtarmanın yolunun kendi içindeki birliği bulmasını sağlamak olduğu söylenebilir. İnsanlığı kurtaracaklar, birliğin şuuruna susamış ve ona uygun yaşamak isteyen; çokluğu bir rahatsızlık hâli değil, bir cem hâli olarak gören; farklılıkları “Bir ve Birlikte Olma” hâline engel görmeyen ruhlardır.

Tevhid, İnsanı Hakikate Çağırır

Birlik ve beraberlik şuuru, gönüllerden başkalarına yayılan bir ruh hâlidir. İyiliklerde yardımlaşmak ve hatta yarışmak, bu hâlin en önemli tezahürüdür.

Bu yüzden kelimenin gerçek anlamıyla birlik ve beraberlik, yüksek ve müstesna ruh hâli, gönül birliğidir.

Ruhun derinliklerinden gelen bir müjde ve ilham gibi insanı saran bu hâl, samimi ruhlarda barınan, var oluşun gerçek görünümü, onun süreklilik hâlidir. Bu hâl, çoğu kez ruhta ve duygularda benzer olana sahip olmakla yaşanır ve yaşatılır. O, her daim birliği arayan bir feryat gibi bir gönülden öteki gönüle akar ve kaynağına ulaşır.

Birlik arayan gönüller onu başka insanlarda bulamasalar bile bitkide, hayvanda, tabiatta kısaca var oluşta bulabilirler. Gönüllerdeki derin yaralar, birlik şuuru ile tedavi edilir. Yapay ve aldatıcı olan görünüşlerin, birlik ve beraberlikle alakası yoktur. Zira bu görünüşler ruhu aldatan, onu esir eden unsurlardır.

Var oluştaki farklılığın; rengin, şeklin, iklimin, coğrafyanın, ekonomik ve sosyal statü ayrımlarının bu birlik ve beraberliği bozmadığını anladığımızda; insanlık ailesinin temel birliğini keşfettiğimizde; hayatın birliği ilkesinin aslî oluşunu kavradığımızda yaşayabileceğimiz bir dünyayı oluşturabileceğimizi varsayabiliriz.

Günümüzde insanlığın bu umdeden gittikçe uzaklaştığını, modern düşünce ile bölünme, parçalara ayrılma ve uçlar üzerinde yükseldiğini söyleyebiliriz. Modern düşüncede yer alan ögeler, bölünme ruhuyla karakterize edilirken birliğe yabancılaşır, birliği reddeder bir hâle bürünürler.

Nitekim modern kültürün insanı her şeyin ölçütü ve amacı yapmaya sevk ederken, insan kavramını bile bir birliğe ve doğruluğa ulaştıramadığı; insanı kendi içinde parçalara ayırdığı ve yaşamın anlam ve amacını unutturduğu itiraf edilen bir hakikattir.

Yeryüzünün tabii kaynaklarının % 80’inin nüfusun % 20’si tarafından tüketilmekte ve kontrol edilmekte olduğu hatırlanınca, dünyada açlık tehlikesiyle karşı karşıya kalan milyarlarca insanı düşündüğümüzde, yaşanan dengesizliklerin gittikçe kötüleşmeye devam ettiği göz önüne alınınca, kurtuluşu sağlayabilecek tek bir çıkış yolu kalıyor: Bu da, dünyanın yeniden yapılanması olabilir.

Yeniden yapılanma, herkesin “Bütün” ile “Bir” olma şuurunda olmasıdır. Zira insanlık olarak ya hepimiz beraberce kaybedeceğiz ya da hepimiz beraberce kurtulacağız. Bu birlik, Mecnun’un Leyla’yı yıllarca arayıp onu bulduğu gün, gönlünde yankılanan; “Ben seni uzaklarda ararken sen kendi evimde idin!” feryadında ya da bir insan yüzünde veyahut da tabiatın bir hâlinde her daim bize gülümser.

Sevgi ve Barış

Sevgi ve barış, İslâm düşünce sisteminin temelini oluşturan; Allah’ı, kâinatı ve insanı çeşitli boyutları ile anlamamızı sağlayan iki önemli unsurdur. Sevgi ve barış, var oluşu meydana getiren gerçek güçlerdir. Bu yüzden her varlık, özünde sevgiyi ve barışı ihtiva eder. Sevginin görüldüğü her yerde barış, barışın olduğu her yerde sevginin bizi karşıladığını söyleyebiliriz. Bu aslî önemlerinden dolayı onlar, dışa dönük bir bakışla değil; içe dönük bir bakışla anlaşılabilen; bilme’den ziyade olma’yı gerçekleştiren, şahsiyet kazanma yolunda insanı değiştiren ve dönüştüren hâllerdir.

Sevgi ve barış, her şeyi kendilerinde eriten ve her şeyin kendileri ile ifade edildiği özellikler oldukları için tanımlanması çok zor kavramlardır. Bu yüzden onların sözcüklerin ikinci planda kaldığı, yaşanarak öğrenilen hâllere işaret ettiğini iddia etmek abartı değildir.

Birbirine derinden bağlı bu iki kavramı tümüyle kavrayamasak ve tanımlayamasak da, onların en azından neye işaret ettiklerini anlayabiliriz. Çünkü mahiyetine nüfuz edemediğimiz kavramaların özelliklerini belirleyerek tarif etme yolumuz her zaman açıktır. Aynı şekilde sevgi ve barışın, canlı ve aynı zamanda idrak sahibi olanların özellikleri oluşu, onları tarif etme imkânını bize verir.

Sevgi: Var Oluşun Kaynağı

Sevgi, tarih boyunca farklı şekillerde tanımlanıp sınıflandırılsa da, özü itibariyle eşyaya, insana ve başka varlıklara duyulan yakınlığı, bağlılığı ifade eder.

İnsan olmanın temel niteliklerinden biri olduğu için çağlar boyunca pek çok düşünür sevgi kavramına ilgisiz kalmayarak, bu olguyu çeşitli açılardan araştırmış, insan için ne anlam ifade ettiğini ortaya koymaya çalışmışlardır.

Pek çok İslâm düşünürü, sevgiyi var oluşun kaynağı olarak tarif eder. Bu kaynak, Yüce Yaratıcı’dan neşet eden ve var oluşun her zerresine yayılan bir niteliktedir. Bu şekilde anlaşıldığında sevgi, var oluşu taşıyan, oluşturan hatta belirleyen güçtür. O hâlde sevgi, varlık kazandıran; nefret ise yok oluşa sürükleyen bir etkendir.

İslâm düşüncesinde Allah, tüm sevgilerin kaynağı, hatta bizatihi Sevgi olarak nitelenir. O, Vedud’dur; yani hem seven hem de sevilen anlamındadır. Buradan hareketle sevgi O’ndan çıkıp yine O’na geri döner.

Sevginin hareketiyle yaratma başlar, var oluş gerçekleşir. Bu bir bakıma Allah’ın, kendi varlığındaki sevgiyi yaratılanlara yüklemesi ya da yaratılanlarla paylaşmak istemesi; sevgiye konu, yüklem ve özne olacak varlıklar meydana getirmesi olarak düşünülebilir. Bu şekilde düşünüldüğünde Allah tümüyle sevgi, yaratılış sevgi, insan sevgi, yaşam ve ölüm baştan sona sevgidir. Kısaca her şeyin özü sevgi ve her şey sevginin eseridir. O hâlde sevgi tanımlanan değil, tanımlayan; anlam değil, anlamlandıran; yoku var eden, varı var kılandır.

İlahî sevginin bir tezahürü olarak insan, var oluşuna kaynaklık eden bu akışı fark etmek, bu akışı kendisi vasıtasıyla başkalarıyla paylaşmak zorundadır.

Peki, insan var oluştaki bu sevgi akışını nasıl fark edecek ve kavrayacak? Sahip olduğu duyu yetileri (beş duyu) bu işi başarabilir mi? İnsan var oluştaki sevgi akışını beş duyusu ile değil; ancak kalbi ile (kültürümüzdeki ifadesiyle gönlü ile) başarabilir. Zira kalp ya da gönül, Allah ile insan arasındaki bağın kurulduğu en değerli mekândır. Gönül mülkü, başta ilâhî sevgi olmak üzere, sevgi adını alabilen tüm hâllerin barındığı nihayetsiz, sınırsız, zaman ve mekânın ötesinde bir ülkedir. Nitekim Arapça’da, “hubb” kökünden gelen Mahabbet/Sevgi içinde su bulunan kap anlamına gelir ve kap, içine konan şeyi tutar. Diğer bir ifadeyle kap, dolu olduğu şeyden başkasını içine almaz. Tıpkı bunun gibi, kalp Allah sevgisi ile dolunca içine sevgiliden başka bir şey almaz.

Gönlünde Allah sevgisini fark eden insan, kendinden başlayarak varlığı sevmeye doğru koyulur. Bu sevgi sebebiyle, insan kendisi için hissettiği olumlu ve güzel duyguları başkaları için de hissetmeye başlar. Sevgi, insanlar arasında iyilik ve güzellikleri ortaya çıkarır ve bunları birer yaşam biçimi hâline getirir.

Sevgi olmadan herhangi bir fedakârlık yapılmaz, herhangi bir şey elde etmek için gayret sarf edilmez. Sevgi, sahip olduğumuz değerleri, imkân ve nimetleri başkalarıyla paylaşmaya götürür. Bu, doğrusu, başkalarına esirgemeden ve cömertçe verme anlamına gelen infaktan başka bir şey değildir. Başkalarıyla paylaşacağımız, en basitinden para ve mal olabileceği gibi, bilgi, ilgi, bedensel veya ruhsal yardım vs. olabilir.

Burada önemli olan, bizim için değerli olan şeyleri başkaları ile paylaşabilmektir. Nitekim “Sevdiğiniz şeylerden başkasına vermedikçe mutluluğa ve zafere asla varamazsınız” (Âl-i İmrân, 3/92) ayeti bu hakikati seslendirir. Sevgide asıl olan paylaşmak, toplamak, bir araya getirmek, ayrılıklardan uzaklaşmak, birbirine yönelmek, birlik ve beraberliği kazanmaktır.

Sevgiden Barışa

Sevginin vücut bulduğu her yerde barış vardır. Zira barış, sevginin itici gücüyle ortaya çıkan uyum, ahenk ve dinginlik hâlidir. Yaratılan her şey, kendisini ancak dinginlik hâli ile ortaya gerçekleştirebilir ve ortaya koyabilir. Bu anlamda bir insanın kendisiyle barışık olması, kendi içinde bir denge, sakinlik, huzur ve dinginlik hâlinde yaşaması demektir.

Yüce Yaratıcı, var oluştaki dinginlik hâlini “İslâm” olarak tanıtır ve kendi katına layık olanın bu dinginlik hâli, yani barış olduğunu beyan eder. Bilindiği gibi İslâm, barış anlamını içeren bir köke sahiptir ve Allah’ın iradesine teslim olmak; O’na boyun eğmek anlamına gelir. Teslim olunacak merciin Allah olduğu ve barışın nihai noktada Allah ile yaratılmışlar arasında yaşanacağı gerçeği düşünüldüğünde, sevgi ile barışın bir iç-dış hâli olduğu söylenebilir.

Sevgide hemhâl olan insan barışa erer. Bu hâl kendimizden başlayarak, başkalarını, kâinatı kısaca, varlığı sevmedikçe barışa eremeyeceğimiz gerçeğini hatırlatır. Öyleyse sevgi, insanı kendi içinde barışa erdirerek, çevresiyle barış içinde yaşamaya ve başkalarını da barış ortamına erdirmeye sevk eder. Nitekim insanın halife kılınışı, kendisinden başlayarak yeryüzü hayatında barışı tesis ve temsil etmesi anlamına gelir.

Barış insanı, bir iç insanı; bir bütün insandır. O insanda tefekkür, kalp ve eylem birleşir. O insanın düşüncesi ile kalbi arasında; kalbi ile eylemleri arasında boşluklar yoktur.

Barış insanı, neyin değerli olduğunu bilen; eşyanın mahiyetini kavrayan; derin metafizik iç görülere sahip insandır. Barış insanı her türlü görüntünün arkasında olanı arar. Nitekim barış hâlinin ilk etkisi, nefsin kendisiyle meşgul olma stresinden çıkıp, şahsiyetin sınırlarını aşarak sonsuza hareket edişidir.

Barış, sonsuzun kavranması için sınırların ötesine müracaattır. Bu yüzden ruhî eylemlerin kaynağında barış vardır. O, bu yüzden bir lütuf ve bağıştır.

Barışın hâkim olduğu bir yaşam, mutluluğun, rahatın, özgürlüğün, saygının, kendini gerçekleştirmenin yaşandığı bir yaşamdır. Böyle bir yaşamda insanlar sağlıklı düşünür, algılar, tartışır, sorgular, inançlarını yaşar, gönüllerindeki dünyayı gerçekleştirmeye çalışırlar.

Barış, en geniş anlamıyla kendini kontrol etmek olunca, geriye sadece Yaratıcının kudretine güvenmek kalır. Yaratıcıya güvenenler, var oluşta bize kayıp, noksanlık, gecikme ve bozulma gibi olumsuz görünen hâllerin, aslında ahengin derinliklerinde akan barış olduğunu anlarlar.

Şöyle ki, bakışımızı evrende sürüp giden hayata yönelttiğimizde, değişen, dönüşen, dağılan, patlayan, saçılan, var oluş hâllerinin kendi içinde bir bütünlük ve dinginlik arz ettiğini görürüz. Karşılaşıldığında, bize ‘haksızlık’, ‘saçmalık’, ‘anlamsızlık’, ‘vahşet’ gibi gelen şeyler, aslında bizim bütünü, evrenin tümünü göremeyişimizden kaynaklanır. Bu şekilde kabul edildiğinde barış, bazen trajedinin yaşanması, bazen savaşın ta kendisi, bazen de bu iki durumun birbirine karıştığı hâl olarak görünür.

Barışın bir yaşantı olduğunu ve içimizde yaşadığı gerçeğini fark ettiğimizde onu anlamanın kendimizi tanıyabilmekten geçtiğini fark ederiz.

Bedenimizi, bedenimizin gereksinimlerini, duygularımızı, sevinç ve üzüntülerimizi, bunların olası nedenlerini, düşüncelerimizi, düşüncelerimizin dayandığı inançları, çevremizi, ilişkilerimizi, toplumumuzu, geçmişimizi tanıyabilmeye aslında barışa doğru yöneliştir.

Bunun aksine kişi kendisini içtenlikle ortaya koyamıyorsa, kendisiyle hesaplaşamıyorsa; bilgisi, görgüsü ya da cesareti eksikse, sürekli birilerine bağlı, bağımlı yaşadığı için özerkliğini yitirmişse, gelecekten umudunu kesmiş, sürekli yakınan, geçmişini, geleneğini, toplumun değerlerini değerli bulmuyorsa, özellikle yaşamanın, canlı kalmanın, bir cân taşımanın önemini takdir edemiyorsa, sevginin ve barışın hükümranlığı ortadan kalkmış demektir.

Başkalarını ancak kendimizi sevebildiğimiz kadar sevebileceğimiz; içimizdeki barış kadar başkalarına barışı götürebileceğimiz gerçeğini hatırda tutarak, içimize dönmenin her türlü selametin başlangıcı olduğunu bilelim.