PENCEREYİ IŞIĞA AÇMAK

DİN-DÜŞÜNCE-YORUM YAZILARI

Doç. Dr. Halil ALTUNTAŞ

Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları: 689

Halk Kitapları: 167

Yayın Yönetmeni
Yüksel SALMAN

Yayın Koordinasyon
Yunus AKKAYA

Baskı Takip
İsmail DERİN

Dizgi ve Grafik
Yüksel ONAY

Esmer ÇİÇEK

2017-06-Y-0003-689

ISBN: 978-975-19-6788-6

Sertifika No: 12931

Din İşleri Yüksek Kurulu Kararı: 31.08.2006/115

3. baskı

Baskı
Başak Mat. Tanı. Hiz. İth. İhr. Tic. Ltd. Şti.
(0312) 397 16 17

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü

Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı

Tel. : (0312) 295 72 93–94

e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü

Tel: (0312) 295 71 53 – 295 71 56

Faks: (0312) 285 18 54

e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

Merhum babam ve merhume annemin aziz hatıralarına…
(H.A.)

ÖN SÖZ

Bismillâhirrahmânirrahîm.

Allah’a hamd, Resulüne salât ve selam olsun.

Yaradılış hikmetinin önümüze koyduğu temel hedef hayatı verimli kılmak, var oluşun amacına uygun bir ömür sürmektir. Oysa gündelik hayatımızın sayısız gündemi var ve bunların her biri bizi alıp bir yerlere götürüyor. Öyle ki gündemimizi çok kere kendimiz belirlemekte zorlanıyor, olayların akışına kapılıp gidiyoruz.

Gerçekte adı konmuş olsun veya olmasın, her birimizin güttüğü genel bir hedef vardır ve sonuçta onu yakalamak için uğraş veririz. Kulluk bilinci, güttüğümüz temel hedefin çevresini kuşatan, onu sisler altında bırakan “yabancı” görüntüleri geri plana atmak ve “gündemi ayıklamak” gerektiğini gündeme getiriyor hep.

Çok kere “küllenme”ye maruz kalsa da hepimizin bir “derunî” yanı vardır ve bu yanımız bizi zaman zaman silkeler, düşünmeye, “tahliller” ve “terkipler” yapmaya yöneltir. Bu derunî yönümüzün hayatımızdaki etkinliğini arttırmak yönünde sergileyeceğimiz çaba, maddî ortama bağımlılığımızı bir ölçüde azaltacak ve bizi “özgür” kılacaktır.

Kitapta, bazı sosyal, dinî ve ahlâkî konulardaki düşüncelerimi, işte bu bakış açısından bir okuyucularla paylaşıyorum.

Yararlı olacağı ümidi ile…

18 Mayıs 2006

Doç. Dr. Halil ALTUNTAŞ

PENCEREYİ IŞIĞA AÇMAK

“(Orada olsaydın) güneş doğduğunda onun; mağaralarının sağ tarafına kaydığını, batarken de onlara dokunmadan sol tarafa gittiğini görürdün. Kendileri ise mağaranın geniş bir yerinde idiler…” (Kehf, 17)

Ashab-ı Kehf’in sığındığı mağaranın, güneşin hareketlerine göre bulunduğu konumu anlatıyor bu ayet. Öyle bir konumdadır ki mağara, güneşten ışık ve enerji almakta, fakat bu, içindekileri rahatsız edecek dereceye de ulaşmamaktadır. Kısaca, güneş tabiî hareketlerini yapmakta, ama mağaranın uygun konumu sebebi ile içindekiler, hayat için uygun bir ortam elde etmiş olmaktadırlar.

İnsan muhayyilesi bu ya, ayet benim zihnimde şöyle bir sahne de canlandırıyor: Mağara hiç güneş görmeyecek konumda. Güneş doğup biraz yükselince, mağara, içini aydınlatmak için güneşin tarafına dönmektedir. Neden böyle bir tasavvur oluşturuyor hayal gücüm? “Karanlık katlanılır bir şey değildir, konu bir mağara olsa bile” diye bir cevap buluyorum içimden. Mağaraya sığınanların -sonunda “ışığı” bulacakları- bir “yolculuğa” çıkmaları gibi; zihnimdeki tablo, onları misafir eden mağarayı da güneşin peşine takmaktadır.

İçinde yaşadığımız dünya, -canlısıyla, cansızıyla- ışıksız edemiyor. Tıpkı bunun gibi, sırlarını çözemesek de varlığını bilip yaşadığımız iç dünyamız da ışığa muhtaç. Bu ışığın asıl kaynağı fıtrat. Yani insan onu yaratılıştan getiriyor. Onu oluşturan şulenin büyümesi, önümüzü aydınlatacak kıvama gelmesi için “hava”ya ihtiyacı var.

Ruhun ışığı ise, bu ihtiyacını duyu organları yolu ile giderir. Kulak vahiy bilgisini algılar, göz dış dünyayı okur; kalp/bilinç bu malzemeyi harmanlar ve iman ışığını parlatır, bir enerji kaynağı hâline getirir. Bu iş tıpkı bir karbüratörün, benzini hava ile karıştırıp küçücük bir kıvılcım sayesinde, koca aracı harekete getirecek enerjiye dönüştürmesi gibi bir yolla olur. Benzin ve havanın olmaması hâlinde, akünün sağlayacağı enerjinin bir anlam ifade etmediğini ve motorun çalışmadığını hepimiz biliyoruz. Dahası var: Motor belli süre çalışmadan kalırsa, asıl enerji kaynağı olan akü de biter. İşte, fıtratın sağladığı iman şûlesi de böyledir. Göz kulak ve kalp (yahut bilinç) tarafından beslenmezse küllenir gider ve iman ışığını yakalamak zorlaşır. İşin bir başka yönü de şu: Kalp ve onu destekleyen alıcıların yanlış kullanılması tehlikesi her zaman söz konusudur. O takdirde, içine düşülecek durum açık bir kaostur. Taşlar yerinden oynamış, ayak başa çıkmış, baş ayağa inmiştir. Var olana değil, maddî olana, gözle görülene iman yani inançsızlık ortaya çıkar. Materyalist dünya görüşünü besleyen damar budur.

Alain (asıl adı ile Emile Chartier, 1868–1951), yaşadığı bir tecrübeyi bize aktarırken, bu algılama hatasının getirdiği sonucun da örneğini sunmaktadır. O, çocukluğunda ziyaret ettiği Büyük Trappe manastırındaki keşişlerin yaşayış biçimi ile onların din adına sergiledikleri uygulamalar karşısındaki izlenimlerini ve bu izlenimin kendi üzerinde bıraktığı olumsuz etkiyi dile getirdikten sonra şöyle diyor: “Hangi tarihte ve ne sebeple Katoliklikten ayrıldığımı unuttuğum için, kesin olarak söyleyemeyeceğim. Ama o andan itibaren de; ‘İmkânı yok, hayatın gerçek sırrı burada olamaz’ dediğimi hatırlıyorum. Bütün varlığım, durmadan ağlayan bu keşişlere karşı isyan ediyordu. Bir hastalıktan kurtulmuşçasına da dinlerinden kurtuldum.” (Alain, I, 105)

Göz yanlışı görmüş, akıl bunun gerçek olamayacağına hükmetmiş ve hükmünü vermiştir: “Bu gördüklerim ‘din’ olamayacağına göre din diye bir şey yoktur.”

“Yanlışın mutlaka bir de doğrusu olması gerekir. Acaba o doğru nerede?” gibi çok basit bir soruyu sorma imkânını bulamaz Alain ve dine sırt çevirir. Ama o sözlerinin hemen ardından şu itirafta bulunmaktan da kendini alamaz: “Bununla beraber [dinin] izlerini hâlâ taşımaktayım. Hepimizde vardır bu izler.”

Var olan bu izlerin tekrar ışığa, inanca dönüşme eğiliminin oluştuğu noktalarda, onu bastırmak uğrunda Alain’in ne açmazlara katlanmak zorunda kaldığını görmek için “Söyleşileri”ni okumak yetiyor. Satır aralarında ne feryatlar gizlenmiş... Aslında bütün inkâr mekanizmalarının kaderidir bu.

Dağ, taş, insan, ırmak ve deniz… Kısacası tabiat için, “Eğer Varsa, İşte Tanrı!” diyen bir anlayış, iman ışığına kapalı gönüllerin teselli bulmaya çalıştığı bir “extasy hapı” değil de nedir? Bu “inanış” bütün oluşları, başlangıcını izah edemediği bir sebepler zincirine bağlar ve şöyle der: “Zarureti biraz olsun anlayan kimse, kâinattan hesap sormaz. Şu yağmur da nereden çıktı? Şu vebanın sebebi ne? Şu ölüm neden? demez. Bu suallerin cevabı olmadığını bilir de ondan. Böylece ancak şu şekilde bir şey söyleyebiliriz -bu da zaten küçük bir söz değildir-: ‘Yaşamak, var olmak, bir şeydir.’ Bütün sebepleri yok etmeğe kâfidir bu söz.” (Alain, I, 105)

Neden “Bu suallerin cevabı yok”? İnsanlık, tarihi boyunca cevabını aradığı bu suallerin çilesini boşuna mı çekti? Mesela Tolstoy (1828–1910), bu çileyi iliklerine kadar yaşadı. “Bu yanlıştır” diyebilmesi için ömrünün yarısından fazlasının geride kalması gerekti. Evet, papazların din diye sundukları şey O’na ulaştıracak yol olamazdı. Ortada bir yanlış vardı. Peki, gerçek ne idi? İşte koca bir ömür bu gerçeği aramakla geçti. İçindeki ışığı, önünü aydınlatacak şûleye çevirmek için didindi durdu. Birçok yöntem denedi. Kendine göre bir din bile oluşturdu. Ama onun da çıkmaz yol olduğunu anladı. Ömrünü “Yok” demek için değil, “Var ama hangisi, nerede?”ye cevap bulmak için harcadı. Yitiğini araması ömrünün son anına kadar devam etti. Seksen iki yaşında son nefesini verdiğinde hâlâ “iz üzerinde” idi. Sürdüğü iz, “Ne için yaşıyorum? Ne için arzuluyorum? Ne için çalışıyorum? Ya da, daha başka şöyle dile getirilebilir bu soru: ‘Hayatımda benim kaçınılmaz olan kendi ölümümle yok olmayacak bir anlam var mıdır?” (İtiraflarım, s.43) rotasını takip ediyordu. İstanbul’a gitmek üzere vardığı bir tren istasyonunda son nefesini verdi. Işığa bu kadar yaklaşmıştı o. İçinde “şûle” oluşmuş mu idi, bilemiyoruz.

Gözle görülene takılıp kalma, perdenin ötesini görememe, insanın yaşadığı temel risklerden biridir. Bunu belli bir zaman diliminin, belli bir coğrafyanın belli insanları ile sınırlamak mümkün değil. Nuh Peygamber, oğlunu bu uçurumdan kurtaramamanın acısını yaşamamış mı idi? (Nuh, 41/45) Son Peygamber’in (s.a.s.) aldığı şu cevap da daha farklı bir sebepten kaynaklanmıyordu: “Dünya hayatımızdan başka hayat yoktur. Ölürüz ve yaşarız. Bizi ancak zaman yok eder.” (Câsiye, 24) Oysa Kur’an bu açmaza düşmeyi önleyecek yöntemi açıkça ortaya koymuştur. ‘Kendinize, vücudunuzdaki harika sisteme bakın, çevrenize, dış dünyaya bakın, O’nu bulacaksınız’ diyor: “Kesin olarak iman edenler/iman edecekler için yeryüzünde ve bizzat kendinizde birçok deliller vardır.” (Zâriyât, 20–21)

Vahyin, muhataplarından yana ma’kes bulamaması, tebliğ görevinin ifası ile ilgili bir nitelik probleminden değil, muhatapların karşı duruşundan kaynaklanmaktadır. Bu karşı duruş, her şeyden önce alışkanlıkların değiştirilmesinin zorluğu gerçeğinden beslenir. Yanlış da olsa -adı üstünde- inanç, ruhî yapıya kök salar; kişi onunla bütünleşir. Bu noktada inançsızlığı da bir tür batıl inanç olarak değerlendirmek gerekiyor. Benimsenen inancın, fıtrata aykırı olduğu yolundaki vahiy kökenli uyarının etkin olabilmesi için, muhatabın da kendisine “yardımcı” olması gerekiyor. Kuyuya attığınız ip ne kadar sağlam ve uzun olursa olsun, aşağıdaki ona tutunmadıkça karanlığın derinliklerinde kalmaya mahkûm olur. İşte bu noktada fıtrat melekesinin devreye girmesi beklenir. Fıtratın “ateşleyicisi” de ruhun dış dünyaya açılan pencereleri durumundaki duyu organları ve onların laboratuarı olan akıldır. Fıtratı bu destekçilerden mahrum bırakmak çok kere onun küllenip kalmasına sebep olmakta ve tebliğ, beklenen sonucu verememektedir.

Fıtratın pasif kalmasına sebep olmak suçu, Kur’an plânında büyük bir tehdide muhatap olmayı gerektiriyor: “Andolsun biz, cinler ve insanlardan, kalpleri olup da bunlarla anlamayan, kulakları olup da bunlarla işitmeyen birçoklarını cehennem için var ettik. İşte bunlar hayvanlar gibi, hatta daha da aşağıdadırlar.” (A’râf, 179) Demek ki, maddî hayatın şekillendirilmesinde olduğu kadar, hakkın görülmesinde ve iman aydınlığına ulaşılmasında da gözlem ve değerlendirmenin büyük payı var. Objektif, görüntüyü içeriye alacak, filme yansıtacak ki, “sûret” oluşsun. İmanın kalpte yer etmesi işleminde, vahyin yanında bu mekanizmanın da önemli bir yeri var. Kur’an, birçok ayette, imana ulaşma konusunda duyuları o kadar önemsemektedir ki, hakikati görmede onların desteğine başvurmayan, böylece iman çizgisine gelemeyenlere “kör”, “sağır” ve “dilsiz” nitelemesinde bulunurken, inananları da “işiten” ve “gören” kimseler diye ön plana çıkarmakta ve hükmünü koymaktadır: “Kör ile gören bir olmaz” (Fâtır, 19)

Hatta Kur’an duyuları ve aklı kullanmamayı, tebliğe karşı bir nevi direnme olarak algılar ve Peygamber (s.a.s.)’e şu uyarıda bulunur: “Fakat körlere, hele doğru yolu görmüyorlarsa, sen mi doğru yolu göstereceksin?” (Yûnus, 43) Bütün imkânlara rağmen, maddenin ötesine geçemeyip, “Bir şey varsa, o da ben’im, tabiattır, evrendir” diyerek pencereyi imana kapamak, ruhu karanlığa mahkûm etmektir, engellemektir. Vücudunda fizikî bir arızası, zihnî faaliyetlerinde kısıtlılık olan kimseler “engelli” diye anılıyor. Asıl engellilik, kalbin penceresini imana kapamakla gerçekleşiyor. Bütün mesele pencereyi ışığa açmakta. Işık girdiği kalpteki, inançsızlığa zemin hazırlayan perdeleri söker atar, inançsızlık oraya yol bulamaz. “Güneşin girdiği eve doktor girmez.”

Abese sûresinin ilk ayetlerinde; biri, “güneşi içinde taşıyan”, diğeri “ışığa sonuna kadar kapalı” iki insan tipi (Abdullah İbn Ümmi Mektûm ve bir müşrik lider) üzerinden, merkezinde Hz. Peygamberin yer aldığı bir olay sahnelenmektedir: “Kendisine o âmâ geldi diye Peygamber yüzünü ekşitti ve öteye döndü. (Ey Peygamberim!) Ne bilirsin, belki de o arınacak yahut öğüt alacak da bu öğüt kendisine fayda verecek. Kendini muhtaç hissetmeyene gelince; sen ona yöneliyorsun. (İstemiyorsa) onun arınmayışından sana ne. Allah’a karşı derin bir saygıyla korku içinde koşarak sana geleni ise bırakıp, ona aldırmıyorsun. Hayır, böyle yapma! Çünkü bu (Kur’an) bir öğüttür. Dileyen ondan öğüt alır.” (Abese, 1–12)

İbn Ümmi Mektûm mu âmâ, Hz. Peygamber’in karşısındaki mi?

“Eğer siz Allah’a yardım ederseniz (emrini tutar, dinini uygularsanız) o da size yardım eder ve ayaklarınızı sağlamlaştırır.” (Muhammed, 7) ayetinin hükmü, imana kavuşma noktasında da geçerlidir. Yaratıcı Kudret, yolu insana kolaylaştırmış (Abese, 20), ama “yola girmeyi” yani iman etmeyi ona bırakmıştır. İlahi iradenin, kalpte iman ışığını yakması, yanan ışığın imanı simgelemesi için insan, hür iradesi ile seçimi yapmalı, önüne serilen sayısız belgelerden ve vahiy bilgisinden hareketle imana ulaşması yönünde adım atmalıdır.

Güneş bütün insanlara doğar, ama ışığı, perdesini açanlar görebilir.

TOPLU İĞNE İÇİN
YERE EĞİLMEK

İnsanı küçümsemenin sayısız yolu vardır. Bu işin ustaları ise kendini küçük görenlerdir. Bu tür kişiler, kendi küçük dünyalarında hep tepelerde bir yerdedirler. Çevrelerinde bir sürü “küçük yaratık” dolaşır durur. Aslında onlarla bir arada bulunmaları bile olacak şey değildir, ama ne çare ki tek başına da yaşamak zordur ve istemeden katlanırlar bu duruma.

Şu “Burnu Kaf Dağı’nda” olanların ruh fotoğraflarını çekebilmek mümkün olsaydı keşke. O çekilmemiş fotoğraflarda ne şaşırtıcı “poz”ların verilmekte olduğunu ibretle görürdük. Psikoloji bilimi, mesaisinin önemli bir kısmını bu pozları “karta dökmek” için harcıyor. Kendi iç dünyalarındaki “küçüklük”leri, başkalarını küçümseyerek bastırmaya çalışan “sağlıksız” insanlardır onlar. Böyle kimseler genellikle “Burnundan kıl aldırmaz”lar. Dilimizin bu harika deyimi biraz daha farklı bir açıyla aynı yere vurgu yapıyor. Nasıl oluyor da burunlarından kıl alınamıyor? O kadar “Burnu havada” olurlar ki oraya ulaşamazsınız da ondan. Onlar hep insanlara “tepeden bakma” alışkanlığındadırlar. “Tepeden bakmak” mecazî bir anlatıma sahiptir ve bazı olumsuz tavır ve davranışları anlatır, ama asla yüksek bir mekândan aşağıdakilere bakan iki gözü akla getirmez. Fakat bazıları, bu deyimin mecaz sınırları içine hapis olup kamasına razı değillerdir. İlla da onu gerçek anlamı ile uygulamak isterler. Bazı kasketlerin siperi neden kaşları aşıp gözleri perdeler? Çok gündelik ve iyimser bir yaklaşımla, “fiyaka” diye cevap verebilirsiniz. Peki, önünü göremediği için tökezleyip düşecek duruma gelmenin neresindedir fiyaka? Ama biraz “ince” düşünüldüğünde, “Kaf Dağı”nın tepesini arayan bir “burun” çıkar karşınıza: Şapkasının siperi gözünün önünü “kapattığı” için başını (burnunu da diyebilirsiniz) havaya kaldırıyor ki önünü görebilsin. Dışarıdan bakılınca böyle. Ama içerideki fotoğraf “tepeden bakma”yı fizikî olarak da yaşamak isteyen bir portre koyuyor ortaya. Aslında bu davranış biçimi insandaki bir “tıynet”in uzantısıdır. “Ham mamul”lükten kurtulamamış her ruhta bu hevesin peşinde olan bir yöneliş vardır. Kısacası, bir ahlâk problemidir ortada olan.

İnsan emeğini küçümsemek de ona tepeden bakmanın bir sonucudur.

Geçtiğimiz sokağa, yürüdüğümüz kaldırıma, dolaştığımız parka atılmış çöplerin, boş sigara paketlerinin, izmaritlerin, kâğıt parçalarının özel bir dili vardır. Onları “görmeyi” başarabilirseniz size çok şeyler anlatacaklarından emin olabilirsiniz.

Şu, üzerindeki çöp tepeciğinden dolayı kapağı yarı açık durumdaki bidonun yanına bırakılmış naylon torbadan yerlere saçılan pilav artıkları bana, yandaki apartmanda “tuzu kuru” bir savurganlığın yaşandığını söylüyor. Her biri birer bataklık olan pirinç tarlalarını, oralarda yarı bellerine kadar çamurun içinde hayatla, “ekmek”le didişen, larva yuvası suya belenmiş solgun yüzleri birer davacı gibi gözümün önüne dikiveriyor. Kimse çıkıp da, “satmış, parasını almış, ben de parasını ödediğim pirinci ister yerim, ister sokağa atarım” diyemez. Bir kere, ziyan ettiğiniz pirincin parasını ödemiş olmanız sizi o pirinci üreten “solgun yüzler”den bağımsız kılamaz. Çünkü yere atılan her pirinç tanesi onun emeğinin mahsulüdür. Karşılığını bire bir almış olsa bile yerde çiğnenen her pirinç tanesi ile o da ezilir. Çünkü o pirinç tanesi onun emeğini, ömrünün bir kesitini temsil ediyor. İşte bu noktada ekonomik değerler arka plandadır. Kaldı ki, ziyan olan her pirinç, döner dolaşır emek sahibinin kesesinden çıkar. Bu tablo da emeğin, insan ömrünün kısacası insanın küçük görüldüğü, horlandığı gerçeğini haykırıp durmuyor mu?

İnsanı küçümsemenin sayısız yolu vardır.

Neden boş sigara paketleri sokağa atılırken buruşturulurlar? Sigara izmariti yere atılınca neden bir de üstüne basılır? Bu bilinçsiz hareketin arkasında ne gibi bir ruh hâli var? İzmariti “çöpe” atacak “gücü” kendinde bulamayan tiryaki, onu ayağı ile ezecek enerjiyi nereden bulur? Acaba bu, kedinin toprağı eşeleyip sonra kapaması gibi bir şey mi? Belki de yapılan iş, sahibini de rahatsız ediyor ve suçunu örtmeye yöneltiyor. Durum ne olursa olsun, olaya dışardan bakınız, takınılan tavrın okunuşu şudur: “Ben içtiğim sigaraya, aldığım ‘zevk’e bakarım. Yerdeki izmaritlerle, boş sigara paketleriyle de temizlik işçileri ilgilensin.”

İçtiği kolanın boş kutusunu oturduğu yerden yolun ortasına doğru fırlatan bir gence yüz ifademle, “Niçin çöpe atmadın?” diye sorunca tek kelimelik bir cevap almıştım: “Belediye!”

Temizlik işçisi iki süpürge az sallasın diye bir sokağı, bir parkı çöpten esirgemek insanı insan olarak görmenin, ona küçümsemeden bakmanın önemli göstergelerinden biridir. Temizlik işçisinin iki süpürgelik emeğini küçük görmemek, aslında insanı küçük görmemenin bir sonucudur. Küçük emekler, büyük enerjilerin, büyük işlerin yapı taşlarıdır. Çok küçük emeklerle başarılabilecek çok büyük işler vardır. O “küçük emekler” aslında hiç de küçük değildir. Bazen de bunun tam tersi olur. Büyük emeklerle ancak küçük şeyler elde edilebilir. O “küçük şeyler” aslında “küçük” değildir. Mesela bir toplu iğneye “küçük” bir şey diyebilir misiniz? Eğer o küçükse niçin o küçük şeyi yapmak için koskoca bir fabrika kurmak gerekiyor?

Bir tek toplu iğne bile yere atılmayı, atılmışsa çiğnenmeyi, toz toprak içinde paslanıp yok olmayı hak etmiyor. İşte bu yüzden, Alain’in ifadesi ile “Bir toplu iğneyi almak için eğilen kişi, yalnız kendini düşünen bir kişiden daha önemli bir varlıktır. Benim cimri diye baktığım, ama aslında tasarrufa uymaktan başka bir şey yapmayan insanların çoğu, başkalarını har vurup harman savurmalarına da ihmalci davranışlarına da üzülürlerdi. Yerde bulduğunuz bir toplu iğne, sadece parasız elde edilmiş yararlı bir nesne değildir. Aynı zamanda insan gücüyle dolu olan bir nesnedir de o. Çamurun içinde, ayakların altında, sürtünme ile paslanma ile boş yere yitip gidecek bir nesnedir o. Şunu iyice bilin ki, yerdeki toplu iğneyi alıp temizledikten sonra yakasının tersine geçiren kişi insan gücünün bir parçasını kurtarmış sayılır; hiç para harcamadan yeni bir iğne yapmış gibidir.” (Alain, II, 61)

Harcamayı bilmezseniz, kazanmayı bilmenizin bir değeri yoktur. Dibi delik çuval gibi bir manzara sergiler bu konumdaki insan. Bu sebeple harcamayı bilmek kazanmaktan çok daha önemlidir, dersek hiç de yanlış söylemiş olmayız. İslâm’ın insana verdiği değerin en büyük göstergelerinden biri, her türlü gereksiz ve ölçüsüz harcamayı “israf” sayıp haram kılmış olmasıdır. Çünkü israfa karşı çıkmak, emeğe saygı, emeğe saygı da insana saygı demektir. Emeğine saygı duymayan, kendine da saygı duymuyor demektir. Kendine saygısı olmayanın başkalarına saygı duymasını nasıl beklersiniz?

Bırakalım, yere atılmış bir toplu iğne bizim için; önemsenmeyen, ama gerçekte çok büyük enerjilerin, emeklerin “çöpe atıldığı” savurganlıkların bir sembolü olsun. Aslında basit görüp önemsemediğimiz detayların hayatımız üzerinde sanıldığından çok fazla etkinliği vardır. Bu, manevî dünyamızdaki kazanımlarımız ve kayıplarımız için de geçerli bir olgudur. Çok kere kendimizi de kandırarak işlediğimiz küçük “aykırılıklar” gün olur karşımıza büyük bir fatura çıkarır. Peygamberimiz (s.a.s.)’in Hz. Âişe’yi, “Ey Âişe! Önemsenmeyen günahlardan sakın, çünkü Allah katından (görevlendirilmiş olup) onları takip ederek kaydeden bir melek vardır.” (Dârimî, Sünen, Rikâk, 17) şeklinde uyarması bu gerçeğe dayanmaktadır. Aynı kural kazanımlarımız açısından da geçerlidir. Allah’ın Resûlü, “Hiçbir iyiliği asla küçük görme” (Müslim, Birr, 144) hadisi ile de işin bu yönüne dikkatimizi çekiyor.

Göğü delmek istercesine yükselen şu bina temelde kum tanecikleri ile çimento “toz”undan oluşmuyor mu? Bir kum tanesini, yırtılan torbadan çıkıp uçuşan çimento tozunu nasıl önemsemeyiz? Kum tanesi ile çimento tozunu önemsememek temelde bir binayı önemsememekle eş değer değil midir? Kum yığınını oluşturan taneler sayısınca el düşünün, her biri yalnız bir kum tanesi alacak. “Olsun, alt tarafı birer kum tanesi” diyebilir miyiz? Dersek, betonu, sıvayı ne ile yaparız?

Hayat, tıpkı kâinat gibi, dengeler üzerinde sürüp gidiyor. Din en geniş anlamı ile bu dengeyi korumayı amaçlayan bir sistemdir ve insana dengeli bir hayat yaşamasını, orta yolu tutmasını emreder; inançtan ahlâka, ekonomiden sosyal ve siyasal ilişkilere kadar her alanda bu kuralın işler kılınmasını ister ve bu konuda “takipçi” olur. Dinin telkin ettiği bu genel yönelişin adı Kur’an dili ile “iktisat” tır, bugünkü deyişle “orta yol”u tutmak. Kelime dilimizde anlam daralmasına uğrayarak “ekonomi” karşılığı olarak kullanılır olmuştur. Fakat “gereğinden fazla kısmaksızın ve gereğinden fazla olmaksızın ihtiyaç ölçüsünde tüketme” anlamında kullanılan “iktisatlı davranmak” terimi bile “iktisat”ın temel anlamı olan “dengeli tutum ve davranış”ı çağrıştırmaktadır. İslâm’ın getirdiği israf yasağı, bu dengeli tutumu sağlamayı amaçlamaktadır.

Dengeli tutum ve davranış bir eğitim ve öğretim konusudur. İşte dayanağını dinden alan israf yasağı, insanı elinde bulunan değerleri gereksiz yere tüketmeme konusunda eğitmektedir. Peki, israf nedir? İsraf, çok kere düşünüldüğü gibi kıt kaynağı ölçüsüzce kullanmak değil, kaynak bol olsa da ihtiyaçtan fazla tüketmektir. İşte bu noktada ekonomik çarkın işleyişini, çok üretip çok harcamaya bağlayan tüketim ekonomisinin sakıncaları açıkça oraya çıkmaktadır.

Londra’da yayınlanan bir Arapça gazetede okuduğum bir yazı dikkatimi çekmişti. Bir müslüman olan yazar, israfın, kıt kaynakların ölçüsüzce harcanması olduğunu anlatmaya çalışıyordu. Örnek olarak da şu anlamda sözler söylüyordu: “Çölde bulunan bir insanın suyu ölçüsüzce harcaması israftır. Ama bizim gibi suyun bol bulunduğu Londra’da yaşayanlar için suyu fazla harcamak israf sayılmaz.”

Oysa Peygamberimizin, abdest alırken fazla su kullanan bir sahabiye, “Bu ne israf! Bu ne israf!” şeklindeki uyarısı üzerine sahabi, “Abdest alırken de israf söz konusu mu?” diye sormuş, Allah’ın Resûlü de, “Evet, nehirde abdest alsan bile (israf yapma!)” (İbn Mâce, Taharet, 48) buyurmuştu. Yazarımız, -belki de farkında olmadan- tüketim ekonomisi anlayışını savunuyordu. Hâlbuki Kur’an’ın telkin ettiği iktisat/dengeli tutum, şartlara göre değişen bir anlayış ve uygulama değil, insanın hemcinslerine, çevresine, tabiata ve tüketim kaynaklarına karşı sergilenecek bir duruş hâlidir, bir davranış biçimidir. Şartların değişmesi onu etkilemez. İslâm’ın, israf kadar cimriliği de müslümana yakıştıramamasının ardındaki etken bu olmalıdır:

“Onlar, harcadıklarında ne israf ne de cimrilik edenlerdir. Onların harcamaları, bu ikisi arası dengeli bir harcamadır.” (Furkân, 67)

İnsana duyulan saygının sayısız ifade yolu vardır. Şüphe yok ki emeğe saygı, bu konuda çıkarılacak bir listenin üst sıralarında yer alır.

Toplu iğne insan emeğinin simgesi ise, onun için yere eğilmek de insana saygının simgesidir.

Bir şeyler için eğilmek her zaman küçültücü değildir. Eğilmenin küçültücü olup olmayışı, ne için eğildiğinize bağlı bir durumdur.

RUHUN DÜŞÜŞÜ

Ruh nedir? Bu geçit vermez soruyu acaba ilk defa kim sordu, bilemiyoruz. Söz kalıbı içinde olmasa da, böyle bir sorunun ilk sahibi Kâbil olabilir mi? Kardeşini öldürdükten sonra yerde cansız yatan cesede bakıp düşündüğünü görür gibi olmuyor muyuz: Kardeşinin, öldürücü darbeden önceki hâli ile bu hâli arasındaki fark nereden geliyordu. Biraz önce “var” diyebildiği kardeşi için -bedeni gözünün önünde durduğu hâlde- şimdi niçin “var” diyemiyor? Bu değişikliğin sırrı ne idi?

Bir “cisim”i bir anda “var, ama yok” hâle getiren etkene bir isim verilmesi, ona “ruh” diye işaret edilmesi, onun ne olduğuna dair soruların cevap bulması için yeterli olabilmiş değildir. İnsan, kendi varlığı üzerinde gerçekleşen “hayat” ve “ölüm” sahnelerinin değişmez yapı taşı olan ruhu hep merak etti, ama bu merakı tam olarak tatmin edilmekten daima uzak kaldı.

İnsanoğlu kendini bildi bileli ruhun ne olduğunu gerek kendine, gerek başkalarına sorar durur da, Allah’ın elçisi olduğu iddiası ile ortaya çıkan Hz. Muhammed (s.a.s.)’e sormaz mı? İşte onu peygamberliği konusunda sınamanın en kestirme yolu! Eğer peygamber ise, insanlığın çözemediği bu bilmeceyi çözmesi gerekmez mi idi?

Kâinatın efendisi, bu soruya Allah’tan aldığı bir açıklama ile karşılık verdi. Bu karşılık, sorunun cevabını oluşturmuyor, aksine; sorunun niteliği, değişik bir ifade ile cevaplandırılabilme imkânı -yahut imkânsızlığı- hakkında bir bilgi içeriyordu: “Sana ruh hakkında soruyorlar. De ki: Ruh, Rabbimin bileceği bir şeydir. Size pek az ilim verilmiştir.” (İsrâ, 85) Ruh alanında sahip olduğumuz/olacağımız bilginin düzeyi ne olursa olsun, onun gerçek mahiyetini kavramaktan çok uzak olacağız. Bu sebeple psikoloji (ruh bilimi)nin “İşte oldum” demesi mümkün görünmüyor. Maddî olmayan yanımızla ilgili niteliklerimizin ait olduğu sayısız sırlarla dolu bir “dünya”yı yine sırlarla dolu bir şeyle, ruh ile işaretleme çaresizliğinden de kurtarabilmiş değiliz kendimizi. “Ruh dünyası” tanımlaması, bu çaresizliğin bir göstergesi değil mi? Ruhun ne olduğunu keşfettik de mi, onun da içinde yer aldığı bir sorular yumağına onu ad yaptık?

Ruhun ne olduğunu keşfedemedik; ama onun, insanı insan yapan şey olduğunu hepimiz biliyoruz. Ruhun terk ettiği fizikî yapı artık “insan” değil, bir “ceset”tir. Bununla birlikte insan olarak yaratılmak ve ruhunu teslim etmemiş olmak, insanlığı sürdürebilmek için yeterli olmuyor. Bu aşamada gerekli olan şey, ruha ihtiyacı olan “performans”ı kazandırabilmektir. Tıpkı belirli ölçü ve kıvamlarda bir araya gelerek betona dönüşen su, çakıl ve çimento gibi. Dozu kaçırılmış beton yine betondur ama şeklen. Onu yapı malzemesi olarak kullanamazsınız, yoksa dam başınıza çöker.

Ruhun yakalaması gereken performansı Kur’an “fıtrat” tanımlaması ile gündeme getiriyor. (Rûm, 3) Fıtrat, insanın yaratılıştan getirdiği temel mayayı, yaratıcıya yönelme yeteneğini ifade ediyor. Bu özelliği dolayısı ile insan, üstün ve değerli bir varlık olma niteliğini kazanmış olmaktadır. “Andolsun biz insanoğlunu şerefli kıldık…” (İsrâ, 70) ayeti bu gerçeği vurgulamaktadır. “Fıtrat” membaının kazandırdığı bu üstünlüğün taşıyıcısı olan maddî yapı da bu sebeple “mükemmel”dir. İnsan, “Allah güzeldir, güzeli sever” (Müslim, İman, 147) düsturunca, en güzel ve en mükemmel bir yapıya sahip kılınmıştır. İlâhî tecellidir ki fizikî yönü ile mükemmel olan insan ruh yapısı itibarı ile belli bir kalıba sabitlenmiş değildir.

Bedenî yapısının oluşmasında müdahalesi ve emeği olmadığı için maddî güzelliği, insanın onun hakkındaki nihaî değer yargısını etkileyici bir unsur değildir. Bu noktadaki nebevî tespit şudur: “Allah, sizin ne dış görünüşlerinize, ne de mallarınıza bakar...” (Müslim, Birr, 33) Nihaî değer yargısını etkileyen şey kalp/ruh güzelliğidir. Çünkü bu alanda belirleyici olan insandır, onun iradesidir. Ruh dünyasının güzelliği ya da çirkinliği noktasında ilâhî kudret insanı yetkili kılmış ve bu yetkiyi kullanma konusunda göstereceği başarı düzeyi söz konusu değer yargısının aslî kriteri olarak belirlemiştir. Yukarıdaki nebevî tespitin devamı bunu ortaya koyuyor: “…Allah, ancak sizin kalplerinize ve işlerinize bakar.”

Ruh dünyamızı tam olarak keşfedemesek de, orada etkin ve hâkim olan birtakım yön verici kaynakların varlığını kesin olarak biliyoruz. Fıtratın, varlığını bozulmadan sürdürmesi, vicdan ve onu besleyen bütün ruhî yönelişler gibi olumlu etkenlerin faal ve hâkim olması; nefis -ve şeytan- gibi yıpratıcı ve aşındırıcı etkenlerin bastırılması, kontrol altına alınması ile mümkün olabilmektedir. İşte bu alan, insanın vereceği en ciddi savaşın konusunu oluşturuyor. Zira nefis -ve onu besleyen şeytan- ele gelmesi zor, kaygan ve kaypak bir yapıdadır. Ne zaman ve nasıl vuracağı belli olmaz. O yüzden, Hz. Yusuf’un ifadesi ile “Ben nefsimi temize çıkarmam, çünkü Rabbimin merhamet ettiği hariç, nefis aşırı derecede kötülüğü emreder.” (Yusuf, 53)

Ruhun asaletini ve fıtratını koruma alanında verilecek mücadeleyi Hz. Peygamberin “büyük cihad” diye nitelemesi (Münâvî, IV, 511) bundan dolayıdır. Bu mücadelenin başarıya ulaşması, vahyin desteğinin alınmasına bağlıdır. “Nefsin arzusuna uymayın” (Nisa,135) uyarısı bu konuda bir başlangıçtır. “Kim, Allah’tan bir yol gösterme olmaksızın, kendi nefsinin arzusuna uyandan daha sapıktır?” (Furkân, 43) ayeti ise, nefse yenik düşme tehlikesi konusunda daha da sarsıcı bir mesaj taşımaktadır. Çünkü bu konuda yaşanacak zaaf hâlinin bir adım sonrası, nefsin ilah konumuna yükseltilmesidir.

İlâhî hikmet, şeytanı, Hz. Âdem’in cennetten indirilmesine, böylece insanın yeryüzü macerasının başlamasına sebep kılmıştır. Yeryüzünde vereceği fazilet mücadelesi de bu vakıanın bir soncudur. Bu mücadelede insanın karşısında şeytan vardır. O, insanın açık bir düşmanıdır. (İsrâ, 53) Ancak, şeytanın bütün çabalarına rağmen nihaî başarının insanın olacağına Kur’an işaret ediyor. Çünkü “Şeytanın tuzağı zayıftır” (Nisa, 76) ve o gerçek kullar üzerinde hâkimiyet kuramaz. (Nahl, 99) Fakat fıtrat-nefis dengesini kuramayacak olanları da şeytana itaat etmemeleri konusunda uyarmaktadır. (Nur, 21)

İnsanın kendisi ile hemcinsleri ile ve çevresi ile barışık yaşaması, yaratıcı kudretle “barışık” yaşamasına bağlıdır. Varlığının sebebine karşı isyan hâlinde olan ruh, bütün asaletini ve yüceliğini yitiriyor. Allah’ı ve dini reddetme adına şeytana tapanların kedileri kesip kanlarını içerek “ayin” yapan “insan”ların ruh dünyasındaki karanlıkların boyutunu ölçmek mümkün mü? Burada, bir kediye olan sevgi ve iyi muamelesinden dolayı “Minik Kedinin Babası” anlamında “Ebû Hureyre” diye çağrılan (Hâkim, III, 506) o büyük sahabiyi hatırlamadan edemiyor insan.

Mutlak anlamda itaate lâyık olan Allah’tır. Nefsin, ilâhî iradeye aykırı isteklerine boyun eğmenin Kur’an dili ile ifadesi, “nefsi ilâh edinmektir.” İşte bu noktada girilen yol, yalnızca yaşamak için yaşayan, sadece zevk almakla yetinen, bütün gayreti maddî hazlarını tatmine yönelik olan bir anlayışın yoludur. İşte bu nokta, fıtratın kıvamını yitirdiği, ruhun düşüş yaşadığı noktadır. Burada insan bir yalnızlık içindedir. Yaşadığı yalnızlığı, bir gün gelip “yok” olacağı endişesi daha da çekilmez hâle getirir. Çünkü o, ilâhî kudretin himayesini reddetmiştir.

“Nefsinin arzusunu kendisine ilâh edineni gördün mü? Ona sen mi vekil olacaksın?” (Furkân, 43)

İnsanca yaşamayı, “ruhu fıtrat çizgisinde tutma mücadelesinin bir sonucu” diye tanımlayabiliriz. Ruhun -nefse yenik- düşmesi de diyebileceğimiz ve Kur’an’ın “aşağıların aşağısı” diye nitelediği hâlin en belirgin özelliği, günü birlik bir hayatı benimsemek, daha da ileri aşamalarda ise sefilce bir yaşayışla özdeşleşmektir. Aslında bu, adı konmamış bir aciz hâlidir. Pascal’ın ifadesi ile “Sefaletimiz karşısında bizi teselli eden yegâne şey eğlenip oyalanmaktır ve yine de sefaletimizin en büyüğü budur.” (Düşünceler, s. 108) “İnsanın aradığı, onu eğlendirip oyalayan, böylece düşünmekten alıkoyan telaş ve heyecanlardır.” (Düşünceler, s.57)

İnsanı bu telaş ve heyecanlara “esir” eden şey, maddî yönümüzün, varlığımız üzerindeki inkâr edilemez etkisidir. “Madde, esaretimizin düğümlerini; ruh, hürriyetimizin kanatlarını üzerinde taşıyor. Bazı insanlarda madde, bazılarında ruh daha kuvvetlidir.” (Topçu, Ahlak Nizamı, s.19) Maddî bir dünyanın içinde yaşayıp, maddeye ve onun “ilham ettiği” dünya görüşlerine esir olmak, insanlık haysiyeti denen şeyin yitirilmesi ile sonuçlanıyor. “Biz gerçekten, insanı en güzel bir biçimde yarattık. Sonra da onu aşağıların aşağısına indirdik.” (Tîn, 4–5) ayeti, bu düşüş sürecinin bir fotoğrafı gibidir.

Stefan Zweig’in, Casanova üzerinden çizdiği şu ruh fotoğrafı, yenik düşmüş ruhun canlı bir örneği olarak “aşağıların aşağısı” nitelemesi ile ne kadar da örtüşüyor: “Casanova’nın bütün felsefesi rahatça bir ceviz kabuğuna sığdırılabilir. Böyle bir felsefenin başı da, sonu da şu ilkeye dayanır: Yalnızca dünya için yaşamak, kaygısızca ve içinden geldiği gibi yaşamak. Belki de mümkün olan [!] ama hiç de kesin olmayan [!] öteki dünyayı ve öldükten sonra şan ve ün kazanmayı düşünerek gülünç duruma düşmemek.[!] Birtakım teorilerin içinden yaşanılan anın görünümünü bozmalarına fırsat vermemek, belli bir gayeye, ya da önceden belirlenen bir amaca göre hareket etmemek, yalnızca kendi eğilimine göre ve o anı göz önünde tutacak şekilde hareket etmek” (Kendi Hayatının Şiirini Yazanlar, s.43). Yazık... İnsan en büyük yanılgıyı işte bu noktada yaşıyor:

Dilediğini yapabilmek, bütün arzularını gerçekleştirebilmek, kısaca canının, nefsinin istediği gibi yaşamak... Oysa nefsin her isteğini yerine getirmek gerektiğini kabul etmek asıl esaret oluyor. Gerçek hürriyet bu sonsuz istekler karşısında ayıklama yapma gücüne sahip olmak, “şunu yapabilirim, şunu da yapmamam gerekiyor” diyerek aklın desteğindeki iradeyi devreye sokabilmektir. Gerçek “hür insan, bu yeryüzünde kendini inim inim inleten esir ve zalim fitnenin mutlaka kahretmek isteyen, insanlığı mutlaka çökertmek isteyen sesi karşısında: ‘Sefil, diyor, hür olmasaydım belki sana uyardım. Tavsiye ettiğin illetler ne seni, ne de insanlığı kurtaracak. Sen kendinle beraber her şeyi batırmak istiyorsun. Ben kendimle beraber herkesi kurtarmak istiyorum” (Topçu, Var Olmak)

Ruhu besleyecek damar kurutulunca, insanı bir ölümsüzleşme arzusudur, sarar. “İnsanoğlu bunu yapmaya güç yetiremeyeceğine göre, çareyi ölüm gibi kendisine ızdırap veren şeylerin lafını etmemekte bulmuştur.” (Pascal, s. 55) Ama bu tutum onu kaçınılmaz sondan uzaklaştıramaz. Bu sebeple bütün bir hayat zindana dönüşür. Buna karşılık, ruh yüceliğini koruyabilen insan için ölümü hatırlamak iki dünya mutluluğu yolunda uyarıcı ve gayrete getirici bir niteliği dolayısı ile bir artı değer kaynağıdır. Hz. Peygamber’in “Ağızların tadını kaçıran ölümü çok hatırlayın” (Tirmizî, Kıyâme, 26) şeklindeki uyarısı, işte bu kaynağa doğru yönlendirici bir teşviktir.

İnsan dediğimiz varlık vücut denen “heykel”den ibaret değildir. Onu insan yapan ruhtur, yenik düşmemiş, yüksekteki yerini koruyabilen ruh.

Ruh düşmüşse, insan da düşmüştür.

İşte burada düşenin dostu vardır: Allah.

Yeter ki O’nu bulsun insan.

İÇİMİZDEKİ SOĞUK SAVAŞ

Hz. Ali’ye nispet edilen bir söz var: “Sen kendinin küçük bir varlık olduğunu sanırsın. Oysa senin içinde bütün bir evren dürülüdür.” İnsanın ruhu ve bedeniyle, dış dünyanın bir modeli olduğu vurgulanıyor bu sözde.

İnançlarımızla, hırslarımızla, sevinçlerimiz ve kederlerimizle, çok karmaşık bir ruh dünyamız var. Kur’an-ı Kerim, ruh alanında bize pek az bilgi verilmiş olduğunu bildiriyor. (İsrâ, 85) Ruhbilim alanında kaydedilecek bütün ilerlemeler, bu “pek az”ı değiştirmek için yeterli olamayacaktır.

Kur’an-ı Kerim’in ruh dünyamızla ilgili olarak gündeme getirdiği kavramlardan biri de “nefs” kavramıdır. Kelime olarak “bir şeyin zatı”, “kendisi”, “ruh” ve “kalp” demek olan nefs, dinî terminolojide “şehvet” ve “gazap” duygularının kaynağı olan psikolojik kuvveti ifade eder. Eski ahlâk bilginleri ruha ait kuvvetleri, “akıl kuvveti”, “gazap kuvveti” ve “şehvet kuvveti” diye üçe ayıra gelmişlerdir. Nefsi “şehvet” ve “gazap” kuvvetlerinin bileşkesi olarak algıladığımızda, akıl ve nefis, ruh dünyasını iki hâkim kuvveti ve temel yapı taşları olarak karşımıza çıkıyor. Gazap ve şehvet, diğer ifade ile nefis, insanın “mükerrem” bir varlık oluşunda en az akıl kadar değer ifade eder. Zira aklın, ancak kendisi ile bir anlam ifade ettiği bedenin varlık ve devamı, gazap ve şehvet duygularının, kısaca nefsin varlığına bağlıdır. Ancak, nefis daima “merkez-kaç” bir hareket içindedir. Aklın taşıyıcısı durumundaki bedenin ihtiyaçlarının karşılanması noktasında durmaz. Sürekli olarak “normal”in, “yeterli”nin çizgisini aşmak ister. “Daha”ların, “başka”ların ardında dolaşır, koşar durur. Garip olan şudur ki, bu koşuşturmayı, doymamışlığı da açıklayamaz. Kur’an nefsin, bu kendi sınırlarını zorlayan isteklerini “hevâ” ile niteliyor ve cennete ulaşan yolun “hevâ”dan uzak durmaktan geçtiğini vurguluyor: “Kim de Rabbinin huzurunda duracağından korkar ve nefsini arzularından (hevâdan) alıkoyarsa, şüphesiz cennet onun sığınağıdır.” (Nâzi’ât, 40–41) Ayetin, ahiret inancı ve Allah huzurunda hesap verme bilinci ile ruhî hayatımızın yükseltilmesi arasında ilişki kurması ve bu ilişkinin merkezine, nefsin hevâsı ile mücadele prensibini yerleştirmesi oldukça dikkat çekicidir. İmanın kaynağı ve besleyicisi olan akıl ile “hevâ”nın kaynağı olan nefis arasında sürekli bir didişme ve sürtüşme yaşıyoruz. Akıl, bu mücadelede etkinliğini elden kaçırırsa, nefsin önündeki hareket alanı genişler. Ruh dünyasına, nefsin sınırsız arzuları hâkim olur. Zaten nefisler kıskançlığa ve bencil tutkulara hazır ve elverişli kılınmıştır. (Nisâ, 128) Bir de buna aklın ve inancın dışlanması eklenince, insan sınırsız isteklerin peşine düşer. Artık, onlara ulaşmaya en lâyık olan kendisidir. Bu konuda onu haklı çıkaracak, aklayacak sayısız “gerekçe”ler bulmakta zorluk çekmez.

Dış dünyadaki kanlı savaşların, zulüm ve ahlâksızlıkların, miktarı ve dozajı, insanın iç dünyasındaki soğuk savaşta elde edeceği başarı ile ters orantılıdır. Zulüm, kan ve haksızlığa dayalı bütün kişiler arası ve uluslararası didişmeler nefis kökenli, ölçü dışı arzuların izdüşümüdür. İnsana, yeryüzünde başka insanların da var olduğunu kabul ettirebilmenin yolu, onu kendi içindeki nefsî arzularına karşı savaşa sokmak ve galip getirmektir. Her insan, kendi iç dünyasında bir mücadele, bir savaş alanı taşımaktadır.

İnsanla birlikte var olagelen bu savaşa ilk girişen ve yine ilk kaybeden Hz. Âdem olmuştur. Onun oğlu Kâbil’in akıbeti de farklı değildir. Görülüyor ki insan en tehlikeli düşmanı kendi içinde taşımaktadır. Maddî savaşlardaki “kaleyi içten fethetme” ilkesi nefis tarafından ve ruh dünyası kalesi için uygulanmaktadır. Kâinatın Efendisi’nin (s.a.s.) şu uyarısı bu açıdan ilgi çekicidir: “Ümmetim için en çok korktuğum şeylerden biri, tûl-i emel yani bitmeyen arzular, diğeri ise hevâya tabi olmaktır.” (Aclûnî, I, 28)

Kur’an, dış düşmanlardan gelecek zararlara karşı korunmanın ilk şartı olarak müslümanların, önce kendi davranışlarına, kendi iç duygularına yönelmeleri gereğini gündeme getiriyor: “Ey iman edenler! Siz kendinizi düzeltin. Siz doğru yolda olursanız, yoldan sapan kimse size zarar veremez.” (Maide, 105)

Ayetin zahirî, yanlış bir algılama ile önemli olanın nefsin terbiye ve “tezhibi” olduğu, bu yapıldıktan sonra müslümana hiçbir haricî etkinin zarar veremeyeceği şeklinde anlaşılmaya müsaittir. Nitekim daha sahabiler döneminden itibaren bu yanlışa düşenlerin bulunduğuna şahit oluyoruz. Hz. Ebûbekir, bazı sahabilere şöyle demiştir: “ ‘Ey iman edenler! Siz kendinizi düzeltin...’ ayetini okuyor ve yanlış değerlendiriyorsunuz. Ben Resûlullah’ın şöyle buyurduğunu işittim: ‘İnsanlar, Allah’ın yasakladığı şeylerin (münker) işlendiğini görüp de buna engel olmadıkları zaman, Allah’ın herkesi cezalandırması yakın, demektir.’ “ (İbn Mâce, Fiten, 20)

Bir bakıma İslâm’ın formüle bir biçimde ifadesi olan “iyiliği emredip kötülükten alıkoyma” prensibi öncelikle, bu ayetin doğru anlaşılarak hayata geçirilmesi ile uygulama alanı bulabilecektir. Aksi hâlde, “Ey iman edenler! Yapmayacağınız şeyleri niçin söylüyorsunuz? Yapmayacağınız şeyleri söylemeniz, Allah katında büyük gazap gerektiren bir iştir.” (Saff, 2–3) tehdidi ile karşı karşıya kalınacaktır.

Nefsin arzularına kapılıp gitmenin, âdeta onun esiri olmanın insanı götüreceği son nokta, nefsin ilâhlık makamına oturtulmasıdır. Şu ayet bu konuya dikkatimizi çekiyor: “Nefsinin arzusunu ilâh edinen, Allah’ın; (hâlini) bildiği için saptırdığı ve kulağını ve kalbini mühürlediği, gözüne de perde çektiği kimseyi gördün mü?” (Câsiye, 23)

Bu sebeple, daima dinamik ve uyanık bir zihinle nefsî duyguları kontrol altında tutmalı, her an onlara yenik düşüverecekmiş gibi tedbirli olmalıdır. Şu hadis-i şerife bakınız: “Allah’ım! Rahmetini umuyorum. Göz açıp kapayıncaya kadar olsun, beni nefsimin eline bırakma. Her hâlimi iyi eyle. Senden başka ilâh yoktur.” (Ahmed İbn-i Hanbel, V, 45) Hz. Yusuf’un şu değerlendirmesi de aynı şeye dikkatimizi çekiyor:

“Ben nefsimi temize çıkaramam. Çünkü Rabbimin merhamet ettiği hariç, nefis aşırı derecede kötülüğü emreder.” (Yusuf, 53) Anlaşılıyor ki nefsin aşırılıklarına engel olma konusunda nihaî kararı Allah’ın yardımı ile kayıtlıdır. Gerçek kurtuluş, nefsi kirlerinden arıtmakla mümkündür. (Şems, 9) Bu uğurda verilecek mücadeleyi Hz. Peygamber (s.a.s.) cihad diye nitelemekte (Tirmizî, Fedâilü’l-Cihad, 2) ve nefsin arzularına karşı ruh dünyasında verilecek savaşın “büyük cihad” olduğunu vurgulamaktadır. (Aclûnî, I, 511)

Nefsin saldırılarına karşı verilen savaşın ilk amacı, Allah’ın koyduğu sınırları, ilan ettiği yasak bölgeleri korumaktır:

“Bunlar Allah’ın koyduğu sınırlardır. Sakın onları aşmayın.” (Bakara, 229)

Nefsin, bu sınırlara sızmasını önleyecek güvenlik bölgelerinin adı, Hz. Peygamberin ifadesiyle “şubûhat” yani haram olup olmadığı şüpheli olan eylemlerdir. Bu alanda dolaşmasına izin verilen nefsin, insanı yasak bölgeye, harama düşürmesi her an mümkündür. Bu alanın dışında üçüncü bir alan daha vardır ki, dünyaya ve maddî menfaate değer vermeme, rağbet etmeme, kanaatkâr olma, nefsi ve dünyevî arzuları terk etme anlamına gelen “zühd” terimi ile ifade edilir. Nefsi tam kontrol altına alma yolunda atılan son adım, varılan son aşama budur.

Zühd cephesinde nefs savaşçısının başvurduğu bir yol da “riyazet”tir. Halk dilinde, iştihayı ve şehvet hırsını dengelemek ve sakinleştirmek anlamına gelmek üzere mecazî olarak “nefsi körlemek” şeklinde ifade edilir. Yeme içmeyi azaltmak suretiyle nefsi terbiye etmek demek olan riyazetin, hareket noktası “Âdemoğlu, mideden daha kötü bir kap doldurmamıştır.” (Tirmizî, Zühd, 47) hadisi ve benzeri, az yemeği tavsiye eden hadislerdir. Az yemek, az konuşmak ve az uyku ile birlikte, tasavvuf geleneğinde “kılletu’t-taâm, killetü’l-kelâm, kılletü’l-menâm” formülüyle ifadesini bulan tehzib-i nefs (nefsi terbiye etme) yönelişinin esasını oluşturur.

Gerçekten, İslâm ahlâkında ve tasavvufî uygulamada nefs mücadelesinin önemli bir yeri vardır. Ancak İslâm’ın öngördüğü nefs mücadelesi, hiçbir zaman, imhaya ve sindirmeye yönelik bir mücadele değil, bir ıslah ve yönlendirme mücadelesidir. Aksi takdirde yapılan işe “tehzib” demek mümkün olmaz. Bu sebeple, hayatî fonksiyonların normal olarak devamını sağlayacak asgari ihtiyaçların bedenden esirgenmesi şeklindeki uygulamalar, “kılletu’t-taâm” ve “kılletü’l-menâm”ın yanlış anlaşılmasının bir sonucudur. Bu tür yanlış anlama ve uygulamaların kökü Hz. Peygamber dönemine kadar uzanmaktadır. Bütün yılı oruçlu geçirdiği için zayıflayan, bitkin hâle gelen bir sahabîye, Hz. Peygamber’in “Nefsine zulmetmişsin. Sabır ayı olan Ramazan’ı oruçlu geçir. Sonra her aydan bir gün oruç tut...” buyurması ilgi çekicidir. (Ebû Davud, Savm, 54)

Yine çok ibadet etmeyi ve riyazeti, nefsin âdeta ezilmesi şeklinde anlayarak, yaşadığı sürece bütün gece namaz kılmaya, ömrü boyunca oruç tutmaya, kadınlardan uzak kalıp hiç evlenmemeye söz veren bazı sahabilere Allah’ın Resûlü şu hatırlatmada bulunmuştu: “Allah’a yemin ederim ki, Allah’tan en çok korkanınız ve O’ndan en çok sakınanınız benim. Böyle iken ben bazen oruç tutuyorum, bazen de tutmuyorum. Namaz kılıyorum, uyuyorum ve kadınlarla evleniyorum. Kim benim sünnetimden yüz çevirirse, o kimse benden değildir.” (Buharî, Nikâh, 1) Taberî, bu olayı, “Ey iman edenler! Allah’ın size helâl kıldığı iyi ve temiz şeyleri (siz kendinize) haram kılmayın ve sınırı aşmayın. Allah, sınırı aşanları sevmez.” (Maide, 87) ayetinin iniş sebebi olarak kaydetmektedir. (Taberî, Tefsir, V, 10–11) Buna göre insan tabiatını zorlayan işlem, ibadet türünde bile “sınırı aşmak” kapsamına girmektedir.

Nefse karşı yaşanan iç dünyası savaşında başvurulan yollardan biri olan ve zühd kavramı içinde yer alan “uzlet” zaman zaman yanlış anlaşılmalara uğramış ve asıl mecrasından uzaklaştırılmıştır. Bir şeyden ayrılmak, bir kenara çekilmek gibi sözlük anlamları taşıyan bu terimi; insanlardan uzaklaşarak, yalnızlığı tercih etmek, münzevi bir hayat yaşamak şeklinde algılayarak uygulayanlar olmuştur. Oysa bu terim ruhunda, hayatın lezzetlerine ve madde refahına itibar etmeyerek sade ve zorlamasız hayatı tercih etmek, bununla birlikte İslâm’ın yüklediği toplumsal görevlerin sorumluluğundan kaynaklanan canlı bir toplumsal ilişki ve iletişim anlamını da taşımaktadır.

Sırf ibadet etmek amacıyla insanlardan kopmak, dünya hayatı ile ahiret hayatı arasında bir çelişki görmek, İslâm’ı iyi kavrayamamanın mayhoş bir meyvesi olsa gerekir. İslâm, topluma ve toplum içinde yaşamak için inmiştir. Aksi takdirde bir ruhbanlık anlayışı gündeme gelir. Oysa Kur’an, ruhbanlığı Hıristiyanların uydurduğu bir bidat olarak takdim etmiş ve şiddetle reddetmiştir. “Uydurdukları ruhbanlığa gelince, onu biz yazmadık Fakat kendileri Allah rızasını kazanmak için yaptılar. Ama buna da gereği gibi uymadılar.” (Hadîd, 28) Ferdin mutluluğu sonuç olarak içinde yaşadığı toplumun mutluluğundan ayrı düşünülemez.

Zira kişi ile toplumun fertleri arasında bir dizi maddî-manevî ilişkiler ve ortak sorumluluklar vardır. Bu sebeple, başkalarının dertlerine ve ızdıraplarına kulak asmaksızın, içe kapanarak yaşanacak bir hayatın tatmin edici olması düşünülemez. İslâm, böyle bir anlayışa yabancıdır. Tasavvuf dünyamız, İslâm’ın zühd ve uzlete vurduğu damgayı, kitaplık çapta harika bir formülle dile getirmiştir: “Halk içinde, Hak ile beraber.” İsmail Hakkı Bursevî’nin, “Gerçek uzlet, bedenle değil, kalp ile yapılır.” (Bak: Necmuddin Kübrâ, s.53) diyerek anlatmak istediği de budur.

Dış dünya cihadında, işi zulme vardıracak davranışları yasaklayan İslâm, nefse karşı verilen cihada da sınır tanımazlığa izin vermez. Ölçülü olmak, ruh dünyamızda da, dış dünyamızda da vazgeçilmez tavrımızdır.

Nefsi ezerek, horlayarak, mahrum bırakarak “adam etme” anlayışı Hind felsefesinin malıdır. İslâm’ın nefse karşı takındığı tavır ise, elektrik yüklü bir tele takınılacak tavır gibidir. Elektrikçi; öldürücüdür diye, akımı kesmek yerine, akım getiren teli izole eder. İnsanların cereyana kapılmadan ondan yararlanmalarını sağlar.

İnsan nefsi de öyledir. Gerekli, ama tehlikelidir.

Tehlikesi giderilip ondan ustaca yararlanılmalıdır.

GÜNDEMİ AYIKLAMAK

Şüphesiz dünya, tarihinin en yoğun dönemini yaşıyor. İnsanoğlu artık gerek kişisel, gerekse toplumsal planda, sınırlı bir çevrenin varlığı değildir. O, istese de istemese de elindeki “kendine ait” dünyayı, “global” bir dünya ile değiştirmiş görünüyor. Ulaşımda atılan hızlı adımların belli bir noktaya getirdiği değişim, “iletişim devrimi” ile uç noktaya ulaştı. Artık yerkürenin her yanı bize cebimizdeki bir cihaz kadar yakın. İş bu kadarla da kalmıyor. Televizyon denen “harika” buraları evimizin içine kadar taşıyor. Çıplak gözle bakılınca, çok uzak gibi görünen, bizi ilgilendirmediği söylenebilecek olaylarla iç içe oluveriyoruz Adını belki de hiç duymadığımız bir ülkeden yapılan siyasal seçim yahut ortaya çıkan bir hastalık, Doğu ya da Batı dünyasında baş gösteren ekonomik bir sıkıntı özel kulislerimizde konuşulur oldu. Ardındaki amaç ne olursa olsun, pek çok konuda bizler de “başkalarının” ilgi alanı içinde yer alıyoruz. Dünya toplumu, şimdiye kadar görülmedik boyutlarda karmakarışık bir ilişkiler ortamını yaşıyor.

Aynı yoğunluğu kişisel planda, kendi dar çerçevemizde de yaşıyoruz. Her birini teker teker alıp okumasak da, çıkan sayısız gazetenin, sadece çeşitliliğini düşününüz. Sporla ilgilenmediğini bildiğimiz bir kimsenin “spor dünyası”nda yaşamadığını söyleyebilir miyiz? Sadece haberleri takip etmek amacıyla televizyonunu açan bir kimse, hiç de ilgilenmediği bilmem kaç ürünün reklâm bombardımanı ile yaşamaktadır. Bir zamanlar “tele-misafir” mizah konusu oluyordu. Şimdi televizyondan kopup misafirliğe gidebilmenin hasretini yaşıyoruz. Bulmacalar “mangal”ı, “Eski bir ısıtma aracı” diye soruyorlardı. Artık soba da bulmacalara malzeme olmak üzere… Hoş geldin doğalgaz, dedik de, sadece rahatlık getirmedi doğalgaz… Geldi, şehirlerimizi “delik-deşik” etti. Belki artık üşüyerek hasta olamayacağız. Ama kurbanlar verebiliyoruz. Bir kalem bir kâğıt, bizi sadece bir posta puluna muhtaç ediyordu. Artık telefon, elektrik, su, gaz, sigorta vs. faturaları hayatımızın önemli bir kısmını alıp götüren esaret belgeleri olarak gelip bizi buluyor. Onlar bizi bulamazlarsa biz peşlerine düşüyoruz. Yoksa daha bir hışımla geliyorlar.

Çağımızın insanı kendine zaman ayıramamaktan yakınıyor. “Yaşamak” için verdiği canhıraş mücadele; sevginin, saygının kaynaklarını kuruttu. İnsan, ihtiyaçlarını değil, çok kere onun adına icat edilen “ihtiyaçlar”ı karşılamak için çabalıyor. Onu ihtiyaçları konusunda “ikna” etmek için başvurulan araçlar yine onun sırtından sağlanıyor. Sebebini bilmediği bir savaşta yer alan insanlar, kullandıkları silahın bedelini bir şekilde kendileri ödüyorlar; ya can vererek, ya ülkelerinin zenginliklerini vererek. Moda ve model oyunları da farklı birer anlayışın ürünü değil. Her iki rengi ile maddeci dünya görüşü, insanı yaşamak için değil, üretmek için çalışan güdümlü birer varlık hâline getirdi. Elinden zamanı, hayatı ve kalbi alındı. Önünde tutulan bir tutam “ot”un peşinde dönüp durması isteniyor. Sabah kalktığında kendini hemen hemen bütünüyle başkalarının hazırladığı yahut dış etkenlerin yönlendirdiği dopdolu bir gündemin içinde buluyor. Zamanla yarışırken hep geride kaldığını görüyor. Kısmî başarılar, ruhuna sinen fırtınaları bastırmaya yetmiyor. Ruhu kıskaç altında, cenderede.

Yakaladığımız yüksek hayat düzeyi bizi toplum içinde yalnızlığa mahkûm ederken, “uzlet”in anlamından habersiz kaldık. Unuttuk ki, kullandığımız eşya, yediklerimiz, giydiklerimiz, bizim dışımızdaki her şey bize “âmâde”dir. Âmâdedir ki kulluk yolunu kat etmemiz kolay olsun. Biz tuttuk “âmâde”lere âmâde olduk, gerçek köleliğin bu olduğunu düşünmeden.

İnsanın bu çıkmazdan kurtulması için hayat anlayışını yeniden gözden geçirmesi artık kaçınılmazdır. Hepsinin önemlisi şu temel tespiti cesaretle yapmalıdır: Ölüm ötesi hayatın yok sayılması, ya da arka plâna itilmesi bu hayatın olabildiğince “dolu dolu” yaşanması gerektiği saplantısına sebep olmuştur. “Çok çalışmak” yerini “çok meşguliyet”e bıraktı. Bu, “koşuşturmak”tan ibaret bir hayat biçimini getirdi. Zaman, değerlendirilme adına kıyıma uğratılır oldu. Artık bu hayatın, sonsuz olan ölüm ötesi hayat için bir hazırlık dönemi, ölümün de, oraya ileten bir geçit olduğu gerçeğine dönmenin vaktidir. Böyle bir dönüş, yaşadığımız hayat gündeminin de tekrar ele alınmasını ve ayıklanmasını gerektiriyor. Yaşamayı putlaştıran anlayışın gündeme koyduğu sayısız oyalama eylemini ayıklayıcı bir iradeye sahip olanlar; kendilerine, zihinlerine ve ruh dünyalarına ayıracakları yeterli zamanı bulabileceklerdir.

İslâm, zamana lâyık olduğu değerin verilmesi konusunda özenli uyarılarda bulunur. Kur’an, “Zaman hakkı için, insan ziyan içindedir. Ancak iman eden, yararlı işler işleyenler ve birbirlerine hakkı tavsiye edenler, birbirlerine sabrı tavsiye edenler müstesnadır.” mesajını veriyor. Öncelikle zaman kavramına dikkat çekiliyor, sonra da kurtuluşun, ancak zaman içinde ve yine ilâhî mesajın belirlediği gündemle gerçekleşebileceğini vurguluyor: İman, yararlı işler, hakkı ve sebatı/kararlılığı tavsiye etmek. Yaratıcı iradenin, insanın önüne koyduğu bu çerçeve gündem yine bizzat Kur’an ve Sünnet tarafından detaylandırılıyor. Ama öz bu. Temel özellik insanın öncelikle içine yönelmesi. İmana dayalı kökleri ve sağlam bir dünyası olacak. Bunun dışa yansımasının adı da salih amel/yararlı iş oluyor. Programlı-programsız tüm ibadet ve eylemleri ile diğer olumlu işlerin tamamı bu kavramın kapsamında. Bu gündem insanı toplumsal bir gerçeklik olarak ele almaktadır. Buna göre o, çevresindekilerle iletişim içinde olacak. Ama bu iletişim, kaynağını öncelikle iç dünyadan alacak. Hakka bağlanma ve her türlü yapıcı eylemde kararlılığın öngörülmesi, bu iletişimin iki temel düzlemini oluşturuyor. Yani insanların sağlam bir ruh dünyasının kendilerine kazandırdığı güzel yapılanmaları birbirine iletme gayreti içinde olmaları isteniyor. İnsan yığınlarını toplum yapan sır işte burada yatmaktadır. Zamanla savaş ve yarış vadisine sokulan hayatın, zamanla barış sürecine girebilmesi bu tutuma bağlıdır.

“Hiç, Yaratan, insanı kurtuluşa çıkaracak yolu bilmez mi?” (Mülk,14) Bilir ki, yürüyelim diye adım adım o yolu işlemiş, aydınlatmıştır; toprakla buluşmanın, bu yolun sonu değil, sonsuzluğa açılımın bir geçidi olduğunu bildirmiştir. Yine bildirmiştir ki, erişeceğimiz bu açılıma rengini, tadını, kokusunu, biçimini biz, ölüm öncesinde, hayat dediğimiz zaman dilimi içinde veriyoruz. Ölüm noktası âdeta sonsuz yetenekteki kalın kenarlı bir mercek. Sınırlı hayatımızın gündemini sınırsız boyutlara, yeni bir açılıma aktarıyor. Bu yüzdendir ki, Kur’an zamana and içerek, muhataplarını uyarıyor. Zamanı iyi kullanabilecek insanın temel dinamiklerini özellikle belirtiyor. Bu konudaki başarısızlığın sebeplerinin çok olduğuna dikkat çekiyor. Kur’an’ın zaman konusundaki temel yaklaşımı “yararlılık”tır. “Salih/yararlı iş” kavramı bundan başka bir şey ifade etmemektedir. Bu yaklaşım temel hareketini imandan alır. Maddî planla sınırlı kalmaz. Son noktada kendini ölüm ötesi mutluluğunu kazanma çabası diye tanımlar. Bencilliğe kapalıdır. Sınırlı zamandan “sınırsız” yarar elde etme yolunda yardımlaşmanın gereğini ısrarla vurgular. İyilik ve takva, bu yardımlaşmanın temel alanlarını oluşturur.

Akıp giden zaman süreci içinde, insan hayatının çok kısa bir yer tutması, insanı büyük algılama yanlışlıklarına götürmüştür. O, doğum ile ölüm arasındaki sınırlı zamanın, çok daha büyük çapta, ama yine de sınırlı bir çizginin parçası olduğunu kavrayamamıştır. Başlangıcı ile sonunu göremediği zamanı her iki yönde sonsuz kabul etmiş ve bütün doğal oluşumları da ona bağlamıştır. Bu anlayış insanı, “Hayat, bu dünyada yaşadığımız hayattan ibarettir. Yaşarız, ölürüz. Bizi ancak zaman helâk eder” (Câsiye, 23) anlayışına götürmüştür.

Her şeyi kuşatır gibi görünen zaman, aslında insanın kullandığı en kıt kaynaktır. Bütün değerlerimize ve etkinliklerimize onun içinde sahip olabileceğimize göre ömür çizgisinin bu değerlere ve etkinliklere pay edilmesi hâlinde elimize son derece küçük dilimlerin kalacağını ibretle görürüz. Kur’an, bu kaynağın sınırlı, başının ve sonunun değişmez noktalarla belirlenmiş olduğunu, bitiş noktasının bir an bile ileriye atılamayacağını kuvvetle vurguluyor. Aynı gerçeğe toplumsal hayat açısından da yaklaşıldığını görüyoruz: “Her milletin bir eceli vardır. Onların eceli geldi mi, ne bir an geri kalabilirler, ne de öne geçebilirler.” (A’râf, 34)

İslâm’ın insanın önüne koyduğu hayat tarzı, gerek ruh dünyasında, gerekse fizik dünyada yaşanan bütün eylemlerin verimli ve yapıcı olmasını öngörür. Amaçsız, gelişigüzel ve faydadan yoksun eylemleri dışlar. İnsana, bizzat kendisinin; boş yere, iş olsun diye yaratılmadığını, bu yaratılışın temelinde bir amacın yattığını hatırlatır. Amaçsız davranışları “abes/boş iş” (Mü’minûn, 115) ve eğlence (Ankebût, 64) diye niteler. Yine madde yanını aşamayan, nihaî amacını yitirmiş bir dünya hayatı; Kur’ânî anlatımla “oyun”dur, “eğlence”dir. (Muhammed, 36) “Abes” teriminde “amaçsızlık”, “iş olsun diye yapmak” anlamları hâkimdir.

İslâm’ın fiziksel eylemler hakkındaki bu yargısı aynen zihnin eylemleri için de geçerlidir. Hatta zihin alanı tüm dış eylemlerimizin dinamiği olması bakımından fiziksel eylem alanının önünde gelir. Bu son derece tabiî bir durumdur. Aslında bu iki eylem türü arasındaki doğrudan ilişki herkesçe bilinmektedir. Çünkü eylem ilk hareketini zihinde alır. Eylemler tekrar zihne dönerek düşüncenin ve bilimin oluşumunu hazırlar.

Şu hâlde eylemlerde aranan amaçlılık bilgi ve bilimde temel esas olmalıdır. “Fayda” sağlamayan bilgi ve bilim, emek ve zaman savurganlığı demektir. Savurganlar ise Kur’an’da “Şeytanın kardeşleri” diye nitelenmektedir. Bu noktada Hz. Peygamber (s.a.s.)’in yararsız ilimden Allah’a sığınması son derece anlamlıdır. Buradan özellikle “yararsız ilim” ifadesi üzerinde durmak gerekiyor. Kur’an’ın verdiği temel mesaj penceresinden bakıldığında, kul plânında mutlak ilim, Allah’ı bilmek, yani “marifetullah”tır. Yunus’un dile getirdiği de budur: “İlim ilmi bilmektir/ İlim kendin bilmektir/ Sen kendini bilmezsin/ Bu nice okumaktır.” Bilim bu amaca -doğrudan veya dolaylı olarak- yönelik bulunduğu oranda “faydalı”dır. Daha önce de değindiğimiz gibi İslâm’ın fayda anlayışı sadece madde ve dünya ölçeğinde sıkışıp kalan bir anlayış değildir. Herhangi bir bilim dalı ne kadar da maddî alana ait olsa bir yerde ruhtan, iç dünyadan beslenmektedir, ya da beslenmelidir, mutlak ilmin konusu ile ilintilendirilmelidir. Bu sebeple İslâm nazarında pozitif bilimlere pozitivist yaklaşım söz konusu değildir. “Nefsini bilen Rabbini bilir” öngörüsünün kaynağı bu bakış açısıdır. Bu noktadan hareketle, iç dünya ile madde ötesi ile ilintilendirilmeyen bilimlerin İslâm’a ters düştüğü gibi bir sonuca varılmamalıdır. Burada söz konusu olan, İslâm’ın bilime yüklediği temel amaç açısından “fayda”nın ne olduğunu belirlemektir. İslâm’ın öngördüğü fayda, sadece pratik alanla sınırlı değildir. Onun çerçevesini “dünyada da bir iyilik, ahirette de bir iyilik” (Bakara, 201) anlayışı çizer.

Eylemler nasıl, ya doğrudan ya da dolaylı olarak “faydalı” oluyorlarsa, aynı şekilde doğrudan ya da dolaylı olarak “abes/boş iş” olurlar. “Guines Rekorlar Kitabı”na girebilmek için yıllarca üzerinde çalışılan pek çok anlamsız uğraşı herkes için ve doğrudan “abes”tir. Bu tür eylemlerin gündemden ayıklanması gerekir. Aslında faydalı olduğu hâlde, doğru yer ve zamanda, doğru kişiler tarafından yapılamayan eylemler de “abes”e dönüşür. Bunu önlemek için de hem eylemler arasında, hem de bunların yapılacağı yer ve zamanlar arasında isabetli tercihler yapmak gerekiyor. Duruma göre ayıklayıcı ve seçici olmak, amaçlılığın temel göstergesi olmaktadır. Buna göre, Hz. Peygamber (s.a.s.)’in Allah’a sığındığı faydasız bilgiler kapsamına, şüphesiz, ayıklanması gereken bilgi ve eylemler kadar, plansız ve sıralamasız bilgi ve eylemler de girmektedir. Prodüktivite/verimlilik probleminin çözüm yollarına Hz. Peygamber Efendimizin bu hadisinde göndermeler vardır.

Kısaca ilâhî mesajdan uzaklaştıkça hayat felsefesi pozitivist/maddeci bir yapıya bürünmüş, nihaî amaç unutulmuş, ya da ikinci plana itilmiştir. Bu durum da, dünya hayatının putlaştırılmasına, bu hayatla ilgili pek çok önemsiz şeyin, gereğinden fazla yüceltilmesine sebep olmaktadır. Asıl hedefin şaşırılması, insan hayatını oyalanmalarla doldurmaktadır. Kurtuluş, insanın asıl amacı yeniden yakalayarak, gündemindeki oyalanmaları ayıklamasındadır. Bu işin nasıl başarılacağı Kur’an ve Sünnet’te detaylandırılmıştır.

KUR’AN VE HİKMET PEYGAMBERİ

Allah, yarattığı insanı karanlıklar içinde bırakmayacağını, ışığın önündeki bütün engelleri ortadan kaldıracağını şöyle dile getirmektedir: “Kâfirler istemeseler de Allah nurunu tamamlayacaktır.” (Maide, 67) İşte Nübüvvet/Peygamberlik kurumunun varlık sebebi bu ilâhî hükümdür.

Yüce Allah, bu kurumun son halkası olarak Hz. Muhammed (s.a.s.)’i göndermiş, kıyamete kadar yaşanacak insanlık macerasının onun yol göstericiliğinde tamamlanmasını takdir etmiştir. Bu yol göstericiliğin önemini ve nasıl gerçekleşeceğini Allah, mü’minler üzerinden şöyle ortaya koymaktadır: “Andolsun, Allah, mü’minlere kendi içlerinden; onlara ayetlerini okuyan, onları arıtıp tertemiz yapan, onlara kitap ve hikmeti öğreten bir peygamber göndermekle büyük bir lütufta bulunmuştur.” (Nisa,164)

Ayetin temel mesajı, Hz. Muhammed’i peygamber olarak göndermekle Allah’ın mü’minlere -genelde bütün insanlara- büyük bir nimet bahşetmiş olduğudur. Aynı husus Bakara sûresinin 129’uncu ve Cum’a sûresinin 2’nci ayetinde de vurgulanmaktadır.

Ayetin içeriği, bu nimetin Hz. Peygamber üzerinden ne şekilde gerçekleştiğini dile getirmektedir.

Hz. Peygamber’in, “(Allah’ın) ayetlerini okuyan” nitelemesi ile ön plana çıkarılması, Peygamberlik görevinin temel iki cephesinden biri olan ve Maide sûresinin 67’nci ayetinde açıkça ifade edilen tebliğ görevine işarettir.

Bilindiği üzere Hz. Peygamber gelen ayetleri öncelikle okuyarak ilâhî mesajı insanlara ulaştırıyordu. Bu mesajları kabul edip, inançlarına ve pratik hayatlarına, mesajların içeriğine göre şekil ve yön verenler, -mü’min ve müslüman olarak- her türlü yanlış inanç ve davranıştan uzaklaşıyor, “arınıp tertemiz” oluyorlardı.

Peygamberlik görevinin ikinci cephesi de insanlara ulaştırılan ilâhî mesajların sözlü ve pratik olarak açıklanmasıdır (tebyin görevi). Kur’an birçok ayette bu görevin önemini vurgulamaktadır. (Nahl, 44) Ayette geçen “Kitap ve hikmeti öğreten bir peygamber” ifadesi, işte bu göreve işaret etmektedir. “Kitap”, Kur’an-ı Kerim’dir. Vahiy süreci devam ettiği için henüz bir kitap hâline getirilmemiş olan Kur’an’dan “kitap” diye söz edilmesi, bunun gelecekte gerçekleşecek olması itibarı iledir. Kur’an birçok ayette bu yönteme başvurmaktadır.

Hz. Peygamber’in Kitab’ı/Kur’an’ı öğreten bir peygamber diye nitelendirilmesi, onun tebyin (Kur’an’ı açıklama) görevine işarettir. Nitekim bu görev, “İnsanlara, kendilerine indirileni açıklaman ve onların da (üzerinde) düşünmeleri için sana bu Kur’an’ı indirdik” (Nahl, 44) ayetinde açıkça ifade edilmektedir.

Resûlullah’ın Kur’an’ı açıklaması, onun ayetlerinin mana ve maksatlarını açıklaması şeklinde oluyordu. Bunun temel yolu da, onun Kur’an merkezli bir hayat yaşaması, yani Kur’an’ı pratik hayatına uygulaması idi. Hz. Âişe’nin, “Allah Resûlü’nün ahlâkı Kur’an’dan ibaret idi” (Müslim, Salât, 139) şeklindeki tespiti, bu gerçeğin ifadesidir. Bununla birlikte, yine de Kur’an muhataplarının, sahabilerin anlayamadıkları hususlar oluyor, bunları Hz. Peygamber’e sorarak öğreniyorlardı. Bazen de herhangi bir soru yöneltilmediği hâlde, yanlış anlaşılan bir hususu düzeltmek, ya da haricî bir gerekçe olmadan sırf bilgilendirmek maksadıyla da ayetleri açıkladığı oluyordu.

Hz. Peygamberin Kur’an’dan başka bir de “hikmet”i öğretmesi söz konusudur. Acaba onun öğrettiği bu “hikmet” ile ne kastedilmektedir? “Hikmet” kelimesi Araplarca “Nefsi kötülüklere karşı uyaran, iyiliği öğütleyen, mutluluk ve mutsuzluk yolunda kazanılmış tecrübeleri aktaran, ahlâkî düsturları içeren genel geçer sözler” anlamında kullanılıyordu. Kur’an’daki anlamı ile ilgili olarak, “Dini bilmek ve din konusunda derin bilgi ve anlayış ve ona tabi olmak” (Malik b. Enes), “Allah’ın, ancak Peygamberin açıklaması ile bilinebilen hükümlerini ve bunların delalet ettiği benzeri şeyleri bilmek” (Taberî, Tefsir, I, 607) gibi çeşitli açıklamalar yapılmıştır.

İmam Şafii ise “hikmet”in, Hz. Peygamber’in sünneti olduğunu ifade ederek, bunu Sünnet’in dinde Hüccet (bağlayıcı delil) olduğuna delil olarak kullanmaktadır (er-Risale, s.78).

Durum ne olursa olsun, yüce Allah Hz. Peygamber’e “Kur’an ve hikmeti öğreten bir peygamber” olarak özel bir konum ve değer atfetmekte, mü’minlere böyle bir peygamberin ümmeti olmanın şuuruna varmaları yönünde -pek çok ayetteki açık emirlerin yanında bu ayetlerde de- işaret ve teşvikte bulunmaktadır.

Kur’an ve onun açıklayıcısı olarak Sünnet, müslümanın hayatına yön veren birer pusuladır.

Pusulaya sahip olmak yetmez, onu kullanmayı bilmek ve kullanmak gerekir.

KUTSAL DEĞERLERE SAYGI

Yaratıcı kudretin mayamıza yerleştirdiği din duygusu, beraberinde kutsal kavramını da getirmiştir.

Genel anlamı ile dinlerin “aşkın nitelik atfederek yücelttiği inanç, kurum ve varlıklar”ı ifade ediyor kutsal. Kelimenin, Kur’an dilindeki karşılığı olan -ve dilimizde de yer alan- “mukaddes” (Tâ-Hâ, 12; Nâzi’ât, 16; Maide, 21) ile “kuddûs” (Haşr, 23; Cum’a, 1) “temiz ve pak olmak” anlamındaki “kuds” kökünden geliyor.

İslâmî inanç sisteminde kutsal (mukaddes) nitelemesi “Aşkın nitelik taşıyan ve ibadete lâyık mutlak varlık” anlamında yalnızca Allah hakkında kullanılır. Allah’tan başka varlıklar için yapılan kutsal nitelemesi, kelimeye dinî alan içinde daha geniş bir anlam yükleme yolu ile olmaktadır. Bu sebeple kutsal değerlerin kaynağı durumunda ve onların en üst noktasında, “Bütün mükemmel niteliklere sahip ve her türlü eksiklik ifade eden niteliklerden uzak mukaddes ve aşkın varlık olan bir tek Allah” kavramı yer almaktadır.

Mutlak kutsal olan Allah’ın insanlara gönderdiği irşad edici sistem olan din de bir kutsal alan oluşturmaktadır. İşte dinin kapsamında yer alan inanç ve ibadet alanları ile bunlara ilişkin değerler kutsal nitelemesine konu olmaktadır. Genel bir bakışla söyleyecek olursak Allah, din, Peygamber(lik), mabet, ahlâk ve namus gibi kavramların temel kutsal kavramları oluşturduğunu söyleyebiliriz.

Belirtmek gerekir ki, konumu ne olursa olsun insanın kutsallığı söz konusu değildir. Peygamberler, onların üstlendikleri “risalet” görevi dolayısı ile seçkin, yüce ve değerli insanlardır. Ancak bu değeri “kutsallık”la açıklamak, bir “beşer”e ilâhlık niteliklerinin yakıştırılmasına yol açabilir. İnsanlık tarihi bunun örnekleri ile doludur. Kur’an’ın, “Muhammed ancak bir Resûldür” (Âl-i İmran, 144) “De ki, ben de sizin gibi bir insanım.” (Kehf, 110) uyarılarını yapmasının ardındaki gerçek budur. Bu sebeple peygamber(ler) konusunda Kur’an’ın telkin ettiği şey “peygamberlik görevini üstlenmiş seçkin kul” şeklindeki yaklaşımdır. Bu sebeple kutsal değerler sadedinde “peygamber” yerine “peygamberlik” ön plana çıkarılmalı, Peygamber’in sahip olduğu değer ve yüce makam, farklı bir bağlam ile ifade edilmelidir.

“Kutsal”, insan için bir “değer”i ifade ediyor. Nitekim “kutsal değerler” şeklindeki kullanım da bunu gösteriyor. Neden “kutsal”, insan için bir değer ifade ediyor? Çünkü kutsal, hayatın en çetin sorusuna, “ölümden sonra ne olacağız?”a cevap veren bir alanı, din alanını temsil ediyor. Karanlıkta yürüyen insan, elindeki kandil sönmesin diye nasıl onun üzerine titrerse, insan da ölüm ötesi geleceğini aydınlatan dinin temsil ettiği kutsallar üzerine öyle titrer, onlara saygı duyar. Saygı duymakla yetinmez, başkalarından da aynı yaklaşımı ister.

Nedir saygı? “Üstünlüğü, değeri, yararlılığı dolayısıyla bir kimseye veya bir şeye karşı dikkatli, düzenli ve ölçülü davranmaya sebep olan sevgi duygusu.” Saygının özünde sevgi ve bağlılık var. Sevgi ve bağlılık, bu yönelişleri hak eden cazibe noktasının “istek”lerine uymayı gerektirir. Saygı, insana “gereken”i yaptıramıyorsa, yani ortada “eylem” yoksa gerçekte saygı da yok demektir. “Allah”, bende bir saygı duygusu oluşturuyorsa, O’nun “iyi” bir kulu olmaya çalışmam gerekiyor. Diğer bütün kutsal değerler için aynı şey söz konusu. Mesela, ahlâk ve aile gibi toplumun bekası noktasında hayatî önem taşıyan kurumlar, İslâmî kutsal değerler alanının önemli yapı taşlarını oluşturur. İnsan kendine saygı mı duymalıdır, öyleyse bu ahlâkî değerlere ve aile yuvasına saygılı olmalıdır; saygının sadece söz değil, aynı zamanda eylem işi olduğunu unutmadan… Geniş anlamı ile Kur’an’ın “ahlâk içerikli” bir kitap, onun sunduğu nizamın da bir “ahlâk nizamı” olduğunu söylemek yanlış olmaz.

Kutsal değerler bütünümüzün zeminini oluşturan, bu yönüyle ölüm ötesi hayat rotamızda yol haritamızı çizen Kur’an, şüphesiz, hayatımızda eşsiz bir yere sahiptir. Bir kitap ki, “Âlemlere Rahmet” (Enbiya, 107) onun için, onu sunmak için elçi olarak seçildi. Müslüman, bu ayrıntıyı göz önünde tutabildiği ölçüde hayata da tutunabildi, saygın ve güçlü oldu.

Şeyh Edebâli’ye derin bir saygı besleyen Osman Bey, zaman zaman onun, Eskişehir yakınlarındaki dergahına gider, misafir kalırdı. İşte bu ziyaretlerden birinde, topluca sohbet edilmiş, yatma zamanı geldiğinde de Osman Bey’e yatacağı oda gösterilmişti. Osman Bey odaya girdiğinde duvardaki rafta bulunan Kur’an-ı Kerim’i gördü. El bağlayıp boyun bükerek sabaha kadar hürmet duruşunda kaldı. Şeyh Edebâli, Osman Bey’i namaza uyandırmak için geldiğinde. Osman Bey ellerini önünde kavuşturmuş, boyun bükmüş, ayakta duruyordu.

Osman Bey, durumu Şeyh Edebâli’ye şöyle açıklıyor:

“Allah kelamı karşısında ayaklarımı uzatıp yatamazdım.” (Öztuna, I, 21)

Osman Gazi’nin Kur’an karşısında sergilediği bu saygıyı, şekilden ve sığlıktan öteye taşıyan şey, bu imparatorluk kurucusunun yaşadığı hayatın Kur’ânî rengidir.

Varsın bu olay yaşanmış tarihin sayfalarında yer bulamasın ve milletimizin ortak ruhunun muhayyel bir eseri olarak kalsın. Bence bu sahne, tarihî bir vakıayı yansıtsaydı şimdiki kadar gerçekçi ve anlamlı olamayacaktı.

Maşerî vicdanımızın Osman Bey’e biçtiği bu rol neyi ifade ediyor?

Bir milletin inandığı bir tek Allah’ın, hayata yön vermek üzere gönderdiği mukaddes kitabına, Kur’an’a duyduğu saygıyı elle tutulur, gözle görülür kılma arzusunu.

Peki, niçin Osman Bey?

“Devleti kuran Osman değil, Osman’ın Kur’an’a beslediği saygıdır” demek için.

Bu tespit temelde şu gerçeği ifade ediyor: Kur’an’ın sunduğu değerleri, düsturları hayata yansıtır ve yaşarsak “Allah bizimledir” (Tevbe, 40) diyebilir ve bunun pratik sonuçlarını da alabiliriz. Tarih bunu ispat etmiştir. Ne var ki, Kur’an’a saygı kavramının taşıdığı bu anlam, nesilden nesile süren bir devir-teslim süreci içinde özünü yitirmiş, sadece şeklî birtakım davranışlardan ibaret kalmıştır. Taşıdığı mesajların öğrenilip uygulanmasına çalışılmaksızın, mushafın “teberrük” amacı ile süslü kılıflar içinde yahut bazı ayetlerin, anlamları merak bile edilmeden, yaldızlı çerçevelerde evin duvarında asılı tutulması bu “aşınma”nın sonucudur. Kur’an’a saygı, sahabilerin ve ecdadın gözünde, onu hayata geçirmek için hayatını bile feda etmeyi göze alabilmek anlamına geliyordu. Biz konuyu, bir yakınımız hayatını yitirdiği zaman onu “hatırlamak” gibi algılar olduk. Mehmed Akif, mukaddes kitabımıza karşı sergilenen bu pasif tutum karşısında haykırıyor: “İnmemiştir hele Kur’an, bunu hakkıyla bilin; ne mezarlıkta okunmak, ne de fal bakmak için.”

Kutsal değerlere saygısızlığın en ilginç şekli, bizzat o değerleri benimseyenler tarafından sergilenen “pasif saygısızlık”tır. Allah’a inanıp da, varlığından haberi yokmuş gibi sorumsuzca bir hayat sürmek bunun en güzel örneğidir. Mabedine yapılan saygısızlık dolayısı ile kıyameti koparabilen bir kimsenin, o mabedin varlığının sebebi olan eylemi, ibadeti yapmaması açık bir çelişki değil midir? Mabet nihayet, o ibadeti belirleyen Allah’ın emri yerine getirilebilsin, diye vardır. Mabet, “imar edilsin” (Tevbe, 18), mesela içinde namaz kılınsın, diye vardır. Bir mescidin işlevsiz kalarak -manen- harap olması, fiilen tahrip edilmesinden daha acıdır. Yıkılan duvarlar yeniden yapılır. Asıl yıkım, gönüllerdeki “mescid”in yıkılmasıdır.

Başka inanışların kutsallarına “saygı duymak” mutlaka onları benimsemeyi gerektirmez. Zira bu “kutsal”ların kutsallığı bizim açımızdan izafî bir anlam taşır. Burada saygı kutsala değil, onu kutsal tanıyan insanın aslî değerine gösterilmiş olmaktadır.

Kutsal değerlere saygı, farklı kültürlerin bir arada ve uyum içinde yaşamaları konusunda önemli rol oynayan bir etkendir. Artık küçülen dünyada, nerede ise homojen toplum yapısının tarihe karışmak üzere olduğu modern zamanlar İslâm’ın bu ilkesine ciddi anlamda muhtaçtır.

“Benim inancım doğrudur, o hâlde kutsal da benim inancımınkidir” sınırlaması -bir gerçekliğin ifadesi olarak ma’kes bulduğu durumlarda bile- “insan”ı göz ardı etme eksikliğinin taşıyıcısı durumundadır. “Halife” olarak yaratılması takdir edilen insanın (Bakara, 30) belirlenmiş bir ön nitelemesi bulunmamaktadır. Onun temel niteliği “halife” olmaktır. Bu yönü ile o bizatihi bir değere sahiptir. Dolayısı ile insan, kendisinin kutsallık atfettiği şeylerin başkalarınca da dikkate alınması, “tezyif” ve “tahkir”den uzak tutulması hakkına sahip görülmelidir.

Hz. Ömer, Kudüs’teki kilisede bulunduğu sırada namaz vakti gelmiş ve beraberinde bulunan Patrik’ten kendisine namaz kılacak bir yer göstermesini istemişti. Patrik’in, “Kilisenin herhangi bir yerinde namaz kılabilirsin” demesine rağmen Halife bu teklifi kabul etmemiş ve kapıya doğru çekilerek namazını dış kısımda kılmıştı. Hz. Ömer’in bu davranışını Patrik yadırgamamış olmalı. Zira sonuçta Hattaboğlu, Müslümanların halifesi idi ve onun dini, Hıristiyanlığın yürürlüğünün sona erdiğini söylüyordu. Bu sebeple Hıristiyanlığa zahirî bir revaç kazandıracak böyle bir uygulamadan kaçınması son derece tabiî idi. Ancak durum hiç de öyle değildi. Halife’nin yaptığı açıklama, insanlık adına gönüllere yepyeni ufuklar açacak nitelikte idi:

“Eğer içeride namaz kılsaydım, öteki müslümanlar da orada namaz kılarlar, orayı mescit hâline getirirlerdi.” (Heyet, II, 92 )

Kudüs’ün fethinden sonra (H.16/M.637) Halifenin, Filistin’de Eyle Hıristiyanları ile yaptığı antlaşmaya, “Kiliselerine ve haçlarına dokunulmayacaktır”, “Kiliselerinde başkaları iskân edilmeyecektir”, “Kiliseleri tahrip edilmeyecektir” maddelerini koymuş olması, (Taberî, Tarih, III, 609) İslâm’ın kutsala saygı konusunda nasıl erişilemez bir yerde olduğunun açık bir göstergesidir.

“Kutsal” karşısındaki bu insan merkezli İslâmî tutum yanında Kur’an, konuya çok farklı bir bakış açısı daha getirmektedir. “Tevhid”in önünde kapkara bir perde oluşturan putlar ve benzeri “ara-kutsal”ların beslediği şirk, elbette ki Kur’an’ın ortadan kaldırmayı amaçladığı öncelikli hedefleri arasındadır. Nitekim Yaratıcı Kudret, putların pek çok insanı saptırdıklarını, -Hz. İbrahim’in dilinden- ifade etmiştir. (İbrahim, 36) Buna rağmen putlara karşı yapılacak girişimlerde, onlara bağlı insanlara hakaret niteliği taşıyacak söz ve davranışlardan kaçınılmasını emrediliyor: “Onların Allah’ı bırakıp taptıklarına sövmeyin, sonra onlar da haddi aşarak, bilgisizce Allah’a söverler.” (En’am, 108)

Öyle olur ki kutsala atfedilen değer, hayat hakkı dâhil bütün değerlerin önüne geçer ve kişi, kutsalı uğrunda göz kırpmadan canından vazgeçebilir. Niçin? Çünkü kutsalı ile özdeşleşir insan ve ona yapılan saygısızlığı ve saldırıyı kendisine, kişiliğine saygısızlık ve saldırı ile eş değerde görür. İşte bu noktada “yanlışa bağlılık” daha da derinleşir. Kutsala hakaret eden tarafa mukabele âdeta “kendiliğinden” gerçekleşir. Gerçeği bulma (hidayet) bazen çok ince patikalardan geçmeyi gerektirir. Mü’min o daracık yolları tıkayan etken olmamalıdır. Kısaca insan, “başka” kutsalları benimseyenlerin de “hakk”ı bulmaya aday birer insan olduklarını unutmamalı ve “tebliğ” ile “tahkir”i birbirine karıştırmamalıdır.

İmanın yüklediği temel görev, öncelikle kendi kutsal değerlerinin hakkını vermektir.

Kutsal değerlere saygı duymanın içtenlik düzeyi, Kur’an’ın öngördüğü insan modelini gerçekleştirme gayreti ile doğru orantılıdır. Böyle bir çabanın beslemediği “kutsala saygı” söylemleri, gerçeği yansıtmayan ve “sadece ağızla söylenmiş söz” (Tevbe, 30) olmaktan öteye geçmeyecektir.

EN ASİL DUYGUMUZ SEVGİ

Türk Dilindeki tüm fiil kiplerinin ve zamanlarının İngilizce karşılıklarını öğretmeyi amaçlayan bir kitap okumuştum. Yazar Dan Wickwire, kitabına “The Sevmek Thesis” (Sevmek Tezi) adını uygun görmüştü. Çağdaş dil öğretim kitaplarında bu iş için genellikle “gitmek”, “okumak”, “yazmak” gibi çok kullanılan ve bu yüzden kalıcı olan fiiller esas alınırken Amerikalı Wickwire’ın Türkçe’mizdeki “sevmek” kökünü seçmiş olmasını anlamlı buldum. Öyle anlaşılıyor ki yazar sevgi etrafında şekillendirdiği dünya görüşünü bu yolla dile getirmeyi, “sevmek” kelimesini her sayfada defalarca tekrarlayarak insanlara bir mesaj vermeyi amaçlıyordu.

Sonra aklıma, asırlar boyunca Osmanlı medreselerinde Arapça öğretimin temel kitabı olan “Emsile” geldi. Bir mastardan/kökten türeyen tüm kelime kalıplarının anlamlarıyla birlikte verildiği “Emsile”de örnek olarak seçilen kök, “Nasrun” (yardım etmek) mastarıdır. Birden içim ferahladı. Zira fark ettim ki, sevgiyi en iyi biçimde anlatmanın yolu “yardım etmek”tir. Burada, “yardım etmek” kavramının taşıdığı genişlik ve genellik üzerinde durmaya gerek görmüyorum. Aksi takdirde “sevgi”, bireyin yüreğini, nihayet söz kalıplarını aşamayan bencil bir duygu olmaktan öteye geçemez. “Gitmek”, “okumak” ve “yazmak” ile “yardım etmek”i yan yana koyup düşününüz: İlk üçü çağın hâkim felsefesini yansıtacak biçimde bireysellik ve bir noktada bencillik yüklüdürler. Yardım etmek ise; size ruhunu, dinamizmini İslâm’dan alan geleneksel eğitim felsefemizin, sevgiyi nasıl eyleme dönüştürüp toplumsallaştırdığını anlatacaktır.

Ben sevgiyi, küçük bir incir çekirdeğine benzetirim. Bir serçenin ya da rüzgârın götürüp bir kayanın koltuğuna bıraktığı bir incir çekirdeğine. Yaratıcı irade öyle bir formül şifrelemiştir ki o çekirdeğin içine, gün gelir bir fidan görüntüsü ile koskoca kayayı çatlatır, yarar. Sevgi de öyledir. Bir serçenin hasbiliği ile bir insan kalbine bırakılacak olursa, o kalbin, o gönlün kapısı açılmış demektir. Bütün mesele o tohumu oraya bırakabilmekte.

Cinsel güdünün etkin olduğu beşerî sevgiye aşk demişiz. İnsanın aklını başından alan, dünyasını, karartan aşka da kara sevda... Gönül erleri “mecazî aşk” diye nitelemişler bu ikisini. Bir de insanın, maddî yönü ebedîleştirme arzusunun görüntüsü olan madde sevgisi ve dünyaya bağlılık (hubb-ı dünya) var. Mecazî aşk ve “hubb-ı dünya” boyutlarından arındırılmış “billur”un adı ise “Allah için sevmek.” Bir adım ilerisi de gerçek aşk, yani ilâhî aşk, Allah sevgisi. Bu nokta, insandaki sevgi mekanizmasının merkezine Allah rızasını kazanma arzusunun yerleştiği noktadır. Bu sebeple, Allah için sevmek ile Allah için buğz etmek arasındaki fark sadece söz plânındaki bir farktan ibarettir. İnsan ruhunun ters yönlerdeki bu iki eğilimi ilâhî aşk ateşinde eriyip anlam birliğine ulaşıyor. O yüzdendir ki “Her kim Allah için sever ve Allah için buğz ederse, imanı kemale erdirmiş olur.” (Ebû Davud, Sünnet, 16) İşte aşk, gerçek gücüne gerçek aşk ile Allah sevgisi ile ulaşır. Ölümü, şehitlere “âsûde bahâr ülkesi” kılan güç bu güçtür.

Sevginin temelinde güven duygusu yer alır. Güvendiğinizi, tehlikesinden emin olduğunuzu sevebilirsiniz. Sevgiyi hâkim kılmanın yolu bundan dolayı, insanların güvenliğini sağlamaktan geçer. Bundan dolayıdır ki “Gerçek mü’min insanların; dilinden ve elinden güvende olduğu kimsedir.” (Müslim, İman, 93) İşte selam, müslümanın çevresindekilere bu güvenceyi verdiği formüldür. Bu güvencenin, sevgiyi hâkim kılacağını bizzat Allah’ın Resûlü haber veriyor: “Yaptığınız takdirde birbirinizi seveceğiniz bir şeyi haber vereyim mi size; aranızda selamı yayınız.” (Müslim, İman, 943) Selam ile başlayan iletişim, konuşup görüşmeyi, anlaşmayı ve ruhî yaklaşımı beraberinde getirecektir. Sevgi de boy atmak için bu ortamı arar zaten. Artık iş, sevgi pazarının kurulmasına kalmıştır. Sevginin hayata geçirilmesindedir sıra. İşte tam bu noktada İslâm Peygamberi (s.a.s.) devreye giriyor: “Biriniz Müslüman kardeşini sevdiğinde bunu ona bildirsin.” (Tirmizî, Zühd, 54)

Hadisin anlatmak istediği, ilk bakışta zannedildiği gibi, söze dayalı bir bildirme değildir. Zira Allah’ın Resûlü, hadisinin orijinal metninde “haber versin” (fe’lyuhbir) değil, “bildirsin” (fe’lyu’lim) diye buyurmuş. Yani insan, sevgisini sözle haber vermekten çok eylem ve etkinlikleriyle dile getirecek. Sevgisine alem (işaret ve belge) olacak somut davranışlar sergileyecek. Yoksa eyleme dönüşmeyen sevgi kuru bir laftan öte bir anlam taşımaz.

Yaratılmışlar planındaki sevgi, meşru zemin ve ölçüyü aşarsa, amacından sapar. Ruh dünyası çalkantıların ve bunalımların istilasına uğrar. Yaratıklara yönelik sevgi, sadece gerçek sevgiye, Allah sevgisine ulaştıran bir basamak olmak üzere vardır. Bir sıçrama tahtasıdır. Burada yaşanacak aşırılık ya da ölçüsüzlük, sevginin zincire vurulması, ruh dünyasının atılımına engel olunması anlamına gelecektir. Kur’an, İslâm ümmetini “İnsanlar için ortaya çıkarılmış en hayırlı ümmet” (Âl-i İmrân, 110) diye nitelerken, bu nitelemeyi onun “vasat (orta hâlli, aşırılığa kaçmayan) bir ümmet” (Bakara, 143) oluşuna bağlamaktadır. Kur’an’ın istediği bu denge hâli müslümanın hayatını hem maddî yönüyle hem de ruh dünyası açısından kuşatır. Tabi ki sevgi de, nefret de bu ölçünün dışında kalamaz. Şu hadis-i şerif, bu açıdan son derece anlamlıdır: “Sevdiğini ölçülü sev, bir gün düşmanın olabilir. Kızdığına da ölçülü kız, bir gün sevdiğin olabilir.” (Tirmizî, Birr, 59)

Allah’ın bir sıfatı da el-Vedûd. “Çok sevilen”, “Çok seven” demek...

Allah, insanı yaratıp ona ruhundan üflediği zaman sevme duygusunu da insanın hamuruna sindirmişti. “De ki: Eğer Allah’ı seviyorsanız bana tabi olun ki, Allah da sizi sevsin ve günahlarınızı bağışlasın” (Âl-i İmrân, 31) ayetinde el-Vedûd” sıfatından pay almaya davet vardır. Bu gerçekleştirilebilirse Yaratıcı Kudretin sonsuz nimetlerinden yararlanan insan, onu başkalarıyla paylaşmanın tadını yaşayabilecektir. Müslüman bu tadı, “Sizden hiç kimse kendisi için sevdiği şeyi kardeşi için de sevmedikçe gerçekten iman etmiş olmaz.” (Buharî, İman, 7) gerçeğinde yakalayan insandır. O, böyle davranmanın imandan olduğunu bilir. (Buharî, İman, 7) Sevdiğimiz şeylerden Allah yolunda harcamadıkça gerçek iyiliğe ulaşamayacağımızı bildiren ayette (Âl-i İmran, 92) dünyalık imkânlarda yaşanacak paylaşımlar, onlara duyulacak sevgide ölçüyü sağlamanın bir yolu olarak sunulmaktadır.

Sevgi güçlü bir mıknatıs gibidir. Seveni, sevilenden yana çeker. O yüzden Hz. Peygamber’in de ifadesiyle “Kişi sevdiği ile beraberdir.” (Buharî, Edeb, 96) Bu, hem maddî ölçüler içinde böyledir, hem de ruh dünyasında. Ölüm ötesi hayattaki beraberlik ise hadisin asıl anlatmak istediği... İnsan bir kimseyi niçin sever? Onda paylaşabileceği, beğendiği bazı davranış ve özellikler var da onun için. Bu paylaşımı mümkün olduğunca üst düzeyde gerçekleştirmek için kişi hep sevdiğinin yanında olmak ister. Bunu maddî olarak gerçekleştiremezse, duygularını, hayallerini, düşlerini hep onunla doldurur. Seven, sevdiğinin davranışlarını onaylar, benimser, onun gibi olmaya çalışır. Bu da ölüm ötesi beraberliğe bir gerekçe sayılıyor. Allah’a kavuşmak O’nu sevmekten geçer. Bu da gerçek kulluğu gerektiriyor. Dostun dostu da dosttur. Onu sevmemek olmaz. Allah’ın elçi kılacak kadar sevdiği bir zatı, Hz. Muhammed (s.a.s.)’i sevmek gereği de buradan kaynaklanıyor. Bu sevgiyi belgelemenin tek yolu da getirdiği İslâm’ı bireysel ve toplumsal olarak yaşamak, özümsemek. Bu yüzden o, “Kudret ve iradesiyle yaşadığım Allah’a yemin ederim ki, hiç biriniz, ben ona babasından ve çocuklarından daha sevgili olmadıkça iman etmiş olmaz.” (Buharî, İman, 8) buyurmuştur.

Peygamberi sevip ona tabi olmak, Allah’ı sevmenin işareti ve Allah’ın sevgisini kazanmanın da şartı. (Âl-i İmrân, 31) Demek ki sevgi imanı besleyen bir kaynak. İman fideliği suyunu oradan alıyor. Ama bu kaynağın, fideliğe giden yolu ıslatıp çamur etmesine izin yok. Gerçek sevginin yani Allah sevgisinin temel göstergesi olan iman, yaratıkların sevgisine lâyık olmanın kıstasıdır. Allah’a gereği gibi inanmayanlar ancak, Allah’ın yaratığı olmaları açısından mü’minin sevgisine konu olurlar. İnsanların birbirine duydukları sevginin yeri de, dozu da farklı. Mü’minler bu iman bağı ile kardeştirler ve başka hiçbir sevgi imanın önüne geçirilemez. Müslüman tercihini imandan yana kullanmak durumundadır. Bu konuda Peygamber ile mü’minler arasında bir ayırım da söz konusu değil. “Cehennem ehli oldukları açıkça kendilerine belli olduktan sonra, -yakınları da olsalar- Allah’a ortak koşanlar için af dilemek ne Peygambere yaraşır, ne de mü’minlere.” (Tevbe, 113) ayeti bu hükmü vurguluyor. “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi doğru yola iletemezsin. Fakat Allah dilediğini doğru yola eriştirir.” (Kasas, 56) ayeti de iman etmeyen Amcası Ebû Tâlip için, Allah’tan af dileyen Hz. Peygamber’e yönelik bir hatırlatma. (Buharî, Cenâiz, 81)

Duyguların en asili olan sevgi, asıl anlamını beşerî ve maddî ölçülerden soyutlanmış olan Allah sevgisinde bulur. Diğer bütün sevgiler, kişiye Allah sevgisi yolunda yardımcı olabildiği oranda anlamlı ve değerli. İnsanı maddesi ve ruhuyla bir bütün olarak algılayan İslâm, dünya plânı sevgilerinde dengeli ve ölçülü olmaya büyük önem atfeder. Burada yaşanacak dengesizliğin insanı kör ve sağır ederek onun gerçeği görmesini engelleyeceğini vurgular. (Ebû Davud, Edeb, 116) Sevginin sahip olduğu gücü çok iyi değerlendirir ve bu gücün ölüm ötesi hayat için bir yatırım sermayesi olarak kullanılmasını teşvik eder. Onun sadece maddî ölçüler içine hapsedilmesine pirim vermez. Gerçek iyiliği yakalamak için çok değer verilen, çok sevilen şeylerin paylaşılmasını öngörür. Allah’a duyulan sevginin ispatını, Resûlünü sevmeye ve onun talimatına uymaya bağlar.

Dünya, içinde çırpındığı sayısız problemden sevgi ile, sevginin asıl kaynağını bilip O’na teslim olmakla kurtulabilecektir.

TOPLUMUN MANEVÎ SAVUNMA
SİSTEMİ HAYÂ DUYGUSU

Geniş bir yaklaşımla, Kur’an’ın temel amacını, “insanın insanca yaşamasını sağlamak” diye çerçeveleyebiliriz. Zira insan çok değerli ve şerefli bir varlık olarak yaratılmıştır (Nahl, 70).

Yaratılıştan getirdiği birtakım ön niteliklere sahiptir (fıtratullah) (Rûm, 30). Bu nitelikler onun ruhî ve sosyal davranışlarını biçimlendirir (sıbğatullah) (Rûm, 30) ve kişiliğin temelini oluşturur. Ne var ki insan bu temel niteliği ile baş başa bırakılmış değildir. Yaratıcı kudret, hikmeti gereği, bu temel yapıya bir de karşı duruş mekanizması (nefs-i emmâre) (Yusuf, 53)yi yerleştirmiş; ayrıca insanı, onun açıkça hasmı olan şeytanla karşı karşıya bırakmıştır. Bu duruma, içinde yaşanan ortamın olumsuz etkileri de eklenince, insanın öz benliğinden yani başta Allah’ın varlığına ve birliğine iman gibi yaratılıştan getirdiği temel insanî niteliklerinden uzaklaşması gibi bir sonuç ortaya çıkabilmektedir. İşte vahyin insan planında son gerçekleşmesi olan Kur’an, fıtratta meydana gelebilecek bu tür bozulmaları ortadan kaldırmak, insana bir dizi savunma mekanizmaları sunmayı amaçlamaktadır. Din (İslâm), inanç, ibadet, muamelat ve ahlâktan oluşan yapısı ile bu savunma mekanizmaları sistemini temsil eder. Bu sistem, insanın yaratılıştan getirdiği tüm insanî değerlerin ön plana çıkarılmasını hedefler. Bu değerlerin ön plana çıkması ise yaratıcıya kulluk şuuruna ermesi ve bu şuuru sürdürmesi konusunda insanın yolunu açar. Bu yazımızda söz konusu sistemin temel dinamiklerinden biri olan ahlâk dokusunun önemli bir boyutunu, hayâ duygusunu ele alacağız.

Arapça kökenli bir kelime olan hayâ, utanma duygusu demektir. Bir ahlâk terimi olarak ise, “insanın, çirkin sözlerden uzak durması, kendini aşağılık eylemlerden alıkoyması ve gözü bakılması haram olan şeylerden koruması demektir.” (Ali Fikri, I, 54) Hayâ “Akla ve şeriata (dine), kavanin-i medeniyye ve insaniyyeye aykırı her türlü çirkin şeyden kişinin utanıp çekinmesi” (A. İrfan, s.167) şeklinde de tanımlanmıştır. Türkçe’mizde ise hayâ daha çok, insanı her türlü çirkinlikten uzak durmaya yönelten duygu ve bunu yansıtan tutumu ifade eder. Arapça’da, “yerme”, “kınama” ve “onur kırıcı tutum ve davranış” anlamlarına gelen “âr” kelimesi de Türkçemizde ağırlıklı olarak “hayâ” ile eş anlamlı olarak kullanılır (İbn Manzûr, “a-y-r” md.).

Kınalızâde Ali Efendi, iffet duygusunu oluşturan on iki unsurun başında hayâ duygusunu zikrettikten sonra şöyle devam eder:

“Hayâ; utanma, hicap, ar anlamlarına gelir. Edebe aykırı olan olaylar meydana gelince, kalbin duyarlılık kazanması ve ızdırap duymasıdır. Bu hâlin belirtisi derhal hayâ sahibi kişinin üzerinde görülür. Çünkü bu çirkin olaydan dolayı, hayâ faziletine bürünmüş kişinin benliği bundan etkilenir. Hayâ, kişiye fazilet yollarını, maddeten ve manen ilerleme yollarını gösterir. Edep ve hayâdan mahrum olan insan her türlü iğrenç işe girişir. Yaptığı çirkin işlerden üzüntü duymayan insanı ahlâk ve fazilet yollarına sevk etmek zordur. Toplumun gelişmesi, utanma duygusunun canlı bir şekilde aralarında yaygınlaşmasıyla yakından ilgilidir.” (Kınalızade, s.103)

İslâm ahlâk bilginleri, hayâ kelimesinin Kur’an ve Sünnet’teki çeşitli kullanımlarından hareketle hayâyı çeşitli kategorilere ayıra gelmişledir. Mesela, Maverdî, hayâyı, Allah’a karşı hayâ, insanlara karşı hayâ ve kişinin kendine karşı hayâsı şeklinde üç kısma ayırmakta ve şu açıklamayı getirmektedir: “Allah’a karşı hayâ, O’nun emir ve yasaklarına uymakla olur. İnsanlara karşı hayâ, onlara eziyet etmemek ve yanlarında çirkin işler yapmaktan ve çirkin sözler söylemekten kaçınmakla gerçekleşir. Kişinin kendine karşı hayâsı ise edep sahibi olması demektir.” (Maverdî, s. 392–393)

Ahmet Rifat ise Tasvir-i Ahlâk adlı eserinde hayâyı, fıtrî hayâ ve dinî hayâ olmak üzere iki kısma ayırır. İnsanın, vücudunun mahrem yerlerini insanların önünde açmaktan kaçınması, fıtrî hayânın bir yansımasıdır. Dinî hayâ da, halkın ve Hakkın huzurunda edepli davranmaktır. (Ahmet Rifat, s.121) Diğerlerini de içine alması bakımından bu son ayırım daha isabetli görünmektedir.

Gerek Kur’an’da, gerek Hz. Peygamberin sünnetinde utanma duygusuna göndermelerde bulunulmuş, bu duygunun insan hayatında üstlendiği yapıcı etki önemle vurgulanmıştır.

Hayâ kelimesinin türevleri “utanma duygusu” ve “çekinme” anlamında Kur’an’da iki yerde kullanılmıştır. Bunlardan ilki, Kasas sûresinin, Hz. Şuayb’ın kızlarına gönderme yapan 25. ayetinde, diğeri de Hz. Peygamber ile ilgili olarak Ahzâb sûresinin 53. ayetinde yer almaktadır. Hz. Peygamber ile ilgili olanı daha sonraya bırakarak burada Şuayb (a.s.)’ın kızları ile ilgili olandan kısaca söz edeceğiz.

Hz. Musa, Medyen yolculuğu sırasında; Medyen suyuna varınca, suyun başında (hayvanlarını) sulamakta olan bazı insanlar gördü. Bunların yanında da koyunlarını suya salmamak için uğraşan iki kız vardı. Bunlar Hz. Şuayb’ın kızları idi. Musa, onlara, ‘(koyunlarınızı burada tutmaktaki) maksadınız ne?’ dedi. Onlar, ‘çobanlar sulayıp çekilinceye kadar biz koyunlarımızı sulamayız. Babamız ise çok yaşlı bir adamdır’ dediler. Bunun üzerine Hz. Musa, onların hayvanlarını suladı.” (Bak. Kasas, 23–24)

Anlaşıldığına göre bu kızlar, üstün ahlâkî niteliklere sahip bulunuyorlardı. Yabancılarla gereksiz yere yüz göz olmuyorlar, hayâ duyguları onları bulundukları şartlar içinde ölçülü davranmaya yöneltiyordu. Nitekim bunlardan biri, koyunlarını sulamalarına yardım eden Hz. Musa’yı babalarının ücret vermek üzere çağırdığını haber vermek üzere geldiğinde de hayâ duygusu içinde idi. Kur’an, bu sahneyi şöyle dile getiriyor: “Nihayet kızlardan biri utana utana yürüyerek ona (Musa’ya) gelip, ‘Bizim için koyunlarımızı sulamanın karşılığını vermek üzere babam seni çağırıyor’ dedi.” (Kasas, 25)

Kur’an’da anlatılan tarihî olaylar, ibret alınması ve onlardan yararlı sonuçlar çıkarılması amacına yöneliktirler. Kıssaların hem bütününde, hem de onların detaylarında pek çok bilgi, talimat, işaret ve irşat cihetleri bulunmaktadır. Burada sözünü ettiğimiz kıssanın detayında, tarihte yaşamış iki şahsın taşıdıkları hayâ duygusu, uygulanması gereken bir örnek olarak bize sunulmuş bulunmaktadır.

Hz. Peygamber (s.a.s.), “Her dinin bir ahlâkı vardır. İslâm’ın ahlâkı da hayâdır” buyurarak (Malik b. Enes, Muvatta’, Hüsnü’l-Huluk, 2) bu duygunun müslümanın hayatında tuttuğu yerin önemini vurgulamıştır. Aşağıda aktaracağımız hadis bu önemi daha da belirleyici niteliktedir: Abdullah İbn Ömer (r.a.)’in ifade ettiğine göre, Hz. Peygamber (s.a.s.) fazla hayâlı davranmaması konusunda kardeşine öğüt veren bir adama rastlamış ve ona şöyle demiştir: “Bırak onu. Çünkü hayâ imandandır.” (Buharî, İman, 16)

Aynı vurguyu yapan bir başka hadis de şöyledir: “İman yetmiş küsur şubedir. En üst derecesi ‘Lâ ilâhe illallah’ demek, en alt derecesi de geçenlere zarar verecek şeyleri yoldan gidermektir. Hayâ da imandan bir şubedir.” (Müslim, İman, no. 58)

Önce belirtmek gerekir ki, iman kalpte gerçekleşen bir durumdur ve kelime-i tevhit ile yani “lâ ilâhe illallah” diyerek dışa yansıtılmış olur. Ehli sünnet inancına göre amel, yani dinin emir ve yasaklarına göre davranmak imanın bir parçası değildir. Buna göre mesela, sonucuna katlanma prensibi saklı kalmak kaydıyla, bir kimse namaz kılmamakla imandan çıkmış olmaz. Şu hâlde Hz. Peygamber’in, insanlara zarar verecek şeyleri yoldan kaldırmayı yani bir bedensel eylemi, bir psikolojik durum olan utanma duygusunu imandan saymış olmasını nasıl açıklayabiliriz? İbnü’l-Esîr bu konuda şöyle diyor: “Yaratılıştan gelen bir duygu olmasına rağmen hayâ bu hadiste, sonradan kazanılan imandan bir kısım olarak sunulmuştur. Çünkü hayâ eden kimse, bu sayede günahlardan uzaklaşır. İşte bu noktada hayâ, kişi ile günahların arasına giren (onu günah işlemekten alıkoyan) imanın fonksiyonunu yerine getirmiş olmaktadır. Hadiste hayânın imandan bir cüz olduğu ifade edilmiştir. Çünkü iman sonuçta Allah’ın emirlerine uymak ve yasaklarından kaçınmak şeklinde dışa yansır. İşte, günahlardan kaçınmak işi hayâ sebebiyle gerçekleşince, hayâ imanın bir cüzü gibi olmuş olur.” (İbnü’l-Esîr, en-Nihâye I, 470)

Yukarıdaki örnekte de görüldüğü üzere, hayâ duygusu insanın eylemleri üzerinde düzenleyici bir role sahip bulunmaktadır. Günlük hayatta sergilenecek davranışların bir tür süzgeçten geçirilmesini, çirkin ve kötü işlerden uzak durulmasını sağlamaktadır. İşte hayâ duygusunun bu özelliğini vurgulamak üzere sevgili peygamberimiz, “Utanmadıktan sonra dilediğini yap” buyurmuştur. Yani, ayıp bir iş yapmaktan çekinmedikten ve yaptığın işin çirkinliğinden korkmadıktan sonra iyi olsun, kötü olsun canının her istediğini yapabilirsin. Resûlullah Efendimiz, hayâ duygusunun arka plana atılmasının getireceği tehlikeyi bir tehdit üslûbu içinde haber vermektedir.

Hadisi, “Yapmak istediğin bir iş sonunda utanmayacağından emin olursan, dilediğini yap” şeklinde de anlamak mümkündür. Buna göre yapılacak işin utanılmayacak bir iş olması, onun kötü bir iş olmadığı konusunda bir kriter olmaktadır. Ancak ilk yorum daha anlamlı ve etkili görünmektedir. Hadisi, utanmayan bir kimsenin dilediğini yapabileceği şeklinde anlamak mümkün değildir. Çünkü böyle bir yaklaşım Kur’an’ın ilkelerine aykırıdır.

Hayâ duygusunun yönlendirmesi yoluyla insanın yapacağı işleri bir elemeye tabi tutması, onun iyi sonuçlara ulaşmasında etkili olacaktır. Bu, kötü işlerden kaçınarak kötü sonuçlardan da korunmak şeklinde pasif bir yolla olabileceği gibi, güzel sonuçlara ulaşmak şeklinde aktif yolla da olabilir. Hz. Peygamber, bu gerçeği “Hayâ, hayırdan başka bir şey getirmez” (Müslim, İman, 12) hadisi ile ifade etmiştir.

Hayâ ile iman, hayâ ile eylem arasında var olan ilişkiler temelde insanın Allah’tan hayâ etmesi gerektiği noktasında birleşmektedir. Kısaca, hayâ duygusunun esası Allah’tan hayâ etmektir, denebilir. Yukarıda da değinildiği gibi, Allah’tan hayâ etmek, O’nun emirlerine karşı gelmekten, yasaklarına uymamaktan kaçınmak şeklinde dışa yansır. Bu yansımanın temelinde, Kulun; Allah’ın, istemediği bir iş ve hal üzere bulunmaktan uzak durma yönelişi yer alır. Bu da bilinç ve kişinin kendini kontrol etmesi, davranışlarını ayıklamaya tabi tutması, Allah’ın her an kendisini görüp gözetmekte olduğunu unutmaması ile gerçekleşir. Erişilen bu bilinç hâlini Hz. Peygamber (s.a.s.) “ihsan” diye nitelemektedir. (Müslim, İman, 1)

Aşağıda aktaracağımız hadis bu konuyu daha net bir hâle getirmektedir: İbn Mesud’un rivayetine göre, Hz. Peygamber, “Allah Teâlâ’dan gerektiği gibi hayâ ediniz” buyurmuş ve kendisine, “Ya Resûlullah! Allah’tan gereği gibi ne şekilde hayâ edebiliriz?” sorusu yöneltilmişti. Bunun üzerine Allah’ın Resûlü şöyle buyurdu: “Kim başını ve başında yer alan organları, karnını ve karna bağlı organı korur, dünya hayatının süsüne kendini kaptırmaz, ölümü ve çürüyüp yok olmayı unutmazsa o kimse Allah Teâlâ’dan gereği gibi hayâ etmiş olur.” (Tirmizî, Kıyâme, 23)

Başın korunmasından maksat, kafanın içindeki beynin ürünü olan düşünce gücünün iyiye kullanılmasıdır. Baştaki organların korunması ise, harama bakmamak, kötü sözlere kulak vermemek, haram yememek, yalan söylememekle gerçekleşir. Karnın korunması, haramla beslenmekten sakınmakla olur. “Karına bağlı organ”dan maksat ise cinsel organdır. Cinsel organın korunması ise zina etmekten ve zinaya götüren yollardan kaçınmakla olur. Biraz daha geniş düşünülecek olursa, el ve ayakları da “karna bağlı organlar” arasında saymak mümkün olur. Bu takdirde hadiste, el, kol ve ayaklarla işlenecek günahlardan sakınmanın da Allah’tan hayâ etmek kapsamında dile getirilmiş oluğunu söyleyebiliriz.

Hayâ duygusunun esasını oluşturması sebebi ile Allah’tan hayâ etmek konusu İslâm ahlâkı kitaplarında, didaktik nitelikteki klasik İslâm kaynaklarında işlenmiştir. Bir örnek olmak üzere Şeyh Sâdî’nin Bostan adlı eserinde yer verdiği konu ile ilgili bir “hikaye”yi aktarmak istiyoruz:

“Delikanlının biri fena bir iş yapmıştı. Bir gün iyi huylu bir adam onun yanından geçti. Delikanlı: ‘Eyvah! Mahallenin şeyhinden pek utandım’ diyerek kan ter içinde dona kaldı. Aydın ruhlu şeyh bu sözü işitmişti. Fena hâlde kızdı. ‘Hey delikanlı! Sen kendinden utanmıyorsun da, Tanrı her yerde hazır ve nazır iken benden mi çekiniyorsun? Yabancılardan ve akrabandan nasıl utanıyorsan, Tanrı’dan da öyle utan. Sana dünyada hiç kimse rahat vermez Şu hâlde yalnız Tanrı’nın rızasını kollamalısın’, dedi.” (Sâdî, s. 318)

Yine Şeyh Sâdî’nin “Yusuf ile Zeliha” adlı hikâyesinde; Yusuf’u kandırmak için ona dil döken, bu arada, tapındığı put, niyetlendiği çirkin işi görmesin diye onun üzerini örten Zeliha’ya Yusuf şöyle sesleniyordu: “Vazgeç, benden kötülük bekleme. Sen bir taştan bile utanırken ben nasıl olur da Tanrı’dan utanmam?” (Sâdî, s. 319)

Kur’an, bütün peygamberleri ve özellikle Hz. Peygamber’i inanan insanlar için örnek alınması gereken bir model olarak sunmaktadır. (Mümtehine, 4; Ahzâb; 21)

Zira ilâhî mesajı sunan bu seçkin insanların, sundukları mesajın canlı birer modeli olmaları hem tabiî, hem de gereklidir. Hz. Âişe’nin, Resûlullah’ı kast ederek, “Onun ahlâkı Kur’an’dan ibaretti” şeklindeki açıklaması da bu gerçeğin bir ifadesi olmaktadır. Buna bağlı olarak Hz. Peygamber’in, ahlâkın bir yansıması olan hayâ duygusu konusunda da örnek olması kaçınılmaz olmaktadır. Gerçekten, Hz. Resûlullah’ın daha çocukluğundan beri yüksek bir hayâ sahibi olduğu bilinmektedir.

Sahabi Cabir b. Abdillah’ın anlattığına göre, Resûlullah, çocukluğu sırasında Kâbe tamir edilirken, amcası Abbas ile birlikte Kâbe’ye taş taşımaya gittiler. Çalışırlarken Abbas’ın kendisine rahat çalışabilmesi için peştamalını boynuna alması teklifi karşısında son derece utanmış, etrafına bakamaz olmuştur. (Buharî, Hac, 44) O, çocukluğunda olduğu gibi yetişkinliğinde ve peygamberlik hayatı boyunca hayâdan asla uzak kalmamıştır. Hz.Zeyneb’in düğünü için ziyafet verildiği sırada, bazı sahabiler yemekten sonra uzun uzun oturup konuşuyorlardı. Onların bu davranışı Peygamber’e sıkıntı veriyordu. Fakat hayâsından dolayı misafirlerin yüzüne karşı da bir şey söyleyemiyordu. Bunun üzerine şu ayet indi: “Ey iman edenler! Yemek için çağırılmaksızın ve yemeğin pişmesini beklemeksizin (vakitli vakitsiz) Peygamber’in evlerine girmeyin, çağrıldığınız zaman girin. Yemeği yiyince de hemen dağılın. Çünkü bu davranışınız Peygamber’i rahatsız etmekte, fakat o sizden de çekinmektedir. Allah ise gerçeği söylemekten çekinmez...” (Ahzâb, 53)

Bu ayet-i kerime ile sahabilerin bu davranışlarının adaba aykırı olduğu kendilerine hatırlatılmış, Hz. Peygamber’e de, âdâb ve ahlâk öğretilmesi gereken durumlarda hayâ ederek susmanın doğru olmadığı uyarısında bulunulmuş olmaktadır.

Yukarıda aktardığımız hadisin “Hayânın Her türlüsü hayırdır” şeklinde bir rivayeti de vardır. (Müslim, İman, 12) Bu hadis bazı kimseler tarafından kapalı ve anlaşılması zor bir hadis olarak algılanmıştır. Zira insan, hayâsı sebebi ile saygı duyduğu bir kimseye karşı hakkı söylemekten çekinebilir. Bu da, dinin, çok önem verdiği “iyiliği teşvik, kötülükten alıkoyma” (emr-i bi’l-ma’rûf nehy-i ani’l-münker) görevinin ihmali demektir. Yine bazı kimseler belli işlerde çalışmaktan utandıklarını söyleyerek ailelerinin geçimini sağlamak konusunda pasif kalmaktadırlar. Bu durumda hayânın hayır getirdiğini söylemek mümkün değildir. “İbnü’s-Salah’ın da aralarında bulunduğu bilginler konuya şöyle açıklık getirmişlerdir: Bu örnek olayda kişiyi görevini yapmaktan alıkoyan şey gerçekte hayâ duygusu değil, acizlik ve çaresizliktir. Bu tutum, dış görünüşü itibarı ile hayâya benzediği için mecaz yoluyla “hayâ” diye adlandırılmıştır.” (Nevevî, I, 196)

Kısaca, dinin teşvik ettiği utanmak duygusu ile çekingenliği, pısırıklığı, pasif kalmayı ve görev ihmaline götüren benzeri diğer ruh hâllerini birbirinden ayırmak gerekir. Mesela, kadınların kendilerine has dinî bilgileri öğrenme konusunda utangaçlık göstermeleri, doğru değildir. İstedikleri bilgileri hemcinslerinden öğrenme imkânına sahip değillerse, konuyu, usulünce erkeklere sorup öğrenmekten çekinmemelidirler. Zira çekinme sebebiyle bu bilgilerin öğrenilememesi, birtakım dinî görevlerin yerine getirilememesine, ya da yanlış uygulamalara sebep olacaktır.

Hz. Peygamber, müslüman hanımların sorduğu özel sorulara usulünce cevap verir (Müslim, Hayz, 13), çok kere de bu bilgileri Hz. Âişe aracılığı ile aktarmış olurdu. Dinî bilgileri öğrenme konusunda utangaçlık göstermeyen hanımlar hakkında Hz. Âişe’nin söylediği şu sözler dikkat çekicidir: “Ensar kadınları ne iyi kadınlardır. Utanma duyguları onları dinlerini iyice öğrenmekten alıkoymuyordu.” (Müslim, Hayz, 13)

Sonuç olarak; hayâ duygusu insanda yaratılıştan var olan bir duygudur. Bu duygu insanı çirkin iş, düşünce ve davranışlardan uzak tutar. İslâm bilginleri bu yönü ile hayâyı fıtrî hayâ diye nitelemişlerdir. İslâmî anlayışta alanı daha da genişletilerek hayâ, “Allah’ın emir ve yasaklarına karşı gelmekten sakınmak” şeklinde algılanmıştır. Allah’tan hayâ etmek denince de bu anlam kastedilmiştir. Hayâ, bütün peygamberlerin temel ortak niteliklerinden biridir. Hz. Peygamber, hayâ ile iman ve eylem (amel) arasında organik bir bağ kurmuş, hayânın eksikliğinin bu iki alana zarar vereceğini vurgulamıştır. İnsanlık var olduğu sürece hayâ duygusu insan için doğruya ve güzele yönelme konusunda bir kriter ve itici güç olmaya devam edecektir.

İNANMIŞ GÖRÜNME SAHTEKÂRLIĞI:
NİFAK

Alışverişte geriye aldığımız paranın sahte olduğunu öğrendiğimizde neler hissederiz, bir düşünelim. Güven duygumuz istismar edilmiştir, kişiliğimizle oynanmıştır, bir miktar maddî değerimiz gasp edilmiş, fena hâlde aldatılmış, hırpalanmışızdır.

Her şeyi ile “aslının aynı” olsa bile sahte para “para” değildir. Çünkü basıldığı yer, “kağıt”ı “para” yapan darphane değil, kalpazanın matbaasıdır. Zira paraya değer atfeden irade “matbaa”ya değil darphaneye “bakıyor”, oraya itibar ediyor.

Tıpkı bunun gibi, imanın da değer ifade edebilmesi için, aslî yerinde, kalpte oluşması şarttır. Kökü kalpte olmayan, varlığını sadece sözlü ifadeye borçlu olan “iman” iman değildir. Çünkü imana değer atfeden Kudret, “söz”e değil, imanın oluştuğu yere, kalbe bakıyor.

Kalp ile iman etmediği hâlde kendini müslüman diye takdim eden kimseleri Kur’an “münafık” diye niteliyor. Dilimize de aynı anlamı taşıyarak girmiş olan münafık kelimesi öncelikle, İslâm toplumu içinde dünyevî menfaatlerin ortaya çıkardığı çeşitli sebeplerle müslüman görünen, buna karşılık içinden, Allah’a, Resûlüne ve müslümanlara düşmanlık besleyen insan tipini hatırlatır. Bu insanın tutum ve davranışları da “nifak” diye ifade ediliyor.

“Münafık”, “nefak” kökünden geliyor. “Nefak” sözlük anlamı ile “tünel” demek. Burada hayatını toprak altında geçiren köstebekleri hatırlamadan edemiyor insan. Bu hayvanlar oluşturdukları karmaşık ve karanlık tünellere mahkûmdurlar. Kullanılmadıkları için gözleri neredeyse fonksiyonlarını yitirmiştir, “kör”dürler. Önlerine çıkan bitki köklerini kemirir, insanlara zarar verirler. Kemirdikleri her kök, yeryüzündeki bir fidanın, bir yeşilin, bir çiçeğin sonu olur. İşin ilginç yanı, bir köstebek her ne kadar işini “görünmeden” yapsa da, arkasında bıraktığı toprak kümeleri onu ele verir.

Kur’an, iman konusunda gizli kapaklı hesaplar peşinde olan insan tipini “münafık” diye niteliyor, Bu niteleme onun iç dünyasını güçlü bir anlatımla ortaya koyuyor! Bir insan düşünün, “inandım” diyor. Gönlüne ise inkâr yönelişi hâkim. Amacı, önce inananların “zarar”ından korunmak, sonra da onlara zarar vermek, imana köstek olmak. Bu tutumu ile o, daima ruh ve gönül dünyasındaki dolambaçlı tünellerde, karanlık, izbe ve nemli dehlizlerde yaşar. “Sağır”dır, “dilsiz”dir, “kör”dür. (Bakara, 18) Göstermelik bir iman perdesi arkasına saklanır. Ama yapıp ettikleri iyi bir “okuma”ya tabi tutulursa, iç yüzlerini de “okumak” mümkün olur. İşte o zaman “tünel” sona erer, münafık da biter.

Mü’min, kâfir, münâfık ve müşrik, Kur’an’ın iman noktasında gündeme getirdiği dört insan tipi. Bunlardan ilk üçünü konu alan müstakil birer sûre de var

Kur’an’ın münafıklık kavramını gündeme getirmesi Medine dönemine rastlar. Mekke döneminde müslümanlar henüz sayıca ve psikolojik olarak güçsüz idiler. Hâkim kesime “zarar” vermeleri söz konusu değildi. Bu sebeple İslâm’a karşı düşünce ve davranışlar serbestçe sergilenebiliyordu. Medine’de ise organize bir İslâm toplumu ortaya çıkmıştı. Bu ortamda, İslâm’a açıkça cephe almak kolay olmuyordu. Müslüman gibi görünerek karşı faaliyetlerde bulunmanın daha etkili ve tehlikesiz olacağı düşüncesi münafık tipini ortaya çıkardı...

Nifak hareketleri, Medine dönemi İslâm toplum düzeni için ciddi bir tehlike oluşturmakta idi. Kur’an, bu tehlikeye ve onun aktörlerine sık sık dikkat çekiyordu. Ne var ki vahiy, hiçbir münafığın adını açıkça bildirmiyor, onları davranış biçimleriyle, nitelikleriyle tanımlama yolunu seçiyordu. Bu yolla mü’minlerin dikkatli olmaları sağlandı. Olayları ve davranışları tahlil yeteneklerini geliştirmelerine fırsat verildi. Hepsinden önemlisi nifak hareketinin, kişilerle sınırlı olmadığı gerçeğine vurgu yapılmış oldu. Münafıkların ismen belirlenmesi, bütün dikkatlerin onlar üzerine toplanmasına, tek bir noktada kilitlenmesine sebep olacaktı. Bu da müslümanları dar bir alanla meşgul edecek, ufuklarının daralmasına sebep olabilecekti.

Münafıkları kişisel olarak ortaya çıkarmayan Kur’an, yaptığı nitelemelerle, zihinlere âdeta onların ortak bir fotoğrafını yerleştirmiştir. Öyle anlaşılıyor ki müslümanlar bu “fotoğraf” sayesinde münafıkları tanıyor ve zaman zaman onları zararlı faaliyetleri konusunda uyarıyorlardı. Mesela, “Onlara ‘yeryüzünde bozgunculuk yapmayın’ denildiğinde, “Biz ancak ıslah edicileriz’ derler”di. (Bakara, 11) Hâlbuki onlar, “...bozguncuların ta kendileridir. Fakat farkında değillerdir.” (Bakara, 12) Farkında değil görünürler. Hatta iman konusunda içten pazarlıklı oluşları davranışlarında dışa da yansır. Onlara göre iman akılsızca bir iştir. Bu sebeple, “Kendilerine, ‘insanların iman ettiği gibi siz de iman edin’ denildiğinde ‘Biz de akılsızlar gibi iman mı edelim?’ derler.” (Bakara, 13)

İnkârın üç temel cephesi var: Küfür, şirk ve nifak. Her üçü de sonuçta inkâr düzleminde birleşiyor. Ancak Kur’ânî bakış açısıyla nifak açıkça inkârdan daha ağır bir “suç”tur. Bu sebeple son noktada kâfirlere, “Sizin dininiz size, benim dinim bana” (Kâfirûn, 6) diye hitap edilmektedir. Buna karşılık münafıklar hakkında Resûl-i Ekrem’e, “İşte düşman onlardır, onlardan sakın” (Münâfikûn, 4) uyarısı yapılıyor.

Birbirine zıt iki kutupta aynı anda yer almak mümkün mü? Münafıklar bu imkânsızı, iki ayrı kişilik sergileyerek yapmaya çalışırlar; iki yüzlüdürler. “İman edenlerle karşılaştıkları zaman ‘inandık’ derler. Fakat şeytanlarıyla (münafık dostlarıyla) karşılaştıkları zaman ‘Biz elbette sizinle beraberiz. Biz onlarla alay ediyoruz.’ derler” (Bakara, 14) Kendilerine göre bir dünya oluştururlar.

Ne var ki oynadıkları bu ikili “oyun” onların kararını bozar, huzurları kaçar. İki taraf arasında dengeyi sağlayıp rahat bir hayat yaşamak hayali peşinde ruh dengeleri bozulur. Korkak ve şüpheci olurlar. “Her kuvvetli sesi aleyhlerine sanırlar.” (Münâfikûn, 4) “Küfür ile iman arasında bocalayıp dururlar. Ne bunlara (mü’minlere) ne de şunlara (kâfirlere) bağlanırlar.” (Nisa, 143) İman noktasındaki sahtekârlıklarını bir ölçüye kadar gizleme başarısını gösterebilseler de, uygulama alanında kendini ele verirler. Çünkü dinî görev ve sorumlulukların ifası için gerekli enerjiyi üretecek kaynaktan ve samimi bir imandan yoksundur onlar. Sık sık “enerji kesintisi”ne uğrarlar. İşte bu noktada “lamba” söner ve karanlık iç yüzleri fark edilir. Mü’minlerin sergilediği düzenli bir dinî hayat onlar için çok zordur. Rahatlarını kaçıracak uygulamalardan her fırsatta kaçarlar. (Nisa, 142; Tevbe, 54) Yalancıdırlar. Yalan yere var güçleri ile yemin etmekten hiç çekinmezler. (Maide, 53) Kâinatın Efendisi, onların bu karmaşık dünyalarını şöyle resmediyor:

“Münafığın alameti üçtür: Konuştuğu zaman yalan söyler, söz verdiği zaman sözünde durmaz, kendisine bir şey emanet edildiği zaman ihanet eder.” (Buharî, Şehadet, 28) Hadis-i şerif, münafıkların temel davranış biçimlerine dikkat çekmektedir. Kısaca müminlere; “Onları fıtratın ve dinin onaylamadığı bu davranışlarından hareketle tanıyabilirsiniz” denilmiş olmaktadır. Ancak hadiste sadece münafıkların temel davranış biçimlerine dikkat çekmek hedeflenmiş değildir. Ayrıca mü’minler bu tür davranışları sergilemekten kaçınmaları konusunda uyarılmaktadırlar. Hatta hadisin temel mesajının bu yönde olduğu da söylenebilir. Nifak insanda bu ve benzeri yanlış davranışlara sebep oluyorsa, böyle davranışları sergilemek de zamanla insanı nifak çizgisizine doğru çekebilir. Zira nifak ile bu tür davranışlar arasında bir paralellik vardır. Tirmizî’nin, “Nifak iki çeşittir: Amelde/eylemde nifak, inançta nifak.” (Tirmizî, İman, 14) şeklindeki taksimi bu paralelliğe işaret etmektedir. Burada “nifak” kavramına ait anlamın, “münafık gibi davranma”yı da içerecek şekilde genişletildiğini görüyoruz. Şüphesiz bu anlam genişlemesi, mecaz esasına dayalıdır ve mü’minlerin etkili bir şekilde uyarılmaları amacına yöneliktir.

Nifak, başlayıp bitmiş bir süreç değildir. Kur’an aydınlığını perdelemek isteyenler var olduğu sürece nifak da var olacaktır. Akıl ve fıtratla tam bir uyum hâlinde olan İslâm iman esasları, insanların önünde aydınlık bir yol açıyor. İşte bu yolun aslî yolcularını azaltma, yola yeni girmek isteyenlerin önünü kesme gayretleri -geçmişte olduğu gibi- günümüzde de var hızıyla sürüyor. Değişen sadece isim ve yöntemlerdir. Sözde “ihtida” olaylarının, misyonerlik hareketinin başvurduğu yöntemlerden biri olduğunu hatırlatmak gerekiyor.

Sahtekâr, insanları kandırmak için başvurduğu yöntemi olabildiğince “gerçekçi” hâle getirmeye çalışır. Bu konuda “araç” çok kere kişisel “maharet” leridir. Arka plan hesabı içinde olmayan kimse bu dış görüşe kapılabilir. Şu ayetin münafık plânında dikkat çektiği nokta işte budur: “Onları gördüğün zaman kalıpları hoşuna gider. Konuşurlarsa sözlerine kulak verirsin. Onlar sanki elbise giydirilmiş kereste gibidirler.” (Münâfikûn, 4)

Nifak hareketinin zararından korunmanın tek yolu, “amelî nifak”tan korunmaktır, diyebiliriz. Bunun yolu da inandığımız Kur’an’ı hayatımıza yansıtma gayretinden geçiyor.

İnanmış görünme sahtekârlığının “işsiz” kaldığı yer işte burasıdır.

“Ey iman edenler! Siz kendinizi düzeltin. Siz doğru yolda olursanız, yoldan sapan kimse size zarar veremez.” (Mâide, 105)

Nifak konusunda da şu gerçek değişmiyor: Aslında sahte şey, sahte iş yoktur, “sahte insan” vardır.

“Sahte olmayan insan sahtekârlık mı yapar?”

MUHABBET OCAĞIMIZ
AİLE YUVASI

İlkokul öğrencisi iken sınıfça “Çocuk Esirgeme Kurumu”na ait bir yurdu ziyaret etmiştik. Görevlinin bizi çocuklarla buluşturduğu yer, salon gibi, oyun odası gibi bir yerdi. Başka ziyaretçileri de vardı çocukların. Nerede olduğumuzu bilmenin verdiği gizli bir hüznün eşlik ettiği merak duygusu içinde idik. Bir çocuğun, ziyaretçilerden birinin pantolonuna tutunduğunu gördüm. “Baba!” diyerek ani bir hareketle adamın bacaklarına sarıldı.

Rehberimizin yaptığı açıklama küçük yüreğimde hâlâ izlerini hissettiğim bir sızıya sebep oldu:

- Ziyaretçileri, annelerinin, babalarının yerine koyuyorlar; onların sevgi ve ilgisini bekliyorlar.

O günün hatırama kaydettiği ve berraklığı hiç azalmayan bir olay da şu oldu:

Altı-yedi yaşlarında bir çocuk… Başının üst kısmı neredeyse bir tabla gibi dümdüz. Tam bunun sebebini soracağım sırada çocuğun, başını yere koyarak amuda kalktığını ve bu hareketi olabildiğince tekrarlama gayreti içinde olduğunu gördüm. Ben sormadan rehberimiz açıkladı:

- Bu çocuk hep böyledir. Gelenlerin ilgisini çekmek için bu yolu seçmiş. Başının üst kısmının düz oluşu da bu yüzden.

Kimi yetim veya öksüz olduğu için, kimi ise çeşitli aile dramları sebebi ile burada koruma altına alınmıştı bu çocukların. Kendilerine sunulmaya çalışılan bütün hizmetlere, yöneltilen tüm ilgi ve şefkate rağmen bir aile yuvasının özlemi ile yandıkları o kadar açıktı ki… Sevgi dolu, sıcak bir aile ortamını yitirmiş olmanın ne demek olduğunu belki dilleri ile anlatamazlar, ama siz bunu onların gözlerinden okuyabilirsiziniz.

Aile sevgisi, ruhu besleyen temel kaynaklardan biridir. Eksikliği mutlaka bir yerde, bir şekilde ortaya çıkıyor. “Aileler kendilerine çeki düzen verdiklerinde toplum da kendine çekidüzen vermiş olacaktır” demiş Konfüçyüs. Toplumsal çatının temeline aile olgusunu yerleştiren bu düşünce, sosyolojik bir gerçeğin altını çizmektedir. Aristo, toplumu, üye sayısı kalabalıklaşmış bir aile şeklinde düşünürken de farklı bir yaklaşımla aynı şeyi söylemiş oluyor.

Kur’an, evlenmeye dayalı aile kurumunun temelinde psikolojik tatmin, sevgi ve merhamet ögelerinin yer aldığı tespitini yapmaktadır: “Kendileri ile huzur bulasınız diye sizin için türünüzden eşler yaratması ve aranızda bir sevgi ve merhamet var etmesi, O’nun (varlığının ve kudretinin) delillerindendir.” (Rûm, 21) Ayet, bir yandan bir olguyu dile getirirken öte yandan da olması gerekeni öğretmektedir. Evet, eşler arasında var olan sevgi ve merhamet bağı yaratılıştan gelen bir oluşumdur. Fakat bu oluşumun önüne suni engeller çıkaracak tavır ve davranışlardan kaçınılacak, var olan engellerin kaldırılması için de ne gerekiyorsa o yapılacaktır.

Muhabbet, toprağın altındaki cevher gibidir. Çıkarılıp işlenmeye, şekillendirilmeye muhtaçtır. Bu aşama çok kere, önemsiz gibi görülen bazı tavır ve davranışlarla gerçekleştirilebilir. Karşı tarafa yöneltilecek iltifatkâr bir söz, küçük bir hediye, ona değer verildiğini gösterecek tavır ve davranışlar bu işin âdeta “kendiliğinden” başarılmasını sağlar. İslâm, eşler arasında muhabbetin artmasına sebep olacak davranışları sevap kazandırıcı davranışlar kategorisi içinde değerlendirir. Sevgili Peygamberimizin, “Eşinin ağzına koyacağın bir lokma bile senin için sadakadır” (Buharî, İman, 41) hadisi bu noktada çok anlamlıdır.

Aile ortamı “sevgi” kavramının en çok yakıştığı yerlerden biridir. Dilimizdeki “sevgi halesi”, “sevgi yumağı” gibi ifadeler en güzel anlamlarını aile ortamında bulurlar. Eşlerin birbirlerine ve çocuklarına, çocukların anne ve babalarına, çocukların birbirlerine karşı taşıdıkları sevgi, görünmez bir bağ gibi, bir ağ gibi onları sarar ve birbirine bağlar. Özellikle çocukların varlığı aile ocağının sevgi odağı olmasında temel etkendir. Çocuk sevgisi anne babanın (eşlerin) arasındaki sevgiye artı değer kazandıran bir kaynaktır.

Anne sevgisi denen duygunun ne harika bir şey olduğunu bir kadın ancak anne olunca anlar. Erkekler ise onu sadece yansımaları ile tanıyabilirler. “Tatmayan bilmez” sözünün en çok yakıştığı yerlerden biri üzerinde söz ediyoruz. Annenin bir evladı yok, bir parçası, ciğer paresi vardır. Bu duygunun anne açısından “Anne yok, evlat var” noktasında yaşanması neredeyse gündelik bir olaydır. Âlî Bey beşiği, “Annelerin en kıymetli mücevherlerine mahsus mahfaza” (Lehcetü’l-Hakayık, s.27) diye tanımlayarak bu noktayı ustaca vurgulamıştır.

Duygular da canlı varlıklar gibidirler, beslenmezlerse zayıflar, yok olurlar. Evet, sevgiyi besleyen en büyük kaynak fıtrattır. Ama fıtratın eylemden destek görmediği yerlerde, sevgi duygusu serpilip gelişecek ortamı bulamaz. Serpilecek başka alanlar arar. Bu durumda aile yuvası temel yapı taşlarından birini yitirmiş olur. Bu bakımdan annelerle babalar, birbirlerine karşı taşıdıkları, sevgi ve muhabbet duygularını çocuklarına da aktarmaları konusunda kendilerini yetiştirmelidirler. Bunu yapmazlarsa, çocuklarını çorak araziye atılmış tohum konumuna getirmiş olurlar. Bu iletişim mutlaka sağlanmalıdır. Zira “En ince noktasına kadar, çocuğun, babasına saygı göstermeyi annesinden öğrendiğini, annesini sevmeyi de babasından öğrendiğini görüyoruz. Duyguların ‘bulaşması’ aile hayatında durmadan kendini gösteren bir olaydır. Böylece yabancıların tanımadığı, bilmediği kusursuz bir baba gibi muhayyel varlıklar ortaya çıkar. Bu muhayyel varlıklar muhayyel olmalarına rağmen ahlâk ve karakterleri ayarlamaktan da geri kalmazlar.” (Alain, II,197)

Sadece söze dayalı sevgi, su üzerine yazılmış yazı gibidir. Ama yürekte hapsedilen sevgi de karanlıkta göz kırpmak gibidir. Birinin aslı yok, öbürünün meyvesi. Anadolu geleneklerine göre, genç bir babanın çocuğunu büyüklerinin yanında kucağına alıp sevmesinin saygısızlık şeklinde algılanmasına sebep olan şey ne idi acaba? Neden bir anne, yavrusunu evin büyüklerinin yanında sevip okşayamaz, onu “evladım”, “yavrum” diye bağrına basamazdı? Büyük ölçüde etkisini yitirmiş olan bu “geleneği” varlık dünyasına çıkaran anlayış acaba ne idi? Dinimizin verileri ile örtüşmeyen bu uygulama, ataerkil aile yapısının bir yansıması olabilir mi?

Sevgi bazen davranışlarla dışa vurulmak istense de başarı her zaman istenilen düzeyde olmaz. Bu, bazen “ifade” zaafından, bazen de sevgiye muhatap olanın “algılama” zaafından kaynaklanan bir durumdur. Yani sevginin elle tutulabilir, gözle görülebilir hâle gelememesinde sevenin de, sevilenin de etken olması söz konusu. Bu sebeple, kalpte beslenen, davranışlara dökülen sevginin, sözle de taçlandırılması en güvenli yoldur. “Biriniz, (mü’min) kardeşini sevdiği zaman bunu ona bildirsin” (Tirmizi, Zühd, 54) hadisi bu gerçeğe işaret etmektedir. Hz. Peygamber, torunları Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin’e karşı sevgisini şöyle dile getiriyor: “Allah’ım! Ben onları seviyorum, onları sen de sev ve başkalarına da sevdir” (Tirmizî, Menakıb, 30) hadisinde, onun bu tavsiyesinin uygulamasını bulmaktayız. Bir babanın, bir annenin çocuğuna, “seni çok seviyorum yavrum!” diye hitap etmesi, çocuğun bilinçaltına; “sen de, anneni, babanı, kardeşlerini... insanları sev” şeklinde nakşedilecektir.

Fıtratın mayamıza yerleştirdiği evlat sevgisi büyük bir değerdir, ama kendi ölçüleri içinde. Olmazsa olmaz değerler ile çatışan ikinci dereceden değerler varlık gerekçelerini kaybederler. Nuh Peygamber, inkâr etmesi yüzünden tufana kurban gideceğini gördüğü oğlu için; “Rabbim! Şüphesiz oğlum da ailemdendir (onu da kurtar)” (Hûd, 45) diye yalvardığı zaman Yüce Allah’tan; “Ey Nuh! O senin ailenden değildir” (Hûd, 46) cevabını alması, bu gerçeğin bir ifadesi idi.

Duygular ile aklın sürekli didişme hâlinde olduğu bir gerçek. Bu alanda sevgi duygusunun ne derece ağır bastığını şu hadis açıkça ortaya koyuyor: “Sevgi gözü kör, kulağı sağır eder.” (Ebû Davûd, Edeb, 116) Şüphesiz burada mecazî bir anlatım var. Göz görür, kulak işitir, akıl ise görülenin, işitilenin gereğini yapmaya yöneltir insanı. İşte sevgi bu noktada devreye girer ve kişiyi gerektiği gibi davranmama noktasına getirir. Kısaca sevgi aklın fonksiyonlarını kısıtlayıcı bir niteliğe sahiptir. Yoğun sevgi işi bu noktada bırakmaz, bazen hakikat alanında da at oynatır. Yakup Peygamber’in gözüne neden “ak” düşmüştü? Çok sevdiği oğlu Yusuf’u yitirmesinin sebep olduğu aşırı hüzünden dolayı. (Yusuf, 83) Mecrasından çıkmış duygulara fizikî varlığın taşıyıcılık etmesi bazen çok zorlaşır. İşte burası, bir peygamberin iki gözünün birden “Bizden bu kadar” dediği noktadır. Ne oldu da Yusuf’un gömleğinin sürüldüğü gözler tekrar açıldı, görmeğe başladı? “Bir mucize…” diye cevaplayabiliriz bu soruyu. Fakat bu arada “mucize”nin “kullandığı” araçlar gözden kaçırılmış olur. Ortada bir mucize, yani Allah’ın sonsuz kudretini gözler önüne seren hârikulâde bir olay vardır. Ama bu kudretin tecellisi için, bir babanın (Yakup Peygamber’in) sevinç duyması sağlanmış. O sevincin kaynağı da yine evlat sevgisi. Ne kadar güçlü ve iki taraflı işleyebilen bir duygudur buradaki evlat sevgisi. Hüzne sebep olarak aldığı bir çift gözü, sevince sebep olarak geri vermiştir!

Çocukların hepsi anne baba için çok değerlidir. Ancak bazı durumlarda, ana baba kalbi, çocuklardan birine ya da birkaçına diğerlerinden daha fazla eğilim gösterebilir. Ancak iş asla çocuklar arasında “farklı”laşmaya sebep olacak noktalara vardırılmamalıdır. Bu konu öyle hassastır ki, gerçekte olmasa da öyle olduğunun zannedilmesi bile istenmeyen sonuçlar getirebilir. Niçin kardeşleri Yusuf’u öldürmeyi planladılar? Gerekçeleri şu: “Biz güçlü bir topluluk olduğumuz halde Yusuf ve kardeşi (Bünyamin) babamıza bizden daha sevgilidir. Onu öldürelim veya bir yere atalım ki babamız sadece bize yönelsin.” (Yusuf, 8)

Yusuf’un kardeşleri babalarından gelen bir haksızlığın muhatabı değillerdi, sadece öyle sanıyorlardı. Ya çocuklar gerçekten ayırımcı bir tutum karşısında kalırlarsa neler olmaz. Çocuklar arasında maddî olduğu kadar duygu alanında da dengeyi sağlamak bir ailenin temel uygulamaları arasında yer almalıdır.

Aile toplumun küçük bir modeli ise, toplumda uygulanması gereken temel stratejilerin ilk uygulama yeri de ailedir. Ekonomik, siyasal, sosyolojik ve psikolojik bütün hayat yansımaları önce ailede gerçekleşiyor.

Sevgi aile yapısının köşe taşlarından biridir diyebiliyorsak, toplum içinde de sevgiye aynı rolü biçmenin bilincine sahip olmalıdır insan.

SOSYAL HAYATIMIZDA
KOMŞULUK İLİŞKİLERİ

İşimiz, durumumuz, konumumuz ne olursa olusun, yaşadığımız sürece yanımızda, yakınımızda, çevremizde mutlaka birileri bulunur. Bu insanlarla mutlaka birtakım ilişkilerimiz olur. Bu, toplum hayatının kaçınılmaz bir gereğidir. Hayatı yaşanır kılan, insanın hemcinsleri ile bir arada bulunması, zorlukları ve güzellikleri paylaşmasıdır. Bu paylaşımın sağlanmadığı ortamlarda, sağlıklı bir toplum hayatından söz etmek mümkün olmaz. Bu paylaşım, ailelerimizin yaşadığı sabit mekânlar olan meskenlerimizin yanında ve civarında yaşayan insanlarla, komşularımızla olan ilişkilerimiz konusunda ise daha büyük bir önem kazanır.

Çünkü komşular arası ilişkiler, toplumsal ilişkilerin ilk basamağı ve önemli bir göstergesidir. İnsan hayatına yön ve şekil vermeyi amaçlayan dinimiz, işte bu bakımdan komşuluk ilişkilerine özel bir önem atfeder.

Yüce Allah buyuruyor ki; “Allah’a ibadet edin ve O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın. Anaya, babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolcuya ve elinizin altındakilere iyilik edin. Şüphesiz, Allah kibirlenen ve övünen kimseleri sevmez.” (Nisa, 36)

Görüldüğü üzere, ayetin temel mesajı, ibadetin Allah’a yapılması ve O’na ortak koşulmamasıdır. Bu, dininin temelini oluşturan ana konudur.

Dini yaşayan insandır. Ama insan, başka insanlarla birlikte yaşamakta ve onlarla pek çok ilişkilerde bulunmaktadır. Dinin, Allah ile kul arasında gerçekleşen iman ve ibadet boyutunun meyvesini verebilmesi, başkalarıyla girişilen ilişkilerde, onların da Allah’ın kulları olduğu gerçeğinin göz önünde bulundurulması ile sıkı sıkıya bağlantılıdır. Bu sebeple ayet temel mesajını verdikten sonra, insanın yakın ilişki içinde bulunduğu diğer insanları gündeme getirmekte ve onlarla olan ilişkinin temeline iyilik etmek, alçak gönüllü ve mütevazı davranmak esaslarını oturtmaktadır. İnsanın sosyal çevresini oluşturan kesimler arasında özellikle komşulara vurgu yapılmış olması oldukça anlamlıdır. Ayetin bu vurgusu, şu hadis-i şerifte daha belirgindir:

“Cebrail, bana komşu hakkında o kadar tavsiyede bulundu ki, onu mirasçı kılacak sandım”. (Buharî, Edeb, 38)

Hadisin bize verdiği temel fikir şudur: İnsan kendi mirasçıları olan yakınlarına; çocuklarına, ana-babasına, kardeşlerine nasıl davranıyorsa, komşularına da öyle davranmalıdır. Çünkü insanın aile fertlerinden sonra en çok ilişki içinde olduğu kimseler komşularıdır. Kişilerin aile dışı insanlarla geçekleştirdikleri sosyal ilişkiler, komşularıyla başlar.

Komşuluk ilişkileri, toplumsal ilişkilerin esasını ve hareket noktasını oluşturur. Bu sebeple komşuluk ilişkileri toplumun geniş katmanları arasındaki ilişkilerin küçük çaplı bir örneğini oluşturur. Komşuluk çerçevesi içindeki davranış ve ilişki biçimleri, bir şekilde geniş kitleler arasında da etkisini gösterir. Bu durum, komşular arası iyi ilişkilerin önemini açıkça ortaya koymaktadır. İşte sevgili Peygamberimiz;

“Komşularına iyi komşuluk et ki gerçek müslüman olasın.” (İbn Mâce, Zühd, 24)

İnsan, hayatı boyunca mutluluğun peşinden koşar durur. Hâlbuki mutluluk çok kere onun hemen yanı başındadır, ama o bunun farkında değildir. Mutluluğu sağlayacak sebepleri keşfetmek gerekir. İşte Hz. Peygamber (s.a.s.) şu hadisinde bize, mutluluğa ve huzura götüren yollardan üçünü gösteriyor: “İyi bir komşu, rahat bir binek ve geniş bir ev insanı mutlu eden sebeplerdendir.” (Ahmed b. Hanbel, Müsnedü’l-Mekkiyyin, No.14830)

Dinimiz kul hakkının çiğnenmemesi konusunda mü’min-lere ciddi uyarılarda bulunur. Kul hakkını çiğnemenin büyük manevî sorumluluğu gerektirdiğini önemle vurgular. Hele hakkı çiğnenmesi söz konusu olan kul komşu ise konunun önemi daha da artar.

Bir gün sevgili Peygamberimiz;

“Vallahi iman etmiş olamaz, vallahi iman emiş olamaz, vallahi iman etmiş olamaz” buyurmuşlar, sahabilerden biri de; “Kim iman etmiş olmaz ey Allah’ın Resûlü?” diye sorunca, Resûlullah Efendimiz, “Kötülüğünden komşusunun emin olmadığı kimse” cevabını vermişlerdir. (Buharî, Edeb, 39)

Hadis-i şerifteki “iman etmiş olamaz” ifadesi, “kâmil anlamda iman etmiş olamaz” anlamındadır.

Aynı mesajı veren bir başka Nebevî uyarı şudur:

“Kötülüğünden komşusunun emin olmadığı kimse cennete giremez.” (Müslim, İman, 46)

Ebu Hureyre (r.a.)’nin konumuzla ilgili olarak rivayet ettiği bir başka hadis de şöyledir:

“Resûlullah (s.a.s.), ashaptan bir grup insanın yanında durdu ve ‘Size, en hayırlınızın kim olduğunu, en kötünüzün kim olduğunu haber vereyim mi?’ diye sordu. Oradakiler bir şey söylemediler. Allah’ın Resûlü sorusunu üç kere tekrarladı. Bunun üzerine bir adam; ‘Evet ya Resûlullah, hangimizin en hayırlı, hangimizin en kötü kimse olduğunu bize haber ver’ dedi. Resûlullah (s.a.s.), şöyle buyurdu: ‘Sizin en hayırlınız, hayrı dokunması umulan ve kötülüğünden emin olunan kimsedir. En kötünüz de hayrı dokunması umulmayan ve kötülüğünden emin olunmayandır.” (Tirmizi, Fiten, 76)

Bu hadisi şeriften açıkça anlıyoruz ki, Allah katında makbul olmanın şartlarında biri de insanlar katında makbul olmaktır. İnsanların, -bu arada komşuların- güvenini kazanmayan, herkesin kendisinden endişeye kapıldığı, etrafına rahatsızlık ve huzursuzluk saçan, birlikte insanca yaşamanın gereklerini yerine getirmeyen kimseler, Allah’ın hoşnut olmayacağı kimselerdir.

Ekonomik durumları, sosyal konumları, itibar düzeyleri ne olursa olsun, komşularımıza öncelikle, birer insan ve Allah’ın kulu olmaları açısından bakmak gerekir. Hangi sebeple olursa olsun onlara karşı açıkça, ya da dolaylı olarak küçümseyici tavır içine girmek İslâm ahlâkı ile bağdaşır bir tutum değildir.

Başkalarını küçük görmek, İslâm ahlâkının yasakladığı çirkin işlerden biridir. Hele küçük görülen bir komşu ise yapılan yanlış daha da büyür. Ebû Hureyre (r.a.) diyor ki:

“Resûlullah; ‘Ey müslüman hanımlar! Tırnak ucu kadar da olsa, sakın ha, komşu komşuyu hakir görmesin!’ (Buharî, Edeb, 30) derdi.”

Hz. Peygamber bu hadislerinde, komşu hakkının ne kadar önemli olduğunu, komşulara sözlü, ya da fiilî olarak zarar vermenin ne büyük bir sorumluluk getirdiğini çok açık bir şekilde ortaya koymaktadır. Demek ki, komşularımızla olan ilişkilerimizin niteliği imanımızın da niteliğini etkilemektedir.

Komşuluk hukukunun önemini vurgulayan bir başka hadisi şerifinde sevgili Peygamberimiz (s.a.s.) şöyle buyurmuşlardır:

“Kıyamet gününde muhakeme edilecek ilk iki hasım, iki komşu olacaktır.” (Ahmed İbn Hanbel, Müsned, IV.151)

İslâm, sosyal hayatın ahenk içinde yürümesi için her türlü şarta riayet edilmesini öngörür. Söz gelimi bir yandan komşulara eza edilmemesi, onlara iyi davranılması emredilirken, bir yandan da, komşulardan gelecek olumsuzluklara, kötülük ve zararlara mümkün olduğunca sabredilmesi tavsiye edilmektedir. Allah’ın sevdiği üç tür insandan söz ettiği hadisin konumuzla ilgili kısmında Hz. Peygamber (s.a.s.) şöyle buyurmaktadır:

“(Allah’ın sevdiği kimselerden üçüncüsü de) bir adamdır ki, kendisine eziyet eden bir komşusu vardır. O da buna sabreder, nihayet ölüm yahut göç etmek aralarını ayırır.” (Müslim, İman, 46)

“Komşuluk hakları” deyince akla sadece, komşulara zarar vermek yahut zarar vermekten doğacak sorumluluk akla gelmemelidir. Bu, hak kelimesinin sadece olumsuz yönünü oluşturur. Pasif olmayı gerektiren bir durumdur. Bir de işin olumlu ve aktif olmayı gerektiren yanı vardır. Yani iyi bir komşuluk için sadece komşuya zarar vermemek yetmez, iyilikte de bulunmak gerekir. Hz. Peygamber (s.a.s.);

“Kim, Allah’a ve ahiret gününe inanıyorsa komşusuna iyilik etsin...” (Müslim, İman, 47) hadisi ile bu gerçeği ifade buyurmuştur.

Modern hayatın getirdiği bazı şartlar insanı “kalabalıklar içindeki yabancı” durumuna getirmiştir. Zorunlu ilişkiler dışında “herkesin kendi işine baktığı” bir hayat anlayışı günümüzde hâkim bir durumdur. Bunun olumlu yanları olmakla birlikte, psikolojik ve sosyal olumsuzlukları da vardır. Söz gelimi, yıllardır aynı binada yaşadıkları hâlde birbiri ile tanışmayan, komşuluk ilişkilerine girmeyen nice insanların, ailelerin varlığına şahit oluyoruz. Evet, sosyal hayatımız pek çok alanları ile değişikliğe uğramıştır, daha da uğrayacaktır. Bu, kaçınılmazdır. Ama bu değişikliğin, bizim bazı olmazsa olmaz değerlerimizi de alıp götürmesine izin vermemeliyiz. Bu gibi konularda duyarlı olmamız gerekiyor. Aynı çatının farklı bölümlerinde oturan aileler arasındaki komşuluk ilişkileri de bu konular arasında yer alıyor. Aslında komşuluk ilişkileri biraz da kendiliğinden oluşan tabiî ilişkilerdir. Bu tabiî akışı bozacak durumların ortaya çıkması hâlinde, komşular arası bağı yeniden oluşturmak için özel bir çaba harcamak gerekebilir. İlk bakışta basit gibi görünen küçücük girişimler, böyle bir komşuluk ilişkisinin oluşumunu ve devamını sağlayabilir. Merdivende karşılaştığımız bir apartman komşumuza vereceğimiz bir selam, göstereceğimiz bir güler yüz, samimi bir hâl-hatır sormak, gerektiğinde kapı komşumuza bir ihtiyacının olup olmadığını sormak, hatta pişirilen yemekten bir tabak ikram edivermek komşular arasında oluşacak sıkı bağların bir ilk adımını oluşturabilir. Hz. Âişe anlatıyor:

“Ya Resûlullah, dedim; iki komşum var, (öncelikle) hangisine hediye sunayım?” Allah’ın Resûlü, ‘kapısı sana daha yakın olana’, buyurdular.” (Buharî, Edeb, 3)

Komşular arası ilişkilerin sıcak ve canlı tutulması önemli ölçüde samimi duyguların açığa çıkmasını sağlayacak fırsatların oluşturulmasına bağlıdır. Sahabilerden Ebû Zerr (r.a.)’in rivayetine göre sevgili Peygamberimiz, kendisine;

“Ebû Zer! Çorba pişirdiğin zaman suyunu fazla koy ve komşularını da gözet” (Müslim, Birr ve Sıla ve’l-Âdâb, No, 202) buyurmuştur. Hadis-i şerif, imkânsızlıklar içinde bile komşularla iyi ilişkilerin devamı için nasıl her fırsatı değerlendirmemiz gerektiği konusunda ilginç bir örnek oluşturmaktadır.

Komşular arası ilişkileri sıcak tutmanın yollarından biri de karşılıklı ziyaretlerdir. Ziyaretlerin davet üzerine gerçekleşmesi daha da yapıcı olur. Hz: Peygamber (s.a.s.); “Aynı vakit için iki komşundan davet alırsan önce daha yakın olanın davetine git. Aynı vakit için ayrı zamanlarda davet edilirsen, önce davet edenin davetine git.” (Ebû Davud, Et’ime, 9) buyurmuştur.

İmam Gazali, komşuluk arası ilişkilerin çerçevesini İslâmî bakış açısı ile şöyle çizmektedir:

“Komşuluk hukuku, sadece komşuya eza etmemekle yerine getirilmiş olmaz, ayrıca eza ihtimali olan şeylerden de kaçınmak gerekir… Bu da yetmez;

a) Komşuya yumuşaklıkla muamele etmek, ona iyi ve güzel davranmak lazımdır.

b) Komşuyla karşılaşınca ona selam vermek,

c) Hastalandığında onu ziyaret etmek,

d) Bir musibetle karşı karşıya kaldığında taziyede bulunmak,

e) Sevinçli anında onu tebrik etmek, sevincine ortak olmak,

g) Hatalarını görmezlikten gelmek, mahremine bakmamak, uzakta bulunduğunda evine göz kulak olmak, çocuklarına lütufkâr davranmak,

h) Din ve dünya ile ilgili bilmediği konularda ona yol göstermek… Bütün Müslümanlara karşı görevlerimiz dışında komşularımıza karşı olan görevlerimizdendir. (İhya, II, 271-272)

Komşunun komşu hakkındaki kanaat ve şahitliği Allah katında bir kriter olma niteliğine sahiptir. Hz. Peygamber (s.a.s.), şöyle buyurmuştur:

“Bir müslüman ölür de en yakın komşularından üç kişi onun hakkında iyi şahitlikte bulunursa, Allah Teala şöyle buyurur: ‘Bildikleri şey konusunda kullarımın şahitliğini kabul ettim’, yahut ‘Kulumun bildiğim günahlarını affettim.’ “ (Ahmed b. Hanbel, II, 408-409)

Resûlullah, komşunun şahadetine böyle büyük bir değer atfederek, komşuların iyi şahadetini hak ettirecek davranışlar sergilememizi teşvik etmiş olmaktadır. Bunun yolu da Kur’an ve sünnet çizgisinde sergilenecek iyi komşuluk ilişkilerinden geçmektedir.

Hz. Peygamber (s.a.s.), iyi komşuluk ilişkilerini, ülkenin imarının ve ömrün uzamasının sebepleri arasında saymıştır. Hz. Âişe anlatıyor: Resûlullah bana şöyle dedi: “Kime yumuşak huyluluktan nasibi verilmişse, dünya ve ahiret iyiliğinden de payı verilmiş demektir. Akrabalık bağlarını gözetmek, güzel ahlâk ve iyi komşuluk ilişkileri ülkeyi imar eder ve ömrü arttırır.” (Ahmed İbn Hanbel, V, 291; VI, 159)

İnsan toplum hâlinde yaşamak zorundadır. Çevresinde mutlaka başkaları da yaşamak durumundadır. Evimizin yanında, civarında yaşayan insanlarla, komşularımızla birtakım ilişkilerimizin olması kaçınılmazdır. Toplum hayatının düzeninin temellerinden biri de komşululuk ilişliklerinin insanî temele dayalı olmasıdır. Bunu sağlamanın yolunu Kur’an ve Sünnet teorik ve pratik olarak ortaya koymuştur. Bu teori ve pratiğin temelinde, “Kendiniz için arzuladığınızı başkaları için de arzulamadıkça kâmil imana ulaşamazsınız” esası yer alır. Komşularımız, kara gün dostlarımızdır, can yoldaşlarımızdır. Hayat komşularımızla güzeldir. Beşerî ilişkilerimizin ilk adımını komşuluk ilişkilerimiz oluşturur.

Komşularımızın hoşnutluğu, Allah’ın hoşnutluğunu kazandıran yollardan biridir. Kendisi ile ve çevresi ile barışık olan insan sağlıklı bir ruh dünyası yaşıyor demektir. Çevresi ile komşuları ile sürtüşme ve geçimsizlik hâlinde olan, çevre ilişkilerinde sürekli olarak problem kaynağı olan kimseler dengeli bir hayattan mahrum olurlar. Bir denge ve huzur dini olan İslâm bu tür olumsuzlukların önüne geçmek amacı ile toplumla açılan ilk kapılarımız olan komşularımızla ilişkilerimizde daha titiz ve hassas davranmamızı bizden istemektedir.

SARP YOKUŞA ATILMAK

Kur’an, insan merkezli bir kitaptır. İnsan denen varlığa, kulluk bilinci ortak paydasında, insanca bir hayat yaşatmayı hedefler. “İnsanca hayat”ın temel şartlarından biri de, “ben” ile “öteki”nin, bu ortak paydada “bir”leştiği bilincine sahip olmaktır. İşte, Kur’an’ın 90. (Beled) sûresinde, bu bilinçte meydana gelebilecek kırılmalara ve bunların temel sebeplerine vurgu yapılmaktadır.

Sıkıntı ve zorluk içinde olacak ve bunlara göğüs gerecek şekilde yaratılmış olan insan (Beled, 4) verdiği hayat mücadelesinde sarf ettiği emeğin “büyü”süne kapılarak hayatın merkezine kendini oturtur. Sağladığı maddî ve ekonomik gücün (Beled, 6) kendisini yenilmez, güç yetirilmez bir konuma getirdiğini düşünür. (Beled, 5) Bu ruh hâli içinde sorumsuzca bir hayat sürer, “Kendisini kimsenin görmediğini mi sanıyor?” (Beled, 7) dedirtecek davranışlar sergiler. Fizik dünyada sebepler kanununa boyun eğerken, bunların arkasındaki gerçek sebebi unutur.

Oysa elde edilen bütün imkânlar, nimetler, kudret ve hâkimiyet, aslında insanın “ürün”ü değil, Allah’ın birer “vergi”si ve nimetidir. İşte Kur’an bu noktada, insana, ayağını yere bastıracak bir uyarıda bulunuyor: “Biz ona iki göz, bir dil, iki dudak vermedik mi; iki apaçık yolu (hayır ve şer yollarını) göstermedik mi?” (Beled, 8-10)

Bu ayetlerde bir yandan, işitme ve konuşma yetenekleri, insanın sahip olduğu diğer bütün bedensel yeteneklerin birer örneği olarak ön plana çıkarılmakta; bir yandan da, yanlış ile doğrunun, hayır ile şerrin ayırımını yapabilme noktasında vahyin ve aklın fonksiyonuna işaret edilmektedir. Bu işaret, “yaşamak için verilen mücadele”yi “insanca yaşamak için verilen mücadele”ye dönüştürmenin önemini vurgulamaya yöneliktir. “İnsanca yaşamak”, Yaratıcı Kudret ile insanlar ile ve çevre ile olan ilişkilerin, yine Yaratıcı Kudretin iradesi yönünde düzenlenmesini ifade etmektedir.

Kur’an, önüne bunca imkânlar, nimetler konmuş olmasına rağmen insanın bu alanda başarılı olmak için aşması gereken “engel”lere de, “sarp yokuş” nitelemesi ile gönderme yapar, bu engelleri aşma girişimlerinde genel bir zaaf hâli yaşadığını vurgular:

“Fakat o, sarp yokuşa atılmadı.” (Beled, 11)

Hâlbuki insandan beklenen yokuşa atılıp onu aşmaktır. Nedir, bu sarp yokuş? Kur’an’ın bu soruya verdiği cevap, İslâm’ın insan konusundaki temel dünya görüşünü yansıtmaktadır:

“O, tutsak bir boyunu çözmek (köle azat etmek)tir. Yahut şiddetli bir açlık gününde kendisiyle yakınlığı olan bir yetimi, ya da yerde sürünen bir yoksulu doyurmaktır.” (Beled, 13-16)

Bu ayetlerin verdiği mesajın omurgasını insan oluşturmaktadır. Burada insan iki temel yönü ile temel hak ve hürriyetler ile ekonomik durum açısından gündeme oturtulmuştur. Köle azat ekmek, bütün çeşitleriyle hürriyetlerin ve insan halklarının ifadesidir. Yoksulların elinden tutulması noktasındaki teşvik ise, toplumun ekonomik dar boğazdaki kitlelerinin normal hayat standardına ulaştırılmasının bir görev olduğunu vurgulamaktadır.

Kur’an, iman edip etmemek ile toplumun güçsüz kesimlerine karşı takınılacak olumsuz tutum arasında doğrudan bir bağ kurar:

“Gördün mü, o hesap ve ceza gününü yalanlayanı! İşte o, yetimi itip kakan, yoksula yedirmeyi özendirmeyen kimsedir.” (Mâûn, 1-3)

Ancak, gerek hürriyetler bağlamında, gerek maddî ve ekonomik bağlamda zorlukların ve engellerin aşılması kolay değildir. Maddî imkânların ve fizikî çabaların manevî ve psikolojik alt yapısının da hazır olması gerekir. Bu alt yapı da iki boyutludur. Manevî boyutu iman oluşturur. Sabır ve merhamet ise psikolojik ve insanî boyutu temsil eder. Bu boyutların gerçekleşmesi hâlinde mutluluk da gerçekleşecektir:

“Sonra da iman edenlerden olup birbirine sabrı tavsiye edenlerden, birbirine merhameti tavsiye edenlerden olanlar var ya, işte onlar Ahiret mutluluğuna erenlerdir.”

İslâm, yaratılmışlar âleminin merkezine insanı koyar. Ona, içinde yaşadığı sosyal ve fizikî çevre içinde onurlu bir hayat yaşamasını sağlayacak düsturlar sunar. Her şeyden önce insan ve kul olduğu için insana güzellikleri lâyık görür. Bu noktada temel hak ve hürriyetler ile insanca yaşanabilecek ekonomik imkânların sağlanmasını temel ilkeler olarak benimser. Bu sonuca ulaşmanın şartı olarak da, maddî hayatın bağlısı ve bağımlısı olmak yerine, Yaratan’ın gösterdiği çizgide ve kulluk bilinci içinde ölüm ötesini hesaba katmanın gerektiğini vurgular.

Hayatın sarp yokuşlarına atılmak ve onları aşmak gerekir. Bunun yolu da hayatı var edenin işaretlerine uymaktan geçer.

HAYAT–ÖLÜM ÇİZGİSİNDE
ŞEHİTLİK MERTEBESİ

Yaşayan varlıkların sahip olduğu en değerli şey candır. Türk dilinin, “Önce can, sonra cânân” şeklinde ifadeye döktüğü bu gerçek şüphe yok ki, bütün dillerde benzer ifadelere bürünmüştür. Varlık planına çıkmasında herhangi bir etkisi olmayan, kendini doğumla birlikte “hayatın içinde” bulan insan, hayatı yalnızca kendinin sahibi olduğu ve hiç kaybetmek istemediği bir değer olarak algılama eğilimindedir. Fakat her şeye rağmen ölüm kaçınılmaz bir olgu olarak hayatın karşısına dikilmektedir.

İnsanlığın tarihi şekillendiren etmenlerin mayasında, hayatın ve ölümün ne olduğu sorusunu cevaplandırma çabaları yer alır. Hayatı ve ölümü var eden kuvvetin ne olduğu meselesi de bu sorunun esasını oluşturmaktadır.

Bütün semavi dinler insanlara bu sorunun cevabını sunan ilâhî sistemlerdir. İlâhî vahyin insan planına yönelik son tecellisi olan Kur’an, son hak din olarak hayatı ve ölümü var eden kudretin, her şeyi var eden Allah olduğunu ilân eder. Bununla da yetinmez, insanlığı asıl yaratılış amacına yönlendirirken, bu konuda onun karşısına çıkacak engelleri ortadan kaldırır. Aklın önünü aydınlatır. Ona kullanacağı sağlam veriler verir, böylece sağlam sonuçlara ulaşmasını sağlamayı amaçlar:

“Mutlak hükümranlık elinde olan Allah’ın şanı yücedir ve O’nun gücü her şeye hakkıyla yeter. O, hanginizin daha güzel işler yapacağını sınamak için ölümü ve hayatı yaratandır. O, mutlak güç sahibidir. Çok bağışlayandır.” (Mülk, 1-2)

“O, diriltendir, öldürendir. Ancak O’na döndürüleceksiniz.” (Yûnus, 56. Aynı anlam için bak. Zümer, 80)

Kur’an, bir yandan, hayatın ve ölümün, Allah’ın eseri olduğunu pek çok ayette vurgularken, hayat verme ve öldürmenin “tekniğine” sadece değinmekle yetinir. İşin temelinde ruhun bedene “üflenmesi” ve bedenden ayrılması yatmaktadır:

“Allah, yarattığı her şeyi güzel yapan ve ilk başta insanı çamurdan yaratan, sonra onun soyunu bayağı bir suyun özünden yaratan, sonra da onu şekillendirip ve ona ruhundan üfleyen...dir.” (Secde, 7-8)

“Allah, ölenin, ölüm zamanı gelince, ölmeyenin de uykusunda canlarını alır da ölümüne hükmettiğini tutar, ötekini belli bir vakte kadar bırakır. Şüphe yok ki bunda düşünecek bir toplum için ibretler vardır.” (Zümer, 29)

Ne var ki, ruh hakkında da bilgimizin sınırlı olması sebebiyle, hayat ve ölüm olayı bir yönüyle insan için hep sır olarak kalacaktır. Kur’an bu noktayı şöyle ortaya koymaktadır: “(Ey Muhammed!) Sana ruh hakkında soru soruyorlar. De ki: ‘Ruh, Rabbimin bileceği bir şeydir. Size pek az ilim verilmiştir.” (İsrâ, 85)

Yaratıcı Kudret, hayatın ve ölümün sırrı konusunda son sözü kendine saklamış, ama insana bâzı işaretler vererek de onun merakını âdeta kamçılamıştır.

“Allah’ın izni olmadıkça hiç kimseye ölüm yoktur. O, vadesiyle yazılmış bir yazıdır.” (Âl-i İmran, 145) Sebep ne olursa olsun, -her şeyde olduğu gibi- ölümde de O’nun izni şart. Bu noktada, kader konusunun girift soruları ard arda sıralanabilir. Fakat hangi açıklamalar yapılırsa yapılsın, ne tür yorumlara gidilirse gidilsin, varılacak sonuç aynıdır: “Ne yerde, ne gökte zerre ağırlığınca hiçbir şey Rabb’inden gizli kalmaz.” (Yunus, 61) “Hiçbir yaprak düşmez ki Allah onu bilmesin.” (En’am, 59) Hayat ve ölüm alanının müdahale edilemezliği bu kadarla da kalmaz. İnsanın gaybı bilme konusundaki çaresizliği ölümünün vakti konusunda da onun yakasını bırakmaz: “Hiçbir kimse nerede öleceğini bilemez.” (Lokman, 2)

Her gün sayısız hayat ve sayısız ölüm gerçekleşiyor. Hayat “hazır” bulunduğu için üzerinde fazla durulmuyor. Fakat ölüm bir şeylerin elden, gönülden, aile hayatından çıkması demek... “Ele geçirdiği”nin pek farkında olmayan insan, “yitirdiği”ne dayanamıyor. O şaşkınlıkla ölüme “yok oluş” damgasını vuruyor. İşte bu, materyalist dünya görüşünün ölüm noktasında şekillenmesidir. Kur’an, ölümün materyalist yorumlanma biçimini, Mekke müşriklerinin diliyle şu şekilde ifadeye koyuyor:

“Dediler ki hayat, dünya hayatımızdan başkası değildir. Ölürüz de, yaşarız da. Bizi zamandan başka bir şey helâk etmiyor...” (Câsiye, 24) Aynı anlamdaki bir başka âyet de şudur: “Hayat, bu dünyadaki hayatımızdan ibarettir. Ölürüz ve yaşarız. Biz tekrar diriltilecek değiliz.” (Mü’minûn, 37)

Ölüme getirilen bu yoruma Kur’an’ın cevabı net ve kesindir: “Hâlbuki bu konuda onların hiçbir bilgisi yoktur. Onlar sadece (öyle) zannediyorlar.” (Câsiye, 24)

Demek ki, ölüm yok oluş değildir. Ölüm hayatın bir tür yapı değişikliğine uğramasıdır. İnsan planında hayat, Hz. Âdem ile birlikte başlayan, ölüm ötesi hayatla süren bir çizgidir. Ortasında ölüm noktasının bulunduğu, yarısı bir renkte, diğer yarısı başka bir renkte olan bir çizgi. Değişik bir ifade ile şimdiki konumumuza göre, hayatın bir beri yakası var, bir de öte yakası...

İlâhî nizam, hayatın beri yakasını önemser. Çünkü asıl hedef olan öteki yakaya çıkış, beri yakadan olacaktır. Bu sebeple, bireyin hayatı temel amaç itibariyle tüm insanların hayatlarına eş değerdedir:

“Bundan dolayı İsrailoğullarına (Tevrat’ta) şöyle yazdık: ‘Kim bir kimseyi, bir cana yahut yeryüzünde fesat çıkarmaya karşılık olmaksızın (haksız yere) öldürürse, bütün insanları öldürmüş gibi olur. Kim de onun hayatını kurtarırsa, bütün insanları kurtarmış gibi olur...” (Maide, 32)

Başkasını öldürmek gibi, kendi canına kıymak (intihar) da yasaktır, büyük bir günahtır (Buharî, Tıbb, 56).

Hayata böylesine önem veren ve adından başlayarak her şeyi ile barış dini olan İslâm müslümanlara, sadece bir durumda, haksızlığa ve saldırıya uğradıkları zaman kendilerini ve inançlarını savunmak, böylece Allah’ın adının yücelmesi ülküsüne hizmet etmek amacıyla saldırgan tarafa karşı direnç göstermeyi, gerekirse savaşmayı, hatta bu uğurda ölmeyi istemektedir. Böylesine yüce bir amaç uğruna gerektiğinde hayatını ortaya koyacak mü’mine elbette bir mükâfat verilmeli ve bu mükâfat, onun yaptığı iş oranında büyük ve yüceltici olmalıdır. Şehitlik makamı, işte bu mükâfatın adıdır. Çünkü uğrunda can verilen şey sonuçta Allah’ın adının yüceltilmesi. O’nun buyruklarının insanların hayatına yön vermesi hedefidir. Davalar, önemlerini ve büyüklüklerini kendilerini ortaya koyan etkenlerden ve güttükleri amaçtan alırlar. Müslüman için en büyük ideal, Allah kelimesinin yüceltilmesidir. İşte bu idealin gerçekleşmesi bazen insanın en kıymetli şeyini, canını feda etmesini gerekli kılar. Kur’an’ın ortaya koyduğu müslüman modeli, böyle durumlarda en küçük bir tereddüt göstermeden gerekeni yapar. Çünkü o, inanıp bağlandığı, hayat düsturu edindiği Kitab’ın ve onu Allah’tan alıp tüm insanlığın yararlanmasına sunan yüce Peygamberin şehitler ve şehitlik makamı hakkındaki yüceltici ifadelerini, büyük müjdelerini bilmektedir. Bu sebeple o, Allah yolunda, din yolunda, kutsal değerler uğrunda ölmeğe, şehitlik makamına ermeğe aday bir insandır.

Şehit kelimesini duyup da yüreğinde farklı bir ürperti yaşamayan, bir an da olsa manevî bir ruh hâline bürünmeyen müslüman yok gibidir. Arapça bir kelime olan şehit (aslı, “şehid”) “şehâdet” kökünden türemiştir. Çoğulu, “şühedâ” ve “eşhad” şeklinde yapılır. Sözlük anlamıyla “şehid”, “bildiğini söyleyen”, “kesin bir haberi getiren”, “bir yerde hazır bulunan”, “hazır olan”, “bir olaya şâhit olan” ve “şahitlik eden” gibi anlamlara gelmektedir. (Rağıb el-İsfehani, s. 267 vd) Dinî bir terim olarak ise şehid, “Allah’ın rızasını kazanmak için O’nun yolunda savaşırken öldürülen müslüman” demektir.

Kelimenin sözlük anlamıyla terim anlamı arasında şu noktalardan bağlantı vardır: Şehidin cennetlik olduğuna şahitlik edilmiştir. Şehid, yüce Allah’ın huzurunda bulunmakta, yaşamaktadır. Ölümü sırasında melekler hazır bulunur.

Şehid kelimesi -tekil olarak- Kur’an’da 35 yerde, “şehideyn” şeklinde ikil olarak bir yerde, “şühedâ” şeklindeki çoğuluyla ise 20 yerde kullanılmıştır. Bu kullanımlardan tekil ve ikil olanların tamamı “şâhit” anlamındadır. Çoğul kullanımların 32’si “şâhit” anlamında, üç tanesi ise şehit anlamında kullanılmıştır.

“Şehid” aynı zamanda yüce Allah’ın sıfatlarından biridir. Yukarıdaki sınıflandırmadan da anlaşılacağı üzere Allah’ın bu sıfatı şâhit anlamındadır. Allah, her şeyi hakkıyla görür, her şeye şahittir, her yerde hazırdır. Ona gizli hiçbir şey yoktur. Kelimenin bu anlamda kullanıldığı ayetlerden biri de şudur: “De ki: Ey Kitap ehli! Allah, yaptıklarınıza şehid iken (onları görüp dururken) Allah’ın ayetlerini niçin inkâr edersiniz.” (Âl-i İmran, 98)

Gerçekleştirilmek istenen işin önemi ve büyüklüğü, işe ve onu yapan kişiye yansır. Din, mukaddes değerler ve -bu değerlerin yaşandığı toprak olduğu için- vatan uğrunda canını feda eden müslüman, Allah katında peygamberlik mertebesinden sonra en büyük beşerî mertebe olan şehitlik mertebesini kazanırlar. Bu, “Eğer Allah’a (O’nun dinine) yardım ederseniz, O da size yardım eder” (Al-i İmran, 160) şeklindeki ilâhî denklemin sonucudur. Bu sonuç, Allah’ın şehitlere verdiği önemi vurgulayan ayetlere imrendirici bir ışıltıyla yansır.

Asıl olan insanların yaşamasıdır, öldürülmesi değil. Bu sebeple barışın bozulması ve savaş sadece zorunlu hâllerde başvurulabilecek yollardır. İşte Kur’an’ın belirlediği bu durumların gerçekleşmesi hâlinde duruma göre gerekenin yapılması sırasında ölmek ya da öldürmek dâhil her şeyi göze alarak mücadeleye girişmek, savaşmak da kaçınılmaz bir görev olur. Bu şartlar altında yapılan savaşa İslâmî literatürde cihad ya da gaza, bu savaşa katılan müslümana da mücahit ya da gazi denir. Şu var ki nefse karşı yapılan da dâhil, her türlü mücadeleyi de ifâde ettiği için cihat daha kapsamlıdır.

Gazadan sağ dönebilen Gazilik mertebesine; ruhunu teslim eden ise Şehitlik unvanına kavuşur. Her iki hâlde de müslüman Allah ile “alışveriş” hâlindedir:

“Allah, mü’minlerin canlarını, cennet kendilerinin olması karşılığında satın aldı. Allah yolunda çarpışacaklar; öldürecekler ve öldürüleceklerdir.” (Tevbe, 111) “Ey îmân edenler! Sizi elem dolu azaptan kurtaracak bir ticareti size göstereyim mi? Allah’a ve Resûlüne îmân edersiniz ve Allah yolunda mallarınızla, canlarınızla savaşırsınız. Eğer bilirseniz, bu sizin için daha hayırlıdır.” (Saff, 10–11) Hz. Peygamber’in de bu ve benzeri ayetlerin paralelinde pek çok hadisi vardır.

Bir örnek:

“Bir adam Resûlullah’a gelerek, ‘Hangi insan daha üstündür?’ diye sordu. Allah’ın Resûlü; ’Allah yolunda malıyla ve canıyla cihad eden kişi’ diye cevap verdi.” (Buharî, Rikak, 34) Bu ve benzeri teşvikler, bütün sahabilerin gözünde, dünyâ hayatını, mal ve mülkü, hatta hayatı son derece küçültmüştür. Ebû Hureyre (r.a.) anlatıyor:

“Resûlullah şöyle buyurdu: ‘Bir kimse Allah’a inanır, Peygamberini tasdik eder ve ancak Allah yolunda cihad ederse (şehit olursa), Allah o kimseyi cennete koymaya, gazi olursa sevaba yahut ganimete ulaşarak evine döndürmeye kefildir. Kudret ve iradesiyle yaşadığım Allah’a yemin ederim ki, Allah yolunda yaralanan kimse, Kıyamet gününde, yara aldığı günkü hâliyle gelir; rengi kan rengi, kokusu ise misk kokusudur. Muhammed’in canı kudret elinde olan Allah’a yemin ederim ki, müslümanlara zor gelmesinden korkmasaydım, Allah yolunda gazaya giden askerlerden hiçbir zaman ayrılıp geri kalmazdım...’ “ (Buharî, Cihad, 7)

İşte böylesine kutlu bir emeğin sonunda şehitlik mertebesine ulaşma şansı vardır.

Gaza ve cihat hamlesi şehitlikle taçlandırılınca, o mübarek insan, dünyada kalanların gözünde, ruhunu yitirmiştir, ölmüştür. Hâlbuki şehitler ölmez. Başkası değil, Allah böyle söylüyor:

“Allah yolunda öldürülenleri ölüler sanma. Çünkü onlar diridirler, Rableri katında rızıklandırılırlar. Allah’ın kendilerine verdiklerinden dolayı sevinçli olarak, arkalarında (henüz şehid olup) kendilerine kavuşmamış olanların da üzüntüye uğramayacağı müjdesiyle sevinmektedirler. Allah’ın nimeti ve keremiyle bir de Allah’ın mü’minlerin mükâfatını zayi etmeyeceği müjdesiyle sevinirler.” (Al-i İmran, 169–171)

Bu ayette sözü edilen şehitlerin Uhut şehitleri, Bedir şehitleri ve Bi’r-i Me’une olayında şehid olanlar olduğu söylenmiştir. (Şevkânî, I, 399) Buna göre şehitlerin içinde bulundukları nimetleri ve güzellikleri dile getiren belli kişiler hakkında inmiştir. Ancak ayetin iniş sebebinin özel olması hükmün genel olmasına engel değildir. Dolayısıyla her ayetin atıfta bulunduğu belli şehitler, hem de onlardan sonra şehit olanlar ve olacak olanlar da aynı niteliklere sahiptirler.

Şehitlerin yüksek konumunu niteleyen bir başka âyet de şudur:

“Allah yolunda öldürülenler için ‘ölüler’ demeyin. Çünkü onlar diridirler, fakat siz farkına varamazsınız.” (Bakara, 154)

Bu iki ayetin vurguladığı temel niteleme, şehitlerin ölmedikleri, diri olduklarıdır. Fizikî şartlarla değerlendirildiğinde şehitlerin ölü olduklarına hükmetmek gerektiği söylenebilir. Nitekim, İslâm bilginlerinin büyük çoğunluğunun aksine bazıları şehitlerin diğer insanlar gibi öldüklerini, onların diri oluşlarının mecazî olduğunu söyleyenler de olmuştur. Ama doğru olan ayetin anlamının mecazî değil, hakikat olduğudur. (Şevkani, I, 399) Zira Kur’an, şehitlerin diri olduklarını haber vermekle kalmamakta, aynı zamanda bizim bu diri oluşun nasıllığını kavrayamayacağımızı ifâde etmektedir. Eğer söz konusu diri oluş mecazî anlamda olsaydı, âyet, “Siz farkına varamazsınız” demezdi. Çünkü biz insanlar, mecazen diri olmanın ne demek olduğunun farkındayız. Evet, biz maddî ölçülerimizle şehitlerin ruhlarını teslim edip aramızdan ayrıldıklarına şahit oluyoruz. Fakat bu fizikî şartların gerçekleşmesine rağmen, özel durumlarda (şehitlere has olarak) ölüm gerçekleşmeyebilmektedir. İşte Kur’an’ın “Siz farkına varamıyorsunuz” dediği bu durumdur.

İbn Abbas’ın bildirdiğine göre Resûlullah (s.a.s.) şöyle buyurmuştur:

“Kardeşleriniz Uhut’ta öldürülünce, Allah onların ruhlarını yeşil bir kuşun içine yerleştirdi. O kuşlar cennet nehirlerine varıp, cennet meyvelerinden yer, sonra Arş’ın gölgesinde asılı duran altın kandillere dönerler. En güzel yiyecek, en tatlı içecek şeylerle karşılaşıp en göz kamaştırıcı yerlerde istirahat ettiklerinde şöyle derler: ‘Bizim cennette sağ olduğumuzu kardeşlerimize kim ulaştıracak ki, onlar da cennette çeşitli nimetlere kavuşacaklarını bilsinler de cenneti hafife alıp savaşmaktan çekinmesinler.’ Bunun üzerine Allah, ‘Ben haber ulaştırırım’ dedi ve şu ayeti indirdi: “Allah yolunda öldürülenleri ölüler sanma. Çünkü onlar Rableri katında diridirler ve rızıklandırılmaktadırlar.” [Al-i İmran, 169] (Ebû Davud, Cihad, 27)

Hz Peygamber (s.a.s.), yukarıdaki hadisinde fizik şartlarını aşan bu olayı, günün bilgi ve kültür düzeyini dikkate alan bir anlatım içinde insanların algı düzeylerine indirgemeye çalışmıştır. Bunu yaparken de tamamen benzetme (temsil) ve teşhis (somutlaştırma) yolunu kullanmıştır. Bunun aksini yani hadisin zâhirî lafza dayalı anlamının esas alınmasını gerektiğini söylemek, şehitlerin diri oluşlarının mahiyetini insanların bilebileceği anlamına gelmez.

Şehitlerin sahip olduğu bazı nitelikler ve özel durumlar vardır ki bunlar, şehitlik mertebesinin yüceliğini açık bir biçimde gözler önüne sermektedir. Şimdi bunlara kısaca değinelim:

Şehitler cennettedir. Sevgili Peygamberimiz, “Şehid cennettedir” (Ahmed İbn Hanbel, V.58) buyurmuştur.

Şehitlerin cennette büyük bir saygınlıkları vardır. Resûlullah, bu saygınlığın derecesini şöyle dile getirmiştir: “Kudret ve iradesiyle yaşadığım Allah’a yemin ederim ki, Allah yolunda savaşıp öldürülmeyi, sonra tekrar dirilerek savaşıp tekrar öldürülmeyi, ardından yine dirilerek savaşıp yine öldürülmeyi arzu ederdim.” (Buharî, Cihad, 7)

Bu arada şunu belirtmeliyiz ki, Resûlullah Efendimiz son peygamber olarak cennetteki en yüksek makamın sahibidir. Şehitlik makamının yüceliğini vurgulamak için bu anlatım yolunu seçmiştir. Bu sebeple hadisi, “Eğer en yüksek makam olan peygamberlik makamında olmasaydım, şehitlik makamının kazandırdığı bu büyük ayrıcalığı defalarca yaşamak isterdim” şeklinde anlamak gerekir.

Hz. Peygamber’in arzuladığı şeyi bizzat şehit nasıl arzulamaz? Yine Hz. Peygamber (s.a.s.) buyuruyor: “Yeryüzündeki her şeye sahip olsa da, cennete giren hiç kimse tekrar dünyaya dönmek istemez. Ancak şehit, gördüğü hürmetten dolayı dünyaya dönmeyi ve on kere şehit olmayı arzu eder.” (Buharî, Cihad, 21)

Kul hakkı dışında şehitlerin bütün günahları affedilir. Resûlullah Efendimiz, “Şehidin, borç (kul hakkı) dışındaki bütün günahları affedilir” (Müslim, İmâre, 119) buyurmuştur.

Şehitler şefaat edeceklerdir. Sahabilerden Ebu’d-Derda’nın rivayet ettiğine göre Resûlullah (s.a.s.); “Şehit, ailesinden yetmiş kişiye şefaat eder” (Ebû Davûd, Cihad, 28) buyurmuştur.

İslâm tarihi baştanbaşa, Allah yoluna can feda eden şehitlerin göz kamaştırıcı olaylarıyla doludur. Kalbi, gönlü, imanı devreye sokmadan, o büyük insanların yaptıklarını gereği gibi anlamak ve anlamlandırmak mümkün değildir. Onlar, başkalarının yaşamayı sevdiği kadar ölümü seven, gerçek hayatın ölüm ötesi hayat olduğu gerçeğini tam anlamıyla yakalayabilmiş farklı insanlardır. Dökülen temiz kanları, uğruna öldükleri davayı, çağlayan duru ırmaklar misali sulayıp büyütmüş ve yaşatmıştır.

Önce şehit unvanının ilk defa “ihdâs” edildiği dönemden, sahabiler döneminden örnekler verelim:

Tepeden tırnağa silahlı bir adam, Resûlullah’a gelerek, “Ey Allah’ın Resûlü! Size yardımcı olarak savaşayım mı, yoksa müslüman mı olayım?” dedi. Resûlullah (s.a.s.); “Müslüman ol, sonra savaş” buyurdu. Adam müslüman oldu, sonra savaştı ve şehit oldu. Bunun üzerine Hz. Peygamber; “Az iş yaptı, çok mükâfat kazandı” (Buharî, Cihad, 13) buyurdu.

Cabir (r.a.) anlatıyor: “Bir adam, ‘Ya Resûlullah! Allah yolunda öldürülürsem nerede olurum?’ diye sordu. Resûlullah; ‘Cennettesin’ cevabını verdi. Bunun üzerine adam yemekte olduğu hurmaları atıp hemen savaşmaya koyuldu ve şehit düştü. (Buharî, Meğazi, 17)

Onların şehit olup cennete girmek için, kaybedecekleri vakitleri yoktu. Hemen cihada başlamalıydılar, belki kendilerine şahâdet şerbetini içmek nasip olabilirdi. Zira şehitlik gerçekten bir nasip işi idi. Büyük İslâm komutanı Hz. Halid b. Velid’e hasret dolu şu sözleri söyleten bu “nasip”ten başka bir şey değildi: “Hayatım boyunca yüzden fazla savaşa katıldım. Vücudumda kılıç ve ok yarası bulunmayan bir karış yer yok. Fakat buna rağmen işte ben, korkaklar gibi yatağımda ölüyorum.” (İbnu’l-Esir, II, 95)

Sahabilerden Vehb b. Kabus el-Müzeni (r.a.) kardeşinin oğlu Haris b. Akb ile birlikte, yurtlarından (Cebel-i Müzeyne) çıkıp, Hz. Peygamber’i ziyaret amacıyla Medine’ye gelmişler, Resûlullah’ın Uhut’ta savaşmakta olduğunu öğrenince derhal Uhud’a gitmişlerdi. Tam o sırada İslâm ordusu, çözülme hâlinde idi. Derhal savaşa başladılar. Vehb burada büyük bir kahramanlık göstererek hem müslümanları, hem de müşrikleri hayrete düşürdü. Müslümanların içine düştüğü bu zor durumda, Hz. Peygamber’e yönelen iki müşrik hücumuna karşı koyup geri püskürtmüştü. Daha sonra yapılan üçüncü bir düşman grubunun saldırması üzerine Resûlullah:

—Ya bunlara kim karşı çıkacak? diye sorunca, Vehb b. Kabüs:

—Yine ben ya Resûlullah! cevabını verdi. Hz. Peygamber Vehb’in bu sözünden memnun kalarak:

—Ey Vehb! Kalk ve cennetle müjdelenenlerden ol, buyurdu. En büyük amacı Resûlullah’ın huzurunda şehitlik mertebesine erişmek olan Vehb derhal savaşa koyuldu ve bu sefer şahâdet şerbetini içti. Daha sonra Resûlullah cesedinin yanına gitti. Ruhuna selam ve dua ettiği sırada “Ben senden hoşnudum” dedi.

Burada, kutlu sahabiler döneminin sayısız örneklerinden sadece birkaçını sunabildik. Birkaç örnek de, İslâm’a adanmış bir tarihten, Şanlı tarihimizden de birkaç örnek sunmamız yerinde olacaktır.

Burada vereceğimiz örnekler, somut olarak şehit olma olaylarını değil, müslümanı gözünü kırpmadan ölmeye yönelten ruh hâlini yansıtmaktadır. Bedir’den Uhut’a, Hendek’e, oradan, Malazgirt’e, Çanakkale’ye, Sakarya’ya hâkim olan ruh bu ruhtur.

Selçuklu İslâm ordusu ile Bizans ordusu Malazgirt ovasında karşı karşıyadır. 26 Ağustos 1071’e rastlayan bir Cuma günü sultan Alparslan Cuma namazı vaktini bekleyerek taarruzu biraz geciktirdi. Topluca kılınan Cuma namazından sonra, beyaz bir elbise giyinmiş olan sultan, atının kuyruğunu bizzat bağladı, ön saflarda ordusunu bir asker gibi savaşacağını belirtmek maksadı ile ok ve yayını bırakıp kılıç ve topuzunu eline aldı. Sonra ordusuna şu veciz konuşmayı yaptı:

“Biz ne kadar az olursak olalım, onlar (Bizanslılar) ne kadar çok olurlarsa olsunlar, bütün müslümanların minberlerde bizim için dua ettikleri şu saatte kendimi düşman üzerine atmak istiyorum. Ya muzaffer olur, gayeme ulaşırım; ya da şehit olarak Cennet’e giderim. Sizlerden beni tâkip etmeyi tercih edenler tâkip etsin. Ayrılmayı tercih edenler gitsinler. Burada sultan ve emredilen asker yoktur. Zira bugün ben de ancak sizlerden biriyim, sizlerle birlikte savaşan bir gaziyim. Beni tâkip edenler ve nefislerini Yüce Allah’a adayanlardan şehit olanlar Cennet’e, sağ kalanlar ise ganimete kavuşacaklardır. Ayrılanları ahirette ateş; dünyada alçaklık beklemektedir.” (Bak. Uzunçarşılı, I, 257)

Anadolu’nun kapılarını Müslüman Türk’e, İslâm’a açan büyük zafer, Malazgirt zaferi işte bu ruh dünyasında kazanıldı.

Çanakkale için de aynı şeyler söz konusudur. Bu sefer bir yabancının, bir Alman subayının tespitlerine kulak verelim:

“Bu ağır sınama döneminde Türklerle birlikte hareket eden herkes, bu sessiz kahramanlık karşısında sınırsız saygı ve hayranlık duyar ki, o dürüst Anadolu insanına karşı bu duyguyu düşmanı bile esirgemeyecektir. Burada, diğer kültürlü uluslar tarafından şüphesiz gözlemlenen ama ruh dünyalarında kavranamayan bir “dine kendini adayış” Türklerde açığa çıkmaktadır ve bu; aynı şeyin başka ulusta benzer ölçüde görülemeyeceği bir ruh hâlidir. Her hâlükârda Türk insanı gücünü bu özelliklerinden almaktadır.” (Carl Mülhman, s. 164-165)

Bir de, Çanakkale ruhunu iliklerine kadar yaşayan ince bir kaleme, Mehmet Akif’e kulak verelim. Akif, “Çanakkale Şehitlerine” adlı sanat harikası şiirinde, Alman subayının söylemeye çalıştıklarını, işin “sahibi” bir kimse olarak ne mükemmel bir biçimde dile getirmektedir. Şiirin nesre çevirisinden bir bölümünü aşağıda sunuyoruz:

“Ey bu vatan toprağı için vurulup toprağa düşen asker! Dedelerinin ruhu göklerden inip seni o temiz alnından öpse yeridir... Sen, Bedir savaşının aslanları kadar şanlı bir askersin. Çünkü onlar tevhidi kurtarmak için o gün nasıl canlarını vermişlerse, bugün de sen, aynı tevhid uğruna al kanınla toprağı sulayıp şehit düştün... Ey yüce şehit! Herkes gibi seni de bir mezara koymak isteyeceğiz. Ama sen o kadar büyüksün ki, sana dar gelmeyecek mezarı kazabilmemiz mümkün değil. ‘Gel seni tarihe gömelim’ desem, oraya da sığmazsın... Tarih dediğimiz o kitap, değil senin varlığına, senin yaptıklarının hikâyesine bile kâfi gelmez! Öyle anlaşılıyor ki senin yerin sonsuzluklar olacak. Sen ancak oraya sığarsın.

Ey büyük şehit! Sen, sonsuzluklara gömülüp uyurken, ‘Bu taşındır’ diyerek Kâbe’yi getirip başucuna diksem... Ruhumun duyduğu ilâhî ilhamları bu taşa nakış nakış işlesem... Gök kubbeyi bütün yıldızlarıyla getirip kanayan lahdinin üzerine örtsem... Mor bulutlardan açık türbene bir tavan çatarak, yedi kandilli ülker yıldızını uzatıp bu tavana taksam... Sen bu avizenin altında kanına bürünmüş yatarken, gece mehtabı alıp yanına getirsem ve türbedarın gibi sabaha kadar beklesem... Sabahları sonsuz ışıklarıyla ortaya çıkan güneşi sana avize etsem... Akşamları ufkun tüllenen kızıl mağribini yarana sarsam... Evet imkânım olsa da bunların hepsini yapabilsem; yine senin şanlı hatırana lâyık en ufak bir şey yapabildiğimi söyleyemem.” (Şengüler, III, 425)

Şehitler ve şehitlik makamı için, Allah ve Resûlü’nün söyledikleri, bu konuda başka söz söylemeye ihtiyaç bırakmayacak kadar açık. Bu iki kaynağın dışında söylenenler, bunları söyleyenlerin duygularını ve özlemlerini aktarmaya çalışmaktan başka bir şey olmasa gerek. Benim yapmaya çalıştığım da sadece bu.

AHİRET YOLCULUĞUNUN
İLK DURAĞI:
MEZARLIKLAR

“Deryada sonsuzluğu fikretmeye ne hacet,
Al sana derya gibi sonsuz Karacaahmet.”
(Necip Fazıl Kısakürek)

Ölüm, insanoğlunun yaşadığı en acı gerçektir. “Nerede olursanız olun -sağlam ve tahkim edilmiş kaleler içinde bulunsanız bile- ölüm size ulaşacaktır” (Nisa, 78) ayeti bu gerçeği vurguluyor. Ölüm deyince, mezar ve mezarlıklar da kendiliğinden gündeme gelir.

Yahya Kemal “Bir bakımdan müzeler şanlı mezarlıklardır” diyor. (Bitmemiş Şiirler) Geçmiş dönemlere ait eserleri -çoğu kırılıp dökülmüş, çürümüş, aslî şeklini kaybetmiş olarak- saklayan mekânlar olan müzeler gerçekten de tarihin, tarihte var olmuş birtakım eşyanın mezarlığı konumundadır. Konumuz müzeler ise onları, mezarlıklara benzetebilirsiniz. Ama eğer mezarlardan ve mezarlıklardan söz etmekte iseniz karşı bakış açısıyla şairin ifadesini şöylece ters yüz edebilirsiniz: “Bir bakımdan mezarlıklar şanlı müzelerdir.”

Müzeler ziyaret için kurulmuş mekânlardır. Buralarda sergilenen eserleri görenler, tarihin belli dönemleri hakkında düşünme, onlardan kendine ve içinde yaşadığı güne ve döneme pay çıkarma imkânına sahip olurlar. Bunu başarabilmek için sadece müzeyi ziyaret etmek yeterli değildir. Geçmişi değerlendirmede malzeme olacak bir alt yapı bilgisine, bir tarih kültür ve bilincine sahip olmak da gerekir.

Bir mezarın çağrıştırdığı duygularla bir mumyanınki bir mi? Her ikisi de sonuçta sizi bir ölü insanla karşı karşıya getiriyor. Mumya çok kere, bir müzede sergilenen tarihî bir eşyadır insanın gözünde. Acaba nasıl oldu da öldü? Nerede yaşadı? Öldüğünde kaç yaşında idi. Hangi dönemde yaşamıştı? gibi soruları çağrıştırır. Ama bir mezar ile karşı karşıya isek bu tür sorular genellikle arka plandadır. Her şeyden önce açık ya da gizli bir hüzün insanın içini kaplar. Ölüm denen gerçekle yüz yüze geliriz. Orada ne var, ne yok diye düşünmekten kendimizi alamayız. Hayat ile ölüm arasında buruk bir bağ kendiliğinden oluşuverir. Sonra insan ister istemez kendini gündeme alır. Hayatının bir gün son bulacağını, en son varacağı yerin bir mezar olacağını… düşünür.

Bir mumya hatta taze bir ceset ile bir mezarın aynı insan üzerinde farklı duygular bırakmasının sebebi ne olabilir? Mezarın bu farklı etkisini, cesedin toprakla buluşması ile açıklamak mümkün olamaz mı? Toprakla buluşmamış, ya da oradan koparılmış bir ceset, hidrojenle birleşmemiş oksijen gibidir. Hidrojen -tıpkı oksijen gibi- tek başına iken rengi, kokusu ve tadı ile sergilediği özellikler ve bıraktığı etkiler farklı iken, belli şartlar altında oksijenle buluşunca ortaya çok farklı yapıda, farklı izlenimler ve etkiler bırakan bambaşka bir madde (su) ortaya çıkıyor. Suyun ortaya çıkması için nasıl, birbiri ile birleşme özelliğine sahip bu iki elementin belli şartlar içinde buluşması gerekiyorsa, ölüm gerçeğinin insan üzerinde, o ince oya gibi işlenmiş manevî etkiyi, tefekkür ve ibretle karışık hüznü oluşturması için ölen insanın (cesedin) -mezar formu içindeki- toprakla buluşması gerekiyor. Bu durum, insan denen varlığın aslî maddesinin toprak olduğu ve her şeyin aslına dönme eğiliminde olduğu gerçeği ile açıklanabilir. Kur’an, bu gerçeği şöyle dile getirmektedir: “(Ey insanlar!) Sizi topraktan yarattık, (ölümünüzle) sizi oraya döndüreceğiz ve sizi bir kere daha oradan çıkaracağız.” (Tâ-Hâ, 55)

Ölünün gömülmesi için mezar kazma fikrinin ilhamını bir karganın vermiş olması ilginçtir. İlk cinayeti insanlığın ikinci kuşağını oluşturan Âdem’in iki oğlundan biri diğerini öldürerek işlemişti. Gelin görün ki, ortada bir ceset vardı ve ona ne yapacağını bilemiyordu. “Nihayet Allah ona, kardeşinin cesedini nasıl örtüp gizleyeceğini göstermek için bir karga gönderdi. ‘Yazıklar olsun bana! Şu karga kadar olup da kardeşimin cesedini örtmekten aciz miyim ben?’ dedi.” (Mâide, 31)

Ölen insanın gömüldüğü yere mezar diyoruz. “Kabir” kelimesi de aynı anlama geliyor. Arapça kökenli birer isim olan bu kelimelerin özellikle ilki yani “mezar” dilimizde yer etmiştir. Kabir, nerede ise kullanılmaz durumdadır. Acaba niçin “kabir” değil de “mezar” tutundu dilimizde? Dillerin oluşumu ve gelişiminin “kendiliğinden” ve tabiî bir sürece bağlı olduğu gerçeği göz önünde bulundurulacak olursa, bu konuda kesin bir şey söylemenin mümkün olmadığı anlaşılır. Ancak şöyle bir yorum da pek aykırı görünmez sanırım:

“Kabir” kelimesinin temel anlamı “gömmek”tir. Gömme işleminin ise bir “saklama”, “elden çıkarma” ve “gözden kaybetme” yönü vardır ve “Gözden uzak olan gönülden de uzak olur”. “Mezar” ise “ziyaret etmek” kökünden gelir ve “ziyaret edilen yer” anlamını taşır. Bu kısa açıklama, neden Türk Dili’nin “kabir”i değil de, “mezar”ı tercih ettiğinin ipuçlarını verir gibidir. Belli ki, sevdiklerinin artık yok olduğu, kendileri ile aralarına “kara toprak”ın girdiği, onları elinden kaçırdığı izlenimini veren “kabir” değil de; maddî olarak ayrılmış olsalar da, ziyaret edilmek sureti ile en azından hatıralarının yaşatılabileceği çağrışımını yaptıran “mezar” bu milletin ferasetine daha sevimli gelir olmuştur.

Mezarların bulunduğu özel mekânlara ise mezarlık diyoruz. Bu yerler dünyevî olanla uhrevî olan arasındaki şeffaf bir perde gibidir. Bir yönden bakarsınız, taşı ile toprağı ile çevreleyen duvarı ile her şeyi ile maddedir, dünyamızdan bir “köşe”dir. Başka bir yönden bakarsınız, selvileri ile mezar taşları, hüzünlü, düşünceli, dalgın ziyaretçileri ile maddî sınırların ötesinde bir yerde gibisinizdir. Bir ruhaniyet hâkimdir size ve çevrenizdeki her şeye. Selvi ağacı hiçbir yere mezarlıktan daha yakışır değildir sanki. Mezar taşlarındaki nakışların çevrelediği yazıların mesajları istemeseniz de sizi bir yerlere alır götürür.

Hiçbir hareketliliğin görülmediği, canlılığını yitirmiş meskûn mahaller için “ölüler şehri” terimini kullanırız. Şüphesiz bu bir mecazî ifadedir. Aynı ifadeyi mezarlıklar için kullanmamız da mümkündür, tersinden bir mecazî anlam yükleyerek. Bu takdirde, mezarlıkta yatanların ölüler değil, yaşayan kimseler olduklarını anlatmış oluruz. Bu kullanım da bir bakıma bizim inancımızın bir ifadesi olmuş olur.

Bir önceki alfabemizin kullanıldığı dönemlere ait mezar taşlarını okuyup anlama şansı olmayan kuşaklar bile hâl dili denen sırlı olgudan yararlanabilirler, mezarlıklar ve mezar taşları konusunda. Artık hemen hepsi bulundukları şehrin merkezinde kalmış olan bu lâhûti mekânlar, kendilerini çevreleyen demir parmaklıkların arasından, taş duvarların arkasından seslenir dururlar. Çok kere bir mabedin koltuğuna sığınmış bu küçük mahşer yerlerinde kırılıp dökülen, yere yıkılan, yarısına kadar toprağa gömülü mezar taşlarının dili daha bir hüzün doludur, daha çok düşündürücüdür. Bir yanda gökleri fethetmek istercesine yükselen, günde beş kere ilâhî kudretin hâkimiyetini ilan eden, âdeta, “hep var olacağım!” diyen minareler; bir yanda her an, her şeyin geçiciliğini haykıran mezarlıklar. Her ikisi yan yana. Bu, dünyaya bağlanma eğilimi ile ölüm gerçeğini aynı düzlemde buluşturup makulleştiren idrakin, müslüman idrakinin şehircilik anlayışındaki yansımasıdır.

Her mezar aynı dili, farklı lehçelerle konuşur âdeta. Her mezar taşı misafirinin erkek mi, kadın mı olduğunu, “ilmiye” sınıfından mı, “ümera” sınıfından mı olduğunu, anlayabilene daha sormadan söyleyiverir. Zihninize mezar sahibinin bir fotoğrafını çizer, ama sadece zihninize. Günümüzde mezar taşları artık bu gücünü büyük oranda yitirmiştir. Mezarlıklarınızda, hattatların kalem zevki, taş ustasının vakur kişiliği değil, mermercinin kazanç hesapları hâkimdir. Artık nefis hatlarla yazılmış “besmele-i şerife”lerin yerini garip telaffuzlarla yazılmış rast gele dualar, derinlikten yoksun “beyitler”, “dörtlükler” aldı. Eski mezar taşlarına hâkim olan “teslimiyet ruhu”nun, ölüm denen gerçek karşısında sergilenen “rıza” hâlinin seyrek de olsa “isyan”a dönüştüğünü görmek insanı alt üst ediyor. Ölümü “âsûde bahar ülkesi” (Yahya Kemal) bilen bu topluma bir şeyler oluyor.

Ruhun ebedîliği inancına sahip olmayan din ve kültürlerde ölülerin yakılıp küllerinin nehre, denize atıldığı, ya da başka işlemlere tabi tutulduğu biliniyor. Oysa topraktan yaratılan insanın, ölümü hâlinde yine toprağa verilmesi en tabiî olan uygulamadır. Bir bakıma bu ölen insana yapılmış bir ikramdır. Bu sebeple, “Allah, onu (insanı) hangi şeyden yarattı? Az bir sudan (meniden). Onu yarattı ve ona ölçülü bir şekil verdi. Sonra ona yolu kolaylaştırdı. Sonra onu öldürdü ve kabre koydu. Sonra dilediği vakit onu diriltir.” (Abese, 18-22) ayetlerinde yer alan “kabre koydu” ifadesinin, “Onu, toprağa gömülen, kabre konulan, bir varlık yani insan olarak yarattı,” anlamında olduğu, mezarın ise insanoğluna yapılan bir ikram olduğu da ifade edilmiştir. (İbnü’l-Manzûr, “Kabere” md.)

Ölüm ötesi hayata inanmayı temel esasları arasına alan tevhit inancı, mezarı ve orada geçirilen süreci, ebedî hayat yolunun ilk durağı olarak görür. “Mezar, ahiret menzillerinin ilkidir” (Ahmed, Müsned, I, 63) buyuruyor Hz. Peygamber. Adı üzerinde “durak”. Yani terk edilip gidilecek bir yer. Bu terk ediş, kıyametten sonra yeniden diriltilip kaldırılmakla olacaktır. Kur’an, ölüm gerçeğinin önümüze koyduğu mezar olgusunu ahiret inancını telkin işinde bir araç olarak kullanır: “Kıyamet mutlaka gelecektir. Onda hiçbir şüphe yoktur ve şüphesiz Allah mezardaki kimseleri diriltecektir.” (Hac, 7)

Mezarlar, insanların elinden, sevdiklerini, yetiştirdikleri büyük şahsiyetleri, değer verdikleri kimseleri koparıp alır. Ama geride kalanlar onlardan kopmak istemezler. Onlarla bağlarını sürdürmek, hatıralarını yaşatmak isterler. Mezarların, mezarlıkların ziyaret edilmesi bir bakıma bu olgunun bir sonucudur. Bu olgu insanları zaman zaman aşırı tutum ve uygulamalara götürür. Tekâsür sûresinin ilk iki ayetine getirilen bir yoruma göre, bu ayetlerde Mekkeli müşriklerin yaşadıkları böyle bir aşırılığa dikkat çekilmektedir: “Çoklukla övünmek sizi öyle oyaladı ki, nihayet (ölüleri bile saymak için) mezarları ziyaret ettiniz.” Mezarlarda yatanlara duyulan aşırı saygı ve bağlılığın, “atalara ibadet” sapmasına zemin hazırladığını dinler tarihi bilimi ortaya koyuyor. Henüz oluşum safhasındaki İslâm toplumu için böyle bir tehlikenin bulunması sebebi ile olacaktır ki Hz. Peygamber başlangıçta mezar ziyaretlerini yasaklamış, İslâm imanı gönüllerde kök salıp bu tehlikenin ortadan kalkması ile de mezarlık ziyareti yasağını kaldırmıştı. Bu konudaki Nebevî ifade şöyledir: “Size mezarları ziyaret etmeyi yasaklamıştım. Artık, Muhammed’e annesinin mezarını ziyaret etme izni verildi. Siz de mezarları ziyaret ediniz. Çünkü mezarlar ahireti hatırlatır.” (Tirmizî, Cenâiz, 60) Ancak belirtmek gerekir ki, İslâmî bilgi ve bilincin zayıfladığı noktalarda, mezar ziyaretini yasaklayan gerekçenin habis bir ur gibi nüksetmesi her an mümkündür ve bu durumu özellikle günümüz müslümanları ölçeğinde en acı biçimde yaşıyoruz. Ancak Allah’a yöneltilebilecek birçok isteğin mezarlara yöneltilmesi, dinin ruhuna, temel esaslarına aykırı pek çok tavır ve tutumun mezarlar ve türbeler etrafında sergilenmesi, dinî hayatımızın en azından toplumun belli kesimleri açısından ne derece örselendiğinin açık göstergesidir. Mezarda yatanlar Allah’a muhtaç. Başkalarına ne faydaları dokunabilir?

Gündelik hayatımıza maddî yönümüz hâkimdir. Çünkü elle tutulur, gözle görülür yanımız maddî varlığımızdır. Bizi kuşatan maddî dünya, ruhî-manevî yönümüzle bizim aramızda bir perde gibidir. Biz hep perdenin berisindeyiz. Perdenin öte tarafını görmek için özel uyarıcılar gerekiyor. Vahiy, perde arkasını en geniş bir sahne hâlinde insanlığın önüne koyan ilâhî bir mekanizmadır. Ne var ki bazı gerçekler bu sahnede yaşarken bile sisler altında kalabiliyor. Bu sisler bazen bizim “gerçek”lerden kaçışımızın, bazen gafletimizin, bazen de, kişisel zaaflarımızın eseridir. Bir müslüman için hiç ölmeyecekmiş gibi bir hayat sürmek, işte bunların bir yansımasıdır. Bu noktada, vahyin yönlendirici ve koruyucu düzlemi içinde bazı özel uyarıcılar ve yönlendiriciler devreye girer. Bu uyarıcıların temel işlevi insanın/müslümanın önündeki sis perdesini dağıtarak onun ufkunu berraklaştırmak ve bakış açısını genişletmektir. İşte mezar ziyaretleri de bu tür uyarıcılardan biri belki de en önemlisidir. Kendimize en çok yakıştıramadığımız şey olan ölümün, mezar gerçekliği içinde elle tutulur hâle geldiği bir ortamda insan istemese de ölümü hatırlamaktan kendini alamaz. Ölümün hatırlanması ölüm ötesi serüveni de gündemimize getirir. Ahiret ve hesap inancının da verdiği enerji ile tavır ve davranışlarımızı gözden geçirip yeniden düzenleme imkânını elde ederiz. Hz. Peygamber (s.a.s.)’in “Ağızların tadını kaçıran ölümü çok hatırlayın” (Tirmizî, Kıyâme, 26) hadisi ile yaptığı hatırlatma, kabir ziyareti konusundaki teşviki ile birleşince gönül gözümüzdeki sislerin bir anda nasıl dağıldığını ve perdenin arkasının nasıl netleştiğini görebiliyoruz.

Din insan için var olan bir kurum. Bu gerçek Yaratıcı Kudret’in insan denen varlığa atfettiği değerin açık bir göstergesidir. İslâmî öğreti, insana bahşedilen bu değerin ölümle son bulmadığını açıkça ifade eder. Hz. Peygamber’in, “Ölülerinizin iyiliklerini anın” (Tirmizî, Cenâiz, 34) hadisi, pek ince yorum detaylarına girmeksizin bile bu İslâmî yaklaşımın pratiğini ortaya koyması bakımından önemlidir. Ölen kimsenin hep iyi yanları zikredilecek, eksikliklerini sayıp dökmekten sakınılacaktır. Ölünün geride bıraktığı kişiliğine ve hatırasına karşı sergilenmesi istenen bu saygılı yaklaşım, ölünün “istirahatgâhı” olan mezar konusunda da istenmektedir. Mezarlar ve mezarlıklar, alelâde birer toprak parçası olmaktan çıkmıştır. Çünkü oralarda ilâhî hitabın muhatabı bir varlık, insan yatmaktadır.

Mezar ziyaretlerinin beklenen etkiyi yapması, mezarlara ve mezarlıklara karşı takınılacak tavırla paralel bir seyir izler. Mezarlar, ne İslâmî inanç ve pratiğe uygun olmayan tavır ve işlemlerin odağı olacak, ne de sıradan birer toprak yığını gözüyle değerlendirilecektir. “Mezarların üzerine oturmayın, mezarlara doğru namaz kılmayın” (Müslim, Cenâiz, 97) hadisinde bu yönde bir uyarı vardır.

Mü’minin başkasına zarar vermemesi, iyi bir kimse olması için yetmez. Bu sadece pasif bir tutumdur. Ayrıca aktif olması, iyi şeyler üretmesi, insanlara iyilik etmesi de gerekir. Bu, mü’minin, yaşayan insanlarla ilişkilerinde olduğu gibi, ölüler hakkında da geçerli bir prensiptir. Mezarlara saygısızlık etmemekle yetinmeyip, oralarda yatanlara iyilikte de bulunmak gerekiyor. Onlar için yapabileceğimiz en iyi şey, temiz bir yürekle dua etmek. Hz. Peygamber buyuruyor:

“Cebrail gelip bana dedi ki; ‘Rabbin, Baki mezarlığına gidip orada yatanlar için bağışlama dilemeni emrediyor…” (Müslim, Cenâiz, 103)

“Ölmeden önce ölünüz” tavsiyenin tabiî uygulama alanları mezarlıklar! Ne çok şeyler biliyor ve anlatıyorsunuz!

Anlayabilenlere.

SÖZÜ DOĞRU ANLAMAK YA DA
SÖZ-BAĞLAM İLİŞKİSİ

“Arkadaşlarımın dediğini dinleseydim, bugün daha hızlı atlara biniyor olacaktık.”

Bu sözün bize çağrıştırdığı anlam normal olarak şudur: Bir at yetiştiricisi, at yetiştirme konusunda arkadaşlarının tavsiyelerine uymamıştır ve bu sebeple insanlık olarak yarış atlarının ıslahı konusunda olabileceğimiz noktanın daha gerisinde bulunmaktayız, bu yüzden de sözün sahibi kendini suçlu hissetmektedir.

Yukarıdaki sözün, Amerikalı ünlü otomobil üreticisi Henry Ford’a ait olduğunu hatırlatalım.

Şu anda beynimizde, işleyen çarkların aniden ters yönde dönmeye zorlanmasına benzer bir hâl yaşamıyor muyuz? “Henry Ford” adı ve “otomobil” kelimesi, sözün gerçek anlamı konusunda ne kadar yanılmış olduğumuzu bize fark ettirdi değil mi?

Eğer yukarıdaki sözün, tarih boyunca sosyal, askerî ve ekonomik alanlarda son derece fonksiyonel konumda olan atı büyük oranda devre dışı bırakan otomobilin sektörel anlamda babası sayılan Henry Ford’a ait olduğunu ve onun at yetiştiriciliği ile ilgisi bulunmadığını bilseydik, bu söze yükleyeceğimiz doğru anlam şöyle olacaktı:

“Otomobil üretimi alanındaki girişimlerimle ilgili olarak arkadaşlarımın dediğini dinleseydim, işimde başarılı olamayacaktım. Otomobil atın fonksiyonlarını aşamayacaktı. At hâlâ geleneksel fonksiyonlarıyla revaçta olacaktı. İnsanlar tüm dikkatlerini bu hayvanın soyunun ıslahına yöneltecekler ve daha hızlı koşan atlar yetiştireceklerdi. Böylece bu gün, mevcutlara göre daha hızlı atlara biniyor olacaktık. Ama bu hız, bu gün otomobilin ulaştığı hızın çok altında olacaktı. Otomobil teknolojisinde ve seri otomobil üretimi alanında başardıklarım dolayısıyla insanlık bana çok şey borçludur.”

Ford’un söylemek istediği bu.

Karşımıza çıkan bir sözün kime ait olduğunu bilmeyişimiz, o sözü tam ters yönde anlamamıza sebep oldu.

Eğer Ford’un sözünü, “Ünlü Amerikalı otomobil üreticisi Henry Ford şöyle diyor” diye başlayarak aktarsaydık, hemen bu şahıs hakkındaki bilgilerimizi yoklayacaktık. Onun at yetiştiricisi olmadığını, dolayısıyla daha hızlı koşan atların yetiştirilmemiş olması ile onun bir ilişkisinin bulunmadığını hatırlayacaktık. Böylece de Ford’un, bu sözüyle kendini suçlamadığını, tam aksine, işi konusunda kendisine fikir verenlerin yanıldıklarını fark edip, kendi planlarını kararlılıkla uygulayarak elde ettiği başarısını vurgulamakta olduğunu anlayacaktık.

Sözlerin de tıpkı canlılar gibi tabiî ortamları vardır. Bu ortamdan koparılırlarsa, temel fonksiyonlarını, gerçek anlamlarını yitirirler. Sözlerin tabiî ortamı, onların bağlamlarıdır. Geniş anlamıyla bağlam, bir sözü söyleyen kişi, sözün söylendiği yer, zaman ve söyleniş amacı gibi maddî ve zihinsel yapı taşlarından oluşan bir alandır. Bu yapı taşları tümüyle göz önünde bulundurulmadıkça o sözün “doğru” anlaşılması mümkün olmaz. Buradaki “doğru” kelimesi, söyleyenin maksadına paralel oluşla eş değerdedir. Yoksa yukarıdaki örnekte olduğu gibi, sözün, mantık dokusu doğru olan her delaleti genel anlamıyla doğrudur.

Kısaca, bir sözün doğru anlaşılması, o sözün, kim tarafından, kime, ne zaman, niçin ve nasıl söylenmiş olduğunun dikkate alınması ile doğrudan ilişkilidir.

Sözü bağlamından koparmak bazen bilerek, bazen de bilmeyerek olur.

Sözü, bilmeden bağlamından koparmanın halk dilindeki adı, “lafın başını, dibini bilmeden konuşmak”tır. Bu niteleme ciddi bir eleştiri anlamı taşımakta ve yöneltildiği kişiyi inceden inceye “hafiflik” ile itham etmektedir. Bu yaklaşım, Türk dilini besleyen feraset ve kültürün, söz sahibinin maksadına ne derece saygılı olunduğunun ince ve güçlü bir göstergesidir.

Bir sözü bilerek bağlamından koparmak ise işin daha farklı ve çok daha ciddi bir yönüdür. Bu noktada konu sadece bir anlama konusu olmaktan çıkar, işin hukukî ve ahlâkî boyutları da devreye girer. Burada bir saptırma ve sonuç olarak iftira söz konusudur. İletişim teknolojisinin baş döndürücü bir hızla geliştiği çağımızda, bu alanda, söz-bağlam-anlam ilişkisi alanında sergilenecek kötü niyetli yaklaşımların ne derece olumsuz etkiler gösterdiği yaşayarak gördüğümüz gerçeklerden biridir.

“Erenler, niçin namaz kılmıyorsun?” sorusuna; ayetteki, “Sarhoş iken...”kaydını görmezlikten gelerek, “Allah Kur’an’da ‘namaza yaklaşmayın’ demiyor mu? diye cevap veren fıkra kahramanı kişi, sözü -bilerek eksik aktarmak sureti ile- bağlamından koparmanın en ilginç örneğini vermiştir.

Söz bağlam ilişkisinin önemi özellikle kutsal metinlerin anlamlandırılmasında ve doğru anlaşılmasında çok daha büyük bir önem arz etmektedir. Tefsir ve hadis bilimlerinde önemli birer başlık oluşturan “sebeb-i nüzul” ve “sebeb-i vürûd” konuları büyük ölçüde, sözün bağlamı ile ilgilidir.

Sahabilerden Urve b. Zübeyr, “Şüphesiz, Safa ile Merve (tepeleri) Allah’ın (dininin) nişanelerindendir. Onun için her kim hac veya umre niyetiyle Kâbe’yi ziyaret ederse, onları da tavaf (her iki tepe arasında sa’y) etmesinde günah yoktur” (Bakara, 158) ayetine bakarak sa’y etmenin mubah olduğu, yani sa’y etmemekten dolayı hac ve umre ibadetlerinde bir eksiklik olamayacağı kanaatine varmıştı. Oysa Urve işin arka planını, bilmediği için ayeti yanlış anlamış ve sa’yin hükmü konusunda yanlış sonuca ulaşmıştı. Hz. Âişe, Urve’yi bu hatası konusunda şöyle uyarmış ve işin hakikatini açıklamıştı:

“Ey kardeşimin oğlu, ne fena söz söyledin! Eğer ayetin hükmü senin yorumladığın gibi olsaydı ayet, ‘Safa ile Merve arasında sa’y etmemekte günah yoktur” şeklinde olurdu. Ne var ki, ayet Ensar (Medineli müslümanlar) hakkında inmiştir. Onlar, müslüman olmadan önce, Müşellel adlı mevkide bulunan Menât adlı puta ibadet için ihrama girerlerdi. Bu amaçla ihrama girenler, kendi putları karşısında bulunan Safa ve Merve tepeleri arasında sa’y etmeyi günah sayarlardı. Müslüman olduktan sonra da (eski inançlarının etkisi ile) Resûlullah’a, ‘Ey Allah’ın Resûlü, Safa ve Merve tepeleri arasında sa’y etmek bize ağır geliyor’ dediler. Bunun üzerine Allah Teala, bu ayeti indirdi. Resûlullah (s.a.s.) Safa ile Merve arasında sa’y etmeyi (Kur’an dili ile) meşru kıldı. Bunlar arasında sa’y etmeyi terk etmek kimse için caiz değildir.” (Buharî, Hac, 79)

Kısaca ayet, Medineli Müslümanların, eski inançlarının ektisi ile Safa ve Merve arasında sa’y etmelerinin günah olacağı konusundaki endişelerini gidermektedir.

Görüldüğü üzere Urve b. Zübeyr, iniş sebebini, bağlamını bilmediği için ayeti yanlış anlamış, onu, verilmek istenen mesaja aykırı bir şekilde yorumlamıştır. Hz. Âişe ise ayetin arka planı hakkında bilgi sahibi olduğu için Urve’nin bu hatasını düzeltmiş ve ayeti, sa’yin gerekli olduğu şeklinde anlamıştır.

Bağlamından koparılmış söz sinsi ve acımasızdır. Ne zaman ve nasıl vuracağı belli olmaz. Kurbanları ise çoğu kez, merak etme zahmetine katlanmayanlardır.

DOĞRU HABER

İnsan, bildiklerini, yaşayıp gördüklerini, işittiklerini ve duygularını, olan bitenler hakkındaki öğrendiklerini insanlarla paylaşmak, onlarla iletişim kurmak ihtiyacındadır. Paylaşılan bilgi, karşı taraf açısından bilinmeyen bir mesaj içeriyorsa “haber” adını alır.

Haberleşmek bir ihtiyaç olduğu kadar, doğru haber almak da bir ihtiyaçtır, hatta bunun da ötesine bir haktır.

Habercinin temel niteliği doğru ve objektif haber sunmaktır. Haberin doğru olması, verilen haberin anlatılan olayla aynen örtüşmesi demektir. İslâmî kaynaklar, haber iletmede bu ilkeye uyulmasına “sıdk”, bu ilkeye uyan kimseye de “doğru haberci” anlamında “muhbir-i sadık” denir.

Peygamberlerin temel niteliklerinden biri de muhbir-i sadık olmalarıdır. Zira onlar, Allah’tan vahiy yolu ile aldıkları mesajları en küçük bir eksiltme, ekleme ve çarpıtmaya uğratmadan olduğu gibi insanlara aktarırlar.

Sosyal düzeni sağlamanın insanlığın huzurlu ve mutlu bir hayat sürebilmesinin kaçınılmaz şartlarından biri de, insanları karşılıklı anlayış ve güven içinde olmalarıdır. Bu sebeple yalan söyleyerek, yalan haber vererek insanları aldatmak, toplumun psikolojik ve manevî dokusuna kast etmek demek olur. Psikolojik harbin en etkili yöntemlerinden birinin de yalan haber yaymak olduğu hatırlanırsa, konu daha da açıklık kazanmış olur. Bu sebeple dinimiz, bile bile yalan söylemeyi büyük günahlardan saymış, yalan habercilik konusunda müslümanların dikkatli ve sorgulayıcı olmaları uyarısında bulunmuştur. Allah Teala şöyle buyuruyor:

“Ey iman edenler! Size bir fasık bir haber getirirse, bilmeyerek bir topluluğa zarar verip yaptığınıza pişman olmamak için, o haberin doğruluğunu araştırın.” (Hucurât, 6)

Allah Teala bu ayette, toplumsal psikolojinin çok hassas olduğu bir konuda bizleri önemle uyarmaktadır. Özellikle hassasiyetlerin yaşandığı yer ve dönemlerde herhangi bir konuda ulaşan haber gerçekliği anlaşılmadan bir işlem yapılmayacaktır. Aksi takdirde, istemeyerek de olsa, büyük pişmanlıklara sebep olacak durmalarla karşı kaşıya kalınabilir. Ayette, yalan haber verme eylemine bir fasığı yani Allah’a itaatten çıkmış bir kimsenin özne yapılması, mü’minlerin yalan söz ve habere cüretten alıkoyma ve yalan haberin hedefi olan şahıs ya da kitlelerin bilinçlenmesini sağlamak gibi iki temel amaç güdülmektedir.

Sevgili Peygamberimiz de; “Doğru sözlülük iyiliğe götürür, iyilik de cennete götürür. Kişi doğru söyleye söyleye Allah katında doğru sözlüler derecesine çıkar. Yalan söylemek de fenalığa, fenalık da cehenneme götürür. İnsan yalan söyler durur da nihayet Allah katında yalancı diye yazılır” (Müslim, Birr, 2607) buyurmuştur. Allah Teala, “Ey iman edenler! Allah’a karşı gelmekten sakının ve doğru söz söyleyin” (Ahzâb, 70), “Yalan sözden kaçının” (Hac, 30) buyurmaktadır.

Verilen haberde esas olan doğruluktur. Ancak doğru olan her şeyin, “haber niteliği taşıyor” diye ortaya serilip dökülmesinin yeterli gerekçesi olamaz. Yaygınlaşan medyatik ortam özel hayatın korunmuşluğu ilkesinin her zamankinden daha fazla ihlal edilmesine zemin hazırlamaktadır. Dünyanın her yerinde olduğu gibi ne yazık ki ülkemizde de magazin haberleri çoğunlukla özel hayat alanlarını konu almakta, bu yüzden pek çok tatsız olay yaşanmaktadır. Sosyal hayattaki statüsü ne olursa olsun, her bireyin hayatında başkalarına açmak istemediği “özel bir alan” vardır.

Yüce Allah, bir yandan “Birbirinizin kusurlarını ve gizli durumlarını araştırmayın” buyururken bir yandan da “Birbirinizin gıybetini yapmayın” buyurarak “tecessüs” ile gıybet arasında organik bir bağ bulunduğuna işaret etmektedir. (Hucurât, 12) Hz. Peygamber, özel hayatın araştırılıp ortaya dökülmesinin, toplumu dejenerasyonla yüz yüze bırakacağını ifade etmiştir. (Ebû Davud, Edeb, 44)

Doğruluk ve doğru söz, temel insanî değerlerden ve ahlâkî niteliklerden biridir. Bir kimsenin haber vermek yerine haber üretmesi, ya da habercilik adına başkalarının kişilik haklarını çiğnemesi bu insanî değerleri askıya alması ile eş değerdedir.

ÖZEL HAYATIN DOKUNULMAZLIĞI

Medeniyetin temeli bilgidir. Bilginin temelinde ise merak duygusu yer alır. İnsan, algılamaya başladığı andan itibaren merak etmeye de başlar ve bunu hayatı boyunca sürdürür. Merak insanı araştırmaya, olup bitenlerden haberdar olma çabasına ve elde ettiklerini başkalarıyla paylaşmaya yöneltir. Bu tabiî bir durumdur. Ancak hayatın bütününde olduğu gibi merak konusunda da sınırsızlık ve ölçüsüzlük söz konusu değildir. Merak, genel anlamıyla insan hayatına katkıda bulunacak etkinliklerin, araştırma ve incelemelerin motor gücü olarak makbuldür. Bireyin özel hayatına müdahale anlamı içeren, kişilikleri zedeleyici durumların araştırılıp öğrenilmeye çalışılması ise insandaki merak duygusunun olumsuz yönünü temsil eder ve İslâmî terminolojide tecessüs diye ifade edilir.

Baş döndürücü hızla gelişen iletişim teknolojisi ve yaygınlaşan medyatik ortam, özel hayatın korunmuşluğu ilkesinin her zamankinden daha fazla ihlal edilmesine zemin hazırlamaktadır. Dünyanın her yerinde olduğu gibi, ne yazık ki ülkemizde de, magazin haberleri çoğunlukla özel hayat alanlarını konu almakta, bu yüzden pek çok tatsız olaylar yaşanmaktadır. Sosyal hayattaki statüsü ne olursa olsun, her bireyin hayatında, başkalarına açmak istemediği bir özel alan vardır. Özel hayatın dokunulmazlığı temel hak ve hürriyetlerin önemli bir yönünü oluşturur.

Yaratıcı Kudret, “Birbirinizin kusurlarını ve mahremiyetlerini araştırmayın” uyarısıyla tecessüsü yasaklarken, hemen ardından, “birbirinizin gıybetini yapmayın” buyurarak, tecessüs ile gıybet arasında organik bir bağın bulunduğuna işaret etmektedir. (Hucurât, 12)

Hz. Peygamber (s.a.s.) de Kuran’ın getirdiği tecessüs yasağını her fırsatta vurgulayarak hatırlatmıştır. (Buharî, Edeb, 57) “Ey dilleriyle iman eden, fakat iman kalplerine girmemiş olanlar! Mü’minlerin gıybetini yapmayın, onların mahrem işlerinin peşine düşmeyin. Kim onların mahrem işlerinin peşine düşerse, Allah da onun mahrem işlerinin peşine düşer ve onu evinde bile rüsva eder.” (Ebû Davud, Edeb, 40) hadisi, tecessüs ile iman arasında bir sebep sonuç ilişkisi kurmaktadır.

Hz. Ömer Medine’de gece teftişi yaptığı sırada, şarkı ve çalgı sesi işittiği bir evin duvarından atlayarak içeri girmiş ve içerde sazlı, sözlü ve içkili bir eğlence yapıldığını gömüştü. Ev sahibi, kendisini hiddetle azarlayan ve cezalandırmak isteyen Halife’ye, Kur’anî ölçülerle şu hatırlatmayı yapıyordu:

“Müslümanların halifesi, acele etmeyiniz. Ben bir günah işlemişsem, siz üç günah işlediniz: Allah tecessüsü, gizlilikleri araştırmayı yasakladı; siz yaptınız. Allah evlere kapıdan girmeyi emretti, siz duvardan atlayarak girdiniz. Allah başkalarının evine izin almadan girmeyiniz, diye emretti; siz ise iznim olmadan girdiniz.”

Bu uyarı üzerine Halife, yaptığı işten vazgeçeceğine söz veren adamı affeder. (Kandehlevî, II, 420 )

Hz. Peygamber, özel hayatın araştırılıp ortaya dökülmesinin, toplumu dejenerasyonla yüz yüze getireceğini ifade etmiştir. (Ebû Davud, Edeb, 44)

Tabi ki, bütün hak ve hürriyetlerde olduğu gibi, özel hayatın dokunulmazlığı da başkalarının hak ve hürriyetleri ile sınırlıdır. Sonucu itibarı ile kişinin kendi hayat alanını aşarak ikinci şahıslara ve kamuya, kamu güvenliğine zarar vereceği durumlarda özel hayatın korunmuşluğu ilkesinin gözetilmesi söz konusu değildir.

İNSANIN ANLAM ARAYIŞI
VE DÜNYEVÎLEŞME

Başka gezegenlerde hayat var mı; uzayda bizim gibi insanlar yaşıyor mu? Meraklıları bu soruyu cevaplamaya çalışadursun, kesin olarak bildiğimiz bir şey var ki o da, insanın dünyalı bir varlık olduğudur. İnsan “dünyaya doğuyor” ve insan doğduğu yeri seviyor. Seven, o sevdiği ile hep bir arada olmağa çalışır. Bu, bizim yapımızda var olan bir eğilimdir. Ama biliyoruz ki bu eğilimimizi gerçekleştirmek ve hep dünyada kalmak mümkün değil. Fiziki varlığımız -tıpkı ayrılmak istemediğimiz dünya gibi- sınırlı ve sonlu.

İşte bu noktada şu gerçekle karşı karşıya geliyoruz: “Dünyaya, orada kalacağın kadar değer ver.” Çünkü “Allah’ın zatından başka her şey yok olacaktır.” (Kasas, 88)

Bütün çekiciliğine rağmen “Dünyanın sağlayacağı yarar azdır, ahiret ise Allah’a karşı gelmekten sakınanlar için daha hayırlıdır.” (Nisa, 77) Bütün bunlar değişmez birer gerçek. Ne var ki dünyaya yönelik eğilimimizi yok edemiyoruz. Zaten bizden istenen de bu eğilimi yok etmek değil; her şeyi bu dünyadan ibaret görme ve ölüm ötesini unutma kaosuna sürüklenmemek, dünya-ahiret dengesini sağlamaktır. Zira Yaratıcı’nın nizamında ne dünyadan kopuk bir ahiret, ne ahiretten kopuk bir dünya söz konusudur.

Dünya-ahiret dengesinin bozulması çok kere dünya lehine olmakta, ahiret arka planda kalmaktadır. İşte dünyevîleşmek diye ifade edilen olgu budur.

Denebilir ki dünyevîleşme, varlığın anlamlandırılması probleminin bir sonucudur. Ben var isem, dünya var ise, taş, toprak, tabiat… var ise bunların varlığı nereden geliyor? Bütün bunlar niçin var? Büyüklüğüne oranla benim cirmimin bir kum tanesi bile olamadığı bu dünya, evren içinde nerede ise “adı geçmez” bir konumda bulunuyorsa, “varlık” denen kavramın içini kim ve nasıl dolduracak? Sırf, “insan” desinler diye mi ben varım? Neden bir taş değilim de bir insanım? Hayat bir “devr-i daim” mi? Bu tür soruları, varlığın yalnızca dış yüzeyine bakarak cevap vermek ya da, madde ötesini “görüp” de hesaba katmak gibi iki temel yöntemle cevaplamak mümkün. “Dış yüzey”e takılıp kalan, maddenin kalıplarını aşamayan cevaplar, hangi usûl ve üslubu taşırlarsa taşısınlar, bütünüyle “dünyevîleşme” vadisinin ürünüdürler.

Mutlak anlamda dünyevîleşme, materyalizmi ifade ediyor: Bu dünya görüşüne göre tabiat vardır, ötesi yoktur; dünya hayatı vardır, ötesi yoktur. Kısaca madde ve maddenin değişimleri dışında hiçbir şey yoktur. Hayata ve evrene anlam arayan “soruların cevabı yoktur”. Bu tür sorular “kâinattan hesap sormak”tır ve buna gerek yoktur. (Alain, s. 53.)

Vahyin temel işlevi, işte bu açmazdaki insanın gözünü ve aklını “maddeye bağımlılık”tan kurtarıp, yanlarına kalbi de ekleyerek Yaratıcı ile ilişki kurmalarını sağlamaktır. Bu ilişki aynı zamanda bütünü ile varlığı anlamlandırmanın şartıdır. Zira varlığı anlamlı kılan şey onun Var Edici ile olan ilişkisidir. Bu ilişkinin farkına varılınca, varlığın bir “devr-i daim” hâlinde olmadığı, nihaî bir hedefe (ahirete) kilitlenmiş olduğu öğrenilir/anlaşılır. İnsan, bu büyük hedefe yönelik varlık âleminin aciz ve çaresiz bir mensubu. Fakat o algılama yanılgısı sebebiyle kendini “dünyanın merkezinde” görür ve “dünyaya saplanır kalır”. (A’râf, 176) Hâlbuki bir de ahiret vardır ve “Ahiret de, dünya da Allah’a aittir.” (Necm, 25)

Mutlak dünyevîleşme Batı düşüncesinde “aydınlanma” etiketi ile vitrine sürülmüştür. Temelde maddenin ve evrenin yaratılmışlığı fikri üzerine oturan semavi din olgusu, çeşitli tazelenme ve yenilenmelerle insanlık tarihi boyunca kesintisiz olarak devam etmiştir. Bu da inanlığın, kadir-i mutlak bir Allah fikrine sahip olduğunu ifade eder. Ne var ki, çok kere insanlığın gönlü ve zihni bu temel çizgiyi kaçırmanın getirdiği kararmalara ve gölgelenmelere sık sık maruz kalmıştır.

Kur’an’ın nüzulü dönemindeki müşrik Araplar arasında bu tür bir dünyevîleşmiş hayat anlayışına sahip olanlar vardı. Diyorlardı ki, “Dünya hayatımızdan başka bir hayat yoktur. Ölürüz ve yaşarız. Bizi ancak zaman yok eder.” (Câsiye, 24) İslâm kelamının “dehrilik” (zamana tapınma) diye nitelediği bu yaklaşım aslında materyalist dünya görüşünün çıkış noktasını oluşturuyor. “Yaşamak, var olmak bir şeydir; bu bütün sebepleri yok etmeğe kâfidir” sözü (Alain, s. 54) de işte o çıkış noktasına çeken bir damarın ifadesidir.

Kur’an’ın materyalistler hakkında verdiği hüküm şudur: “Bilmiyorlar” (Rûm, 6) Bildiklerini iddia ettikleri şeyler, gerçeği bütünü ile ortaya koyacak şeyler değildir. Zira “Onlar dünya hayatının ancak dış yönünü bilirler.” (Rûm, 7) Hâlbuki her şey fizik dünyadan ibaret değil ve madde kalıcı değil. Her şey bir gün yok alacak ve ebedî olan ahiret hayatı başlayacak. Onlar, bu gerçeği kaçırarak görüntüye takılmaktadırlar. “Ahiret konusunda ise tamamen gaflettedirler.” (Rûm, 7)

Ayetin, ahireti yok sayıp, varlığı dünya şartları ile anlamlandırma çaresizliğini “gaflet” diye nitelemesi oldukça dikkat çekicidir. Gafletin, terk etmek/yok saymak ve unutmak gibi iki temel anlamı var. Ayette birinci anlamın vurgulandığı açıktır. Kelimenin ikinci anlamı olan “unutmak” ise, ilk anlama da işaret etmekle beraber daha çok, ahirete inanan kişinin ondan habersizmiş gibi bir hayat sürmesini çağrıştırıyor.

Buradan bir sonuca ulaşmamız gerekiyor: Mü’minler de, ölüm ötesini inkâr edenlerle aynı dünyayı, aynı maddî ortamı ve şartları paylaşıyorlar. Mü’minleri bu noktada ayrıcalıklı kılan şey ebedî hayat yolculuklarını güvenle yapmalarını sağlayacak ilâhî ilkelere sahip olmalarıdır. Ancak, ilkeler, gereği yapıldığı takdirde sonuca ulaştırırlar. Allah’a kulluk bilinci, bu ilkelerin her an zihinde diri tutulup yaşanmasını gerektirir. Müslüman, dünyayı, sahip olduğu ilkeler doğrultusunda yaşamak, dünyalığa yine aynı ölçülerle bakmak durumundadır. Dünyanın ve ihtiyaçların çekme gücü karşısında insanı “ziyana” sürüklenmekten kurtaracak yegâne şey bu bilinçtir.

Hz. Peygamber (s.a.s.) bir hutbe irad etmekte iken, yiyecek yüklü bir kervanın geldiğini haber veren davul sesini duyan sahabiler dağılıp kervanın yanına koşmuşlar ve Resûlullah’ın yanında pek az kişi kalmıştı. Kur’an bu tarihî olayı hatırlattıktan sonra şu uyarıyı yapıyor: “Allah’ın yanında bulunan (mükâfat) eğlence ve ticaretten daha hayırlıdır. Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır.” (Cum’a, 11) Benzer bir uyarıya, Hz. Peygamber’in cihat çağrısı karşısında ağırdan alan bir kabilenin mensupları da muhatap olmuştu. “Ey iman edenler! Ne oldunuz ki, size ‘Allah yolunda sefere çıkın’ denilince, yere çakılıp ağırlaştınız. Yoksa ahiretten vazgeçip dünya hayatını mı seçtiniz? Oysa ahirete göre dünya hayatının yararı, pek az bir şeydir.” (Tevbe, 38)

Kur’an’ın dünyevîleşme konusunda yaptığı uyarıların odak noktasını şu gerçek oluşturur: Gerçekte bir oyun ve eğlence olan dünya hayatı (En’am, 32) ve onun yaşandığı maddî varlık ortamı insanın nihaî amacını oluşturmamalıdır. Bununla birlikte böyle bir tercihte bulunan kimseye çabalarının karşılığı dünyada tam olarak verilir. Ancak hesaba katmadıkları ahiret gerçekleştiğinde paylarına düşen şey “ateş” olacaktır. (Hûd, 14-15)

Kâinata hâkim olan gayelilik prensibi, dünyayı geçici bir konaklama yeri olarak görmeyi zaruri kılıyor. Ama bu konuda başarıya ulaşmanın önünde ciddi engeller vardır ve insan çok kere bu engellere takılmaktan kurtulamaz. Müslümanların bu konuda sergilediği manzarayı Muhammed İkbal, şöyle dile getiriyor:

“Hak, bu toprağı bize meta olarak (geçici bir süre faydalanmak üzere) vermiş, bu meta tamamıyla karşılıksızdır, demiş. Ey köy ağası! Şu nükteye kulak ver: Rızkı ve mezarı al, toprağı bırak. Ne kadar süre var olmayanın sohbetinde olacaksın?” (Câvidnâme, s.91) Şair, dünya hayatının faniliğini anlamlandırabilmenin şifresini vermiş âdeta.

Acaba bizler dünyevîleşmenin neresindeyiz?

Bir parktaki kalın bir direğin üzerine iri harflerle şu cümle yazılmıştı: “Hiç bi(r) şeyin anlamı yok.”

Bu “feryat” büyük ihtimalle bir genç insana ait ve şüphesiz, “hiçbir şey”e kendi varlığı da dâhil. “Niçin varım?” sorusuna yenik düşmüş ruhun feryadı bu. “Derdini dökeceği” bir direk dahi bulamayan nice insanların “sözcüsü” değil mi karşımızdaki bu genç insan? Şu “şarkı” sözlerini düşünelim:

“Yıllardır soruyorum bu soruyu kendime,”

“Bilmem ki bu dünyaya ben niye geldim.”

Bu sorunun sahibi aradığı cevabı bulabileceği kaynaktan nasıl oldu da mahrum kaldı?

Hayatı anlamlı kılacak iksir, dünya şartları ötesine taşan nihaî bir amaca sahip olmak yani ahirete inanmak ve bu inancın gereklerini yerine getirmeye çalışmaktır. Acaba inancımızın bize telkin ettiği temel değerlerden biri olan ahiret gerçeği karşısındaki tutumumuz nedir? Bu konuda yapıp ettiklerimizin; başarabildiklerimizin, başaramadıklarımızın ciddi bir hesabını yapmamız gerekiyor. Ölümü hep uzak görüyor, mezarlıkları “başkalarına ait ebedî istirahatgâhlar” olarak düşünüyor ve onu kendimize yakıştıramıyorsak bu, dünyanın bizimle “oynadığını”, bizi oyaladığını göstermez de neyi gösterir?

Değerlerimiz çok kere maddî yönelişler karşısında törpülenmelere uğruyor. Zaman zaman “zaruretler”i istismara yeltenmediğimizi, çok kere kendimizi kandırmadığımızı söyleyebilir miyiz? Adını koyamadığımız, teşhisinde zorlandığımız, hatta biraz da kendimize yaklaştıramadığımız, yakıştıramadığımız bir dünyevîleşme eğilimi hâkim değil mi bize, toplum olarak? Dinî duyarlılığımızın canlı olduğunu düşündüğümüz bazı durumlarda bile gizli bir dünyevîleşmenin konusu olabildiğimizi küçük bir “iç hesaplaşma” ortaya koyacaktır. Son noktada bize ahiretten yana tercih yaptıracak donanımın içimizde gelişmesini nasıl sağlayabiliriz? Buna bakalım.

PRANGASIZ KÖLELİK:
MAL HIRSI

“Tüccar fiyatları nasıl indirir; nasıl yağı, arpayı azaltır!”

Bize pek tanıdık gelen bu yakınma aslında dört bin yıl önce yaşamış Sümerli bir kadına aittir. Kadın, müşteri çekmek için fiyatları indiren, buna karşılık sattığı malı eksik vererek, yaptığı indirimi yine müşteriden çıkaran tüccardan şikâyetçidir. Bir Sümer “ilahi”sindeki şu ifadeler de bir tüccarı nitelemektedir: “Büyük ağırlık yerine küçük ağırlığı koyar, büyük uzunluk ölçüsü yerine küçük uzunluk ölçüsünü koyar.”

Kral Ur-Naum, bu tür şikâyetleri önlemek için çıkardığı bir kanunla ölçü ve tartı birimlerini standardize etmeye çalışmıştır. Anlaşılan o ki, kralın bu düzenlemesi yeterince etkili olabilmiş değildir.

Yukarıdaki bilgileri bize veren Kramer, ilk “hasta” toplum diye nitelediği Sümer toplumundaki ekonomik çöküşün sebeplerini açıklarken, “Gerek modern dünyada, gerek Sümer’de bir ekonomik afet de tüccarların aldatmasıdır:” demektedir: (Kramer, s.206) Bu noktada insan, Hz. Peygamber’in, “Bizi aldatan bizden değildir” şeklindeki uyarısında, maddî ve ekonomik olan bir işlemi nasıl olup da iman düzlemi içinde ele aldığını anlayabilmektedir.

İnsanın “iktidar” peşinde olmasının temel sebeplerinden biri, belki de en önde geleni bağımsız davranabilme arzusudur. Güçlü olma isteği, aslında başkalarına hükmetme isteğinin bir yansımasıdır. Bu istek ise insanın temelde zayıf bir varlık (Nisa, 28) oluşunun sonucudur. En çok değer verdiği hürriyeti, bu zayıflığı sebebiyle daima tehdit altındadır, o yüzden de savunma ihtiyacı duymaktadır. İşte tahakküm, bu savunma ihtiyacını karşılamanın bir yöntemi olarak ortaya çıkmaktadır. İnsana bu imkânı sağlayan temel araç ise maddî imkânlar yani ekonomik güçtür. Bu sebeple insan ekonomik imkânlara sahip olmayı, hep hayatının öncelikli hedefleri arasına koyma eğilimindedir. Kur’an, insanın bu eğilimine çok ince bir edebî üslupla vurgu yapmaktadır:

“Kadınlar, oğullar, yük yük altın ve gümüş, salma atlar, davarlar, ekinler gibi nefsin şiddetle arzuladığı şeyler insana süslü gösterildi. Bunlar dünya hayatının geçimliğidir. Oysa asıl varılacak güzel yer ancak Allah’ın katındadır.” (Âl-i İmrân,14)

Karşı cinsin şiddetle arzuladığı şeylerden kadın, cinsel arzuyu sembolize eder. Erkekler ve kadınlar için geçerlidir. Cinsel arzu, neslin devamını sağlayan çocukların varlığının pratik sebebidir. Bu bağlamda kadınlar (ya da cinsel istek) ve çocuklar neslin devamı düzleminde birleşmektedirler. Bunlardan sonra zikredilen “altın”, “gümüş”, “atlar”, “davarlar” ve “ekinler” ise birey hayatının devamını doğrudan ya da dolaylı olarak sağlayan ekonomik değerleri sembolize ederler. Bireyin hayatta kalmasını sağlayan unsurların, neslin devamını sağlayan unsurlara göre daha geniş bir detay yelpazesi içinde verilmiş olmasına şaşmamak gerekir. Zira bu durum pratik bir durumu yansıtmaktadır.

İnsan, hem cinsel arzu duyduğu eşinin, hem çocuklarının, hem de kendinin hayatta kalmasını sağlamak zorundadır. İşte bu sorumluluğu onun dikkatini maddî imkânlara, ekonomik güç sağlayacağı kaynaklara yöneltmektedir. Ayetin genel üslubu bize, insandaki, ekonomik güç kaynaklarına ulaşma eğiliminin doğuştan getirilen bir özellik olduğunu da anlatır gibidir. İnsanın sahip olmak istediği imkânların ve güzelliklerin, birer geçim aracı olduklarının vurgulanması dikkatleri bu yöne çekmektedir. Fakat bu imkânlar, bu güzellikler insana dünyanın ve orada sahip olunan her şeyin geçici olduğu gerçeğini unutturmamalıdır. Gerçek güzellik, ebedîlik yurdu olan ahirette ve Allah katında olacaktır. Ancak bu hedefe ulaşabilmek için geçilecek vadiler, aşılacak tepeler, yaşanacak imtihanlar vardır. Sınırsız arzuların hepsinin gerçekleşmesi beklenmemelidir. Çeşitli korku ve endişelerle, hatta açlık ve kıtlıkla karşı karşıya kalınabileceği unutulmamalıdır. (Bakara, 155) Yaratıcı Kudret’in insandan beklediği tutum budur. Ancak yine de insan o büyük yanılgıyı yaşar ve “Malının kendisini ebedîleştirdiğini sanır” (Hümeze, 3) Kur’an bu yanlış anlayışın çıkmaz yol olduğunu Ebû Leheb örneği üzerinden gözler önüne şöyle sermektedir: “Ona ne malı fayda verdi, ne de kazandığı.” (Tebbet, 2)

Her şeyin belli bir ömür sürecine tabi olduğu ap-açık gözler önünde iken insan bir şekilde, dünyada ebedî kalma arzusunu her zaman taşımıştır. Ahiret inancı filtresinden geçirilmeyen bu arzu ve onu besleyen duygular, sonunda koyu bir materyalist anlayışa dönüşür. İşte bu nokta ekonomik gücün “kudret” gösterisine dönüştüğü noktadır. Hûd (a.s.)’un, iman çağrısını reddeden Âd kavmine yönelik şu ifadeleri böyle bir oluşumu gözler önüne sermektedir: “Siz her yüksek tepeye bir alâmet bina yapıp boş şeylerle eğleniyor musunuz? İçlerinde ebedî yaşamak ümidiyle sağlam yapılar mı ediniyorsunuz? Tutup yakaladığınız zaman zorbaca yakalıyorsunuz?” (Şu’arâ, 128-130) Kur’an’ın “dünyaya saplanıp kalmak” (A’râf, 175) diye nitelediği bu tutum, insanlar katında dünya ahiret dengesini kurmaya çalışan peygamberlerin karşısına dikilen başlıca engellerden biri olmuştur. Haklı olmanın, güçlü/zengin olmakla eşdeğer görülmesi, insan yapısının genel eğiliminin bir göstergesi gibidir. Mekke müşriklerinin Hz. Peygamber’i inkâr bağlamında, “Ona bir hazine indirilseydi veya onunla beraber bir melek gelseydi ya!” (Hûd, 12) ve “Yahut kendisine bir hazine verilseydi veya ürününden yiyeceği bir bahçesi olsaydı” (Furkân, 8) şeklindeki ifadeleri bu yaklaşımı sergilemektedir.

Kur’an, insandaki materyalist, maddeye meyyal eğilimi törpüleyip dengeleyici düzenlemeleri gerçekleştirmiştir. Bu düzenlemelerin temelinde, eldeki ekonomik değerlerin başkaları ile paylaşılması prensibi yatmaktadır. Bu yönde gerçekleştirilecek uygulamalar, insanın madde ve dünyalık konusundaki hırsının kırılması, söz konusu hırsın yapıcı bir duygu ve enerjiye dönüşmesini sağlayacaktır. Kur’an’ın gündeme getirdiği bu paylaşımı gerçekleştirme konusunda sergilenecek ihmal ya da ilgisizliği Yaratıcı Kudret ciddi bir suç olarak belirler. Mal ve servet hırsını temsil eden “altın ve gümüş yığıcılığı”nı şiddetle reddeder: “Altın ve gümüşü biriktirip gizleyerek onları Allah yolunda harcamayanları elem dolu bir azapla müjdele.” (Tevbe, 34)

Ekonomik hayatta çok önemli yeri olan parayı insanlığın en büyük buluşlarından biri olarak nitelersek hata yapmış olmayız. Değer ölçüsü, mübadele aracı, servet biriktirme ve borç ödeme aracı olmak gibi önemli işlevleri yürütmesi bakımından para medeniyetin oluşmasında temel etkenlerden biridir.

“Para” denince, para ve onu temsil eden kâğıtlar üzerinden yapılan yolsuzlukları hatırlamadan edemiyoruz. Para olmasaydı, “sahte para” diye bir kavram olmayacaktı, kalpazanlık olmayacaktı. Yine mesela, banka soygunundan söz edilemeyecekti. Bunun gibi paranın konu olduğu birçok sahtekârlık da olmayacaktı. Acaba, parayı icat ettikleri söylenen Fenikeliler yanlış mı yaptılar?

Şu bir gerçektir ki, para daima pasiftir ve bir araç olmaktan öteye geçmemektedir. Kalpazanlık, soygun vs. varsa bu, paranın değil, insanın “marifet”idir. Sakıncalı olan para değil, para hırsıyla yanlışa başvuranlardır. Gerçekte sahte paralar yok, onları yapan “sahte” insanlar vardır. Soyulan banka yok, insanlığına aykırı insan vardır. Hırslarını başıboş bırakan insan, kendini maddeye, maddeyi temsil eden paraya gönüllü bir köle hâline sokabilmektedir. Tarihî dönem içinde Yahudilerin mabet için yarım sekil (iki dinar) değerinde vergi vermeleri zorunluydu. Putperestliğin işaretlerini taşıyan Roma parasını bu vergiyi ödemekte kullanmak yasaktı. Onun için, bu parayı özel bir akçeyle değiştirmek gerekiyordu. Ne var ki para bozan kişiler bu iş için fahiş ücret alırlardı. Allah’ın evinin kapısında paraya kulluk, para kazanma hırsını bütün insanî değerlerin üzerinde tutmak. İşte Hz. Peygamber, “Dinar ve dirheme (altın ve gümüş paraya) tapan kimse helak olsun” (Buharî, Cihad, 70) hadisi ile bu yaklaşımı hedef almıştır. Hadisin, “Dinar ve dirheme (altın ve gümüş paraya) tapan kimse lanete uğramıştır” şeklindeki rivayeti de aynı vurguyu yapmaktadır. Burada altın ve gümüşün vurgulaması, bunları dünyevî serveti temsil etmeleri sebebiyledir. Malı gerektiği şart ve ölçüler dâhilinde başkalarıyla paylaşmadan hep biriktirmeyi düşünmek, mal ve para sevgisini Allah, peygamber ve insan sevgisinin önüne geçirmek, Hz. Peygamber’in değerlendirmesi ile paraya ve mala tapmak demektir. Çünkü “Bir şeyi aşırı sevmek gözü kör eder” (Ebû Davûd, Edeb, 117) Parayı taparcasına sevenlerin birçok değeri hiçe sayması bundandır.

Para ve ekonomik güç hırsının organize toplum düzeyinde düzenli bir politika hâline gelmesi, işin olumsuzluğunu daha da büyük boyutlara ulaştırmaktadır. Dünyanın pek çok yerinde, tabiatın, çevrenin tahrip edilmiş olması, bu yanlış politikaların sonucudur. Bir poster görmüştüm. Millî kıyafeti içinde, büyükçe bir kayanın üzerinde gururla dimdik duran Kızılderili kadın kolunu bir mızrak gibi uzatmış, parmağı ile hayalî muhataplarına işaret ederek şöyle diyordu:

“Ancak son ağaç kesildiği zaman,

“Ancak son nehir zehirlendiği zaman,

“Ancak son balık avlandığı zaman,

“İşte ancak o zaman paranın yenilemeyeceğini anlayacaksınız.”

Uçakta göğe doğru yükselen, yeryüzünden uzaklaşan insanın gözünde dünya gittikçe küçülüyor, bir an geliyor, yeryüzü tamamen yok oluyor. İşte bu noktada yeryüzündeki kavgaların, itişme ve kakışmaların, savaşların, yağma ve talanların, işgallerin; bunların arkasında yatan hırs ve arzuların ne kadar anlamsız olduğunu hissetmeden, düşünmeden edemiyor insan. Dikkat çeken şu ki, bu duygu ve düşünceler, insanın kendisini fizikî olarak maddî çevreden, mal ve para hırsının hâkim olduğu yeryüzünden koparabildiği, araya mesafe koyabildiği yerde gerçekleşiyor. İşte Allah dostları, bu mesafeli duruşu, fizik dünyadan çok gönül, düşünce ve davranış dünyasında gerçekleştirebilen seçkin insanlardır. Dünyanın, mal ve paranın esiri olmak değil, efendisi olmak onların dünya görüşü olmuştur. Bu yoldaki rehberleri ise Hz. Peygamberin dile getirdiği şu gerçektir: “Dünyalıklara gönülden bağlanma ki seni Allah sevsin, insanların elindekilerde gözün olmasın ki seni insanlar sevsin.” (İbn Mâce, Zühd, 1)

Kendisine vasiyet yolu ile yüklü miktarda altın intikal eden ünlü filozof Sokrat, “Ey para! İşte seni batırıyorum ki benim ruhumu batırmayasın” diyerek bütün altınları teker teker denize atmıştı.

Şüphesiz maddeye karşı sergilenen bu duruş, dünya karşısında takınılacak dengeli tavrın bir ifadesidir. Kur’an’ın açık bir talebi olan “dünyanın imarı” işlemi, ancak bu dengeyi koruyarak çok çalışmakla mümkündür. İslâm’ın dünyaya ve dünyalıklara karşı takındığı ve gönül erbabının “zühd” diye nitelediği mesafeli tutum, asla çalışıp kazanmanın karşısında değildir. Çalışıp kazanarak “dünyayı imar ederken”, gönül dünyasının harap edilmesine karşı bir tutumdur zühd hâli.

Mal ve paraya karşı duyulan eğilim oluruna bırakılacak olursa varılacak nokta, mal ve paranın esiri ve kulu olmaktır. Mevlâna’nın benzetmesi ile insanın mal ile olan ilişkisi, kayıkla denizin ilişkisi gibidir. Nasıl, kayık suyun üstünde durunca yüzer, suyu içine alınca batarsa, insan da malı ayağının altına alırsa yaşar, mal sevgisini içine yerleştirirse batar, helâk olur. (Mevlânâ, I, 79)

Prangalı olmamak, hürriyetin yalnızca bir boyutu ve dış yüzeyidir. Gerçek hürriyet, para ve mal hırsının esiri olmamaktan geçiyor.

DİLİMİZDEN SESSİZCE
GÖÇ EDEN BİR KAVRAM:
KUL HAKKI

“Hava”nın ne demek olduğunu, soluk almaktan mahrum kalınca fark ederiz. Toplumları ayakta tutan değerler de böyledir. Günlük hayatın boğucu hengâmesi içinde fark edilmeden varlıklarını devam ettirirler. Bu sebeple de yok oluşları, toplumsal bünyede birden hissedilmez. Bir “kuluçka dönemi” söz konusudur. Habis urun hemen sancı yapmadığı gibi, kaybolan değerlerin yerini alan “yabancı unsurlar” da etkisini birden bire göstermezler. Ortaya çıktıklarında ise çok kere iş işten geçmiş olur.

Bizi biz eden yapı taşlarımız düşünce dünyamıza, dilimize, gündelik hayatımıza birer kavram şeklinde tutunmuşlardır. Hak, adalet, doğruluk bu yapı taşlarının sadece birkaçıdır. Çoğu toplumsal şuurumuzda yaşama savaşı vermektedir bu değerlerin. Bir kısmı ise sessizce göç edip gitmiştir. Mesela, “kul hakkı” kavramı toplumumuzun gündelik hayatında ne kadar yer tutuyor? Kul hakkı diye bir kavramdan haberdar olmayan sayısız insanımız yok mu?

Fizikî mekânlar gibi kavramlar dünyası da boşluk kabul etmiyor. Gidenin yerini bir başkası, hatta birkaçı mutlaka dolduruyor. Kul hakkı kavramı dilimizden sessizce göç edip gitti. Onun yerine çoğu argo kelimeler dağarcığının “saygın” birer elemanı olan türedi kavramlar aldı. “Hortum”, “hortumcu”, “köşe dönmek”, “kapkaç”, “baba” ve daha nicesinin bu ülke insanın dilinde yer edişi çok eskilere dayanmıyor...

Çocukluğumda, annemin sunduğu yiyecekleri, “yetim hakkı olur” diye yemeyen, hatta evimizde su bile içmeyen misafirleri hiç unutmadım. O zamanki yaşımla pek anlamlandıramamıştım misafirlerimizin bu tutumunu. Yıllar sonra, “Yetimlerin mallarını haksız yere yiyenler ancak ve ancak karınlarını doldurasıya ateş yemiş olurlar...” (Nisa, 10) ayetini görünce derhal o komşularımızı hatırladım. Misafiri oldukları evde kendilerine sunulan basit şeyleri kabul etmek sureti ile “yetim malını haksızlıkla yemiş” olmaları asla söz konusu değildi. Fark ettim ki, Kur’an kültürünün yapılandırdığı Anadolu mayası, hassasiyeti bu noktada çizginin ötesine taşırmış, aşırılık denebilecek bir tutumun oluşmasına yol açmıştır. Öyle de olsa, “Allah’a ne hesap veririz!” endişesi açıkça hâkimdir bu anlayışa. Dinî duyarlılığın aşırıya kaçmış bu görüntüsünde bile insanı saran, insanın içini derinden derine hazla dolduran bir şeylerin varlığını hissetmişimdir hep. Bu tecrübemden yıllar sonra, bir başka şehirde, süt güğümlerinin içine lağım suyu kattığını gören ve “Sen Allah’tan korkmaz mısın?” diye çıkışan kimseye “Kırk taşa dokunan su temiz olmaz mı?” pişkinliği ile cevap veren bir “sütçü” de tanıdım. Çocukluğumdaki komşularımızın “aşırıya” kaçan duyarlılığını, bu insanlık dışı davranışa dönüştüren şey ne idi?

Allah korkusunun beslediği “kul hakkı” anlayışı, İslâmî kaynaklarda “hukuku’l-ibâd” (kul hakları) formülü ile yer alır. Batı kökenli “insan hakları” terimi dünyevî/seküler bir bakış açısının ürünüdür. İnsanı yalnızca, yeryüzünde yaşayan, düşünen ve üreten bir canlı olarak ele alır. Alanı insanlar arası ilişkilerdir. “Hukuku’l-ibâd” terimi ise, hak kavramını “insan-Allah-insan” ilişkisi içinde ele alır. Tam açılımı “Hukuk-u ibadillah” yani “Allah’ın kullarının hakları”dır. Bu bakış açısı ile insanlar arası ilişkiler yaratıcı kudretin kontrol ve yönlendirmesi altındadır. Bu ilişkilerde yaptırımın kaynağı maddî olduğu kadar manevîdir. Hatta hukukun korunmasında manevî yaptırım yönü daha ağırlıklıdır ve pratik olarak daha etkilidir. “Kul hakkı” kavramı, kurgusu itibarı ile özünde şu mesajı taşımaktadır: “Hiç kimse korumasız değildir. İnsan, Allah’ın yarattığı ve değer atfettiği, ‘kulum’ deyip himayesine aldığı, hayatını sürdürmesi için gerekli şartları oluşturduğu, yaratıkların en şereflisi bir varlıktır. Onun, bu konum sebebi ile sahip olduğu değerlere, bunların pratik göstergesi olan haklara karşı yapılacak herhangi bir haksız davranış, onun asıl sahibine, himayesinde bulunduğu kudrete karşı yapılmış demektir.”

İnsanın bizzat kendi varlığının kendi elinde Allah’ın bir emaneti olduğunu vurgulayan İslâmî yaklaşım, başkalarının haklarını olduğu kadar, kendi haklarını da kişiye karşı korur. Çünkü insan çok kere “kendine apaçık zulmeden” (Sâffât, 114) bir tavır içindedir. Bu bazen, iyi eylemlerin ölçüsüzce uygulanmasından kaynaklanır. İbadetlerde aşırılığa kaçan Ebû Derdâ’ya, “Rabb’inin senin üzerinde hakkı vardır, nefsinin senin üzerinde hakkı vardır, ailesinin üzerinde hakkı vardır. Her hak sahibine hakkını ver” diyen Selmân (r.a.)’ı Hz. Peygamber’in “doğru söylemiş” diye onaylaması örneğinde bu gerçeği açıkça görüyoruz. (Buharî, Savm, 51)

Kul hakları söz konusu olunca maddî haklar ile manevî hakların/kişilik haklarının oluşturduğu iki temel alandan söz edilebilir. Bu alanlardan hiçbirinin diğerinden daha az önemli olduğunu söylemek mümkün değildir. Güçlünün haklı değil, haklının güçlü olduğu bir sosyal ilişkiler anlayışını önemle vurgulayan İslâm, bir yandan “dindar” olup bir yandan kul haklarına tecavüz çelişkisine asla prim vermez. Bu gerçeği hafızalara yerleştirmek isteyen Hz. Peygamber konuyu çarpıcı bir örnekle ortaya koymakta, başkalarının hakkına tecavüz etmeyi gerçek iflas diye nitelemektedir: “Benim ümmetimin müflisleri Kıyamet gününde namazını kılmış, orucunu tutmuş, zekâtını vermiş olarak gelen, bununla birlikte dünyada iken şuna küfretmiş, şunun namusuna iftira etmiş, şunun malını yemiş, şunun kanını dökmüş, ötekini dövmüş olan kimselerdir. Bu kimselerin yaptığı iyi işlerin sevaplarında hakkına tecavüz ettiği kimselere verilir, henüz hakların ödenmesi tamamlanmadan sevapları tükenir. Bu sefer hak sahiplerinin günahlarından alınıp bunların hesabına geçirilir, sonra da cehenneme atılırlar.” (Müslim, Birr, 59) Bu uygulamanın kesin olarak geçekleşeceği şu hadiste bir kere daha vurgulanmaktadır: “Kıyamet gününde hakları sahiplerine mutlaka ödeyeceksiniz. Hatta boynuzsuz koyunun hakkı bile boynuzlu koyundan alınacaktır.” (Müslim, Birr, 60)

İslâm’ın getirdiği kul hakkı kavramının “insan-Allah- insan” düzlemi içinde şekillenişinin elle tutulur örneğini, bu kavramın zekât ve sadaka gibi malî ibadetlerin yapı taşlarından biri olarak sunulmuş olmasında görüyoruz. Mü’minlerin mallarında yoksul ve muhtaçların belli bir hakkı vardır (Zâriyât, 19) ve haklar hak sahibine verilmelidir (Rûm, 38). Bu görev geciktirilmeden yerine getirilmelidir (En’âm, 141). Bir ibadetin omurgasını kul hakkı ifasının oluşturması, konumuz açısından son derece anlamlıdır.

Zekât ve sadaka gibi ibadetlerde yaşanacak aksamalar, kul hakkına tecavüzün pasif örneklerini oluşturur. Kur’an’ın, kul hakkına karşı duyarlılığı ibadet ortamı içinde oluşturması, bu alanda sergilenecek aktif tecavüzlerin çok daha büyük sorumlulukların kaynağı olduğu bilincini de kendiliğinden oluşturur. Hele, korumasız ve güçsüz kimselerin haklarının gözetilmesi daha hassas bir alan oluşturur ve Kur’an bu konuda gerekli duyarlılığı ortaya koyar: “Yetimlere haklarını verin. Temizi pis olanla (helâli haramla) değişmeyin. Onların mallarını kendi mallarınıza katıp yemeyin. Çünkü bu büyük bir günahtır.” (Nisa, 29)

Kul hakkına tecavüz en yaygın şekilde yarı aktif ve dolaylı yollarla gerçekleşmektedir. Bunun en çarpıcı örneklerinin hukuk alanında ve özellikle rüşvet şeklinde ortaya çıktığı gözlenmektedir. Kur’an inananlarını bu konuda şöyle uyarıyor: “Aranızda birbirinizin mallarını haksız yere yemeyin. İnsanların mallarından bir kısmını bile bile günaha girerek yemek için onları hâkimlere (rüşvet olarak) vermeyin.” (Bakara, 188) Rüşvet, yalnız yargı alanında değil, idarî alanda da söz konusudur ve en az yargı alanında olduğu kadar zararlıdır. Dünyanın her yerinde farklı ölçülerde de olsa, rüşvet “olmaz” işleri “olur” yapmakta ve bu da bireysel ya da toplumsal ölçüde hakların istismarına ve sonuçta dengelerin bozulmasına yol açmaktadır.

Yalancı şahitlik de kul hakkının yenilmesinin pasif yöntemlerinden biridir. Bu bakımdan müslüman, kendisi, ana-babası ve en yakın akrabalarının aleyhine de olsa Allah için şahitlik yaparak adaletin gerçekleşmesini sağlamalıdır. Hakkında şahitlik yapılan kimsenin ekonomik ya da sosyal konumu, şahitliğin niteliği üzerinde asla etkili olmamalıdır. (Nisa, 135) Aksine davranış büyük sorumluluğu gerektirir. Bu sebeple Hz. Peygamber (s.a.s.), “Her kim yalan yere yemin ederek bir kimsenin hakkını gasp ederse, Allah o kimseye cehennemi vacip kılar, cenneti ona haram kılar” (Müslim, İman, 218) buyurmuştur. Mahkeme koridorlarında yanınıza sokulup “şahit lazım mı?” diye “iş” arayanların varlığı inkâr edilebilir mi? İşin bir başka yönü de mahkemelerde yapılan savunmalarla ilgilidir. Davacı ve davalı tarafların iddialarını ispat etmek için gerekli delilleri ortaya koymaları, kendilerini savunmaları hem bir hak, hem de bir görevdir. Savunma işi doğrudan doğruya taraflarca yapılabildiği gibi vekiller yani avukatlar aracılığı ile de yapılabilmektedir. İşte bu aşamada sergilenen çaba, sadece gerçeğin ortaya çıkıp karara yansımasını sağlamak amacına yönelik olmalıdır. Gerçeği yansıtmayan “delil”ler ya da güzel konuşmalarla hâkimin yanlış karar vermesine sebep olunması hâlinde sorumluluk bu yanılgıya sebep olan tarafındır. Bu noktada avukatlar önemli bir fonksiyon icra etmektedirler. Prensip olarak bir avukat, kendisine başvuran bir kimseyi dinleyip, haklılığına, ya da haklı çıkabileceğine inanmadıkça onun savunmasını üstlenmemelidir. Dava sürecinde savunulan tarafın haksız olduğu anlaşılacak olursa derhal davadan çekilmelidir. Hâkimi yanıltıcı her söz ve eylemin gasp edilen kul hakkından pay sahibi olduğu unutulmamalıdır. Hz. Peygamber (s.a.s.), bu konuyu şöyle dile getirmektedir: “Sizler muhakeme edilmek üzere bana geliyorsunuz. Bir kısmınız delilini sunmada daha mahir olabilir. Kimin söylediklerini esas alarak kardeşinin hakkını ona geçirecek bir hüküm verirsem, (aslında) o kimseye cehennem ateşinden bir parça ayırıp vermiş olurum; onu almasın.” (Buharî, Şehâdât, 27)

Acaba gerçekten “Devletin malı deniz” mi? Kamu malı diye, kamunun bireyleri ondan dilediklerince yararlanabilirler mi? Tabi ki hayır. Fakat ne yazık ki, kamu malına karşı sergilenen tavır, çok kere bu sorunun olumlu cevabının yansımasıdır. Hâlbuki bireylerin oluşturdukları ortaklıklarda ortaklar oluşturdukları sermaye üzerinde bile ulu orta tasarrufta bulunamazlar. Tek tek bütün toplum fertlerinin ortak olduğu mallar ya da değerler üzerinde bireylerin, tek taraflı yarar sağlayacak tasarruflarda bulunması nasıl haklı bir sebebe dayandırılabilir? Kul hakkının en tehlikeli biçimi kamu malına, kamu hukukuna tecavüz yolu ile oluşturulanlardır. Zira hak sahipleri ile bire bir yüzleşerek yapılan hatanın ve karşı tarafa verilen zararın telafisi yani helâlleşmek âdeta mümkün değildir. Kamu malını yönetmek ve kamu hukukunu temsil etmekle görevli olanların ağır sorumluluğu da bu açıdan hemen ön plana çıkmaktadır. Kamu görevlisinin rüşvet alması, görevini ihmal etmesi, liyakatsizliği sebebi ile üretimin ve kalitenin düşmesine sebep olması doğrudan doğruya kamu haklarına tecavüz anlamına gelir. Bu bakımdan, zekât toplamakla görevli bir sahabinin, topladığı zekât malları yanında kendisine hediye olarak verilen bazı malları kastederek “bunlar da bana hediye edildi” demesi üzerine Hz. Peygamberin yaptığı şu uyarı çok anlamlıdır: “Zekât toplama görevlisine ne oluyor ki, kendisini göreve gönderiyoruz, gidip geliyor ve ‘şu mallar sizin, bu da bana hediye edildi’ diyor. Anne ve babasının evinde otursaydı da görseydi bakalım kendisine bu mallar hediye edilecek miydi, edilmeyecek miydi? Kudret ve iradesi ile yaşadığım Allah’a yemin ederim ki içinizden zekâtlık mallardan bir şey alan kimse Kıyamet gününde onu boynuna asılı olarak getirecektir, aldığı mal böğüren bir deve veya inek yahut meleyen bir koyun da olsa...” (Ahmed İbn Hanbel, III, 423)

İnsan kişiliğine, kişilik haklarına çok kere malından hatta canından daha çok önem verir. Kişiliğini koruma uğruna malını, canını feda edebilir. Bu da kişilik haklarına saygı göstermenin önemini vurgulaması bakımından yeterli bir göstergedir. Toplum içindeki statüsü, ekonomik durumu, bilgi ve kültür düzeyi, dini, milliyeti ne olursa olsun, herkesi insan olarak yeryüzünde bulunması dolayısıyla doğuştan getirdiği temel hakların dikkate alınması İslâm’ın üzerinde önemle durduğu konulardan biridir. Bütün ahlâkî kuralların, bu hakların gözetilmesi ile yakından ilişkisi vardır. İnsana sırf Allah’ın kulu olduğunu göz önünde bulundurarak değer atfetmek bu konuda temel prensiptir. Yaratıcı Kudret’in varlık dünyasına çıkardığı her insan değerli ve saygındır. Hangi gerekçe ile olursa olsun onu aşağılayacak, Allah’ın kendisine atfettiği değeri ondan “esirgemek” anlamına gelecektir. Sözlü olarak ya da işaret yolu ile insanı alaya almaktan tutunuz (Hucurât, 11; Hümeze, 1) onu çekiştirmeye, gıybetini etmeye kadar İslâm ahlâkının yasakladığı pek çok davranış, kul haklarının hoyratça gasp edildiği alanları oluşturmaktadır.

Tutulmayan bir sözün, söz verilen kimsenin ruh dünyasında yaptığı tahribat nasıl giderilebilir? Kırdığımız bir kalbin tamiri ne derece mümkündür? Yunus’un, bir kalbe karşı sergilenecek bu tür bir davranışı, yapılacak ibadetleri boşa çıkaracak bir eylem gibi görmesi boşuna mıdır? “Bir kez gönül yıktın ise/Bu kıldığın namaz değil/Yetmiş iki millet dahi/Elin yüzün yumaz değil.”

Kul hakları konusunda hassas davranmak hikmetin meyvesidir ve “Hikmetin başı Allah korkusudur.”

TİCARÎ HAYATTA GÜVEN

İnsan, yaratılışı gereği, birilerine bel bağlama ihtiyacındadır. Toplum hâlinde yaşamasının temelinde bu gerekçe yatar. Zira güvenebilmek için güvenilecek olanla ilişki içinde olmak, bir şekilde onunla yakınlık kurmak kaçınılmazdır. Ruhî ve sosyal hayat alanlarının beslendiği temel kaynaklardan biri de güven duygusudur. Bu duygu en ulvî anlamını “Allah’a güven” ile kazanır. Yeryüzü planına yönelik güven duygusu bu kaynaktan beslenir.

Güvenilir olmak, risalet görevinde başarılı olmanın da temel şartları arasında yer alır. Kur’an, peygamberlerin tebliğde bulundukları topluluklara Allah’ın elçisi olduklarını kabul ettirebilmek için bu niteliklerini hep ön plana çıkaran ifadelerini bize aktarır. (Şu’arâ, 107, 124, 143,162, 178)

Hz. Peygamber (s.a.s.)’in daha gençliğinden beri güvenilir kişiliği ile dikkat çektiği, İslâm tarihi kaynaklarının ortaya koyduğu bir gerçektir. (İbn Hişam, I, 197) Daha sonraları eşi olacak olan Hz. Hatice’nin, kendisini ticaret ortaklığına seçmesinin temel etkeni de onun güvenilirliği, dürüstlüğü olmuştur. Abdullah b. Ebi Hamsâ adlı sahabi anlatıyor: “Nebî (s.a.s.) ile peygamberliğinden önce bir alışveriş yaptım ve bende bir miktar alacağı kaldı. Alacağını bulunduğu yere getireceğime söz verdim, ne var ki bunu unuttum. Üç gün sonra verdiğim sözü hatırladım ve oraya gittim. Bir de ne göreyim, Allah Resûlü orada bekliyor. Bana; “Genç adam! Bana zahmet verdin. Üç gündür burada bekliyorum, dedi.” (Ebû Davud, Edeb, 90) (Hadiste geçen “üç gün”ün çokluktan kinaye olduğunu söylemek mümkündür.) Hz. Peygamber’in -her alanda olduğu gibi- iş hayatında da son derece prensip sahibi ve o oranda uyumlu olduğunu bu tarihî örnekte açıkça görüyoruz. O, alışveriş yaptığı hiç kimsenin şikâyetine meydan vermezdi. Her zaman sözünü tutardı. Müşterilerine söz verdiği nitelikteki malı tam zamanında teslim ederdi. “el-Emîn” (Güvenilir kişi) unvanı ile anılması anlamlıdır. Henüz çok genç yaşta iken doğru sözlü ve güvenilir bir tacir olduğu yönünde ünü yayılmıştı.” (Afzalurrahman, II, 267)

Kur’an, Hz. Peygamberi müslümanlara bir model olarak sunmuş (Ahzâb, 21), müslümanlar da onu hayatın her alanında örnek alarak büyük İslâm medeniyetini ortaya koymuşlardır.

Zaten hayatlarında ticaretin önemli bir yer işgal ettiği Araplar, Kur’an’ın da özel teşviki ile Hz. Peygamber’den sonra, bir devlet nizamına ulaşmanın da verdiği imkân ve cesaretle deniz aşırı ülkelerle ticarî ilişkilere girdiler. Müslümanların buralarda giriştikleri ticarî işlemlerde sergiledikleri dürüstlük ve güven telkin eden davranışlar, insanların dikkatlerinin Müslümanlığa yönelmesine ve kısa zamanda müslüman olmalarına sebep olmuştur. “Eğer Araplar, ticarî amaçlarla şehirlerini terk edip, Çin, Doğu Hint Adaları, Malaya ve Filipinler gibi ülkelere gitmeselerdi, böyle çok kısa bir sürede Kuzey, Güney, Doğu ve Batıdaki uzak ülkelere yayılamazlardı.” (Afzalurrahman, I, 291)

Kur’an, inananlarına güvenilir ve güvenen kimseler olmayı emreder, ama yine de ticarî ilişkilerde onlara “sağlamcı” olmayı önerir. Bakara sûresinin “Borçlanma ayeti” diye bilinen 282. ayetinde borçlanma işlemlerinin kayıt altına alınması üzerinde uzun uzun durulmaktadır. Ayetin, tam bir sayfa yer tutması ve Kur’an-ı Kerim’de yer alan en uzun ayet olması oldukça dikkat çekmektedir.

Ayette, müslümanlara, birbirlerine borçlandıkları zaman bunu yazmaları, yazan katibin âdil ve dürüst davranması, gerekiyorsa olaya şahit tutulması, borç az olsun çok olsun, üşenilmeyip yazılması öngörülmekte ve bu uygulamanın Allah katında adalete daha uygun, şahitlik için daha sağlam, şüpheye düşülmemesi için daha elverişli olduğu vurgulanmaktadır. Zira unutma, ölüm, hata, yanlış hatırlama gibi durumlar taraflar arasında anlaşmazlıkların çıkmasına sebep olacaktır. Ayrıca, güvene ihanet edenlerin çıkabileceği de unutulmamalıdır.

Türkçemizde “söz senettir” diye bir ifade vardı. “Vardı” diyorum, çünkü artık kullanımda değil. Toplumumuzda, verilen sözün, yazılı belgeye eş değer tutulduğu dönem özellikle ticarî hayat açısından tarih oldu. Esnafın önemli bir kısmının “açık hesap” çalıştığı günler geride kaldı. Ne yazık ki ülkemiz, insanları birbirine en az güvenen ülkelerin ön sıralarında yer alıyor. Sözün senet olmasını bir yana bırakalım, usulüne göre hazırlanmış senetler “iş görmez” oldu. Bir ara bağlayıcılığı ve resmî takibatı daha sağlam usûllere bağlanmış olması sebebi ile “çek” oldukça revaç buldu. Ama onların karşılıksız çıkmaya başlaması, işi içinden çıkılamaz hâle getirdi. Bu durum ticaret ve iş piyasasına güvensizliğin artmasına sebep oldu. Bir türlü tahsil edilemeyen alacaklar, “çek ve senet mafyası” diye bir kavramın doğmasına yol açtı.

Üzülerek ifade etmek gerekir ki, bir kısım borçların ödenememesi, maddî imkânsızlığa değil, alacaklının parası ile başka yerlere “yatırım” yapılmasına bağlı bulunmaktadır. Oysa bu “yatırım” açık bir haksızlık ve zulüm içermektedir. Peygamberimizin, “Ödeme imkânı olan kimsenin borcunu savsaklaması zulümdür” (Buharî, Havâlât, 1) şeklindeki tespitini burada hatırlatmak yerinde olacaktır.

“Ne pahasına olursa olsun kazanmak” fikri, bir kısım tacirler katında, hukukî ve ahlâkî birçok prensibin göz ardı edilmesine sebep olabilmektedir. İşte bu noktadan sonra, insana ve toplum düzenine saygı, kul hakkı, dürüstlük, gibi temel hasletler ya doğrudan doğruya dışlanır, ya da çeşitli mazeret kılıfları devreye girer. Hırs hâkim olmuş ve birtakım “duvar”lar aşılmıştır. Yalan artık kolaylıkla söylenebilmektedir. Yalan yere yemin sıradan hâle gelmiştir. Artık hedef para kazanmak değil, muhatabın parasını “kapmak”tır. Oysa Hz. Peygamber, kâmil imanın temeline, başkalarının güvenini kazanmış olma şartını koymaktadır: “Mü’min, diğer insanların canları ve malları konusunda diğer insanların kendisine güvendiği kimsedir.” (Tirmizî, İman, 12)

Bu sebeple Nebevî sünnet, bir yandan “Takva sahibi, iyi ve doğru sözlü olanları hariç, tacirler Kıyamet gününde günahkâr kimseler olarak haşr olunacaklardır” (İbn Mâce, Ticarât, 3) uyarısında bulunurken bir yandan da “Doğru sözlü, güvenilir müslüman tacir, Kıyamet gününde şehitlerle birlikte olacaklardır” (İbn Mâce, Ticaret, 1) müjdesini vermektedir.

İnsanlar arası ilişkilerde önemli bir yer işgal eden ticarî hayat, güven duygusunun sağladığı hassas bir mekanizma ile yakından ilişkilidir. Güven duygusunun hiç yaşanmadığı bir dünya nasıl bir yer olurdu? Yapacağımız her sözleşmeye, karşı tarafın bizi fırsat buldukça aldatabileceği bir belge olarak baktığımızı düşünün. Bu takdirde yaptığımız iş bir sözleşme düzenlemek değil, bizi asıl işimizden alıkoyacak endişelerin tohumlarını atmak olurdu. Aldatılmak endişesi ile düşünebileceğimiz her türlü “açığı kapatmak” uğruna akıl almaz uzunluklarda sözleşme metinleri düzenlemek zorunda kalırdık. Bu durumda muhataplarımız, bizimle iş yapmak isteyen dürüst insanlardan çok, bizi aldatmaya çalışan potansiyel “hasım”lardır. İş hayatında güven duygusu olmasaydı, böyle bir ruh hâli içinde olmamız kaçınılmaz olurdu.

Özellikle iletişim teknolojisinin getirdiği kolaylıklardan ticaret hayatında da yararlanılması ihtiyacı, bu alandaki güven unsurunun önemini eskiye göre kat kat arttırmış bulunmaktadır. Zira yüz yüze alışverişlerin yerini artık çok daha karmaşık ticarî işlemler almış bulunmaktadır. Böylesine karmaşık işlemler aracılığı ile ekonomik sermayenin işletilebilmesi noktasında insana duyulacak güven unsuru, daha belirgin ifadesi ile işin ahlâk boyutu devreye girmektedir. Toplumun tamamında ya da belli bir kesiminde güven duygusunun hâkim olmasından ileri gelen bir özel yetenek ortaya çıkar. Ünlü Amerikalı bilim adamı Francis Fukuyama, “sosyal sermaye” diye nitelediği bu olgunun endüstriyel ve ekonomik faaliyetler üzerindeki etkisi hakkında şöyle demektedir:

“Sosyal sermaye toplumun yapacağı endüstriyel ekonominin doğası üzerinde belli başlı sonuçlara yol açar. Eğer bir işletmede birlikte çalışmak zorunda olan insanlar ortak ahlâkî kurala uygun olarak hareket ettiklerinden dolayı birbirlerine güven duyarlarsa işi yürütmenin maliyeti daha az olur. Böyle bir toplum, organisazyonel yenilikler getirmede daha başarılı olacaktır, çünkü yüksek güven duygusu çok daha yüksek kapsamdaki sosyal ilişki türlerinin belirlenmesine izin verecektir. Bunun tersine, birbirine güvenmeyen insanlar, en nihayetinde kendilerini yalnızca müzakereye, anlaşmaya ve dava etmeye iten bir formel kurallar ve düzenlemeler sistemi altında birbirleriyle işbirliği yapabilecekleri bir toplumda bulunacaklardır.” (Fukuyama, s. 38)

Nitekim Batı ekonomisi, büyüme sürecinde birçok labirentlerden geçmek zorunda kalmıştı. Gelişen şartlar yeni konumlar getirmiş, iş sahipleri çözüm bekleyen birçok maddî ve manevî problemlerle karşı karşıya kalmıştı. Fukuyama, Rosenberp ve Birdzeil’den aktarıyor: “Ticarî hayat, karmaşık temsil mekanizmasına ve vaatlere güven duymayı desteklemek için bir ahlâka gereksinim duyuyordu. İhtiyaç duyulan ahlâk, itimat duyma, belli bir kalite düzeyi, malları teslim etme sözü veya malları gelecekte satın alma ve malların nakledilmesi sonunda paylaşımına ilişkin anlaşmalar gibi konularda gerekliydi. Ahlâkî bir sisteme aynı zamanda ailenin dışında şirketlerin gelişmesi için gerekli kişisel sadakati temin etmek için ihtiyaç duyuluyordu. Ahlâkî sistem bunun yanı sıra, gemi kaptanlarından, uzak bölgelerde ticaret şirketleri tarafından kurulan mağazaların yöneticilerine, tacirin ortaklarına kadar uzanan bir yelpazedeki aracıların takdir hakkına duyulan güvenin haklı çıkarılması için gerekli idi.” (Fukuyama, s.141)

Görüldüğü gibi, modern ticarî hayatın yararlandığı sayısız usul ve araçlar, bu alanda insan unsurunun önemini asla azaltmış değildir. Mallarını satmak isteyen tüccarın, kervancıya güvenmek zorunda olduğu dönemler yerini, uluslararası nakliye firmalarına bel bağlandığı günlere bıraktı. Her şey eskiye göre çok farklı görünüm, boyut ve süratte gerçekleşiyor. Ama eskiden olduğu gibi bugün de işin merkezinde insan unsuru (ahlâkî boyut) yer alıyor.

Her alanda olduğu gibi, ticaret ve ekonomide de güvenin ne derece önemli bir yapı taşı oludunu yaşayarak görüyoruz. Çok basit bir örnekle söyleyecek olursak, eve geldiğinizde, size çürük meyve verdiğini gördüğünüz manava bir daha uğramak içinizden gelmez. Aslında kaybeden siz değil, size karşı dürüst davranmayan manavdır. Kaybettiği şey ise, onun için çok şey ifade eden sizin güveniniz. Güven duygusu çift taraflı yapıya sahiptir. Başkalarının güvenini kazanmak kadar, onlara güvenmek de önemlidir. Müşterilerinizin yahut sizinle iş birliği içinde olmasını istediğiniz kimselerin güvenine ihtiyacınız vardır. Ama sizin, müşteri ya da işbirliği kurma konumunda olduğunuz durumlarda da siz güven duymak “zorunda”sınız. Kennet J.Arrow’un da dediği gibi “Güven hiçbir şey değilse bile çok önemli pragmatik bir değerdir. Aynı zamanda son derece etkindir. Diğer insanların sözlerine belli bir ölçüde bel bağlama hissini vermek başınızı birçok dertten kurtarır. Maalesef bu çok kolay satın alınabilecek bir mal değildir.” (Fukuyama, s.141)

Tabi ki, aslolan samimi davranışların tabiî ortamda oluşturduğu gerçek güven duygusudur. Pragmatik ortamlarda boy atan güven duygusunun taşıyıcısı -onu telkin eden amacın yani gözlenen faydanın ortadan kalkması hâlinde- ihanet görebilir. Güven duygusu, fayda ile değil, ahlâk ile besleniyorsa gerçek amacına hizmet etmiş olur.

Anadolu asırlarca karşılıklı güvenin hava gibi solunduğu, su gibi içildiği bir coğrafya oldu. Hayata bakış ve güven duygusu noktasında geçmişimizden o kadar gerideyiz ki.

KİTAPLI HAYAT

Allah’ın “kerem” sıfatı O’nun sonsuz cömertliğinin ifadesi. Bu sonsuz cömertlik, bizim pratik hayatımıza sonsuz nimetler şeklinde yansıyor. Nedir bu nimetler? Başta sağlığımız olmak üzere, sayılamayacak çeşitlilikte gıdalar, çocuklarımız, barındığımız yuvalarımız... Önümüzde sonunu getiremeyeceğimiz bir liste var.

Elle tutup gözle gördüğümüzü önceleme eğilimimiz, bu listeye yapacağımız eklemeleri hep aynı vadinin ürünlerinden, gündelik maddî hayatımızı kolaylaştıran değerler arasından seçtirecek. Oysa Yüce Yaratıcı, kerem sıfatını en üstün derecede sergilediği bambaşka bir alana, zihin faaliyetleri alanına dikkatleri çekiyor: “Oku! Senin Rabbin en cömert olandır. O, kalemle yazmayı öğretendir, insana bilmediğini öğretendir.” (Alâk, 3-5)

Allah’ın yazma ve okuma öğretmesinin, bilmediğini öğretmesinin; tıpkı akletme özelliğinde olduğu gibi, insanı bu yeteneklerle donatması anlamına geldiği açıktır. İnsan bilme ve akletme yeteneği ile düşünce üretiyor. Ürettiği düşüncenin yaygınlaşması ve kalıcı olması için onu kaydetme ihtiyacındadır. -Çünkü “Hafıza-i beşer nisyan ile maluldür.”- Bu ihtiyaç yazı yazma yeteneğinin pratiğe dönüştürülmesi ile giderildi. Yazılanların derli toplu, sistemli ve kolay “elde edilebilir” olması gerekiyordu. Kitap işte bu ihtiyaçlar dizisinin bir ürünü olarak ortaya çıktı ve insanların öğrenme, bilgilenme ve eğitim sürecindeki temel araç oldu.

Mağara duvarlarındaki resimler, yazılar; arkeolojinin bize sunduğu yazılı tabletler, Nil vadisinin ürünleri papirüsler ve en nihayet kâğıt insanlığın kitap nimeti uğrunda kat ettiği uzun yolun kilometre taşları gibi.

Kur’an’ın vahiy sürecinde kayda geçirildiği farklı yazı malzemelerinin, Hz. Peygamber’in vefatından sonra kitap hâline getirilip (Mushaf) çoğaltılmasının sağladığı hızlı ve göz alıcı gelişmeler “kitap” olgusunun taşıdığı dinamizmi açıkça ortaya koymaktadır.

Kur’an dilinde “Kitab”ın “yazmak” (ketb) kökünden gelmesi, düşüncenin kitaplaşarak kalıcı hâle gelmesi sürecinde yazma eyleminin temel yapıyı oluşturduğuna işaret eder. Bu tespit, “Son Mukaddes Kitab”ın sunduğu dünya görüşüne ışık tutması açısından önemlidir.

Kur’an, “kitap” olgusunu -hiçbir kutsal kitapta olmadığı kadar- gündeme getirir ve kendisinin de bir kitap olduğu gerçeğini ısrarla vurgular: “Bu, kendisinde şüphe olmayan kitaptır.” (Bakara, 2) “Bu Kur’an, ayetlerini iyice düşünsünler ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye sana indirdiğimiz mübarek bir kitaptır.” (Sâd, 29)

Vahyin yeryüzüne son tecellisi adına inen ilk ayetin ilk kelimesinin “oku” oluşu, Kur’an’ın hayatlarına yön verdiği müslümanların önüne bir “kitaplı hayat” projesi koyacağının açık göstergesi olmaktaydı. Okunacak şeyin öncelikle Kur’an olduğu bir gerçek ise de, hitabın genel oluşu, okuma yelpazesine sınırsız bir açılım sağlamaktadır. Zaten bir hayat kitabı olarak ele alınan Kur’an okunup algılandığı ve uygulandığında bu yaklaşım, soluk almak kadar, su içmek kadar tabiî bir olgu olarak kendini kabul ettirir. Artık başta Kur’an olmak üzere, hayatı hayat yapacak bütün bilgi kaynakları/kitaplar müslümanın “ev ödevi”dir.

Bizzat “Kur’an” kelimesinin “okumak” anlamında olduğunu ve son mukaddes kitabın, kelimeyi, “okunan kitap” anlamına gelmek üzere kendisine özel ad olarak seçtiğini burada hatırlamak özel bir anlam ifade edecektir.

Yüz yıl kadar kısa bir zaman sürecinde -getirdiği bütün diğer iyileşme ve gelişmelerle birlikte- bağlılarını “sahra”nın kısıtlı ve bağlayıcı şartlarından alıp; bir kitap, bir bilgi ve bilim medeniyetinin mimarı konumuna getiren etken bu son semavî kitap yani Kur’an-ı Kerim oldu. Müslümanlar, hayatın her alanını kitaplaştırma yönelişini tutku hâlinde yaşadılar. Bu noktada “hikmeti yitik mal”ları ilan ettiler. Düşüncenin önünü açacak, ufkunu genişletecek kaynak nerede ise onun talibi oldular. Abbasiler döneminin “tercüme faaliyetleri” eski Yunan düşüncesinin yeniden hayat bulmasını sağladı. Bunun ne anlama geldiği herkesçe bilinen bir şeydir. Rönesans’a ve çağdaş medeniyeti harekete geçiren diğer etkenlere işaret ediyorum.

Kitap yazmak, okumak, okutmak müslümanlar için bir yaşama biçimi idi artık. Bir kitap uğruna ülkeler arası yolculuğu göze alan insanlar müslümanlardı. Çünkü Kur’an okulunda, “Nûn. Andolsun kaleme ve yazdıklarına” (Kalem, 1) diye edilen yeminin anlamı çok iyi belletiliyordu. Harfin, kalemin, yazının böylesine yüceltildiği bir dünya görüşü, sahiplerini de elbette yüceltecekti. Bağdat’ın dünyaca ünlü kütüphanesi böyle doğdu; binlerce cilt el yazması eser böyle bir araya geldi. Matbaa makinelerini utandıracak beyin törpüsü, el emeği göz nuru bir yapı çıktı ortaya. İnsandaki para biriktirme hırsının kitap biriktirme tutkusuna dönüştüğü bir hilafet merkezi. Bu şevk buhur buhur bütün İslâm dünyasını sardı. Bağdat’taki bu “kitap saltanatı” Hülagû’nun Dicle’yi haftalarca mürekkep renginde akıttığı o zamana kadar sürdü. Sonra bir tökezlenme, bir içe dönüş ve sonun başlangıcı.

Gerçekten, sonun başlangıcı her zaman yeni bir dirilişin de tohumu olmuştur. O tohum daha toprağa düşmedi demek ki. Yoksa tarih tekerrür eder ve Bağdat Milli Kütüphanesi yeniden yakılıp yıkılır, talan edilir miydi? (yıl 2003) Hülâgû’nun elinden kurtulabilen 4412 parça erken dönem el yazması eser, bu sefer Dicle’nin sularında değil, bombalar altında “can verdi”.

İslâm dünyası neden geri kaldı? Binlerce defa sorulan bu sorunun cevabı tek: Kitaptan uzaklaşma. Burada “kitab”ı mutlak anlamda kullanıyorum. Bunun dışında verilebilecek bütün cevaplar, bir şekilde bu cevabın açılımı olacaktır.

Büyük Kitab’ın ruhunu yitirdik.

“Gidemediğin yurt köşesi senin değildir.” Okumadığın, okusan da yararlanmadığın kitap nasıl senin olur? Kitaplar rafların, ticarî vitrinlerin değil, düşünce dünyasının süsü olmalıdır. Nice renkli, yaldızlı mushaflar basılıyor; göze hitab eden, ancak buluşacağı gönül ve yaşayıştan mahrum, bu sebeple de mahzun mushaflar. Oysa “Mushaf”tan (maddî yapı) “Kur’an”a, (okumak, anlamak ve yaşamak) geçiştir, Kitab’ımızın varlık sebebi.

Akif’in feryadı ile; “İbret olmaz bize her gün okuruz ezber de, Yoksa bir ibret aranmaz mı bu ayetlerde, Lafzı muhkem anlaşılan yalnız Kur’an’ın, Çünkü kaydında değil hiç kimse manânın.” (Mehmet Akif, s. 141) İşte bu kayıtsızlık bize “kitab”ı unutturdu. “Kitapsız” bir toplum olduk. Kütüphanelerimizin okuma salonları araştırmacıların değil, “dershaneye” giden gençlerin mekânı. Nice zamandır okumaya kayıtsızız. Mecbur kaldığımızda “göz gezdirmek” ile yetiniyoruz. Bu tutum da bizi kapı kapı gezdiriyor. Bilim nerede, teknoloji nerede, edebiyat, sanat nerede, kim hazırlamış; satın alalım, taklit edelim diye.

O hâlde, Bağdat’a dönelim:

Bu şehrin talihi mi makûs, yoksa biz müslümanlar mı aksi yoldayız?

“Oku kitabını! Bu gün hesap sorucu olarak sana nefsin yeter” (İsrâ, 14) denileceği gün eli boş kalmamanın yolu kitaplı bir hayattan geçiyor. Biliyoruz ki eller bu dünya doluyor. Kitapla, kütüphane ile barışmak, “eli kitaplı” bir topluma dönüşmek her iki dünyamız adına, kurtuluş reçetesi niteliğinde bir atılım olacaktır. “Oku kitabını!” emrini öncelikle dünya şartları için algılamak Kitabımızın ruhuna daha uygun değil mi?

Kalabalıklar içinde yalnız yaşamaktır kitapsız hayat. “Bize her an kollarını açan bir dostlar topluluğundan habersiz yaşarız. İçlerinde hükümdarlar da vardır, devlet adamları da. Günlerce şikâyet etmeden iltifatlarımızı beklerler. Ağız açmalarına izin vermeyiz. Gerçekte seçme hürriyetimizin sınırsız olduğu tek dünya kitaplar dünyası”, diyor Ruskin, “Susam ve Zambaklar”ında. Kapağı açılan her kitap, okuyucusuna sonsuz dünyaların kapılarını açar. Kitapların “rüya” âlemine dalınmadıkça, gerçek dünya hep sisler altında, perdeler gerisinde kalır. Bu bakımdan “Reel olan tabiat değil, kitaplarda görülen rüyadır” (Cemil Meriç, s.111) sözünün hakkını teslim etmemiz gerekiyor.

Kitap konusunun başka bir yönü de “kitap” kavramının kazandığı yeni boyut. Acaba “kitap tozu yutmak” tarihe mi karışıyor? “Elektronik ortam kitapları”ndan söz ediyorum. Bu harika gelişmenin kütüphaneleri devre dışı bırakacağından bile söz ediliyor. Kütüphane dolusu kitabı parmak kadar bir “cihaz” yardımı ile cebinizde taşıyabiliyor, dilediğiniz anda bunları “diz-üstü”ne indirebiliyorsunuz. Bilgiye ulaşmak için “Çin’e gitmek” gerekmiyor, artık dünya ayağımızda. Kavuştuğumuz bu “nimet” bizim kitaba karşı “soğukluğumuzu” giderebilecek mi, emin değilim. Zira temel meselemiz bilgiye ulaşma güçlüğünden çok kitaba “ünsiyetsizlik”, kitapla barışık olmamak. Merak etme, araştırma, soru üretme, çözüm arama “yeteneği” olmadığı yerde kolaylaştırıcı imkânların “atalete” yardımcı olabileceğini söylemek dayanaksız bir düşünce sayılmamalı.

Teknoloji bir kütüphaneyi avucumun içine koyabiliyor, ama içime sindiremiyor. Niçin? Her şeyden önce elimizde evirip çeviremediğimiz bilgi kaynağına hâkim ve sahip olma duygusunu geliştirmekte zorlanıyoruz. Bilgiyi âdeta elle tutulur gözle görülür kılan bir yanı vardır kitabın. Onunla fizikî temasa geçilir geçilmez, daha kapağı açılmadan, okunmaya başlamadan bile söylediği çok şeyler olur. Dahası, elektronik ortamda bilgiyi size sunan kaynağın kalıcılığı neredeyse yok. Hizmeti veren kimse “benden bu kadar” dediği anda, bilginizin dayanağı da yoktur artık. Bu bakımdan bilgisayar kitaplarına minnettarlığımız hep sürecek, ama basılı kitap da raflara çıkmaya devam edecek.

Elektronik ortamın sunduğu imkânlar kitap kavramına farklı bir bakış açısı getirdi, bu doğru. Ancak, söylendiği gibi kitap ve kütüphane devre dışı kalacak mı? Artık “Kitap tozu” silme imkânımız olmayacak mı? Kitap kurtlarının soyu tükenecek, kitap fareleri kemirecek kitap bulamayacak mı? Açıkçası ben böyle düşünmüyorum. Kitap sadece bize bilgileri aktaran bir “araç” değil. Hacmi ile kâğıdı ile basıldığı yer ve matbaa ile cildi ile kısaca görselliği ile hacmi ile de kitaptır. Kitabın sunduğu bilgilerin algılanmasında kitabın görselliğinin, dokunulabilirliğinin payının ne olduğu ciddi bir araştırma konusu olabilir. “Elektronik ortam kitapları” bütün çekiciliğine rağmen insanı “saramıyor”. Anlatılması zor bir soğukluk oluyor “ekran” ile okuyucu arasında. En azından bu benim için böyle.

Peki, illa kitap tozu yutmak zorunda mıyız? Tabi ki böyle bir şart yok. Burada sadece bir mecazî anlatımın söz konusu olduğu açık. Ama ne kadar bakımlı da olsa, kitabın kendine has bir kokusu vardır ve “bağımlılık” yapan bir kokudur bu. Bir de kitaplar çok mûnistirler. Yırtsanız, hor kullansanız yine sizinledirler, küsüp gitmezler. İşporta tezgahında boyunları büküktür, ama isyan etmezler, şikâyet etmezler, sızlanmazlar. Hep hizmete hazırdırlar. Elinizi uzattığınız anda bütün kırgınlıkları gider. Solgun yüzleri güler.

Bilgisayar cihazı ise derinden derine çıkardığı sesle yorgun dimağınızı çileden çıkarıyor. Hele bir kenarına ufacık bir “halel” gelsin, anında gözünü kapayıp sırtını dönüyor. Ama yine de, bilgisayar kitaplarının sunduğu rengârenk güllerin yanında dikenlerini görmeğe kalkışmak kadirbilmezlik olur.

Basılı ya da elektronik, kitap kitaptır. Hepsinin bize vereceği şeyler var. Yeter ki uzak olmayalım kitaplardan ve aramız soğuk olmasın.

YAPAY SEYİRLİK KÜLTÜR
VE AHLÂKÎ DEĞERLER

İnsan kalabalıklarının “cemiyet”e dönüşmesi kültür adını verdiğimiz maya sayesinde gerçekleşir. Bize ait olmayan bir kelime ile anlatıma koyduğumuz bu olgu gerçekte neyin karşılığıdır? En geniş bakış açısı ile “Kültür, bir halkın yaşama tarzıdır” (C.Wissler) denebilir. Bu noktada, ne kadar kapsamlı bir kavramla karşı karşıya olduğumuzu fark ediyoruz.

Kültürün daha birçok tanımı var, bir o kadarını da ortaya koymak mümkün. Konu yaşanan hayatın bir yansıması olunca; bu yansımalara baktığınız yere, aldığınız ışığın miktarına, gücüne, rengine ve onları algılayış biçiminize göre tanımlar yapabiliyorsunuz, kültür için. Bütün bu tanımların sonuçta, “toplumun, geçmişten gelen tecrübe ve birikimlere kendi oluşturduklarını da ekleyerek yaşadığı hayatı şekillendirmesi” esasına dayandığını söylemek mümkündür.

Konuştuğumuz dil, tarihî mirasımız, sanatımız, edebiyatımız, bütün bunları bir şekilde etkileyen dinimiz, ahlâkımız ve nihayet üzerinde yaşadığımız coğrafya, kültürümüzü oluşturan temel unsurlardır. Dikkat edilecek olursa, toplum olarak dünya görüşümüzün, hayata bakışımızın, geleceğe ait planlarımızın, ideallerimizin, endişelerimizin hep bu temel yapı taşlarının ortak paydası şeklinde gerçekleştiği görülür. Bu sebeple kültür “yerli bir ürün”dür.

Bu noktada “kültür”(cultur)ün, Latince’de “ekip biçmek” anlamındaki “colora” kökünden geldiğini hatırlamak anlamlı olacaktır. Yani belli bir toplumun, yaşadığı coğrafyada “ekip yetiştirdiği”, “ürettiği” soyut bir yapı söz konusu olur, kültür denince. Ziya Gökalp’in “hars”ında ve sonraları bu kelimeye bir karşılık olarak getirilen “ekin”de de aynı temel vurgu vardır: Yerlilik ve sahibine has oluş.

Biz bu “ürün”ümüzle fark ediliriz, başka milletlerden, toplumlardan ayırt edilebiliriz. Fark edilemediğiniz yerde yoksunuz, demektir. Fark edilebilmek için farkınızı korumanız gerekir. Buna bir toplumun “kendisi olması”, “kendisi gibi olması” diyoruz. Bu bakımdan kültür, milletin varlık vesikasıdır. Ancak kültürün bu yerliliği bir içine kapanmışlığın, kendi yağı ile kavrulmanın değil, seçici ve değerlendirici bir toplumsal bilincin ürünüdür. Tabi ki kültürler arası etkileşim olacaktır. Bu etkileşim, zorunlu birtakım ilişki ve iletişimlerin tabiî sonucudur. Hele uluslararası bağlantıların böylesine karmaşık bir hâl aldığı çağımızda bunu önlemek mümkün de değildir. Şu hâlde prensip, kültürün temel yapı taşlarının sahip olduğu merkezî konumun korunmasıdır.

Bu da, onları yıpratacak, arka plana itecek, varlıklarını tehlikeye sokacak etkilenmelere meydan vermemekle mümkün olur.

Bu alanda sergilenecek başarısızlık kültür yozlaşmasını kaçınılmaz hâle getirecektir.

Kültür kelimesi zaman zaman farklı nitelemelerle de kullanılır ve her biri ile kültüre yüklenen farklı anlamlar yahut kültürün farklı boyutları ifade edilmek istenir. İşte “popüler kültür” de bu tür nitelemelerin en çok kullanılanlardan biridir. Sözlük anlamı ile “halk kültürü” demek olan bu ifade anlam daralması ile “halkın -biraz da ayrıcalıklı, ‘göz önündeki’- belli bir kesiminin kültürü” anlamında kullanılıyor. Daha çok müzik, eğlence, sanat ve magazin dünyası ile bunların etrafında oluşturulan -çok kere yapay- bir kültür ortamıdır bu. Yapay kültür ile kurgulanmış “dayatma kültür”ü kastediyoruz.

Popüler kültürün en çok beslenip yönlendirildiği kaynak olarak kitle iletişim araçlarının (medyanın), özellikle basın ve televizyonun üstlendiği etkin rolü vurgulamamak olmaz. “Globalleşme”, “yeni dünya düzeni” gibi kavramlar bu iletişim araçları ile onları var eden teknolojik sıçrayışın birer yansıması olarak dolaşımda bulunuyor.

“Her nimetin bir külfeti olur.”

Kitle iletişim araçlarının çeşitlenip güçlenmesi ve çok etkin bir konuma ulaşması, sağladığı imkânlar yanında ciddi problemleri de beraberinde getirdi. Kültürel etkinliklerin yozlaşmaya teşne bir hâlde gerçekleşmesinde bu durumun ciddi bir paya sahip olduğu söylenebilir. Zira yaşanan hayatın kültüre dönüşmesi sürecinde birtakım ayıklama, iyileştirme, özümseme ve benimseme işlemi gerçekleşiyor. Medya bu süreci büyük ölçüde ortadan kaldırmakta, kitlelerin bu yeteneğini ve yetkisini âdeta elinden almaktadır. Yabancı kökenli kültür unsurları özellikle film, program tasarımı, reklâm, kitap, dergi ve benzeri yapılar içinde “hazır” hâlde “kullanıma” sunulmaktadır. Bu tür yayınların hedef kitleleri başlangıçta birtakım “yabancılıklar”ı yadırgasa da, bir müddet sonra bunları “olabilir”e, “niçin olmasın?”a çevirebilmektedir. İşte bu noktada kültürel yozlaşma aşaması başlamıştır.

Yapay popüler kültür kurgulamalarını besleyen temel etken ekonomik ve kültürel hegemonya kurma hedeflerinin varlığını görebilmek için derin tahlillere girişmek gerekmiyor. Yeni pazarlar oluşturma, var olanları daha “verimli” hâle getirmek için tüketim kültürü acımasızca körükleniyor. İşte burada bütün çeşitliliği ile yapay popüler kültür devreye sokuluyor. “Onlar gibi yaşamak” ideali bireylerin bilinçaltına yerleşiyor. Kazandığından çok harcama, ne pahasına olursa olsun kazanma ve “hayatını yaşama” arzusu temel endişe konumuna yükseliyor. Bu durum ise, hak ve görev dengesinin, kul hakkı anlayışının, Allah “korkusu”nun, ahlâkî endişelerin, sağlıklı tevekkül duygusunun ve nihayet oto kontrolün paranteze alınmasında pay sahibi oluyor.

Yapay seyirlik kültürün –yapay popüler kültür de diyebilirsiniz- “pazarlandığı” tezgâhlardan biri de yarışma programları. Ses, tiyatro ve dans içerikli bu yarışmalara âdeta hücum eden binlerce genç, dayanılmaz psikolojik baskılara uğruyor. Çoğu kere alanları ile ilgili ciddi bir alt yapıya sahip olmayan bu insanlar, “başarı”ya ulaşma yolunda jüri masasındakileri hiç de hak etmedikleri iltifatlara boğdukları oluyor, uğradıkları aşağılanmalara boyun eğiyorlar. İzleyicilerden ve jüriden oy alabilmek için sergilenen tavırlar, yarışmacılar arası rekabet ortamının oluşturduğu bencil ve kavgacı ruh hâli hâkim oluyor bu tür programlara. Ne pahasına olursa olsun kazanma mantığı üzerine oluşturulmuş bir süreç yaşıyor insanlar. Bu insanların yarışma süresince yaşadığı psikolojik ortamın onlar üzerinde ne ölçüde tahribat yaptığını görebilmek için bir psikolog olmak gerekmiyor. Alıcı gözle bakmak ve seyirlik mantıktan birazcık sıyrılabilmek bunun için yeterli olacaktır.

Aynanın arkasında neler oluyor? Bu yarışmalara çekilen gençlerin aileleri ile olan ilişkileri ne noktadadır? Yarışmaları “yenik” bitirenler hâli hazır hayatlarında neler yapıyor? “Kazananlar”ın neler kazandığı, gerçekte kimlerin kazandığı birer bilimsel araştırmaya konu olacak nitelikte başlıklardır. Bu tür programlardan birinde, yaptığı “dans gösterisi”ni jüriye beğendiremeyince, elini bir kılıç gibi çenesinin altından geçiren genç kız, “Artık burama geldi. Ben bu yarışmaya, kalp hastası olan babama karşı çıkarak geldim. Bu yarışmayı kaybetmiş biri olarak eve dönemem. Babamın ölümüne sebep olmak istemiyorum” derken hıçkıra hıçkıra ağlıyordu. Gösterinin hemen ardından yarışmacıya bu iş için yeterli yeteneğe sahip olmadığını açıkça söyleyen jüri bu dramatik olayı, yarışmacıya “bir şans daha” vererek “tatlıya bağlamak” zorunda kaldı. Acaba iş gerçekten tatlıya bağlandı mı?

İslâm’ın aile konusuna yaptığı vurgu, bu kurumun toplum hayatı açısından üstlendiği rolün önemini kavramak için yeterlidir. Dinimizin bu yaklaşımı toplumsal diriliğimizin temel dinamiklerinden biri olmuş, bu gerçek sosyo-kültürel hayatımızda güçlü bir şekilde kendini göstermiştir. Bu çizgiyi kırılma ve kopmalara uğratacak eğilim ve yaklaşımlardan kaçınılmalıdır. Bize ait birçok değerin hiçe sayıldığı “eş bulma” programları “aile yuvası” anlayışımızın neresinde yer alacaktır?

Yapay popüler kültür gayrimüslim erkeklerle evlenmeyi “normal” görüyor. Yine evlilik dışı beraberlik olağan bir şey gibi sergileniyor. Evlilik bağını bir esaret zinciri gibi algılayan tutum ve yaklaşımlar “aferin”ler alıyor. Dinî-ahlâkî endişe ve hassasiyetler bu tür yollarla aşınmalara maruz bırakılmış oluyor.

Kültür yozlaşması ev içi hayatımız için de söz konusu. Bizim kültürümüzde evlerimiz aynı zamanda birer “mescit”tir. Namaz kıldığımız, Allah’a secde ettiğimiz yerlerdir evlerimiz. Mescide ayakkabı ile girmeyiz, evlerimize de. Gelin görün ki, bir kısım yerli “aile dizileri” bize aksi örnekler sunuyorlar. Öte yandan alkollü içkilerin ev içinde gündelik içecek olarak kullanıldığı yapımlar hemen her gün ekranlarda seyrediliyor. Programa sarhoş geldiğini fark eden şarkıcıyı, olabildiğince nazik davranıp reklâm arası vererek devre dışı bırakan sunucunun yanlış yaptığını söyleyenler, onu eleştirenler bile çıktı. Gerekçe de şu: “Sanatçının halka örnek olma zorunluluğu yoktur.”

Ekranların, habercilik adına, hırsızlık, gasp ve kap-kaç olaylarını, canhıraş takdimlerle “saniye saniye” evlerimizin içine taşımaları, habercilik kavramı ile açıklanabilecek bir olgu değildir. Oto hırsızının “işini” nasıl yaptığını uygulamalı olarak göstermenin neresi “haber yapmak”tır? İşlenen suçların, sergilenen olumsuzlukların haber olarak sunulmasında gösterilmesi gereken hassasiyetler vardır. “Kötü”yü “örnek” kılacak üslup ve yöntemlerden sakınmak temel ilke olmalıdır. Medya sektörünün yaşadığı vahşi rekabet ortamı, bir zamanlar gazete manşetleri altında yer alan “Basın ahlâk yasasına uyma taahhütü”nü işlevsiz hâle getirdi. “Reyting” ateşi, pek çok insânî ve ahlâkî ilkeyi arka plâna itti. Bu konuda arkasına sığınılan siper ise “halk ne istiyorsa biz onu yayınlıyoruz” sloganı oluyor. Çarpık aile ilişkilerini, bin bir türlü entrikayı, hırs girdaplarını “pembe tablolar” hâlinde sunan Güney Amerika dizilerinden kimin haberi vardı? En mahrem alanlara mahsus davranış biçimlerinin eğlence programı adı altında ekrana taşımasını kim, nasıl istemiş? Diyelim bir kesim çıktı, bunu istedi; bu isteği yerine getirmek ne kadar gerekli? Çok sınırlı bir kesimin içinde olduğu lüks, israf ve sefahat yüklü hayat sahneleri özendirici ve imrendirici bir “anlatım” ile sunuluyor. Böyle bir tutumun, geniş kitlelerde ortaya çıkaracağı yozlaşmanın bedeli ağır olacaktır.

Üretilmiş seyirlik kültür, toplumsal hayatımız ve ahlâkî değerlerimiz üzerinde oluşturduğu yozlaşma ile ökse otu görünümü sergiliyor. Ağaçlarda saçak kökleri ile asalak olarak yaşayan bu bitki kendisini barındıran ağacın yüksek dallarının üstünde yuvarlak top biçiminde yetişir ve zamanla bütün ağacı kaplar. Nohut büyüklüğündeki parlak, beyaz renkli meyvelerinin içindeki kaygan yapışkan madde insanlar için zehirlidir. Barındığı ağaç dışardan bakıldığında cazip bir yeşilliğe sahiptir. Ama aslında o yeşillik, ağacın öz suyunu sömüren ökse otuna aittir. Ağaç ise er ya da geç kuruyup ayakta öleceği günü beklemektedir.

KULLUK BİLİNCİNİN
GÖSTERDİĞİ HEDEF:
TESLİMİYET

İrâde sahibi bir varlık olan insanı gerçekte insan yapan onun bu niteliğidir. Bu sebeple o, “insanlığını korumak”; hep, iradesini “infaz etmek” ister, teslim olmak istemez. Fakat insanın iradesi “kâmil” değil “nâkıs”tır. Bu sebeple direnmek insan için her zaman tek seçenek değildir. Teslim olmanın seçenek olduğu yerler de vardır. Bu alanları belirleyip uyarınca davranmak “âlem”e hâkim olan değişmez sistemin gereğidir. Dolayısıyla insan, “küllî irade” karşısında takınması gereken tavrı ve bulunması gereken konumu bilmek durumundadır. Zira “Her şeyin hükümranlığını elinde tutan” (Yâsîn, 83) “mutlak irade” onu da kapsamına almaktadır. “Kendi çapında” irâdî olan (insan), mutlak iradeye tâbidir. Bu tâbi oluş, O’na teslim olmayı da beraberinde getirmektedir.

Yaratıcı Kudret, bir yandan kâinat üzerindeki mutlak hâkimiyetini çok açık Kur’ânî ifadelerle ortaya koyarken; diğer yandan, bu hâkimiyetin varlık âlemi üzerindeki tabiî sonucu olan “küllî teslimiyet” hâlini de ön plâna çıkarır. Bu ilâhî yönelişin temelinde, esas itibarı ile Kur’an’ın ve diğer bütün semavi kitapların varlık sebebini oluşturan şu mesaj yer almaktadır: “Her şeyi yaratan, bunlarla ilgili kanunları ve kuralları koyan Allah’tır. Şu hâlde yaratılanlara düşen, bu kanunlara ve kurallara uyumaktır.” Buradaki “yaratılan her şey” ifadesi; canlı-cansız, ruhanî-maddî, kozmik-yerel bütün varlıkları içermektedir. Kur’an’ın bu geniş çaplı anlatım üslûbunda gözetilen temel hedef, insana varlık âlemi içinde ve Yaratıcı karşısındaki konumunu anlatmak ve belletmektir.

Varlığını sürdürebilmeleri için Allah’ın kâinata koyduğu kanunlara (sünnetullaha) uyma zorunluluğu açısından yaratılmışlar arasında hiçbir fark yoktur. Gök cisimlerinden, mikroorganizmalara kadar her şey “Kudret”in eseridir. Varlıkların oluşturduğu sistem “sünnetullah” çerçevesinde işlemektedir. Bu çerçevenin dışına çıkılması söz konusu değildir. Zira “Göklerdeki ve yerdeki herkes ister istemez O’na boyun eğmiştir.” (Âl-i İmran, 83) Varlıkların gölgeleri bile bu boyun eğiş kuralının dışında değildir (Ra’d, 15). “(Allah) sonra duman hâlinde bulunan göğe yöneldi; ona ve yeryüzüne; ‘isteyerek veya istemeyerek gelin’ dedi. İkisi de, ‘isteyerek geldik’ dediler.” (Fussilet, 11) ayeti bu vurguyu çok daha elle tutulur hâlde yapmaktadır.

Teslimiyet, “sünnetullah” alanında olması gerektiği gibi gerçekleşirken, cüz’i iradenin etkinlik alanı olan insan hayatında “aksama”lara uğramaktadır. İşte Kur’an, sunduğu hayat düsturu ile bu aksamaları gidererek, insan hayatını da usûlü ve üslûbu içinde “küllî teslimiyet” noktasına yükseltmeyi amaçlamaktadır.

Teslimiyetin bütün sebepleri de terk etmek manasında anlaşılıp uygulamaya sokulması, İslâm’ın asla tasvip etmeyeceği bir şeydir. “Bir lokma bir hırka” anlayışının beslediği yanlış zühd yönelişi teslimiyeti değil, tam aksine karşı duruşu, sünnetullaha karşı çıkışı ifade eder. “Sa’y-u gayret”i terk etmek, var olmak için yapılması gerekenleri yapmamak olmaz. Yanlış zühd anlayışı Kur’an’ı hayata yansıtma çizgisinde ne kadar törpüleyici ise, “esbaba tevessül” ettikten sonra da “takdir”e direnmeye kalkışmak da o derece törpüleyicidir. “Direnme”, hayata bağlılığı ve yaşama sevincini ifade ettiği noktada makul ve makbuldür. İşte bu nokta zahirî sebeplerin hâkim olduğu, insanın kendini ve haddini bildiği “dış yüzeyler” alanını işaretler.

Kur’an’ın insan hayatı için amaçladığı bu küllî teslimiyetin cümle kapısı iman alanıdır. Bu alan varlığın asıl sebebini bilmek, onu tanımak, onun iradesi doğrultusunda bir hayat sürülmesi gerektiğine inanmak temeli üzerine oturur. “Asıl sebep” plânı ile ilgili konularda sergilenecek direnme, yaratıcı-kul ilişkilerinde, kul açısından bir kaosun ortaya çıkması demektir. Birinci tavır kişinin “başı dik” olmasını sağlarken, diğeri onu “dik başlı olmak” konumuna sürükler. Bu vadide insanın takip edeceği yol haritasını Kur’an şöyle çiziyor:

“...Allah’a ve peygamberlerine iman edin. Eğer iman eder ve Allah’a karşı gelmekten sakınırsanız sizin için büyük mükâfat vardır.” (Âl-i İmrân, 179), “Allah’a ve Resûlüne itaat edin ki size merhamet edilsin.” (Âl-i İmrân, 132), “Salih amel işleyin.” (Sebe’, 11) İlâhî iradeye paralellik endişesi ile yaşanan hayatın tamamını içine alır bu salih amel kavramı.

Mutlak kudret insanı, teslimiyet konusunda kendisinden beklediği tavrın somut örneğinden de mahrum bırakmış değildir. O, şu noktada olmasını ister insanın: “Rabbimiz! Biz, ‘Rabbinize iman edin’ diye imana çağıran bir davetçi işittik, hemen iman ettik. Rabbimiz! Günahlarımızı bağışla. Kötülüklerimizi ört. Canımızı iyilerle birlikte al.” (Âl-i İmrân, 193) Kur’an böylece “kul”un kalbî ve fiilî eylemler dünyasına bir davranış profilini çizmiş oluyor. Bu profili “(Allah’ım!) İşittik ve itaat ettik” (Bakara, 285) şeklinde özetlemek mümkündür.

Peygamberler teslimiyetin her bakımdan en mükemmel örneğini teşkil ederler. Zaten risalet görevinin temelinde de bu örneğin gerçekleştirilmesi hedefi yer almaktadır. Vahyin Hz. Peygamber’e yönelttiği şu emre bakınız: “De ki; ‘Bana, (Allah’a) teslim olanların ilki olmam emredildi,’ “ (En’âm, 14)

Teslimiyet konusunun en dikenli yolu, istenmeyen durumlara “hikmet” penceresinden bakabilmektir. Her şeyin Allah’tan olduğu gerçeği (Nisa, 78) bir şemsiye gibi bütün beşerî tasarrufların üzerinde tutularak, insanların yapıp ettikleri yüzünden karşılarına çıkan (Nisa, 79; Rûm, 41) “fatura”nın yıkıma değil, yeni bir enerjiye dönüşmesini sağlayacak şey teslimiyettir. Bütün çabaların sarf edilmesinden sora, sebeplerin ötesindeki sebebi ve hikmeti zihin ve gönül planında öne almak bu işin ilk adımıdır. İşin bu yönü, lafını etmek kadar kolay olmayan bir şeydir. Burada, yüksek bir nefis ve ruh terbiyesinin, güçlü bir iman-amel bütünlüğünün beslediği marifetullah (Allah’ı gerektiği gibi tanıma) niteliği temel yapıyı oluşturur. İşte bu temel yapının gerçekleşmesi hâlinde insan, hoşlanmadığı şeylerde Allah’ın pek çok hayırlı sonuçlar yaratmış olabileceği (Nisa, 19) hakikatine yükselmiş olur. Artık bu yapılanmada; kul için acı ile tatlı, varlık ile darlık, keder ile sevinç sadece dış yüzeyleri ile farklıdır. Mademki onları varlık düzeyine çıkaran Kudret birdir ve o (insan), O’nun kulluğunu gönülden kabullenmiş ve O’na teslim olmuştur; maddî bedenin ve ona ait algılama yollarının yapacağı nitelemelerin hepsi tek sonuca ulaşır: “Mademki O uygun görmüştür, uygundur”. Gönül erbabının “rıza makamı” diye niteledikleri şey işte bu hâldir. Erzurumlu İbrahim Hakkı, “Hak şerleri hayr eyler, Zannetme ki gayr eyler, Arif ânı seyr eyler, Mevlâ görelim neyler, Neylerse güzel eyler” diye terennüm ettiği; İbrahim Tennûrî (öl. 1481)’nin, “Hoştur bana senden gelen, Ya gonca gül yahut diken, Ya hil’at ü yahut kefen, Kahrın da hoş lütfun da hoş” diye dile getirdiği yöneliş işte bu rıza makamını temsil ediyor; diğer bir söyleyişle, O’na teslim oluşu. Sevgili oğlu Yûsuf’u kuyuya atan diğer çocuklarının anlattıklarına inanmayan ve onlara; “Artık bana düşen, güzel bir sabırdır. Anlattıklarınıza karşı yardım istenilecek de ancak Allah’tır” (Yusuf, 18) karşılığını vermişti Hz.Yakup. Diğer oğlu Bünyamin’i de bilemediği olayların akışına kaptırınca, gözlerini yitirecek kadar üzülmesine rağmen teslim olacağı kapıyı asla unutmamıştı: “Ben tasa ve üzüntümü ancak Allah’a arz ederim.” (Yusuf, 86)

İlâhî hikmetin, oğluyla sınadığı tek peygamber Yakup (a.s.) değildi.

Nuh (a.s.); Tufan öncesinde, “Rabbim! Şüphesiz oğlum da ailemdendir (Onu da kurtar)” (Hûd, 45) şeklindeki dileğine, “Ey Nuh! O asla senin ailenden değildir. Çünkü onun yaptığı iş, (sana inanmayıp gemiye binmeyişi) iyi olmayan bir iştir” karşılığını alınca, derhal teslim olmuş ve şöyle demişti: “Rabbim! Şüphesiz senden, hakkında bilgim olmayan bir şeyi istemekten sana sığınırım. Eğer beni bağışlamaz ve bana acımazsan, şüphesiz ziyana uğrayanlardan olurum.” (Hûd, 47)

Hz. İbrahim’in, oğlu İsmail ile birlikte geçirdikleri teslimiyet tecrübesi, bu konuda ibret yüklü örneklerden biridir. Kur’an’ın bizlere aktardığı “Ey Rabbim! Bana salihlerden olacak bir çocuk bağışla” (Sâffât, 100) şeklindeki duası kabul görüp de “Çocuk kendisiyle birlikte koşup yürüyecek yaşa gelince İbrahim ona, ‘Yavrum, ben rüyamda seni boğazladığımı görüyorum. Düşün bakalım, ne dersin’ dedi. “ (Sâffât, 102)

İmtihan konusunu bildiren vahiy rüya yolu ile gelmişti ve Allah’ın peygamberi Hz. İbrahim durumun farkında idi. Emri veren, onu ve her şeyi var eden, üstelik kendisini de peygamber olarak gönderen Allah’tır. O’nun emrinin uygulanmasında tereddüt mü gösterilebilirdi. Böyle bir şey asla söz konusu değildi. Emri hemen yerine getirmeğe hazırdı.

“Yavrum, seni boğazlamam emredildi, (bunu yapmak durumundayım.)” sözlerini bu baba hangi yürek yangınları ile dudaklarından dökebilmişti acaba? Biricik oğlunu kendi elleri ile boğazlama emrini almak yerine, “kendini öldür” emrini almış olmayı bin kere tercih etmez miydi? Ama gel gör ki emir öyle değil de böyle ve emrin muhatabı da bir peygamber. O kendine düşeni yapıp derhal emre teslim oldu ve konuyu oğluna açtı. Ama ortada bir başka şey vardı. Ya çocuk, aldığı emri uygulaması konusunda zorluk çıkarırsa? Ya emrin Allah’tan geldiğini söyleyen babaya inanmaz ve karşı koyar da, Nuh’un yaşadığı acıyı iki katı ile yaşamak zorunda kalırsa? Bütün bu endişeleri giderecek cevap oğul İsmail’den geldi:

“Babacığım, emrolunduğun şeyi yap. İnşaallah beni sabredenlerden (biri olarak) bulacaksın.” (Sâffât, 102)

Aynı baba-oğul aynı teslimiyeti, Kâbe’yi inşa emrini aldıklarında da göstermişler ve derhal işe koyulmuşlardı. Bu açıdan Kâbe, “Mümbit bir yerde değil de neden bu ot bitmez vadide?” tereddüdü yaşanmadan sergilenen bu teslimiyetin sembolüdür.

Zaman süreci var oldukça yankılanmasını sürdürecek olan bir emir: “İnsanlar arasında haccı ilan et ki, gerek yaya olarak, gerek uzak yollardan gelen yorgun develer üzerinde sana gelsinler.” (Hacc, 27) Bu emre “baş üstüne” diyerek uyan; renk, coğrafya, ırk ve maddî standart telakkilerinin yanıltıcı etkilerinden kurtulan mü’minler, hacc ibadetinin sağladığı o dönüştürücü iklimde teslimiyet ruhunun en vefakâr varisleri olduklarını her hâlleriyle gösteriyorlar. Bu ruhun tohumu insanın mayasındaki “teslim olma ve sığınma” ihtiyacı ise, Hz. İbrahim ve Hz. İsmail gibi canlı örnekler de onu çimlendiren, geliştiren, boy attıran havadır, nemdir, sudur. Allah evini ziyaret edenlerin (hacc yapanların) “maddî hayattan soyutlanma” atılımının ifadesi olarak her fırsatta tekrarladıkları “telbiye”, teslimiyet hâlini bilinç noktasına ulaştırma gayretini sergiler durur. Kâbe ve onu çevreleyen iklimde yaşanan o manevî ve derunî tecrübe, ruhu Allah’a yükselten bir sürecin yaşandığı yer. “Mültezem”e sokulmuş; siyah örtüye yasladığı yüzüne süzülen gözyaşlarını silecek gücü kendinde bulamayan şu delikanlı; iki büklüm, ama büyük bir gayret ve hevesle tavaf etmeye çalışan şu yaşlı insan; kucağında bebeği, yüzünde tarifi imkânsız mutluluk ifadeleri ile dönen şu anne… Hayatın her rengini, her yönünü ve her tarzını simgeleyen şu insanlar şimdi o mekânda, o iklimde hâl dillerini konuşturuyorlar: “Lebbeyk! Buyur Allah’ım buyur! Senin hiçbir ortağın yoktur. Şüphesiz her türlü övgü, nimet, mülk ve hükümranlık sana mahsustur. Senin ortağın yoktur.”

Teslim olmak esaret değil, belki hürriyettir; usulünü bilmek kaydıyla.

ALLAH’A TEVEKKÜL…
AMA NASIL?

Sahip olduğu bütün yeteneklere ve ulaştığı başarılara rağmen insan temelde zayıf bir varlıktır. Onu varlık sahnesine çıkaran Kudret, onun yükümlülüklerini hafif tutmuş (Nisa, 28), ona gücünün yettiği kadar yük yüklemiştir (Bakara, 286). Çünkü “insan zayıf olarak yaratılmıştır” (Nisa, 28). Kur’ân’ın bu vurgusu, insanın fizik yapısından çok psikolojik yapısına, ruhsal alan özelliklerine yöneliktir.

Karamsarlık, korku, endişe ve ihtiras, insandaki zayıf tabiatın en belirgin göstergeleri arasında yer alır.

Geçmişte yaşanan acı deneyimler, çekilen ıztıraplar, mutsuzluklar, görülen ihanetler bazı ruhlar üzerinde kalıcı etki bırakırlar. Hayatın geride kalan kısmının sunduğu bu “kara tablolar” insanın içinde yaşadığı ânı ve geleceğini de etkisi altına alır. Olaylar hep olumsuz bir bakış açısı ile değerlendirilir. Artık, her şeyin geçmişin bir kopyası olarak gerçekleşeceği, hiçbir şeyin iyiden tarafa değişmesinin mümkün olmayacağı varsayımı hâkim olur. Adı üstünde, karamsarın dünyası “kapkara” bir dünyadır, bir zindandır.

Korku ve endişe, sahip olduklarımızı yitirmek ya da istemediğimiz şeylerle karşılaşma düşüncesi ile insan ruhunun acı çekmesidir. Psikologlar korkuyu, “dışarıdan gelen bir tehlikeye karşı ortaya konan duygusal tepki” diye tanımlıyorlar. İhtiras ise, ulaşmak istediklerimiz uğrunda duyduğumuz aşırı istektir. Karamsarlık geçmişten kaynaklanırken, korku, endişe ve ihtiraslar gelecekten beslenirler.

Karamsarlık, geçmişin olumsuzluklarına takılıp kalmak, ruh dünyasında pasif bir yıpranma meydana getirir. Bu ruh hâli genelde sahibini etkiler, hayattan koparır. Korku, endişe ve ihtiraslar ise olumsuz bir aktivite yüklüdürler. Sergilenen pek çok zulüm ve haksızlığın arkasında bu duygular yer almaktadır. Daha çok imkâna, daha çok güce ulaşma ihtirasının sebep olduğu sayısız trajediler ise toplumun her kesiminde sürekli yaşanmaktadır. Tarih boyunca dökülen nice kanlar, verilen nice canlar; taç ve tahtı yitirme ve güçsüz kalma korkusunun, diğer bir deyişle güven ihtiyacının ürünüdürler.

Korkular ve endişeler, insanı ezici bunalımların içine sokar. Ruhsal ve ardından fiziksel pek çok problem ile karşı karşıya bırakır. Endişe değil, güven; ihtiras değil ümit, hayatı yaşanabilir bir süreç kılar. İslâm bu konuda çözüm getirici bir yöntem olarak tevekkülü ön plâna çıkarır.

Tevekkül, hukuk dilinde çok kullanılan “vekâlet” kökünden türemiş bir fiildir. Yine aynı kökten türeyen “tevkîl” fiili ile bağlantılıdır. Tevkil, bir işi gördürmek üzere onu birine havale etmek ve bu konuda ona güvenmek demektir. Tevekkül de, havale edilen iş konusunda sadece vekile güvenmek anlamını ifade eder. Bir Kur’ân terimi olarak tevekkül ise, yapılması gereken bir iş konusunda gerekli olan her araç ve yönteme başvurduktan sonra, beklenen sonu Allah’a havale etmek, bu konuda ona sonsuz bir güven beslemek demektir.

Tevekkül kavramı çeşitli türevleri ile Kur’ân’da kırk beş yerde geçmektedir. Bu da İslâmî bakış açısı ile tevekküle atfedilen değerin bir ifadesidir.

Bazı Kur’ân ayetlerinde verilen mesajın muhatabı doğrudan doğruya vahyi alan Hz. Peygamber’dir. Mesajın taşıdığı hüküm genel olmakla birlikte zata yönelik bir anlatım kurgusuna başvurulması, mesaja verilen önemin ve ona yapılan vurgunun bir göstergesidir. “Sen, o ölümsüz ve daima diri olan Allah’a tevekkül et!” (Furkân, 58) ayeti ile benzeri ayetlerde (Nisa, 81; Ahzâb, 3) böyle bir yaklaşıma şahit oluyoruz. Allah, “hayy” (ebediyyen diri olma) sıfatına vurgu yaparak, kendine tevekkül etmesini peygamberine emretmektedir. Tevekkül, sadece Allah’a güvenme konusundaki bu yönlendirme, ayrıca duruma göre çeşitli anlatım biçimleri ile genelleştirilmiştir.

İnsan daima birine güvenme ve dayanma, birisinden destek alma, diğer bir ifade ile tevekkül etme ihtiyacındadır. İşte bu noktada Kur’ân, “Tevekkül edecekler ancak Allah’a tevekkül etsinler” (İbrahim, 12) uyarısını yapmaktadır. “Mü’minler ancak Allah’a tevekkül etsinler” (İbrahim, 11) ayeti de özellikle iman edenleri tevekkül konusuna doğru hedefe yönlendirmektedir. Neden “sadece Allah’a tevekkül” böylesine önemle vurgulanıyor? Çünkü Allah’ın dışında başvurulabilecekler de “tevekkül” ihtiyacındadırlar. Onlar da bir şekilde güvenecek, sığınacak, ümit bağlayacak bir varlığa muhtaçtırlar. Bu sebeple, güvenleri boşa çıkarmayacak ve tevekküle lâyık tek varlık yüce Allah’tır. “Allah, kuluna yetmez mi?” (Zümer, 36) “Kim, Allah’a tevekkül ederse, O kendisine yeter” (Talak, 3).

Yukarıdaki örneklerde görüldüğü üzere, bazı ayetlerde tevekkül açıkça ve doğrudan doğruya teşvik edilirken, bazen de Allah’ın kâfi geleceği ve O’nun güzel bir vekil olduğu (Âl-i İmran, 177), O’nun her şeye vekil olduğu (En’âm, 102; Yusuf, 66) ifade edilerek dolaylı şekilde teşvik edilmektedir.

Tevekkül pratik alan işi değil, bir muhakeme ve yargı işidir. Esası da, tevhid inancına, son noktada her şeyin Allah’ın kudret ve iradesinin eseri olduğuna inanmak esasına dayanmaktadır. Tevekkülünüz varsa, üzerinize düşeni yaparsınız; gücünüzün dışında kalan konuda ise Allah’ın hükmüne ve adaletine güvenirsiniz. İşte tevekkül ile kaderin buluştuğu hassas nokta burasıdır. Bu inceliğin gözetilmemesi durumunda ise “kadere bühtan” tutumu ortaya çıkar: Ya, ‘olan biten her şeyin merkezinde insan ve onun iradesi vardır’ anlayışı ile ilâhî takdir ve hikmet göz ardı edilir, ya da insan irade ve yeteneğini inkâr eden (pasif kaderci) bir anlayışa esir olunur. Hâlbuki gerek karşılaşmak istemediğimiz, kaçındığımız sonuçlar konusunda, gerek ulaşmak istediğimiz sonuçlar konusunda sahip olunması gereken zihinsel yapı şu ayette ortaya konmaktadır: “De ki: ‘Bizim başımıza ancak, Allah’ın bizim için yazdığı şeyler gelir. O, bizim yardımcımızdır. Öyleyse mü’minler, yalnız Allah’a güvensinler.” (Tevbe, 51)

Ayette vurgu yapılan gerçek şudur: ‘Acı tatlı başımıza her ne gelirse hepsi Allah’ın takdiridir. O da sonuç olarak mutlaka bizim yararımızadır. Ya bu dünya, ya da ahiret ile ilgili maslahat, yarar ve hayrımız içindir. O bizim yardımcımızdır. Üzerimizde bütün tasarruf ve velâyet yetkisi O’nundur. Nasıl dilerse öyle yapar ve hakkımızda hayırlısını yapar. İşte bundan dolayı mü’minler Allah’a güvenmelidirler. Bütün güç ve kudretin O’na ait olduğunu bilip durumlarını O’na havale etsinler. Her konuda O’na güvenip dayansınlar, emir takdirine güzel bir şekilde rıza göstererek teslimiyet göstersinler ve bunun gereğince kulluk görevlerine devam etsinler. Allah’a ne derece güven beslenirse O daha fazlasına lâyıktır.’ (Hamdi Yazır, IV, 2566) Bütün bunları kısaca “Allah hakkında iyi zan beslemek” diye özetlemek mümkündür. Hz. Peygamber’in “Allah hakkında mutlaka iyi zan besleyerek ölünüz” (Tirmizî, Zühd, 14) hadisinde vurgulanan şey de budur. Ölümün ne zaman geleceği bilinmediğine göre, mü’min tüm hayatına bu anlayışı hâkim kılacak, Allah’ı kefil bilecek demektir. Gazâlî, konuyu şu benzetme ile ortaya koymaktadır: “Tevekkül edenin Allah’a güvenme ve O’nun kefaleti konusundaki tutumu, çocuğun, annesinin yanındaki durumu gibidir. Çocuk annesinden başkasını bilmez. Ondan başka kimseye sığınmaz. Yalnız ona güvenir. Onu gördü mü daima eteğine yapışır, onu bırakmaz. Annesinin bulunmadığı sırada başına bir şey gelse, dilinden dökülen ilk söz “Anneciğim!” olur. Aklına ilk gelen kimse annesidir. Çünkü onun kendisi için kâfi olacağına ve onun şefkatine güvenmiştir. Bütün bunlar bilinçaltından gelen yönlendirme ile olur.” (Gazâlî, II, 143)

Tevekkül edenin Allah’a bağlanması ise bilinç ve gönlün ortak meyvesidir. İşte böyle bir tevekkül sayesinde endişeler ümide, korkular güvene dönüşür. Zira Allah, bu anlayışta olan Müslümanlara “yaşadıkları korkunun ardından kânilerini mutlaka emniyete” kavuşturacağına dair vaadde bulunmuştur. (Nur, 55)

Kötü olaylarla karşılaşma endişesi insanın dünyasını karartır. Ölüm dâhil istemediğimiz şeylerle karşılaşabiliriz. Bunu saplantı hâline getirmek asla bir çözüm yolu değildir. Kötü olaylarla karşılaşacaksak, endişe ederek, karamsarlığa sığınarak bunları önlemek mümkün değildir. Karamsarlığı tabiat hâline getiren, beynini olumsuzluklara odaklayan insan çok kere o olayları yaşar. “İnsanın korktuğu şey başına gelir” sözü tecrübenin ortaya koyduğu bir gerçeği yansıtmaktadır.

Hayatın insanca sürdürülmesi için gerekli olan genel geçer kurallara (sünnetullah’a) aykırı olarak, çalışıp çabalamayı terk etmek tevekkül değil, kişinin yapması gerekenleri Allah’a gördürmeye kalkışması anlamına gelir. Oysa tevekkül, bir kalp ve iman işidir, tevhit inancının bir sonucudur. Zira tevhit “müsebbibü’l-esbâb”a (bütün sebepleri var eden Allah’a) bakmayı, ortaya çıkan her sonuçta onun takdirinin ve iradesinin varlığını göz önünde bulundurmayı gerektirir.

Bedir savaşı öncesi teke tek vuruşmadan sonra Hz. Peygamber, hücum emri vereceği sırada Cebrail’in talimatı üzerine yerden bir avuç toprak alıp Kureyş ordusunun üzerine savurması ve düşmanın görüş imkânının kısıtlanması ve böylece müslümanlara zafer yolunun açılması olayına atıf yapan, “(Savaşta) onları siz öldürmediniz, fakat onları Allah öldürdü. Attığın zaman da sen atmadın, fakat Allah attı...” (Enfâl, 17) ayetinde dikkat çekilen gerçek de budur. Faaliyet ve gayret kaçınılmazdır. Ama elde edilecek sonuç Allah’ın yardımı ile gerçekleşir. Kur’ân, bu gerçeği Şuayb (a.s.)’ın dilinden şöyle ifade ediyor: “Ben sadece gücüm yettiğince sizi düzeltmek istiyorum. Başarım ancak Allah’ın yardımı iledir. Ben sadece O’na tevekkül ettim ve sadece O’na yöneliyorum” (Hûd, 88).

Şu ayet bu konuyu daha da aydınlatacak niteliktedir: “Onlarla savaşın ki, Allah onlara sizin ellerinizle azap etsin, onları rezil etsin, onlara karşı size yardım etsin…” (Tevbe, 14) Görüldüğü üzere, Müslümanların Allah’tan yardım görerek zafere ulaşmaları, onların savaşmaları şartına bağlanmıştır. Şu hâlde Kur’ân’ın emrettiği tevekkül, bütün önlemlerin alınması, yapılacak işlerin tükenmesi evresi ile kayıtlıdır. “Ey iman edenler! (Düşmana karşı) tedbirinizi alın.” (Nisa, 71), “Kendinizi tehlikeye atmayın” (Bakara, 195) ayetlerindeki mesaj da aynıdır (bk. Nisa, 102; Enfâl, 60).

Yağmur, bulut, rüzgâr, toprak, tohum, tarlayı sürüp tohumu toprağa atmak birer zahirî sebeptir. Bizi rızıklandıran bunların hiçbiri değil, Allah’tır. İşte, yukarıdaki sebepler zincirini oluşturduktan sonra, Allah’tan başka kimsenin rızık vermeye gücü yetmeyeceği bilinci ile rızkı O’ndan beklemek tevekküldür.

Tevekkül kelimesinin taşıdığı “vekil edinme”, “bir işi görme konusunda yetki verip ona güvenme” gibi zahirî anlamlara takılıp kalınması hâlinde Kur’ân’ın getirdiği tevekkül anlayışının dışına çıkılması ve yanlış bir tevekkül anlayışına saplanıp kalınması söz konusu olabilir. Nitekim Hz. Peygamber döneminde de bu konuda tereddüt yaşanmış olduğunu görüyoruz. Sahabilerden Hz. Enes (r.a.)’in anlattığına göre, bir adam “Ey Allah’ın Resûlü, devemi bağlayıp da mı tevekkül edeyim, yoksa onu serbest bırakıp da mı tevekkül edeyim!” diye sorunca Hz. Peygamber (s.a.s.), “Onu bağla, sonra tevekkül et” (Tirmizî, Kıyâme, 60) buyurmuştur.

Yukarıdaki ayet ve hadislerin ortaya koyduğu gerçek şudur: Allah’a tevekkül, yani ona güvenmek mü’minin bir görevi ve niteliğidir. Bu da, yararlı şeylere ulaşma, zararlı şeylerden uzaklaşma ve kurtulma konusunda gerekli etkinlikleri gösterdikten sonra gönlün ve kalbin Allah’a yönelmesi, sonucu O’ndan beklemesidir. “Birçokları bu gerçeği dikkatten kaçırarak tevekkülü görevi terk etmekle eşdeğer zannederler. Yani kulluk görevini Allah’a havale edip emir yetkisini kendilerinde görmek isterler. Sanki kul vazifesiz oturacakmış, namaz, oruç, zekât, cihat gibi görevleri Allah onlara emredip yaptıramayacaktır da, onların emir ve havalesiyle bizzat yapıverecekmiş gibi” (Hamdi Yazır, IV, 2567) bir tavır takınırlar. Tevekkülü yanlış değerlendirenler için Gazâlî’nin getirdiği benzetme de ilgi çekicidir: “Tevekkülün, beden ile kesbi (çalışıp kazanmayı, üretmeyi, etkin olmayı) kalp ile (aklı kullanarak gerekli) tedbiri terk edip bir paçavra gibi yere atılmak ve bir et parçası gibi tezgâha konmak anlamında olduğu anlaşılır. Hâlbuki bu cahilce bir düşüncedir ve dinimizce haramdır. Zira (tevekkül üstün bir makamdır ve) dinimiz tevekkül edenleri övmüştür. Dine aykırı şeylerle dinin üstün makamlarına ulaşılamaz” (Gazâlî, IV, 484)

Tevekkülün yanlış anlaşılması, daha çok, elde edilmesi istenen, aktivite gerektiren konularda ortaya çıkmaktadır. Kur’ân’ın genel anlamı ile “dünyanın imarı” diye çerçevelediği çalışıp üretme, kazanma, insanca yaşamanın gereklerini yerine getirme emri göz ardı edilmekte, üretkenlikten uzak, “hayat mücadelesi”nin gerektirdiği aktivite gösterilmemektedir. Bu yanlış algılama genellikle yanlış zühd anlayışı ile at başı gitmektedir. Dünyaya ve dünyalık imkânlara gönülden ve esaret derecesinde bağlanmama hâlini ifade eden zühd, dünyalıklarda fizikî planda da uzak durma şeklinde anlaşıldığı noktada “bir lokma bir hırka” anlayışı ortaya çıkmakta, bu da yanlış tevekkül anlayışını tetiklemektedir.

İbn Abbas (r.a.)’ın anlattığına göre, Yemen halkından bazıları “Bizler tevekkül etmiş kimseleriz” diyerek yanlarına azık almaksızın hacc yolculuğuna çıkıyorlar, Mekke’ye geldiklerinde de dileniyorlardı. Bunun üzerine “(Ahiret için) azık toplayın. Kuşkusuz, azığın en hayırlısı, takva (Allah’a karşı gelmekten sakınma) azığıdır” (Bakara, 197) ayeti inmiştir (Buharî, Hacc, 6.II, 143).

Rivayette yer alan ayetteki “azık” kelimesi ahiret hazırlığı anlamında ise de, İbn Abbas’ın, tevekkülün nasıl anlaşılması gerektiği konusundaki doğru görüşünü yansıtması bakımından önem arz etmektedir. İbn Abbas ayetten; gerekli tedbirleri almadan hacc için bile olsa yolculuğa çıkmak, takvaya aykırıdır ve Allah’a karşı gelmektir, anlamını çıkarmaktadır.

Hz. Peygamberin, “Eğer Allah’a hakkıyla tevekkül etseydiniz, kuşları rızıklandırdığı gibi sizi de rızıklandırırdı. Onlar sabahleyin aç olarak çıkarlar ve tok olarak dönerler.” (Tirmizî, Zühd, 14) hadisi de bu açıdan yanlış anlaşılmaya müsaittir. İlk bakıldığında bu hadisten tevekkülün pasif bir tutum olduğu sonucu çıkarılabilir. Oysa hadiste Hz. Peygamber (s.a.s.) gerçek tevekkülün ne olduğunu ortaya koymakta, tevekkül konusundaki yanlış anlama ihtimalini ortadan kaldırmaktadır. Dikkat edilirse kuşların sabahleyin aç olarak çıktıklarına vurgu yapılmaktadır. Yani kuşlar karınlarını doyurmak için yuvalarını terk etmekte ve kendi usullerince rızık peşine düşmektedirler. Resûlullah’ın hadiste dikkat çektiği esas nokta budur.

Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın “Hak şerleri hayr eyler, Zannetme ki gayr eyler, Arif anı seyr eyler, Mevlâ görelim neyler, Neylerse güzel eyler” dizeleri İslâm’ın öngördüğü tevekkül anlayışının eşsiz güzellikteki bir ifadesidir. Mehmet Akif’in şu dizeleri de yanlış tevekkül anlayışına karşı çekilmiş birer kılıç gibidir: “Çalış dedikçe şeriat çalışmadın durdun, Onun adına nice hurafeler uydurdun, Sonunda bir de tevekkül sokuşturup araya, Zavallı dini çevirdin onunla maskaraya.”

Kısaca, tevekkül, müslümanın temel niteliklerinden biridir. Tevhid inancından beslenen ve Allah’a karşı duyulan sonsuz bir güven hâlidir. Beşer plânında sergilenecek gayretlerin sonuç vermesinin O’nun mutlak kudret ve iradesinin meyvesi olduğu şuurudur. Tevekkül asla tembellik, işleri Allah’a havale etmek, hazır sonuca ulaşma beklentisi değildir. Böyle bir anlayış Kur’ân ve Sünnete aykırıdır. Gerçek tevekkül, çağın ve şartların gerektirdiği aktiviteyi sergilemektir. Tevekkül gösteren müslümanın başkalarından farkı, olayların gerçek var edicisini bilmek, madde dünyasının sebepler zincirine materyalist bir pencereden değil, aktif bir hayat anlayışı ile iman ve teslimiyet penceresinden bakmak demektir.

OLGUN MÜ’MİN,
KÂMİL İNSAN

Vücûd ve kemal yahut var oluş ve mükemmellik… Sonsuz nizamın birbirine gösterip, “haydi buluşun!” dediği iki nihaî hedef. Kemal varlıkta görünmeye, varlık kemale ulaşmaya teşne. Bu aslî yönelişin hayat hengâmesinde sergilediği sayısız sahneler var.

Toprağa attığımız bir tohuma yaratıcı kudretin yüklediği şifre: “Senin için belirlenen olgunluk hâline ulaş ve üstlendiğin görevi yerine getir.” Bir tohumun üstlendiği görev nedir? Bir başağa dönüşmek. Başak ki, sayısız başaklara gebe onlarca taneye mekân. Tohum, başağa dönüştüğü zaman “tohum” olduğunu göstermiş olur.

Kabuğunu soyduğumuz bir elmanın yeterince olgunlaşmadığını fark edersek keyfimiz kaçar; çünkü ağzımızın tadı bozulmuş ve verdiğimiz para boşa gitmiş olur. Elma, olgun hâli ile gerçek elmadır. Varlık dünyasındaki her şey bu kemale doğru bir akış içinde, insan da öyle.

İnsan fizik ve estetik yönü ile en mükemmel bir yapıya sahiptir. Fakat onun ruhî ve maddî yönelişleri için mutlak bir mükemmellikten söz etmemiz mümkün değil. Zira burada, insan iradesinin etkin rol oynadığı çift yönlü bir yapılanma söz konusudur.

“Andolsun, biz insanoğlunu şerefli kıldık.” (İsrâ, 70) “Biz, gerçekten insanı en güzel bir biçimde yarattık.” (Tîn, 4) ayetleri insanın yeryüzüne potansiyel olarak üstün nitelikler ile geldiğini gösteriyor. Bu niteliklerinden dolayıdır ki, Sonsuz Kudret onu yeryüzü düzenindeki halifesi (Bakara, 30) olmaya lâyık görmüştür. İşte tasavvuf erbabının kullandığı “insan-ı kâmil” kavramı, insanı bu yönü ile merkeze alır. İnsan, her şeyden önce insan olduğu için değerli bir varlıktır. Bu yönü ile o, Sonsuz Kudret’in varlığının en belirgin göstergelerinden biridir. (Fussilet, 53) Fakat insanın yaratılıştan getirdiği bu üstünlük, başka artı değerlerle buluşmadıkça, gerçek “kemal” söz konusu olamamaktadır. Gerçek kemal, bu potansiyel değerin asıl kaynağını bilip/bulup O’na bağlanmakla, imanla gerçekleşiyor.

İman gerçek kemalin şartı ise “halife” de mutlak anlamı ile “insan”ı değil, iman eden insanı, mü’mini ifade ediyor demektir. Buna göre insanın yeryüzünde halife oluşunu, “halifelik görevini üstlenebilecek niteliklere sahip varlık” diye anlamak gerekiyor. Burada da yine potansiyel bir değerden söz etmek mümkün. Demek ki; insanın insan olduğu için değerli bir varlık oluşunun anlamı, “halife olmaya elverişli konumda yaratılmış olması”dır. Çünkü her insan bu potansiyel niteliği asıl mecrasında tutarak dış dünyaya yansıtamıyor. Bu durumda, insan diye, ortaya bambaşka bir varlık çıkıyor ve “Sonsuz Kudret’in yeryüzü halifesi bu olabilir mi?” sorusu selim aklı meşgul ediyor. Tam burada, Kur’an’ın insan hakkındaki “Çok zalim ve çok cahil” (Ahzâb, 72) nitelemesini hatırlıyoruz.

Nitekim Allah, meleklere, “Yeryüzünde bir halife yaratacağım” dediği zaman onlar, orada bozgunculuk çıkaracak, kan dökecek olan insanın “halife” kılınmasını anlayamamışlardı. Oysa meleklerin bilmediği bir durum vardı. Onlar, bozguncuk yapma ve kan dökme niteliklerinin insana ait aslî nitelikler olduğunu sanmaktaydılar. Oysa insanın (Hz. Âdem’in) risalet görevi ile şekillenen ilk ve temel niteliği iman ve teslimiyettir. Onun, “asi olup yolunu şaşırması” (Tâ-Hâ, 121) arızî ve geçicidir. Nitekim insanlığın atası, temel niteliğine ve aslî kimliğine dönüş yapmış ve bu dönüş kabul görmüştür (Bakara, 37). İşte insan bu yönü ile halifelik makamındadır. Demek ki insan fesat çıkarıcı, kan dökücü niteliği ile halife kılınıyor değildi. Allah insana bilmediklerini öğretecek, (Alâk, 5) onu “meleklerden üstün” hâle getirecek ve insan bu yönü ile halife kılınacaktı (Bakara, 30-34).

Ancak insandaki bu temel nitelik (hakka teslim olma ve kemal hâli), bazen ortaya çıkma fırsatı bulamamakta veya geri plâna itilmekte, önüne suni perdeler çekilmektedir (Mutaffifîn, 14). İşte, “Sonra onu aşağıların aşağısına indirdik” (Tîn, 5) ayetinde bu olguya işaret vardır. Bu “aşağıların aşağısı” konumunun beslendiği yer insanın kendi iç dünyasıdır. İç dünyası ki, kalbin/imanın ve aklın yürürlük alanı olarak vardır, ama nefis gibi bir istilacının tehdidini yaşar hep.

Nefis… Mutlak anlamda kötü bir şey mi o? Asla. Kötü olan, onun gemi azıya alıp sahibini yerlere, kayalıklara çalıp parçalaması, uçurumlara yuvarlamasıdır. Yoksa Allah, mutlak anlamda kötü olan bir şeyi, “mükerrem” kıldığı varlığa, insana “musallat” eder mi? Böyle bir şey ilâhî hikmet ve adaletle bağdaşmaz. Olay şudur: İnsan; bir yönü ile varlığını sürdürmesine yardımcı olacak itici gücü sağlayan; öbür yönü ile maddî ve manevî açılardan helâkine sebep olabilecek bir potansiyel enerji (nefis) ile donatılmıştır. Kur’an, bu çift yönlü yapılanmayı “Fücûr” (kötülük) ve “takva” (kötülükten sakınma yeteneği) kodları ile tanımlıyor (Şems, 7-8).

Binlerce voltluk elektrik yüklü bir kablo hem helâk edici, hem hayat (enerji ve aydınlık) verici bir yapıda değil midir? İnsana düşen ne? Çarpılmadan ondan yararlanmak. Çarpılmamanın yolu elektriği kesmek, santralleri yok etmek değil, onu taşıyan hattı izole etmek ve onu kullanılabilir hâle getirmek. İşte, Kur’an’ın tanımlaması ile “emmâre” (kötülükleri emreden) konumundaki nefis tıpkı akım yüklü çıplak kabloyu hatırlatıyor. Tutunursan yanar, helâk olursun. Levvâme (kendini kınama) aşamasındaki nefis artık izole edilmiş kablo konumundadır. Kendi “yanar” ama yakmaz, hizmet eder. Ahlâk ve gönül dünyası geleneğimiz, nefsi bu helâk edici yapı ve konumdan alıp, itaat ve hizmet eder konuma getirme noktasında mü’minin vereceği arındırma mücadelesine “nefis tezkiyesi” demiş. Bu yönelişi besleyen pınar ise şu ayet:

“Nefsini arındıran kurtuluşa ermiştir. Onu kötülüklere gömüp kirleten kimse de ziyana uğramıştır.” (Şems, 9) Bütün çaba, insandaki temel hayra rağbet yönelişinin önündeki yapay engelleri aşmaya yani olgun mü’min, kâmil insan olmaya yönelik. “Bizi doğru yola ilet (Allah’ım) !” diyerek yardım istediğimiz yer işte burası ve dinin temel hedefi işte bu duada özetleniyor. Doğru yolun simgelediği hayat planının adı İslâm ve onun yaşayanınki de müslüman.

İnsan, iman etmekle ana yönü yakalamış ve doğru rotaya girmiş oluyor. Ama “mutlu son” için daha alınacak çok yol var.

Olgunluğa erişmiş mü’min, imanı kalbinden taşıp eyleme dönüşen ve hayatına imanı doğrultusunda biçim ve yön veren mü’mindir. Sadece, pasif hâlde kalpte “mahpus” bulunan imanın sahibine nereye kadar “eşlik” edeceği bilinemez.

Davranışları, imanının gereklerini yansıtmayan kişiler konusunda Resûlullah’ın koyduğu genel teşhis şudur: “İman etmiş olmaz.” (Buharî, İman, 1, 55) Bu ifadeyi, potansiyel bir değer olarak imana sahip olanlar hakkında, “(Gerektiği gibi) iman etmiş olmaz” şeklinde yorumlayıp algılamak, İslâm bilginlerinin genel prensibidir. Ama yine de ortada büyük bir tehdit ve uyarının var olduğu şüphe götürmez. Buradan şu sonuca ulaşabiliriz: Kâmil mü’min kâmil imanın eseridir; kâmil iman ise en geniş manası ile hayata yansıma imkânı bulan imandır.

Kemal hâlinin aslî göstergesi kulluk bilincinin yaşanmasıdır. İnsanlığa beşerî kemalin en üst düzeydeki örneğini sunan sevgili Peygamberimiz (s.a.s.), Allah’ın en yüksek iltifatına, “Allah’ın kulu” nitelemesi ile ulaşmıştır. İsrâ olayına atıf yapan şu ayetin üslubuna bakınız: “Kendisine ayetlerimizden bir kısmını gösterelim, diye kulunu bir gece Mescid-i Haram’dan, çevresini mübarek kıldığımız Mescid-i Aksâ’ya götüren Allah’ın şanı yücedir...” (İsrâ, 1) Burada Resûlullah’ın kulluk yönünün ön plana çıkarılması şuna işaret ediyor: “Âfâkî” planda bir yüceliş olan miracın çıkış noktası, kulluk bilincinde kendini gösteren “enfüsi” kemal hâlidir.

Kur’an’da kulluk motifinin, Allah’ın Resûlünce sunulan örnek hayatı özümseyip yaşama çabası içinde olanlara vurgu yapmak için kullandığına da şahit oluyoruz: “Rahman’ın kulları” (Furkân, 63) Bu nitelemenin yapıldığı ayetler grubunda (Furkân sûresi) mü’minlerin davranışlarında sergilediği, kâmil ve olgun bir imanın göstergesi olan yönelişler gündeme getirilmektedir.

Buna göre,

Rahman’ın kulları Allah’tan başka ilâh tanımazlar. İmanları sağlamdır (Ayet, 68). Allah’a iman etmenin ve kulluk bilincinin gereği düzenli bir ibadet hayatları vardır. (Ayet, 64) Ölüm ötesi hayatı daima göz önünde bulundururlar. Cehennemden uzak kalacak işlerde başarılı kılınmaları için dua ederler. (Ayet, 65) İsraf ve cimrilik etmezler. Hayatları dengeli ve verimlidir. (Ayet, 66) Faydasız ve boş işlere kendilerini kaptırmazlar. (Ayet, 72) Bu hâlleri sosyal ilişkilerine de yansır. Anlamsız bir problemin içine çekilmek istendikleri zaman tahrike kapılmaz, akl-ı selime başvurur, barış yolunu tutarlar. Ağır başlı ve alçak gönüllüdürler. (Ayet, 63) Kul hakları konusunda hassas davranırlar. Cana kıymazlar. (Ayet, 68) Hukuka saygılıdırlar, yalan yere şahitlik etmezler. (Ayet, 72) Bütün bu davranışlarında onun temel yönlendiricisi Rablerinin ayetleridir, Kur’an’dır. Gönül kapıları daima Kur’an ve Sünnet’in denetimine açıktır. (Ayet, 73) Cinsel ihtiyaçların tatmininde, meşru olmayan yollara başvurmazlar. (Ayet, 68) Eşleri ve çocukları, Allah’a karşı gelmekten sakınma bilinci içinde mutlu bir aile hayatı için Rablerine yalvarırlar. (Ayet, 71)

Kemâl yolunda sergilenecek çabaların hedefi, Allah’tan aldığımız emaneti, aldığımız şekliyle tertemiz olarak sahibine iade edebilmektir.

Sabunun gerçekleştirdiğinden başka temizlik de var; onun adına “kâmil insan olmak” diyoruz, ya da “gerçek insan olmak.”

YALNIZ DEĞİLİZ

Nedir yalnızlık? En basit tanımı ile yanında kimse olmama, bir mekânda tek başına olma hâli. Buna maddî, fizikî yalnızlık diyebiliriz. Bu anlamda sürekli yalnızlık insan için olacak şey değildir. Zira tek başına bütün hayatını sürdürebilecek yapıda değildir o. İnsan ne eder eder, birlikte olacağı birilerini bulur. Sosyal hayat tamamıyla bu ihtiyacın bir sonucudur.

Bir de ruhî yalnızlık var, iç dünyada yaşanan yalnızlık. Kişi insanlarla birliktedir, kalabalıklar içindedir, ama yalnızdır. Çevre ile ilişkilerinden zevk almaz, hayata bağlılığı sağlayan enerji devrede değildir. Her şeyin anlamını canlılığını yitirdiği, amaçsız bir hayat söz konusudur burada. Alabildiğince insanlarla birlikte, ama aynı derecede onlardan uzak, yaşama sevincinden uzak ve “tek başına” bir süreç. Tıpkı birbirine değercesine bir yakınlık ve sıklıkla gökyüzünü dolduran yıldızların “Hepsi bulundukları yerde, dolaştıkları yollarda daima yalnız, kimsesiz, arkadaşsız, daima yetim kalmaya mahkûm” (Yakup Kadri, s.79) oluşları gibi.

Bu tür yalnızlıklar maddî olanla onun oluşturduğu karmaşık hayat olgusuna karşı takınılan tavırları temsil ediyor. Hep, sahiplenme, yönetme, hâkim olma eğilimi ile dopdolu bulunan insanın bu alanda sergilediği farklı tercih yahut kırılma ve dalgalanmalardan ibarettir, maddî plan yalnızlıkları. Ancak gerçek yalnızlık, tek başına iken bile yalnız olunamadığını, her şeyi yaratan ve varlığını sağlayan bir Kudret’in var olduğunu kavrayamamaktır.

Gönül erbabının “uzlet” diye nitelediği “yalnızlık hâli”ni burada ayrı tutmak gerekiyor. Zira o, hayatı dopdolu yaşar, bütün enerjisini bu dünyayı “mamur” edip “ahireti kazanmak” için harcar. Hayatın gerektirdiği bütün canlılığı ve hareketi en uç noktada gösterir. Bu süreçte o, eşyayı, maddeyi evirir çevirir, onunla âdeta oynar. Ona “sahip” olur, ama onunla “musahabe”si asla yoktur. Çünkü musahabe sevgiyi, sevgi bağlılığı, bağlılık esareti, “kul”luğu getirir. Gerçek sarraftır. Dünyaya, değeri ne ise onu verir. Değerlerin her birini yerli yerine koymayı bilir, “âdil”dir. Madde gerçek değerini onun ölçüsüyle bulur: “Gölge”. Evet, eşya maddî bir gerçeklik olarak vardır, ama mahiyeti itibarı ile yoktur. Kişi ölecek, her şey onun için yok olacak yahut kıyamet gelecek yine her şey yok olacak. Ha şimdi yok, ha bir süre sonra, ne fark eder?

“Eşya yok ve maddî çevre yoksa gönül adamı yalnızdır” da diyemiyoruz. Çünkü “Halk içinde Hak ile birlikte”dir de ondan. O “musahabe”sini “dost” ile yapmaktadır. Benliğini saran kulluk bilinci bu “beraber”liğin meyvesidir. Ruh dünyasında, bu bilincin kazandırdığı dirilik hâkimdir. Nerede olursa olsun, Allah’ın kendisi ile beraber (Hadîd, 4; Mücadele, 7) olduğunu bilir. Bu sebeple yalnızlık ve kendine yabancılaşma ona yabancıdır.

İnsan, duyularına hitap eden varlıkların, hatta kendisinin bile var olup olmadığı konusunda şüpheye düşmekle (sofist düşünce), gözü ile görmediğine inanmamak (materyalist düşünce) gibi birbirine zıt uçlara pirim vere gelmiştir. İşte inkâr sapmalarını besleyen ana damar budur.

Yaratıcı Kudret’i yok sayan kaosun arkasında daima aklın gerçek yerini beğenmemesi yer alır. Akıl ki, varlığını ancak sonuçları ve yansımaları ile kavrayabiliyoruz. İşte bu akıl bazı durumlarda; hikmeti gereği insana zatını gizleyen, buna karşılık sayısız tecellileri ile kendini hep gösteren Allah’ı inkâra yöneliyor. Önce, insan -yahut irade-, aklın verilerini kullanarak yine ona sormalı: “Allah’ı görmediğim için o “yok” oluyor da; yine, göremediğim sen nasıl var oluyorsun? Var isen bana kendini göster.”

Bu sorgulamanın ardında aklı inkâr etme gibi bir yönelişin bulunmadığı açık. “Varsın, ama seni göremiyorum. Seni görmek benim şartlarımla mümkün değil. Fakat senin varlığını, yapıp ettiklerinle biliyorum, görüyorum.” mesajı saklı bu karşı duruşta. Mesaj bununla da kalmıyor, “Allah da görülemiyor, ama yok olduğu için değil, biz göremediğimiz için” noktasına varıyor.

Aklın kendini ele verdiği yer işte burasıdır.

Aklı vahiyle yarışa sokan sakat anlayış, onu “her şey” saymak adına her şeyi yitirir. Yerini, konumunu ve çapını bilen akıl ise, yolların ayrılış noktasında yere sağlam basar.

Hz. İbrahim’in, gök cisimlerini “Rab” diye kabullenme arayışı sırasında onu; “Andolsun ki, eğer Rabbim bana doğru yolu göstermezse mutlaka ben de sapıklardan olurum” (En’âm, 77) çizgisine getiren şey akıldı. Ancak, burada söz konusu olan, fıtratla mayalanmış “salim” iradenin desteğindeki akıldır. Tek başına kalması sebebiyle içine düştüğü şaşkınlıktan kurtulmak yolunda, elle tutamadığını yok sayan akıl da yine, onu terk eden “sakîm” iradenin kurbanıdır. Görmek istemediği için göremez, göremediği şey yok olduğu için değil. “Onlara gökten bir kapı açsak da oradan yukarıya çıkmaya koyulsalar yine ‘Gözlerimiz döndürüldü, biz herhalde büyülenmiş bir toplumuz’ derlerdi.” (Hicr, 14–15) Bu tutumları sebebi ile “Kalpleri mühürlendi. Artık onlar anlamazlar” (Tevbe, 87) İman yolu ile madde ötesine “var” diyenler gibi onlar da “Göklerin ve yerin yaratılışı hakkında düşünürler.” (Âl-i İmrân, 189) fakat dış yüzeyde takılır kalırlar. “Müsebbibü’l-Esbabı”ı (sebepleri yaratanı) bulacak düşünce olgunluğuna erişemezler. Yerini beğenmeyen akıl, onları yarı yolda kimsesiz ve çaresiz bırakır. “Varlık nereden geliyor, şu muazzam kâinat düzeninin kaynağı ne?” sorusuna, Alain’in verdiği cevaba bakın:

“Anlaşılmadan kabul edilmesi gereken şeyler de vardır… Kâinat bir vakıadır. Aklın bu konuda boyun bükmesi gerek, gökteki yıldızları saymadan uykuya dalmaya razı olması lazım. Çocuk bir tahta parçasına veya taşa kızar. Çoğu insanlar da yağmura, kara, doluya, rüzgâra, güneşe lanet okurlar. Bu da sırf hadiseler arasındaki bağlantıyı iyice anlamamış olmalarından ileri gelir… Ama zarureti azıcık olsun anlayan kimse, kâinattan hesap sormaz. Şu yağmur da nereden çıktı? Şu ölüm neden? Bu suallerin cevabı olmadığını bilirler de ondan. Bu da zaten küçük bir söz sayılmaz. Yaşamak, var olmak her şeydir. Bütün sebepleri yok etmeğe kâfidir bu söz.” (Alain, I, 54-55)

Demek istiyor ki, tabiat zorunlu olarak vardır. Bunları istemesi ile değişecek bir varlık (Tanrı) yoktur. Bunların her biri zorunlu sebepler zincirinin sonucudur ve bu zincir hep devam edecektir. Bu yaklaşımı ile yazar, kurduğu sonsuz “zorunlular zinciri”nin, aslında sonsuz bir kaos ve başıboşluk anlamına geldiğini fark etmez görünüyor. “Yalnızlık” girdabındaki şaşkın bir aklın, varlık problemi karşısında sergilediği çaresizlik… Gerçek yalnızlık işte budur. Ancak suni bir yalnızlıktır bu, insanın kendini mahkûm ettiği bir yalnızlık. Bu hal, kozası içindeki “krizalit”inkine ne kadar da benzer. Krizalit de kozasını kendisi örer, “yalnız insan” da. Krizalitin şansı var. Aldığı “görev”i tamamlamak üzere, vakti geldiğinde kozayı delecek ve aydınlığa çıkacak, asıl görevini yerine getirecek, ipek üretecek. Yalnız insan ise kozasının içinde tek başına, karanlıklara gömülü bir hayat yaşar.

Francis Bacon (Ölümü:1626), kendi dünyası içinde, genel anlamı ile “aslî sebep” gerçeğini yakalamış olduğunu şöyle ortaya koyuyor:

“Bu evrensel çerçevenin başıboş olduğunu düşünmektense kutsal efsanelere inanırım, daha iyi. Az felsefe insan zihnini tanrıtanımazlığa götürür. Ama felsefede derinlik insanların zihinlerini dine götürür. Çünkü insan zihni ikinci nedenlere dağınık biçimde bakarken onlara takılıp kalır. Ama birleşik ve birbirine bağlı şekilde onların zincirlerini seyretmeye başladı mı ister istemez tanrısal takdire, bir tanrı varlığına inanır.” (Bacon, Denemeler’den naklen: Will Durant, s. 113)

Yalnız insan da kozasını delmeye muhtaç. Acaba o bunu başarabilecek mi?

Kur’an insana, içine düştüğü bu suni yalnızlığı unutturacak, onun “sahibi” ile buluşmasını sağlayacak tefekkür olgusu üzerinde ısrarla durur. Gerçeği bulma yolunda zihnin önüne çıkacak engelleri aşma çabasına (taakkul) ve bunun pratik aracı olarak, bütün aklî fonksiyonların ve haricî verilerin usûlüne göre kullanıldığı derin ve ince düşünce (tefakkuh, tefekkür) yoluna sık sık atıf yapar. Kur’an’ın bu vadide kullandığı söz kalıpları, düşünüyor gibi yapmakla düşünmek arasındaki farkın gözden kaçırılamaması gerektiği gerçeğini öne çıkarmaktadır: “Kesin olarak inananlar için yeryüzünde ve kendi nefislerinizde birçok alametler vardır. Hâlâ görmüyor musunuz?” (Zâriyât, 2)

Basında şöyle bir haber yer aldı: “İngiltere’nin en ünlü ateisti 81 yaşındaki Felsefe Profesörü Antony Flew Tanrı’nın var olduğunu kabul etti. Dünyanın dört bir yanındaki akademisyenlere ateizm konusunda ilham verdikten sonra şimdi fikir değiştirdiğini ve Tanrı’nın var olduğunu söyleyen Flew, etkisi altında kalanlara verdiği zarardan dolayı özür diledi… Flew yine de ölüm sonrasındaki hayata inanmadığını kaydetti.” (Hürriyet, 13.12.2004, s. 1)

Çağın bütün nimetlerinden yararlanarak harcanan 81 yıllık koca bir ömrün hâsılasına bakın. Bin beş yüz yıl önce yaşamış; yaratıcı kudrete inanan, bununla birlikte ahirete inanmayan Mekke müşriklerinin söyledikleri ile aynı: “Andolsun, eğer onlara, ‘Gökleri ve yeri kim yarattı?’ diye soracak olsan mutlaka, ‘Allah’ diyeceklerdir.” (Ankebût, 61) “Derler ki: Hayat ancak dünya hayatımızdır. Artık biz bir daha diriltilecek değiliz.” (En’âm, 29)

Kendini tek “var” kabul eden aklın çıkmaza girdiği yerde, onu “her şey” sayanlar da çıkmaza düşüyorlar. Alain’de olduğu gibi “yıldızları saymadan yatmak” zorunda kalıyorlar. Maddeci dünya görüşünün önünde o kadar çok “kara delik” var ki… Karanlığı karanlıkla örtmeye çalışmak insanın yalnızlığını arttırmaktan başka bir işe yaramıyor. Çare, Aydınlı Ömer Rûşenî (öl.1486)’nin şu tespitinde:

“Kimsesiz hiç kimse yoktur herkesin var kimsesi,

“Kimsesiz kaldım meded ey kimsesizler kimsesi.”

Dünya hayatı plânındaki yalnızlık ve çaresizliğin insanı darda bıraktığı şartlarda, insanın yalnız olmadığını, onun bir sahibi bulunduğunu, her an “onunla” olduğunu hatırlama yeteneği ne büyük bir hazinedir!

Asla yalnız değiliz. Çünkü nerede olursak olalım, O bizimle beraberdir.

KULLUK İKLİMİNDEKİ HUZUR

—Yaşadığım bir hayat ve üzerine titrediğim değerlerim; itibarım, hayallerim, sevdiklerim, malım, mülküm, makamım var. Ya bunların biri, birkaçı elimden giderse; ya onları yitirirsem?

Benliğimizde var olan sahip olma güdüsü, bize bu endişeyi yaşatır. Dışa vurulsun ya da vurulmasın, her insanın taşıdığı bu tür bir yük vardır. Temelinde yok olma korkusunu saklayan bu ruh hâli hayatı yitirme korkusu ile zirveye çıkar. Yitirilmesi söz konusu olan diğer şeyler, doğrudan ya da dolaylı olarak hayatı, var oluşu desteklediği için, onların kaybı da sahibi hakkında bir şekilde, “yok oluş” anlamına geliyor.

Yok oluş korkusunun önümüze koyduğu fatura modern adı ile “stres”tir. Stres, iç ve dış kötü etkilerle bozulan düzeni yeniden sağlamak için organizmanın ortaya koyduğu fizyolojik ya da psikolojik karşı çıkış hâli demek. Bu karşı çıkış, insan üzerinde ağır ve hırpalayıcı bir etki bırakabiliyor. Kötü etkinin güçlü olması yahut karşı çıkış sürecinin uzaması hâlinde fizyolojik ve psikolojik yapı ve görevlerde ciddi değişme ve çöküntüler ortaya çıkmaktadır.

Ünlü fizyoloji bilgini Claude Bernard (1815-1878), hayatın temel şartının, iç yapıdaki dengeliliğin olduğunu söylüyordu. Mikrop bilimin kurucusu Louis Pasteur (1822-1895) ölüm döşeğinde yatarken;

“Bernard çok haklı. İnsanı öldüren mikrop değil, dengenin bozulmasıdır”, demiştir. (Orhan Hançerlioğlu, Ruhbilim Sözlüğü, “Stres” md.)

İnsan güçlü olmak ister, niçin? Çünkü kendisine yok olma korkusunu “unutturacak”, ümit aşılayacak, destek sağlayacak dayanaklara ihtiyacı var. Güç, bu ümidi temsil ediyor. İşte insanın asıl çıkmazı bu noktada başlıyor. Zira ortada unutmak diye bir şey yok, unutmuş görünmek var; yani bir tür kendini aldatış. Dünya hayatı şartlarında, yok olma endişesini giderecek hiçbir güvence kaynağına sahip bulunmuyor insan. Anne, baba, sevdiklerimiz, hepsi bizim gibi ölümlü. Servet ve maddî imkânlarımızın hepsi tıpkı dünya gibi, evrendeki her şey gibi geçici ve “yalancı”. Bunu tecrübelerimizle her gün yaşayıp duruyoruz. Peki, aradığımız gerçek güveni kim sağlayabilir bize? Sağlıklı ve haddini bilen akıl, “sonsuz ilim ve kudrete sahip tek varlık olan Allah”, diyor. Vahiy zaten bu mutlak gerçeği duyurmanın dolaysız yolu.

Kendisine “hürriyet” tanınan, sunî engellere takılmayan akıl, asıl hedefini, Allah’ı bulur. “Tıpkı, topu taşıyan araçtaki iniş ve çıkışlara rağmen namlunun hedefe olan yönelişini sağlayan ‘gyrescope’ cihazı gibi akıl da çeşitli engellere rağmen insanı asıl sahibine doğru sevk edip gitmektedir.” (M. Tevfik Özcan, s. 58-59)

Bakıp da görmeyenlere bir de Kur’an hatırlatıyor: “Yeryüzünde bulunan her canlı yok olacaktır.” (Rahmân, 26) “O’nun zatından başka her şey yok olacaktır.” (Kasas, 88) Ancak bu yok oluş, “küllî” bir yok oluş değil, maddî varlığın sona erişidir. Bu sona eriş ise yeni bir başlangıç, asıl ve ebedî hayatın başlangıcıdır. Maddî varlığın yok olması, iman için mecaz sınırlarını aşmazken, inkâr için “mutlak yok oluş”ta karşılık buluyor.

Ölüm gerçeği karşısında insanın takındığı temel iki tavır var: Daima ölümü düşünmek ya da ölümü hiç düşünmemek. Birincisi insanı yaşayan ölü yapıp hayatı zindana çevirirken, ikincisi kişiyi sahte bir umursamazlığın, açık bir kandırmacanın, “bir sahne oyunu”nun çaresiz aktörü durumuna düşürür. Her iki yol da insanı bir açmazlar labirentinin içine getirip bırakır.

Her iki yol da “yol” değilse, niçin Hz. Peygamber (s.a.s.), “Ağızların tadını kaçıran ölümü çokça hatırlayın” (Tirmizî, Zühd, 4) buyuruyor?

Hadiste kullanılan ifadeye dikkat etmek gerekiyor. “Hep ölümü düşünün, hayattan kesilin” denmiyor, ölümü çokça hatırlayın, deniyor. Burada, insanın, çok kere ölçüyü kaçıran tabiî bir yönelişine dikkat çekilmekte. Hayatın akışına kapılıp, ölüm denen gerçeği hiç hatırlamadan, ölümü umursamadan yaşama, eğlenme ve oyalanma ile ömür geçirme eğilimindedir insan. “Ölümü, acziyeti ve cehaleti tedavi edemeyen insanlar mutlu olmak için bu gibi konular üzerinde düşünmemeye karar vermişler”dir âdeta. (Paskal, s.55) İşte bu eğilimdeki insana “ölümü çok hatırla” denilerek, iki uç arasında bir denge sağlanmış olmaktadır.

Yaratıcı ile irtibatı koparmanın faturası çok ağır oluyor. Onu tanımazlıktan, bilmezlikten gelmenin acısını, bu acıyı yaşayanlara sormak gerekir. Açıklanamayan, hayata anlamını yitirten, kaos içinde kaoslara sürükleyen bir ruhi boşluk. Bir boşluk ki bütün cevapsız sorulara açık, sadece gerçek huzura ve mutluluğa kapalı. Niçin? “Allah’ı unuttular, Allah da onlara kendilerini unutturdu” (Haşr, 19) da onun için. Bu yönelişteki insan, “Gökten düşmüş de kendisini kuşlar kapıyor veya rüzgâr onu uzak bir yere sürüklüyor gibidir” (Hacc, 31). Göğsü, göğe çıkıyormuşçasına daralır (En’âm, 125). Yeryüzü bütün genişliğine rağmen ona dar gelir. (Tevbe, 25) İradesi var da yok gibidir. Ömrünün sayılı günlerinin hevesleri peşinde süratle akıp gitmesi onu cendereye alır.

Bu tür insanların yüzlerine bakın, gözlerinin içine dikkatle bakın. Gülüp eğlenmeleri bile “solgun”dur; hayat değil, ölüm çeşnisi verirler. Dünyaya sarılırlar, ama bu sarılış bir cimrinin kasasına sarılıp onu okşaması, sevmesi gibidir. Şekil dolu ve kurudur. Gerçi Ma’bud’a kulluk eden de dünyayı “itip kakmaz”. Nerede yaşadığını bilir. Hatta dışarıdan bakınca dünyaya sarıldığını da sanabilirsiniz. Ama sergilediği bu görüntü, bir annenin evladına sarılmasına benzer. Anne ki kucağında, değerleri uğuruna feda edeceği müstakbel bir şehit taşıyor.

Allah’ı bilip O’na inanmakla birlikte, “mâsivâ”ya esir olmak da, insanı benzer bir duruma sürüklüyor:

“Heykel destek üstünde, benim ruhum desteksiz.” (Necip Fazıl, Çile)

Yok olma korkusunu aşmanın tek çaresi, ölümün yok oluşu temsil etmediğini bilmek, buna gerçek ve sağlam bir imanla inanmak. Bu da yetmez, bu imanın gereğini yerine getirme çabası içinde olmak, mü’min ve müslim olmak gerekiyor. İnsanın bu gerçeği göz ardı etmesi, onu gerçek mutluluktan mahrum eden temel etken. Yani dert insanın kendinden kaynaklanıyor, derman da kendisinde.

Hz. Ali’ye atfedilen şu ifadeler insanın bu hâlini anlatmıyor mu:?

“İlacın sendedir de farkına varmıyorsun. Derdin de senden kaynaklanmaktadır, fakat görmüyorsun. Kendinin küçücük bir cisim olduğunu sanıyorsun, hâlbuki sende en büyük âlem dürülmüştür.” (M. Zeki Pakalın, II, 70; Hamdi Yazır, VIII, 5936)

“Stoacılar diyorlar ki, ‘kendine dön, huzur bulacağın yer orasıdır’; oysa bu doğru değildir. Başkaları da diyorlar ki, ‘Dışarı çık. Mutluluğu, eğlenip oyalanmada bulacaksın.’ Bu da doğru değildir. Böyle davranmak bizi mutlu değil, belki hasta eder. Mutluluk ne dışımızdadır, ne de bizim içimizde. Hem dışarıda, hem bizim içimizde olan, her yerde hazır ve nazır durumdaki Allah’a inanmakta.” (Paskal, s.106) Ötesi çıkmaz sokak.

Sağlam bir imanın, ahiret ve ilâhî adalet inancının kazandıracağı dirilik ve hayata tutunma, yere sağlam basma enerjisi, bir pilin yanındaki dinamo gibidir. Pil, zorlama, son derece sınırlı ve geçici bir akım sağlar. Üstelik “pahalı”dır. Dinamo ise, sürekli ve çok güçlü bir enerji sağlar, ucuzdur da. Hz. Peygamber Efendimizin, “Allah’ım! Senden işimde azim ve kararlılık istiyorum. Senden nimetlerine şükretme, sana güzelce ibadet edebilme imkânı istiyorum” (Tirmizî, De’avât, 23) şeklindeki duası, bizi gerçek güven, huzur ve mutluluğun kaynağına yönlendirmektedir.

Kur’an’ın, mutluluğun kaynağına açtığı kapı şu:

“Biliniz ki kalpler ancak Allah’ı anmakla huzur bulur.” (Ra’d, 28)

Kalp-gönül de diyebiliriz- engin bir deniz. Huzura ermemişse, hırçındır. Büyük dalgalar üretir. Köpürür, “eser, yağar”, fırtınalar koparır; hızını alamaz, başını kayalıklara çarpar.

Eğer huzur kaplamışsa kalbi, mest edici bir sükûnet sergiler. Ama bu sükûnette pasifliğe asla yer yoktur. -Zira sükunet hareketsizlik değildir.- Heyecan dolu küçük çırpınışlarla yakamozlar sunar insanlara; boyası güneş ışığı, fırçası ılık yel olan yakamozlar. Bu da yetmez, ufuklarımıza eşsiz tablolar yerleştirir.

Kalp, ruh dünyasını, o da asıl insanı temsil ediyor.

Allah’ı anmak, sözden çok fiil istiyor. Hayatı ibadete çevirme yönelişini istiyor. Tabi ki bu yönelişin merkezinde Kur’an ve Sünnet’in tanımladığı ibadetler var. İşte böyle bir ortamda kulluk iklimi oluşur ve gerçek mutluluk bu iklimde yaşanır.

Evren içinde “kendi başına buyruk olmak” anlamında bir hürriyet söz konusu değil. Hayatımız çevremize bağlılığımızın, yani maddî olarak esaretimizin bir simgesidir. Bu noktada o çevreyi var edene inanıp bağlanmak, insanı esaretten kurtaran biricik yoldur. Allah’a kulluk ve ibadet bilincindeki insan yediği lokmanın, aldığı havanın, içtiği suyun minnetinden kurtulur. Hâl, tavır ve bilinciyle şöyle der:

—Beni yaratan sizi benim için var etti. O yüzden size minnetim yok, benim minnetim O’na. Sahip olduğum her şey ondan, ne ihtiyacım varsa O’na arz ederim.

Bu yaklaşım kurgusunu Kur’an’a borçludur:

“(Allah’ım!) Yalnız sana ibadet eder ve yalnız senden yardım dileriz” (Fâtiha, 5)

Allah’ın razı olduğu şeyleri yapmak ve Allah’ın yaptıklarına razı olmak iki dünya mutluluğunun anahtarı. Benlikte hissedilerek yaşanacak bir ibadet ve kulluk hâli gerekli bu anahtarı ele geçirebilmek için. “Allah’a kıyısından köşesinden ibadet” (Hacc, 11) etmekle hedefe ulaşılamaz. Bu yolda süreklilik (Hicr, 9), şükür ve ihlas hedefe ulaşabilmenin temel şartlarıdır. Bu işin özü şu:

“Ya Rab! Biz, başkasına değil; yalnız senin Rab oluşunu kabul ve itiraf ederek ancak sana boyun eğeriz. Ancak sana itaat emekle iç huzuru ve gönül ferahlığı buluruz. Çünkü bütün korku ve ümidimizin ilk ve son kaynağı yalnız sensin. Sen korku vermezsen korku yok. Sen ümit vermezsen ümit yok. Sen lezzet duyurmadın mı her şey elem, sen elem duyurmadın mı her şey lezzet,” (Hamdi Yazır, I, 102)

Peygamber Efendimiz (s.a.s.), geceleyin kalkıp ayakları şişinceye kadar namaz kılardı.

“Ey Allah’ın Resûlü, senin geçmiş ve gelecek bütün hataların bağışlandığı hâlde niye böyle kendini yoruyorsun?” diyen Hz. Âişe’ye, kâinatın Efendisi şu cevabı veriyordu: “Allah’a şükreden bir kul olmayayım mı?” (Buharî, Tefsîru Sûre, 48)

İbadet ve kulluğun yaşatacağı hazzı bundan daha iyi anlatacak bir ifade olamaz.

ERBABI AZ OLAN BİR HÜNER:
SUSMA SANATI

Konuşmak, insanı diğer canlılardan ayıran temel nitelikler arasında yer alır. İnsan düşüncelerini, duygularını, istek ve isteksizliklerini konuşarak ifade ediyor; başkalarıyla bu yeteneği sayesinde iletişim kurabiliyor. Kur’an-ı Kerim, eşyanın isimlerini öğrenmiş olmasını yani konuşma yeteneğini insanın meleklerden üstün oluşunun bir gerekçesi olarak gösterir (Bakara, 30-33).

Gündelik hayatımızda iletişim ihtiyacımızı giderebileceğimiz ifadeleri kullanarak konuşuyoruz. Özel yetenekli kimselerin özel kuralları da uygulayarak konuşmayı “hitabet” formu içinde sanatlaştırdıkları bilinen bir şeydir. Tarihin nice ünlü kişileri bu ünlerini hitabet alanındaki yeteneklerine borçludurlar. Ancak, konuşma yeteneği -sahip olunan diğer bütün ayrıcalıklar gibi- sonsuz bir kullanım imkânına sahip kılmıyor bizi. “Taş yerinde ağırdır” ve her şeyin bir yeri vardır. Müslüman için, hayatın her alanında bir itidal, bir “orta yol” izlemek söz konusudur. “Önce söz vardı” (Yuhanna İncili, I, 1) yaklaşımı ile; zaman, yer ve durum kollamadan konuşmak bu orta yolu terk etmiş olmayı ifade etmez mi? Çok kere, yapılan işin konuşma olmaktan çıkıp, “laf”a ve gürültüye dönüştüğüne şahit olmuyor muyuz?

Konuşmak bir ihtiyaç. Ama susmanın ön plana çıktığı, olmazsa olmaz konuma geldiği de bir gerçektir. İşte bu gerçeği görmek ve uygulamak da en az konuşmak kadar “sanat yeteneği” ister. Kısaca konuşmak kadar, yerine göre konuşmamak yani susmak da bir sanattır, gönül dünyası alanında nefis terbiyesi diye ifadeye konulan hâlin oluşmasına destek olan bir sanat… Tasavvuf yolunun yolcularına belletilen üç temel kuraldan birinin “az konuşmak” oluşu bu bakımdan anlamlıdır. (Diğer ikisi: Az yemek, az uyumak)

Bir dönemde, hastanelerin bekleme salonlarında hemen herkesin görmeye alışık olduğu bir resim asılıydı. Tam cepheden çekilmiş bir resim. Başında bembeyaz kepi ile bir hemşire; ışıklı gözleri ve gülümseyen yüzü ile hiç de çelişmeyen vakar dolu bir eda içinde, işaret parmağını dudakları üzerinde dimdik tutmuş hâl dili ile “Lütfen Susunuz!” diyordu. Çünkü orası, konuşmanın neredeyse gürültü anlamına geldiği bir yer, bir hastane idi. Orada susmak -ve iş yapmak- konuşmaktan önce geliyordu.

Şimdilerde aynı türden resimlere pek rastlanamıyor. Onlara ihtiyaç kalmadığından mı, yoksa resmin “konusu”na boş verildiğinden mi, bilemiyorum. Durum ne olursa olsun, -konuşmanın değil- susmanın gerektiği zaman ve mekânlarla dolu hayatımız. “Susmak” hiç konuşmamayı değil, gereken yerde, gereken ölçüleri gözeterek konuşmayı ifade ediyor.

Konuşmamak ile susturulmayı karıştırmamak gerekiyor. Konuşmamakta insanın kendini kontrol altına alması, sahip olduğu bu en önemli yeteneği yerli yerinde kullanması, susturulmakta ise başkası tarafından kontrol edilmek ve baskı altına alınmak söz konusudur. Doğru. Fakat konuşmamak her zaman susmak anlamına mı gelir? Susturulmayı her zaman “bastırılmak”la eş anlamlı görmek ne kadar yanlıştır! Susturulan insanın gözleri de mi bağlanır? Gözlerin, dili kıskandıracak derinlikte bir “dil”i vardır Bir çift gözün bir anda anlatabildiklerini “tercüme” etmek mümkün mü? Özellikle “yüzdeki göz” çok “konuşkandır”, ama yüze de asla mahkûm değildir. O, yüzün “desteği” olmadan da gözdür ve konuşabilir. Hele yüz ile “birlikte” ise, “Bir bakış bir bakışa neler neler anlatır.” Konuşursunuz, ama susarak, lafazanlık etmeden.

Konuşma ile “laf üretmek” arasındaki fark nedir? Bir konuşmayı laf üretme çerçevesinden çıkaran ölçü “verim”dir. Verimli, yani bir şekilde üretken ve faydalı söz, konuşma yeteneğinin hakkını verme yönündeki çabanın bir göstergesidir. İnsan başıboş bırakılmadığı gibi, konuşma yeteneği de başıboş bırakılamaz. Elin uzanamadığı yere dil uzatmak sağlıklı bir yöneliş değildir. Dil de, tıpkı el gibi, hayırlı işlerde kullanılacaktır. Aksi takdirde susmak bir görev olur. Bu gerçek, Hz. Peygamber (s.a.s.)’in şu hadisinde temel bir düstur olarak karşımıza çıkar: “Kim Allah’a ve ahiret gününe iman ediyorsa ya hayır söylesin, ya sussun” (Buharî, Edeb, 31) Kâinatın Efendisi’nin; hayırlı, yararlı söz söylenmeyecek/söylenemeyecek yerde susmayı tercih etme gereğini iman alanını ilgilendiren bir mesele olarak sunmuş olması dikkat çekicidir. Kur’an terbiyesinin örnek siması Hz. Ali, bakın bu gerçeği nasıl dile getiriyor: “Akıllının dili gönlünün arkasındadır, ahmağın gönlü ise dilinin arkasında.” (Mehmet Yılmaz, s.275)

Amaçsız söz ve yararsız işlerle uğraşmaya “abesle iştigal” diyoruz. Amaçsızlık yaratıcı kudretin insana hiç yakıştıramadığı bir şey. Bu hem söz hem de eylem planında böyledir: “Sizi boş yere yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sanıyorsunuz?” (Mü’minûn, 115) Varlığı bir amaca dayalı olan insanın, eylemlerinde/ sözlerinde amaçsızlık ve verimsizlik sergilemesi önemli bir çelişki olur.

Sır saklamak susmanın en gerekli olduğu alanlardan biridir. Yine Hz. Ali’nin tespiti ile “Sırırın senin esirindir. Onu açıkladığın zaman sen onun esiri olursun.” Evet, sır insanın esiridir, ama çok güçlü ve kaçmaya her an hazır bir esirdir.

Susmayı sanat hâline getirmek, nerede susulacağını da iyi bilmeyi gerektirir. Konuşulacak yerde susmak, susulacak yerde konuşmaktan daha az kötü değildir. Konuşma yeteneği niçin varsa o yönde kullanılmalıdır. Bu noktada mesela adaletin tecellisi için şahitlik gerektiği hâlde şahitlikten kaçınmak susmanın en kötü biçimidir. Konuşulması gereken yerde konuşmak gerekir.

Susmakla düşünmek arasında doğrudan bir bağ yoktur. Susmak, düşünmemenin göstergesi değildir. “Ne istersen düşünebilirsin, şu şartla ki, her düşündüğünü söylemeyeceksin. Sapan taşı gibi göz çıkaran sözler, felaket şeklinde dönen süslü püslü sözler görülmüştür. Özellikle boş laf daima kaza çıkarır, hedefi belli olmadığı için.” Cenap Şahabettin, bir mektubunda oğluna böyle yazıyor. (Evrak-ı Eyyam, s.199)

Gence’li Nizâmî de oğluna nasihatinde aynı temaya yer veriyor: “Söz her ne kadar su gibi latif ise de, daima az söz söylemek daha doğrudur. Söz bir zülal (tatlı su) gibi olsa dahi, fazla içildi mi rahatsız eder...” (Leyla ile Mecnûn, s.48)

Gerektiği yerde konuşmamak ya cehaletten, ya söyleyecek makul bir şey bulamamaktan kaynaklanır. Her iki hâlde de bir eksiklik söz konusudur. “Suçlunun dili kısadır” diyor Hz. Ali. (Mehmet Yılmaz, 275) Suçlu suçunu konuşmak istemez, itirafa yanaşmaz. Oysa insan, kendinin, ya da yakınlarının aleyhine de olsa bile şahitlik makamında konuşmalı, hakkın ortaya çıkmasına yardımcı olmalıdır. (Nisa, 135) Hele bu konuşma hâkim bir güç odağı karşısında yapılıyorsa artı bir değer ifade eder. Hz. Peygamber bu değeri; “Cihadın en değerlisi, haktan sapmış bir idareci yanında gerçeği ifade eden bir söz söylemektir.” (Nesâî, Bey’at, 37) hadisinde ifadeye koymuştur. Hitabeti ile ünlü mutasavvıf Ebû Ali ed-Dekkâk (öl.405/1015) da “Hak çiğnenirken susan kimse dilsiz şeytandır” (Bak. Kuşeyri, s. 212) diyerek madalyonun öbür yüzü açısından aynı tespiti yapmıştır.

Rodin’in (1840-1917) “Düşünen Adam”ı aynı zamanda “susan adam”dır. Dirseği dizinde, başı hafif öne eğik; çenesini, kendine doğru biraz eğdiği yumruğuna dayamış yapılı bir adamı temsil eden bu mermer heykel gerçekten sadece beyni ile değil, bütün vücuduyla düşen bir görüntü vermektedir. Bence bu heykel ününü yalnızca Rodin gibi bir ustanın çekicinden çıkmış olmasına borçlu değildir. İşin dikkatlerden kaçan bir boyutu daha vardır ki o da heykelin “konu”sudur. Heykel bize âdeta, “düşünebiliyorsam, sustuğum içindir,” mesajını vermektedir.

Gerçekten, çene ile beyinin aynı anda uyumlu çalışması ne derece mümkün olabilir ki. Büyük düşünürlerin genelde yalnızlıktan hoşlanmaları sadece basit bir tercih meselesi midir? Hayır. Susmak, düşünceyi besleyen temel kaynaktır. Susmak dinlemeye zemin hazırlar. Dinlemek aynı zamanda dinlenmektir de. Küçük bir kelime oyunundan yararlanarak diyebiliriz ki bu, kelimenin taşıdığı her iki anlam açısından da geçerlidir:

Susan insan, dinlenir. Konuşmak için -hele hele çok konuşmak için- harcanan enerjiyi küçümseyemeyiz. Konuşma mekanizmasının ve onu besleyen düşünce merkezinin de yorulduğu bir gerçektir.

Susan insan dinlenir. Sözüne itibar edilir. “Ağır adam” olmanın gereklerinden biri de sözü dinlenir olmaktır. Hele konuşan “ağır” olursa, susup dinlemek nefes almak gibi, su içmek gibi tabiî olur.

Susup dinleme terbiyesini bize dinimiz öğütler. Dinlenmesi söz konusu olan Yaratıcı’nın sözü Kur’an ise, sesler kesilir, kulaklar gönülle tam bağlantı hâlinde pür dikkattir:

“Kur’an okunduğu zaman ona kulak verip dinleyin ve susun ki size merhamet edilsin” (A’râf, 204)

Kalbin susması hayatın sonudur, ona “sus!” diyemeyiz; böyle bir hakkımız da yok. Midenin “susması” ise öyle değil. Onu belli ölçüde susturabilirsek, kalbin geç susmasını sağlayabiliriz. Oruç ibadetinin hikmetlerinden biri de burada gizli. Allah istediği için mideyi “dinlendirmek” ibadet niteliği kazanıyor. Susmanın da ibadet olarak algılandığı dönemler ve dünya görüşlerinin varlığına dair Kur’an’da işaretler vardır. Bir insanla birleşmeksizin Hz. İsa’ya hamile kalan Hz. Meryem şaşkınlık içinde bir hurma ağacının altına çekilmişken Cebrail’in teselli edici uyarılarına muhatap oldu: “Hurma ağacının dalını kendine doğru salla ki, sana taze hurma dökülsün. Ye iç, gözün aydın olsun. İnsanlardan birini görecek olursan ‘Şüphesiz ben Rahman’a susmayı adadım, bugün hiçbir insan ile konuşmayacağım’ de.” (Meryem, 25-26)

Sahabilerden Beşîr (r.a.), Hz. Peygamber’e “Cuma günü oruç tutup o gün kimse ile konuşmamak istiyorum, yapabilir miyim?” diye sormuş; Hz. Peygamber, oruç konusunu aydınlattıktan sonra şöyle devam etmiştir: “Kimseyle konuşmamana gelince, hayatıma andolsun ki, iyi şeyler konuşman ve kötülükten alıkoyman senin için susmaktan daha hayırlıdır.” (Ahmed b. Hanbel, V, 225) Öyle anlaşılıyor ki, Cahiliye dönemi Araplarında da ibadet amaçlı susma uygulaması vardı ve bu uygulama İslâm’ın gelmesi ile yasaklandı, bunun yerine zikirle meşgul olmak ve faydalı şeyler konuşmak emredildi.

Eski Yunanistan’ın büyük hatibi Demosten’in aslında “iyi” bir kekeme olduğunu çok kişi biliyordur. O, bu özrünü gidermek için ağzına çakıl taşları koyarak deniz kenarında uzun uzun konuşma talimleri yapmış ve sonunda ünlü bir hatip olmayı başarmıştı. Demosten’e konuşma konusunda yardımcı olan çakıl taşları, susmayı öğrenmesi gerekenlerin de işine yarayabilir.

“Söz gümüş ise sükut altındır.”

Evet, susmak altın değerindedir.

Tedavüle sokulacağı yeri ve zamanı bilmek kaydıyla.

FİİLÎ DUA YA DA DUANIN
ALT YAPISI: EYLEM

İhtiyaçlar insanın sürekli olarak bir şeyler peşinde olmasını, çalışmasını, kısacası “isteme”sini gerektiriyor. İstemek, hayatın bütününü kuşatan bir süreçtir. Geçimi sağlamak için çalışmak, istemektir; belirlenen herhangi bir amaca ulaşmak için sergilenen gayretler istemektir; sağlığın korunması için başvurulan tedbirler istemektir; Yaratıcı’nın hoşnutluğunu kazanmaya çalışmak istemektir. Kısacası ulaşılmak istenen bir sonucun ortaya çıkması için gerekli ortamın oluşturulmasına çalışmak, o yöndeki isteğin eylem ile ifadesinden başka bir şey değildir. Bu, istemenin genel ve felsefi boyutudur. Gündelik hayatımızda istemek ise, bir ihtiyacın karşılanması konusunda bir başka kimseye yöneltilen talep akla gelir ve temelde bu, söze dayalı bir etkinlik olarak değer bulur. İşte aynı anlayışın sonucu olarak, “dua” deyince akla, söz kalıbı içinde, Allah’a yöneltilen istekler gelir.

Dua hâlindeki kul, bütün zayıflığı, acizliği ve ihtiyaçları içinde, Yaratıcı’nın sonsuz kudretinin ve yüceliğinin bilincindedir. Bu yönüyle dua, “isteyen” ile “kendisinden istenen” arasında ve “Kulluk-Rubûbiyet” ölçüleri içinde kurulan en kısa ve en sağlam yoldur. Bu yola giren kul, “kul” olmanın gerektirdiği konumu almış, “Rabb”in mutlak kudret ve hâkimiyetini bilmiş ve teslim etmiş demektir. Bu bilinç ve duruşun göstergesi olması bakımından duanın anlamı büyüktür. İşte bundan dolayı, “Allah için, duadan daha değerli bir şey yoktur.” (Ahmed İbn Hanbel, II.362)

“Allah’a yöneltilen sözlü istekler”i ifade etmesi, duanın yalnızca söz kalıplarına mahkûm bir talep biçimi olarak algılanmasını gerektirmez. Duayı asıl dua yapan, onu âdeta besleyen ve “kabûle karîn” eden şey eylemdir, fiildir. Peygamber Efendimiz, her alanda olduğu gibi, dua konusunda da bize örnek olmuştur. Bir şey istemeden önce o isteğin gerçekleşmesi için istenilen şeyin bağlı olduğu sebeplerin gözetilmesi gerektiğini bize yaşayarak öğretmiştir. O yüce peygamberin, “Allah’ım! Kuvvetimin azlığını, çaresizliğimi, insanlar katında değersizliğimi sana arz ediyorum. Ey Merhamet edenlerin en merhametlisi!.. Sen darda bırakılanların Rabbisin. Beni kime terk ediyorsun? Beni kabaca ve çirkin bir yüzle karşılayacak olan uzak düşmana mı, yoksa işimi eline verdiğin yakın dosta mı? Eğer bana gazap etmediysen, (karşılaştığım bütün güçlüklere) aldırmıyorum. Yine de senin bahşedeceğin afiyet benim için daha iyidir.” (İbnü’l-Kayyım el-Cevziyye, I, 96) diye Allah’a sığınışı, dini tebliğ için gittiği ve pek çok eziyet ve hakaret gördüğü Taif’ten dönüşü sırasında gerçekleşmişti. Yine şu hadis söz ile eylem arasında bulunması gereken bağlantıyı dua düzeyinde çok güçlü bir şekilde ortaya koymaktadır: “Duasının kabul edilmesini, sıkıntısının giderilmesini isteyen kimse, zorda kalan bir kimsenin sıkıntısını gidersin.” (Ahmed İbn Hanbel, II, 23)

“Kavlî dua”-”fiilî dua” ayırımının bu noktadaki inceliğini ortaya koyma, kavratma ihtiyacından doğduğu açıktır. Sözlü olarak Allah’a yöneltilen duanın, kulun fiilinden kaynaklanması ve onunla “beslenmesi” esastır. Dua söz kalıbına döküleceği zaman uyulması gereken adab bile duanın fiille birleşmesinin “sonuç sağlayıcı”lığına işaret etmektedir. Dua etmek için özel zamanların değerlendirilmesi, kalbin dünya meşgalelerinden olabildiğince arındırılması, duadan önce istiâze getirilmesi, besmele çekilmesi, yine duadan önce ve sonra Hz. Peygamber’e salât-ü selâm getirilmesi ve Allah’a hamd edilmesi kavlî duaya zemin hazırlayan fiilî etkinliklerdir. Bunlar, duanın kabulü için başvurulan “kısa vadeli” güçlendiricilerdir. Fiilî duanın bütün bir hayata yayılan esas yapısı vardır ki, onu kısaca “müslümanca yaşama endişesi” diye ifade etmek mümkündür. Allah’ın emir ve yasakları konusunda duyarlı bir hayat anlayışının sahibi olmak, geniş anlamı ile fiilî duanın en güzel ifadesidir. Allah’ın ve kulların haklarının gözetilemediği bir ortamda yapılan dua “kuru bir söz” olmaktan öteye ne kadar geçebilir? Haram-helâl, emir-yasak alanları dikkate alınmıyorsa, bu alanları belirleyen Allah’tan “bir şeyler” istemenin makul bir izahını yapmak oldukça zor olmaz mı? Bakınız, Allah’ın Resûlü (s.a.s.) ne buyuruyor: “Üstü başı dağınık, toz toprak içinde yollara düşen, ellerini göğe açıp ‘Ya Rabbi! Ya Rabbi!’ diye yalvaran, buna karşılık; yediği, içtiği, giydiği haram olan, haramla beslenen bir adamın duası nasıl kabul edilir.” (Müslim, Zekât, 65)

Helâl kazancın duayı etkin kılmasındaki incelik, dua eylem ilişkisinde saklıdır.

Duanın alt yapısını oluşturan eylem alanı, biri kalbî eylemlere, diğeri fizikî eylemlere ait olmak üzere ikili bir yapı sergiler. Kalbî eylem alanı işin gönül tarafını oluşturur. Nitelikleri açısından fizikî eylemler de sonuçta kalbin eseridir. Şu hâlde dua-eylem ilişkisi söz konusu olduğunda “eylem”; bir bütün olarak, kalp ve gönül dünyasının sağladığı enerji ile bu enerjinin şekillendirdiği çalışma, gayret ve sebepleri gözetme gibi yönelişleri bir bütün olarak akla getirmelidir. Suya kanıp, tavını almış bir toprağın kolayca işlenip ürüne dönüşmesi gibidir eylemlerimiz. “Suya kanmış” bir yürek çiçek açıp meyveye durmaya teşnedir. “Ham” bir yüreğin beslediği eylemler, duayı kabul noktasına getirmede ne derece etkili olabilir? Resûlullah Efendimiz, “Biliniz ki Allah, kalbi gafil, boş işlerle meşgul bir kişinin duasını kabul etmez” (Tirmizî, De’avât, 65) hadisi ile bu konuya vurgu yapmaktadır.

Kur’an’da ve Sünnet’te yer alan örnek dualar bir bütün olarak incelendiğinde, “dua” kavramının temelde ve “icraat”a yöneltme ve teşvik niteliğinde olduğu görülür. Buradaki “icraat”, yalnız uzuvların hareketine dayalı fiilleri ifade etmiyor. Kalbin ve beynin faaliyetlerini kapsayan fikrî ve manevî icraat; kısaca “insan”ı “kul” yapan nitelikleri oluşturan tutum ve yönelişler de “icraat”ın içinde yer alıyor.

Fâtiha sûresindeki “Bizleri doğru yola, kendilerine nimet verdiklerinin yoluna ilet” duasının, “(Allah’ım!) Yalnız sana ibadet eder ve yalnız senden yardım dileriz” ayetinden sonra yer almasının hikmetlerinden biri de dua-fiil ilişkisini ortaya koymak olamaz mı? Hidayete erdirilmeyi dilemek için bunun ön şartı olan ibadet (kulluk) görevi yerine getirilmelidir. Hz. Peygamber (s.a.s.);

“Hangi dua kabul edilmeye daha yakındır?” diye soran bir sahabiye,

“Gecenin ikinci yarısında yapılan dua ile farz namazların ardından yapılan dua” (Tirmizî, De’avât, 79) diye cevap vermiştir.

Herkesin derin uykuda bulunduğu gece saatlerinde kalkmak kolay bir “iş” midir? Ama o “iş”, Allah’a yöneltilen “istek cümleleri”ni duaya dönüştüren bir “iş”tir. Allah’a kul olma bilincinin şekillendirdiği bütün ibadetler ve davranışlar da aynı şekilde, “söz”ü dua olmaya lâyık kılan “yapı”lardır.

Medineli müslümanlardan Ebû Ümâme adlı sahabiyi mescitte kederli bir şekilde otururken gören Resûlullah ona,

“Namaz vakti değil, niçin mescitte oturuyorsun?” diye sorunca sahabi,

“Üzüntülerim ve borçlarım sebebiyle buradayım, ey Allah’ın Resûlü” cevabını verdi. Bunun üzerine Allah’ın Resûlü:

“Söylediğin zaman, Allah’ın; üzüntünü ve borçlarını gidereceği bir söz, bir dua öğreteyim mi sana?” diye sordu. Sahabi,

“Evet, öğret ya Resûlullah” karşılığını verdi.

Hz. Peygamber’in o sahabiye öğrettiği ve sabah akşam okumasını tavsiye ettiği şu duaya bakınız:

“Allah’ım! Kederden ve hüzünden sana sığınırım, acizlikten ve tembellikten sana sığınırım, korkaklıktan ve cimrilikten sana sığınırım, borç altında ezilmekten ve insanların kahrından sana sığınırım.”

Sahabi diyor ki: “Resûlullah’ın öğrettiği duayı okudum; Allah da üzüntümü ve borçlarımı giderdi.” (Ebû Davud, Vitir, 32)

Sahabinin “okudum” demesi, kendisine öğretilen sözleri kuru kuruya tekrar ettiğini mi, yoksa bu duayı okuyup, telkin edilen aktiviteyi de gerçekleştirdiğini mi ifade ediyor dersiniz? Hadisin verdiği mesajı yorumlayarak şöyle ifade etmek mümkündür:

“Ey Ebû Ümâme! Üzüntülerin ve üzüntülerine sebep olan borçların -mescitte de olsa- oturmakla ortadan kalkmaz. Şu anda sen; çalışmaktan uzak, pasif ve teşebbüs cesaretinden yoksun bir hâl sergiliyorsun. Bu durumdan kurtulmanın çaresi, -Allah’ın yardımını isteyerek- harekete geçmen, kazanarak borçlarını ödemenin yollarını aramandır. Mescitte oturup beklemekle ne üzüntün, ne de borcun biter.”

Şöyle bir soru gündeme gelebilir:

Acaba duayı “fiilî dua” yani “arzulanan bir sonuca ulaşmak için girişilen eylem” şeklinde algılayıp, “sebeplere başvurmak, çalışmak en güzel duadır, sözlü duaya gerek yoktur”, demek mümkün müdür?

Söz; şekil verilip sıraya dizilmiş sesler bütünüdür ve insanlar arası iletişimin temel aracıdır. Allah ile kullar arasında iletişim için söz kalıpları sadece birer sembolik anlam taşır. Zira O, kulun isteğini, hatta bir şey isteyip istemediğini bilmek için sözün aracılık etmesine muhtaç değildir. Durum böyle iken, Yüce Allah kullarına, dua etmelerini emretmekte (Mü’min, 14, 60), Kur’an-ı Kerim’de sayısız dua örnekleri yer almaktadır. Yine, Hz. Peygamber’in her fırsatta, her vesile ile dua ettiğini, mü’minlere de dua etmeleri yönünde tavsiyede bulunduğunu bilmekteyiz... Hadis kaynaklarının özel bölümleri, Resûlullah (s.a.s.) ın dua örnekleri ile doludur. Öyle ise kulun, isteklerini sözlü olarak Allah’a yöneltmesinin (sözlü duanın) -fiil ve gayretin yanında- özel bir konumu ve fonksiyonu var demektir.

Kavlî dua, girişilecek işin öncesinde, başarılı olmak için bir giriş ve hazırlık niteliğinde yapılabilir. Bu durumda yapılacak kavlî dua, ruhî bir arınma ve yöneliş sağlar. Böylece, hayata bağlılığı zayıflatan; çalışma azmini, başarıyı sağlayacak psikolojik destek kaynaklarını kurutan karamsarlık, güvensizlik, bezginlik ve ümitsizlik hâllerini yok eder. Kısacası, eylem öncesinde yapılacak kavlî dua, fiilî duanın gerçekleşmesi ve hedefine ulaşması yönünde ve bireysel planda uygun bir zemin hazırlanmış olur. Kavlî duanın, girişilen işten sonra yapılması durumunda ise, bütün gerekli sebeplere başvurarak sergilenen emeğin ve çabanın başarıya ulaşması yolunda sonuç, mutlak kudretin takdir, irade ve yardımına havale edilmiş olur.

Şu hâlde işi sadece söz kalıbı ölçeğinde bırakıp, sebepleri gözetmemek kadar, yalnızca eylemle yetinip, sözlü olarak ilâhî yardımı dilemekten uzak durmak da hatalı bir tutum olur. Burada titizlikle korunması gereken bir denge söz konusudur. Ne yazık ki insanın “kolaycı” tabiatının bir sonucu olarak bu hassas denge çok kere “eylem”in aleyhine bozulmakta ve dua alt yapıdan mahrum kuru ve “haksız” bir talebe dönüşmektedir.

Dua mecmualarının, en çok satılan “dinî kitaplar” arasında yer alması, toplum olarak yaşadığımız bu kolaycılığın göstergesidir.

“MİLLET” DEMEKLE
YANLIŞ MI YAPTIK?

Dil, toplumlara ait değerlerin bir aynası durumundadır. Kültürel hayatın bütün yansımalarını dilde görebiliriz. Benliğini koruyabilmiş bir dil, o dili konuşan milletin tarihî geçmişine ışık tutar. Tüm örselenmelere rağmen Türkçemizde bu yargıların doğruluğunu gösterecek “ince” örnekler yer almaktadır. Bunlardan birisi de “millet” kelimesidir.

Kur’an-ı Kerim, vahiy kaynaklı emir, yasak ve değerler bütününe atıf yaparken esas itibariyle din ve millet kavramlarına başvurur. Kavramları taşıyan kelimelerin, sözlük anlamları ile terim anlamları arasında bir bağın bulunduğunu düşünecek olursak, temelde “itaat” ve “boyun eğme” anlamına gelen “din” kelimesi ile peygamberlerin Allah’tan alarak insanlara sunduğu ilâhî sisteme niçin “din” denmiş olduğu kolayca anlaşılabilir. Çünkü bütün peygamberler, Allah’ın izniyle kendilerine itaat edilsin diye gönderilmişlerdir (Nisa, 64).

Yakın zamana kadar dilimizde “söyleyip birine yazdırmak” ve “ezbere yazmak” anlamlarında kullandığımız “imla” kökünden türeyen “millet”, “Rızasını kazansınlar diye Allah’ın, peygamberler aracılığı ile kulları için koyduğu esaslar bütünü”nü ifade eder. (Râğıb el-İsfehânî, “m -l –l”)

Bir başka yaklaşıma göre “millet”, mutlak anlamda “takip edilen yol” demektir. Buna göre, yanlış ya da doğru; uyulan, uygulanan her usûl, yol ve sistem “millet”tir. (Zemahşerî, s.433) “Millet”in takip edilen doğru ya da eğri yol anlamına geldiği, söz içindeki bağlamından anlaşılır.

“İbrahim’in milleti” ile elbette doğru bir yol, tevhid dini kastedilmiş olur.

İslâm bilginleri, din ve millet kavramları arasındaki farkları çeşitli bakış açıları ile ortaya koymaya çalışmışlardır. Buna göre, “din” gramatik olarak, Allah’a ve kullara isnat edilerek, “Allah’ın dini”, “falan şahsın dini” şeklinde kullanılırken, “millet” bir peygambere isnat ile meselâ “İbrahim’in milleti” şeklinde kullanılır. Allah’a ve bireylere isnat edilerek hemen hemen hiç kullanılmaz. Yine, dini oluşturan esaslardan biri ya da birkaçı için değil, dinin bütünü için kullanılır. Mesela “Allah’ın milleti”, “falanca şahsın milleti”, “benim milletim” denmez. Aynı şekilde, söz gelimi, “namaz” anlamına gelmek üzere “millet” denmez (Zemahşeri, s.433). Allah’ın koyduğu bir sistem olarak bakıldığında, vahiy kaynaklı emir, yasak ve değerler bütünü için “millet” kelimesi kullanılır. Bu sistemi uygulayan insanlar dikkate alınacak olursa, bu sefer sözlük anlamı ile itaat demek olan “din” kelimesi kullanılır.

Kur’an’da kullanıldıkları bağlamlar açısından da din ve millet kavramlarının farklı konumlarda olduğunu söylemek mümkündür. “Din” kavramının kullanıldığı yerlerde, hedeflenen bir vahiy kaynaklı değerler bütünü, hidayet kaynağı bir yapı söz konusudur. Bu noktada, tebliğ ve çağrı, bünyenin bütününe sindirilmiştir. Âdeta, “güzellikler” ortaya konmuştur, insanlar onları “insiyakî” olarak alacaklardır.

Buna karşılık “Millet” kavramının kullanıldığı hemen her yerde bir cedel üslûbu hâkimdir. Muhatapların ilâhî sistemi kabul etmeleri uğrunda, peygamberlerin verdiği fikrî ve fiilî mücadelelerin havası hissedilir.

“Kendini bilmeyenden başka kim İbrahim’in milletinden (dininden) yüz çevirir.” (Bakara, 130) “Yusuf dedi ki…’Ben, Allah’a inanmayan ve ahireti inkâr eden bir toplumun milletini (dinini) terk ettim.’ ‘Şüphesiz Allah katında din İslâm’dır.” (Âl-i İmrân, 19) “O (Allah), sizi seçti ve dinde size hiçbir güçlük yüklemedi.” (Hacc, 78)

Buraya kadar söylenenlerden de anlaşıldığı üzere “millet”, bir toplumun benimseyip üzerinde yürüdüğü toplumsal kabuller ve o topluma hâkim olan yönelişler, inançlar bütünü ve gidişattır, dindir. Yani millet de din gibi, beşerî bir kitleyi değil, kitlelerin sahip olup yaşadığı değerler bütününü ifade eder. Millet kavramı üzerinden beşerî kitleye atıf yapılması durumunda “ehlü’l-mille” yani “millet”i benimseyen, ona sahip olan toplum, “insan kitlesi” ifadesi gündeme gelir. “Mesela, Yahudilik ve Hıristiyanlık birer millettir fakat yahudiler ve hıristiyanlar ‘ehl-i millet’, ‘sahib-i millet’tirler, diğerleri de öyle…” (Hamdi Yazır, I. 483-484) İslâmî eserlerde, Kur’an’daki manaya (din, İslâm) uygun olarak yer almış ise de kelimeye nadir tesadüf edilir. Harfi tarif ile ‘el-Mille’, Peygamber’e vahyedilmiş olan hakiki dini… dolayısı ile ‘ehlü’l-mille’yi yani müslümanları ifade eder.” (Wensic, İ.A.”Millet”) Kelimenin bu anlamda kullanılışı mecazîdir. Arap dillinde ve İslâmî literatürde, bu çerçevede genellikle “kavim” ve “ümmet” gibi kelimeler kullanılmaktadır. Yukarıda da değinildiği üzere İslâmî eserlerde çok sık rastlanan “millet” kelimesi, beşerî kitle (müslümanlar) anlamına daha da az kullanılmıştır.

Kaynağını Fransız ihtilalinden alan fikrî ve kültürel akımların Osmanlı toplumu üzerindeki etkisi ile millet kelimesi, geleneksel anlamı (din bağının oluşturduğu cemaat) dışında da kullanılmaya başlandı. Günümüz Türkçe’sinde ise artık “millet” “Belli bir coğrafyada yaşayan, din, dil, kültür ve idealler gibi ortak değerler etrafında toplanmış insanlar topluluğu” anlamında kullanılmaktadır. Osmanlı İmparatorluğunda XVII. yüzyılın sonlarına kadar, “halk” ve “cemaat” karşılığı olarak “ümmet” kelimesi kullanılmakta idi. Osmanlı hâkimiyetini kabul etmiş gayrimüslim tebaa için ise “millet” kelimesinin kullanıldığını görüyoruz. Nitekim “Rum milleti”, “Ermeni milleti” ve “Yahudi milleti” Osmanlı tebaası azınlıklarını ifade ederdi. (Ercüment Kuran, s. 11)

Acaba nasıl oldu da, temel sözlük anlamı ile cemaat, kuşak, ulus demek olan “ümmet” değil de, onun yerine kullanmak üzere “din” anlamındaki “millet” kelimesini benimsedik? Bir bakış açısına göre bunun basit bir açıklaması vardır: Yanlışlık.

“Millet kelimesi, dilimize ne yazık ki ümmet (ki gerçekte ulus demektir) deyimi karşıtında ulus anlamında yerleşmiştir. Oysa dinsel topluluk demektir ve biz Türkler buna yanlış olarak ümmet demekteyiz.” (Orhan Hançerlioğlu, İslam İnançları Sözlüğü, “Millet” Mad.)

Biraz da anlatım zaafı içeren bu ifadede demek isteniyor ki, illa da bugünkü anlamda “millet”i ifade eden Arapça bir kelime kullanmak gerekseydi bu, “millet” değil, “halk” , “toplum” anlamına gelen “ümmet” olurdu. Biz ise yanlış olarak, “dinsel topluluk” anlamına gelmek üzere “millet”i değil, “ümmet”i kullanıyoruz. Hâlbuki millet kelimesi ile kastettiğimiz anlamın karşılığı “ümmet”tir. Aslında yapılması gereken, bu anlam için Türkçe bir kelime olan “ulus” kelimesinin kullanılmasıdır.

Türkçemizde bugünkü anlamı ile “millet” kelimesinin kullanımını “yanlışlık” ile açıklamak bize yüzeysel bir yaklaşım gibi geliyor. Zira “millet” kelimesi özenlikle bu günkü anlamda kullanılmak üzere ödünç alınmış bir kelime olsaydı, o zaman bir yanlış kullanım söz konusu olabilirdi. Hâlbuki Türklerin “millet” kelimesi ile tanışmaları, Kur’an ile tanışmaları kadar eskidir. Hangi anlamda kullanılırsa kullanılsın, o “yerli” hüviyetini kazanmıştır. Bu sebeple geçirdiği anlam ve bağlam değişikliğini bir yanlışa bağlamak yerine, konuya “toplumsal bilinçaltı” noktasından yaklaşmak daha isabetli olacaktır. Kur’an ve onun şekillendirdiği sosyo-kültürel ortamın etkisi ile asırlar boyu kendisini bir “ehlü’l-mille” (“Din”i benimsemiş toplum) olarak gören bir millet, dünya görüşü, yaşadığı çağ ve şartlar ne olursa olsun, geçmişten getirdiği kültürel izleri silip atamaz. Bunu yapması sağlıklı bir şey olmayacağı gibi böyle bir şey de beklenmez. “Ehlü’l-mille” şeklindeki kullanımın “mille/millet”e dönüşmesi ise bir yanlış uygulamanın sonucu değil, yukarıda da değindiğimiz gibi, bir edebî sanat uygulamasıdır. (Mecazî kullanım) Türk milletinin bilinçaltı nihaî olarak, Kutsal Kitab’ında yer alan ve ağırlıklı olarak beşerî-sosyolojik çağrışım yaptıran “ümmet”i değil de, toplumun din ile ilişkisini de çağrıştıran “millet”i tercih etmesi anlamlıdır. Bu yaklaşım sadece Türkiye Türkçe’si için değil, çeşitli Türk lehçeleri için de geçerlidir. Kazakça’daki “ult”, Kırgızca’daki “ulut” ve Moğolca’daki “ulus”a karşılık, Türkiye Türkçe’si yanında, Başkurt, Özbek, Tatar, Türkmen ve Uygur lehçelerinde millet kelimesi bu günkü anlamı ile kullanılmaktadır. Bu küçük detaylandırma, “Ulus”un Türkiye Türkçe’sinde neden kök salamadığına işaret eder gibidir. Anadolu insanı bilinçaltında, Moğol istilası ile “ulus”u buluşturmuş olabilir mi? Şu hâlde, “millet” kelimesini benimsemiş olmamızı “millî” bir yanlışa bağlamak yerine, milletin bilinçaltına bağlamak daha akılcı ve sağlıklı bir yol olacaktır. Zira milletler, kültürler arası alışverişlerinde yaşadıkları kabul ve retleri bilinçaltı faaliyetleri ile gerçekleştirirler. Burada dinin inkâr edilemez bir etkinliği söz konusudur. “Kültür değerlerinin seçilmesini, kabul ya da ret edilmesini, vurgulanmasını ya da görmezden gelinmesini sağlayan şey inanç ve ahlâk nizamıdır.” (Yılmaz Özakpınar, s. 20) İşte Türkçemiz, “millet” kelimesini seçerken, Türk’ün bilinçaltını besleyen ana damarlardan biri olan din (İslâm) gerçeğini ön plana çıkarmıştır. Kısaca Türk milleti “millet” kelimesini bugünkü anlamı ile benimserken, “din”in, ve manevî değerlerin ve geleneklerin, onun temel yapı taşlarından birini oluşturduğunu, onsuz yapamayacağını ortaya koymuştur. “Çünkü insan topluluklarını bir millet hâline getiren onlardır. Başka bir kavmin tahakkümü altında düşen millet, topraklarını değil, kanun ve geleneklerini kaybettiği için bağımsızlığından olur. Üzerinde yaşadığı toprağı çoğu zaman terke mecbur olmadığı ve belki ondan daha fazla yararlandığı hâlde esirdir, çünkü millî değerlerini kaybetmiştir.” (Sait Halim Paşa, s. 111)

İnsanımızın gözünde “Millet”, “din” ile yoğrulmuş Türklüktür. Yahya Kemal “Türk İstanbul” ile bunu anlatıyordu. (Yahya Kemal Beyatlı, s.5-26) “Ezan ve Kur’an’da söylediği buydu. “Ezansız Semtler”, dînî ve manevî değerlerdeki törpülenmenin bir gönülden, bir ruh dünyasından, bir toplumdan neleri alıp götürdüğünün hüzün ve hasret sindirilmiş bir resmidir. (Bak. Beyatlı, 123-126) Dinin, çocuk ruhunda ve hafızasında bıraktığı yapıcı etkiyi “Müslümanlığın çocukluk rüyası” diye niteleyen Yahya Kemal dinin bir toplumu millet yapmadaki etkinliğini şöyle dile getiriyor:

“İşte bu rüya, çocukluk dediğimiz bu müslüman rüyasıdır ki bizi henüz bir millet hâlinde tutuyor. Bu günkü Türk babaları havası ve toprağı Müslümanlık rüyası ile dolu semtlerde doğdular, doğarken kulaklarına ezan okundu, evlerinin odalarında namaza durmuş ihtiyar nineler gördüler, mübarek günlerin akşamları bir minderin köşesinde okunan Kur’an’ın sesini işittiler; bir raf üzerinde duran Kitabullah’ı indirdiler, küçücük elleriyle açtılar, gülyağı gibi bir ruh olan sarı sahifelerini kokladılar. İlk ders olarak besmeleyi öğrendiler, kandil günlerinin kandilleri yanarken, Ramazanların, bayramların topları atılırken sevindiler. Bayram namazlarına babalarının yanında gittiler, camiler içinde şafak sökerken Tekbir’leri dinlediler, dinin böyle bir merhalesinden geçtiler. Türk oldular.” (Beyatlı, 126)

Müslüman olmakla Türk olmayı özdeşleştiren bir bilinci “yanlış” diye nitelemek yanlıştır.

RAMAZAN AYI VE
SOSYAL HAYATIMIZ

İbadetlerimiz, Rabbimiz ile biz kulları arasındaki ilişkinin gereği birer görev olmaları bakımından kişisel bir yapıya sahiptirler. Fakat yerine getirdiğimiz ibadetlerin bizim üzerimizdeki olumlu etkileri, içinde yaşadığımız topluma da yansıyor. İşte Ramazan, bu yansımaların en güçlü bir şekilde yaşandığı rahmeti bol bir zaman dilimini temsil ediyor.

Ramazan deyince aklımıza ilkin oruç ibadeti geliyor. Oruçlarımızla, ruhumuzu yüceltiyoruz, kulluk bilincimizi tazeliyoruz; hırslarımızı, arzularımızı, bencilliklerimizi sorgulama bilincine erişiyoruz. Ruhî bir eğitimden geçiyoruz, kendimizle barışık hâle geliyoruz. Bu bize başkaları ile de, toplum ile de barışık olmanın yolunu açıyor. İnsanlığın istediği tek şey huzurlu bir toplum hayatı değil mi?

Ramazan’ın “Ben geldim” demesi ile bir başka oluyoruz. Yiyorsak yedirmeye çalışıyoruz, giyiyorsak giydirmeye. Mutlu isek başkalarını da mutlu kılmaya çalışıyoruz, yolu her ne ise. “Tok acın hâlinden anlamaz” demişler. İşte Ramazan bizi “hâlden anlar” hâle getiriyor; yoksulları, darda kalmışları hatırlayacak kıvama getiriyor bizi. Bir derde çare olmanın, bir yarayı sarmanın hazzını yaşama fırsatı sunuyor bize.

Şu kenar mahalledeki yıkık dökük evde kurulu yer sofrasının başına oturmuş miniklerin gözlerindeki ışıltıya bakın. Belli ki bir Ramazan eli uzanmış o eve. Bu cıvıldaşma, bu mutluluk ondan. Ramazan, “Ben geldim” deyince, farkında mıyız, bir olağan-dışılık hâkim oluyor insanımıza, sokağımıza; bir başka güvende hissediyoruz kendimizi. Suçların azaldığını yaşayarak görüyoruz.

Kâinatın Efendisi, “Ramazan ay’ı girince cennetin kapıları açılır, cehennemin kapıları kapanır ve şeytanlar zincire vurulur” (Buharî, Savm, 5) buyuruyor. Aslında herkes kendi şeytanını zincire vuruyor, Ramazan’da aldığı ruh eğitimi ile. Nebîler nebîsinin anlatmak istediği bu. Cenneti kazandıracak güzel amel ve davranışlarda bulunmaya, cehenneme götürecek işlerden de uzak durmaya çağırıyor ve bunun için de Ramazan ayını fırsat bilmemizi öğütlüyor. Yine o, “Oruç kalkandır” (Müslim, Sıyam, 162) buyuruyor. Bunu bireysel anlamdan çok kitlesel ve toplumsal anlamda değerlendirelim. Hadisin işaret ettiği anlamı gerçekleştirebildiğimiz takdirde iyiye ve güzele doğru ne köklü değişimler yaşarız… Camilerimiz bayramdan önce bayram yapıyor. Teravih namazları şevkle kılınıyor, “salât-ı ümmi”ler nakış nakış işleniyor gönüllere, insanımızı Allah sevgisinde, Peygamber sevgisinde birleştiriyor.

Teravihten sonra bu ruh her yuvaya buhur buhur taşınıyor, alın teriyle kazanılmış bir çıkın ekmek gibi ve evlerimiz “ev” oluyor. Eğer “Artık öyle değil” diyorsak, “Niçin?” diye sormak ve bu soruya cevap aramak bize düşmüyor mu?

Ramazan’da açıkça yeme içmeden şiddetle kaçınan gayri müslim insanlarımız vardı. Bu yöneliş herhangi bir baskının sonucu değil, Ramazan ve oruç ikliminin topluma kazandırdığı saygı ve sevgi kültürünün bir güzelliği idi. Bu inceliği bugün müslümanlar olarak bizler birbirimize karşı sergileyebiliyor muyuz? Eğer sergileyemiyorsak, niçin? Düşünmeye değmez mi?

Ramazan’ı “on bir ayın sultanı” diye niteleyen bir kültürün çocuklarıyız. Şunu anlatmak isteriz bununla: İki dünya mutluluğumuzun kaynağı olan Kur’an’ın inmeye başladığı bu ay, bizim hayatımızda önemli bir yere sahip. Gerek birey olarak, gerek toplum olarak bu zaman dilimi bizi; maddemizle, ruhumuzla birbirimize kenetleyen bir içeriğe sahip.

ÇOCUKTA DİN DUYGUSUNUN
GELİŞTİRİLMESİ

“Fıtrat kanunu” insanın doğuştan din duygusu ile bezenmişliğini ifade eder: “Hakka yönelen kimse olarak yüzünü dine çevir. Allah’ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata sımsıkı tutun. Allah’ın yaratmasında hiçbir değiştirme yoktur. İşte bu dosdoğru dindir. Fakat insanların çoğu bilmez.” (Rûm, 30)

Fıtrat, insanın yaratılıştan getirdiği ‘tevhide yönelme’ özelliği demektir. Bu temel özelliğine rağmen insana “yüzünü dine çevir” emrinin verilmesi neyin ifadesidir? Yoksa insana zaten yaptığı bir şey mi emrediliyor? Hayır. İnsan potansiyel olarak bu yönelişe sahiptir. Fakat “hedef”iyle kendisi arasına girecek engellerle doludur insan hayatı. O sebeple engelleri aşacak donanıma da ihtiyacı vardır. Kitaplar ve peygamberler, bu donanımı sağlayan kaynaklar.

Dindarlığın potansiyel bir nitelik olmayı aşıp yaşanan bir olgu hâline gelmesinin gerekliliği, bu iki kaynağı devreye sokar ve insan bir “eğitim süreci”nin konusu olur. “Ağaç yaş iken eğilir.” İnsan da dindarlığı en köklü şekli ile küçük yaşlarda edinir. Bu edinme temelde aktif yolla değil, pasif yolla sağlanır. Çocuk “alıcı”dır. Eğitim bilimi bu noktada -alıcının yanında- “verici”nin niteliklerinin, tutumunun ve zamanlamasının ne derece önemli olduğunu ortaya koyar. Kur’an da ilgili ayetlerde açıkça değil ama anlatım üslubu ile bu konudaki temel prensiplere değinir. Kur’an, “öğüt vermek” diye ifadeye koyduğu telkin metodunu öne çıkarır. Hele konu çocuklar olunca, telkin kuru bir söz, anlatım ve mantık ifadesi olarak sunulmak yerine; sevgi, merhamet ve şefkat unsurları daha büyük bir önemle devreye girer.

İslâmî dindarlığın temelinde dini “koyan” Yüce Varlığın/Allah’ın tanınıp birlenmesi (marifet ve tevhit) yer alır. Tevhit, Allah inancına “ortak tanrılar” anlayışının bulaştırılmamasını gerektirir. Tek başına “marifet” Kur’an ölçülerine göre “kurtarıcı” olmaz. Marifetin bulandırılmaması da gerekir. “Hani Lokman oğluna öğüt vererek şöyle demişti: Yavrum! Allah’a ortak koşma. Çünkü ortak koşmak elbette büyük bir zulümdür.” (Lokmân, 31) Ayet bir yandan dindarlık olgusunun prensip olarak çocuk dindarlığı ile başlaması gerektiğine işaret ederken diğer taraftan tevhidin yalınlığını yitirmesinin hedef sapmalarına sebep olacağını tembihliyor. Ayetin işaret ettiği önemli bir “ayrıntı” da şu: Bu “bütüncü dünya görüşü”nün bireye/çocuğa kazandırılmasında anne baba etkinliğinin yeri önemlidir.

Din; inancıyla, ahlâkıyla, anne-baba-çocuk ilişkileri ile ibadetiyle, insan davranışlarının bütününü kuşatan bir olgudur. İlgili olarak şu paragraflara yer veriliyor, devam eden ayetlerde:

Maddî varlığımızın sebebi anne babalara “iyi davranmak”, onların ilâhî iradeye aykırı olmayan isteklerini elden geldiğince karşılamak, başlıca ahlâkî görevler arasında yer alır. Allah’ın ilim ve kudretinin dışında kalan hiçbir şey yoktur. İyi-kötü ne yapılırsa Allah onu bilir ve karşılığını verir. Namaz kılmak ve onun temsil ettiği diğer ibadetlerin yerine getirilmesinde ihmal gösterilmemelidir. İyiliği tavsiye, kötülüğü önleme iradesini göstermek, içinde yaşanan topluma karşı temel görevler arasında yer alır. Bu görevin bilinç ve içtenlikle yerine getirilmesi hedefi, kişi üzerinde bir “öz denetim” yönelişini hâkim kılacaktır. Güler yüz, tevazu, kendine güven ve nezaket bütün ilişkilerin yapısında yer alması gereken temel davranış biçimleridir. (Bak. Lokmân, 14-19)

Kur’an, Lokmân (a.s.)’ın oğluna nasihatleri formülü ile çocuk dindarlığının temeline konacak harcın nasıl hayatı ve davranışları bütünüyle kuşattığı görülüyor. Din deyince nasıl sadece inanç ve ibadetler akla gelmiyor ise, dindarlık deyince de sadece inanç ve ibadetler akla gelmiyor

Çocuk çeşitli yaş gruplarına göre -ama sonuçta mutlaka bu bütünlüğü gerçekleştirecek biçimde- din ile buluşturulmalıdır. Söz gelimi, “7-12 yaş grubundaki çocuklar bu devrede bilgi edinme alanında hızlı bir gelişme gösterirler. Artık nesneleri birden fazla özelliklerine göre sınıflandırabilirler. Ne var ki soyut kavramları anlama yeterliliğine henüz ulaşamamışlardır. Dolayısı ile anne-babaların ve öğretmenlerin çocukları soyut düşünmeye özendirmeleri ve yöneltmeleri gerekir.” (Ayhan Aydın, 2003, s. 40) Bu, soyut kavramların düşünülüp algılanamayacağı yaş dönemlerinde bile belli temel telkinlerde bulunulabilmektedir. Hz. Peygamber’in uygulamasından, konuşmaya henüz başlayan küçüklere Allah kavramı ile ilgili telkinlerin verimli ve sonuç alıcı olacağını öğreniyoruz. “Abdulmuttalipoğulları’ndan bir çocuk konuşmaya başlayınca, Hz. Peygamber, İsrâ sûresinin 111. ayetinin şu ifadelerini yedi sefer okutarak talim ederdi: ‘Hamd, çocuk edinmeyen, mülkte ortağı olmayan, Allah’a mahsustur.’ “ (Abdurrezzak, IV, 334)

Burada telkin uygulamasında tekrarın etkin bir rol oynadığını öğretmiş oluyor Hz. Peygamber. Telkin konusunun da Allah ve sıfatları gibi son derece soyut bir alan ile ilgili oluşu dikkat çekicidir. Henüz “haricî bulandırıcılar”ın etkisine girmeden çocuk dimağına alması gereken temel şekil veriliyor: Bilinçli olmasa da Allah’ın varlığından haberdar bir zihnî yapılanma. Bu yapılanmanın bilinç, bilgi ve uygulama ile beslenip destekleneceği dönem daha sonra gelecektir. Bu ön yapılanma, Hz. Peygamber’in “talim” yönteminin ilk adımını oluşturur. Nitekim “çocuğa ilk olarak öğretilen şeyin ‘Lâ ilâhe illallah (Allah’tan başka ilah yoktur)’ cümlesi olmasını güzel görürlerdi ki ilk konuştuğu şey bu olsun.” (Abdurrezzâk, IV, 334)

Bu uygulamaya, bilince değilse bile hafızaya yönelik eğitimci etkinlik gözü ile bakılabilir. Fakat Resûlullah’ın bir adım daha ileri giderek çocuğun bilinçaltına “hitap” ettiğine de şahit oluyoruz. Nitekim o, yeni doğmuş olan Hz. Hasan’ın kulağına ezan okumuştur. (Abdurrezzâk, IV, 334) Ezanın içerdiği mesajların, Tevhit, Hz. Muhammed (s.a.s.)’in peygamberliği ve namaz gibi İslâm’ın temel ögelerini yansıttığını hatırlayacak olursak çocukta dindarlık oluşumunun kökenlerine kadar inebiliriz. “Anne karnındaki çocuğa müzik” girişimlerinin söz konusu olduğu günümüzde Resûlullah’ın uygulaması çok daha anlamlıdır.

Çocuk dindarlığını besleyen alt kaynaklardan biri de ahlâkî yönelişlerdir. Bu yönelişlerin sağlıklı biçimde kazanılması büyük ölçüde çocuğun sosyal gelişmesine katkıda bulunacaktır. Zira ahlâkî değerler, çocuğun hayatında önemli biçimlendiricilerdir. Çocuk sokakta, parkta, alışveriş yerinde kısaca “dışa açık dünya”da “ahlâk”ı öğrenir, daha doğrusu görür ve yaşar. Ahlâkî yargıların doğru algılanıp algılanmaması ise, çocuğun kişisel ve duyuşsal gelişimi yanı sıra, uyumlu bir sosyo-kültürel çevrede yaşamasına bağlıdır. Bu algılamada çocuğa yardımcı olacak başlıca etken belli davranışların başkaları tarafından ödüllendirilip ödüllendirilmediğidir. (Bak. Ayhan Aydın, s. 54-55) Şu hâlde, çocuklar için “uyumlu sosyo-kültürel çevre”, “ödül”ü hak edecek davranışların yaşandığı bir çevredir. “Kişi arkadaşının gidişatı üzeredir. Onun için, arkadaşlık ettiğinize bakınız.” buyuruyor Hz. Peygamber. İslâm’ın “güzel örnek” olgusuna önemle vurgu yapmasının temel gerekçelerinden biri, bu “uyumlu ortam”ın oluşturulmasına yöneliktir.

Bağlamı farklı olsa da, öz itibarı ile konumuza yönelik olarak da mesaj veren “Yapmayacağınız şeyleri niçin söylersiniz” (Saff, 2) uyarısı burada hatırlanmalıdır. Özellikle eğitimcinin ve “ilk eğitimci” olarak anne babanın örneklik görevinin önemi daha da iyi anlaşılmaktadır. Dinî hayatın en önemli göstergeleri olan namaz, oruç gibi ibadetleri yerine getirmeyen anne-babanın, çocuklarına karşı bu konuda tutarlı ve etkili olmayacağı açıktır.

Dinî yaşayışın kazandırılması yolunda “telkin ve talim” ögelerinin yanında sevgi, merhamet ve şefkat unsurlarının da devreye girdiğini söylemiştim. Mü’minler için şefkat ve merhamet dolu olan Hz. Muhammed (Tevbe, 128) çocuklar konusunda elbette aynı duyarlığı fazlası ile taşıyacaktı. “Küçük yaşta onun yanına girdim ve tam on yıl hizmetinde bulundum. Bana yaptığım bir şeyden dolayı ‘niçin bunu yaptın?’ veya ihmal edip yapmadığım bir şeyden dolayı kızıp ‘Niçin bunu yapmadın?’ diye azarladığı olmamıştır” (Buharî, Edeb, 1) diyen Enes b. Mâlik, Hz. Peygamber’in bu yönünü çok güzel ifade eder. Nitekim Efendimiz, “Namazda secdede iken sırtına binen torunlarını kendiliğinden ininceye kadar secdeyi uzatmış, rükû sırasında bacakları arasından geçmek isteyince bacaklarını aralamıştı.” (Süyûtî, Tevârîhu’l-Hulefa, s.189)

Namazda huşû konusuna son derece önem veren Hz. Peygamber’i böylesine “hoşgörülü” davrandıran şey belki de ibadet sebebiyle de olsa çocukları kendinden soğutmamaktır. Eğitimin, hele hele dinin “verilmesi”nde “hedef”e yakın olmak temel şarttır. Bunun için o, “Çocuğu olan onunla çocuklaşsın” buyurmuştu. (Deylemî, No: 5598)

Oyun, çocuğun gelişip sosyalleşmesinde hayatî bir önem taşır. “Oyuna düşkün çocuk” sözünün kınama anlamında kullanıldığı ortamlara hep şahit olmuşuzdur. Aslında her çocuk “oyuna düşkün”dür. Onun oyunu, “eğlence” değil, bir gelişme aracıdır. İçine dinî öğeler yerleştirilecek oyunlar temel dinî kavramların öğretilmesinde son derece yararlı olabilir.

Eğitim ve öğretimin tekniklerinin artık önemli bir araştırma hâline geldiği çağımızda, çocuk dindarlığının nasıl geliştirilebileceği ve buna devamlılık sağlamanın hangi usullerle mümkün olabileceği şüphesiz pek çok araştırmanın konusudur.

Dinî yönlendirme ve telkin yöntemi artık günümüzde başka araçlara da sahip bulunmaktadır. İlk sırada kitap ve dergileri hatırlamak gerekiyor. “Söz uçar, yazı kalır.” Göze ve zevke hitap eden dinî içerikli ustaca hazırlanmış kitapların yapıcı etkisini kim inkâr edebilir. Televizyon cihazı şeklen kalıcı olmamakla birlikte, temelde kitaptan daha kalıcı etkiler bırakacak konuma sahiptir. Konuları “göz önüne” koyan, “elle tutulur” kılan bu imkân ne yazık ki –ülkemizde- yeterince olumlu ve verimli kullanılamıyor. Bırakalım çocuk dindarlığını oluşturup geliştirmeye yönelik girişimleri, televizyon kanalları yetişkinlere yönelik yapımlarda bile bu alanda olumlu not alacak durumda değillerdir. Durum böyle olunca, faydadan çok zarar üreten bir kaynaktan söz edilebilir.

Teknolojinin imkânlarından yeterince yararlanabiliyor muyuz? “Hayır” diyorsak bu imkânsızlıktan mı, usulsüzlükten mi?

HURAFELERİN “DAYANILMAZ”
CAZİBESİ

Akıllı varlıktır insan. Fakat acaba onun her tutum ve davranışı sahip olduğu aklın verileri ile örtüşüyor mu; her yapıp ettiğini, her söyleyip inandığını “makul ve mantıklı” diye nitelemek mümkün mü? Arkadaşları ile sohbet ederken söz; korkulan, istenmeyen bir duruma gelince, yüz ifadesi birden değişen ve kulak memesini hafifçe çekip hemen ardından aynı elinin parmaklarını bükerek tahtaya, masaya birkaç sefer vuran kimseye sorun: “Niçin böyle yaptınız?”

“Bilmem”, diyecektir, “hep böyle yaparlar. Kötü durumlardan korurmuş.” Artık, kulak memesini çekmenin, masayı tıklatmanın bu işi nasıl yapacağını açıklamasını isteyemezsiniz, çünkü burada mantığın paranteze alınmış olduğunu hemen fark edersiniz.

Her kültürde, mantıkî bir dayanağı ve gerçekliği olmayan birçok inanç ve uygulama vardır. İşte bu tür asılsız ve dayanaksız inanç ve uygulamalara hurafe diyoruz. Zaten bu kelime, sözlük anlamı ile “batıl ve asılsız söz”, “hoşa giden uydurma söz” demektir. Hurafe, hayatın her alanını içine alabilen geniş kapsamlı bir kavramdır. Ancak genellikle hurafe denildiğinde din ile ilgili hurafeler akla gelir.

Aslında hurafe; sistemini kurmuş, gelişmiş ve geniş kabul görmüş “köklü” dinlerin problemidir. Zira kurulan sisteme ve belirlenen esaslara aykırı inanç ve uygulamalar bu tür dinler için söz konusudur. Hâkim dinin mensupları, önceki kültürler(in)den birtakım unsurları sözlü ya da fiilî olarak yeni mevcut dine aktarırlar. Buna göre, yüzlerce yıl boyunca ağızdan ağıza, uygulamadan uygulamaya halk arasında yaşayan hurâfî unsurlar büyük ölçüde kökenleri itibari ile “sirayet” ettikleri dinin “malı” değildirler, haricî ve yabancıdırlar.

Kur’an’ın getirdiği sistemin temelinde toplumun/insanlığın inançlar manzumesini aslî safiyetine döndürmek, kısaca bütün peygamberlerin ortak davası olan tevhidi ihya hareketini nihaî bir hamle ile “tashih” ve “tezyin” etmektir. Buna “inanç”tan her türlü hurafenin ayıklanması hareketi de diyebiliriz. Dinin pratikleri inanç esasına dayalı olduğu için, bu ayıklama işleminin aslında hayatın bütününü “yabancı” unsurlardan ayıklama anlamına geldiği açıktır. Kur’an ve Sünnet’in bir bütün hâlinde değerlendirilmesi, bu yaklaşımın gerçekliğini ortaya koyacaktır. Bu fiilî ayıklama hareketi ayrıca Kur’an’ın pek çok işareti ve Sünnet’in açık uyarıları ile de desteklenmiştir.

Kur’an, hurafe kelimesine doğrudan yer vermese de bu anlama gelecek çeşitli ifade ve kavramlara yer vermektedir. “Esâtîr” (Eski milletlerin uydurulmuş sözleri, masalları) (msl. En’âm, 25) “İhtilâk” (yalan uydurmak) (Sâd, 7), “tekavvul” (uydurma söz) (Tûr, 33), “Huluku’l-Evvelîn” (Öncekilerin gelenekleri), (Şu’arâ, 137) bunların başlıcalarıdır. İfade edelim ki bu kullanımların tamamı, İslâm’ı hurafeler yığını olarak gören müşrikler ve benzerlerine aittir. Kur’an bunları gündeme getirerek bir yandan onların İslâm’a bakış açılarını ortaya koyuyor, bir yandan da bu tutumları sebebi ile onları içten içe tehdit ediyor. Hurafeleri ortadan kaldırma görevi ile gelen son Peygamber (s.a.s.) inkârcı muhatapları tarafından hurafecilikle itham edilmektedir. Garip ve hikmetlerle dolu bir tecelli. Nitekim aynı Peygamber billur saflığında bir sistem olarak tebliğ ettiği İslâm’a da birtakım “sızma”ların olacağına işaret ederek gerekli uyarılarda bulunmuştu. Mesela şu hadise bakalım: “Kim bizim bu işimizde/İslâm’da, ondan olmayan bir şeyi ortaya çıkarırsa o reddedilmiştir.” (Buharî, Sulh, 5) Hadisin ifade ettiği anlam değerlendirilirken metinde yer alan “o” zamiri, ortaya çıkarılan bidat ve hurafeler ile açıklanır. Ancak hadisin orijinal metinin kurgusu, zamiri “dinden olmayan şeyi sonradan din içinde ortaya çıkaran kişi” olarak anlamaya da müsaittir. Bu takdirde hadisin anlamı “dine hurafe sokan kimse din nazarında reddedilmiştir” demek olur. Konunun nasıl birden bire iman-küfür meselesi hâline dönüştüğüne bakınız. Bu değerlendirme ile hadisin hurafeci eğilim sahiplerine yönelik tehdidinin boyutları daha iyi anlaşılır.

Bu ciddi uyarı ve benzerleri elbette ki çok etkili olmuştur. Uyarı, dinin sahibinden ve tebliğcisinden gelince inananların onu dikkate almaması düşünülemez. Ancak burada bilinçli bir “inanış” söz konusudur, bilgisizlik ve bilinçsizliğin “yalnız bıraktığı” inanış değil.

Din olgusu konusunda bilgisiz ve bilinçsiz olmak, hurafelere kapı aralayan temel etkendir. Fakat aralanan bu kapıdan hurafeler yine de kendiliğinden girmezler. Onları arkadan iten ya da önden çeken başka güçler vardır. Merak ve korku, “çaresizlik” bu etkenlerin belli başlıcalarıdır.

Toplumumuzda “itibar gören” hurafeler ağırlıklı olarak “gayb” bilgisi, uğur-uğursuzluk ve ölülerden medet ummak alanlarında yoğunlaşıyor. Görülemeyeni merak etmek, bilinmeyenden korkmak, darda kaldıkça çözüme ihtiyaç duymak insanın temel ruhî yönelişleri arasında yer alır. Başlıca hurafelerin beslendiği kaynaklar bu ruh hâlleridir. Hurafeleri dayanılmaz bir cazibe merkezi kılan şey bunlardır. İnsanın bu tür ihtiyaç ve endişeleri sağlıklı ve gerçekçi yollarla giderilmedikçe hurafelerin “saltanatı” devam eder. Halkın, dinin/İslâm’ın özünü kavrayabileceği donanıma sahip kılınması bu işin en kestirme yoludur.

“Yitiğimi nasıl bulabilirim?”, “Acaba kısmetim niçin kapalı?”, “Gelecekte nelerle karşılaşacağım?” soruları ve benzerleri falcılık ve kâhinlik “mesleğini” ortaya çıkarmıştır. Haydi, “cahiliye” insanlarını görmezlikten gelelim, ya “bilgi çağı”nın insanına neler oluyor? Eline aldığı birkaç kâğıtla, üç dört bakla ile bir bardak su vs. ile “fala bakan” “modern görünüşlü” şu insanlar, bu tutumları ile “modernlik” olgusunun neresindedirler? Toplumun hemen her kesiminde, hatta televizyon ekranlarında “icra-yı meslek” edebilmeleri hangi sosyolojik vakıanın göstergesidir? “Fala inanma, falsız da kalma” tekerlemesini dilden dile dolaştıran şey nedir?

Dinin, “De ki göktekiler ve yerdekiler gaybı bilemezler, ancak Allah bilir” (Neml, 65) uyarısı, falcılık ve kahinlik uygulamalarının birer sahtekârlık olduğunu ifade ediyor. Kur’an, büyücülükle uğraşmanın, bu yolla insanlara zarar vermeye çalışmanın getireceği vebalin iman-küfür konusuna kadar uzanacağını ihtar ediyor. (Bakara, 103) Hz. Peygamber (s.a.s.) ise, “Helâk edenlerden sakının: Bunlar Allah’a ortak koşmak ve sihir yapmaktır” (Buharî, Tıbb, 48) buyuruyor.

Yurdun/İslâm dünyasının her yerinde sayısız türbeler var. Bu mekânların, son noktada mezarlıktaki diğer ölülerden farkı olmayan sakinleri nasıl “perestiş”e varan tutumların konusu oluyorlar, herkes görüyor. Çocuğu olmayanın başvuracağı yer türbe mi olmalıydı, doktor mu? “Yatır”dan bebek isteme rezaletine bütün ülke televizyonlar aracılığı ile şahit olmadı mı? Müslüman bireylerin “nefes ettirmek için” “sıkıntıda” olan insanlarını papaza götürmeleri de son zamanların ürünü bir hurafe. “Papaz büyüsü”(!)nü olsa olsa yine bir papaz bozabilir, anlayışı sebep oluyor bu acı duruma. Burada önümüze sürülen son gerekçe, “Denize düşen yılana sarılır” oluyor. Oysa denize düşünce yılana sarılmak yerine vaktinde yüzmeyi öğrenmek asıl çıkış yoludur.

İslâm toplumunun asırlardır muzdarip olduğu dert, İslâm’ı gereği gibi bilip yaşamamaktır. Bu durum, birçok hurafenin dine ait etki alanını daraltmasına ve sonuçta müslümanların gerilemesine sebep olmuştur. “Kesin hüsran çukurlarına yuvarlanan İslâm dünyasını kurtarmak için hurafeleri yıkmak, hakikate koşmaktan başka çare yoktur. Evvelki müslümanları refah ve saadet, güç ve şerefe yükselten din ihya edilmedikçe bugünkü müslümanların dünyada varlıklarını sürdürme şanslarının olmayacağına kesinlikle inanmak gerekiyor.” (M. Şemseddin, Hurafâttan Hakikate, 1320 s.5) “Önceleri müslümanlar hakikatin düşkünü idiler. Şimdiki müslümanlar ise hurafelerin esiridir. Önceki müslümanların dini sa’y-u irfan nurları saçıyordu. Şimdiki müslümanların akideleri ise kendilerini karanlık ve hüsran uçurumlarına doğru sürüklemektedir.” (M. Şemseddin, s. 4 -5)

Manevî hayatın zayıfladığı, çeşitli toplumsal bunalımların yaşandığı 1960-1970’lerin Avrupa ve Amerika’sında yıldız falı, büyü gibi eski batıl inançlarının yaygınlık kazanmış olduğunu biliyoruz. Bugünkü durum da hem Batı için hem de bizim için o zamanlardan pek farklı görünmüyor. Yıldız falları günlük gazetelerin vazgeçemedikleri “köşe”ler arasında yer alıyor. Gençler birbirlerinin karakter yapısını, hayata bakışını öğrenmek için “hangi burçtansın?” diye soruyorlar. Hayatın birçok alanı bu tür “zayıflıkların” sergi alanı gibi. Sınıf geçmek isteyen öğrenci gereği gibi çalışıp Allah’a güvenmek yerine, bir “yatır”ın mezar taşına mum yakıp, dilek mi tutmalıydı? Bağdat’taki Abdülkadir Geylânî türbesinde gördüğüm manzara yüzünden hemen türbeyi terk etmekten kendimi alamamıştım. Ülkemizdeki birçok büyük zatın türbeleri de aynı yanlışlıklardan “muzdarip”. “Türbecilik” eğiliminin istismara açık bir konu olduğunu da söyleyelim. Bir termal tatil köyünde, sabah kalktığımda, kaldığımız evin yakınındaki boş alanda bir mezarın ortaya çıktığını gördüm. Kim ne zaman ölmüş de oracığa gömülmüştü. Merak edip “mezar”ın yanına gittim. Karşılaştığım manzara şu idi: Yakın çevrede bulunan büyükçe taşlardan buraya yeterince aktarılmış, mezar görüntüsü oluşturacak şekilde dizilmiş ve orta kısım toprakla doldurulup mezar biçimine sokulmuştu. Baş tarafına mermerden bir mezar taşı dikmek de ihmal edilmemişti. Üzerinde şu ifadeler vardı taşın: “Şifa dede ruhi için Fâtiha”. Anlaşılan birileri tatil köyüne revaç kazandırmak için bu yola başvurmuştu. Şifalı suları yanında bir de şifa dağıtan yatıra sahip olunursa, tesise itibarın daha da artacağı düşünülmüştü herhâlde. Hayretten dona kalmıştım. Bu ülke insanı nasıl bu hâle gelmişti. Elde edilecek hasis bir maddi menfaat uğruna insanların duygularını, zaaflarını, sağlık endişelerini acımasızca istismar eden bu kimseler canlıların hangi grubunda yer alıyordu, cevap bulamadım. Tabi “mezar”ın ömrü sadece bir gecelikti ve yıkılıp dağıtılmamış hâli ile gördüğü son insan ben oldum.

Hz. Peygamber, “Allah’ım! Kabrimi (ibadet edilen) bir put kılma. Allah, peygamberlerinin kabirlerini mescit edinen kavmi rahmetinden uzaklaştırsın.” (İbn Hanbel, II, 246) buyurarak insanlığın “türbecilik” eğilimine yatkınlığına da işaret etmiş oluyor.

Hurafecilik zaman ve mekân tanımaksızın insanoğlunun peşini hiç bırakmıyor. Buna, insanoğlu hurafeciliği terk edemiyor da diyebiliriz. Hurafeleri benimsemek yönelişi hurafeciliğin pasif şeklidir. Bir de aktif hurafecilikten söz edilebilir ki bunun ayrıca hainlik yanı da vardır. Aktif hurafeciler, menfaat sağlamak amacı ile birtakım aslı astarı olmayan hikâyeler anlatan kimselerdir. Aktif hurafeciler bununla da yetinmeyip kendileri de hikâyeler uyduruyor ve bunları halka telkin edip benimsetmeye çalışıyorlardı. Daha sahabiler döneminin sonlarından itibaren, mescitlerde bu tür işlerle meşgul olan ve kendilerine “kussâs” denilen kimseler türemiş ve dinî hayata çok zarar vermişlerdi. Bu türün son örneklerinden biri ile ilgili olarak, Müfessir Cemaleddin el-Kâsimî (ö.1914), okuduğu bir makaleden şu alıntıyı aktarıyor: “(Mısır’daki) Mescid-i Hüseyin’de kıssacılardan birine rastladım. Üzerinde dua yazılı bir kâğıt parçası tutuyordu elinde ve şöyle diyordu: ‘Bu dua Musa (a.s.)’ın duasıdır. Bunu okuyan ya da yanında taşıyan kimse farz namazların yükümlülüğünden kurtulur’. Ne tuhaftır ki onun bu mesnetsiz sözleri üzerinde bir an bile düşünmeyen topluluk, ellerinde hazırladıkları paraları, kendilerini farz namazların yükümlülüğünden kurtaracak duayı satın almak için can atıyorlardı.” (Kâsimî, s.159; Kavaidü’t-Tahdîs, 1407)

Hurafeciliği böylesine cazip hâle getiren etkenlerden biri de cahilliğin beslediği kolaycılık hevesidir.

EVLİLİKTE FAY KIRILMASI:
BOŞANMA

Mehmet Akif “Köse İmam” adlı şiirinde, yaşadığı dönemin ciddi bir sosyal yarası durumundaki boşanma problemini; İslâm’ın aile konusundaki bazı prensiplerinin -özellikle erkek tarafından- yanlış algılanması ve istismar edilmesi düzleminde, çok etkili bir dille ele almaktadır. (Safahât, s.101-106) Gerçekte boşanma artan ya da eksilen grafiklerle her dönemde toplumsal bir problem olarak hep var olmuştur. Aile beraberlikleri var oldukça da boşanmalar olacaktır. Fakat hedef, ne yapıp edip boşanmaları en az düzeye indirmek olmalıdır.

Aile beraberliği paylaşmanın sağladığı bütünlüktür. Her evlilik maddî ve manevî birtakım şeyler paylaşmak için yapılır. Ancak bu paylaşmanın gerçekleşmediği yerde gündeme gelen olgu ayrılıktır, boşanmadır.

Neleri paylaşır eşler?

Tek kelime ile hayatı paylaşırlar, diyebiliriz. Burada “hayat”, bütün güçlükleri ve güzellikleri ile gündemdedir. Taraflardan birinin bu gerçeği gözden kaçırması, ya da görmezlikten gelmesi, üstü kapalı ya da açık, işlerin bir yerlerde iyi gitmediğinin göstergesidir. “Yalnızlık Allah’a mahsustur” der, bir atasözümüz. İşaret ettiği asıl nokta ise, insanın hayatını tek başına sürdüremeyeceği, bir aile yuvasına ihtiyaç duyduğudur ve burada kesinlikle cinsiyet ayırımı yoktur. Yani eşlerden birinin diğerine duyduğu ihtiyaç, diğerinin berikine duyduğundan farklı değildir.

Kur’an, boşanmayı bir vakıa olarak kabul eder, boşanma yasağını insan tabiatına aykırı bulur. Bununla birlikte gerekli gereksiz boşanma yoluna başvurulmasını da onaylamaz. Hz. Peygamber (s.a.s.), “Allah, zevk için boşanıp evlenen erkekleri ve kadınları sevmez” (Taberânî, Evsat, VIII, 24) buyuruyor. Boşanmaya sebep olacak durumların ortaya çıkmaması için gerekli tedbirlerin önceden alınmasını öngörür. Evlilik sonuçta, ayrı cinsiyet, ayrı beden; farklı ruh, duygu, ekonomik durum ve dünya görüşündeki farklı iki insanın belli kurallar altında ortak bir hayat zemininde buluşmasını ifade ediyor. Evliliğin sağlam temele oturması ve süreklilik arz etmesi, evlilik öncesi ve sonrası birtakım ön şartlarla bağlantılıdır. Eşlerin, aralarındaki farklılıkların en aza indiği kimseler olması, evliliğin devamı noktasında gözetilmesi gereken önemli bir konudur.

İşte, İslâm fıkhının, evlenecek kişiler arasında gözetilmesini ön gördüğü kefâet/denklik şartları evlilik öncesi alınması gereken önlemlerin talim edildiği formüldür. Bu konuda belirlenen sosyal statü (soy ve şeref), dindarlık, meslek, ekonomik durum gibi nitelikler, aile yuvasının kurulmasında insana ve onun hayatına ait bütün yönlerin nasıl dikkate alındığını açıkça ortaya koymaktadır. Hz. Peygamber (s.a.s.), “Kadın (temelde) dört şey için nikâhlanır: Malı için, soyu için, güzelliği için ve dindarlığı için. Dindar olanı tercih et ki mutlu olasın.” (Buharî, Nikah, 15) buyurmuştur.

Eşler arası denklik şartları aslında bir tek hedefe hizmet ediyor: Onların birbirini kolayca anlamalarını ve böylece evliliğin sürekliliğini sağlamak. Hayatı şekillendiren bu temel niteliklere ortaklaşa sahip iki insanın evlilik hayatında sarsılmaların yaşanması zordur. Zira bu ortak nitelikler, eşler arasında bir iletişim ortamının oluşmasına yardımcı olur. İletişim kurabilen eşler birbirlerini daha iyi tanıyacak, biri kendini öbürünün yerine koyma yeteneğini kazanacaktır. (Empati) Anlamak sevmenin kapısıdır. Karşılıklı anlayış, sevgi ve saygının oluşup devam etmesinde önemli bir yere sahiptir.

Çocuklar, mutluluğu -tıpkı ana dilleri gibi- aile yuvasında öğrenirler. Evet, mutluluk öğrenilen bir şeydir. Bunun en sağlıklı yolu da görerek, algılayarak ve sentezleyerek öğrenmedir. Bir çiftin ortaya koyacakları mutlu bir hayat süreci arka planında, dinî, ahlâkî, insanî, sosyal, psikolojik bir dizi olumlu davranış biçimlerini barındırır. Böyle bir ortamda yaşayan çocuk, büyük oranda, yüzme yeteneği ile doğan balık gibi mutlu bir hayatın reçetesine sahip bulunarak kendi yuvasını kurmuş olacaktır. Böyle bir ailede boşanma eğilimleri kolay kolay ortaya çıkmayacaktır. Bu sebeple, gelecek ailelerin devamlılığı ve toplumun sağlıklı yapısı adına çocuklara böyle olumlu ortamların sağlanması gerekiyor.

Dünya küçüldükçe insanın yaşama alanı da daralıyor. Bu daralma maddî olduğu gibi zihin planında ve dünya görüş alanında da gerçekleşiyor. Alabildiğine bireyselleşen bir hayat eğilimi bunun temel göstergeleri arasındadır. Çekirdek aile kavramı, söz konusu daralmanın aile planındaki yansımasını simgeler. Daralan hayatta, insan ilişkileri de dar ve sınırlı kişiler arasına sıkışıp kalıyor çok kere. Böyle bir ortamda yaşanabilecek güzellikler “bencilce” bir görünüm sergilerken, yaşanan zorluklarda da kendi yağı ile kavrulmak zorunda kalınabiliyor. Eşler, aralarında çıkan uyuşmazlıkları kendi başlarına aşmadıkları zaman başvuracakları ilk yer mahkemeler oluyor. Hâlbuki bu alanda yakınların, akrabaların tecrübe ve hakemliğine başvurmak önemli ölçüde olumlu sonuç almaktadır. Sıkıntının mahkeme salonlarına taşınması ile konu genellikle bir kırılma noktasına ulaşmış ve dönüşü olmayan bir yola girilmiş oluyor.

Aile için problemlerin çözümünde tarafların akrabalarına önemli bir rol yükler bizim kültürümüz: Hakemlik rolü. Eşler arası geçimsizliklerin pek çoğunun temelinde bir şekilde giderilebilecek problemler yer alır. İçeriden görülemeyen bu çözüm yolu, dışarıdan bir bakışla görülebilir. Hakemlik uygulaması kaynağını Kur’an’dan alır:

“Eğer karı-kocanın arasının açılmasından endişe ederseniz, erkeğin ailesinden bir hakem, kadının ailesinden bir hakem gönderin. İki taraf (arayı) düzeltmek isterse, Allah da onları uzlaştırır. Şüphesiz, Allah hakkıyla bilendir, hakkıyla haberdardır.” (Nisa, 35)

Hakemler, taraflara karşılıklı olarak kendilerini anlatma ve sıkıntının temel kaynağına ulaşma imkânını sunar. Teşhisin olduğu yerde tedavi mümkündür. Boşanmanın gerçekleşmesi hâlinde kadının bir başkası ile evlenebilmesi için gözetilmesi zaruri olan bir ara bekleme dönemi (iddet) İslâm’ın evlilik kurumuna atfettiği önemi ortaya koyması açısından önemlidir. (Talak, 1) Yine, dönülebilecek boşamaların iki ile sınırlı olması, üç kere boşanmış bir kadının aynı eş ile yeniden evlenilebilmesi için, bu kadının başka bir erkekle normal bir evlilik yapıp ayrılmış olması şartının getirilmiş olması, İslâm’ın evlilik kurumuna atfettiği önemin açık bir göstergesidir. Başvurulacak bütün tedbirler de evliliğin sürdürülmesini sağlayamaz ve boşanma gerçekleşirse, bu süre içinde tarafların düşünmek ve durumu yeniden değerlendirmek için vakitleri olacaktır.

Boşanmalar, ekonomik, sosyal, psikolojik, kültürel sayısız sebebe dayanıyor.

Zannedilenin aksine maddî zorluklar boşanma sebepleri arasında ön sıralarda yer almamaktadır. İnsanlar, zor durumlarda daha bir dayanışma içinde oluyorlar. Başta sadakatsizlik, şiddet ve aşağılayıcı muamele ise aile yuvasını tahrip eden temel etkenler olarak ön plana çıkmaktadır.

Boşanmayla sonuçlanan evlilikler konusunda yapılan araştırmalar, eşlerin evlilik kararı verirken “güzellik/yakışıklılık” unsurunu ilk sıraya koyduğunu, aşkın ikinci sırada tutulduğunu; sevgi, dindarlık, güzel huy ve ekonomik gerekçelerin ise son sıralarda yer aldığını ortaya koymaktadır. (Aksiyon, 15.12.2003, s.30) Burada, İslâm Peygamber (s.a.s.)’inin eş seçerken dindarlık olgusunun öne alınması yönündeki tavsiyesini bir kere daha hatırlatalım.

Boşanma en son çare olarak düşünülmelidir. Böyle düşünmeyi gerekli kılacak pek çok sebebe sahibiz. Bu sebeple, “Allah, kendisini boşamadan daha çok öfkelendirecek bir şeyi helâl kılmış değildir.” (Ebû Davud, Talak, 3) “Allah’ın en çok öfkelendiği helâl, boşamadır.” (Ebû Davud, Talak, 3) Bu hadislerde ön plana çıkan fikir şudur: Boşanma haklı gerekçelere dayanmalıdır. Boşanmaya götüren sebeplerin kişisel yanlışlıklara dayanması hâlinde, yüklenilecek sorumluluğun boyutları çok büyüktür. Yoksa yukarıdaki hadislerin mesajını, her ne olursa olsun boşanmanın kötü bir şey olduğu şeklinde anlamak yanlış olur.

Boşanma, toplumun uzviyetinin çözülmesini ifade ediyorsa, hiç evlenmemenin getireceği tehlikenin boyutlarını tahminde zorluk çekmeyiz. Batı, aile değerlerini kaybetmenin kendisine nelere mal olduğunu fark edip bu açmazdan kurtulmanın yollarını arıyor. Bizim toplumumuzda aile her şeye rağmen hâlâ “toplumun temeli” olma niteliğini korumaktadır. Ancak ciddi hasarlar ve sarsılmalar gerçekleşmemiş de değildir. Ülkenin çeşitli bölgelerinden gelen üniversiteli gençler üzerinde yapılan bir araştırma, bunların yüzde otuz üçünün evliliğe sıcak bakmadığını ortaya koymuştur. (Türkiye, 12. 01. 2004, s. 2) Bu, gerçekten ciddi bir uyarıdır. Böyle bir olumsuz yönelişin sebepleri üzerinde ciddiyetle durmak gerekiyor. Ekonomik şartların evlenmeye yönelişin önünde ciddi bir engel olduğu gerçektir.

Evliliğe “soğuk bakmak” ise bir değer yargıları problemidir. Nikâhsız birlikteliğe yönelişin bir göstergesi ile karşı karşıya bulunuyoruz. Toplumdaki dinî ve ahlâkî değerlerin eğitimli genç nesil üzerindeki etki alanının daralma sürecine girdiğini gösteriyor. Şüphesiz ortada bir kültür aşınması ve yabancılaşma olgusu vardır. Batı’nın terk etmeye çalıştığı “değer yargıları” kültürümüzde ne yazık ki zemin buluyor. Ne yazık ki bazı gazeteler ve televizyon programları bu olumsuz yönelişi teşvik etmektedir. Magazin dünyasının öne çıkarılan simalarının ağzından, evliliğin bağlayıcı ve özgürlükleri kısıtlayıcı olduğu, buna karşılık “arkadaşlık beraberliği”nin çok “elverişli” olduğu bir şekilde ifade ediliyor.

Aile kurumunun hırpalandığı yerlerden biri de magazin kökenli boşanmalardır. İki “ünlü” kişinin boşanmalarının haber olacağı tezinden hareketle nikâh bağına son verilmesi olaylarına hemen her zaman şahit oluyoruz. “Ayrıldık ama iki medenî insan gibi arkadaşlığımız sürüyor” sloganı da eksik edilmiyor. Bu tür “mesajlar”, heyecanları ve hevesleri henüz oturmamış gençlerin aile kurumuna bakışları üzerinde şüphesiz büyük tahribat yapmaktadır.

Her şeye rağmen ayrılmanın kaçınılmaz olduğu durumlarda, bu işi kavgasız gürültüsüz yapmak en sağlıklı yoldur. Böylece, kalıcı husumetlere yol açılmamış, tarafların yakınları arasında soğuk rüzgârlar estirilmemiş olur. Boşanma, bu yönü ile iyi bir görüntü verir. “İyi boşanma” diye nitelenebilecek şey de budur. Gerçekte boşanmak istenildiği hâlde, sırf karşı tarafa zarar vermek için boşanmamakta diretildiği, buna karşılık ayrı yaşamanın tercih edildiği olaylara sıklıkla rastlıyoruz. Bu tür davranışlar görünürde ve geçici olarak “rahatlatıcı” gibi olsa da, problemi daha da derinleştirmekten öteye geçmemekte, boşanmanın zararı kat kat büyümektedir. Kur’an’da şöyle buyuruluyor. “Kadınları boşadığınız ve onlar da bekleme sürelerini bitirdikleri zaman, ya onları iyilikle tutun yahut iyilikle bırakın. Haklarına tecavüz edip zarar vermek için onları tutmayın. Bunu kim yaparsa kendine zulmetmiş olur.” (Bakara, 231)

Boşanma, evlilikteki fay kırılmasıdır. Bu zeminde yer alan her iki taraf üzerinde de tahribat yapar, her şeyi “dümdüz” eder. Bu sebeple yuva kurulurken iyi bir “zemin etüdü” yapmak gerekiyor.

BİLGİ TOPLUMU,
DUYGU TOPLUMU

Kısa diyebileceğimiz bir zaman öncesine kadar ilgili bilim alanları, insan topluluklarının yeryüzündeki on binlerce yıllık hayat macerasını “tarım toplumu” ve “sanayi toplumu” diye iki temel nitelemenin konusu yapıyordu. Artık bu nitelemelere bir yenisi eklendi: Bilgi toplumu. İlk ve en uzun dönemde hayata toprak ve toprağa bağlı bir yapı hâkim idi. İnsanlar ekip biçiyor; besleyip yiyor ve giyiyordu. Burada toprak, insan gücü ve sermaye odaklı bir faaliyet türü söz konusuydu. Sonra makine insan hayatındaki en önemli buluş olarak devreye girdi. Bu sayede binlerce yıldır süren hayat biçimi yeni bir akış tarzına, sanayi merkezli bir yapıya büründü. Sanayi de “incelip derinleşerek” ileri teknoloji adı verilen bir düzeye ulaştı. Elektroniğin başı çektiği bu şaşırtıcı atılımın ardında insanlığın ulaştığı “yoğun” bilgi birikimi yer alıyor. Bu sebeple günümüz toplumunun “bilgi toplumu” diye nitelenmesi âdeta “kendiliğinden” gerçekleşti.

Bilgi toplumu nitelemesi bir önceki dönemde temel faaliyet unsurlarını devre dışı bıraktığı anlamına gelmediği gibi, önceki dönemlerde bilginin etkin olmadığı anlamını da ifade etmiyor. Olan şey şu: Önceden bilgi toprak, emek ve sermayeden sonra geliyor ve bilgi kavramı gündemde bulunmuyordu. Günümüzde ise “bilgi” artık, bütün yoğunluğu ile vitrinde ve etkin konumdadır.

Sanayi toplumu, İngiltere’de sanayi devriminin gerçekleşmesi ile ortaya çıkmıştı. Bunun yanında aşağı yukarı eş zamanlı olarak Fransa’da ortaya çıkan 1789 siyasal devrimi; düşünce, bilgi/bilim ve özgürlükler alanında büyük bir değişimin başlangıcını oluşturuyordu. Kilisenin düşünceye uyguladığı büyük baskı kırıldı. İş bununla da kalmadı, Hıristiyanlık örneği üzerinden dine karşı yoğun bir karşı tutum ortaya çıktı. “Bilimden başka otorite tanımam” diyen, inanmayı hak eden tek gerçeğin bilim olduğunu ileri süren bu yaklaşım “aydınlanma” ile yaftalandırıldı.

Bilgi toplumunu ortaya çıkaran bilgi sıradan bir bilgi değil, sosyal ve ekonomik sonuçlar getirecek bir bilgidir. Bilgi toplumu temel teknolojilerin sürekli gelişme içinde olduğu, üretimin sürekli hâle geldiği, eğitimin temel ilke kılındığı bir sosyal yapılanmayı ifade etmektedir. Hangi nitelemelerde bulunursak bulunalım, işin temelinde toplum yani insan faktörü yer almaktadır. İnsanın refah ve mutluluğu için oluyor her şey.

Sanayi toplumundaki makinenin yerini günümüzde bilgisayarlar aldı. Bilgisayarlar, makineleri teslim aldı da diyebiliriz. Devasa makinelerin levyeleri artık bilgisayarların yönetiminde.

Bilgi toplumunda uzaklık kavramı ortadan kalktı. Bilgi akışı mesafe tanımaksızın gerçekleşiyor. Küçülen dünya bir yandan tüm güzellikleri anında yaşayabilirken, diğer yandan her türlü olumsuzlukla da en üst düzeyde yüz yüze gelebilmektedir. Bu “git-gel”lerle dolu süreç bilgi toplumu insanını -çok kere sebebini bilemediği- girdaplara sürüklüyor. Gerçekte “Modern toplumsal hayat kendi çelişkilerini taşır: Birbiriyle uyuşmayan arzular dizisi ve tatmin edilmesi mümkün olmayan arzular doğurur. Daha temelde belli bir bireysel kimlik kavramı yaratır ve bu kimliği ayakta tutmak için zaruri kaynakları sağlamaz. Modern dünya -egemen bireyin etrafında dönüyorsa da bireyin egemenlik şartlarını imha etmiştir. Eğer düş kırıklığını kaçınılmaz kılan ve kimliğimizi tehdit eden şartların tam da- rasyonel bir ahlâkî pratiği imkânsız kılan şartlar olduğu görülürse, o vakit içinde ahlâkın mümkün olacağı bir toplumu arzu etmek için sebebimiz var demektir.” (Ross Poole, s.193)

Günümüzün hayat biçimi toplumları geçmişte hiç olmadığı kadar yoğun kişisel bir yapıya sokmuş, onu “bağımlı” olduğu diğer bireylerden koparmıştır. Bu olgu, bencillik, duyarsızlık, güvensizlik, kişisel değerleri önceleme mekanizmalarını güçlendirmiştir. Oluşan şartlar onun arzularının doyumunu hedefler yapıdadır. Ama öbür taraftan da birey dikkate alınmaz. Bütün bunların temelinde gizli veya açık bir yabancılaşma olgusu yer alır. Üretim piyasanın işlemesi uğrunda bireyin aynı zamanda insan oluşu parantezdedir. O bir makine konumuna getirilmiştir. İlginç olan şu ki; insanın bu konuma isteyerek gelmesi gerektiği ona “belletilir”: “Trrrumm, Trrrumm, Trrrumm, Trak, Tiki-Tak, makinalaşmak istiyorum.” (Nazım Hikmet)

Bilim/ilim, yeni bir döneme adını veren “bilgi”nin tertibe alınmış biçimidir. İşte aydınlanmacı bakışa göre bilim sırf bilgi işidir. Ahlâkî yön ve yöntem göstermez. Bütün dikkatini yalnız gerçek üzerine toplar; iyilikle de kötülükle de ilgilenmez. Bilim “gerçeği yeniden keşfetmek değil, sadece onu gözlemlemek”tir. (Albert Bayet, s.35) Ne var ki bu bakış açısı bilimsel derinlik görüntüsü altında ciddi anlamda yüzeysellik sergilemektedir. Çünkü “Gerçek tam bilgi hadiselerin akışının tanınmasından ibaret değildir. Bilmek seyretmek değildir, bir sırsa çözmektir. Kâinat olaylarını çok tanımak, bilmek değildir. Bilmek, kanunu bilmektir. Dünyamızın nizamını anlamaktır. Sebepleri ve zaruretleri görmektir. Büyük nizamın muammasını çözmektir.” (Nurettin Topçu, Ahlak Nizamı, s. 20) Kur’an’ın ısrarlı çağrısı bu yöndedir: “Ey basiret sahipleri ibret alın.” (Haşr, 2) Bu sebeple Muhammed İkbal, “Avamın dini nedir?” sorusuna, “işitmektir” cevabını verirken, “Âriflerin dini nedir?” sorusuna “Görmektir” diye karşılık veriyor. (Câvidnâme, s. 57) “Görme”yi ele ve göze hitap edene hapsetmek, insanoğlunun temel bahtsızlığıdır. Hakikatin görülmesidir asıl erdirici olan. “Nesneleri hep acayip gösteren bilgisizliktir” der, Platon. (Devlet Adamı, s.72)

Aynı şey Mutlak’ın bilgisi için de fazlası ile geçerlidir. “İnanma”ya inanmayanlar da aynı illetle, bilgisizlik illeti ile “malül”dürler. Kur’an -vahyin son tecellisi olarak- insanı bu illetten kurtarmayı amaçlıyor. “Pozitif” bilimin merak üzerine kurulu olduğunu söyleyenler maddenin bittiği yerde bilimi bitirmekle asıl, “bilgi”nin kaynağını kurutmuş oluyorlar. Zira gerçek merak, “göz”ün ve “el”in durduğu yerde başlıyor. Bu sebeple merakın önünü alabildiğine açmaya, görülenden görünmeyene ulaştırıcı bir bakış açısı yakalamaya (itibar/ibret almak) ihtiyaç vardır. -”İbret”in; sözlükte “aşmak”, “ötesine geçmek” anlamlarına geldiğini hatırlatalım.- Bu da fizikî göz (basar) plânını aşıp kalp gözü (basiret) alanına erişmekle gerçekleştirilebilir. “Deveye bakmıyorlar mı, nasıl yaratılmıştır! Göğe bakmıyorlar mı, nasıl yükseltilmişlerdir! Dağlara bakmıyorlar mı, dikilmişlerdir! Yeryüzüne bakmıyorlar mı, nasıl yayılmıştır!” (Fecr, 20)

Ayetler, insanın dikkatini, kendisini çepe çevre kuşatan tabiata yöneltiyor, her şeyi “didik didik” etmesini istiyor. İstenen bir şey daha var insandan: Görünüre takılmadan, yola devam etmek, mutlak’ın bilgisine ulaşmak. “İbret alın ey basiret sahipleri!” (Haşr, 2)

Gerçek bilgi toplumu olmanın gereği “mutlak bilgisi”nin peşinde olmaktır. Gerisi ise -Necip Fazıl’a ait ifade ile- “çelik çomak”tır.

“İslâm bilgi teorisinde bilgi için kullanılan terim Arapça bir kelime olan “ilim”dir. İlim/ilm; Resenthald’ın da doğrulayıcı biçimde işaret ettiği gibi İngilizce’deki ve diğer batı dillerindeki en anlamlılarından çok daha geniş bir çağrışıma sahiptir. “Bilgi” “ilm”in bütün yönlerini ifade etmekte yetersiz kalır. Batı dünyasındaki bilgi, ilâhî veya cismanî bir şey hakkındaki malumat anlamına gelir. Hâlbuki ilim, eylem ve eğitimi de kapsayan, her şeyi kuşatıcı bir terimdir. Roshental, bu terimin İslâm’da ve müslüman medeniyetindeki öneminin altını çizerek, ilmin müslümanlara, kendine özgü bir biçim verdiğini söyler. (Absar Ahmet, İslam Bilgi Kavramını Keşfetmek, s. 57)

Eskiden bir ülkenin gelişmişlik düzeyi, ürettiği çelik ve enerji miktarı ile ölçülürken günümüzde bilgi teknolojisi yani iletişim, elektronik ve bilgisayar teknolojisi sayesinde elde edilen, saklanan ve iletilen bilgi miktarı ile ölçülüyor. Gel gör ki, bilgi toplumu insanı, bu baş döndürücü ilerleme peşinde gerçek boyutlarını henüz fark edemediği bir değerini kaybetmiştir: Duygu. İnsanlar büyük ölçüde, kabuğu özle karıştırıyor. Kalbi, ruhu, gönlü unutan, burnu havada “bilgi toplumu” insanı türedi. Bu söylediklerimiz, gerçekten “bilgi toplumu” özelliğinde olanları niteliyor. -Bilgiden yoksun olup da “bilgi toplumu” özentisi yaşayanların durumu ise daha da acındırıcı.- Bireysel, bencil, hırs küpü; insanlara, insanlığa, duyguya, sevgiye “küskün” bir hayat sürüyor bilgi toplumu insanı. İnsan sormadan, demeden edemiyor:

“Hep bir yerlere, bir şeylere yetişme telaşındasınız değil mi? Hiç vaktiniz yok, “Fast live”, “Fast food”, “Fast music”, “Fast love”... Dikte ettirilen “yükselen değerler”, “in”ler, “out”lar... Buna benzer bir odada, şanslıysanız gökyüzünü görebilen bir pencere ardında bitecek hepsi. Dostluğu klavyelerinde, yaşamı monitörlerinde arayanlar, size sesleniyorum! Hangi tuş daha etkilidir ki sıcacık bir gülüşten ya da hangi program verebilir bir ağaç gölgesinde uyumanın keyfini? “Copy-paste” yapabilir misiniz dalgaların sahille buluşmasını? İçinizi ısıtan gün ışığını gönderebilir misiniz “mail”le arkadaşlarınıza? Sevgiyi tuşlarla mı yazarsınız? Ya da Geri dönüşüm kutusunda saklanabilir mi kaybolan zaman?

Doğayı bilgisayarlarına döşeyenler, neden görmezsiniz bahçedeki akasyanın tomurcuklandığını. Ve ıslak toprak kokusu var mıdır, dosyalarınız arasında? Öpmek, koklamak, duymak, dokunmak, yok mu yaşam skalanızda?... Bilgi toplumu oldunuz da, duygu toplumu olmanıza megabaytlarınız mı yetmiyor?” (Müşfik Kenter)

Yabana atılabilecek bir yakınma mıdır bu? Kendimizi bilgi toplumunun neresinde görürsek görelim, bizde yerini bulan göndermeleri var mı, yok mu yukarıdaki satırların? “Yok” diyorsak, “olmayacak” da diyebiliyor muyuz? Bilgi, aklın ürünü. Bilginin ürettikleri insanı dört bir yandan kuşatıp, duygu dünyasını gölgeler ardına itiyor. Orada “insan” tarafımız hırpalanıyor, örseleniyor; eşyalaşıyoruz. Duygusuz olamayız, duyguya küsemeyiz, duygudan soyutlanamayız.

“İnsanı duygudan soyutlamak mümkün mü ki?” denebilir. İnsan duygudan soyutlanmaz ama duygu bastırılır, sindirilir; baskın yönelişler tarafından. O zaman da şu gerçeği yaşar insan: “Dışı sükûn ile zâhir, derûnu mahşerdir.” (Abdülhak Hâmid)

Bu, bilgiye sırt dönüp, duygu denizinde yüzelim demek değil. Sözünü ettiğimiz şey, akıl-duygu dengesinin duygu aleyhine bozulmasıdır. Duygusuz akıl kuru, akılsız duygu zayıflıktır. Duygu toplumu olmak, duygulu olmak; “Kimse Yok mu?” programlarını seyredip sıcacık odamızda gözyaşı dökmek değildir. Çaresizlikten bükülmüş bir boynu doğrultmak, solgun yanakları ıslatan gözyaşlarını silmek gerekir. İçe akan gözyaşlarını keşfedecek duyarlılığa sahip olmak gerekir. Bu anlamda “Duygu toplumu olmaktan çıkıp akıl toplumu hâline dönüşebilmemiz için gerekli olan bütün atılımlar yapılmalıdır”. Aksi bir tutumun açık adı riyakârlıktır.

Duygunuzu dışa, etkin davranışınızla vurmalısınız.

BARIŞ VE ONU TEHDİD
EDEN UNSURLAR

“Ey iman edenler! Hepiniz topluca barış ve güvenliğe girin. Şeytanın adımlarını izlemeyin. Çünkü o size apaçık bir düşmandır. Size apaçık deliller geldikten sonra, eğer yine de yan çizerseniz, bilin ki Allah, gerçekten mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (Bakara, 208-209)

Çatışmasız bir hayat insanlığın en çok istediği şeydir, bu doğru. Ancak bu isteğin gerçekleşmesi için gerekli şeyler yerine getiriliyor mu? Bütün mesele burada. Her düzeyden sayısız ağız bir barış sakızıdır, çiğner durur. Her zaman dillerde dolaşan bu “Anka Kuşu” Kaf Dağı’nın neresinde yaşar acaba? Kabil’in açtığı kapıyı hangi el, ne zaman ve hangi yöntemle kapatır? Eğer “Taş düştüğü yerden kalkar” ise biz de bu sorunun cevabını yine Kabil’de aramalıyız. Bu nokta insanlığın daha ikinci kuşağında kendini gösteren kıskançlık ve bencillik duyguları olarak çıkıyor karşımıza: “Senin neden var da benim yok?” “Senin olmasın, benim olsun.”

Barışın karşıtı olarak, ilk adımda, savaş geliyor aklımıza. Yani, “barış yok” deniyorsa bir savaştan söz ediliyor, demektir. Burada savaş; topuyla, tüfeğiyle, kan dökmesiyle, işgal ve istilasıyla fiziksel saldırganlığı, iki taraf arasında vuruşmayı ifade ediyor. Olup bitenlere bakınca “bu eğilim insanın yapısında vardır”, demek hiç de gerçek dışı olmaz. Roma İmparatoru’nun Kartaca’yı istila etmekle görevlendirdiği General Cato’nun söylediği şu söz istilacı ihtiras suretindeki bu eğilimin canlı bir örneğidir:

“-Delenda est Carthage- Kartaca imha edilmelidir.” (Meydan Larousse, “Kartaca” )

Savaş sona erdirilip taraflar arasında anlaşma yapılırsa “barış oldu”, deriz. Ancak bu, sadece şeklî bir barıştır. Gerçek savaş, insanın içinde bir yerlerde hep sürer gider. İhtiraslar, saldırganlık duyguları, kıskançlıklar her an dışa vurmaya hazır savaş sahnelerini sergiler insanın içinde. Dışa vuracak bu sahnelerin toplu tüfekli olması da şart değildir. Zulmün, haksızlığın, isyankârlığın her türlüsü -nerede ise hiç bitmeyen- birer savaştır. Bu sahneler var oldukça barıştan söz etmek ne kadar gerçekçi olacaktır?

Şu hâlde barış haricî olmaktan çok derûnîdir, içseldir. Kısaca konunun temelinde insanın kendisi ile barışık olması meselesi yatıyor.

Kendisi ile barışık olmak, yalın bir yönelişin değil, birçok bileşeni bulunan bir olgudur. Bu bileşenlerin bileşkesi ise huzura ermiş bir iç dünyası, tatmin olmuş bir kalptir ve bilinmeli ki, “Kalpler ancak Allah’ı anmakla huzur bulur.” (Ra’d, 28) İşte bu gerçeği pratiğe dönüştürecek formülü veriyor yukarıdaki ayet bize: “Ey iman edenler! Hepiniz toptan barış ve esenliğe girin.” Buradaki “barış ve esenliğin” Kur’an dilindeki aslı “silm” (barış ve güvenlik)dir. Kur’an’ın, sunduğu son semavi dine verdiği ad olan “İslâm” kelimesinin de bu “silm” kökünden türemiş olduğunu belirtmek anlamlı olacaktır. Buradaki “barış ve güvenlik” açılımının aslı da “teslim olmak” ile ilgilidir. Yani barış ve güvenliği sağlamak, temelde güçlü ve “dost” bir dayanağa bağlanıp teslim olmakla gerçekleşir. Ayetteki “barış ve güvenlik” ile kastedilen İslâm’dır. Ancak ayette doğrudan “İslâm” kelimesine değil de bunun türemiş olduğu kök anlama atıf yapılarak dikkatler son semavi dinin nihaî hedefinin barış ve güvenlik oluşuna yoğunlaştırılmış olmaktadır.

Böylece mü’minlere -ve onlar üzerinden insanlığa- “Mutlak mutluluğun kaynağı İslâm’dır, ona yönelin” mesajı verilmiş oluyor.

Ayette hitap, iman edenlere/mü’minlere yöneltilmiş olduğuna göre, onlara zaten yapmış oldukları bir şeyi (İslâm’a girme işini) yapmaları emredilmiş olmuyor mu? diye düşünülebilir. Konu şöyle:

Burada Kur’an’ın bir üslup özelliği ile karşı karşıya bulunuyoruz. Fiilen yapılan bir işe önem verilmesi, inceliklerinin dikkate alınması istendiği yerlerde o işin yapılması -gerekirse tekrar tekrar- emredilir. “Ey iman edenler! Allah’a ve Resûlüne, Peygamberine indirdiği kitaba ve daha önce indirdiği kitaba iman edin” (Nisa, 136) ayetinde olduğu gibi. Ayette, imanın sözde kalmaması, iman edilen bu unsurların her birinin gereğinin yerine getirilmesi ve bunun etkisinin pratik hayatta görülmesi istenmiş oluyor. Mü’minlerin barış ve güvenliğe/İslâm’a girmelerini emreden ayet de aynı üsluba sahiptir. Bu üslûp dikkate alındığında şöyle denmiş oluyor: Ey İslâm’a girmiş olanlar! İslâm’a girişiniz öyle olusun ki bu girişin gerekleri hayatınıza yansısın, dünya görüşünüz, düşünceleriniz, mensubu bulunduğunuz dinin/İslâm’ın göstergesi olsun. Bu pratik sonucun alınması da, dinin sahibi Allah’a teslim olmakla, onun emir ve yasaklarını uygulamakla gerçekleşir. “Allah’ın emirlerine boyun eğerek öyle bir toplumsal yapı, öyle muazzam bir İslâm yurdu meydana getiririn ki, orada isyandan, çekişme ve ayrılıktan, birbirine eziyet etmekten, eğrilikten, Allah’ın ve kullarının haklarına tecavüzden, kısaca Allah’ın rızasına aykırı hareketten eser bulunmasın ve herkes karşılıklı güven ve sükûn içinde hayat yolculuğuna devam etsin.” (M. Hamdi Yazır, II, 736)

Barış gerçekte; insanın iç barışı, kendisi ile, Rabbi ile olan barışıklığını yitirmesiyle ortadan kalkar. Bu da, insanın hayatı boyunca verdiği en büyük savaşı, şeytana karşı verdiği savaşı yitirmesi ile gerçekleşir. Bu savaş yitirildi mi, insan artık en büyük hasmını izlemeyi hayat biçimi hâline getirir. Ayetin getirdiği bir uyarı da bu noktaya vurgu yapıyor: “Şeytanın adımlarını izlemeyin. Çünkü o size apaçık bir düşmandır.” İnsanı “barış karşıtı” yapan hırs, kıskançlık, bencillik gibi değer törpüleyici eğilimlerin en büyük dostudur şeytan. Bu yönü ile şeytan, barışı tehdit eden en büyük unsurdur. Savaşları, zulümleri, haksızlıkları, yağma ve talanları ortaya çıkaran gerçek sebepleri araştırınız, kısa zaman sonra karşınıza son noktada şeytanın da desteğini alan insanî zaaflar çıkacaktır.

İman edenler, bu nitelikleri ile en büyük nimete kavuşmuşlardır. Bu noktadan sonra imanın gereğini yerine getirmemek, nimeti inkâr anlamına gelecektir; nimeti inkâr etmek ise büyük bir sorumluluk sebebidir. İşte gerçek barışın bozulduğu yer burasıdır.

Barışı ayakta tutan temel dinamiklerden biri belki de birincisi adalettir. Bu bireysel barış için de böyledir, toplumsal barış için de böyledir, uluslararası barış için de böyle. Bedeninin ve ruhunun hakkını vermeyen bireyin kendisi ile barışık olması beklenemez. Hakların gözetilmediği bir toplumda anarşi ve düzensizlik kaçınılmaz olur. Uluslararası plân ise adalet kavramının en çok “yanlış anlaşıldığı” yerdir. Burada güçlü olan haklıdır ve adalet güçlünün pratikleridir. Kuvvet bir süre bu yanılgının sürmesini sağlayabilirse, bir gün mızrağın ucu çuvalı deler çıkar. “Saldırganlık eğilimlerinin güçlenmesinde öğrenmenin büyük rolü vardır. Eğer işin içine ideoloji karışırsa, saldırganlık ve şiddet organize hâle gelir ve savaşlar böyle çıkar. Taraflardaki saldırganlık duyguları ve eğilimleri, öğrenme ile azaltılıp çoğaltılabilir (N. Tahran, s. 183)“

Barışı tehdit eden klasik etkenlerden biri de, gizli veya açık bir şekilde emeğe saygısızlık etmektir. Bu sebeple “İnsan için ancak çalıştığı vardır” (Necm, 39) prensibi barışın temel besleyicilerinden biridir.

Barış ve güvenliğin hâkim olacağı cennet hayatına kavuşacakların karşılaşacağı ilk hitap şu olacak: “Size selam olsun! Tertemiz oldunuz. Haydi, ebedî kalmak üzere buraya girin.” (Zümer, 73) Hz. Peygamber (s.a.s.), “Yaptığınızda birbirinizi seveceğiniz bir şeyi haber vereyim mi size? Aranızda selâmı yayınız.” (Müslim, İman, 93) buyurarak cenneti âdeta daha dünyada iken algılamanın yollarından birini gösteriyor.

Ne dersek diyelim, aslî hedefini şaşıran insan, barışı konuşur ama savaşı yaşar. Bu, âdeta onun genlerine işlenmiştir, işlenmektedir. 1812 Fransız-Rus savaşından söz ederken Tolstoy bakınız ne diyor:

“Peki ama, hiçbiri daha iyi duruma giremeyecekler ve daha kötü duruma düşmek tehlikesi ile karşı karşıya iken, milyonlarca insan niçin boğazlaştı?... Böyle bir davranışın maddî ve manevî bakımdan kötü bir davranış olduğunu dünya var olalıdan beri herkes bildiği hâlde, milyonlarca insan niçin boğazlaştı? Bu, öylesine kaçınılmaz bir şeydi ki, bunu yaparken o ilkel ve zoolojik yasaya, sonbaharda birbirlerini öldüren arıların ya da birbirlerini yok eden erkek hayvanların uydukları yasaya uyuyorlardı. Bu korkunç soruya başka bir cevap verilemez.” (Tolstoy, s. 15) Diyor ki Tolstoy, barışı imha ederken, yakıp yıkarken, zulüm ve haksızlık ederken insan, insandan çok hayvandır. Doğru mu yanlış mı, siz karar veriniz.

İYİLİĞİ TANIMLAMAK

“İyilik, yüzlerinizi doğu ve batı taraflarına çevirmeniz değildir. Asıl iyilik, Allah’a, ahiret gününe ve peygamberlere iman edenlerin; mala olan sevgilerine rağmen; onu yakınlarına, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, (ihtiyacından dolayı) isteyenlere, (ve özgürlükleri için) kölelere verenlerin; namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren, antlaşma yaptıklarında sözlerini yerine getirenlerin ve zorda, hastalıkta ve savaşın kızıştığı zamanlarda (direnip) sabredenlerin tutum ve davranışlarıdır. İşte onlar doğru olanlardır, işte onlar Allah’a karşı gelmekten sakınanlardır.” (Bakara, 177)

“İyi”nin eyleme geçirilmesine “iyilik etmek” diyoruz. “Nedir iyi? “ sorusuna bir çırpıda cevap verebileceğimizi sanırız. Ama bunun o kadar kolay olmadığını işe koyulduğumuzda anlarız. Zira son derece kapsamlı bir anlam alanı ile karşı karşıyayız. Vahiy desteği olmadan aklın tek başına iyiyi (ve kötüyü) bilip bilemeyeceği konusu Kelam ilminin en çetin meselelerinden biridir. Pratik hayata bakalım. Bir kimse hakkında “iyi insan” dediğimizde neyi esas alırız? Ya o kişinin bizim adımıza veya sevdiklerimiz adına iyilik sayılan bir eylemine yahut kamunun -belli açılardan- onayını alan belli yönelişlerine bakarız. Çok kere kapsayıcı olmaktan uzak kalırız. Çünkü gündelik hayatımız değer yargılarımıza etki edecek sayısız engellerle doludur. Evet; akıl, sezgiler, duygular bizi iyinin ne olduğu konusunda bir yerlere getirebiliyor. Fakat son noktada işin içine “görece”liğin girdiğini görünce duraklamak zorunda kalıyoruz. Hangi iş, neye göre ve ne kadar iyidir? Daha da önemlisi, bu göreci yaklaşım temelde dinî tercihlere kadar uzanır, iner. Bu tespiti Kur’an şu ayetlerde ifadeye koyuyor: “Her bir grup kendi katındaki (dini anlayış) ile sevinip böbürlenmektedir.” (Rûm, 32) “Böylece her ümmete yaptıklarını süslü gösterdik.” (En’âm, 108)

Kıble Kudüs’ten Kâbe’ye değiştirildiğinde Yahudiler ve Hıristiyanlar bu olayı bir fitne ve karışıklık vesilesi yapıp İslâm’a yönelişin önünü kesme gayretine düşmüşlerdi. Yahudiler, “Beyt-i Makdis”in doğusuna; Hıristiyanlar ise batısına yönelerek ibadet ediyorlardı. Bu iki kesimden her biri, iyiliğin, kendi kıblesine yönelerek ibadet etmekten geçtiğini söylüyordu. (Cassâs, I, 243) Ayette her iki kesime de hitap edilerek şu mesaj veriliyor:

Mutlak iyilik Allah’a itaattir. O’nun gösterdiği hayat tarzını benimseyip yaşamaktır. Ey Yahudiler ve Hıristiyanlar! Sizler, içini boşalttığınız, nesilden nesile aslî yapısından uzaklaştırarak aktardığınız dinlerinizin gereği olarak, ibadetlerinizde doğuya/batıya yöneliyor ve gerçek dinin/iyiliğin kendinizinki olduğunu sanıyorsunuz. Sizin sergilediğiniz dinî uygulamalar, yönelişler şekilden öteye geçmemekte ve temelde bir değer ifade etmemektedir. İyilik/din bu değildir. Allah’ın gösterdiği doğrultuda iman, ibadet ve ahlâk esaslarının yer aldığı dinî yöneliştir, İslâm’dır gerçek iyilik. Ayete bir daha göz atalım: İyilik; iman, ibadet ve ahlâk gibi üç temel üzerine oturtuluyor.

Allah’a, ahirete ve peygamberlere iman üçlüsü, imanın diğer esaslarını da temsil ediyor. Yani kitaplara, meleklere ve kadere iman da bu üçünün zorunlu sonucudur, hem de birkaç açıdan: Allah’a iman varsa, gönderdiği peygamberlere iman da zorunludur. Peygamberlere iman ediliyorsa, onların sunduğu kitaplara ve kitaplarla tebliğ ettikleri esaslara iman etmek de aklın gereği olur.

Ayette, -zekât ve sadaka yolu ile- infak etmek ve namaz ibadet alanını temsil ediyor.

İnfak kavramı, mal hırsının zerresini bile yaşamaksızın, Allah’ın insanı emanetçisi kıldığı maddî imkânlardan, ihtiyacı olanları usulünce yararlandırmayı ifade eder. İnfak gerçek anlamını, dinin bütünüyle hayata yansıtılması ile yakalar. Maddî ya da manevî beklentilerle yapılan harcamalar infak kavramına yabancıdır, “iyilik” vadisine uğramaz.

Gerçekten, kimine göre iyilik, köşe başında oturan bir “fakir”e sadaka vermektir. Oysa çok kere insan “iyilik bahanesi ile bir şahsı eşya ve alet düzeyine indirmek için koruyucu rolünü benimsiyor. Bu işte, gururumuzu okşayan duygulu bir iyiliksever sıfatını kendimize lâyık görürüz.” (Alexis Bertrand, s.174) Bu tür yakınmalar hiç de az değildir: “Bugün yapılan en küçük yardımlara bile iyilik deniyor. Yalnız para vermek sosyal vicdan azaplarından kurtulmanın çok pasif bir şeklidir.” (F. W. Foerster, s.171) Bu gibi kısıtlayıcı anlayış ve yaklaşımlardan kurtulup iyiliğin gerçek anlamını yakalamak istiyor ufku açık akıl. Yoksa her şeyi ile “dünyalı” olan maddî imkân, temel hedefi “Yaratan’ın hoşnutluğu ve sonsuz mutluluk” yani maneviyat olan ibadete nasıl dönüşebilir? Maddeye kulluk ruhunu sindiren bütün eylemlerin temsilcisidir infak yönelişi. Namaz… Bambaşka bir dünya ile karşı karşıyayız. Kulluğun bütün ifade biçimlerini doğrudan ya da dolaylı olarak içeren bir dünya. Alnımızı secde için yerlere indirirken bize tevazuun en asil biçimini yaşatan, böylece ruhumuzu göklere yükselten bu ibadet, iyiliklerin iyiliği. “Eşref-i mahlûkat” olduğumuz bilincini çiçek çiçek içimize nakşeden yöneliştir namaz.

Verilen söze bağlılık, gereken yerde gerektiği şekilde sabır göstermek ise ayette iyiliğin üçüncü temeline, ahlâk alanına ait örnekler olarak verilmiştir. Sabrın, zorluklar ve haksız baskılar karşısında yanlış tevekküle dayalı pasif bir tutum değil, faal bir mücadele azmi ve dayanıklılık olduğunu hatırlayalım. Böyle bakınca sabrın nasıl “iyilik” kavramı içinde yer aldığı açığa çıkar. Zorlukları yenip, “bağımsız” olmak iyilik olmaz da ne olur.

İyiliğin yapısına bu üç temel niteliği yerleştirip sonra da bunlara sahip olan kimselere “doğru” kimseler diye işaret edilmiş olması, iyilik ile doğruluk (sıdk) arasındaki dolaysız bağlantıyı açıkça ortaya koymaktadır. Nitekim Hz. Peygamber Efendimiz bu gerçeği şöyle ifade etmiştir: “Size iyiliği tavsiye ederim. Çünkü doğruluk iyilikle birlikte bulunur ve bu iki niteliğe sahip olanlar cennettedir.” (İbn Mâce, Dua, 5)

Burada, “Bizi doğru yola ilet” (Fatiha, 6) ayetini hatırlamamız gerekiyor. Ayetteki doğru yol”un (sırat-ı müstakîm) bütünü ile İslâm olduğunu göz önünde tutacak olursak, hadiste sözü edilen “doğruluk” ve “iyilik” de geniş anlamları ile İslâm’ı temsil etmektedir, diyebiliriz.

Görüldüğü gibi ayet açıkça ya da dolaylı olarak insanın taşıması gereken bütün üstün nitelikleri, hayatı her yönüyle kuşatıcı bir biçimde tespit etmekte ve bunları “iyilik” başlığı altında toplamaktadır. İmanın amelle ilişkisi konusundaki kelâmî münakaşalara girişmeden diyebiliriz ki, iman-amel bütünlüğü mutlak iyiliğin “mimarı”dır. Kişisel bakış açılarımızla yaptığımız “iyi” nitelemeleri -eğer isabetli iseler- hep bu bütünün yani İslâm’ın yansımalarıdır. Dürüst ve namuslu olmak, haklara saygı, şefkatli ve merhametli olmak gibi pek çok erdem bu yansımaların örneklerini oluşturuyor. İslâm’ı bütünü ile hayatımıza almadıkça gerçek iyiyi tanımlayamayız. Tıpkı bir “yap-boz”un yerine konulmuş bazı parçalar gibi. Parçaların tamamını bulup yerine koymadıkça “resim” bütünüyle ortaya çıkmaz.

İyilik böyle. Peki, iyi insan kimdir? Düz mantıkla bakınca, iyi insan, iyilik yapan insandır, diyebiliriz. Ama bu yargıya varma yolunda pek de rahat bırakılıyor değiliz. İyi insan olmak için iyilik yapmanın yeterli olamayacağını düşünsek? “Kaş yaparken göz çıkarmak” durumuna ne diyeceğiz. İyi insan olmak için iyilik yapmak yetmez, her şeyden önce kötülük yapmamak da gereklidir.

Konuya ayetin ufkundan yaklaşırsak diyebiliriz ki, sözü edilen “iyilikler”, “ucuza” harcanmazlarsa sahibini iyi insan yapabilirler. Hz. Peygamber (s.a.s.)’in “müflis insan” tarifini hatırlayalım: “Benim ümmetimin müflisi; kıyamet günü, namaz, oruç ve zekât sevabıyla gelip; şuna sövdüğü, buna iftira ettiği, şunun malını yediği, bunun kanını döktüğü, şunu dövdüğü için iyiliklerinin sevabı şuna buna verilen ve üzerindeki kul hakları bitmeden sevapları bittiği takdirde de hak sahiplerinin günahları kendisine yüklenen ve böylece cehenneme atılan kimsedir.” (Müslim, Birr, 59) Yaptığı binayı elleriyle yıkmak gibi bir şey. “İşte bir hayır yapıp bin bozanlar, Allah’ım!”

Böylece Kur’an, yukarıdaki ayetin sistematiği üzerinden şu İslâmî prensibi getiriyor: “İyi insan olmanın temelinde iman esası yer alır. İman, kalbin ve düşünce merkezinin söylemler ve davranışlar üzerinde etkin olmasını gerektirir. İman-söylem-eylem bütünlüğü gerçek iyiliğin ortaya çıkışını temsil ediyor. Bu bütünlüğün sağlanmadığı yerde gerçek iyilikten söz etmek mümkün değildir. Buna göre Kur’an ölçüleri ile iyilik İslâmî ölçülerin kazandırdığı kapsamlı bir niteliktir. Bunu gerçek dindarlık diye tanımlamak da mümkündür.

Kişilik eylem bütünlüğünden oluşan bir yapılanmadır. Gerçek dindarlığın sağlayacağı bu bütünlük, gerçek iyiliği ortaya çıkaracaktır.

ÇAĞIMIZIN İNANÇ
PROBLEMLERİ AÇMAZINDA
ŞEYTANA KULLUK ETMEK

“Ey Âdemoğulları! Ben size, şeytana kulluk etmeyin; çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır. Bana kulluk edin. İşte bu dosdoğru yoldur, diye emretmedim mi? Andolsun, o sizden pek çok nesli saptırmıştır. Hiç akıl etmiyor musunuz?” (Yâsîn, 60–63)

İnsan ruhu, Fuzûlî’nin ifadesi ile “âvâre su” gibidir. Sükûna ereceği yeri buluncaya kadar, “başını taştan taşa vurur gezer”. Aradığı yer “kulluk deryası”dır. Arayış sırasında suni birtakım engellerle karşılaşması hâlinde varacağı yer derya değil, kavurucu çölün ortasındaki bir “serap”tır. Serap yok olur ve çöl, suyu “yutar”.

Ruhun sükûna ereceği yer kulluk duygusudur. Her insan gizli ya da açık, kulluk duygusuna sahiptir. Bu duygu, hava gibi, su gibi insanın hayatî ihtiyaçlarından biridir; ruhun temel besleyicisidir. Kulluk; insanın, varlığa vücut veren Sonsuz Kudret’e yöneliş ve teslimiyet bilincinin ifadesidir. Kulluğun reddedilmesi, bu duygunun bastırılmasından başka bir şey değildir. İnançsızlığın bir çeşit inanç olduğu gibi, kulluğu reddetmek de bir çeşit kulluktur ama Allah’tan başkalarına kulluk. Allah’a kul olma bilincinin var olmadığı yahut yitirildiği yerde, kulluk yönelişi başka “hedef”ler arar. Çünkü “Tabiat boşluktan nefret eder.” (Pascal)

Kur’an; kulluk bilinç ve yönelişinden sapma eğilimleri için iki temel sebep gösterir: Nefis ve şeytan. Nefis bir yandan hayatın devamı için gerekli olan “yoğunlaşma”yı sağlarken (nefsin olumlu yönü) bir yandan da selîm bir akıl ve vicdanın yanlış ve kötü diye nitelediği işlere yönelme isteğini temsil eder. (Nefsin olumsuz yönü) İnsana kötülük ve isyan işletmeyi “görev” bilmiş şeytan, (A’râf, 17) nefsin bu olumsuz yönünden destek alır. İşte Yâ-Sîn sûresinin yukarıdaki ayetleri şeytanın insanla “ilişki” kurmayı başarması hâlinde, insan adına ortaya çıkacak kötü sonuç; kıyamet sahnelerinden biri canlandırılarak dile getirilmektedir.

Şüphesiz, ayetler grubunun en dikkat çekici kısmı, “şeytana kulluk etmeyin” ve “bana kulluk edin” ifadeleridir. Buradan şunu anlıyoruz: Allah’a kulluk etmenin -sözde- alternatifi şeytana kulluktur ve bu da insanlık şerefi ile asla bağdaşmaz. Şeytana kulluk doğrudan onu “mabud” tanıma şeklinde olabileceği gibi dolaylı yoldan da olabilir.

Şeytana dolaylı olarak kulluk etmek, Allah’a karşı gelerek şeytanın isteklerine boyun eğmek ve onu memnun etmeğe çalışmakla gerçekleşir. Kişiyi Allah’a itaatten/kulluktan alıkoyacak her türlü yöneliş -sonuçta şeytanın emir ve saptırması sonucu ortaya çıktığı için- şeytana kulluk niteliğindedir. Ayetlerde özellikle işin bu yönü ön plandadır. Kulluğun temel niteliklerinden biri, emre itaat etmektir. Şeytana itaat eden ona kulluk etmiş olmaktadır. Hz. Peygamber (s.a.s.), Yahudi din adamlarının Allah’ın hükmüne aykırı olarak bazı şeyleri haram ya da helâl kılmalarını onaylamayı, bu din adamlarına kulluk etmek şeklinde yorumlamış olması (Tirmizî, Tefsîr-i Sûre, 9) anlamlıdır.

Şeytanın silahlarından biri konumundaki nefsin insan üzerine hâkimiyet kurmasına Kur’an’ın getirdiği niteleme “nefsi ilâh edinmek”tir. “Kendi nefsinin arzusunu ilâh edineni gördün mü? Ona sen mi vekil olacaksın?” (Furkân, 43) diyor Kur’an. Pek çok neslin sapkınlığının temelinde şeytanın “marifeti” yatmaktadır. Bu sebeple Kur’an, sadece bu ayetlerde değil, daha pek çok ayette şeytanın insana karşı beslediği düşmanlığa dikkat çekilmekte, insanın kendini ona karşı koruması istenmektedir. Bu tür ayetlerin ortak mesajını şu iki ayet özetlemektedir: “...Sakın, çok aldatıcı (şeytan), Allah hakkında sizi aldatmasın. Şüphesiz şeytan sizin için bir düşmandır. (Siz de) onu düşman tanıyın. O kendi taraftarlarını alevli ateşe girecek kimselerden olmaya çağırır.” (Fâtır, 5-6)

Öz olarak şu söyleniyor burada: “Şeytan bir düşman mı insan için, evet. Öyle ise görülen düşmanlarınıza karşı nasıl hazırlıklı ve tetikte bulunmayı kaçınılmaz sayıyorsanız, aynı anlayışı şeytana karşı da benimseyin.” Şeytana kulluk/itaat konumuna düşmek gerekli önlemleri almayanlar için işten bile değildir. Allah’a karşı isyan niteliği taşıyan pek çok iş, sayısız telafi yöntemleri ile normal bir iş düzeyine indirilerek işlenir. “İhtiyaçlar”, “zorunlu hâller”, “Allah’ın affediciliği” “kalbim temiz” gibi kandırmacalar bu yöntemler arasında yer alır. Yasakların çekiciliği kuralı burada da kendini gösterir. Pek çok çirkin iş artık “güzel”dir. Çünkü şeytan “göz boyayıcılık” ederek kandırılmışlara yaptıklarını güzel göstermektedir. (Nahl, 63) Bu sebeple Kur’an, şeytanın bu yöntemi üzerinde önemle durmakta, insanı uyarmaktadır. Hz. Peygamber (s.a.s.) de, “Şeytan, insanın damarlarında kanın aktığı gibi akar” (Buharî, Ahkâm, 3) hadisi ile aynı uyarıyı yapmaktadır. Şeytanın başvurduğu sayısız tuzaklar vardır ve o bunları çok sinsice kullanır. Umulmadık yerde hasmına/insana saldırır, onu yenik düşürmeğe çalışır. Kur’an’ın son sûresinin, şeytanın bu saldırılarına karşı insana direnç kazandıracak destekler sunması dikkat çekicidir:

“De ki: İnsanların kalplerine vesvese veren cin ve insan türü şeytanların kötülüğünden, insanların Rabbine, insanların Melik’ine, insanların İlâh’ına sığınırım.” (Nâs, 1–6) Sûrede hem şeytana karşı manevî bir direnç yöntemi olarak Allah’a sığınma yönelişi telkin ediliyor, hem de insanların kulluk ve itaat edecekleri “otorite” olarak -şeytanı değil- Allah’ı tanımaları gerektiğine işaret ediliyor. “Şüphesiz şeytanın hilesi zayıftır” (Nisa, 76) ayeti âdeta şeytanın karargâh bilgilerini ortaya dökerek insana verilen desteği en üst düzeye çıkarıyor. Kur’an’ın bu yaklaşımı, onun, sınırlılığının bilincinde olan akla verdiği değeri de ortaya koymaktadır. Ayetler grubunda yer alan “Hiç akıl etmiyor musunuz?” sorusu da işte bu gerçeğe işaret etmektedir. “Haddini bilen akıl” elindeki “veri”leri kullanarak şeytanla baş edebilir, onu yenebilir. Aklın elindeki verilerle Kur’an ve Sünnet’in sunduğu yöntemleri kastediyoruz. Bir örnek: “Şeytanın hâkimiyeti, sadece onu dost edinenler ve Allah’a ortak koşanlar üzerindedir.” (Nahl, 100)

Şeytanın tuzağı tüm zayıflığına rağmen yine de “avlama işi”ne yarıyorsa,”karşı güç”ün son derece zayıf konumda olduğu ortaya çıkar. Zayıfa yenilen daha da zayıf demektir.

“Ateizm”, yükselen ya da düşen grafiklerle, tarihî süreç içinde “inanç problemleri” alanının en aşırı ucu olarak yerini koruyordu. Artık durumda değişme var. Şeytanı doğrudan tanrı sayan ve ona bağlanan tarihi “şeytana tapar” yönelişin temsilcilerinin en aza indiği son birkaç on yıl içinde bu yöneliş yeni bir görünüm ve söylemle Amerika’da ortaya çıktı (Satanizm, 1966) ve kısa zamanda dünyanın pek çok yerinde azımsanmayacak sayıda taraftar buldu.

Ateizmi, taşıyamayacağı yükün altına giren aklın kendinden intikam alması diye niteleyecek olursak, Satanizmin bu intikam duygusunu ikiye katladığını söyleyebiliriz. Manevî değer yoksunu insanlığı artık ateizm tatmin etmiyor. Daha da aşırı bir tutumla Allah’ı kabul edip, ona isyan eden şeytana taparak Yaratıcı’dan -ama aslında akıldan- güya intikam almaktadırlar. “Yoktur” demek yetmiyor insana. “Varsın, ama sen değil, sana isyan eden şeytandır tanrı” demiş oluyorlar. Gerçek “dost”un hasım bilinmesi, “Hasmın hasmını dost edinmek” uygulamasını nasıl da uçuruma götüren yol hâline sokuyor!

Maddeci hayat felsefesinin, teknik imkânların sağladığı rahatlıkla harmanlanarak ortaya çıkardığı bir yabancılaşma sürecinin meyvesidir, bu tür “intikamcı” yönelişler. Alabildiğine “müreffeh”/rahatlığa boğulmuş insanlarla, insanlık onuru çizgisinin altındaki büyük kitlelerin ortaya koyduğu çelişkilerden doğan bunalımları hafife almamak gerek.

Dünya gençliği manevî değerlerden yoksun olmanın acısını çekiyor, bedelini ödüyor. Gemide açılan bir delikten söz ediyoruz. Bu durumda insanlık kendi geleceğini güvende hissedebilir mi?

Ulusal ve uluslararası plânlarda verilen büyük mücadelelere rağmen uyuşturucu trafiğinin önü alınamıyor. Evet; üreticilerle, bu işin ticaretini yapanlara mücadele şart. Ama bu uyuşturucuları kim, niçin kullanıyor? Esas bu soru üzerine eğilmek gerekir. Zira “Müşterisiz metâ zayidir.”

İLİŞKİLER AHLÂKININ
KİLİT TAŞI: ADALET

“Ey iman edenler! Allah için hakkı titizlikle ayakta tutan, adalet ile şahitlik eden kimseler olun. Bir topluma olan kininiz sizi adaletsizliğe itmesin. Âdil olun. Bu, Allah’a karşı gelmekten sakınmaya daha yakındır. Allah’a karşı gelmekten sakının. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (Mâide, 8)

İnsanı sosyal varlık yapan etken ilişki kurma eğilimidir, diyebilir miyiz? Diyelim. Çünkü ilişki kurma eğiliminin temelinde “ihtiyaçların giderilmesi ihtiyacı” yer alır. Toplum hayatını düzenli kılan şey, bu ilişkilerin belli bir sisteme bağlanmasıdır. Bu sistem ne kadar iyi işlerse, “işler” o kadar iyi gider, dengeli olur.

Kâinata hâkim olan en temel kanunlardan biri denge kanunudur. Sonsuz kuvvetteki çekme ve itmeleri bir noktada “sıfırlayan” ve dengeyi hâkim kılan bir ilâhî kudret ve irade var. İşte bu irade ve kudret, Kitab’ında, insanlar arasındaki “çekme-itme”leri de bir denge ve itidal ortamının enerji kaynağı kılacak iki temel kavrama işaret ediyor: Hak ve adalet. Bu ikisinin gerçekleşmesinde çok kere merkezî öneme sahip üçüncü bir olgu daha var; o da şahitlik. Hakkın yerini/sahibini bulması adaletle; adalet ise doğru şahitlikle gerçekleşecektir. İşte ayette bu üçlü yapı, son derece sade ama o derece derinlikli bir anlatımla dile getiriliyor. Bu dile getiriliş iman edenlere yöneltilen üç emir şeklinde gerçekleşmiş: “Şahitliği adaletle yapın”, “Âdil olun”, “Allah’a karşı gelmekten sakının.”

Ayet bize, “Düşmanlık, adaletsizlik sebebi değildir; düşmanınızın bile hukukunu yok sayamazsınız” uyarısında bulunmuş oluyor. Dine gün yüzü göstermemenin yollarını arayan münafıklar ve Yahudiler hakkında Hz. Peygambere vahyin getirdiği emir şu: “Eğer aralarında hükmedecek olursan adaletle hükmet. Çünkü Allah âdil davrananları sever.” (Maide, 42) Kültürümüzde gayri müslim hakkı yemenin artı bir sorumluluk getirdiği şeklindeki kabul bu uyarının meyvesidir sanki.

Çağımızda hak, “güç”ün ağzında sakız olmuş moda bir slogan zavallılığında. İslâm’ın ona bahşettiği “izzet”ten mahrum, kapanın elinde kalan bir metâ. Oldukça kısa süren “mutlu” zaman dilimleri dışında bu, geçmişte de böyle olmuş. “Güçlü isen haklısın” ve “Adalet kılıçtır” sloganları dillerin eskimez birer “peleseng”i. Haktan ayrı düşünülemeyen adalet de ister istemez aynı kadere boyun eğiyor. Şahitliğe gelince; “yoğurtçudan şahit istemişler, bozacıyı getirmiş”. “Şahitliği Allah için ayakta tutacak” erler aranıyor.

Diğer insanlarla olan ilişkilerimizde baş gösteren anlaşmazlıklar son noktada hukukun konusu oluyor. Şahitlik kurumu hukukun temel öğelerinden biri. Hakların gasp edildiği, zulümlerin sergilendiği sahnelerin baş aktörü, adaletin yerini aradığı mekân ve zamanlarda ortaya çıkan, çeşitli kılıklardaki yalancı şahitlik sahtekârlığıdır. Bekçiyi insanların kalbine koymalı ki her an onlara ayetteki, “Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” uyarısını hatırlatsın.

“Beyefendi, şahit lâzım mı?”

Gördüğünüz bir olayı “Aman, şahit yazarlar” diye “görmeden” geçerseniz, gün gelir bu soru ile karşılaşırsınız. O zaman adalet “Zümrüd-ü Anka”ya denk bir şey olur; adı var kendi yok. “Şahitliği gizlemeyin. Kim şahitliği gizlerse şüphesiz onun kalbi günahkârdır...” (Bakara, 283)

Peki, adalet neyin ifadesi?

Bize çağrıştırdığı ilk olgu, eşitlik. Gidiş yolu doğru gibi gözükmekle birlikte, hedef saptırabilen bir çağrışım bu. Adaletin henüz ne olduğuna karar verememiş sayalım kendimizi ve şu soruya cevap verelim: “Eşit şartlar altında farklı işler üreten iki kişinin ücretlerinde eşitlik sağlamakla adalet de sağlanmış olur mu? Cevabımız şu değil mi: Hayır, eşit şartlar altında eşit işi üretenlere eşit ücret vermek adalettir. Aynı ortamı farklı ölçülerde değerlendirenlere farklı davranmak da yine adaletin gereğidir.”

Demek ki adalet kavramına vücut veren -eşitliğin dışında- ikinci bir yapı taşı var. Onun adına da liyakat/lâyık olma/hak ediş diyoruz. Liyakat esasının uygulanması, toplumun sağlıklı ve dengeli bir yapıya ulaşıp bunu sürdürebilmesinin güvencesidir. “Haddinden fazlasını verin, gerçeği bulamaz; haddinden azını verin, sonuç gene aynı olur.” (Pascal, s.24) İşte adalet, verilenle hak edilen arasında olması gereken denge sağlanınca gerçekleşir.

Öyle ise kısaca söyleyelim: Eşitlik adaletinin yerini bulduğu alan insan hakları alanıdır. Her insana bu hakların eşit olarak sağlanması konusunda adaletle davranılması ilişkiler ahlâkının kuralıdır. Kamu alanında ise adaletin “eşitlik” çağrışımını paranteze alıp sadece “liyakat”i öne çıkarabiliriz. Çünkü liyakat hem “dengede” olmayı hem de “denk” olmayı içeriyor. Eşitlikte ise sadece “denk”lik var, dengenin varlığı ise zorunlu değil. Eşitlikteki “denklik” gerçekten denk olmak anlamı kadar, -denk olmadığı hâlde- denk tutulmak anlamını da içeriyor. “İnsanlar eşittir, bazıları daha eşittir.”

Nitekim “adalet”in kök anlamı “eşitlik” değil, “denk”liktir. Belli bir ağırlığı dengede tutan karşı ağırlığa, aynı anlamdan hareketle “idl” denmesi bundandır. “Denk”liği sağlayan denge unsuru, “liyakat”tir. Kişiye elde etmek istediği şey liyakati oranında verilecek, istemediği sonuçlar ise hak ettiği oranda kendisini bulacaktır. Kısaca “liyakat” ile “elde edilen” birbirine denk olacak, böylece denge oluşacaktır. Kur’an-ı Kerim, bu değerlendirmenin dayandığı temelin adına “kıst” diyor (Maide, 48; Nisa, 58).

Adaletin, Allah’a karşı gelmekten sakınmaya daha yakın/elverişli olmakla nitelenmiş olması, konuya dünya hayatı ölçüleri ötesinde bir açıyla yaklaşmamız gerektiğini hatırlatıyor bize. İnsanlar arası ilişkilerin merkezine Allah ile olan ilişkinin yerleştirilmiş olduğuna dikkat edelim: “Âdil olun. Adalet Allah’a karşı gelmekten sakınmaya daha yakındır.”

Allah’a karşı gelmekten sakınmak (takva), Allah-kul ilişkilerini temsil ediyor. Adalet ise kullar/insanlar arası ilişkilerin temel ölçüsü. Allah’ın koyduğu ölçülere uyularak insanlar arası ilişkilerde hak-gözetir olunursa, bu Allah ile ilişkilerin doğru “mecra”da ilerlemesini sağlayacaktır. Bu sebeple “Din, özünü adalet ilkesinin oluşturduğu bir ilişkiler ahlâkıdır” denebilir.

Bu ahlâk sisteminin “hatır-gönül” bilmeden, dost-düşman, akraba-yabancı, mü’min-kâfir demeden adalet ilkesini nasıl yücelttiğine şu ayetin aydınlığında da şahit oluyoruz: “Ey iman edenler! Kendiniz, ana-babanız ve en yakınlarınız aleyhine de olsa Allah için şahitlik yaparak adaleti titizlikle ayakta tutan kimseler olun. (Hakkında şahitlik ettikleriniz) zengin de olsalar, fakir de olsalar (adaletten ayrılmayın). Çünkü Allah, ikisine de daha yakındır. (Onları sizden çok kayırır). Öyle ise adaleti yerine getirmede nefsinize uymayın.” (Nisâ, 135)

Adalet’in mayası sevgi ve merhamet duygularıdır. Adaleti mekanik bir eylem olmaktan çıkarır bu duygu ve “insânîleştirir”. Anne-babanın çocuklarına “âdil” davranması, bu duyguların desteğinde gerçekleşir. Güçlünün âdil davranmasında merhametin çeşnisi yoktur, diyebilir miyiz? Yöneticilerin yönettikleri ile ilişkilerini “mevzuat” tek başına yönlendiriyor olabilir mi? Sevmeyen ve merhametten yoksun bir insanın biyolojik yapısının “faal” olması, onun canlı olduğu anlamına gelmez. Canlı olmayan kimse “kuru mevzuat”a “hayat” veremez. İşte o kimse adına adaletsizlik burada başlar. Bütün çürümelerin başladığı nokta da burasıdır.

Bizim dinî geleneğimiz, adaleti güzellikler (mehâsin) listesinin başına oturtur. Râğıb el- İsfehânî, “Adalet; borcunu vermek, alacağını istemektir. İhsan (iyilik) ise borcundan daha fazlasını vermek, alacağından daha azına razı olmaktır” der (Müfredât, “hüsn” md.) ve adalet kavramına “sınıf atlatır” âdeta. Bu yaklaşımı bir zamanlar sade insanımız, “İyiliğe iyilik her kişinin işidir, kötülüğe iyilik er kişinin işidir” diye dile getirirdi. Şimdilerde “iyiliğe kötülükle karşılık verenler” şikâyet konusu hep.

İlişkiler ahlâkımız -yalın olarak, “ahlâkımız” da diyebiliriz- bizim dünyadaki yerimizin hem belgesi hem göstergesidir.

Çok kere kuru bir söylem olmaktan öteye geçirilemezse de adaletin çok hassas bir alan olduğu hep söylenir. Bu tespitin doğruluğu açık ve kesindir; ispata, delile ihtiyaç hissettirmez. Ama şunu hatırlatmakta yarar var: Konumuzun anahtar kelimeleri olan “Adl” ve “Kıst” Arap dilindeki kullanımları ile zıt anlamlı kelimelerdir. Kullanıldıkları yere göre bazen “hakkaniyet ve insaf ölçülerin içinde davranmak”; bazen de tam tersine, “zulüm ve haksızlık etmek” anlamlarına gelirler. Anlam her iki tarafa da kayabilir. Buradan şu uyarıyı çıkarabilir, işin erbabı olanlar: “Bu iki kelimenin anlamları kadar, uygulamaları da hep kaygan zemindedir. Adaleti dağıtanlar; dikkat edin, ayağınız kaymasın. Adaleti ayakta tutmaya çalışırken zulmün aleti olmayın.”

Bıçak sırtı gibi bir durum.

HAYAT VE DENGE

“Böylece, sizler insanlara birer örnek olasınız; Peygamber de size bir örnek olsun diye sizi orta bir ümmet yaptık.” (Bakara, 143)

Kur’an’ın, müslümanları topluca gündeme getirdiğinde başvurduğu temel ifade “iman edenler”dir. Yukarıdaki ayet ve benzerlerinde ise müslümanlar topluluğuna “ümmet” kelimesi ile atıfta bulunuluyor. Birinci anlatımda bireysel bir iş olan iman olgusuna vurgu yapılmakta, ikincisinde ise iman bağı ile birbirine bağlanmış bireylerin oluşturduğu sosyolojik bir yapı merkeze alınmaktadır.

Toplumların varlıklarını sürdürebilmeleri, bu süreçte insanca yaşanabilmesi için; dış dünyaya/tabiata, beşerî hilkate/fıtrata hâkim kanunlarla, vahyin belirlediği yöneltici, yönlendirici esaslara uymak kaçınılmazdır. Bu alanlarda sergilenecek ihlaller ve ihmaller oranında huzur, düzen ve denge kaybı ortaya çıkacaktır. İşte Kur’an, getirdiği nizamın benimsenip uygulanması hâlinde toplumda bu tür eksilerin söz konusu olmayacağına ve her bakımdan dengeli bir hayat yaşanacağına işaret etmek üzere İslâm ümmetini “orta ümmet” diye nitelemektedir.

Ayetin metninde yer alan ve “orta” diye çevirdiğimiz “vasat” kelimesi sözlük anlamı ile aralarında yer aldığı iki noktaya da eşit uzaklıkta bulunan şey demektir. Ayetin verdiği mesajda bu iki nokta “ifrat” ve “tefrit”i yani aktif ve pasif aşırılığı temsil ediyor. Her iki tarafı da uçurum olan bir yolun en güvenli yeri o yolun tam ortasıdır. Ayet müslümanlara, İslâm’ı kabul edip hayata geçirmek sureti ile toplum olarak ahiret yolculuğunu yaptıkları hayat yolunun tam ortasında, en güvenlikli hattında yer aldıklarını haber veriyor.

Müslümanların orta bir ümmet kılınmalarının öncelikli hedefi, onların ilâhî iradeye paralel bir hayat tarzına kavuşmalarını sağlamaktır. Bunun gerçekleşmesi hâlinde insanlara örnek olmaları kendiliğinden gerçekleşecektir. Bu sebeple ayetteki “insanlara örnek olasınız diye… orta bir ümmet yaptık” ifadesini Kur’an’a has bir üslup özelliği olarak algılayıp, “insanlara örnek oluşturacak şekilde orta bir ümmet yaptık” diye anlamak uygun olur. Ancak belirtmek gerekir ki, İslâm toplumu için yapılan bu “orta ümmet” nitelemesi mutlak değil, şarta bağlı bir nitelemedir. Yani -Saadet Asrı’nda olduğu gibi- Kur’an ve sünneti hayat için ölçü almak şartı ile kayıtlıdır. O sebeple İslâm ümmetinin “orta ümmet” olma niteliğini yitirmesi söz konusu olabilir. Müslümanların nice zamandır yaşadığı devasa problemlerin arkasında bu acı gerçek yer almaktadır.

Müslümanlar kendilerini “orta ümmet” konumuna getiren bu güvenlikli yapıyı Kur’an’ın talimatına uyarak kazandılar. Ancak bu kazanım bütünüyle doğrudan olmadı. Kur’an’ın sunduğu hayat projesinin uygulanması konusunda Allah’ın Resûlü onlar için en güzel örneği oluşturdu (Ahzâb, 21). Bu sebeple ayetteki “Peygamber de size bir örnek olsun” ifadesini, müslümanların orta ümmet kılınışının hedefi ve sonucu olarak değil; hareket noktası, yöntemi ve aracı olarak anlamak gerekir.

Zira Hz. Peygamber’in risalet görevi ve Kur’an karşısındaki konumu bunu böyle anlamayı gerektiriyor. Nitekim “orta ümmet”, Kur’an’ın talimatının ve Peygamber’in örnekliğinin bir eseridir. Kısaca ayeti, “Böylece, Kur’an’ı gönderip Resûl’ü de bir örnek kılarak sizleri, insanlara birer örnek olacak şekilde, orta bir ümmet yaptık” diye anlamak gerekir. “Allah, sizi hem daha önce, hem de bu Kur’an’da müslüman diye isimlendirdi ki, (bu ismin gereğini yerine getirmede) Peygamber size örnek olsun, siz de insanlara örnek olasınız” (Hacc, 78) ayeti aynı konuyu bu mantıkî yapılanma ile dile getirmektedir.

Müslümanların orta ümmet oluşu hangi belli başlı alanlarda öne çıkıyor? Yahudilik, Allah’ı sadece “İsrailoğullarının Allah”ı konumuna getirmiş, Hz. Musa’nın dini zamanla ruhundan koparılmış, lafzın egemen olduğu anlayış ve uygulamalar hâkim kılınmıştır. Hıristiyanlıkta ise teslis inancı benimsenmiş; Musevilikte ortaya çıkan bu aşınmayı telafi etmek üzere gelen Hz. İsa’nın dini ise hayatı düzenleyen hükümlerden tamamen soyutlanmış, din “sevgi”ye hasredilmiş, dünyadan kopuş ve manastır hayatı teşvik edilir olmuştu.

Esasen dengeli bir hayat, dengeli bir inanç ve tasavvur dünyasından beslenir. Müslümanların orta ümmet olma özelliklerinin temel kaynağı katıksız tevhide dayalı inanç sistemleridir. Kur’an’ın, “De ki: Ey Kitap ehli! Hakkın dışına çıkarak dininizde aşırı gitmeyin” (Maide, 77) ayeti, Yahudilere ve Hıristiyanlara, din konusunda sergiledikleri aşırılıklardan “orta ümmet” örneği sayesinde kurtulmaya bir çağrı niteliğindedir. Allah’ın son resûlünün uygulamalı olarak sunduğu örneğin yansıması olarak bir “orta ümmet”/Müslümanlığının bilincinde bir İslâm toplumu ortaya çıktı.

“Orta ümmet” mensupları bir madde dünyasında yaşadıklarını unutmazlar ve bunun gereklerini yaparlar; ama pencerelerini ahiret gerçeğine daima açık tutarlar. Dünya için ahiretlerini veya ahiret için dünyalarını göz ardı etme “lüks”üne sahip değildirler. Ne sırf yaptıklarına/amellerine güvenip geleceklerini güvence altında görürler, ne de gelecekten ümitlerini keserler. Allah’tan “korkarlar” ama ondan ümitlerini de kesmezler. “Korku ile ümit arası” bir ruh hâli onların dinamizminin kaynağını oluşturur. Pasif bir teslimiyetçi değildirler ama “Hoştur bana senden gelen” hayat düsturlarıdır.

Madde dünyasında yaşarlar, ama “maddeci” değildirler; maddenin kölesi değil, onun efendisidirler. Son semavi kitabın yaptığı “infak edin” çağrısına usulünce uyarlar. “Onlar, harcadıklarında ne israf ne de cimrilik ederler. Harcamaları bu ikisi arası dengeli bir harcamadır.” (Furkân, 67) “Eli sıkı olma”nın ve “büsbütün eli açık da olma”nın kınanma ve çaresizlik sebebi olduğunu bilirler. (Bak. İsrâ, 29)

Bedenin bir emanet olduğunu bilirler. Onun maddî ve manevî ihtiyaçlarını meşru yollarla temin ederler. Haram-helâl çizgisini gözetirler. Onların dünyasında duyguların en asili olan sevgi, asıl anlamını beşerî ve maddî ölçülerden soyutlanmış olan Allah sevgisinde bulur. İnsanı maddesi ve ruhuyla bir bütün olarak algılarlar; dünya plânı sevgilerinde dengeli ve ölçülü olmaya büyük önem atfederler. Sevgi üzerine yaşanacak dengesizliğin insanı kör ve sağır edeceğini, onun gerçeği görmesini engelleyeceğini bilirler. (Ebû Davud, Edeb, 116) Birilerine olan düşmanlıkları, onları haddi aşmaya sürüklemez. İnsanlık için iyi ve yararlı işlere destek verme, zararlı ve kötü şeylere yanaşmama konusunda eğitimlidirler (Nisâ, 2).

Bedenlerini hazlardan mahrum etmezler, ama büsbütün de hazların bağlısı ve bağımlısı olmazlar. Cinsel ihtiyaçların tatmin yolu olarak meşru evlilik yolundan sapmazlar. Nikâhsız ve iffetsiz bir hayatı tanımadıkları kadar, bedenî hazları yok sayan manastır hayatı anlayışını da yabancı bilirler (Buharî, Nikah, 1).

Bedenleri, canları ve evlatları kadar tabiatın ve çevrenin de kendilerine bir emanet olduğunun bilincindedirler. Sırf tüketmek için üretmeyi tabiata/insanlığa ihanet bilirler. Bu konuda şu anlayışa sahiptirler: “Tabiattan hakkımız olanı isteyelim. Ondaki imkânların hepsini kendimize hasretmek istemeyelim. Yılanın zehri şifa olabileceği gibi, ondan ziyade ölümün de sebebidir. Tabiattan, onda sürünen bedenimizin ihtiyaçlarını karşılayacak kadarını alalım. Bu manada asıl, kanaatin tükenmez hazine olduğunu bilelim.” (Nurettin Topçu, Ahlak Nizamı, s. 226)

Hayat yolunda, ipte yürüyen cambaz kadar ilkeli ve dikkatli olmak gerekiyor.

İlkesizlik yol alamamaya; dikkatsizlik ise dengenin yitirilmesine, o da ayağın kaymasına sebep olur. Yol alamamanın bedeli “zebun” olmaktır. Ayağı kaymanın bedeli ise…

İMAN VE SALİH AMEL ÜZERİNE
İHSAN EĞİTİMİ

“Şüphesiz, iman edip salih amelleri işleyenler (güzel olan bu işleri en güzel ve en iyi şekilde yapmışlardır). Biz de işleri en güzel ve en iyi şekilde yapanların mükâfatını asla zayi etmeyiz.” (Kehf, 30)

İnsanı varlık dünyasına çıkaran kudret, onu fizikî yapı olarak kemal noktasına ulaştırmış (Tîn, 4), gönül/ruh dünyasındaki konumunun belirlenmesinde ise şartları hazırlamış ve sonuca ulaşmayı beşerî iradeye bırakmıştır. Artık meleklerden üstün olmak (Sâd, 73) ya da “aşağıların en aşağısına” inmek (Tîn, 5) hayat sürecinde takip edilecek “rota”nın belirleyeceği bir şeydir.

İnsanın donatıldığı üstün yeteneklerin başında, şüphesiz, akletme özelliği gelmektedir. Takip edilecek hayat rotası bu yeteneğin şemsiyesi altında belirlenebilmektedir. İnsanca bir hayatın projesini, “din” serlevhası altında insanlığa sunan vahiy ve peygamberlik sisteminin işlerlik alanı da bu alandır. Aklın olmadığı yerde dinî sorumluluk da yoktur. Din ise “İman ve salih amel” temelleri üzerine kuruludur. İşte yukarıda anlamını sunduğumuz ayette dinin bu iki temel esası gündeme getirilmektedir.

İmanın temelinde Allah’a iman yani kâinatı var eden sonsuz kudret sahibi Allah’ı bilip Rab olarak tanımak esası yer alır. Kur’an’ın belirlediği diğer iman esasları yani meleklere, kitaplara, peygamberlere, ahiret gününe ve kadere inanmak Allah’a iman esasının gerekleri ve sonuçları durumundadır.

İman etmek, Yaratıcı Kudret’in mutlak hâkimiyetini kabul etmek demektir. Bu kabul ediş O’nun dinine uymayı gerektirir. Dine uymak, hem kâinatın düzenini sağlamak üzere konmuş olan kanunları (sünnetullah), hem de beşer hayatını düzenlemek üzere konmuş olan kanunları (şeriat) algılayıp/alıp gereklerini yapmakla mümkün. Dinin sünnetullah cihetine uymak insana, içinde yaşadığı tabiat ile, beşer hayatına yönelik cihetini uygulamak ise insanlar ile uyum içinde olmayı sağlar. Bu iki uyum alanının üzerinde, Allah ile “uyumlu” olma nihaî hedefi yer alır.

Gereği yapılmayan iman esasları insan hayatında gerekli “iyileştirme”yi yapamaz. İşte bu sebeple ayette; iman kavramının hemen ardından dinin öteki boyutunu oluşturan “salih amel” kavramına yer verilmiştir.

“Salih” kelimesi “sulh”/”barış” kökünden geliyor ve “barış sağlayan”, “barışçı”, “uygun” ve “uyumlu” anlamları taşıyor. “Amel”in “iş ve davranış” olduğunu biliyoruz. Şu hâlde salih amel, insanı başta Allah ile sonra diğer insanlarla ve tabiat ile uyumlu hâle getiren davranışlar demek oluyor. Bu ifadelerin ışığında “salih amel”i kısaca, “Yapılması, Allah ve Peygamberi tarafından istenen, fert ve toplum için faydalı işler ve davranışlar” diye özetlemek mümkündür. Bu anlamı ile salih amel, dinin (İslâm’ın) pratik/amel boyutunu (ibadet, ahlâk ve “muamelât” alanlarını) kapsar.

“Amel-iman ilişkisi” konusu İslâm ilahiyatında önemli bir yere sahiptir. Ehli Sünnet bilginleri, -mutezilî görüşün aksine- amelsiz bir hayatın kişiyi imandan mahrum etmeyeceği, ancak amelle beslenmeyen, güçlendirilmeyen imanın “tehlike altında” olduğu görüşünde birleşmişlerdir. Buna göre imanın “(salih) amel”den mahrum edilmemesi gerekiyor.

İmanın kalbe kök salması, bilinçli bir “yürek”ten beslenerek en güçlü noktaya ulaşmasına “îkân” hâli diyoruz. Îkân hâli “ayrıcalıklı” bir hâldir. Bunu gerçekleştirecek olan amellerde de özel bir itina gerekiyor. İşte bu özel itinaya Kur’an’ın getirdiği niteleme “ihsan”dır

“İhsan”, “Güzel ve yararlı bir iş yapmak”, “Bir şeyi iyi ve güzel yapmak” ve -”be” veya “ilâ” harfi ile kullanıldığında- “Birine iyilik yapmak, inam ve ikramda bulunmak” gibi üç temel sözlük anlamına sahiptir. Yukarıdaki anlamları eyleme geçiren öznenin adı ise “muhsin” oluyor.

Bu bakımdan yukarıda anlamını verdiğimiz ayetin orijinal metninde -”ahsene” fiili şeklinde- yer alan ihsan kavramını “güzel işleri en güzel ve en iyi şekilde yapmak” diye tercüme ettik.

İhsan kavramı bu sözlük anlamları çerçevesinde olmak üzere çeşitli türevleri ile Kur’an’ın yetmişten fazla yerinde kullanılmış ve pek çok hadis-i şerifte de yer almıştır. Bu kullanımların çoğunda ihsan eyleminin merkezinde insan vardır. Özne olarak insanın merkeze alındığı bu anlatımların özü ihsana teşvik temeline dayalıdır. Yani insan yaptığı her türlü yararlı işi ve eylemi en güzel ve en üstün kalite ve yapıda gerçekleştirecektir. Bu bağlamdaki ayetler bir yandan insanın kendine, ana babasına, diğer insanlara karşı ihsanda bulunmasını isterken bir kısım ayetler de iman ve amelde ihsanı ön plana çıkarmaktadır. İnsanı ihsana yatkın ve yeterli hâle getirme yani bir tür “iman ve salih ameller üzerine ihsan eğitimi” söz konusudur burada.

“İhsan”ın Allah’a nispet edildiği ayetlerde temel unsur olarak; “O ki, yarattığı her şeyi güzel ve kusursuz yaptı” (Secde, 7) ayetinde olduğu gibi O’nun kusursuz yaratıcılığı, “Allah, gerçekten ona güzel bir rızık vermiştir” (Talak, 11) ayetinde olduğu gibi cömertliği ve lütufkârlığı vurgulanmaktadır.

İnsanın ihsanı, “mutlak ihsan”ın yansımasıdır. “Allah’ın sana ihsanda bulunduğu gibi sen de ihsanda bulun” (Kasas, 77) buyuruluyor. “Allah’ın boyası ile boyanma” (Bakara, 138) ve “Allah’ın ahlâkı ile bezenme” görevimiz bizim de ihsan sahibi/muhsin olmamızı gerektiriyor. Demek ki gerçek ihsan sahibi/muhsin yüce Allah’tır.

Aslında, “Allah, ihsan sahiplerini sever” (Bakara, 195) müjdesi, muhsin konumuna ulaşma çabasını -görev olmanın ötesinde- bir “gönüllü eylemi” olarak algılamayı gerektiriyor.

İhsan konumuna yükseliş, insan yönelişlerinin bütününü, onun davranışlarına yön veren mekanizmaya hâkim kapsamlı bir yönelişi ifade ediyor. Buradan şöyle bir sonuç çıkıyor: Sadece belli davranışların ihsan niteliğinde sergilenmesi insanı kâmil anlamda “muhsin” yapmaz. Bu yargı teorik olarak doğrudur. Ancak insan ruhu bir kere “ihsan”ın tadını aldı mı o tadın bütün davranışlara “sirayet” etmesinin de yolu açılmış olur. Böylece insan, bizatihi kendi varlığının, ilâhî ihsanın “güzel ve kusursuz” bir meyvesi olduğunu fark eder. İşte burası hayatın “ihsan” penceresinden görülmeye başlayacağı yerdir.

Hz. Peygamber, Cebrâil ile aralarındaki bir konuşmayı içeren, bu sebeple “Cibrîl hadisi” diye şöhret bulan hadisinde bu kavramı, “İhsan, Allah’ı görüyormuşsun gibi ibadet etmendir; çünkü her ne kadar sen O’nu görmüyorsan da O seni görmektedir” şeklinde açıklamıştır (Buharî, “Îmân”, 37). Bu açıklamada ihsan kavramının, “ibadeti nitelik ve nicelik yönüyle en iyi şekilde yapma” anlamında özel bir terim olarak kullanılmış olduğu anlaşılıyor.

Kur’an ve hadislerdeki kullanımların ortak bir sonucu olarak diyebiliriz ki, İslâmî bir terim olarak ihsan “iyi niyet ve ihlâsla, bütün işlerin en hayırlısını ve en güzelini en iyi şekilde yapma” anlamındadır. Bu bakış açısı ile ihsan aynı zamanda İslâm ahlâkının temel taşlarından birini oluşturur. Kur’ân-ı Kerîm’de, işlerini ihsan çerçevesi içinde yapanlar sık sık “muhsin” ve “muhsinler” şeklinde anılarak övülmektedir. Bu gerçeği göz önünde tutarak diyebiliriz ki:

“İhsan” mertebesinin ifade ettiği bütünlüğü yansıtması bakımından “Cibril hadisi”nin ilgili bölümüne biraz daha geniş açı ile bakmak yararlı olacaktır. Hadisin metninde yer alan ve “ibadet etmendir” diye tercüme edilen “en ta’bude” ibaresi -ubudiyet anlamı ön plana çıkarılarak- “kulluk etmendir” şeklinde tercüme edilse, verilen mesaj hayatın bütününü kapsamış olacaktır. Böyle olunca da hadiste, başta ibadetler olmak üzere, gündelik hayattaki bütün davranışların kulluktaki “başarı” derecesini gösteren birer kriter olduğu vurgulanacaktır. Böyle bir yaklaşımla mü’mine; mesela, sadece namaz kılarken değil, alışveriş yaparken, aile hayatını yaşarken, işini/görevini yaparken Allah’ın gözetimi altında bulunduğu bilincine sahip olması telkin edilmiş olur. Sonuç olarak da hadis, ihsan kavramının insana yönelik yüzünü bütün şekilleriyle ifade eden bir anlam zenginliği içinde anlaşılmış olur.

İnsan hayatı bir yönü ile -bilinçli ya da bilinçsiz- sürekli bir eğitim süreci niteliğindedir. Bu süreci var eden temel etken ihtiyaçlardır. İhtiyaçların en ucuz ve en kaliteli “ürünler”le karşılanması için bir özveri ve fedakârlık anlayışını davranışların temeline oturtmak gerekiyor. Ahlâk bilginlerinin, “Allah size adalet ve ihsanı emreder” (Nahl, 90) meâlindeki âyetin ışığında adaleti, başkalarının haklarını ihlâl etmemeyi gerektiren, ihsanı da -buna ek olarak- başkalarının yararı için kendi haklarından fedakârlık etmeyi, onlara iyilik etmeyi sağlayan birer erdem olarak açıklamaları bunu destekler niteliktedir.

İnsanlığımıza/kulluğumuza yaraşır bir hayat için insan eğitiminin ihsan boyutuna muhtacız.

Kur’an bize bunun yollarını gösteriyor.

KİTABİYAT

A. İrfan, Mufassal Ahlak-ı Medenî, İst. 1327-1329.

Abdurrezzak b. Hamâm es-San’ânî, el-Musannef, Birinci Baskı, 1392/ 1972.

Absar Ahmet, İslam Bilgi Kavramını Keşfetmek, Derl. Temel Yeşilyurt, “Din Bilgisinin İmkanı” içinde, İnsan Yay. 2003.

Aclûnî, İsamil b. Muhammed, Keşfü’l-Hafâ, I-II, Beyrut, 1408/1988.

Afzalurrahman, “Siret Ansiklopedisi”, Terc. Heyet, 1-6 Yeni Şafak/İnkılap, İkinci Baskı, İst. 1996.

Ahmed İbn Hanbel, el-Müsned, I-VI, Çağrı Yay. İst.1981.

Ahmet Rifat, Tasvir-i Ahlak/Ahlak Sözlüğü, Tercüman Gazetesi Yay. İst. Tarihsiz.

Alain, Söyleşiler, I-III, Çev. Fehmi Baldaş, M.E.B., İst. 1988.

Albert Bayet, İlim Ahlakı, Çev. Vedat Günyol, Çan Yay. İstanbul, 1963.

Alexis Bertrand, Ahlak Felsefesi, Akçağ, 2001.

Âlî Bey, Lehcetü’l-Hakayık, Hazırlayan: Şemsettin Kutlu, Tercüman 1001 Temel Eser, İst. Tarihsiz.

Ali Fikri, Takvimü’l-Ahlak, I-II, 1934.

Ayhan Aydın, Gelişim ve Öğrenme Psikolojisi, Alfa Yayınları, Dördüncü Baskı, Şubat 2003.

Blaise Paskal, Düşünceler, Türkçesi: Metin Karabaşoğlu, İkinci Baskı, Kaknüs Yay., İst. 1998.

Buhari, Muhammed b. İsmail, es-Sahih, I-VIII, Çağrı Yay. İst. 1981.

Carl Mülhman, Çanakkale Savaşı – Bir Alman Subayının Notları, Terc. Sedat Ümran, Timaş Yay. İstanbul, 1998.

Cassâs, Ebubekir Muhammed b. Ali, Ahkâmu’l-Kur’an, I-III, Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, Beyrut, Baskı tarihi yok.

Cemalüddin el-Kasimi, Kavaidü’d-Tahdis min Fünûni Mustalahi’l-Hadîs, Tab’a Ûlâ, 1407/1987

Cemil Meriç, Bu Ülke, İletişim Yay., İst. 1998.

Cenap Şahabettin, Evrak-ı Eyyam, Timaş Yayınları, İst. 1998.

Deylemî, Sîreveyp b. Şehrdân, (1115-1153/445-509), el-Firdevs bi Me’sûri’l-Hitâb, Tahk. Sa’îd b. Za’lûl, I-V, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 1986/1406.

Ebû Davud, es-Sünen, I-V, Çağrı Yayınları, İst. 1981.

Ercüment Kuran, Türk İslam Kültürüne Dair, Ankara, 2000.

F. W, Foerster, İyi İnsan İyi Vatandaş, Çev. M. Hekimoğlu, İkinci Baskı, Doğan Kardeş Yayınları Basımevi, İstanbul, 1954.

Francis Fukuyama, Güven/Sosyal Erdemler ve Refahın Yaratılması, Çev. Ahmet Buğdaycı, Ank.1998.

Gazâlî, Muhammed b. Muhammed, İhyâu Ulûmi’d-Dîn, I-V, Terc. Ahmed Serdaroğlu, Bedir Yayınevi İst. 1975.

Genceli Nizâmî, Leyla ile Mecnûn, Terc. A. Nihat Tarlan, Maarif Matb. İst. 1949.

Hâkim, Ebû Abdillah Hâkim en- Nîsâbûrî, el-Müstedrek, I-IV, Matbaatü’l-İslamiyye, Beyrut, Tarihsiz.

Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, I-IX, Eser Neşriyat, İst. 1971.

Heyet, Doğuşundan Günümüze Büyük İslam Tarihi, Editör: Hakkı Dursun Yıldız, I-IX, Çağ Yay, İst.1989.

Hucvîrî, Keşfu’l-Mahcûb, Hakikat Bilgisi, Haz. S. Uludağ, Birinci baskı, 1982.

Hürriyet Gazetesi, 13.12.2004.

İ.A. (İslam Ansiklopedisi) I-XIV, Milli Eğitim Basımevi, Birinci Baskı, İst. 1986.

İbn-i Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezid, es-Sünen, I-II, Çağrı Yay. İst. 1981.

İbn-u Hişam, Ebû Muhammed Abdül-Melik, Sîretü’n-Nebî, I-IV, Dâru İhyai’t-Türasi’l-Arabi, Birinci Baskı, Beyrut, 1994/1415.

İbnu’l-Esir, Muhyiddin b. Muhammed el-Cezerî, Üsdü’l-Ğabe fi Ma’rifeti’s-Sahabe, Halebi Matb. Mısır, 1969.

İbnü’l-Esîr, en-Nihaye Fî Ğarîbi’l-Hadîs, I-V, Dâru’z-Zikr, Beyrut, Tarihsiz.

İbnü’l-Manzûr, Muhammed b. Mükerrem, Lisânü’l-Arab, I-XX, Mısır, 1300-1302.

İbnülkayyım el- Cevziyye, Zâdü’l-Me’âd, I-VII, Müessesetü’r-Risale, 1996.

İsmail Hakkı Şengüler, Mehmet Akif Külliyatı, I-IX, Hikmet Neşriyat, İstanbul, Baskı tarihi yok.

İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, I-X, Dördüncü baskı, Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1982.

Kandehlevî, Muhammed Yusuf, Hayâtü’s-Sahabe, I-III, Çev. Ahmet Meylani, İslami Neşriyat, İst. 1980.

Kınalızade Ali Efendi, Ahlak/Ahlâk-i Alâî Tercüman, 1001 Temel Eser, Tarihsiz.

Kramer, Tarih Sümerle Başlar, Terc. Muazzez İlmiye Çığ, Türk Tarih Kurumu Yay. Ank. 1990.

Kuşeyri, Abdülkerim, Kuşeyri Risalesi, Hazırlayan: Süleyman Uludağ; Dergah Yayınları, Üçüncü Baskı, 1999.

M. Şemseddin, Hurafâttan Hakikate, Tevsi-i Tabâat Matb. 1332.

M. Zeki Pakalın, Osmanlı Tarih Deyimleri Sözlüğü, I-III, Milli Eğitim Basımevi, İst. 1954.

Malik b. Enes el-Eşba’î, el-Muvatta’ I-II, Çağrı Yay. İst. 1981.

Mâverdî, Edebü’d-Dünya ve’d-Dîn, Terc. Ali Akın, Temel Neşriyat, İst. 1982.

Mehmed Akif Ersoy, Safahat, Diyanet İşleri Başkanlığı Yay., Ankara 1990,

Mehmet Tevfik Özcan, Angoisse (Sıkıntı), Güven Matb., Ankara 1966.

Mehmet Yılmaz, Dört Halifeden Vecizeler Sözlüğü, Şule Yay. İst. 2003.

Mevlânâ Celaleddin, Mesnevi, Terc. V.İzbudak, I-VI, Milli Eğitim Basımevi, İkinci Baskı, İst. 1954.

Muhammed İkbal, Cavidname, Türkçesi; Halil Toker, Kaknüs Yayınları, Birinci Baskı, İst. 2002.

Mustafa Kara, Tasavvufî Hayat.

Münâvî Feyzülkadîr, bişerhi’l-Câmi’is-Sağir, Mısır, 1354/1938.

Nevevî, Muhyiddin, Ebu Zekeriyya, Şerhu Sahîhi Müslim, I-V, Beyrut, Tarihsiz.

Nevzat Tarhan, Kendimizle Barışık Olmak, Zafer Yay. 2. Baskı, 2001.

Nurettin Topçu, Ahlak Nizamı, Hareket Yay., İst.1970,

----------, Var Olmak, Yağmur Yay., Ahmet Sait Matb. İst.1965.

Orhan Hançerlioğlu, İslam İnançları Sözlüğü, Üçüncü Baskı, İst. 1975.

----------, Psikoloji Sözlüğü, Üçüncü Baskı, Resmi Yayınevi, İst. 1975.

Platon, Devlet Adamı, Çev. Behice Boran, Mehmet Karasun, Cumhuriyet Yay. Çağdaş Matbaacılık, 1998.

Rağıb el-İsfehani, el-Müfredatü’l-Kur’ân, Daru’l-Kalem, Birinci Baskı, Dımeşk, 1993/1412.

Ross Poole, Ahlak ve Modernlik, Çev. Mehmet Küçük, Ayrıntı Yay. Birinci Baskı, Ekim 1973.

Sâdî, Bostan, Terc. Hikmet İlaydın, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, 1950.

Sait Halim Paşa, Buhranlarımız, Baskıya Hazırlayan: M: Ertuğrul Düzdağ, Tercüman, 1001 Temel Eser. Tarihsiz.

Stefan Zweig, Kendi Hayatının Şiirini Yazanlar, Ankara, 1995.

Süyûtî, Tevârîhu’l-Hulefa, Kahire, 1944.

Şafii, Muhammed b. İdris, er-Risale, el-Mektebetü’l-İlmiyye yay., Beyrut, tarihsiz.

Şevkânî, Muhammed b. Ali, Neylü’l-Evtâr, Daru’l-Mağrib, I-V, Beyrut, tarihsiz.

Taberî, Muhammed b. Cerîr, Camiu’l-Beyan Fi Te’vîli’l-Kur’ân (Tefsir-i Taberî) I-XIII, Daru’l-Kütübi’l’İlmiyye, Üçüncü Baskı, Beyrut, 1999/1420.

----------, Tarihu’l-Umem ve’l-Mülûk, I-XI, Beyrut, 1387/1967.

Tirmizî, Ebû Mûsâ Muhammed b. İsa, Sünen, I-V, Çağrı Yay., İst. 1981.

Tolstoy, İtiraflarım, Çev. Kemal Aytaç, İst. 1994.

----------, Savaş ve Barış, Çev. Attila Tokatlı, Oda Yay. Birinci Baskı, 1998.

Will Durant, Felsefe Kılavuzu, Milliyet Yay. Ocak, 1973.

Yahya Kemal Beyatlı, Kendi Gök Kubbemiz, 1000 Temel Eser, 1969.

Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Erenlerin Bağından, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1970.

Yılmaz Özakpınar, İslam Medeniyeti ve Türk Kültürü, Ötüken, 1997.

Yılmaz Öztuna, Osmanlı Padişahları Ansiklopedisi, I-III, Yeni Asya Yay., İst. 1986.

Zemahşerî, Esâsü’l-Belâğa, Lübnan 1996.