DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARI - 956

Edebi Eserler: 27

Genel Koordinatör

Prof. Dr. Mehmet Emin ÖZAFŞAR

Yayın Yönetmeni
Dr. Yüksel SALMAN

Koordinasyon

Yunus AKKAYA

Editör

Mustafa TATCI

Grafik & Tasarım

Mücella TEKİN

Tashih

Mustafa KAYA

Baskı

Özyurt Matbaacılık

0.312 384 15 36

2. Baskı, Ankara - 2014

Eser İnceleme Komisyon Kararı: 16.05.2013/19

2014-06-Y-0003-956

ISBN: 978-975-19-5852-5

Sertifika No: 12930

© T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim

Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü

Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı

Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı

No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA

Tel: 0 312 295 72 93 - 94

Faks: 0 312 284 72 88

e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış

Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü

Tel.: 0 312 295 71 53 - 0 312 295 71 56

Faks: 0 312 285 18 54

e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

NİYÂZÎ-İ MISRÎ HALVETÎ
DÎVÂN-I İLÂHİYÂT
– SEÇMELER –

Hazırlayan
MUSTAFA TATCI

Ankara
2014

KISALTMALAR

a: Arapça.

A. g. e.: Adı geçen eser.

A. g. m.: Adı geçen Mecmûa

b.: bin (oğul).

Bl.: Bölüm.

Bk. /bk.: Bakınız.

Bs.: Baskı.

C.: Cilt.

Çev.: Çeviren.

f.: Farsça.

hz.: Hazırlayan.

Ktp.: Kütüphanesi.

Nu:: Numara.

ö.: Ölümü, Ölüm tarihi.

S.: Sayı.

s.: Sayfa.

Ty.: Türkçe yazmalar.

vb.: Ve bunun gibi.

vd.: Ve devamı, ve diğerleri.

vr.: Varak.

vs.: Ve sair.

Yz.: Yazma.

Yp.: Yaprak.

TAKDİM

Divanlar; dilimizin, edebiyatımızın, zevkimizin, zarafetimizin, fikir ve gönlümüzün dışavurumunda, taşınmasında, aktarılmasında takdiri güç bir önemi haizdirler. Şairlerimiz dîvânlarında zihin ve gönül dünyalarını ifade ederken dilin zenginliklerini alabildiğine kullanmış, dili derinleştirerek fikrimize derinlik katmışlardır. Zaman zaman bu şiirlerde kendi iç dünyamızın yansımasını buluruz, bazen rûhumuza işleyen dokunaklı tasvirler yakalarız, bazen ufkumuzu genişleten açılımlara rastlarız. Bazen de şaire has, onun öznel alemine ilişkin ifadeler çıkar karşımıza. Öyle ki bunlar şairin iç dünyasını, yaşadığı ortamı, ait olduğu mezhep ve meşrebin etkilerini yansıtan, her zaman anlayamadığımız, bazen ise kabul edemediğimiz anlamlardır. Bu anlamlar divanın ve şairin bütünlüğünün bir parçasıdır. Diyanet İşleri Başkanlığı, dîvân klasiklerini yayımlarken bu bütünlüğü zedelemeksizin, esere halel getirmeksizin yayımlamayı şaire ve esere karşı edebin gereği addetmektedir. Eserde serdedilen görüşler şairin kendine aittir. Başkanlığın sorumluluğu bu büyük mirası olduğu gibi aktarmaktır.

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Hat: Sinan Doğan

Doğan Bayın Koleksiyonundan

(Yâ Hazret-i Mısrî)

ÖN SÖZ

XVII. asırda yaşayan Niyâzî-i Mısrî, Halvetiyye’nin “Orta Kol” diye tanınan “Ahmediyye-i Halvetiyye” kolunun devamı niteliğinde olan “Mısriyye” şubesinin kurucu pîridir. Coşkun ve cezbeli bir sûfî olan Mısrî, İslam tasavvuf tarihinin en renkli ve en önemli simalarından biridir. 1618’de Malatya’da doğmuş, Diyarbakır, Mardin, Kerbela, Mısır, İstanbul, Elmalı, Uşak, Kütahya ve Bursa’da yaşamış, nihayet sürgüne gönderildiği Limni’de 1694 senesinde vefat etmiştir. Kendileri Mısır’da öğrenim gördüğü için ‘Mısrî’ diye tanınmıştır.

Niyâzî-i Mısrî ne yazık ki sürgünde yaşamak zorunda bırakılmış ariflerindendir. Dönemin bir kısım siyasî yetkilileri sürgüne gönderdiği bu büyük gönül ve aşk adamının kıymetini bilememiş ve onu incitmişlerdir. Bu coşkun gönüllü ârif bazı siyasîlerin adaletsizliklerini eleştirdiği ve yine bazı ledünnî düşüncelerini açığa çıkardığı için bir defa Rodos’a ve iki defa da Limni’ye olmak üzere üç kez sürgüne gönderilmiş; 1674-1694 yılları arasında hayatının on altı senesini kalebend olarak zindanlarda veya gözaltında yaşayarak geçirmiştir. Bu sürgünlerin sebepleri olmakla birlikte mantıklı bir izahı yoktur. Hazret-i Mısrî’nin sürgüne gönderilmesine sebep olan hadiselerden biri semâ ve devrân aleyhinde fetva vererek tekkelerin kapatılmasına vesile olan şeyhülislama karşı çıkması, ikincisi de Ehl-i Beyt’e, özellikle de Hazret-i Hüseyin’e olan muhabbeti neticesinde o günün toplumunun kaldıramayacağı bazı sırları açığa vurmasıdır. Diğer bir sebep de şudur: II. Ahmed ve Bozoklu Mustafa Paşa’nın hükûmette olduğu 1693 senesinde Avusturya üzerine sefere karar verilmiş ve padişah Mısrî’yi de gazaya davet etmiştir. O da, “Fî-sebîlillâh gazâ ve cihâda memûr olduk.” deyip davete icabet etmiş Edirne’ye gelip Selîmiye’de va‘z u nasîhatte bulunmuştur. Mısrî’nin va‘z esnasındaki bazı tenkitlerinden rahatsız olan siyasîler, Mısrî hurûca kalkışacak endişesiyle sunî bir yaygara koparıp ihtiyar hâlinde onu ayağına bukağı vurdurarak âdî bir suçlu gibi adaya sürdürmüşlerdir. Bütün bu hadiselerden ve kendisine reva görülen eziyetlerden sonra Mısrî gazaba gelip Gelibolu’da: “Devletin inkırazı için dördüncü kat semaya bir kazık çaktım; onu benden başkası çıkaramaz!” diyerek buğz etmiş ve böylece anavatanından uzaklaştırılmıştır. Tarihçi Silahdâr’ın ve diğer menâkıpnâme yazarlarının tespitlerine göre Hazret-i Mısrî’ye eziyet edenlerin hiçbiri de mansıplarında kalmamış arkalarında kötü birer isim bırakarak kaybolup gitmişlerdir.

Kanaatimizce Niyâzî ile ilgili bütün bu menfî iddialar yeniden yorumlanmalı, gönül ölmediğine göre bu büyük mutasavvıfın rûhaniyetinden özür dilenmeli, siyasîlerce itibarı iade edilmelidir. Hazret-i Niyâzî’nin milletimize karşı kırılan gönlünü tamir etmek de biz torunlarına düşmektedir.

İbn Arabî, Hazret-i Mevlânâ ve Yûnus Emre düşüncesinin XVII. asırdaki takipçilerinden olan Mehmed Niyâzî-i Mısrî Halvetî, adeta bu üç büyük zatın düşüncelerinin harmanlandığı mükemmel bir terkiptir. O, şiirlerinde aşka ve irfana ait hakîkatleri damıtıp süzerek devrinin en güzel Türkçesiyle insanımıza takdim etmiştir. Mısrî aynı zamanda edebiyat tarihimizde kendisini takip eden mutasavvıf şair ve ediplerle adına “Niyâzî-i Mısrî Okulu” diyebileceğimiz büyük bir edebî okulun kurucusudur. Bugün kütüphanelerimizin raflarında Mısrî takipçilerinin henüz incelenmemiş pek çok eseri vardır. Her biri Mısrî’nin düşüncelerinin tefsiri niteliğinde olan bu eserlerin Mısrî’nin eserleriyle mukayeseli olarak incelenmesi gerekmektedir.

Hazret-i Mısrî fikirleriyle bütün çağlara hitap eden ve insanlığın varmak istediği hakîkatin şahikalarında dolaşan bir gönül adamıdır. O, İslam’ın derinliğini idrak eden bir arif-i billah olduğu kadar, Türkçe’nin de inceliklerini bilen bir edîb-i muhteremdir. Eserlerinde vücûd birliğini, ilahî aşkı, hilkat ve fıtrat sırrını, eşyanın ve en mütekamil varlık olan insanın hakîkatini anlatırken dile yüklediği mana karşısında şaşırıp hayret etmemek mümkün değildir. Mısrî, hakîkaten İslam irfanında olduğu kadar Yûnus Emre’den beri işlenip damıtılan aşk ve mânâ dilimizin de zirvesidir. Bundandır ki irfana aşk ile ulaşmak isteyen kişilerin yolu bir şekilde Yûnus’a ve oradan da Hazret-i Mısrî’ye uğramak durumundadır. Mısrî’nin seyr ü sülûk tecrübelerini anlattığı “Dîvân-ı İlâhiyâtı”nı okuyup anlamaya çalışmak, bir mânâda insanın İslâm’ın irfanî derinliğini ve vücûd birliğini idrak etmesi anlamına gelmektedir.

Bu gerçekleri biraz daha açarak şöyle de diyebiliriz: Niyâzî, Cenab-ı Hakk’ın Kur’ân’da ve Hazret-i Peygamberin hadîslerinde vaz’ ettiği hakîkatleri ve manevî hayatımızda İbn Arabî, Celâleddîn-i Rûmî, Yûnus Emre, Yahyâ-yı Şirvânî, Yiğitbaşı Ahmed Marmaravî, Vâhib Ümmî ve Ümmî Sinân hazretlerinin eserlerinde billurlaşan vahdet idrakini tarih içinde işleye işleye süzüp incelttiğimiz ve derinlik verdiğimiz bir dil ile anlatmıştır. Mısrî’nin dîvânında ortaya koyduğu irfanî derinlik ve vüs’at, özenle seçerek yan yana getirdiği kelimelere yüklediği ahenk ve mana; Muhyiddîn’den; Bedreddîn’den, Şems ve Mevlânâ’dan, Yûnus ve Fuzûlî’den tevarüs ettiği ehlinden ehline, gönülden gönüle aktarılan bir mirastır. Bu ilahî mirâs, Mısrî gibi büyük bir kabiliyette yeniden neşv ü nemâ bulmuş, yeniden ete-kemiğe bürünmüş, yeniden üslûba dönüşmüştür. Hazret-i Pîr beslendiği kaynakların adresini verirken şunları söyler:

Niyâzî’nin dilinden Yûnus durur söyleyen

Herkese çün cân gerek Yûnus durur cân bana

Muhyiddîn ü Bedreddîn etdiler ihyâ-yı dîn

Deryâ Niyâzî Füsûs enhârıdır Vâridât

Kad eşraka Muhyiddîn ze’l-kalbi bi-hâze’d-dîn

İz câ’eke yâ Mısrî ke’ş-Şemsi li-Mevlânâ

(Ey Mısrî! Muhyiddin-i Arabî gelince, Şems’in Mevlânâ’yı aydınlatması gibi gönül ehlini bu dîn ile aydınlattı.)

Hazret-i Pîr’in ilâhiyâtını kendinden önce ve sonra gelenlerden ayıran husûsiyet sadece İbn Arabî’den yahut Mevlânâ’dan tevârüs ettiği mirâs ile seyr ü sülûk ve vahdet sırlarını billûrlaştıran ifadeleri değildir: Nitekim Niyâzî dîvân-ı ilâhiyâtında sülûk sırasında yaşanılması gereken fark ve cem’ sırlarını dengeli olarak vermektedir ki onu selefinden ayıran özellik budur. “Şerîatsız hakîkat oldu ilhâd/Hakîkat nûr, ziyâsıdır şerîat” diyen Hazret-i Pîr’in temas ettiği denge, tasavvuf yolları içinde fevkalade önemlidir. Sülûku sırasında yaşadığı aşk ve irfan hâllerini yorumlamaya çalışan sâlikin şerîattan hakîkate doğru yol alırken hangi hâlde hangi reçeteyi kullanacağını bilmesi, nefsinin tehlikeli yollara sapmasını önleyecektir. Niyâzî Hazretlerinin ilâhiyâtı bu sapmaları önleyecek altın kuralları ihtiva eder.

Esasen Mısrî’den önce aşk ve irfan dilimizin kurucusu olan Yûnus Emre’nin ilâhiyâtı da Müslüman Türk coğrafyasında seyr ü sülûk çıkaran sâliklerin eğitiminde kullanılmak gayesiyle bu topluluklara bir ilâhî lütuf olarak tecellî etmiştir. Fakat Yûnus’un dîvânı, zaman içinde bozulan tertibi, yani yitirilen manzûmeleri ve şifahen aktarılırken karıştırılan beyit ve ibareleri sebebiyle tereddütler hasıl olmuş, onun yerine Mısrî hazretlerinin dîvânı okunup yorumlanmaya başlanmıştır. Hazret-i Pîr’in bir yerde “Niyâzî’nin dilinden Yûnus durur söyleyen” demesi bundandır. Kezâ Mısrî’yi yetiştiren silsilenin büyük azîzi Vâhib Ümmî (ö. 1595) de bir mısraında “Biz Yûnus’un sebakın evliyadan okuduk!” buyurarak Mısrî hazretlerinden önce Yûnus ilahîlerinin sûfi meclislerindeki değerini göstermektedir. Nihayet elinizdeki dîvân, on iki hak yolun benimsediği şerîat, tarîkat, marifet ve hakîkat ilimlerinin sırlarını ihtiva eden bir ilmihâldir. Bu sebeple erbab-ı tasavvuf indinde Dîvân-ı Niyâzî-i Mısrî, bir “tarîkat ilmihâli” olarak tanınmıştır.

Şu bir gerçektir ki, manevî hayatımızda son bin sene içinde bizi derinden etkileyen üç büyük tasavvufî ve edebî mektepten söz edilebilir. Bu mektepler tabîatıyla on birinci asırda Hoca Ahmed Yesevî, on üçüncü asırda Yûnus Emre ve on yedinci asırda Mısrî Niyâzî hazretlerinin etrafında halelenmiştir. Birbirinin devamı niteliğinde olan bu üç tasavvufî mektebin temel eserleri bugün de okunmakta, yorumlanmakta ve yaşanmaktadır.

Bu manevî mektepler içinde Hazret-i Pîr’in ilâhiyâtının -yukarıda belirttiğimiz- “ilmihâl” olma özelliği hasebiyle husûsî bir yeri vardır. Onun dîvân-ı ilâhiyâtı, yazıldığı tarihten beri en fazla istinsah edilen, matbaanın Osmanlı kültür hayatına girmesinden sonra da en fazla basılan eser olma özelliğini korumaktadır. Burada kütüphanelerimizde 200’den fazla yazmanın, -tarihsiz tab‘larından başka, ilki Bulak’ta 1254 (1838) senesinde, sonrakileri 1260, 1275, 1285, 1291, 1294, 1300, 1325, 1326, 1928 yıllarında yapılmak kaydıyla- 30’dan fazla da Osmanlı Türkçesiyle tab’ının olduğunu söylersek mesele daha iyi anlaşılacaktır. Nitekim bugün sûfi çevrelerde en fazla okunan dîvân, Mısrî hazretlerinin dîvânıdır. Aynı özellik Niyâzî’nin bestelenmiş manzûmeleri için de geçerlidir. Onun yüz elliden fazla ilahîsi, çeşitli makamlarda defalarca bestelenmiş olmakla Yûnus Emre’den sonra herhâlde ilk sıralarda gelmektedir. Bugün elimizde bestelenmiş manzumelerine ait 250’den fazla nota bulunmaktadır. Bu sayı kaybolan ve unutulan notalarla birlikte binden fazladır. Bu noktada yine belirtmek gerekir ki, Niyâzî’nin ilâhiyâtı turuk-ı aliyye mensuplarının hemen tamamı tarafından zikir meclislerinde besteli olarak okunmuş ve okunmaktadır.

Zikir ve sohbet meclislerinde okunup yorumlanan eserlerden bir başkası da Mısrî’nin şerhedilen şiirleridir. Bu meyanda edebiyat tarihimizde en çok şiiri şerhedilen ve yaygın bir şekilde okunan kişinin de Mısrî Niyâzî Hazretleri olduğu söylenebilir. Bir melâmî şeyhi olan Muhammed Nûr Hazretlerinin derslerinde yaptığı şerhlerin toplandığı eser bunun en güzel örneklerinden birisidir. Yazılan diğer Mısrî şerhleri büyük bir kütüphane oluşturacak kadar vardır.

Anlaşılacağı üzere Hazret-i Mısrî, hayatı ve yazdığı eserleriyle yaşadığı günden beri tartışılan, okunan, yorumlanan, örnek alınan bir kişi olmaya devam etmektedir.

Elinizdeki eser Mısrî’nin hayatını ve ilâhiyâtından seçmeleri ihtiva etmektedir. “Niyâzî-i Mısrî-Halvetî-Dîvân-ı İlâhiyât-Seçmeler” adını taşıyan eserin girişinde bugünün insanının Hazret-i Mısrî’yi tanıması için ana kaynaklardan hareketle hazırlanmış bir hâl tercümesi ile tamamı yazmalardan hareketle derlenmiş 213 nutk-ı şerîften oluşan bir seçkiye yer verilmiştir. Girişteki bilgilerin önemli bir kısmı Mısrî Dergâhı şeyhi Mehmed Şemseddîn Efendi’nin Gülzâr-ı Mısrî’sinden; Mustafa Lutfî’nin Tuhfe’sinden, Kadrî Efendi’nin bu esere yazdığı zeyilden, Râkım Efendi’nin Vâkıât’ından, Siyâhî’nin “Limni’de Sürgün Bir Velî: Niyâzî-i Mısrî’nin Hatıraları” adıyla yayınladığımız menakıbından, Enfi Hasan’ın Tezkire’sinden, Hüseyin Vassâf Bey’in Sefîne’sinden, Mısrî’nin çeşitli yazmalarda dağınık olarak kaydedilmiş olan kendi “Mektuplar”ından, Hâtırât’ından ve diğer kaynaklardan alınmıştır. Bu arada 15-17 Eylül 2011 ve 15-17 Haziran 2012 tarihleri arasında Limni’ye yaptığımız seyahatlar sırasında tespît ettiğimiz bilgiler de hâl tercümesine önemli katkılar sağlamıştır.

Hazret-i Pîr’in ilâhiyâtı bizzât kendisi tarafından mürettep hâle getirilmemiş, kendi emir ve arzularıyla ihvanı tarafından tertip ve tanzîm edilmiştir. Bazı yazmalardaki mürettiplere ait olan “Bu dîvânçe şeyh Mısrî’nin ibtidâ-i sülûkundan nihâyete varınca kalbine tulû‘ eden vâridât-ı ilâhiyâtdan bazısı nihâyeti hâlinde ve bazısı tavassut hâlinde bazısı da evâilinde tulû‘ etmiştir. Lâkin tertîb-i evvel terk olunup hurûf-ı teheccî üzerine cem‘ olundu. Evvelki tertîbi hâl ehline mâlûmdur. Ona dahi işâret lâzım değildir.” şeklindeki ifadelerden anladığımız kadarıyla dîvân Hazret-i Pîr’in emri ile mürettep hâle getirilmiştir. Bunun sebebi, sülûkunda yaşadığı manevî hâllerin taklide yeltenilmemesidir, vesselâm.

Hazret-i Mısrî’nin dîvânı, akademik endişeler bir tarafa bırakılarak tamamen zevkî ve tecrübî yöntemlerle hazırlanmıştır. Kelime ve kavramlardaki varyantlar Mısrî’nin eserlerinde sergilediği fikirler dikkate alınarak esas metne dâhil edilmiş veya dipnotta değerlendirilmiştir. Niyâzî’nin bazı beyit ve kıt’alarda vezni ve manayı bozmayacak şekilde kelime ve ibareleri değiştirme yoluna gittiği görülmektedir. Değiştirdiği bu kelime ve ibarelerinin tarih olarak öncelik yahut sonralıklarını bilmek mümkün olmadığı için zât-ı âlîlerinin değiştirdiği kelimeleri takip etmek zordur. Vezin ve mana yönüyle pek çoğunun metne uygunluk arzettiği bu kelime ve kavramlar hazırlamış olduğumuz seçkide zaman zaman dipnotlarda işaret edilmiştir.

Burada ayrıca ihtiyaten bir hususa daha işaret etmekte yarar vardır. Hazret-i Pîr, dîvân-ı ilâhiyâtındaki nutk-ı şerifleri derleyip bir araya getirirken kalbine vârid olan her ilâhiyâtı dîvânına almamış olabilir. Ancak onun eserlerinde bu konuyla alakalı olarak şimdiye kadar herhangi bir bilgi dikkatimizi çekmemiştir. Ayrıca şu da bilinmelidir ki Niyâzî sülûkunu ikmâlden önce yazdığı pek çok ilâhînin başına “evâilü’s-sülûk” ifadesini koyma ihtiyacı duymuştur. Bu ifadeleri kullandığımız yazma metinlerden hareketle “Sülûktan önce yazılmıştır” başlığıyla kaydetmeye çalıştığımızı belirtelim.

Mısrî hazretlerinin dîvânından yaptığımız bu seçkide 213 şiire yer verilmiştir. Bu ilâhîlerin çoğunluğu aruzla bir kısmı da hece ile yazılmıştır. Manzûmelerin vezinleri başta belirtilmiştir. Bir de şunu hatırlatalım ki “Osmanlı Türkçesi”nde “Y kafiyesi”ne alınan “Yolu, kulu” vs. gibi mısra sonlarındaki kafiye kelimelerini değiştirerek günümüze uyarlanmıştır. Fakat şiirlerin sırasını “vav kafiyesi”ne taşımadık. Eski imlâyı bilen pek çok kişi sonu düz yuvarlak seslilerle biten bu kelimelerin zaten “ye” harfiyle yazılıp telaffuz sırasında u/ü okunduğunu farkedeceklerdir.

Hazret-i Pîr’in yazdığı her şiirin manasının künhüne vakıf olmak mümkün değildir. O, sülûk erbâbının tefekkür ederek anlayabileceği bir büyük hazine bırakmıştır.

Elinizdeki seçki Niyâzî’nin pek çok yazma dîvânı taranarak ortaya çıkmıştır.

Eserin hazırlık safhasında Yardımlarını gördüğüm İbrahim Özay’a, Firdevs Kapusızoğlu’na ve diğer emeği geçenlere teşekkür ederim.

Son olarak söyleyeceğimiz şudur: “Kemâl-i devlet istersen oku âyât-ı Kur’an’ı/Ki her harfin içinde var Niyâzî bin dürr-i yektâ” diyerek mukaddes kitabımız Kur’an’da derinleşmek gerektiğini; sonra “Niçin olmayalar ümmet ki Hakk’ın/Rızasın sende buldular Muhammed” buyurarak Hakk’ın rızasının Hazret-i Muhammed’e (s.a.s.) ve onun getirdiklerine tabi olarak kazanılacağını belirten Hazret-i Pîr’in yolu Kur’an ve sünneti esas alan bir yoldur. O, nutk-ı şerîflerinde ancak Kur’an’ı ve Resûlullah’ı esas alan insanın aşka, irfâna, vücûd birliğine ve nihayet Hakk’a ulaşabileceğini beyan eder. Nitekim Hazret-i Pîr Mehmed Niyâzî-i Mısrî’nin tarif ve tavsîf ettiği yolu benimseyenler “zât-ı Hak’da mahrem-i irfan” ve “ilm-i sırda bahr-ı bî-pâyân” olacaklardır, vesselam.

Dr. Mustafa Tatcı

2013/Ankara

NİYÂZÎ-İ MISRÎ
HALVETÎ

NİYÂZÎ-İ MISRÎ

Malatya’nın Gönül Çocuğu

Eşya insanlar, insanlar da “sen olmasan, sen olmasan bu felekleri yaratmazdım” sırrına muhatap olan nûr-ı Muhammed hazretleri içindir. Bütün bir gülzârın bir gül için olduğu gibi…

Halvetiyye tarîkinin Mısriyye şubesinin kurucusu olan Mehmed Niyâzî-i Mısrî Hazretleri H. 1027/M. 1618 senesinde Malatya’da dünyaya gelmiştir.[1] Babası Nakşbendiyye’den Soğancızade Şeyh Alî Efendi’dir. Annesiyle ilgili bilgimiz yoktur ve ikisi kız, üç kardeşi vardır. Kardeşlerinden Ahmed Efendi küçük yaşlarında kendisiyle birlikte mektebe gitmiş, daha sonra İstanbul’a gelmiştir. Burada ilim tahsiliyle uğraştığı, ağabeyinden de seyr ü sülûk görüp hilafet aldığı anlaşılmaktadır. Şeyh Ahmed Efendi 1702 senesinde vefat etmiş olup kabri Merkez Efendi’dedir.

Niyâzî-i Mısrî, on dört yaşındayken, babası kendisinden bağlı olduğu Nakşî tarîkına intisap etmesini istemişse de Hazret-i Pîr o zaman Malatya’da bulunan Halvetî Şeyhi Hüseyin Efendi’ye intisap etmiştir. Bu zat da kısa bir zaman sonra vefat edince, Mısrî hem tahsîlini devam ettirmek, hem de bir mürşid bulup biat etmek gayesiyle Malatya’dan ayrılmış; Diyarbakır, Mardin, Kerbela ve Şam’da kalmış ve nihayet Mısır’a gelmiştir. Bu sırada 23 yaşındadır ve baştan beri arayış içindedir. O günlerde gördüğü bir mânâ ile derin düşüncelere dalmıştır.

Akûr Bir Köpek

Hazret-i Mısrî, mücahede ediyor, gece gündüz nefsiyle boğuşuyordu. Bir gece vâkıasında şöyle bir mânâ tecellî etti:

Karşısında bir ayna, içinde bir köpek... Köpek kendisine karşı saldırıyor, havlıyordu. Sanki kuduz olmuş gibiydi. Mehmed Niyâzî nefsini köpek suretinde seyrettikçe ödü kopmuş, telaşlanmıştı. O sırada nûranî ve mütebessim bir suretle bir kâmil insan peyda olmuş, o akûr (kudurmuş) köpeğin boynuna bir demir zincîr vurup bağlamış, Mısrî de rahat bir nefes almıştı. (Yanında peyda olan zatın Sinân-ı Ümmî hazretleri olduğunu seneler sonra Uşak’taki bey’atı sırasında anlayacaktı!) Bu vakıayı gördüğü anda bir hengame içinde uyandı. Kan ter içinde kalmıştı. Birazcık kendine gelince tefekkür bahrine daldı, düşünmeye başladı. Az çok okumuşluğu ve duymuşluğu vardı. Aynadaki saldırgan köpek nefs-i emmaresiydi. Bu zincirini koparmış köpekten ancak himmet-i Pîr ve Resûlullahın ruhanî yardımıyla kurtulabileceğini anladı. Nitekim öyle de oldu. Bu mananın da tesiriyle ilim tahsîli için gittiği El-Ezher’de Kâdiriyye’den bir mürşide intisap etti. Gündüzleri medresede ders görüyor, geceleri de tekkede seyr ü sülûk çıkarmaya çalışıyordu. Fakat onu tatmin etmeyen bir şey vardı. Biat ettiği mürşidinden bir türlü tatmin olamıyordu. Zaman da su gibi akıp gitmiş, Kahire’ye geleli üç buçuk sene olmuştu. Bugünlerde uyku âleminde yeni bir mânâ tecellî etti. Onu Anadolu’ya yönelten bu rüyâsı idi. İskenderiye’den bindiği gemiyle önce İstanbul’a, oradan Bursa ve Uşak’a geçti. Uşak’ta Elmalılı Ümmî Sinân Halvetî Hazretlerine 1646 senesinde 28 yaşında intisap etti.

Niyâzî-i Mısrî, Malatya’da başlayıp Uşak’ta sonuçlanan bu manevî arayışını Mevâidü’l-İrfân adlı eserinin on dördüncü sofrasında kısaca şöyle özetler[2]:

“Ben, doğum yerim olan Malatya’da ilk ilim talebinde bulunduğum sırada kalbimde tarîkat-i Sûfiyyeyi bilmek arzusu vardı. Önce onların meclislerine muhâlif idim, gitmezdim. Fakat sohbetleri bereketiyle günden güne şevkim arttı. Nihayet Halvetî Şeyhlerinden birine bey‘at ettim. Babam da beni ona gitmekten menediyor, kendi şeyhine götürmek istiyordu. O zat Nakşibendiyye’den idi ve bana göre kâmil değildi. Sefer etmem icabetti. Nihayet bin kırk sekiz yılında (M. 1638) -ki Bağdat bu yılda fethedilmişti,- ilim talebi kasdiyle Diyarbakır’a sefer ettim. Ama asıl maksadım tarîkat ilmi idi. Orada bir yıl kaldım, sonra Mardin’e gittim. Orada da bir sene kaldım. Diyarbekir ve Mardin’de mantık ve kelâm okudum. Oradan Mısır’a gittim. Mısır’da Şeyhuniyye Medresesi’nde Kâdirî’den bir şeyh buldum. Ona bey‘at ettim ve Câmiü’l-Ezher’de de derse başladım. Câmiü’l-Ezher’de okuyor ve o tekkede de yatıyordum. Ciddî çalışıyor, her ikisini de muntazaman yürütüyordum. Bir gün şeyhim bana dedi ki: ‘Zâhir ilim talebinden tamamen vazgeçmedikçe tarîkat ilmi sana açılmaz.’ İlimden ayrılmam bana güç geldi. Ağlıyarak tazarru ve niyâz ile Allah’a istihâre ettim ve uyudum.[3] Gördüm ki güyâ ben büyük bir şehirdeyim, sultâna hizmet ediyorum. Sultân da Şeyh Abdulkâdir Geylânî (k.s.) imiş. Kendisinin avlusu geniş bir sarayı var. Kendisi, nedimlerinden büyük bir cemâat arasında bir tarafta abdest alıyor. Sanki ben de öbür tarafında tereddüd içerisinde duruyor, bana kızacağından korkuyorum. Oradan çıkacak bir yer de bulamadım. Beni gördü, çağırdı: ‘Ey Sûfî!’ Hemen kendisine döndüm ve önünde durdum. Hâdimlerinden birine: ‘Buna bir kese getir.’ dedi. Hizmetçi çabuk çabuk bir kaç adım gidince: ‘Gel’, dedi, ‘ona kendi cebimden vereyim.’ Elini cebine soktu, bir kese çıkardı ve bana uzattı. Huzûrunda keseyi açtım. İçinde taze sikkeli dirhemler vardı. Başka bir kese daha gördüm, onu da açtım. Onda da taze sikkeli dinarlar vardı. Ben: ‘Efendim, bu iki kesenin manâsı nedir?’ diye sordum. Cevâben dedi ki: ‘Dirhemler zâhir ilmidir, öğren ve onunla amel et. Dinarlar tarîkat ilmidir, ona ancak sana takdîr edilmiş bulunan kimsenin (mürşidin) yüzünden kavuşabilirsin.’ Ve bana: ‘Senin şeyhin bu şehirde değildir!’ diye işaret etti. Söylemeye muktedir olamayacağım bir ferah ve sevinç ile uyandım. Rüyâyı şeyhime söyledim. Bu rüyâ üzerine beni halîfe yapmak istedi. Dedim ki: ‘Efendi! Benim kalbim hilâfete kanmaz. Artık bundan sonra seyahat etmek istiyorum. Çünkü hiçbir yerde durağım kalmadı. Eğer bana izin vermezsen helâk olmaktan korkuyorum.’ İzin verdi. Bana, yüzünden ilim mukadder olan zatı bulmak arzusuyla yola çıktım. Senelerce dolaştım. Arap ve Rum (Anadolu) şehirlerinde çok şeyhlerin sohbetine eriştim.”

Güğümün Dışını Herkes Kalaylayabilir

Hazret-i Pîr Mehmed Niyâzî-i Mısrî, Ümmî Sinân Hazretlerine ulaşıncaya kadar tarîkat-i aliyyeye mensup bir hayli zevatla görüşür. Fakat hiçbiri onu tatmin edemez. Kahire’den yola çıkar, bir buçuk ay İskenderiye’de Şeyh İbrahim Efendi’nin yanında kalır. Yine seyahatle İstanbul’a gelir. Burada Sultan Ahmed’deki Sokullu Medresesi’nde bir hücreye yerleşir. Bir müddet sonra Bursa’ya geçer. Bursa’da Sabbâğ (Boyacı) Ali Dede’nin evinde kaldığı günlerde şöyle bir mana görür:

Elinde bir güğüm vardır. Bu güğümü kalaylatmak için kalaycıya gider.

Kalaycı der ki: “Mısrî Efendi! Güğümün dışını herkes kalaylayabilir, bu kolaydır. Asıl hüner onun içini kalaylamaktır, öyle değil mi?”

Hazret-i Mısrî: “Evet Efendim, öyledir!”

Kalaycı ise: “Öyleyse içini de kalaylayalım!”diyerek güğümü elinden alır. Önce bir aletle ikiye ayırır, sonra içini ve dışını güzelce kalaylayarak yine eskisi gibi birleştirip Mısrî’nin eline verir. Niyâzî uyandığında meseleyi anlamıştır.

Tıpkı Yûnus gibi: “Zâhirim iyi adda, gönlüm fâsid tâatte” diyerek gönül kabını kalaylamaya vesile olacak olan manevî kalaycıyı aramak üzere yeniden yollara düşer.

Bursa’dan Uşak’a

Niyâzî-i Mısrî Bursa’dan yola çıkar, dolaşa dolaşa Uşak’a gelir. Uşak’ta devrin büyük ârif ve kâmillerinden, Elmalılı Şeyh Ümmî Sinân Hazretlerinin halîfesi Şeyh Mehmed Efendi, dergâhında insanların irşadıyla meşguldür. Mısrî Uşak’a gelip doğrudan Halvetî Tekkesi’ne uğrar ve Mehmed Efendi’ye müracaat eder. Mehmed Efendi Mısrî’yi emaneten kabul eder ve kendi Şeyhi -Ümmî Sinân Hazretleri- Uşak’a gelinceye kadar evrâd ve ezkârını talim ettirir. Hazret-i Mısrî burada, daha önceki alışkanlıkları üzere bütün zamanını halvette zikir ve ibadetle geçirir. Bu hâl üzere yaşarken Şeyh Mehmed Efendi bir gün ona müjdeli haberi verir:

“Mısrî Efendi, bizim bir üstadımız vardır. Gerçi Ümmî şöhretiyle tanınır, fakat Hızır ile Hazret-i Mûsâ kıssasında olduğu gibi hakîkat ilminde allamedir. Yılda bir kere Uşak’taki ihvanına ziyarete gelirler. Yakında yine gelecekler, sizi onunla görüştüreyim; memnun olursunuz.”

Hazret-i Pîr buna “Eyvallah!” diyerek Ümmî Sinân Hazretlerinin gelmesini sabırsızlıkla beklemeye başlar.

Gönül Kalaycısı: Ümmî Sinân

Beklenen gün gelir. Ümmî Sinân Hazretleri Uşak’taki dergâha iner. İçeri girip daha Mehmed Efendi’yi görür görmez:

“Mehmet Efendi, senin hizmetinde Mısrî Mehmed isminde bir dervîş var imiş, onu bize getir.” der. Mehmed Efendi de:

“Evet Sultanım; huzurunuza takdîm edilmek üzere bizde emanettir.” diyerek Hazret-i Mısrî’yi getirip teslîm eder. Mısrî, daha ilk bakışta Bursa’da manada gördüğü kalaycının Yûsuf Ümmî Sinân Hazretleri olduğunu anlar. Bu sırada Şeyh Efendi Mısrî’nin konuşmasına fırsat vermeden:

“Mısrî Efendi, esas hüner, güğümün içini kalaylamaktır, değil mi?” diye Hazret-i Mısrî’nin rüyasını açığa vurunca bütün düğümler çözülür. Gavs-ı Azam Abdülkâdir Geylânî’nin daha Kahire’deyken zuhur edip kendisine:

“Nasîbine mukadder olan mürşidi ara, bulursun.” diye buyurdukları kâmil mürşidin Hazret-i Ümmî Sinân olduğunu anlar ve kendisine hemen oracıkta intisap eder. Bu sırada tarih H. 1057/M. 1647’yi göstermektedir ve Mısrî 28 yaşındadır.

Kendisi, İrfan Sofraları adlı eserinin on dördüncü faslında yazdığı rüyanın devamında intisabını şöyle anlatacaktır:

“Âkıbet şeyhim, göz bebeğim, kalbimin devâsı Şeyh Ümmî Sinân Elmalı (k.s.)’nın hizmetine ulaştım. Kalbimin şifâsını onun hizmeti şerefinde buldum. Mübarek nefesi kimyâsiyle, bana Hazret-i Şeyh Abdulkâdir Geylanî (k.s.)’nin bahsettiğim rüyada bana işaret ettiği her şey hasıl oldu. Allah’a hamdolsun, Allah’ın lutfiyle telvîn gitti, temkîn hâsıl oldu.”[4]

Ümmî Sinân Hazretleri bir müddet Uşak’ta eğlenir. Mısrî’yle birlikte kendisine yeni intisap eden Matlaî, Şeyhî, Müftü Dervîş, Gülâboğlu Askerî adlı beş dervîşini yanına alarak Elmalı’ya döner.[5]

Bu biatla birlikte mecnuna dönen Hazret-i Mısrî’nin kararı gitmiş gibidir. Aşk kadehinden içtikçe gözyaşı mürekkep olur, derdini gizli gizli kâğıtlara döker. Bir yerde şöyle der:

“Aşkın meyine ben kana geldim

Şevkin oduna hoş yana geldim

Şem‘-i tevhîdi gördüm yakılmış

Gitdi karârım pervâne geldim

Halka-i zikri kurmuş âşıklar

Ben de sahnında cevlâna geldim

Mecnûn’um bugün Leylî derdinden

Neylerim aklı dîvâne geldim

Derdi cânânın açdı yareler

Bağrım üstünde dermâna geldim

Ümmî Sinân’ın hâk-i pâyine

Sürmeğe yüzüm sultâna geldim

Yaremi bildim yârimden imiş

Bunda Niyâzî Lokmân’a geldim”

Hazret-i Mısrî’nin Elmalı’daki Günleri

Hazret-i Mısrî, Elmalı’da dokuz sene kalır. Geçen bu zaman içinde Ümmî Sinân Hazretleri Mısrî’yi tarîkat adâbı gereği sülûka devam ettirdikleri gibi onu dergâh-ı şerîfin imâmetiyle ve şeyhzâdelere ilim öğretmek gibi birtakım hizmetlere de tayin eder. Bir müddet sonra da bu gibi meşguliyetler sülûk için gerekli olan erbaîn riyâzat ve zikr-i dâimîye engel olduğu için mürşidi tarafından Elmalı dışındaki başka bir hizmete -muhtemelen dergâhın taşradaki değirmenine- gönderilir. Mısrî burada dergâh için lüzumlu olan buğdayı her gün götürüp öğütür ve geri getirir. Bu sırada, tamamen zikre ve riyâzata yönelir. Aradan biraz zaman geçer, Mısrî kendi kendine:

“Azîzim beni hiç kimsenin olmadığı boş bir yere gönderdi. Kendisinden ayrı düştüm, taşrada böyle başı boş yaşıyorum. Bu hâl feyzalmama engel olacak. Hâlbuki sâlikin yegâne tesellî kaynağı mürşidinin cemâlidir. Hatta mürşidin yanında olmak sülûkun yarısıdır. Ondan uzakta benim hâlim ne olacak?” gibi düşüncelerle şüpheye düşer. Gerçi gönlüne gelen bu vesveseyi kelime-i tevhîdle ve istiğfârla gidermeye çalışır, ama nafiledir. Tam bunları düşündüğü bir sırada yolda yapayalnız giderken bir ayı ortaya çıkıp Mısrî’ye hücûm eder. Ayıyı kendisinden uzaklaştırmak için ne kadar mücâdele ettiyse de başaramaz. Nihayet mürşidinin rûhâniyetine sığınıp “Himmet Yâ Sultanım!” diyerek ruhaniyete ilticâ eder. O esnada Ümmî Sinân Hazretlerinin manevî yardımı tecellî edip Mısrî’yi hayvanın pençesinden kurtarır. Ümmî Sinân Hazretleri buyururlar ki:

“Bu hayvan senin yabancın değildir, hatırandan zuhur etmiştir. Bu yaşadığın hâl de senin irşad olman içindir. Korkma; sen, himmet-i pîr var mı yok mu? diye düşünüyordun, gördüğün gibi himmet varmış. İşte gönlündeki vesvesenin manevî sûreti de böyle yabanî bir mahluktur.”

Sıla Özlemi

Hazret-i Mısrî, sülûku sırasında ibretlik daha pek çok olay yaşamıştır. Bunlardan birisi de Malatya’ya, ana-baba ocağına duyduğu özlem dolayısıyla yaşadıklarıdır.

Hazret-i Mısrî senelerden beri memleketini ve ailesini görememenin verdiği özlemle Malatya’ya gitmek ister. Kaldı ki, sıla-i rahîm ziyareti de meşrudur. Bu meşru hakkını kullanmak için mürşidinden izin almak gerekmez sanıp baba ocağına doğru yola çıkar. Bir zaman sonra gönlünde bir darlık ve sıkıntı meydana gelir. Öyle ki öğrendiği zâhirî ve bâtınî bütün bilgiler gönlünden silinir. O zaman anlar ki bu sıkıntının sebebi pîr huzurundan izinsiz ayrılmaktır. Gönlüne hemen şeyhine danışıp ondan izin almak fikri gelir. Elmalı’ya derhal geri döner. Dönüşünde mürşidinin eşiğine yüz sürüp özür diler. Ümmî Sinân Hazretleri buyururlar ki:

“Mısrî Dervîş, bostan sahibi meyvenin olup olmadığını bilir. Biz seni sılanın sevabından mahrum etmek istemedik. Fakat bilinirden bilinmez çoktur. Onun da vakti gelince hasıl olur.”

Mücâhede Günleri

Mehmed Niyâzî-i Mısrî, 1647’den 1656 senesine kadar Ümmî Sinân Hazretlerinin yanında sülûk çıkarır; maddî ve manevî hizmetle meşgul olur. Bu dokuz seneyi nefsiyle boğuşarak geçirir. Sürekli mücâhede eder ve pek çok halvet çıkarır. Manen yükseldikçe zikir ve açlığın şiddetini de arttırır. Bir yerde o günlerinden bahsederken şunları söyler:

“Ben o günlerde on iki konaktan beşinci konakta idim. Hiç kararım kalmamıştı. Bir yandan öbür yana kaçıyor, mücahede şiddetinden dolayı bir yerde ve bir hâlde duramadığım için, kendimi minareden yahut dağlardan aşağı atacak oluyordum. Sülûk günlerimin ekserisinde gıdam, yirmi dirhem arpa ekmeği idi”[6]

Bu arada mürşidi ona, nefsine dokunacak çeşitli hizmetler de verir. Bazı günler dergâhın mutfağına sırtında odun, buğday veya kırbayla su taşır. Tıpkı Yûnus Emre gibi sırtı elleri ve ayakları bunları taşımaktan yara olur. Fakat Hazret-i Mısrî “Elbette bu da manevî feyzimizin husûlüne sebeptir” diye sabreder, asla şikayet etmez. Her nasılsa bir gün Şeyhi Ümmî Sinân Hazretlerinin yakınında bulunan, kendisinin de sırdaşlarından olan sevdiği bir ihvanına gizlice arkasındaki yaralara merhem ve pamuk koymasını rica eder. O zat da görevini yerine getirdikten sonra doğruca Ümmî Sinân Hazretlerine gidip:

“Azîzim, Mısrî bendenizin sırtı buğday, su ve odun taşımaktan yara olmuş. Bu kadar zahmet ve meşakkate sabır ve tahammül, kemâle erdiğine delildir. Lütfen bunun icazesini ihsan buyurun.” diye rica eder. Hazret-i Şeyh bunun üzerine:

“Doğrudur. Mısrî’nin kemâle geldiğini ben de bilirim. Fakat onun bizden alacağı bir şey vardır.” diye cevap verir.

Şüphesiz Menzil-geh-i Hızr-ı Zamandır Aspozi

Hazret-i Pîr daha önce her ne kadar memleketi Malatya’ya gidip baba ocağını ziyaret etmek istediyse de üstadı “Sılâ-i rahîmin henüz zamanı var.” dediği için gidememiştir. Ümmî Sinân Hazretleri Hazret-i Mısrî’yi irşad ettiğinde, yanına kendi oğullarından birini de vererek bu sefer sılaya gitmesi için ona izin verir. Onun bu seyahati hilafetten sonraya bırakmasının hikmeti, -kendisinin, “Halvetten ettim rıhleti kesrette buldum vahdeti/ Bâzârda düzdüm halveti rûzu şebim ıyd u berât” dediği gibi müşahedesinin kavîleştirilmesiyle yani, cem’den farka getirilmesiyle- ilgilidir. Nitekim bu seyahat gerçekleştirilmiş ve artık gönül dünyası vatan-ı aslîsinde olan Hazret-i Mısrî, vatan-ı mecâzî olan Malatya’ya (ve o zaman Malatya’nın mesîre yeri olan) Aspozi’ye gitmiştir. O, “Aspozi” redifli medhiyyesini muhtemelen Malatya’ya seyahati sırasında yaz aylarında Aspozi’de yaşayan ailesinden birilerinin yanına gittiğinde yazmıştır. Aspozi medhiyyesi vasfında kaleme alınan bu gazel, esasen Hazret-i Pîr’in memleket hasretini dile getirmektedir. İnsanın burnunda tüten memleketi doğal olarak Hızr-ı zamanın beğenip konakladığı, ayak bastığı yerlerde ölümsüzlük sularının çıktığı Cennet’ten bir köşe olacaktır. Hazret-i Pîr de senelerin hasretiyle heyecanını gizleyemez ve memleket sevgi ve özlemini şöyle dile getirir:

Bârekallâh gülsitân-ı bülbülândır Aspozi

Cenneti tezkîr eder âlî-mekândır Aspozi

Allah mübarek kılsın. Aspozi, bülbüllerin gül bahçesidir, cenneti andıran (hatırlatan) pek yüce bir mekândır.

Mu‘tedil âb u hevâ hem müctemi‘ envâ‘-ı zevk

Mecma‘-ı bezm-i safâ-yı ârifândır Aspozi

Aspozi, hem mutedil (ne soğuk ne de sıcak) su ve havasıyla, hem türlü zevki içinde barındıran özellikleriyle, âriflerin huzur bulmak için toplandıkları bir yerdir.

Âb-ı hayvânı beğenmez hasletindedir Mesîh

Akdığınca sanki bir rûh-ı revândır Aspozi

Aspozi(nin suyu) sanki akan bir rûhtur. Geçtiği yerlere hayat verir. İsâ Mesih tabiatlı olduğu için ölümsüzlük suyunu beğenmez.

Câme-i hadrâsın eyyâm-ı rebî‘de kim giyer

Şübhesiz menzil-geh-i Hızr-ı zamandır Aspozi

Aspozi, şüphesiz zamanın Hızr’ının konakladığı yerdir. Bahar mevsiminde yeşil elbisesini bu sebeple giyer.

Her taraf pür-mîve-i şîrîn leb-i dilber misâl

Yeşil atlasla donanmış nev-civândır Aspozi

Aspozi, yeşil atlasla donanmış körpe bir gençtir, her tarafı dilber dudağı misali tatlı meyvelerle doludur.

Bî-midâd elması üzre nakş olur ebyât-ı sürh

Lâ-cerem sun’-ı Hudâ’ya bir beyândır Aspozi

Elmasının üzerine mürekkepsiz olarak kırmızı beyitler yazılmıştır. Aspozi, şüphesiz Cenab-ı Hakk’ın san’atına bir delildir.

Ol sebebden ehl-i pür-akl u zekâ vü marifet

Mahzen-i ehl-i ulûm u kâmilândır Aspozi

Aspozi, kâmillerin ve ilim ehli kişilerin mahzenidir. Bu sebeple akıl, zeka ve marifetle dopdoludur.

Cennetin min tahtihe’l-enhârı tecrî dense hûb[7]

Hâzihî ‘cennâti adnin’den nişandır Aspozi

Aspozi için, içinden ırmaklar akan cennet (Muhammed/12) dense hoştur, yerincedir. Burası tıpkı Adn cennetinden (Taha/76) bir nişândır.

Ey Niyâzî ger dokunmayaydı hîç bâd-ı fenâ

Kim demezdi ana firdevs-i cinândır Aspozi

Ey Niyâzî eğer yokluk rüzgârı hiç dokunmasaydı, ona herkes ‘Aspozi cennet bahçesidir’ demek durumunda kalırdı.

Derd-i Dile Derman Olan Elmalı Göründü

Hazret-i Pîr’in Şeyhzâde ile birlikte Malatya’da ne kadar kaldığını bilmiyoruz. Malatya’dan sonra İstanbul’a gelen Mısrî ve Şeyhzâde, bir müddet de burada konaklamışlardır. Onun İstanbul’da bulunduğu sırada Oğlan Şeyh İbrahim Efendi’yle (ö. 1655) görüşüp tanıştığı da bilinmektedir. Bu tanışıklık, anlaşılacağı üzere yol arkadaşı Çavdaroğlu Müftî Dervîş’in oğlu Sun‘ullah Gaybî vesilesiyledir.

Nihayet İstanbul’dan dönüş zamanı gelir ve Elmalı’ya doğru yola çıkarlar. Hazret-i Şeyh’ten uzun zamandan beri ayrı olan Mısrî, Elmalı göründüğünde azîzine duyduğu hasretin de galebesiyle eline defter kalem alıp şu nutk-ı şerîfini yazar:

Dost illerinin menzili key âlî göründü

Derd-i dile dermân olan Elmalı göründü

Tûtîlere sükker bâğının zevki erişdi

Bülbüllere cânân gülünün dalı göründü

Mecnûn gibi sahrâları ağlayı gezerken

Leylî dağının lâlesinin alı göründü

Ten Yakûb’unun gözleri açılsa aceb mi

Cân Yûsuf’unun gül yüzünün hâli göründü

Kâl ehlinin akvâlini terk eyle Niyâzî

Şimden gerü hâl ehlinin ahvâli göründü

Bu şiirini Bursa’daki kendi el yazısı hatıratına da kaydeden Niyâzî-i Mısrî: “Azîzim Ümmî Sinân Hazretlerini ziyarete giderken Elmalı göründükde tulû‘ etmiş idi bu şiir.” diye bir açıklamada bulunur.[8] Bu nutk-ı şerîfteki Elmalı kelimesini ikiye bölüp “Mürşid-i hakikînin elinden alınacak olan sır,” anlamında “el mâlı” şeklinde de okumak gerekir.

Mısrî Efendi; Korkma, Konuş!

Yıl 1656. İhvân, Mısrî Hazretlerinin yetiştiğinin ve bir müddet sonra hilafetle gönderileceğinin farkındadır. Zât-ı âlîlerinden biraz daha yararlanabilmek için Şeyhleri Ümmî Sinân’dan izin alıp Mısrî Hazretlerinin kendilerine nasihat etmesini isterler. Şeyh destur verir, cuma günü mescitte va‘z kürsüsüne çıkmasına müsaade eder.

Hazret-i Mısrî o gün kürsüye çıkar; fakat bir türlü konuşamaz. Dili tutulmuştur. Bu sırada gönlüne gelir ki bunun sebebi üstadıdır ve onun izni olmadan kendisi bir kelam konuşamaz. Şeyh’ine teveccüh eder. Ümmî Sinân Hazretleri tebessüm ederek: “Mısrî Efendi, bundan sonra korkma, konuş!” diyerek kendisine latîf bir sûretle izin verir. O anda diline selaset gelen Hazret-i Mısrî konuşmaya başlar. Onun Ümmî Sinân vasfında yazdığı şu medhiyye bu hadîseden sonradır:

Eylesin Allâh çok tahiyyâtı

Ona kim verdi ilm-i gâyâtı

Gizli sultândır sırr-ı Sübhân’dır

Mürşid-i cândır hep makâlâtı

Kutb-ı halâyık bahr-ı hakâyık

Ferd-i câmi‘dir hep makâmâtı

Nokta-i kübrâ göremez amâ

Gizlidir zîrâ cümleden zâtı

Kalbini keşşâf eylemiş şeffâf

Görünür anda hep beriyyâtı

Arayıp bulan kulluğın kılan

Telkînin alan buldu hâlâtı

Ey nice cânlar yanını bekler

Bulmadık dirler bunda lezzâtı

Neylesin ta‘lîm olamaz teslîm

Ya nice bulsun ol kemâlâtı

Mâyenin zevkın alamaz şol kim

Şeyhi hak bilmez yok riâyâtı

Şehri Elmalı cânda bulmalı

Ümmî Sinân’dır şöhret-i zâtı

Elmalı’da Son Va‘z yahut Mürşid-i Cân Ümmî Sinân

Mısrî Hazretlerinin 1656 senesinde irşâd olup hilafetle Uşak’a gönderilmesi kararlaştırılınca, ihvan, Şeyhleri Ümmî Sinân’dan son bir kere daha Onun va‘zını dinlemek arzularını dile getirir. Ümmî Sinân Hazretleri de buna müsaade eder.

Aylardan Ramazan’dır. Halktan ve ihvandan bazı kişiler kendilerine oruca dair bir va‘z vermesi için Ümmî Sinân’a müracaat ederler. Ümmî Sinân Hazretleri de Mısrî’ye bu konuda va‘z etmesini emreder. Mısrî, Şeyh’inin emriyle Ömer Paşa Câmii’nde kürsüye çıkar. Oruca dâir çok duygulu ve manidar bir konuşma yapar, dinleyenler içinde gözyaşı dökmeyen kalmamıştır. Bu sırada Şeyh iki dervîşiyle, bir parça ekmek ve peynir gönderir:

“Mısrî’ye söyleyin, namazdan sonra gönderdiğim bu ekmeği şadırvanda yesin.”diye emreder.

Dervîşler, Mehmed Mısrî kürsüden inip namazı kıldıktan sonra tam camiden çıkarken Ümmî Sinân Hazretlerinin emrini kendisine iletirler. Mısrî bu emri duyar duymaz, hiç tereddüt etmeden ekmek çıkınını açar, şadırvanda, halkın gözünün önünde bir güzel yemeğe başlar.

Tabiî biraz önce duygulu anlar yaşayan ve gözyaşı döken cemâat, Mısrî’nin bu tavrı karşısında şaşırır ve “sen ne biçim insansın, hem oruca dair va‘z edip hem de halkın önünde oruç bozarsın!” diye üzerine çullanırlar. Bu arbede sırasında Mısrî biraz da hırpalanır.

Bu arada Ümmî Sinân Hazretleri Mısrî’yi erbaîne koymadan birkaç gün önce kırk tane koyun satın aldırmıştır. İhvan “Şeyh Efendi bu kadar koyunu ne yapacak?” diye merak içindedir.

Nihayet kendilerine görev verilen iki dervîş Mısrî’yi bu arbededen kurtarıp tekkeye getirirler.

Ümmî Sinân, Mısrî içeriye girince “Oruç bozmanın cezası nedir?” diye sorar. Mısrî cevap vermez, Ümmî Sinân yine “Altmış bir gün” diye kendisi cevap verir. Sert bir ifadeyle “Hiç bu hareket dervîşe yakışır mı?” diyerek Mısrî’yi hücreye attırır. Altmış bir günlük süre biter. Hücreyi açınca Mısrî’nin halvette öylece yaşadığını gören Ümmi Sinân, “sen hâlâ yaşıyor musun?” diye kapıyı tekrar kapatır ve üzerine kilitler. Kilidini bu sefer cebine koyar ve kırk gün bir daha hücrenin kapısını açmaz.

Yüz bir günün sonunda hücre kapısını açar ve tekbîrlerle Mısrî’yi meydana getirir.

Hazret-i Mısrî, saçı ve sakalı ağarmış, latîf ve nûrânî bir hâl ile fevkalade değişmiş olarak ihvanın karşısına çıkmıştır.

Sabahtan koyunların birisini kestiren ve fırına gönderen Ümmî Sinân, sofrayı kurdurmuş ve koyun biryanını bir bütün olarak getirtmiştir.

Hazret-i Mısrî’ye, “ye!” diye emreder. Mısrî hiç tereddüt etmeden koyunun tamamını yer. Bu hâl böyle kırk gün devam eder.

Hazret-i Şeyh’in neden kırk tane koyun beslettiği anlaşılmıştır.

Bu arada bazı ihvan, “Mısrî her gün bir koyun büryanını tek başına yiyor, sonu ne olacak bakalım?” diye çoktan dedikoduya başlamıştır bile…

Mısrî’ye Hilafet Veriliyor

Niyâzî-i Mısrî H. 1066 / M. 1656 senesinde irşâd olup hilâfete nail olur. Kendisine meşayıhın erkânı üzere törenle tâc, sancak, ridâ, tesbîh, seccâde ve âsâ gibi emanetler teslîm edilir.

Rivayete göre Ümmî Sinân Hazretleri evvelce Mısrî’ye hilafet teklif ettiği hâlde “Daha noksanlıklarım tamamlanmadı.” diyerek tıpkı Şeyhûniye’deki Kâdirî Şeyhi tarafından teklîf olunan hilafeti “Benim hilafete gönlüm kanmaz.” diye kabul etmedikleri gibi yine kabul etmemişlerdir. Fakat bu defa Şeyh’inin emrine itaate mecbûr kalarak tam kırk yaşına bastıklarında hilafetle müşerref olmuşlardır.

Bilindiği gibi enbiya davete kırk yaşında memur olmuşlardır. Hilafet sahiplerinin de insanları irşada kırk yaşında memur olmaları o sünnete uymak içindir.

Mısrî’nin Nâmı Ne Uşak’a, Ne Bursa’ya, Ne de Dünyaya Sığar

Hazret-i Mısrî’nin Uşak’a gönderilmesi kararlaştırılınca bazı ihvan Ümmî Sinân Hazretlerine demişler ki:

“Efendim, Mısrî Mehmed Efendi bendenizin zâhirî ve bâtınî ilimlere kemali meydanda iken onu küçük bir belde olan Uşak’a gönderdiniz. Hâlbuki büyük bir beldeye özellikle Bursa’ya memur buyursaydınız daha iyi olmaz mıydı?”

Ümmî Sinân Hazretleri onlara cevaben:

“Settar olan Allah’ın kudretiyle biz görmesek de sizler görürsünüz, bizim Dervîş Mehmed Mısrî ne Uşak’a, ne Bursa’ya, ne başka bir diyara ve ne de dünyaya sığar! Kibâr ve kümmelden büyük ve şöhretli bir mürşid olur.” diye buyurmuşlar ki gerçekten Hazret-i Şeyh Ümmî Sinân’ın nutku tahakkuk etmiş ve Mısrî’nin nâmı dünyayı tutmuştur.

Kırk Koyunu Yediririz Ama…

Mısrî Efendi’nin bir nutk-ı şerîflerinde “aşkın gamı” diye anlattığı ayrılık günleri gelip çatmıştır. Fakat bu dert, dert değildir zira Hakk’ın vahdeti tahakkuk etmiş, gönül şâd olmuştur:

Şâdîlik ehl-i aşka aşkın gamıdır velî

Şol ayrılık güzeldir ola visâl içinde

Üstadı Ümmî Sinân, Mısrî’ye “hadi bakalım” der, “yola çıkma vakti.”

Emir edepten önce gelir. Hazret-i Mısrî derhal yola çıkar. Kâide bellidir, hiç arkaya dönülüp bakılmayacak. İstikâmet için bu önemlidir.

Ümmî Sinân, Hazret-i Mısrî’nin önünden arkasından dedikodu yapan dervîşlerinden ikisini yanına çağırır ve onlara der ki:

“Mehmed Mısrî kardeşiniz yola çıkıyor, ona görünmeden arkasından gidin. O, Baltası Gedik mevkiine geldiğinde ihtiyaç giderecek. Siz, şu dülbenti alın. Islak toprağı kazıyıp şu dülbentin içine bir güzelce sarıp bana getirin.”

Hazret-i Mısrî ihtiyacını gidermiş ve arkasına dönüp bakmadan yola revân olmuştur.

İhvân emredildiği gibi Mısrî’nin arkasından giderler ve ıslak toprağı kazıyıp dülbente sararak huzura getirirler.

Şeyh Hazretleri dülbenti açarlar. Toprak, altın külçesine dönüşmüştür.

Dönüp o dedikodu yapan ihvânına der ki:

“Biz Mısrî’ye kırk koyunu yediririz ama, ….ni de altın hâline getiririz.”

İhvân mahçuptur…

Uşak, Çal ve Kütahya Günleri

Hazret-i Pîr, hilâfet aldıktan sonra Denizli yoluyla Uşak’a gelir.

Uşak’ta bir caminin hazîresinde erbaîne girip yoğun bir ibadete yönelir. Bu sırada yirmi dört saatte bir yediği yirmi dirhem ekmekle yetinmiştir. Bu erbaîn sırasında kendisine ledünnî pek çok sırlar açıldığını Mevâidü’l-İrfân’ın on birinci sofrasında şöyle anlatır:

“Bin altmış yedi senesi Rebiu’l-âhir sonlarında bir gün kulların çokluğunu, fakat âbidlerin azlığını, zâhidlerin nâdir olduğunu, âriflerin de yani âriflerden Allah’a yaklaştırılmış olanların azdan az olduğunu; çoğunluğu fasıkların, âsilerin ve kâfirlerin teşkîl ettiğini ve bana göre bunların Allah’ın rahmetinden uzak bulunduğunu düşünüyor ve kendi kendime diyordum ki: ‘Acaba bu çoğunluğun hâli ne olacak? Biz iyi biliyoruz ki Yüce Allah Erhamürrahimîn’dir.’

Bunun sırrının, Allah tarafından açılması için kalbimin burçlarında dolaşıyordum. Birden bana iki kanatlı büyük bir kapı açıldı. Kanatlarından birine şöyle yazılmıştı:

‘Bu, dünyanın sırrıdır.’ Ötekine de: ‘Bu, âhiretin sırrıdır.’ yazılmıştı. Kapının hemen ardında güzel yüzlü, mütenâsip endâmlı, yüzünün nûrundan güneşin utandığı bir genç gördüm. Bana dedi ki:

‘Sana dünya ve âhiretin sırrı açıldı. Üzerindeki beşerî elbiseyi ve izâfî varlığı (vücûdu) at, kapıdan içeri gir. Tuhaf bir şey göreceksin ve sana ledünnî ilimler açılacak. Yüce Allah’a yakın ve uzak olanı bilecek ve dertlerden kurtulacaksın.’

Üzerimdeki elbiseyi çıkardım ve kapıdan içeri girdim. Bana nûrânî bir elbise giydirdi. Bir de baktım ki ilmim ve anlayışım, kulağım, gözüm bütün iç ve dış duyularım başka bir ilme, başka bir anlayışa, başka bir kulağa, göze ve yeteneklere değişti. Günüm, ‘arzın başka bir arza, göklerin başka göklere değişip herkesin tek kahredici Allah’ın huzurunda duracağı gün’ oldu. Ve: ‘Onun vechinden başka her şey helâk olacaktır.’ âyetinin mânâsı meydana çıktı. Bildim ki Rabb’ımın bana giydirdiği elbise, Hakkânî varlıktır. Sonra o hâlimle yaratılmışlara baktım. Gördüm ki benim zannımda âbid, zâhid, veliyyullah olanların çoğu Allah’tan ve Onun rahmetinden uzaktır. Onunla Allah arasında gösterişten, işittirmeden, kendini beğendirmeden, nefsini temize çıkarmadan, böbürlenmeden, kendi nefsi yahut insanlar hakkında Allah’a kötü zan taşımaktan, ya da zâhiren kendinden aşağı olana hakâret gözüyle bakmaktan meydana gelen bir perde vardır. Hâlbuki kendisi iyi yaptığını sanıyor. Ve zannımda fâsık, âsî, riyakâr, sapkın, bid‘atçi, mülhid, zındık olanların çoğunu da Allah’a yakın, Allah’ın dostu, Onun sevgilisi gördüm. Bunlar, kalblerinde bulunan üzüntü, zillet, hulûs, Allah’ı bilme, kendi nefsi ve diğer kullar hakkında Allah’a iyi zan besleme, herkese tevâzu gösterme gibi sebeplerden bir sebeple Allah’a yaklaşmışlardı. Ve gördüm ki uzaklaştırıcı sebeplerin en kuvvetlisi kibir ve şöhret; Allah’a yaklaştırıcı sebeplerin en kuvvetlisi de tevâzu ve mahviyettir. Aslında yakınlık ve uzaklık varlığı olmayan mevhûm şeylerdir ya!..

Sonra bana: ‘Benim velîlerim, benim kubbelerim altındadır, onları benden başka kimse bilmez.’ kudsî hadîsinin sırrı açıldı. Allah taâlâ’nın örtüsüyle gayp kubbelerinin altında gizli olan velîleri kimse bilmez. Bunları, izâfî varlığı atanlar bilirler. Peygamber Aleyhisselâm Efendimiz buyurmuştur: ‘Varlığın öyle bir günâhtır ki onunla hiçbir günâh mukâyese edilmez.’

Sonra Hakkânî vücûdu giydim ve öylece ikinci defa halka baktım. Bu defa bütün mahlûkatı Yüce Allah’a yakın gördüm. Gözüm önceki bakışında aldanmış olduğundan üzüntü içerisinde bana döndü. İmâm Şâtıbî bu görüş makamında bir beyit söylemiş:

‘Bütün insanlar mevlâ sayılır; Çünkü Allah’ın kazâsına göre bir iş yapıyorlar.’ Sonra bana daha başka sırlar ve bilgiler de açıldı ki onları ifşâ etmek helâl değildir. İşte o vakitten beri o görüş ve o varlık benden hiç gitmedi.”

Hazret-i Mısrî Uşak’ta sadece halîfelere özgü olan fürûât-ı esmâyı -yani ilk yedi esmânın üzerinde çekilen hilafet esmasını- Şeyh Mehmed Uşşâkî Hazretlerinin yanında tamamlar. Bir zaman sonra da tarîkat âyîn ve devrân icrâsına mezun olur.

Hazret-i Mısrî erbaînden çıkıp fürûâtı tamamladığı günlerde (bugün Denizli’nin ilçesi olan) Çal’dan bazı kişiler Şeyh Mehmed Efendi’ye gelip: “Efendim, bize bir Şeyh gönderiniz; bizim zâhir ve bâtınımızı ıslah etsin. Şerîat ve tarîkatin emirlerini bize öğretsin.” diye müracaatta bulunurlar. O da “Mısrî Efendi tam aradığınız kişidir,” diye Hazret-i Mısrî’yi Çal’a gönderir. Mısrî kabul edip gitmişlerse de “Onlar, kalplerinde olmayan şeyi dilleriyle söylüyorlar.” (Fetih/11) âyeti hükmünce maksatları gerçekten hâllerini ıslah etmek olmayıp, “Bizim de böyle Şeyh’imiz var,” diye övünmek imiş. Çünkü oranın halkının çoğu dünya talibi ve ukbâ târiki –yani şeriatsız- imişler. Nihayet Çal halkı Hazret-i Pîr’i incitecek kadar da ileri gitmişler. Hazret-i Pîr onların bu hâline vakıf olunca Uşak’a geri dönüp mücahede ve erbaînle vakit geçirmeye devam etmiştir.

Bir zaman sonra da Kütahyalı dervîşlerden bir talep gelir. Kendilerini irşâda muktedir bir zatın gönderilmesini rica ederler. Şeyh Mehmed Efendi Hazretleri Mısrî’yi Kütahya’ya memûr eder. Kütahya halkı Hazret-i Mısrî’nin memleketlerine teşrîfinden çok memnun kalırlar. Hürmet edip kendisinden istifade ederler. Hatta bu hâli gören Niyâzî, “Çal kasabası ahalîsini çalı ile kırmalı, lakin Kütahya ahalisini cân u dilden kayırmalı.” buyurup memnuniyetlerini bildirmişlerdir.

Ne çâre ki haset ve nifak ehli kişilerin bütün kemâl sahibi ehlullaha ettikleri buğz ve düşmanlığa Hazret-i Pîr de düçar olur. Padişah, Kadızadeliler’in etkisiyle zikir ve devranı bir fermanla yasaklar. Bazı kendini bilmez kişiler Hazret-i Pîr’in mazhar olduğu muhabbeti ve halkın ona olan ilgisini çekemezler. Birtakım dedikodulara başlarlar. Hazret-i Mısrî’ye intisap eden aşıklar ve müntesipler çoğaldıkça düşmanları da dedikodularını ve küfürlerini arttırırlar. Hazret-i Mısrî bu haddini bilmezlerle mücadele etmez. Zira onların hakkı kabul etmesi mümkün değildir. Mısrî, “Hakk’ın hangi tarafta olduğu zâhirdir.” diye bir zaman bunlara sesini çıkarmamışsa da bu taife düşmanlıklarının şiddetini gittikçe arttırmıştır. Öyle ki düşmanları onu şehid etmek için planlar bile yapmışlardır. Bu sıkıntılar içinde bir gece zikrullah ile meşgulken mânâ âleminin perdeleri açılmış ve pek çok semavî sır kendilerine keşfolunmuştur. Kendisine böyle daha birçok harikalar zuhur etmiştir.

İki üç sene kadar bu hâllere tahammül eden Mısrî’nin nihayet sabrı tükenmiş, ihvanı ve dervîşanı Cenab-ı Hakk’a emanet ederek yine Uşak’a dönmüşlerdir.

Biraderi Ahmed Efendi’ye Mektup

Hazret-i Mısrî, Kütahya’da bulunduğu günlerde (M. 1658) kardeşi Ahmed Efendi’ye bir mektup yazar. Onun hakîkatte uyanmasını temin etmek için kaleme aldığı bu mektup Ahmed Efendi’nin şahsında, nereden gelip nereye gittiğini bilmeyen, elinde varlığının hakîkatiyle ilgili bir alâmeti olmayan, efsanevî bilgileri hakîkat bilgisi zanneden biz nefsine yenik düşmüş zavallı insanlara yazılmış gibidir. Her cümlesi arayış içindeki Ahmed Efendilerin zihnine konmuş patlamaya hazır bir bomba mesabesinde olan bu mektup, “Gözüm nûru kardeşim!” diye başlar.

Ne de olsa kardeştir, Ahmed Efendi. Ve kardeşler uyanmalıdır!

“Gözüm nûru kardeşim Ahmed Efendi,

Binlerce özlemle selâmlar ve hayır dualardan sonra bildirmek ve anlatmak istediğim şey şudur:

Benim cânım, ne hâl ve ne âlemdesin?

Yani demek isterim ki insan dünyada oldukça dert ve elemden kurtulamaz. Sen, o dert ve elemden cezâ ve korkuda mısın; yoksa sabr-ı cemîlde misin?

Yâhûd dert içinde dermânı gece karanlığında gün bulanlar gibi sen de günü buldun mu? Hasta gönlün sağ, yediğin yürekte yağ, her dağ üstü bâğ oldu mu?

Kardeşim,

Nefsini bildin mi, Rabb’ini buldun mu?

Bunun alâmeti vardır (Lafla olmaz!).

Yetmiş iki millete bir göz ile bakabiliyor musun?

Bütün yaratılmışlar hepsi bir ağızdan bağrışıp ‘Fe eynemâ tuvellû fe Semme vechu’llah.’ (Nereye dönerseniz Allâh’ın vechi -zâtı- oradadır. Bakara/115) zâhir oldu mu?

Cemâlini nice yüzden görem diyen diller

Şikeste âyineler gibi pâre pâre gerek

Kardeşim,

Bu arsaya bî-nişân ve lâ-mekân illerinden kudret yularıyla yedilerek çıkageldin. Gözünü açıp kendini bir ulu hengâme içinde buldun. Buradaki çokluğa aldanıp, hakîkatin izini kaybetme. Bu dernek çabucak dağılır; yabanda kalırsın. İzini izleyerek geldiğin kapıyı bul. Yokluk yolunda bî-nişân ve lâ-mekân illerine -ki, vatan-ı aslîdir- ulaşagör ki, ‘Hubbü’l-vatan mine’l-imân.’ (vatan sevgisi imândandır) budur. Bu yolu yitirdin ise, bilene sor. Eşiklerine yüzünü ko. Hizmetlerinden ayrılma ki her derdine dermân onlarda, ehlullahta bulunur. Kâmiller bahîl (cimri) olmazlar. Tek hemen sen tâlib ve râgıb ol. Âşık-ı sâdık ol. Azıcık yokluk ile gelirsen, ‘Mâ lâ-aynun ra’et’e[9] (yani, gören hiç bir gözün olmadığı, Hadîsinin sırrına) mazhar olursun. Dürr-i yetîmlerini ve cevâhirlerini -ki, babası oğluna görtermeye kıyamaz- hep senin eline teslîm ederler.

Tek sen sözlerimi anlamaya liyâkat kesbeyle. Cümle riyâzat, cümle müşâhedât -ki, vardır- bunları işlemek li-zâtihi (kendisi için) değildir. Belki insân-ı kâmil sözünü anlamaya liyâkat kazanmak içindir. Eğer bir kimse onların sözlerini anlaya, onun irfânı ayn-ı mücâhededir.

Benim kardeşim,

Münâsebetsiz birkaç söz söyledim. Daha düzgün söyleyebilecek zerâfetim yok. Kerâmet bilecek velâyetim yok.

Karpuz gibi bir top düzdüm ve önüne yuvarladım. Çevgân elinde. Hemen her nereye çekersen ve her nereye çalarsan, o semte gider, muhâlefet etmez. Ammâ sen çevgânı elinden bırakıp topu kapasın ki, asıl mesele budur, vesselâm. Sene: H. 1068/M. 1658.”

Birâder-i Mısrî’nin Merkez

Efendi’deki Kabri ve Mısrî Tâclı Mezâr Taşı (Resimdeki mezar taşının kitabesi: “Hazret-i Mısrî birâderi Şeyh Ahmed Efendi rûhıyçün Fâtiha. Sene 1116/1705.”)

Uğradı Can Yine Matem Üstüne: Ümmî Sinân Hazretleri de Göçtü

Bir nutk-ı şerîfinde kendisini:

İsm-i a‘zam bî-nişân ü lâ-mekân şehrindedir

Şehri Elmalı Sinân Ümmî okurlar adıma

diye tanıtan Allah ârifi Yûsuf Ümmî Sinân Hazretleri, doksan yaşın üzerinde bir pîr-i fanî iken 10 Nisan 1657 tarihi Salı günü Elmalı’daki tekkesinde bu âlemden göçtü. Bu sırada Kütahya’da bulunan Mehmed Niyâzî, bir taraftan tasavvufa, tekkelere, devrana ve topyekûn mutasavvıflara karşı düşmanca tavırlar sergileyen Kâdızâdelilerle boğuşurken diğer yandan Şeyhi Ümmî Sinân Hazretlerinin vefatının üzüntüsüyle yıkılmıştı. Onun bu üzüntüyle kaleme aldığı tarih manzûmesi şöyledir:

Uğradı cân yine mâtem üstüne

Olmaya bir nâle nâlem üstüne

Cân u dil meksûf u mahsûf oldular

Kara gün doğdu bu hanem üstüne

Feyzimin suyu yerinden od çıkar

Yaraşır bana ki yanam üstüne

Yıkılıp meyhâne hiç mey kalmadı

Bir eşik bulam mı yatam üstüne

Geldi şeyhimin Niyâzî târîhi

San kıyâmet kopdu âlem üstüne

Sene: H. 25 Cemâziye’l-evvel 1067 (11.04.1657)

Ve bir âlim göçmüş, sanki âlem göçmüştü. Eşiğine baş koyacak bir kâmil daha ayân-ı sâbiteye çekilmişti.

Ümmî Sinân Hazretlerinin türbesi, kendi adıyla anılan caminin duvarına bitişik olup el‘ân bir ziyaret yeridir. 1926’da yıkılmış 1959’da caminin içine alınarak yeniden yapılmıştır. Bir cevher kutusunu andıran Elmalı, bu dürr-i yektâyı bünyesinde saklamaktadır vesselâm.

Ümmî Sinân türbesinin dışarıdan görünümü (2008)

Bursa’ya Hicret

Hazret-i Niyâzî, Şeyh’inin vefatından sonra Kütahya’dan Uşak’a döner. Burada bir-iki sene kadar âdetleri üzere zikir ve mücahedeyle meşgul olurlar. Nihayet 1661 senesi başlarında Bursa’ya hicret ederler.

Bursa’da Ulu Câmi civarındaki Sabbâğ (boyacı) Ali Dede’nin evine yerleşen Niyâzî, bütün zamanını ihvanına sohbetle, zikir ve erbaînle geçirmeye başlar. Yine en zevk aldığı şey erbaîndir. Erbaîne girdiğinde günlük yiyeceği genellikle birkaç kaşık tuzsuz arpa çorbasından ibarettir.

Burada şunu hatırlatmakta fayda var: Turuk-ı aliyyeye mensup ve özellikle silsilesi Yahyâ-yı Şirvânî Hazretlerine dayanan halvetî meşrep sâlikler, hilâfet makamına kadar halvete girebilirler; fakat erbaîn yapamazlar. Erbaîn sadece irşâd görmüş halîfeler, şeyhler içindir ve onlar da bunu gelişigüzel yapmazlar. Mutlaka insanlığın hayrına olan bir meseleyi hâlletmek için Hakk’a niyaz babından erbaîne girerler. Bu manada erbaîne giren her eren bir merd-i Hudâ’dır. Zira dünyevî zevklerini insanlığın istikbali için feda etmiştir.

Hasılı, Hazret-i Mısrî Bursa’ya geldiğinde vaktinin büyük bir kısmını erbaînle geçirmiştir. Hatta sadece çile çıkarmak gayesiyle dervîşlerinden Sûfi Ali Dede Veled-i Enbiya Mahallesi’nde kendi evinin bitişiğine bir çilehane yaptırmıştır. Hazret-i Pîr genellikle bu evde, bazen de uygun gördüğü bir cami ve mescidde erbaîn çıkarmıştır. Bu sırada kendisine biat eden ihvânına:

“Benden el ve nefes alınız. Benim elim otuz üç elden Hazret-i mürşid-i azam Habîb-i Rabbü’l-Âlemîn Efendimize vasıl olur. Fırsat elde iken kaçırmayınız.” dermiş. Bu ifadeler onun zat mürşidi olduğunu göstermesi açısından da mühimdir. Kendisi bir nutkunda çevresindeki talipleri sahte şeyhlerden ve soğuk nefeslilerden korumak için şöyle ikaz etmiştir:

“Her mürşide dil verme kim yolunu sarpa uğradır

Mürşidi kâmil olanın gâyet yolu âsân imiş”

Hazret-i Pîr, halvetle meşgul olmadığı zamanlarda özellikle Ulu Cami’de halka va‘z vermiş, geçimini temin etmek için de mum yapıp sattırmıştır.

Hazret-i Pîr Evleniyor

Kendi el yazısı hatıratından anlaşıldığına göre Hazret-i Mısrî üç kez evlenmiştir. Bu evliliklerinden ilki hakkında bilgimiz yoktur. Muhtemelen Bursa’ya gelmeden önce –Kütahya’da- gerçekleşmiş olmalıdır. O, ikinci defa Bursa’ya geldiğinde ihvanının da teşvikiyle salih bir kişi olan Mehmed Çelebi’nin kızıyla evlenmiştir. Mısrî’nin bu hanımının akıbetini bilemiyoruz. Aradan uzun bir zaman geçmiş, Mısrî Hazretleri bu sefer de Arap Mehmed Mahallesi’nden dervîşi Hacı Mustafa’nın kız kardeşi Fahrü’l-Muhadderât (veya Gülsüm?) hanım ile evlenmiş, bu hanımdan da Fâtıma adlı kızıyla Çelebi Şeyh Ali Efendi Hazretleri dünyaya gelmiştir. Kızı Fâtıma dünyaya geldiğinde Niyâzî irticalen şu tarihi söylemiştir:

“Didiler Fâtıma târîhin ister [10]

Didüm ki Fâtıma târîh içinde”

Şeyh Mehmed Uşşâkî’nin Vefatı

Şeyh Mehmed Efendi, Ümmî Sinân Hazretlerinin Uşak’ta görevli halîfesidir. Muhtemelen Buhara’dan gelen bir Türk aileye mensuptur. Yusuf Ümmî Sinân Hazretlerinden seyr ü sülûk görmüş, Uşak’ta uzun yıllar irşad ile uğraşmıştır. Zaman zaman Şeyh’inin ziyaretleriyle de müşerref olan Uşak Halvetî Tekkesi’nde görev yaptığı sıralarda Hazret-i Pîr Mehmed Mısrî’yi emaneten almış ve 1647 senesinde Şeyh’i Ümmî Sinân’a teslim etmiştir. Mısrî’nin Mehmed Efendi’yle olan dostluğu Şeyh Mehmed Efendi’nin vefatına yani Mısrî’nin hilafetle Uşak’a gönderildiği 1657 senesine kadar devam etmiştir[11]. Edebiyat tarihimizin belki de en lirik mersiyelerinden birisini Hazret-i Mısrî, Şeyh Mehmed Efendi’nin vefatı münasebetiyle yazmıştır. Son beytinde tarih düşülen bu mersiye şöyledir:

Bu fenânın ızz u câhı ıyş u nûşu bir hayâl

Görmedim bir izzetin kim bulmaya âhir zevâl

Gün be gün eksilmede her ehl-i fazl u ehl-i hâl

Gitmede zevkı cihânın gelmede dâim melâl

Nice erbâb-ı ulûmu kıldı bizden mevt ırak

Her birinin iftirâkı kıldı bizi ke’l-hilâl

Gerçi insâna kalır bin hasret ü derd ile gam

Gitdiğince dünyadan her ehl-i fazl-ı zü’l-kemâl

Lîk gitdikde azîzim Şeyh Muhammed dünyadan

Kalbimizi yakdı derdi kaddimizi kıldı dâl

Rûh idi cism içre gûyâ şehr-i Uşşâk’da o pîr

Âlem-i ervâha uçdu eyleyip azm-i visâl

Âh u vâh-ı firkat ü hicrâne yanmakda dilim

Gözlerim kan ile doldu bu yanağım üstü al

N’idelim çün küllü şey’in hâlikun dedi Hudâ

Diyelim el-hükmi lillâhi’l-kebîrü’l-müteâl

Hüsn-i hatmine Niyâzî dedi târîhin anın

Allâh Allâh didi vü kıldı bekâya irtihâl

H. 1068/ M. 1657

Hazret-i Mısrî’nin Erkânı: Halvetiyye

Hazret-i Pîr Mehmed Niyâzî-i Mısrî Halvetî güllerindendir. O, bu erkânın “Orta Kol”undan yetişmiş bir tasavvuf ehlidir. Bu kol Yiğitbaşı Ahmed Marmaravî (ö. 1505/Manisa) tarafından kurulmuş olup halîfesi Abdülvahhâb Ümmî Hazretleri tarafından Elmalı’da temsil edilmiştir.[12]

Bilindiği üzere Halvetiyye tarîkati, adını kurucusu Ebu Abdullah Sirâcüddîn Ömer b. Ekmeleddîn el-Lahcî el-Halvetî (ö. 1349 veya 1397) adlı zattan almıştır. Bu zat, Tebriz, Mısır ve Hicâz gibi yerlerde irşad faaliyetlerinde bulunmuştur. Ömer Halvetî, Cenab-ı Hakk’ı tenhada ibadet edip andığı ve boş bir çınar ağacının içinde halvet hayatı yaşadığı için, bu meslek onun meşrebine izafeten Halvetiyye diye adlandırılmıştır. Halvetî erkânında yetişen dervîşan daha ziyade halvet zevkiyle yaşar, ibadetlerini tenha yerlerde yapmaktan hoşlanırlar. Silsileden gelen Ümmî Sinân ve Hazret-i Mısrî de aynı meşrepte birer sûfîdir.[13]

Halvetîlik’te seyr ü sülûk nefis merhalelerini aşarak tamamlanır. Yedinci makam olan safiyye nefse ulaşmak için Kur’ân-ı Kerîm’den yedi esma (Cenab-ı Hakk’ın yedi ismi) zikredilir. Hilafet sahipleri, enbiya ve evliya sırlarına vakıf olmak ve ulaşmak için bu yedi esmâ üzerine beş esmâ daha ilave edebilirler.[14] Bu mesleğin evrâdı, Yahyâ-yı Şirvânî tarafından tanzîm edilen “Vird-i Settâr”dır. Bu vird sonradan müceddid kâmiller tarafından küçük değişiklikler yapılarak günümüze kadar okunmuştur.

Anadolu’ya ve genel olarak Türklerin hayatına, pîr-i sânî kabul edilen Seyyid Yahyâ-yı Şirvânî (ö. 1463) vasıtasıyla giren bu meslek, daha sonra dört ana kola ayrılmıştır. Bu kolların isimleri ve kurucuları şunlardır.[15]

Rûşeniyye: Aydınlı Dede Ömer Rûşenî (ö.1487) tarafından kurulmuştur.

Cemâliyye: Cemâl-i Halvetî (ö.1494 veya 1506) tarafından kurulmuştur.

Şemsiyye: Şemseddîn-i Sivâsî (ö.1597) tarafından kurulmuştur.

Ahmediyye: Yiğitbaşı Ahmed Şemseddîn-i Marmaravî (ö.1505) tarafından kurulmuştur.

Abdülvehhâb Ümmî Hazretlerinin postuna gelen Eroğlu Nûrî’nin şiirlerinden anladığımız kadarıyla, Abdülvehhâb Ümmî’den itibaren Elmalı Havzası’nda yetişen Halvetî erenlerine “Abdülvehhâblılar” denmiştir. Dolayısıyla Hazret-i Niyâzî de bir Abdülvehhâblıdır. Meşreben Hazret-i Alî’ye benzeyen bu erkâna mensup kişiler, yalnızlıktan hoşlandıkları ve Hakk’ı kesretsiz zikrettikleri için “halvetî” diye anılmışlardır.[16] Halvetîler, halvet kavramını daha ziyade “halk içinde Hak ile olmak” ve “çoklukta ilahî birliği yaşamak” anlamında da kullanmışlardır.

Halvetiyye yolunun kâmil insan alâmeti olan kisvesi “dâll kisve” denilen ve Hazret-i Ali’den beri gelen siyah taçtır. Bu tâca bazen mürşid alâmeti olarak beyaz bir risale eklenebilir. Sûfiler kisvenin önemini vurgulayan pek çok söz ve şiir söylemişlerdir.[17]

Abdülvehhâb Ümmî’nin Elmalı’daki türbesi

Halvetiyye’de sohbet ve Hakk’ı her durumda anmak esastır. Bu yol nefsi arındırmayı esas alan ve mensuplarını yedi esma ve makam geçirterek sülûk ettiren bir tasavvuf mesleğidir. Yedi esma geçilirken rüyâ ve hâllerin yorumu son derece önemlidir.

Halvetî erkânında yetişen Hak aşıkları, tevhîdin hakîkatini yaşayarak anlarlar. Cenab-ı Hakk’ı gönülden zikrederler ve her an tefekkür üzeredirler. Can gözleri açıktır. Halktan gizlidirler; sözleri âb-ı hayattır. Nedenden ve niçinden geçmişlerdir. Teslimiyet üzeredirler. “Men aref” (nefsini bilme) sırrından ve Cenab-ı Hakk’ın hakîkatinden haberdar olup dîdâra ulaşmışlardır. Büyük mürşid Vâhib Ümmî Halvetî dervîşlerini şöyle anlatır:

Gönülden zikreder Hakk’ı

Halvetî’nin dervîşleri

Gönülden fikreder Hakk’ı

Halvetî’nin dervîşleri

Envâr-ı İlâhî sözü

Hakk’a malûm durur özü

Allah’a bakar cân gözü

Halvetî’nin dervîşleri

Halkın içinde delidir

Ehlin içinde uludur

Şübhesiz gerçek velîdir

Halvetî’nin dervîşleri

Şerr ile şûrdan beridir

Tâhirdir pâkdır arıdır

Ol zat-i pâkin eridir

Halvetî’nin dervîşleri

Kırklar ile sohbet eder

Yedilerle halvet eder

Tevhîd ile işret eder

Halvetî’nin dervîşleri

Âriflerin nutkundaki

Mânâyı gör âb-ı hayât

Dost zatının mazharıdır

Halvetî’nin dervîşleri

Desem sana inanmazsın

Bu tevhîdin ahvâlini

Aşkdan alır gelir söyler

Halvetî’nin dervîşleri

Çün ü çerâdan kaçarlar

Âb-ı hayâtı içerler

Men aref sırrın açarlar

Halvetî’nin dervîşleri

Dört yâr ile yâd olurlar

Ağyâr ile yad olurlar

Mürşidden irşâd olurlar

Halvetî’nin dervîşleri

Deryâ olurlar akarlar

İmân çerâğın yakarlar

Dokuz kat gökden bakarlar

Halvetî’nin dervîşleri

Yiğitbaşı’ndan kanarlar

Aşka düşerler yanarlar

Arşın içinde dönerler

Halvetî’nin dervîşleri

Gönülü Hakk’a verirler

Hakk’ı gönülde bulurlar

Cânların teslîm kılırlar

Halvetî’nin dervîşleri

Sır haberin dinler olur

Manâsını anlar olur

Ma‘rifetler söyler olur

Halvetî’nin dervîşleri

Marifet gönülde biter

İblîs fi‘li nefsden yiter

Bülbül olur gülden öter

Halvetî’nin dervîşleri

Vâhib Ümmî tevhîd alır

Bunda gelmez anda kalır

Vâsıl olur dîdâr bulur

Halvetî’nin dervîşleri

Halvetîler: Devrânîler

Halvetîler Cenab-ı Hakk’ı oturarak (kuûden) ve ayakta dönerek (kıyâmen) anarlar. Bunun için kendilerine devrânî de denmiştir. Devrân, şüphesiz İslam tasavvufunun “oluş, yaratılış ve varlığın tekamülü sırrı”ndan kinaye, sembolik olarak geliştirilmiş ilahî bir ibadettir. Maksat tabiî ki, aslına dönmektir. Cenab-ı Hakk’ı zikrede zikrede vecde ulaşan bir meczûp sâlikin sükûnu ancak devrân ile mümkündür. Sülûk denilen mana yolculuğu, döndükçe tamamlanan bir yolculuktan ibarettir. Bu ibadet çeşidinin sembolik anlamını ve insanın ruh dünyasında meydana getirdiği teskîn edici özelliğini anlamayan ve kabukta kalan bazı zâhidler, hemen her devirde “Devrân harâmdır.” şeklinde fetva vermişlerdir. Tasavvuf tarihinde, devrânîlerle devrâna karşı çıkanların kavgalarına pek çok örnek vardır.

Vâhib Ümmî’nin, burada kendisinden bahsettiğimiz Hazret-i Mısrî’nin ve takipçilerinin devrân ile ilgili yazdıkları ve söylediklerinin gerçeği hiç şüphesiz budur. Hazret-i Mısrî’nin Kâdızâdelilerle aralarındaki sürtüşmenin bilinen en önemli sebebi devrân zikridir. Onun bir yerde “Ta‘n eyleme zâhid benim hâlime / Dahl eyleme hergiz bu devrânıma” mısralarıyla işaret ettiği bu tartışma esasen büyük Pîr Abdülvehhâb Ümmî döneminden beri süregelmiştir. Nitekim Abdülvehhâb Ümmî Hazretleri bir manzûmesinde şöyle der:

Yerler döner gökler döner dervîş döner kâfir m’olur

Arşlar döner kürsler döner dervîş döner kâfir m’olur

Aşkı yokdur kâfirdir ol muhabbetden gâfildir ol

Aylar döner günler döner dervîş döner kâfir m’olur

Sırren gelip haber veren bu tevhîdin ilhâmıdır

Menârde müezzin döner dervîş döner kâfir m’olur

Hakk’ı görür inkâr eder İblîs ile bâzâr eder

Mekke’de hâcılar döner dervîş döner kâfir m’olur

Buğday ekmek olmak yokdur değirmende un olmasa

Değirmenin taşı döner dervîş döner kâfir m’olur

Devrân eden zâkirleri kâfir diye bühtân eder

İskât için bunlar döner dervîş döner kâfir m’olur

Âşıkların zikri budur bir Tanrı’ya şükrü budur

Yedi deniz durmaz döner dervîş döner kâfir m’olur

Anlayana budur hitâb aşk ehline olmaz ‘ikâb

Görmez gözü kalbi döner dervîş döner kâfir m’olur

Kalbim evin pür-nûr eder gönlüm için envâr eder

Âşık döner devrân eder dervîş döner kâfir m’olur

Aklını cem‘ et başına dinlendi gör âşık ne der

Gece döner gündüz döner dervîş döner kâfir m’olur

Tevhîd-i zat ilhâm eder söyler sana âşık bunu

Arşda olan melek döner dervîş döner kâfir m’olur

Bu kıssayı cân söyleye olmaz tamâm pesdir yeter

Bak gökde sen ülker döner dervîş döner kâfir m’olur

Söyleyüben söyletdiren nûr-ı ilâhdır Vâhibî

Tâvûs döner cevlân eder dervîş döner kâfir m’olur

On iki ayın bir ayıdır Ramazân döner gelir

Ramazân’ın hürmetine dervîş döner kâfir m’olur

Cümle nebât döner gelir temessük olma mı sana

Ol dost içün bu meydânda dervîş döner kâfir m’olur

Mu‘amele-i şer‘ diye bir esbâbı devr ederler

Kendi nefsi ıslah için dervîş döner kâfir m’olur

Mahfillerde devir-hânlar devr okurlar aslı nedir

Muhabbet-i ilâh içün dervîş döner kâfir m’olur

Anlar isen bu tevhîdin ilhâmını yeter sana

Şübhesini aşka soran dervîş döner kâfir m’olur

Hakîkatde devr olmasa döner miydi Vâhib Ümmî

Özünü Hakk’a tapşıran dervîş döner kâfir m’olur

Hazret-i Niyâzî-i Mısrî de “Dönelim âşıklar Mevlâ derdiyle” diyerek mâsivâdan Hakk’a dönmek gerektiğini söyler:

Dönmek ister gönlüm cümle sivâdan

Dönelim âşıklar Mevlâ derdiyle

Geçmek ister gönlüm mülk-i fenâdan

Geçelim âşıklar Mevlâ derdiyle

Derde düşen âşık netsin cihânı

Derd ehlinin dâim yanmakda cânı

Döner arzulayıp vasl-ı cânânı

Dönelim âşıklar Mevlâ derdiyle

Ay u gün yıldızlar hem nüh felekler

Arşın etrâfında saf saf melekler

Meydân-ı aşkında cevlân ederler

Dönelim âşıklar Mevlâ derdiyle

Tan eyleme zâhid benim hâlime

Dahl eyleme hergiz bu devrânıma

Dermânı devrânda buldum cânıma

Dönelim âşıklar Mevlâ derdiyle

Baş açıp girelim aşk meydânına

Mansûr olurum “Ene’l-Hak” dârına

Yanmakda Niyâzî şevkın nârına

Yanalım âşıklar Mevlâ derdiyle

Halvetîler: Noktavîler

Kısaca belirtelim; Halvetîler, bir dönem “Noktavîler” adıyla da tanınmıştır.

Hazret-i Ali’nin “İlim bir noktadır.” diye vahdet-i vücûdun hakîkatine (ahadiyyete) işaret eden sözünden hareketle ortaya çıkan bu kültür, Elmalı Halvetîleri tarafından çok işlendiği ve benimsendiği için, Halvetiyye mensuplarına aynı zamanda “Noktavîler” de denmiştir. Eroğlu Hazretlerinin Abdülvehhâb Ümmî’ye hitaben yazdığı bir manzûmesinde şöyle denmektedir:

Dört kapı açılır sırrın duyana

Dîdârı muştular câna kıyana

Noktavîler derler ana uyana

Benim şeyhim gibi ulu şeyh olmaz

Hazret-i Mısrî, Noktavîlere mensûbiyetini imâ eden şiirler de yazmıştır. Birkaç örnek şöyledir:

Sen seni bilmekdir ancak pîre ülfetden garaz

Noktayı fehm eylemekdir ilm ü hikmetden garaz

Kamu bir noktadır ilm ancak ey dost

Çoğaldıkça dolar kalbe hemm ü gam

Niyâzî taht-ı bâda nokta oldu

Alî’nin sırrına olalı mahrem

Hazret-i Pîr’in Silsilesi

Hazret-i Pîr’in silsilesi Vahib Ümmî Hazretleri vasıtasıyla Hazret-i Alî’ye uzanır. Vâhib Ümmî’nin mensubu olduğu Halvetiyye tarîkatinin Ahmediyye kolu, Yiğitbaşı Ahmed Şemseddîn-i Marmaravî (1435- 1505)[18] tarafından kurulmuş olup, bu erkân içinde “Orta Kol” diye anılır. Silsile Yiğitbaşı’ndan Vehhâb Ümmî’ye (ö. 1595), ondan Eroğlu Yahşi’ye (ö. 1603), ondan Ümmî Sinân’a (ö. 1657) ve nihayet Hazret-i Mısrî’ye geçmiştir. Silsile geriye doğru, Yiğitbaşı’dan Yahyâ-yı Şirvânî’ye ve ondan da selefi olan kâmiller vasıtasıyla Hazret-i Ali’ye ve Hazret-i Muhammed’e ulaşır.[19]

Mâye evvel Mustafâ’ya Hâlık’ın ihsânıdır

Cebrâil etdi edâ çün kim ezelden cânıdır

Ol dahi bil Haydar-i Kerrâr’a telkîn eyledi

Evliyânın ser-firâzı hem Şîr-i Yezdân’ıdır

Ol dahi bil Hasan-ı Basrî’ye telkîn eyledi

Zâhir ü bâtını ma‘mûr pîrlerin bürhânıdır

Ol dahi çün Habîb-i Acem’e telkîn eyledi

Anın içün dem be-dem zikretdiği Sübhân’ıdır

Ol dahi bil Hâce-i Dâvûd’a telkîn eyledi

Anın içün cânı başı Hâlık’ın fermânıdır

Ol dahi çün Ma‘rûf-ı Kerhî’ye telkîn eyledi

Anın içün bî-nişân u lâ-mekân seyrânıdır

Ol dahi bil kim Şeyh Sekatî’ye telkîn eyledi

Anın içün kıldı irşâd erdiği gufrânıdır

Ol dahi Cüneyd-i Muhammed’e telkîn eyledi

Anın içün zikr-i hâssü’l-hâss ile ol ganîdir

Ol dahi bil Hâce Mimşâddîn’e telkîn eyledi

Anın içün mâyenin cur‘asının mestânıdır

Ol dahi bil Hâce-i Muhammed’e telkîn eyledi

Anın içün tâ ebed ol âlim-i Rabbânîdir

Ol dahi bil anı Vahyüddîn’e telkîn eyledi

Anın içün ilm-i sırdan erdiği deyyânıdır

Ol dahi bil kim Ebü’n-Necîb’e telkîn eyledi

Anın içün iş bu yolda cân ü baş kurbânıdır

Ol dahi bil anı Kutbüddîn’e telkîn eyledi

Anın içün dost yolunda yürüyen erkânıdır

Ol dahi fehm ile Rüknüddîn’e telkîn eyledi

Anın içün aşk ile dost bâğının handânıdır

Ol dahi çün kim Şihâbüddîn’e telkîn eyledi

Anın içün bu kurulan ol şâhın meydânıdır

Ol dahi bil kim Cemâlüddîn’e telkîn eyledi

Anın içün erdiği dost zatının reyhânıdır

Ol dahi Zâhid-i İbrâhim’e telkîn eyledi

Anın içün zâhir ü bâtın tarîkat hânıdır

Ol dahi Halvetî Muhammed’e telkîn eyledi

Anın içün zikr ile ol yâre ermek şânıdır

Ol dahi Halvetî Pîr Ömer’e telkîn eyledi

Anın içün küntü kenz’in sırr ile mihmânıdır

Ol dahi bil Mîrim Halvetî’ye telkîn eyledi

Anın çün mazharı dost bâğının bostânıdır

Ol dahi fehm ile İzzeddîn’e telkîn eyledi

Anın içün bu tarîkat sırrının sultânıdır

Ol dahi bil anı Sadrüddîn’e telkîn eyledi

Anın içün dürr-i a‘zam bahrinin ol kânıdır

Ol dahi bil Seyyid-i Yahyâ’ya telkîn eyledi

Anın içün Fahr-i Acem zikr olan irfânıdır

Ol dahi bil kim Pir-i Mollâ’ya telkîn eyledi

Anın içün ilm-i bâtın ilm-i zâhir kânıdır

Ol dahi Tâcüddîn Kayserî’ye telkîn eyledi

Anın içün ilm-i sırrı ilm-i Hak pinhânıdır

Ol dahi Alâüddîn Uşşâk’a telkîn eyledi

Anın içün asr-ı âlem derdlerin dermânıdır

Ol dahi fehm ile Şemsüddîn’e telkîn eyledi

Anın içün bu tarîkat ehlinin merdânıdır

Ol dahi Vehhâb-ı Elmalî’ya telkîn eyledi

Anın içün ol Muhammed nûrunun mihmânıdır

Ol dahi bil anı Eroğlu’na telkîn eyledi

Anın içün zatı Hak’da erdiği Rahmân’ıdır

Ol dahi bil kim Sinân Ümmî’ye telkîn eyledi

Anın içün kurulan sâdıkların meydânıdır[20]

Cümlesinin rûhuna bin bin tahiyyât ü selâm

Tâlib-i Hak olana himmetleri erzânîdir[21]

Hazret-i Pîr’in Halîfeleri

Erenler mânâ insanlarıdır. Onların bir görünen bir de görünmeyen tarafları vardır. Bu hakîkatten yola çıkarak onlar her ne kadar sağlıklarında falan yahut filanı irşad ettik, hilafet verdik deseler de bir de ismini vermedikleri halîfeleri vardır. Bu gök kubbe altında Allah’ın bilinmeyen nice evliyâsı vardır. Bu kural Hazret-i Pîr’in yetiştirdiği ehlullah için de geçerlidir.

Menakıpnâmelerden öğrendiğimize göre Mısrî Hazretleri bazılarının hayatını ve kimliğini bilemediğimiz ve burada tafsilatına girmeyeceğimiz ismi aşağıda mezkûr zatlara hilafet vermiştir:

Ahmed Gazzî Efendi[22], Oğlu Şeyh Ali Çelebi, Şenikzâde Mehmed, Seyyid Kâsım, Mehmed Suhfî, Bahşîzâde Ahmed, Bekir Efendi, Tablîzâde Şeyh Ali, Kâri-i Mısrî Kavalalı Şeyh Mustafa, Ulu Câmi İmâmı Şeyh Ahmed, Gelibolu Müftüsü Şeyh Mehmed Sükûtî, Bursa Mevlevîhânesi Seccâdenişîni Mehmed Dede, El-Hâc Mustafa Efendi, Sandalîzâde Seyyid Mehmed Çelebi, Hasan Dede, El-Hâc Mehmed Dede, Sabbâğ Ali Dede, Limnili Şeyh Mahmûd Çelebi, İstanbullu Zâkirbaşı Şeyh Ali, Ulu Câmi Başmüezzini Şeyh Mustafa Efendi, Ulu Câmi Müezzini Mûsikîşinâs Karaoğlan Mustafa Efendi, Şeyh Ahmed Efendi, Seyyidzâde Emir Kâsımzâde Şeyh Mehmed Efendi, Şeyh Hasan Efendi (v.d.).

Hazret-i Pîr’in vefatından sonra Bursa Dergâhında tekkenişîn olan zatlar da şunlardır:

Mehmed Suhfî, Şeyh Ali Efendi, Şeyh Kâsım Efendi, Şeyh Zeyneddîn Efendi, Şeyh Ahmed Şemseddîn Efendi, Şeyh Mehmed Emîn Zâik Efendi, Şeyh Necât Efendi, Şeyh İsmâil Efendi, Şeyh Mehmed Şemseddîn Ulusoy Efendi (ö. 1939).

Meraklısına Notlar

Hazret-i Pîr’in vefatından sonra tekyenişîn olduğunu iddia edenler çoğalmıştı. İrşâd edilen hulefâdan biri Gazzî, bir diğeri Şenikzâde Mehmed, bir başkası da Mehmed Sahfî Efendiler idi. Son Limni sürgününde Bursa’daki dergâhta Gazzî Ahmed Efendi irşâd ile görevlendirilmişti. Bu görev daha önce Şeyh Sahfî efendi tarafından da icra edilmişti. Bu arada, Mısrî vefatından önce oğlu Alî Çelebi’yi de irşâd etmişti, fakat yaşı küçüktü. Bu sebeple Hazret-i Pîr oğlunun sülûkunun tekmili için Gazzî’ye ısmarlamıştı. Hazret-i Pîr bu âlemden göçünce Şeyh Ahmed Gazzî kendi köşesinde mütevazî bir törenle posta oturdu. Diğer taraftan da dergâhta Sahfî posta geçmişti. Ortalık bir anda karıştı. Başta Şeyh Sahfî olmak üzere Gazzî ve Şenikzâde gibi halîfeler “irşâd vazifesi benim hakkım!” diyerek postun kendilerine bırakıldığını iddia etmişlerdi. Menfaatlerini düşünen bir gürûh “Mukâbele günü bizlere emîr buyurursanız Şeyh Ahmed Gazzî’yi dergâhdan dışarıya çıkarmayı başarabiliriz.” diyerek Şeyhzâde Ali Çelebi’nin aklını çeldiler ve pâdişâha bir arz-ı hâl yazmasını istediler[23]. Söz konusu hâdise Hazret-i Pîr’in Menakıpnâmesini yazan türbedâr Abdî-i Siyâhî’nin penceresinden şöyle görülmektedir:

“Ey azîz! Bil ki, Hazret-i Mısrî’nin vefatından sonra şeyhin Bursa’daki muârızları ve Vânî Mehmed Efendi (ö. 1685)’nin yârânları düşmanlık ve târizlerini daha da artırdılar.

Hazret-i Mısrî’nin vefatından sonra Dergâh’a vekil kalmış olan Şeyh Mehmed Sahfî (Ahmed Gazzî olmalı!), “dergâh benimdir.” diye iddia ederken bazı âşıklar, Mısrî’nin oğlu Çelebi Seyyid Şeyh Ali Efendi Hazretlerine:

“Mukâbele günü bizlere emîr buyurursanız Şeyh Mehmed Sahfî’yi dergâhdan dışarıya çıkarmayı başarabiliriz.” dediler.

Böyle demelerinin sebebi pîrzâdemizin henüz çocuk sayılabilecek yaşta olmasındandı. Ali Çelebi, onların bu sözlerine uyup çevresindekilere emir vermek murâd eyledi. Cem‘iyet günü saltanat-ı enbiyâyı ve gülbeng-i Murtazâ’yı icrâ etmek istedi. Şeyh Mehmed Sahfî Efendi, Pîrzâde Ali Çelebi hazretlerinin hüküm ve hareketlerini gördüğünde Pîrzâde Efendimiz hazretlerini çıkışıp azarladı. Çelebi, onun çıkışmasına tahammül edemeyip bağırdı.

- Ey âşıkân, Şeyh Mehmed Sahfî Efendi’yi dergâhtan taşra götürün!

Bütün dervîşân gayret edip Şeyh Mehmed Sahfî’yi taşra atdılar. Ondan sonra Pîrzâde Ali Çelebi dergâhta erkân icrâ etmeye başladı.

Ey azîz! Ne zaman ki bu ahvâl oldu; Şeyh Sahfî de Vânî gürûhu ile birlikte hareket edip onlardan meded diledi.

Bir müddet sonra Şeyh Sahfî suflî tabiatlı iki adam buldu; günlerden salı idi. Saat on biri geçmişti. Pîrzâdemiz Şeyh Alî Efendi Hazretleri dergâhın kapısına doğru geliyordu ki iki mel’ûn gelip o şâhı şehîd eylediler.” Rivayete göre Ali Efendi kulağına gelen taş sebebiyle vefat etmiştir.[24]”

Şeyhzâde Ali Çelebi’nin II. Ahmed’e yazdığı dergâh-ı Mısrî’nin kendisine verilmesini istediğini belirttiği şikâyet mektûbu. DA. İbnül-emin Tasnifi, gömlek: 605.

Diğer taraftan burada ismi geçen Şeyh Mehmed Sahfî Efendi, sair kaynaklarda “Sahfî” veya “Suhûfî” diye anılan Şeyh Mehmed Sahfî Efendi (ö. 1737) olmasa gerektir. Burada Siyâhî Efendi Mehmed Sahfî ile Ahmed Gazzî’yi karıştırmış olmalıdır. Esasen Sahhâflıkla uğraşan Mehmed Sahfî Efendi Mısrî Bursa’ya geldiğinde kendilerine intisap etmiş, sülûk çıkarıp hilafete nail olmuştur. Mısrî’nin yakın hizmetlisi olan, onu Edirne seferi’nde ve Limni sürgününde de yalnız bırakmayan Sahfî, şeyhinin vefatıyla birlikte hilafetini bahane ederek postun kendisine bırakıldığını açıklayanlardan birisidir. Fakat Ali Çelebi’nin esas hedef aldığı kişi Gazzî Efendidir. Şeyhzâde’nin etrafındakiler kendisinin gençliğinden de istifade ederek Ahmed Gazzî’nin padişah fermanıyla dergâhtan kovulmasını sağlamışlar, Ali Efendi tekrar tekkenişîn olarak göreve gelmiş ve bu görev vefatına kadar (ö. 1713) yirmi seneden fazla devam etmiştir[25]. Bu arada Gazzî hazretleri irşadına kendi hanesinde ve bilahire yeni yaptırdığı dergâhında devam etmiş, Şeyh Sahfî Efendi de–Şeyhzâde Ali Çelebi bîlâ veled olduğundan- Alî Çelebi vefat ettikten sonra dergâhta irşadla meşgul olmuş ve bu vazifeyi ölümüne kadar (1733) sürdürmüştür. Gazzîzâde Şeyh Abdüllatîf Efendi Menâkıb-ı Evliyâ adlı eserinde konuyla ilgili olarak şunları yazar:

“Çelebi Efendi zümre-i mütemerridân içinde kalıp hâr u hâşakda kalmış cevhere dönüp imrâr-ı evkât üzre iken hikmet-i Rabbânî bir gün saâdethânelerine gider iken yol üzerinden biri bir fiske taş atdı. Çelebi Efendi’nin kulağı tözüne rast gelip anide cam-ı şehadeti nûş edip Hakk’a vasıl oldu. Bilâ-veled olma mülâbesesiyle tekyesine Gazzî k.s. cenâblarına arzeylediler. Azîz kabul buyurmayıp evlâd-ı manevî-i Mısrî’den Suhfî Efendi Hazretlerine tevcîh olunup hâlen evlâd-ı Hazret-i Suhfî anda câ-nişîn-i izz ü temkîndir.[26]”

İmdi Şeyhzâde Alî, Şeyh Gazzî Ahmed ve Şeyh Mehmed Sahfî Efendiler arasında geçen bu hadiseleri bir de Gazzîzâde Abdullatîf Efendi’nin Menâkıb-ı Evliyâ’sından takip edelim. Abdüllatîf Efendi şöyle yazıyor:

“Çün bu hizmetler tamâm olup Hazret-i Pîr kuddise sırruhu’l-hatîr Limyi cânibine azm-i sefer buyurdular. Şeyh Ahmed el-Gazzî (k.s.a.) Hazretleri Hazret-i Mısrî zâviyesinde seccâde-nişîn-i irşâd olup adet-i kadîmeleri üzre tedrîs-i ulûm edip tâlib-i tarîkat olan dervîşânı dahi irşâd eyleyip âyîn u erkân-i tarîk-i Halvetiyeyi icrâ buyururlar idi. Her ne kadar zümre-i mutaassıbân yüzde ise Hazret-i Azîz’e zafer etmezler idi ve Hazret-i Mısrî (k.s.) Efendimizin mahdûmları Çelebi Ali Efendi’yi dahi terbiye edip zâhiren ve bâtınen islâk ederler idi. Bu üslûb üzre tamâm beş sene mürûr eyledi. Bin yüz beş tarihinde Hazret-i Mısrî (k.s.) Hakk’a vâsıl olup türbe-i şerîfleri olan makam-ı aliyye-i Limye’de nûr-ı tevhîde gark oldular. Kanûn-ı padişahî üzre zâviyeleri oğulları Ali Efendi üzerine berât olundu. Terekeleri dahi her ne ise mahdûmlarına teslîm eylediler.

Der-Zuhûr-ı Hulefâ ve İhrâc-ı Gazzî Ez-Zaviye-i Mısrî: Çün Hazret-i Pîr bekâya göçdü tekye Çelebi Efendi Hazretlerine geçdi. Bursa’da on dokuz nefer kimesne başlarına tâc giyip biz Hazret-i Mısrî hulefâsındanız diye meydâna çıkıp Bursa’da her biri bir köşede davâ-yı irşâd u icrâ-yı âyîn u erkân-ı Halvetiye şurû’ eylediler. Gerçi bunların içinde bazının hilâfeti sahîh idi. Ammâ mertebe-i irşâd ve verâset bi’z-zât Ahmed el-Gazzî kuddise sırruhu’l-’âliye ihsân olduğunu hâlen silsile-i tarîkat bunların yüzünden yürüdüğü müşâheddir. Bu zatlar Hazretin Mısrî postunda olduğunu çekemeyip andan ihrâc olmasına sûrî vü manevî gayretde olup Hazret-i Mısrî’nin eylediği vasiyetlerini ferâmûş eylediler.

Sebeb-i İhrâc-ı Hazret-i Gazzî Ez-Tekye-i Mısrî: Sâhib-i Menâkibü’l-Mısrî Râkım Efendi hazretleri şöyle tahrîr buyururlar ki: Bursa’da Hazret-i Mısrî tekyesi binâ olunmazdan mukaddem Hazret-i Pîr Gelibolu’ya nakl olundu. Anda sâkin iken hulefâlarından biri âlem-i manâda şöyle müşâhede eder ki, bir süt deryâsından geçip Bursa’ya vardı. Anda bir tekye gördü. Tekyede hazretin düşmanlarından Kütahyavî Mehmed Efendi nâm bir kimesne oturur idi. Hâbdan bîdâr olup bu rüyayı Hazret-i Pîr’e nakl eyledi. Hazret dahi buyurdular ki, oğlum o senin gördüğün tekye Bursa’da bizim için binâ olunacak bir zâviyedir. Lakin binâsı Allah için değildir. Tarihi tefrikan beyne’l-mü’minîndir. Bizim halîfemiz Ahmed el-Gazzî andan fermânla ihrâc ederler buyurdular. Binâenaleyh cümle-i kerâmât-i Hazret-i Pîr’den oldu. Def’atle Gazzî kuddise sırruhu cenâblarına tekyeden çıkmalarını emr ü ibrâm eylediler. Bir türlü söz anlamadı. Zîrâ kutb-i âlem olan Hazret-i Pîr iclâs eylemiş idi. Şâyed kendi rızasıyla çıksa Azîz’in rûhâniyeti mugber olur diye enva’-ı ezâlarına sabır ve tahammül edip durdu. Nihayetü’l-emr bu on dokuz nefer kimse Çelebi Efendi’nin başına üşüp: Efendim sen Hazret-i Mısrî gibi bir zat-ı şerîfin evlâdısın. Senin Şeyh Ahmed Efendi’den ders okumandan çocuklar ile aşık oynaman evlâdır. Sen terbiyeye muhtâc değilsin. Kemâlât-i Hazret-i Mısrî zat-i şerîfinde aşikârdır diye türlü türlü müdâheneler eylediler. Çelebi Efendi dahi genc idi. Taht-ı terbiyede olmasını hevâları istemeyip müdâhinlerin sözü hoş geldi. Buna çâre budur deyip Çelebi Efendi lisânından Edirne’ye urdular. Hümâyûnda olan sadrazam ve şeyhülislâm hazerâtına şöyle bir arz-i hâl takdîm eylediler ki hâlen pederim merhûm Hazret-i Mısrî’den bir kanûn-ı şehriyârî bana tavsiye olan zâviyeme Şeyh Ahmed el-Gazzî mutasarrıf olup bize tasarruf etdirmez. İhrâcına bir emr-i âlî niyâz olunur diye tahrîr edip gönderdiler. Arz-ı hâl mûcibince Şeyh Ahmed el-Gazzî (k.s.) hazretlerini tekyeden ihrâc edesiz, diye emr-i sultânî geldi. Emr mûcibini Hazret-i Gazzî’ye ifâde eyledikde, ha işte şimdi çıkarım. Zîrâ ben kutb-ı bâtın emri ile oturdum. Şimdi kutb-ı zâhir dahi çıkmamıza emr eylemiş. Bizden kabâhat gitdi. “El-me’mûru ma’zûrun” deyip alem, post ve kitâplarını alıp anide Şekerhoca Mescidi şerîfine çıkdılar.

Der-te’vîl-i Azîzim tekye-i Mısrî: Hazret-i Azîz binâsı Allâh için değildir. Târîhi tefrikan beyne’l-mü’minîndir. Bizden sonra bizim adâlarımız anda şeyh olurlar sözlerinin ma’nâsı budur ki tekyeyi binâ eden Abdâl nâm bir ganîdir. Galibâ tekyeyi binâda kemâl üzre niyyet-i halise ile binâ eylemedi. Binâsında riyâ vü sum’a olmak ihtimaldir. Tarihi tefriken beyne’l-mü’minîndir buyurdukları Şeyh Ahmed el-Gazzî (k.s.a.) tekyeden çıkdıkdan sonra Hazret-i Pîr’in muhibbân ve mürîdânı iki fırka oldu. Bir fırkası Çelebi Efendi tarafını tutdu. Bir fırkası Hazret-i Gazzî tarafını tutdu. Mü’minler beyni tefrîk oldu. Yani ayrıldılar. Bizden sonra bizim adâlarımız şeyh olur buyurduğun manâsı yani benim sözümü dinlemeyip Hazret-i Gazzî’ye ser-fürû eylemeyenler demekdir. Yâhûd zümre-i zühhâd Şeyh olur demekdir. Zîrâ zühhâd uşşâka min-vech adâdır. Yâhûd mürûr-ı zaman ile mutaassıblar eline geçer demekdir.[27]”

Gülzâr-ı Mısrî müellifi, Mehmed şemseddin Efendi dergâh-ı şerîften, şeyhzâdeden ve silsileden bahsederken -biraz da nesebinin Şeyh Sahfî Efendiyle ilişkili olmasından ötürü[28]- indî kanaatler beyan ederek şunları yazmaktadır:

“Pîr-zâde-i Âlî-nejâd Çelebi Efendimizin kırk yaşlarında irtihâl buyurduklarına nazaran bin seksen beş (H. 1085/1674) târîhinde tevellüd ettikleri anlaşılıyor. Ulûm-ı zâhire ve bâtınâyı tahsîl ve bi’t-tabî peder-i vâlâ-güherlerinden sülûkuna tekmîl etmişlerdir. Cenab-ı Pîr’in gaybûbetinde makam-ı âlîlerinde vekîl bıraktıkları Şenikzâde eş-Şeyh Mehmed Efendi’ye hürmeten takaddüm etmezler imiş. (H. 1104/ M. 1693) tarihinde Hazreti Emir Dergâh-ı şerîfi Selâmî Efendi’den mahlûl kalmakla uhdelerine tevcîh olunmuş ise de gerek Cenab-ı Pîr Efendimizin arzusu ve gerek kendi talepleriyle kabul etmeyerek hulefâ-yı sâbıkanın evladlarından Şeyh İbrâhim Efendizâde Mehmed Sâlih Efendi’ye mukayyed ettikleri el-yevm Hazret-i Emîr Dergâhında mahfûz berâtda manzûrum olmuştur.

Cenab-ı Mısrî’nin Limni’ye nihayetteki teşrîflerinde yine Şenikzâde Efendi’yi vekîl tayin buyurmuşlardır.

İrtihâl-ı Pîr’den sonra bin yüz dokuz (H. 1109/ M. 1698) tarihine kadar icrâ-yı vekâlet edip bundan sonra pîrzâde-i Âlî-nejâd bi’z-zât usûl-i tarîkat-i aliyyeyi ifa buyurmuşlardır.

Hâlis Efendi’nin Vefeyât’ında ve Ahmed Gazzî Hazretleri’nin hafîdi Abdüllatîf Efendi’nin Menâkıb-ı Gazzî nâm eserinde gördüğüme göre Hazret-i Pîr’in irtihalinden sonra Ahmed Gazzî Hazretleri:

“Feyz-i Mısrî bendedir. Çünki istihlâfım esnâsında; “Beni arayan Ahmed’de bulsun.” buyurmuşlardır. Bunun için “hizmet-i irşâd-ı makam-ı Pîr de bana âittir!” demiş. Filhakîka böyle olsa bile, Cenâb-ı Pîr Şenikzâde’yi tevkîl buyurarak Limni’ye teşrîf etmişlerdir. Şenikzâde ise bin yüz dokuza (H. 1109/ M. 1698) kadar o hizmet-i mucibi’l-mefharetde bulunur. Çelebi Efendi de yirmi beş yaşını bulur. Ahmed Gazzî Hazretleri’nin şu iddiâsına karşı hulefâ-yı sâire muvafakat etmez. Abdüllatîf Efendi bunlara biraz ilişir. Hâlis Efendi ise, aleyhlerine fevkalâde yürüyor. Nihayet İstanbul’a mürâcaatla dergâh-ı şerîf pîrzâdeye tevcîh olunarak avdet buyururlar. Ahmed Gazzî Hazretleri de bin yüz on (H. 1110/ M. 1699) târîhinde nâmlarına mensûb olan Dergâhı inşâ ederler. Hazret-i eş-şeyh Çelebi Alî Efendi Hazretlerini makam-ı vâlid-i büzürgvârda güzârda seccâde-nişîn ve mürebbî-i sâlikîn olup bin yüz yirmi beş (H. 1125/M. 1713) târîhine kadar âyin-i tarîkat-i aliyyeyi icrâ, bir çok teşnegânı râh-ı irfâna âb-ı hayât-ı füyûzâtla iskâ edip sene-i mezkûrede mübtelâ oldukları bir illet-i bedeniyeden azîm-i dergâh-ı Rabbü’l-âlâ olup âsitâne-i feyz-i âşiyâne-i Hazret-i Mısrî’de vâlide-i muhtereme ve hemşîre-i mükerremeleri civârında vedî’a-i rahmet-i ilâhiyye kılınmıştır.”

... ...

Müşârünileyhin sebeb-i vefâtı hakkında bir rivâyet daha vardır. Gûyâ düşmanları tarafından bir fiske taş atılmış, o da kulağı tözü tâbir olunan mahalle tesadüf etmiş de bâis-i irtihâli olmuş. Gerçi bu rivâyeti pederim merhumdan da işitmiş idim fakat hiçbir menâkıbda buna dâir bir şey görmediğim gibi[29]. Muharrir-i Vâkı’ât Râkım Efendi merhûm, muasır olduğu gibi nisbet-i ma’neviyyesi de var. O diyor ki: “İlel-i bedeniyyeden bir illet-i cângâh ile irtihâl etmiştir.”Yine Güldeste-i Riyâz-ı İrfân’ın zeylleri olan Nârlı şeyhi Fahreddîn Efendi merhûmun Gülzâr-ı Sülehâ’sında ve Eşrefzâde Ziyâeddin Efendi’nin Gülzâr-ı İrfân’ında azîz-i müşarünileyhin terceme-i hâlinde böyle bir rivâyet olmayıp yalnız Moralı Dergâhında menâkıb gibi, ifâdesi rakîk, kitâbeti okunmayacak derecede bir risale vardır ki, otuz-kırk sene evvel Limni’de türbedâr olan Şeyh Siyâhî’nin hurâfât kılınan şundan bundan işittiği şeyleri yazdığı maznûn bir şeydir. Daha garîbi bu taş atma keyfiyeti zaman-ı Pîr’de olmuş. Ne hâl.

“Ahmed Sûfî! Sen de şöyle ol, böyle gel!” gibi Hazret-i Pîr inkisâr etmiş.

Hazret-i Pîr’in vefâtı nerede, Çelebi Hazretlerinin vefâtı nerede? Arada yirmi sene var. İşte bunlar, sağını solunu bilmez kimselerin rivâyetidir. Her ne ise, bizim yazdıklarımız, muâsırlarının eseri olan târîhler, menâkıblar, terceme-i hâllerdendir.[30]”

Hazret-i Pîr’in Edebî Zevki Yahut Söze Bürünen Mânâ

Hatıratını, dîvânındaki ilahîlerini, Kaside-i Bürde Tesbîi’ni, Vahdet-i Vücûd Risalesi’ni okuyanlar bilirler ki Hazret-i Pîr’in yüksek bir edebî zevki vardır. Her duyduğu güzel sözü mağz-ı Kur’an ve “kahr u lutfu, şey‘-i vâhid” bilen, gördüğünü Hak gören bu kutsal gönüllü Pîr’in nutkettiği her söz mânâdan süzülerek kelimelere bürünmüştür. Nitekim şöyle buyurur:

Her ne söz kim söylenir âlemde Türkî yâ Arab

Tut kulağın kim sanadır cümle dillerden hitâb

Her neye baksa gözün bil sırr-ı Sübhân andadır

Her ne işitse kulağın mağz-ı Kur’an andadır

Sevdim Seni Hep Varım Yağmâdır Alan Alsın

Hazret-i Pîr’in nutk-ı şerîflerinin her biri bir sebeple kaleme alınmıştır. Bu meyanda Limni’ye ilk sürgüne gönderildiğinde Vânîzâde’nin tekke ve tasavvuf düşmanı adamlarının Bursa’da Ulu Cami’deki kitaplarını yağmaladıklarını duyduğunda, zaten terk üzere yaşayan Mısrî şu nutkunu kaleme almıştır:

Sevdim seni hep varım yağmâdır alan alsın

Gördüm seni efkârım yağmâdır alan alsın

Aldın çü beni benden geçdim bu cân u tenden

Aklım dahi her varım yağmâdır alan alsın

Ben varlığımı atdım dost varlığına yetdim

Her assılı bâzârım yağmâdır alan alsın

Geçdim ben ad u sandan çıkdım ben o dükkândan

Hep ırz ile vakârım yağmâdır alan alsın

Geldi dile dildârım buldum gül-i gülzârım

Şimden geri hep varım yağmâdır alan alsın

Sen gâib ü hâzırsın her hâlime nâzırsın

Ahvâl ile etvârım yağmâdır alan alsın

Çün buldu gönül yârim terk eyledim ağyârım

İmân ile zünnârım yağmâdır alan alsın

Mısrî’ye vücûb imkân bir oldu kamu ayân

Tâat ile ezkârım yağmâdır alan alsın

Aşka Düş, Gir Halkaya Ahmed Efendi!

Ulu Câmi imamı Ahmed Efendi Şeker Hoca Mescidi’nde zikir meclisinde hazır olur, fakat yabancı gibi dururmuş. Gerçi Hazret-i Pîr’e hürmet ve muhabbeti varsa da sohbet ve zikir halkasına girmeye çekinirmiş. Hazret-i Pîr şu ilâhîyi bu vesileyle yazmıştır:

Zühdünü ko aşka düş ehl-i cenân etsin seni

Pîr-i aşka kulluk et cânâne cân etsin seni

Bir zaman bülbül gibi efgânın ağdır göklere

Şol kadar kıl nâleyi kim gülsitân etsin seni

Ar u nâmûsun bırak şöhret kabâsından soyun

Giy melâmet hırkasın kim ol nihân etsin seni

Yüzünü yerler gibi ayaklar altında ko kim

Hak taâlâ başlar üzre âsumân etsin seni

Verme râhat nefsine dâim gazâ-yı ekber et

Ka‘be-i dil feth olup dâru’l-emân etsin seni

Gel Niyâzî’nin elinden bir kadeh nûş eyle kim

Mahv edip nâm u nişânın bî-nişân etsin seni

Niyâzî’nin Dilinden Yûnusdurur Söyleyen

Başta Şeyh’i Ümmî Sinân ve silsilesine mensup Eroğlu, Vâhib Ümmî gibi azîzlerin yanında şeyhzâdeler Selâmî ve Hakîrî, kendi yol arkadaşları Matlaî, Şeyhî, Çavdaroğlu Müftî Dervîş ve Gülâboğlu gibi zatlar da ledün zevklerinin yanında edebî zevk ile donanmış birer kişidirler. İbn Arabî’nin irfânî zevkiyle Hazret-i Mevlânâ’nın aşkını Yûnus tarzıyla anlatan bu zatların içinde Hazret-i Mısrî’nin üslûbu hepsinin bir ortalamasıdır. “Niyâzî’nin dilinden Yûnus durur söyleyen” diyen Hazret-i Pîr, Yûnus Emre’nin kurduğu Türkçe ledün dilini süzme bal, yahut sızma yağ gibi incelterek zirveye taşımıştır. Bu bakımdan Mısrî’nin dili Türkçe tasavvuf dilinin zirvesidir, denilebilir. Elmalı’da “beş er” diye nitelendirilen Hazret-i Pîr ve arkadaşları, özellikle sülûk çıkardıkları dönemde Türk tasavvuf edebiyatında nazire geleneğinin en güzel örneklerini ortaya koymuşlardır. Bu nazireler, esasen Yûnus Emre’den beri şiir diliyle ve Türkçe nutkedilen vahdet-i vücuda ait hakîkatlerin tefsiri durumundadır. Hazret-i Mısrî ve onun arkasından gelen tasavvuf ehli, hakîkatte Yûnus’u açmış ve anlaşılır hâle getirmişlerdir.

Bizim daha önce “Elmalı’nın Canları” adlı eserimizde dikkati çektiğimiz bu mevzu ayrı bir mevzudur.

Şimdi asıl söylemek istediğimiz Kaside-i Bürde tesbî‘iyle ilgili konuya dönelim.

Kaside-i Bürde’nin Tesbî‘i’yle İlgili Rüyâ

Hazret-i Mısrî Bursa’ya gelince gönlüne zaman zaman İmâm-ı Bûsırî’nin Kasîde-i Bürde’sini tesbî‘ etmek isteği düşer.[31] Hazret-i Pîr bu eserinin nasıl yazıldığını “Mevâidü’l-İrfân” adlı eserinin on altıncı sofrasında sadık rüyaların nübüvvetin kırk altı cüz’ünden bir cüz’ olduğunu belirten Hadîs-i Şerîfi yorumlarken şöyle anlatır:

“İmâm-ı Bûsırî’nin ‘Kasîde-i Bürde’sini tahmîs veya tesbî etmek istedim ki, her beytin ilk kelimesinde Hazret-i Peygamber’in ismi bulunsun. Çok uğraştım, fakat bir türlü başaramadım. O kadar çalıştım, zahmetler çektim, yine de yazmak kâbil değil. Bir kaç beyiti tesbî edebildim. Bir türlü vaz da geçemiyordum. Resûlullah sevgisi o arzumu artırıyordu. Fakat yine de muvaffak olamadım. Mânâ dostu azîz bir kardeşim var idi. Kendisi sâlih, âlim ve fâzıl idi. Ona hâlimi söyledim. Dedi ki:

‘A birâder, sâhibinden izin aldın mı? Yani, Resûlullah’ın rûhâniyetine tevessül ettin mi?

‘Hayır,’ dedim.

‘İşte, yazamadığının sebebi budur.’ deyince aklım başıma geldi. Sanki uykudaymışım da uyandım. Hemen abdest tazeleyip o gece Resûlullah’ın rûhâniyyetine tevessül ettim. Fakîri meyûs etmemesi için o kerem denizine yönelip ağladım, sızladım. 1665 senesinin Muharrem ayında Bursa’da idim.

Şöyle bir rüyâ gördüm:

Hazret-i Resûlullah sahâbe-i kirâmından birisini gönderip beni çağırtmışlar. O zat bana dedi ki:

‘Senin için Resûlullah buyurdular ki: Bizim beyaz at, bizden ayrıldı. Arkamızdaki çayırdadır. Onu tutup getirsin.’ Ve bana onun yerini ve yolunu tarif etti. Ben de:

‘Başım üzerine, Peygamber’imiz emri uğruna cânımı fedâ ederim.’ diye koşarak gittim, atı yakaladım. Çayırdan çekerek Hazret-i Peygamber’in huzuruna getirdim. Baktım ki yedi kadar kişiyle dağın eteğinde akar bir su başında öğle namazı kılıyorlar. Ben yanlarına varınca namaz da bitti. Benim de dayanacak gücüm kalmadı. Artık utanmayı kaldırdım. Hemen sarıldım. Mübârek dudaklarını öpmeye başladım. Dudaklarını hem öpüyor ve hem de güyâ işte ilm-i ilâhînin mâdeni maârif-i samedâniyyenin kaynağı, vahy-ı Hudâ’nın mahzeni burasıdır, diye seve seve, yana yana öperek böyle söylüyordum. Bir zaman böyle devam etti. Fahr-i Resûl Efendimiz de men etmediler. Biraz sonra buyurdular ki:

‘Namazı kıldın mı?’

‘Hayır,’ dedim. Buyurdular:

‘İşte su, abdest al!’

‘Baş üzere efendim!’ diyerek abdeste başladım. O esnâda uyandım. Artık hâsıl olan sevinç ve huzurun tarifine imkân yoktu. Sevinçten ağladım. Hemen o gün Kasîde’nin tesbîine başladım. Otuz yedi beyit o gün, kırk da ertesi gün tesbî ettim. Nihayet on gün içinde tamamladım.

Görülen bu rüyâda talep edilen mesele, yani yazılması istenilen tesbî, insanın bineği gibidir. At, Kasîde-i Bürde’ye; atı Efendimizin huzuruna getirmek, tesbîin evvelki beyitlerinin Peygamber’imizin ismi Muhammed ile başlamasına; yedi sahâbe, gördüğüm tesbîe; abdest al, buyurdukları, işe başla! diye müsâade buyrulmasına işaret eder.

Bu rüyâyı da aynıyla vefâtımdan sonra her nerede Tesbî-i Kasîde yazılırsa bu risâle ile birlikte yazılmasını ihvânımdan ricâ ederim.”

Bursa’daki Dergâh

Hazret-i Niyâzî Bursa’da günlerini zikir, halvet ve insanların irşâdıyla geçirmekte iken bir taraftan da Hak âşıkları ve talipleri çoğalır. Hayır sahibi dervîşlerinden olan Abdâl Çelebi bir gün Hazret-i Pîr’e gelip:

“Efendim, ihvanımız çoğaldı. Çevreden gelen giden dervîşlerin sayısı belli değil. Gece ve gündüz huzurunuza gelip yüz sürüyorlar. Yatacak kalkacak yer de yok. İzniniz olursa bir hankâh inşa edelim.” diye her ne kadar rica etmişse de:

Belirmez ârifin hâli vü şânı

Değil irfân filân ibn-i filânı

Yerin terk edenin yokdur mekânı

Hakîkat ehlinin olmaz nişânı

diyen o mânâ sultanı “şimdilik şöylece iyiyiz, olur biter, gerek yok.” diyerek teklifi geri çevirirmiş. İleriki günlerde bu ricalar ve istirhamlar tekrar etmiş. Hakîkaten Hazret-i Pîr’in gece gündüz ziyaretçisi eksik olmadığından bir hankâha ihtiyaç da varmış. Sonunda razı olmuşlar. Bugünkü Ulu Cami karşısındaki postahane binasının olduğu yerde yaptırılan hankâh 1669 senesinde tamamlanmış.

Bu dergâh daha sonra 1803 senesinde Moralı Nâmık Paşa’nın desteğiyle tamir ettirilmiş ve 1841 senesinde Abdülmecîd Hân tarafından genişletilip bazı yerleri yenilenmiştir. 1855 senesinde meydana gelen zelzelede biraz hasar gördüğü için Şeyh Zâik Efendi’nin kızı Şerîfe Zîbâ Hanım tarafından yeniden onarılan hankâh, son olarak Mehmed Şemseddîn Efendi tarafından 1904 senesinde mecbur kalınıp elden geçirilmiştir. Reşîd Paşa zamanındaki yol açma çalışması sırasında dergâhın harem dairesi yıkılmak zorunda kalınmış, Belediye tarafından yıkılan binaya bedel olarak verilen parayla haremlikle selamlık tekrar yaptırılmıştır.

Hazret-i Mısrî’nin Bursa’daki dergâhının yıkılmadan önceki hâli

Dergâhın inşası sırasında Sadrazam Köprülü Mustafa Paşa, Hazret-i Pîr’in müntesiplerinden olan biraderi Hüseyin Çelebi vasıtasıyla “dergâhın inşasına sarf etsinler, diledikleri gibi yaptırsınlar.” diye üç bin altın gönderir. Hazret-i Pîr her zamanki gibi gönderilen bu parayı kabul etmez “bunlar beni para ile kandıramazlar, bunların hakîkati yılandır, akrepdir” diye geri çevirir.

Hazret-i Pîr, Bursa’da Üftâdezâde Kutup İbrahim Efendi, Selâmî Efendi, Şeyh Süleymân Efendi, Eşrefzâde Seyyid Şeref Efendi ve Açıkbaş Mahmûd Efendi gibi ehlullah ile zaman zaman sohbetlerde bulunmuştur. Fakat mizaçları gereği dünya ehli ve siyasîlerle bir araya gelmez, onları kabul eder fakat huzurlarına gitmezdi. Va‘z ve nasîhatlerinde halka daima şerîat üzere yaşamalarını, yasaklanan şeylerden kaçınmalarını ve tasavvuf yolundan gitmelerini tenbih ederlerdi. Hazret-i Mısrî “Yaradılmışı hoş gördük yaradandan ötürü.” gereğince “gelen sultandır” der, huzurlarına kim gelse kabul ederler, hiç kimseye eksik nazarla bakmazlardı.

Hazret-i Pîr, Ulu Câmi ve dergâhta bu tarz ile sohbet ve zikirle meşgul iken devran zikri helal midir, haram mıdır meseleleri yeniden gündeme getirilir. Şeyhülislam Ali Cemâlî Hazretlerinin (ö. 1526) bir zamanlar devran hakkında verdikleri müsbet fetvalar yetmez, Çivizâdeliler’in devran zikrinin haram olduğuna dair verdikleri hüküm galip gelir. Pâdişâh IV. Mehmed’in hocalığına kadar yükselen Vâiz Vânî Mehmed Efendi’nin de meşîhata baskıları sonucu 1663 senesinde Şeyhülislâm Minkarîzâde (ö. 1677) zamanında bütün tekkelere kesin emirler verilip devran tekrar yasaklanır. Bu yasak 1693 senesine kadar devam eder. Yalnız Edirne’de Kâdirî şeyhi, Bursa’da Eşrefzâde, İsmail Hakkı ve Mısrî Hazretleri gibi zatlar devran zikrini usulüyle icra etmeye devam etmişlerdir. Bu sırada mutaassıpların hükmü galip gelmiş Halvetîlerin devranı yasaklandığı için Hazret-i Pîr’in başına gelmedik kalmamıştır. Fakat o her türlü sıkıntıya göğüs gerdiği gibi dervîşlerin aşk ve şevklerini gördükçe onları teşvîk ederlermiş. Hazret-i Pîr bu acı günleri şöyle anlatır:

“1661 senesinin başlarında bazı zarûretlerden dolayı Uşak’tan Bursa’ya hicret ettik. Çünkü münkirler tekkeleri yıkıp yerine medrese yapacaklardı. Onlarla konuştuğumda demiştim ki:

‘Siz hakkın nerede olduğunu biliyorsunuz. Fakat inadınızdan dönmüyorsunuz. Elbette bir gün olur Hakk’a dönersiniz.’ 1674’te sulhumuz vâki oldu. 1663’te münkirler Minkârîzâde’den devrânın yasak olduğuna dair fetvâ getirip galebe ettiler. Nerede tevhîd ve zikir ehli gördülerse hakâret ettiler, kışkırttılar. 1669 senesi, büyük bir fitne ateşinin içine düştüm. 1669 senesinde dergâhı inşâ ettik. O esnâda öyle hücûma uğradım ki oturduğum evden başka bir mahalledeki eve çıkmaya mecbûr kaldım.

1673’te pek fazla korku çekerek Edirne’ye gittim. Orada korkudan selâmet buldum. Devlet adamlarıyla görüştüm. Her birisini ayrı ayrı ilzâm ettim. Ne çâre ki hakkı icrâda acz gösterdiler. O sene düşmanlarımız iyice azıttı. En‘âm okumaya başladılar. Fakîr de bazen Esmâullâh, bazen de En‘âm okuyarak karşıladım. Düşmanların şerrinden gece gündüz on beş kişiyi bekletirdik. Birkaç ay nasihata çıkamadığımız gibi evimizden de dışarıya çıkamadık. 1673 Ekim’inin başından sonuna kadar düşmanların şerlerini def etmek için ihvânımızla teveccüh ettik.”

Rodos’a Sürgün

Hazret-i Pîr, Rusya seferine katılması için IV. Mehmed tarafından Edirne’ye davet edilir. Üç yüz kadar müridiyle bu sefere icabet eden Mısrî, 1674 senesinin Eylül ayında Edirne’de Ulu Cami’de va‘z kürsüsüne çıkıp dînî ve şer‘î hükümlerin yanında siyasete de girip hükûmetin bazı icraatını tenkit etmiş, yine istikbalde vukua gelecek bazı hâllerden bahsederek devlet ricalinin dikkatini çekmişti. Bunun üzerine Köprülüzâde’nin emriyle 14 Eylül 1674’te[32] Rodos Kalesi’ne sürülüp orada bulunan bir kuyuya hapsedilmişse de görevli olarak gönderilen memurların korkması üzerine kuyudan derhâl çıkarılmış ve kendisine bir oda verilmiştir.

Rodos sürgününde yolda yanına görevli olarak verilen Sadrıâlî Çavuşu Kütahyalı Azbî Mustafa Çavuş (ö. 1747) Hazret-i Pîr’in olağanüstü hâllerini görüp görevinden istifa eder ve dervîşi olur. Adada bulunduğu süre içinde onun hizmetini görür. Azbî, sülûkunu Mısrî’den tamamlayamadığı için daha sonra Merdivenköy Şâhkulu Dergâhı şeyhlerinden Elvan Çelebî’ye (ö. 1729) intisâp etmiş ve bu zattan irşad görüp söz konusu dergâha Şeyh olmuştur. Azbî, hayatı boyunca Mısrî’den vazgeçmemiş, onun muhabbetiyle dîvânını baştan sona tahmîs etmiştir.[33]

Rodos’un Hâkimine Verilen Ders

Bir gün adanın hâkiminin ata binip de azametle gittiğini gören Hazret-i Pîr:

“Ey Hâkim Efendi!

‘Eleysallahu bi-ahkemi’l-hâkimîn.’ (Allah, hüküm verenlerin de hâkimi değil midir? Tin/8) Kur’an ayeti midir, değil midir? diye tecahül gösterip sormuşlar.

Hâkim de:

‘Evet, Ayet-i Kerîme’dir.’ deyince, Hazret-i Pîr: ‘Böyle gösterişle ata binmek bir kibriyalıktır ki ancak bu saltanat-ı ahkâm olan zata münasiptir. Sen ise hâkimsin.’ buyurur.

Bu sözü duyan Hâkim insafa gelip hemen attan iner ve Hazret-i Pîr’in sohbet halkasına girer. Hatta bu zat, onun ayağındaki zincirle yaptığı sohbetlerine daha sonraları da gelerek istifade etmişlerdir.

İki Kap Yemek Yeter!

Kırım Hanlarından biri (?) hanedanı tarafından cezalandırılıp Rodos’a sürülür[34]. Bu zat Hazret-i Pîr’in sohbetlerinin tesiriyle zat-ı âlîlerine her akşam on iki kap yemek gönderirmiş. Bunun üzerine buyurmuşlar ki:

“Bilirim ki maksadınız bize ikrâm ve ihtiramdır, hulûsunuz tamdır. On iki kap yemeğin ikisi bizim için kâfîdir. Yalnız pilav ve keşkül gönderseniz yeter.”

O zat da bundan sonra iki çeşit yemek göndermeye başlamıştır.

Yine bu Han Hazret-i Pîr’e olan muhabbetinden ötürü zindana yüklü bir para gönderir. Hazret-i Pîr parayı geri çevirir. Zindan arkadaşlarından bazıları:

“A Sultanım, haydi sizler zenginsiniz, ihtiyacınız yok. Biz ise fakîriz, hiç olmazsa bize ihsan etseydiniz, ne olurdu.”demişler. Mısrî Hazretleri Cenab-ı Hakk’a hamd ü sena edip buyurmuşlar ki:

“Elhamdülillah, o sırada sizin öyle bir arzunuz olsaydı, sizin hatırınız için bu parayı ister istemez kabul ederdik.”

Belanın En Şiddetlisi Peygamberlere ve Allah Dostlarınadır

Hazret-i Pîr Rodos’ta dokuz ay kadar kalebend olarak zindanda tutulmuştur. Bu sırada günlerini yoğun bir riyazat ve ibadetle geçirmiş, lutf-ı ilahî zuhura gelip serbest bırakılarak Bursa’ya (1675’te) geri dönmüştür.

İstanbul ve Edirne’ye Seyahat

Köprülüzâde Fazıl Ahmed Paşa ve Şeyhülislam Yahya Efendi, esasen Hazret-i Pîr’i sevenlerdendir. Mısrî Bursa’da âşıklarla sohbetlerine devam ederken Köprülüzâde tarafından Edirne’ye davet edilir. O da davete icabet eder. Önce İstanbul’a oradan da Edirne’ye gidilecektir.

Şeyhülislâm Minkarîzâde Yahya Efendi (ö. 1677) o günlerde devasız bir derde düşer, Hazret-i Pîr’in İstanbul’a geldiğini duyunca:

“Lütfen Mısrî Efendi buyursunlar, hem görüşürüz ve hem de bir nefes etsinler de şu hastalığım şifa bulsun.”diye haber gönderir.

Hazret-i Pîr:

“Gerçi Yahyâ Efendi dervîş muhibbidir, lakin devranın yasaklanmasına mecbûren fetva verdiler.”deyip gitmek istemezlerse de, o kadar rica ve niyaza dayanamayıp gidip görüşürler.

Minkârîzâde:

“Benim, devrâna itirâzım yoktur. Fakat zamanın gereği böyle oldu. Yoksa meşayıh-ı kirâma hürmetim bâkîdir.” gibi sözlerle mazeret beyân edip Hazret-i Pîr’e iltifat ederler. Onlar da Yahya Efendi’nin şifası için nefes buyururlar. Yahya Efendi Allah’ın izniyle şifa bulur.

Hazret-i Pîr Ayasofya’da Kürsüye Çıkıyor

İstanbul’da bulunduğu sırada Hazret-i Pîr’e bir cuma günü Ayasofya Camii’nde nasîhat etmesi için bazı muhipleri rica ederler. O gün de Pâdişah IV. Mehmed namazını Ayasofya’da kılar. Hazret-i Pîr emr-i ma‘rûf nehy-i münker konusunda kimseden çekinmezler. Kürsüden doğrusu neyse olduğu gibi söylerler. İlahî hudûdu tecavüz edenlerin akıbeti hakkında Cenab-ı Hakk’ın âyetlerini beyan ederler. Tabîatıyla tenkit, rical-i devletin hiç hoşuna gitmez.

Burada yine şunu hatırlatmakta fayda vardır:

Unutmamak gerekir ki Hazret-i Mısrî bir muvahhiddir. Fakat onun tevhîd ehli oluşu, adaletsizliklere boyun eğmesi anlamına da gelmez. Dışı şerîatle, içi hakîkatle dopdolu olan Hazret-i Pîr’in kalemi de va‘zı da kılıç gibidir. Bu heybet ve azamet ona Esmâ-i İlahiyyedeki hünerinden gelmektedir.

Hazret-i Pîr Elmalı’dan icazet alıp ayrılırken şeyhi Ümmî Sinân onun bu özelliğini ihvânına alenen bildirmiştir. Ümmî Sinân Hazretlerine:

“Efendim, Dervîş Mısrî gidiyor, va‘zından istifade ediyorduk, emîr buyursanız da nasîhatini bir daha dinlesek.”diye rica ederler. Onlar da:

“Mısrî Efendi, bak senden va‘z istiyorlar, haydi kürsüye çık bakalım,” diye izin verirler. Mısrî kürsüye çıkar. Çıkar, ancak konuşamaz ve şaşkın şaşkın bakakalır. Sükûtu biraz uzayınca Ümmî Sinân Hazretleri buyururlar ki:

“Oğlum Mısrî Efendi, ne duruyorsun, söyle, korkma.”

Hazret-i Pîr bunun üzerine hiç çekinmeden konuşmaya başlarlar.

Mısrî o andan itibaren zaman zaman va‘zlarında galeyana gelerek:

“Bize şeyhimizden ‘Korkma, söyle!’ buyruldu. Biz kimseden korkmaz, Hakk’ı nerede olursa olsun, söyleriz.” dediği rivayet edilmiştir: Hazret-i Pîr vahdet sırlarını çekinmeden açtığı için halk va‘z meclislerine aşırı rağbet eder, bulunduğu câmiyi doldururdu.

İşte, o cuma günü de “Hazret-i Mısrî Ayasofya’da va‘za çıkacakmış” diye ilan olunmuş. Asrın bütün bilginleri ve şeyhleri câmide toplanmış. Muhipler kendisinden istifade edelim, münkirler de zikir ve devrân hakkında neler söyleyecek bakalım, diye merak içinde beklerler. Ehlullaha düşman bazı kişiler, “bir sürç-i lisan etse de şunun hakkından gelseler.” şeklinde konuşurlar. O gün Ayasofya Camii dolup taşar. Namazdan sonra kürsüye çıkan Hazret-i Pîr, hamdele ve salveleden sonra cehrî zikrin ve devrânın Kur’an ve Sünnet’e uygun olduğunu Kur’an, Hadîs, İcmâ ve Kıyâs ile uzun uzun anlatır. Öyle ki mecliste bulunan Sultân Avcı Mehmed başını mahfilin kafesine vurarak:

“Ben meşayıha izin verdim, ayînlerini icrâ etsinler.” şeklinde ferman verir. Bunun üzerine orada hazır bulunan meşayıh ve dervîşân hemen zikre ve devrana soyunup icra ederler ve hatta duaya padişah da katılır.

Kadir gecelerinde Ayasofya’daki sûfî zikri ve ayinleri Hazret-i Mısrî’nin yönettiği bu devrandan hatıra olup uzun zaman devam etmiştir. Tarîkat-i aliyye ehlinin Hazret-i Pîr’e olan muhabbetlerinin bir sebebi de Ayasofya’daki tekkelerin ve devrânın serbest bırakılmasını sağlayan bu va‘zıdır.

Tevekkeli, erenler insan-ı kâmilin vücudunun âleme can olduğunu boşuna söylememişlerdir. Nitekim Hazret-i Pîr, “Ben ne tarafa eğilirsem, âlem o yana eğilir.” der. Bunu iyi anlamak gerekir:

Gördüm bu âlemler kamu benim vücûdumla dolu

Bir olmuş uçmağ u tamu cümle bana olmuş sıfât

Her ne yana kim eğilem ol yana her şey eğilir

Olmuş Niyâzî hep senin sâyelerin sitt-i cihât

Meraklısına Notlar: Bursa’da Karabaş Şeyhi Hüseyin Efendi Anlatıyor

Burada Ayasofya va‘zıyle ilgili mevzuyu noktalayıp bir hatırlatma yapalım:

Ehlinin bildiği gibi Bursa’da Karabaş şeyhi Hüseyin Efendi (ö. 1717) lakaplı bir zat vardır. Her sene bir erbaîn çıkaran ve Ramazan’ın sonunda itikafa girmeyi alışkanlık hâline getiren bu zat, bir gün bir mecliste Şabânî Şeyhi Üsküdarlı Nasûhî Efendi’nin halîfelerinden Enfî Hasan Ağa’ya (ö. 1729) Akşemseddîn’in oğlu Şükrüllah’ın oğlu olan Kalıcı Delisi ile Niyâzî-i Mısrî hakkında şunları anlatır:

“Her sene Ramazan’ın son on gününde mu‘tekif olmak âdetimiz. Kâsım 1715 Ramazan’ında zâviyemizde itikâfa girdik. Beşinci, altıncı günü bana bir keyfiyyet vâki oldu ki asla kendimi bir yerde bulamıyorum. Şöyle ki, değil şerîat, tarîkat ve marifet dairesinde, belki hakîkat dairesinde bile kendimi bulamıyorum. Bu hâl ile birkaç gün geçti. Birgün fecr ve işrâk namazlarından sonra murâkabeye daldım. Bir hâl zuhur etti. Sanki vakit öğle namazı vakti imiş. Halk namaza geliyor, zannettim. Baktım, tekke kapısından içeri Hasan-ı Basrî, Habîb-i Acemî, Dâvûd-ı Tâî ve Ma‘rûf-ı Kerhî, hülâsa zamanımıza gelinceye kadar yaşayan ne kadar meşayıh varsa hepsi gelip yerli yerince oturdular. Sonra Hazret-i Mısrî’yi kürsüye çıkardılar. Mısrî Efendi va‘z etmeye başladı. Fakat va‘z sırasında zat-ı Hak sırlarından bahsediyordu. Meşâyıhtan birisi dedi ki:

‘Ya Şeyh Mehmed Mısrî, zât-ı Hak’tan söz söylemek men edilmiştir, başka bir bahis aç.’ Bunun üzerine Mısrî:

‘Zât-ı Hak’tan, ehli olmayanın yanında söz söylemek men edilmiştir. Yoksa burada olanlar ehlullâhtandır. Burada nâ-ehl yoktur. Özellikle hepimiz ıtlâktayız, hiçbir beis yoktur.’ deyip o kadar zat-ı Hak’tan bahsedip söz söyledi ki, tâbir olunmaz. Sonra dua edip kürsüden indi ve bütün meşâyıh kalkıp gittiler. Ben hiç mihrâp tarafına nazar etmemişim. Meğer Çâryâr, Haseneyn, On İki İmâm, sâir Sahâbe-i Kirâm ile Resûlullâh mihrâp içinde oturuyorlarmış. Onlar da kalkıp giderken Resûlullah bana hitap edip buyurdular ki:

‘Bak a Şeyh Hüseyin, benim oğlum Mehmed Mısrî hakkında bir daha kötü söz söyleme. Söylediklerinden de rucû eyle.’ diye tekrâr tekrâr tenbih buyurdular.

Ben, o hâlden kurtulup farka geldim. Ter içinde kalmışım. Etrâfıma baktım. Henüz işrâk vaktini bir sâat geçmiş.

‘Ne garîb, bu Mehmed hangi Mehmed’dir? Ve ben kimseye kimsenin hakkında ömrümde bir fenâ söz söylediğim yoktur. Bu ne hâldir?’ diye iki sâat kadar tefekkür hâlindeyken tekkenin kapısı vuruldu. Bana bir gazap geldi ki ben bu elem ve kederde iken:

‘Yâ hû bu gelen kimdir? Yine mahalle ihtiyârlarından biri düş tâbir ettirmeye geldi galiba?’ derken Kalıcı Delisi Seyyid Mehmed kapıdan içeri girdi. Selâm verdi, selâmına selâm verdim:

‘Ya Şeyh Hüseyin, bu ne hâl? Bir daha benim hakkımda saçma sapan şeyler söyleme! Benim hakkımda halka ne söylediysen şimdi aynısını yüzüme karşı söylemeni istiyorum. Yüzüme karşı söylemezsen, seni afvetmem.’ dedi.

Ben: ‘Be hey sultânım! Sizin hakkınızda değil, hiç kimse hakkında uygun olmayan bir söz söylemedim.’ dediğimde: ‘Ya Şeyh Hüseyin! Benim ceddim Muhammed Mustafa yalan mı söyler? İki saat önce bu tekkeye bütün ehlullâh, Çâryâr, On İki İmâm ile teşrif edip Şeyh Mısrî’yi kürsüye çıkarıp, Zât-ı Hak’tan söz söyledip, meclisten ayrılırken sana:

‘Oğlum Mehmed Mısrî hakkında bir daha uygunsuz şeyler söyleme diye’ sana tenbih etmedi mi? Ben o anda burada değil miydim? Şeyh Mısrî’nin va‘zını ben de dinledim, ne söylediyse aynen duydum.’ deyince, ben yine inkârı bırakmadım. O ise ısrarla:

‘Gıyâbımda ne söyledinse yüzüme dahi söylemedikçe seni afvetmem.’ dedi. Uzunca tefekkür ettim. Güç belâ hâtırıma geldi ki, dört beş gün önce, bazı dervîşân ile sohbet ederken Kalıcı Delisi’ni zikredip onun hâlinden sordular. Ben dedim ki:

‘Onlar delilerdir. Yeri göğü bilmezler. Bir alay g… boklu delidir.’ dedim idi. Bu sözü bana yüz yüze söyletmedikçe afvetmedi ve dedi ki:

‘Sakın benim gıyâbımda bir kötü söz söyleme. Benim için önemli değil, afvederim fakat ceddim Muhammed Mustafa affetmez.’ deyip: ‘Gâfil olma!’ diye tenbîh etti ve gitti.”

Hazret-i Mısrî veya sair Hak dostu meczuplar hakkında gafil olmamak lazımdır, vesselâm.

Hazret-i Pîr Bursa’ya Dönüyor

Hazret-i Pîr tekrar Bursa’ya döner. Günlerini yine halvette zikrullah ile geçirir, dervîşânın eğitimiyle uğraşır. Bir müddet sonra da Limni’ye sürgün edilir.

Bu sürgünün zahirî sebepleri malumdur: Ulu Câmii’de va‘z sırasında cezbeyle hakîkate ait bazı sözler söylemesi, asrın umera ve ulemasına dokunacak şekilde konuşması, bir risâlesinde Hasaneyn’e risâlet atfetmesi, dervîşlerinin çoğalması gibi şeylerdir bunlar.

Erenler kâidesi bellidir: “Şerîati tut, hakîkati yut!” Fakat Mısrî Hazretleri öyle büyük bir fedaîdir ki hakîkati her ne pahasına olursa olsun, açmıştır. Va‘zlarında İbn Arabî’nin örterek açtığı sırlardan bahsetmiş, bundan ötürü kendisine isabet eden celâl tecellîlerine de göğüs germek zorunda kalmıştır. Tasavvuf ehlince malum olduğu üzere bazı ehlullah, insanlığa gelecek kaza ve belayı kendi nefislerine yüklenip o zorlukları rahmete dönüştürürler.

Hazret-i Mısrî de insanlığın hakîkatle temasında önemli bir merhale olmuş, bunun karşılığında da sürgün edilmiştir. Tıpkı Hallâç gibi, Nesîmî gibi, İbn Arabî gibi başına gelenlerin sebebi hakîkati nassa açmada ısrar etmesidir. Esâsen bu da bir cünbüş-i ilâhîdir: Her şey kendinden kendine olup bitmektedir.

Limni’de Sürgün Bir Velî

Neticede Bursa Hâkimi Ak Mahmûd, Hazret-i Mısrî’nin -sözde- bütün suçlarını dikkate alarak onu Limni Adası’nda kalebend olarak ikâmete mecbur etmiştir (Safer 1088/Mayıs 1677). Hazret-i Pîr ise: “Bu bizim hakkımızda Hak’tan bir lutuftur.” diyerek on beş sene kadar adada kalır. Onun buradaki hayatında çile ve zevk bir arada tecellî etmiştir. Adada hükümet ricalinin kendisine yaptığı eziyetler ne kadar üzüntü verici ise, halkın kendilerine intisap ederek memnuniyetlerini ifade etmeleri de o kadar sevindirici olmuştur. Gerçekten de Hazret-i Pîr, Ada halkı için Hakk’ın ihsanı olmuştur. Kendisi bu hususu “İrfan Sofraları”nın otuz dördüncü sofrasında şöyle anlatır:

“Cennet mekârihle (mekr-i ilâhî) süslenmiştir. Bunda şu hakîkate işâret edilmektedir. Bir kâmilin adı uzaktan işitilir. Ve onunla buluşmaya iştiyâk duyulur. Fakat gelip gördükleri zaman onun etrafını düşmanla çevrili görürler. Öyle ki her düşmanın elinde ötekininkine benzemeyen bir mızrak vardır. O mızrakları bu kâmile âşık olanlara atarlar. İftirâlar ederler. Onu ondan çevirmeye çalışırlar. Bu, Âdem (a.s.)’den günümüze kadar böyle gelmiştir. Hakîkatte kâmilin etrafında bulunan bu düşmanlar, istidatlı olmayan kimseleri kemâl sahiplerinin yanına sokmamak için vazifeli bekçilerdir. İşte kemâl sahibi olan zat, böylece mekârihle yani mekr-i ilâhî ile çevrilmiş bulunur. Onun yanına ancak kuvvetliler girebilir. Nitekim o kâmil de maârif cennetine ve kendisine muvafık ihvânla toplanma zevkine düşmanların verdikleri ıstıraplara, hasetçilerin sebep oldukları üzüntülere sabretmek suretiyle erebilmiştir.

Ehlullahtan biri Belgrat’tan bizi ziyarete gelmişti. Önce fakîrin hasetçilerinin çokluğunu görerek bana acıdı. Fakat cuma gecesi toplanan ihvânı görüp onların vecd ile zikretmelerini görünce çok ağladı ve şöyle dedi: ‘Bırak onları istedikleri kadar hainleşsinler, düşmanlık etsinler. Onların ezâlarına sabret. Çünkü bu nûr, onların üflemeleri ile sönmez, artar.’

Sonra Allahu Teâlâ’nın şu âyetlerini okudu: ‘Allah’ın nûrunu ağızları ile söndürmek istiyorlar. Hâlbuki Allah kâfirler istemese de nûrunu muhakkak tamamlayacaktır.’ (Saff/8). Ve ilâve etti: ‘Bu cennetin, hasetçilerden ve düşmanlardan hâli kalmayıp onlarla sarılması icap eder. Bu insanlar bunun etrafındaki mekarihi yarıp buraya girmeye kudretleri olmadığından dolayı, hasetleri ve düşmanlıkları artmaktadır. Fakat onların hasetleri ne kadar artsa, bu nûr da o kadar artar. Onların senin hakkındaki davranışlarına üzülme.’

Hâsılı kâmil kemâl cennetine cehd ü gayret ve sabr-ı cemîl ile vâsıl olabilir. Onun hasetçilerinin kötülükleri ile çevrili bulunan sohbet-i cennetine de ancak kâmilin zâtında veya meclisinde bulunan mekarih ayıplarına gözlerini kapatan, o hasetçilerin sözlerine kulak asmayan kimselerden başkaları giremez.

Fakîr der ki Mısır’a gidip Şeyhuniyye’de mürşidime biat ettiğim zaman, oranın fukarâsı sayılamayacak kadar çoktu. Bunlardan bazıları, mürşidime kendi mürşidleri zamanından kalmış idi. Mürşidin selefinden kendisine intikâl eden müritlerden biri, bana gizlice yaklaştı ve dedi ki: ‘Ben seni irâdende sâdık samimi arkadaş biliyorum; ama bu mürşid senin bildiğin gibi yetişmiş bir mürşid değildir. Ben sana nasîhat ediyorum. Senin aradığın onda yoktur. Beni dinlersen onu bırak ve kendine başka bir mürşid ara. Belki murâdına erersin.’ Ve mürşidin birçok ayıplarını saydı. Ona dedim ki: ‘Şimdi onun kâmil olduğuna yakînen inandım.’ Gerçekten üç yıl hizmetine devam ettim ve ona hizmet sâyesinde murâdımın özetine nâil oldum.”

Sürgün Bitiyor

Ve Limni’deki sürgün on beş sene sonra biter.

Köprülüzâde Mustafa Paşa’nın sadareti sırasında (H. 1103/M. 1692 senesinde) ıtlâkına irade gelir. Hazret-i Pîr, Ramazan-ı Şerîf’in sonlarına doğru Bursa’ya geri döner. Burada bir sene oturur. Meşayıhtan bazıları ziyaretine gelirmiş. Bir seferinde içlerinden biri Hazret-i Pîr’e:

“Efendim niçin başka bir mahâlde ikâmet etmek istemediniz?” diye sorduğunda, Mısrî o zata: “Evladım, eğer Limni Adası’ndan daha münkir ve böyle habîs (kötü tabiatlı) insanlar başka bir diyarda olsaydı hakîr o diyâra giderdim.” diye cevap vermiştir.

Dervîşlerinden Tablîzâde Aklî Alî Efendi Hazret-i Pîr’in gelişine “nûr-ı mahz” terkibiyle tarih düşürmüştür:

“İstimâ etdikde teşrîfin o kutb-ı âlemin

Makdemine dedi bir eksikli târîh “nûr-ı mahz”

Hazret-i Pîr’in gelişi Bursalılar tarafından duyulunca bütün tekke Şeyhleri dervîşleriyle birlikte onu karşılamaya çıkarlar.

Bütün Varlığımı Ahmed Gazzî’ye Verdim

O zaman meşhur bir âlim olan Gazzeli (Kudüslü) Ahmed Efendi (ö. 1738 Bursa) Ulu Cami’de ders okuturmuş. Hazret-i Mısrî’nin geleceğini ve meşayıhın alayla onu karşılayacağını işitince öğrencilerine şöyle demiş:

“Limni’den sürgün bir şeyh geliyormuş, sizler sakın karşılamaya çıkayım demeyiniz. Zira onun hakkında herkes bir şeyler diyor.”

Gazzî öğrencilerine her ne kadar böyle dese de kendi hatırından gitmeyen bir şey vardır. Henüz Gazze’den Bursa’ya gelirken denizde fırtınaya tutulmuş, bindiği gemi batacağı sırada başında halvetî tâcı, sağ yanağında da büyükçe beni olan bir zat zuhur edip: “Ahmed, korkma, selamettir. Şu ayeti oku. Gel beni Bursa’da bul.” diye müjdelemiştir. Yaşadığı bu hâl zihnini hep meşgul etmiştir; fakat Bursa’ya geldiği yedi sene zarfında o zatı ne görmüş, ne de bulabilmiştir.

Gazzî, Hazret-i Pîr’in teşrîf ettiği gün öğrencilerine bu emri verdikten sonra dersine başlar. O sırada Ulu Câmi civarında yüksek bir sesle tevhîd ve tehlîl çekerek gelen bir alay zuhûr eder. Öğrenciler yerinde duramadığı gibi Ahmed Gazzî de yerinde duramaz, içinden bir şevk kopar, tıpkı “İnnî ene rabbuke fahla‘ na‘leyke inneke bi’l-vâdi’l-mukaddesi tûvâ. / Muhakkak ki ben, evet ben, senin Rabb’inim. Hemen pabuçlarını çıkar. Çünkü sen kutsal vadi Tuvâ’dasın.” (Tâhâ/12) hitabına mazhar olan Hazret-i Mûsâ gibi benliğini terk eder; yalın ayak başı kabak dışarı fırlar. Bir de bakar ki, gemide kendisinin selâmetliğini müjdeleyen zattır gelen! Başında halvetî tâcı, sağ yanağında büyükçe siyah bir beni vardır. Fırtına sırasında yaşadığı hâl içinde zuhur eden zatın Hazret-i Mısrî olduğunu anlar:

Bugün Yakûb-ı kalbe Yusuf-ı cândan haber geldi

Kamîs-i pür-nesîm ile o cânândan haber geldi

nutk-ı şerîfinde ifade edilen ilahî sır tecellî etmiştir. “Vay Efendim, safa geldiniz!” diyerek koşar ve Hazret-i Pîr’in taht-ı revandan sarkan eteklerine sarılır. Hazret-i Pîr Gazzî’nin elini sıkıca tutup:

“Ahmed Efendi, seni çok beklettik. Nasip bugüne imiş.” diyerek elini salıvermeden dergâha kadar beraber gelirler. Hazret-i Pîr Gazzî’nin dersini verip bir Fatiha çektikten sonra kendisini derhâl erbaîne koyar. Öbür taraftan da Gazzî’nin öğrencileri: “Hocamız elden gitti, Mısrî ona da bir şeyler yaptı.” diye kederlenirler. Hazret-i Pîr, Gazzî Ahmed Efendi’nin sülûku, tabir ve tesellîleriyle yakından meşgul olur. Onu zaten ulemâdan olduğu için çok kısa bir zaman içinde kemâle ulaştırıp cem‘ü’l-cem‘e getirir; aşk şarabını içirir. Ramazan-ı Şerîf’in yirmi üçüncü gününde törenle hilâfete getirir ve herkesin içinde şöyle der:

“Bütün varımı Ahmed’e verdim. Bundan böyle beni arayan Ahmed’de bulsun!”

Ahmed Gazzî Hazretlerinden Bir Hatıra

Ahmed Gazzî Hazretleri tıpkı Pîr’i gibi kürsüde va‘za başladığında dinleyenlerin kalbini ağzına getirecek kadar tesirli konuşurdu. Va‘zdan sonra açtığı usul sırasında çoğu defa Hazret-i Mısrî’den bir ilâhî okur, bu ilâhîlerle birlikte dervîşler şevke gelirdi. Bu sırada kendileri genellikle halkanın ortasına oturup o ilâhînin hakîkatinden söz eder, sonra zikre devam ederdi. Kendileri zikir sırasında çoğunlukla dervîşânın arasına girip oturmazlar, özellikle üçüncü halakada çocukların elinden yapışır, son halakada devr ederler idi. Zikir sırasında halîfelerinden birisi bulunursa onun eline yapışırlardı. Daha ziyade Enârlı şeyhi Kutb-ı Devrân Sadreddîn Efendi’nin elinden tutarlardı. Bu da bir hikmettir ki Hazret-i Gazzî’nin silsilesi, elini tuttuğu zâttan yürümüştür.

Gazzî, tevhîd sırasında ortaya gelirse cezbesi dervîşlere sirâyet edip gönüllerine ateş sıçrardı. Bu hâlet-i rûhânî ile vecde giren dervîşândan istidâtlı pek çok kişi aşk şarabını içmiş ve cem‘den cem‘ü’l-cem‘e geçmişlerdir.

Şu İlâhîyi Altın Kalem İle Yazıp Başında Taşı

Mısrî Hazretlerinin postnişîni Şeyh Ahmed Gazzî Hazretlerinin zakirlerinden birisi şöyle bir hatıra nakletmiştir:

“Hazret-i Şeyh Gazzî ile birlikte akşam yemeği yiyorduk. Azîz, elinde asa, yemek yiyenlerin etrafında gezerdi. Halîfelerinden Nasûhîzâde Hacı Halîl Efendi’nin yanına geldi:

‘Halîl Efendi oğlum, Hazret-i Mısrî (k.s.) Efendi’mizin şu ilâhîsini altın kalem ile yazıp başında taşı.’ dedikten sonra şu nutk-ı şerîfi okudu:

Ol menem kim vâkıf-ı esrâr-ı ilm-i Âdemem

Kâşif-i genc-i hakîkat hem hayât-i âlemem

Bende mahfî oldu gaybü’l-gaybın esrârı hemîn

Bendedir sırr-ı emânet ana kenz-i mübhemem

Ben cemâl-i Hakk’ı cümle şeyde zâhir görmüşem

Bu merâyâya anın’çün bakdığımca hurremem

Her sözüm miftâh-i kufl-i küntü kenz olmuş durur

Hem dem-i İsâ ile her bir nefesde mahremem

Cümle mevcûdâtı verdim ben vücûd-ı Vâhid’e

Zât u esmâ vü sıfât ile ki hâlâ yek-demem

Yerde gökde her ne kim var bağlıdır başı bana

Âşikâre vü nihâna ben tılısm-ı a‘zamam

Ben o Mısrî’yem vücûdum Mısr’ına şâh olmuşam

Hâdisem gerçi velî ma‘nîde sırr-ı akdemem”

Azîz Hazretleri bu vasiyeti yaptığı akşam hareme gidip vefat etti.

Kanda Bulur Hakkı (!) İnkâr Eyleyen Bu Mısrî’yi

Hazret-i Pîr’in her ne kadar Ahmed Gazzî gibi âlim ve ârif pek çok müntesibi varsa da bir o kadar da münkiri vardır. Hatta bunların içinde vahdet-i vücûd mes’elelerini yaşayıp anlayamayan ve fakat meşayıh geçinen kişiler de bulunmaktadır. Sivâsî Halvetîlerinden “Hediyyetü’l-İhvân”ın yazarı Şeyh Mehmed Nazmî, Üsküdarlı Celvetî Şeyhi Selâmî ve Bursalı İsmail Hakkı bunlardan sadece bir kaçıdır. İsmail Hakkı nihayette makam tekmîl edip Mısrî’yi anlamışsa da iş işten çoktan geçmiştir. Ne yazıktır ki Hazret-i Pîr’in üçüncü defa sürgün edilmesine sebep olanlardan birisi de odur. Tabiî mesele İsmail Hakkı’nın (ö. 1725/Bursa) Hazret-i Hasaneyn’in risâletini -başka bir ifadeyle risâletin hakîkatini- anlamamasından kaynaklanmıştır. Hazret-i Pîr’in bir nutkunda:

Kanda bulur Hakkı inkâr eyleyen bu Mısrî’yi

Zâhir olmuşken yüzünde nûr-ı zat-ı Kibriyâ

demesinde hikmet vardır. Bu beyti iki şekilde anlamak ve şöyle mânâ vermek gerekir:

1. “Cenâb-ı Hakk’ın zatının nuru yüzünde apaçık göründüğü hâlde bu Mısrî’yi ‘Onda Hak tecellî etmemiştir.’ diye inkâr eden kişi Hakk’ı kesinlikle bulamaz, Hakkı birleyemez.”

2. “Ey İsmail Hakkî, Cenâb-ı Hakk’ın zatının nûru yüzünde apaçık göründüğü hâlde ‘Onda Hak tecellî etmemiştir.’ diye inkâr ettiğin sürece senin bu Mısrî’yi anlaman /Hakk’ı birlemen/ mümkün değildir.”

Kezâ Hazret-i Pîr:

Mürşid gerekdir bildire Hakk’ı sana hakka’l-yakîn

Mürşidi olmayanların bildikleri gümân imiş

“Sana gerçekliğinde hiç şüphe olmayan şeyleri bildirmek için mürşid (doğru yolu gösteren bir kılavuz) gereklidir. Mürşidi olmayanın bildiği şeyler zandan ibaretmiş.” derken de yine Hakk’ı (Hakkî) kelimesinde tevriye yapmaktadır.

Son Sürgün

Hazret-i Pîr 1692 senesinin Ramazan ayında Bursa’ya döner ve yine dergâhta Hak âşıklarının irşadıyla meşgul olmaya başlar.

Bu tarihlerde görev süresi dolan Bursa Kâdısı, burada kalabilmek için bir mazbata yazıp şehrin eşrafından imza toplamaya çalışır. Mazbatayı Mısrî’ye de gönderir. Hazret-i Pîr kağıdın altına, Kâdı’nın rüşvet aldığını ima ederek “Gemisi tamam dolmadıkça kaptan iskeleden demir almak istemez” diye yazıp gönderir. Bu cümleye bozulan Bursa Kâdısı daha ilk günden Niyâzî’nin aleyhinde çalışmalara başlar ve halkın ağzından Niyâzi’yi şikayet ettirir.

Bir taraftan da ulema ve devletliler arasında Mısrî’nin konuşmalarıyla ilgili dedikodular kaldığı yerden devam etmektedir.

“Mısrî Efendi başına yine birçok kişi topladı, hurûca kalkışacak.” gibi laflar ortalıkta dolaşır olmuştur. Ordunun Nemçe (Avusturya) muharebesi için hazırlıklara giriştiği bir dönemdir. Sultân II. Ahmed tahttadır. Hazret-i Pîr bugünlerde yani 1693 senesinin Haziran ayında, İstanbul’a davet olunur. O da dervîşlerine:

“Fi-sebîli’llah mücâhedeye ve küffarla muhârebeye gitmek isteyen benimle gelsin.” diye ilan ederler. Birçok kişi Bademlibahçe’de silahlarıyla birlikte toplanır. Bu da yeni bir dedikoduya sebep olur. Durumu İstanbul’a bildirirler. Ricâl-i devlet:

“Eğer Mısrî Efendi buraya gelirse yine ‘on dokuzlar’ diye tutturur, padişahı bizden soğutur. İyisi, bunun buraya gelmemesi hakkımızda hayırlıdır,” diye pâdişâha arzederler. Şöyle bir hatt-ı hümâyûn yazdırılır:

“Mısrî Efendi’ye,

Selâmımdan sonra. Sefere kasd ve azîmetiniz mesmû‘-ı hümâyûnum oldu. Sefere teveccühünüzden ise halvetinizde duaya meşgûl olmanız ensebdir. Mahallinizden harekete rızâ-yı hümâyûnum yoktur. Huzûr-ı hâtır ile zâviyenizde mukîm ve asâkir-i İslam’a ve guzât-ı mücâhidînin teveccüh-i tâm ile muzaffer olmaları duasında olmanız me’mûldür, vesselâm.”

Bu iradeyi Beşir Ağa adlı bir zat getirir, Bademlibahçe’de kendilerine verir. Hazret-i Pîr de:

“Sem‘an ve tâ‘aten,” (işittik ve itaat ettik,) diyerek Bursa’ya dönerler. Bir hafta sonra tekrar İstanbul ve Edirne’ye gelmeleri ve gönüllü askerlerle yardımlaşmaları bildirilmiş ve buna dair de şöyle bir irade gönderilmiştir:

“Fazîletli şeyh-i mu‘tekidim Efendi Hazretlerine,

Derûnî selâmlarımdan sonra. Bundan mukaddem gazâya azîmetiniz mesmû-ı hümâyûnum oldukta, sefer meşakkatine pîrlik âleminde câiz ki tahammülleri olmaya diye olduğunuz mahalde oturup asker-i İslam’a duada olasın diye yazılmış idi. Çün ki elbette sefer-i hümâyûna gitmeniz derûnunuzda muhakkak olmuştur. Hemân teşrîf edip guzât-ı İslam ile rûy-ı gazâda bulunasız. Hak taâlâ kudûmunuz mübarek eyleye, vesselâm.”

Bu iradeyi alan Hazret-i Pîr, üç yüz kadar ihvanıyla Tekirdağ yoluyla Edirne’ye gider. Solakçeşmesi adlı yere yaklaştıklarında vezîr-i azam tarafından gönderilen Mirâhûr gelip:

“Bu gece İskender Deresi’nde yatıp eğlensinler, yarın teşrîf etsinler.” dediler diye onları orada tutar. O akşam, on beş kadar Bostancı’yla bir Mirâhûr gelip kendilerine üçüncü bir irâdeyi daha teblîğ eder:

“Fazîletli Şeyh Mısrî Efendi,

Selâmımdan sonra. Bu tarafa gelmeniz için iznim olmuş idi. Velâkin berâ-yı iktizâ inşallah yine avdet edip Bursa’ya varıp tekyenizde asâkir-i İslam ve dîn ü devletime hayır duada olmanız her vecihle ma‘kûl ve münâsib görünmekle emrim olmuştur. Evlâdınız için bir zâviye her nerede murâd ederseniz ihsân ederim. Duâ-yı hayr-ı devletimde olup ibâdetinize meşgul olasız, vesselam.”

Hazret-i Pîr bu iradeye rağmen Bursa’ya geri dönmez. Pâdişâha bir mektup göndererek etrafındaki kişilerin kendisine yanlış bilgiler verdiğini, bunların kavliyle hareket etmemesi gerektiğini söyleyip Edirne’ye yola çıkar. Mektup şudur:

“Pâdişâhım, ‘İnne mesele isâ kemeseli Âdem.’ buyuruldu. Mümâsilini (benzerini) ilmü’l-esmâda kıldı. Kabûl edene melek dendi, kabul etmeyene şeytân dendi.

Kezâlik İsâ, nüzûlunde alleme’l esmâ ta‘lîm eyledi. Kabûl edene melek ve mehdî dendi, etmeyene Şeytân ve Deccâl dendi. Ondan nüzûl-i İsâ’ya gelinceye kadar enbiyâ ve rüsül geldiyse, onlara muhâlefet eden padişahlardan hangisi behremend olup murâdına erdi? Cümlesi makhûr oldular.

Pâdişâhım, muhâle fermân vermek âkil işi değildir. Bir kevkebe tulû etmesin diye fermân versen, yahut ağrısı tutmuş avret doğursa pâdişâha âsî olur mu?

Pâdişâhım, ben seni esirgerim, sana benim su-i kasdım yoktur. Senin hayırhahınım. Senin düşmanın, beni sana yanlış bildirir. Bu dahi mâlûmun ola ki, enbiyâda ve evliyâda kizb (yalan) ve hilâf (karşı koyma) ve müdâhene (menfaat ve beklenti) olmaz. Bizim sana su-i kasdımız yoktur. Dediğimize itimâd edin ve nüdemâdan birisini şunu azl veya katleyle demem. Bu senin hizmetine lâyık değildir. Ancak umûm üzere adleyle diye nasîhat ederiz. Kabûl edersen senin izzetin ziyâde olur; azîz olursun; kabul etmezsen zararı kendinize edersiniz.

İsâ nüzûl etmesin diye fermân verip geri reddedemezsin. Ancak bir mikdâr tacîz edersen, meyûs olunca sonra nazar-ı Hak erişip meyûsa necât verir.

Elhâsıl enbiyâya muhâlefette olmaktan men ederim. Nasîhati kabul edersen, tahtında sabit-kadem olursun.

İsâ (a.s.) kendi hakkında alâ meleinnâs hazâ mehdiyyü’z-zamân diye şehâdet eder. Şehâdetini Allah taâlâ kabul eder. Cümle halk da kabûl eder. Ve illâ muhâlefetin zararı kendine olur, bilirsin.

Nasîhatim budur. Bu mektûbu kendi şeyhine gösterme ve reyiyle âmil olma. Şeyhülislâma ve ulemâya göster, onların reyiyle âmil ol.

Âlim kavli Şeyhulislâmı müşirdir. Onların işaretleriyle âmil ol. Ves-selâmü alâ meni’t-tebe’l-hüdâ.”

Hazret-i Pîr Edirne’de Sultân Selîm Câmii’ne gelir. Burada va‘z sırasında zülf-i yâre dokunur. Esasen önceden sürgün için irade yazdırılmıştır. Bütün bunlar halkın hücûmundan çekinildiği için gizlice yapılır ve kendisi:

“Sâhib-i Devlet seni ister, buyurun,” denilerek bir koçu arabaya bindirilip ayağına bir bukağı takılıp Gelibolu yoluyla Limni’ye gönderilir.

Limni’de türbedârlardan Abdî-i Siyâhî (ö. 1851) bu son sürgünden şöyle bahseder:

“Hazret-i Mısrî, 1104 Şevvâl’inin (Haziran 1693) başında bütün yârânıyla vedâ edip Bursa’dan Edirne’ye doğru yola çıktı. Tekfûr Dağı’na (Tekirdağ’a) geldi. Burada Hazret-i Abdülkâdir tarîkati bendelerinden Şeyh Ali Efendi Hazretlerinin dergâh-ı şerîflerinde sâkin oldular. On iki gün sonra sancağ-ı şerîfi dergâha bırakıp yola çıktı. Bütün meşâyıh ve dervîşân rikâbında gidip şehir dışına çıkıp kendisini uğurladılar. Şeyh Mısrî buradan Edirne’ye gitti. Velhâsıl Edirne’ye ulaştığında doğrudan Sultân Selîm Câmi-i Şerîfi’ne mihmân oldu. Şevvâl’in yirmi yedinci (H. 27 Şevvâl 1104/ 1 Temmuz 1693) günü idi. Bir yandan da Ordu-yı Hümâyûn Edirne’ye ulaştı. Osman Paşa kaymakâm; Baltacı ise, vezîr idi. Gelişinin üçüncü günü Selîmiye’de cemâat hâzır oldu. Bir mikdâr va‘z ve nâsîhat etti. Va‘z sırasında:

‘Ümmet-i Muhammed, hiç zahmet çekmeyin; yedi kimse varken sefer olmaz.’ dedi.

Onun bu kelâmını vezîr ve yeniçeri ağası işittiler. Şeyh Mısrî derdine düştüler. Melek Mehmed Ağa ile bir koçu (iki tekerlekli çek çek arabası) gönderip,

Ağa’ya da:

‘Mısrî’yi Limni adasına gönderin. Ammâ delidir; ayağına bukağı vurun,’ diye emir verdiler. Melek Mehmed Ağa emrolunduğu gibi bir koçu araba alıp Selîmiye Câmii’ne geldi.

‘Paşa oğlunuz, efendimizle görüşmek için koçu gönderdi, buyurun gidelim.’ diye kendisine emredildiği şekilde Hazret-i Şeyh’i koçuya davet etti. Hazret-i Mısrî durumu sezdi yine de ‘Eyvallah,’ diyerek kalkıp koçunun yanına geldi. Baltacı Vezîr de tebdîl-i kıyâfet Câmi-i Şerîfe gelmiş ve va‘zda hâzır bulunmuştu. Şeyh Mısrî’yi görünce mübarek elini uzatıp dua niyâz etti. Şeyh Mısrî Hazretleri başını kaldırıp Ona: ‘Sen dahi bana komşu olsan gerektir,’ diye buyurdu. Sonra koçuya girip yola çıktılar. Dervîşler de arkası sıra yürümüşlerdi. Fakat şehir içine gidecekleri yerde Edirne dışına doğru gidiyorlardı. Dervîşlerinden Budiniçli Hasan Sezâyî, kendisini koçunun altına attı. Niyâz ederek:

‘Merhamet buyurun efendim. Siz Edirne’ye bir kerâmet gösteriniz.’ diye ağlayıp temennâda bulundu.

Hazret-i Mısrî, bu kadar âşıkânın niyâzını ve ıstırâbını görünce mübârek elini uzatıp Edirne’ye doğru şöyle bir baktı ve ‘İzâ zülzileti’l-arz’ (Zilzâl/1) âyetini okuyup nefes etti. O anda Edirne üzerine bir bulut gelip durdu ve öyle bir yağmur yağdı ki görülmüş değil. Allah’ın izniyle ordunun çadırlarını ve Edirne’nin pek çok hanesini seller alıp götürdü. Helâk olunmak üzre iken Şeyh Fenâyî (ö. Edirne, 1701) Hazretleri[35] dervîşlerini toplayıp buyurdu ki:

‘Sizlerden hanginiz gidip Şeyh Mısrî Hazretleri’ne yetişip niyâzımı söylersiniz. Şöyle niyâz olunur ki bizlere merhamet buyursun. Mektepte olan sâbiler hürmetine bizleri affetsin.’ Dervîş Hasan (ö. 1737)[36] bendeleri ‘Bu kulun gideyim efendim,’ dedi. Destûr alıp yola çıktı.”

Bu Dervîşlik Sana Sezâdır

Dervîş Hasan, Hazret-i Mısrî’nin huzurlarına gelip Şeyh Hazretleri’nin niyâzıyla birlikte özür diledi. Cenab-ı Hazret-i Şeyh Mehmed Mısrî Efendimiz şefkat edip Edirne üzerinden o celâli def edip cemale tebeddül buyurdu. Dervîş Hasan’a da ihsanda bulunup:

“Oğlum sana bu dervîşlik sezâdır.” diye mübarek eliyle arkasını sıvazladı.

Hasılı, Hazret-i Mısrî’yi Gelibolu’ya getirdiler.

Mısrî Gelibolu’da önce Yazıcıoğlu Şeyh Mehmed Efendi’nin türbesini ziyaret etti. Türbeden dışarı çıktığında bütün meşâyıh ve dervîşân hazır olmuş, elini öpmek için bekliyorlardı. O toplulukta mübârek tâc-ı şerîflerini Dervîş Hasan Sezâyî Hazretlerine giydirip şöyle dedi:

“Bundan sonra beni isteyen Hasan’da bulur.”

Meraklısına Notlar: Vânîzâdelerin Defteri Kapandı

Gazzîzâde Abdüllatif Efendi “Menâkıb-ı Ahmed Gazzî” adlı eserinde Hazret-i Mısrî’nin sürgüne gitmeden (M. 1693) önce hilafet verdiği büyük âlim Ahmed Gazzî’nin Şeyhi Mısrî’nin Hasaneyn’in risaletiyle ilgili görüşlerini “amennâ ve saddeknâ” diyerek kabul ettiğini ve bu sebeple de (1685’te Kestel’de ölen meşhûr) Vânî Mehmed’in oğullarından Bursa Sultâniye müderrisi Vânîzâde Ahmed’in (1703’de) mahkemeye şikâyet etmesiyle ilgili şunları anlatır:

“Azîz Hazretleri Bursa’da tekke yaptırıp adı duyulmaya başlanınca gerek Bursa ve çevre illerden ve gerekse rical-i devletten pek çok kişi gelip kendisine bende olmaya başladı. Bazı hasûdlar Hazret-i Pîr’in ikbâline tahammül edemediler ve itibârdan düşmesi için türlü hilelere başvurdular. Vanîzâde o zaman Bursa’nın meliki gibiydi. Pâdişâha yakındı ve azîz hazretlerini türlü iftiralarla saraya çağırttı. Bu cümleden biri Hazret-i Mısrî’nin kürsüde va‘z ederken (muhtemelen Edirne’ye yola çıkmadan yani, Haziran 1693’ten önce bir tarihte) İmâm Hasan ve İmâm Hüseyin Efendilerimizin peygamber olduklarını söylemesiydi. Aynı zamanda büyük bir âlim olan Şeyh Ahmed Gazzî de Hazret-i Pîr’in va‘zını dinleyenler arasındaydı. Ulu Câmi’de kürsü dibinde Mısrî’nin bu sözünü ve benzeri şatahatı işitince, hiç tereddütsüz: ‘Âmennâ ve saddaknâ!’ dedi. Zirâ o, bütün varlığın resûl olduğunu bilenlerdendi. İşte Vânizâde, Gazzî Hazretleri hakkında buna benzer bazı dedikodular derleyip bir mektûpla durumu İstanbul’a bildirdi. Ricâl-i devlet bu sözlerin doğru olmadığını, bunların iftirâ olduğunu bildiği hâlde, tıpkı Mısrî gibi Gazzî’nin de mahkemeye çıkması için karşı bir fermân alıp gönderdiler. Pâdişâh fermânı Bursa’ya intikâl etti. Vânîzâde ilgiden fazlasıyla memnun kaldı. Mahkeme: ‘Yarın mahkemeye toplansınlar!’ diye Bursa’da ne kadar âlim varsa hepsine haber gönderdi. Mahkemenin tayin ettiği görevli gelip:

‘Efendim, sizin hakkınızda da bir fermân geldi. Yarın huzur-ı şer‘de ulemâ hazır oldukları hâlde kırâat olacak, teşrîf edin.’ dedi. Ahmed Gazzî Hazretleri her zamanki gibi o sabah da evrâd ve ezkâr okuyup dervîşlerin yaptığı çorbadan birkaç kaşık içti, Kuşakçı Dede’yi yanına aldı, mübarek başlarına bir şâl örttü, asâsını eline alıp:

‘Lâ havle ve lâ kuvvete illâ billâh,’ diyerek şer’-i şerîfe inkiyâden mahkemeye doğru yürüdü. Diğer taraftan Vânîzâde de mahkemeye geldi. yanında Bursa’nın doksan kadar tanınmış âlimi hazır bir şekilde Şeyh Gazzî’yi bekliyorlardı. Vânîzâde ulemâya:

‘Şeyh Ahmed Efendi geldiğinde sakın ola ki onu ayakta karşılamayın, yer de vermeyin.’ diye tenbih ediyordu. İstiyordu ki herkesten aşağıda oturmak zorunda kalsın, yahut rezil olsun.

Gazzî Efendi mahkeme kapısından içeri girdi. Hâkim Efendi’ye onu uzaktan görünce kendisine bir hâl gelip titreyerek yerinden kalktı. Odadan koşarak taşra kapıya doğru merdivenlerden indi ve Gazzî’yi karşıladı. Ellerinden öpüp koltuğuna girdi, merdivenden çıkmasına yardım etti. Odaya geldiklerinde kendi yerine oturttu. Bilâhire hepsi ayakta olan mevâli, müderrîsler ve ulemâ sırasıyla yerli yerine oturdu. Kahveler geldi, içildi. Mahkemeye geçilmeden sohbet açıldı. Gazzî Hâkim Efendi’ye yönelip:

‘Bizi davetten murâdınız nedir?’ diye sorduğunda, Hâkim Efendi buyurdular ki:

‘Efendim sizin hakkınızda pâdişâhımızdan bir fermân geldi. Onu kırâat edeceğiz.’ Sonra fermânı çıkardılar. Mahkeme başkâtibi emri eline alıp ayak üzerinde kırâat eyledi. Fermanda şunlar yazılıydı:

‘Hâlâ Bursa’da seccâde-nişîn-i irşâd olan ulemâdan Şeyh Ahmed Gazzî cenâplarından şer‘-i şerîfe mugâyir ve itikâd-i ehl-i sünnet ve cemâate muhâlif sözler zuhur edip Müslümanların dalâletine sebep oluyor, diye yazılmış. Azîz Hazretlerini huzur-i şer‘e getirip ulemâyı toplayıp itikâdında ve şerîat bilgisinde aykırı bir durum var ise, ehl-i sünnet itikâdına muhâlif kelâmı var ise şer‘an o sözlerden men‘ olup söz kabul eylemez ise, itikâdını düzeltinceye kadar uzun süre hapis cezâsı verile!’

Pâdişâhın emri okundu. Bir müddet sükûttan sonra Hâkim Efendi Hazret-i Şeyhin mübarek cemâline bakıp:

‘Efendim ne buyurursuz?’ diye sordu. Şeyh Gazzî Hazretleri buyurdular ki:

‘Efendi, şimdi ben itimâd ve itikâdım olan Âmentü Billâhtan bahsetsem korkusundan sözü çevirdi, derler. Lâkin şu mecliste doksan kadar ulemâ vardır. Bunların kimi benden okumuştur çırâğımdır ve kimi benim çırâğlarımdan okumuştur. Ve kimi de çırâğımın çırâğından okumuştur. Velhâsıl cümlesinin ilmi bizim ilmimizdendir. Ben bir şey demem. Benim itikâdım ehl-i sünnet itikâdı üzere mi, yoksa fâsid itikâd üzere midir? İtikâdımı benden sormayın; şu efendilerden sorun. Allah için doğruyu söylesinler.’ deyip hafif başını eğip sustu. Mecliste bulunan ulemânın hepsi sanki sözleşmiş gibi hepsi birden ağlayarak:

‘Hâşâ ve kellâ! Bu fermândaki sözler bu zata ayn-ı iftirâdır. Bu ana kadar kendinden ders okuduk ve meclislerine hazır olduk, ehl-i sünnet itikâdının aksine ve şerîat-i Muhammediye’den farklı bir söz işitmedik. Bizler cümlemiz ehl-i sünnet itikâdını bu zattan öğrendik. Dünyâda değil, âhirette bile hüsn-i itikâdlarına böyle şehâdet ederiz.’ diye şehâdet eylediler. Bu mecliste öyle bir hâl oldu ki, sanki kapısı ve duvarları bile ağlayarak Hazret-i Gazzî’nin hâline şehâdet eyledi. Hâkim Efendi de durumu böylece İstanbul’a bildirdi. O mecliste bulunan Müderris Vânîzâde’nin çenesi kısıldı, benzi morardı, eli ayağı titremeye başladı. Alelacele mahkemeden çıktı.

Azîz Hazretleri de bundan sonra dergâhlarından pek fazla çıkmamış ve insanlara celâlim dokunur diye, erbaîne girmişlerdir.

Erbaînlerinin otuz yedinci gününde Anadolu’dan bayraklı bir grup deli (kendilerine ‘Bayraklı Deli’ denilen silâhlı çete) gelip Vânîzâde’nin konağının bulunduğu Kestel civârına yerleştiler. Delilerden biri dedi ki, ‘Bu köyde oturan Vânîzâde bir zaman bizim bir zümremizi öldürttü. Karındaşımızın kanı kaldı. Zümremizin intikâmını şundan alalım; sonra sefere gidelim.’ deyip hep beraber Vânîzâde’nin konağına hücûm eylediler. Konağın adamları silâhlı çeteye engel olamayıp içeri girdiler. O sırada Vânîzâde Kestel yakınlarına Karapınar’a gezmeye gitmişti. Silâhlı kişiler konakta önlerine geleni katlederek hareme girdiler. Burada beşikteki çocuğa varıncaya kadar Vânîzâdeler’den on yedi kişiyi öldürdüler. Bir kısım Kestelli aceleyle Karapınar’a varıp Vânîzâde’ye haber verdi. ‘Bütün evlâd u ıyâlini kılıçtan geçirdiler, sen bâri firâr eyle.’ dediler. Vânîzâde’ye bir hâl geldi, dizlerinin bağı çözüldü, yürümeye tâkati kalmadı. Bayraklı Deliler de Kestel’den Karapınar’a çoktan yönelmişlerdi. Vânîzâde’yi tutup ellerini arkasına bağlayıp bir beygîre bindirip ayakları altından bukağı vurup Bursa’ya geldiler. Vânîzâde Bursa’da melik gibi idi. Bursalılar Vânîzâde’yi Delilerin arasında elleri bağlı ciğeri dağlı, ayakları bukağılı görünce dehşete düştüler, insanlar korkularından dükkânlarını kapatıp evlerine kaçtılar. Delibaşı emredip şehrin çarşılarında dellâller bağırttı:

‘Ey ümmet-i Muhammed! Bizim kimseye zararımız yoktur. Ancak bu Vânîzâde bizim bir zümremizi öldürttü idi. Zümremizin intikâmını almak için tuttuk. Edirne’ye huzur-ı sadrazama getirip onda hâkim huzuruna çıkarıp kanımızı davâ edeceğiz, herkes dükkânını açsın!’

Bunu işidenler emîn olup işinin gücünün başına geçti. Deliler gelip Demirhânı’na inip Vânîzâde’yi de bir odaya haps ettiler.

Bu sırada, Bursa halkından bir Mısrî fukarâsı varıp Vânîzâde’nin hâtırını suâl eyledi ve kahve getirdi. Vânîzâde kahveden memnun oldu. Lâkin:

‘Azîzim, şekersiz kahve içemem, kerem eyle bir parça şeker de alıver.’ demiş. Dervîş de attâr dükkânına gelip: ‘Şundan üç paralık şeker ver. Ne garîp seyrândır, hâlen kanareye gelmiş koyun gibi ecelini bekler, yine ben şekersiz kahve içemem der.’ diyerek şekeri alıp götürüverdi.

Bir gece Demirhânı’nda misafir olup ertesi gün kalkıp Vânîzâde’yi alıp Edirne’ye götürdüler. Edirne’ye yakın Ayrılıkçeşmesi denilen yerde Deliler meşveret eylediler ki:

‘Şimdi biz bunu Edirne’ye götürsek karındaşı pâdişâh mukarrebidir. Herhâlde elimizden alırlar. Bunun dirisiyle söyleşmeden ölüsüyle söyleşmek daha evlâdır.’ deyip kılıç vurup bin parçaya böldüler. Böylece kaybolup gitti. Kimin vurduğu da bilinmedi. O kadar aradılar, sordular, anlaşılmadı. Hazret-i Gazzî’nin erbaînden çıktığı gün Vânîzâde’nin ölüm haberi geldi. Hazret-i Gazzî’nin bir kerâmeti böyle zâhir oldu. Ta Hazret-i Mısrî’den beri gelen Vânîzâdelere ait defter de böylece kapandı.”

Ehlullah her ne kadar sabırlı olsalar da halka zarar veren böyle kişilere karşı pek de tahammülleri yoktur. Bu gibilere karşı Hak’tan niyâz edip batın kılıçlarını kullanabilirler. Sakınmak gerek, vesselam.”

Meraklısına Notlar: Pâdişâhım, Mısrî Bu Kürsüden Sürüldü

Sultân II. Mahmûd 3 Haziran 1831 tarihinde yola çıkıp Gelibolu, Bolayır, Çanakkale, Maydos, Naraburnu, Keşan, Uzunköprü ve Edirne’yi içine alan otuz üç günlük bir seyahat gerçekleştirmiştir. Bu gezi sırasında Sultan’ın yanında bulunan sır kâtibi Mustafa Paşa câmi kayyûmunun şöyle dediğini nakleder:

“Sultân Mahmûd, Selîmiyye Câmii’ni gezerken kayyûm Sultân’a şöyle dedi:

‘Pâdişâhım, Şeyh Mısrî Hazretleri Limni’ye bu kürsüden sürüldü.’

Cennet-mekân Sultân Mahmûd Han, kayyûmun sözünü işitince, ‘Bu hadisenin aslı nedir?’ diye sual eyledi. Kayyûm cevap verip pâdişâha meselenin hakîkatini anlattı. Sultân Mahmûd:

‘Öyle zata böyle ta‘bîd (sürgün) olur mu? Ancak iclâl u ta‘bîd (izzet ü ikrâm) olur.’ diye cevap verdi. Ve Şeyh Mısrî Hazretleri’ne olan muhabbetinden bir ‘Âh!’ eyledi.”

Çanakkale’de Bir Dost: Sükûnî

Hazret-i Mısrî, gemiyle Gelibolu’ya ulaştı. Orada çok sevdiği dervîşlerinden Mudurnulu Şeyh Sükûnî Efendi Hazretleri oturuyordu. Hazret-i Pîr’in arzusuyla Gelibolu’ya müftü olarak gönderilmişti. Mısrî gemiden inip doğruca Şeyh Sükûnî’nin evine geldi. Kapısını çaldı. Kapıyı Şeyh’in eşi açtı. Hazret-i Mısrî ona:

“Şeyh Sükûnî biraderim burada mıdır?” diye sordu. Hatun: “Efendi bağa teşrîf eylemişti.” diye cevap verdi. Hazret-i Mısrî: “Geldiği zaman benden selam söyle. Yarın Tûbâ ağacı altında birbirimizi buluruz.” dedi, yoluna devam etti. Sonra gemiye gelip Limni’ye yöneldi.

Şeyh Sükûnî vakit gelip evine geri döndüğünde eşine:

“Hatun, bizim kapıda bir dost kokusu vardır. Acaba herhangi bir kimse geldi mi?” diye sordu. Hatun:

“Bir zat geldi ve buyurdu ki:

“Ya hatun, Şeyh Sükûnî birâderime selamlar söyle. Yarın Tûbâ ağacı altında görüşürüz.”

Şeyh bu kelamı duyduğu anda âh u vâh etti. Sonra:

“Hatun, bu kelâmın sahibi Hazret-i Mısrî’dir. Acaba bir daha görebilir miyim?” diye cevap verdi.

Tabiatıyla bu görüşme mahşere kalmıştır. Zira Sükûnî Hazretleri muhtemelen Hazret-i Mısrî’nin ziyaretinden hemen sonra Gelibolu’yu terk edip Bursa’ya gelmiş ve 1693 senesinde burada vefat etmiştir. Kabri Deveciler Mezarlığı’ndadır.

Hazret-i Pîr Tekrar Limni’de

Hazret-i Pîr Seddülbahir Kalesi’ne getirildi. Orada bir müddet câmi-i şerîfe girip çıktı ve buradan Limni’ye gönderildi. Adaya geldiğinde takvim 20 Temmuz 1693 tarihini gösteriyordu. Yanında halîfelerinden bir kaç kişi de vardı.

Bu sırada Edirne’den beri görevli olan Melek Mehmed Ağa hizmetini tamamladı; Hazret-i Pîr’in mahkeme ilâmını aldı. Huzuruna gelip niyâz edip hayır duasını diledi. Şeyhin ayağındaki bukağıyı çıkarmak istedi. Hazret-i Mısrî ona pek çok hayır-dualar etti. Sonra mübarek elini arkasına koyup:

“Âferîn, âferîn, çok güzel.” dedi. Ve buyurdu ki: “Evlâdım, demirleri vermem. Bu fakîre lazımdır. Yarın mahşer gününde Hazret-i Resûlullah’ın huzuruna bu demir ile çıkayım ve zaleme ile ayağımdaki bu demirlerle yüzleşeyim. Evlâd-ı Resûl’ü sevdim ve yoluna cân u başımı kurban eyledim, diye fakîri bu azaba giriftar eylediler.”

Melek Mehmed Ağa Hazret-i Pîr’in bu sözünü duyunca, mübarek ayaklarına düşüp ağlamaya başladı. Sonra kalkıp dedi ki:

“Ya Azîz! Bu ednâ kulundan bir dava eylemeyesin. Zîra, Cenâb-ı Hak şahidimdir ki, efendime bir hıyanetlik eylemedim.” Melek Mehmed Ağa, bu hâl üzere gemiye binip geri döndü.

Hazret-i Pîr, bir gazelinde o günlerini şöyle anlatır:

Hamdülillâh habs-i zindân ehl-i hâlin hırfeti

Fakr u zillet derd ü mihnet ol gürûhun izzeti

Habs-i cism ü nefs eden cânın eder elbet halâs

Halvetin rûşen eder envâr-ı Hakk’ın celveti

Zulmet içre teşne diller âb-ı hayvâna erer

Kıllet içre sabr ile çok kimse buldu devleti

Halk-ı âlem kabza-i kudretde bî-çün ü çerâ

Hak kazâsına rızâ ver bula kalbin vüs‘ati

İzzet-i ukbâya zilletdir Niyâzî çün tarîk

Nefha-i Rahmân’a bu yoldan ede gör sür‘ati

Hazret-i Mısrî, Limni’de âdetleri üzere hemen halvete çekilip günlerini ibadetle geçirmeye başladı. Tıpkı daha önceki gibi kendisinin adada on altı sene hizmetinde bulunan Mahmûd Efendi yanına gelip yine hizmetine devam etti.

Mısrî’yi Bir Kalbur Samana Kim Alır?

Limni’de yine bir gün Hazret-i Mısrî camiden dışarı çıktı. Şehrin her tarafını devr edip yüksek sesle şöyle nidâ etti:

“Mısrî’yi bir kalbur samana kim alır?”

Onun bu sözlerini duyan ada halkı, Hazret-i Pîr’in ardından bir hayli sözler söylediler. Mısrî baktı ki bir talip bulunmaz; geri caminin kapısına gelip durdu ve kendi kendine şöyle buyurdu:

“Ey koca Mısrî, sen bu âlemde bir kalbur samana bile değmedin.”

Limni 1912. Mısrî’nin va‘z ettiği cami, arkadaki okla işaretli yer türbesi, minarenin solundaki Osmanlı kemerli kapı Mısrî Dergâhının kapısıdır. Burada şimdi bir market bulunmaktadır.

Mevtin Elçisi Gelecek Çağıdır

Hazret-i Mısrî artık ihtiyarlamış ve yorgun düşmüştü. Tıpkı Halvetiyye’nin ulu pîri Seyyid Yahyâ-yı Şirvânî Hazretleri gibi altı aydan beri kimseyle görüşüp konuşmuyor, bir şey yiyip içmiyordu. Sadece evrâd ve ezkâr ile meşguldü. Rıhlet vaktini çok önceden biliyordu. Pek sevdiği Şeyhü’l-Ekber Hazretleri gibi kendisinin yetmiş sekiz yaşında göçeceklerini bildiği günden beri nutk-ı şerîflerinde “Niyâzî”[37] mahlasını da kullanır olmuştu. Hiç kararı yoktu. Yaşarken âlem-i ervâha intikâl etmiş, hep terk üzere yaşamıştı. Son günlerinde şöyle diyordu:

İnile ey derdli gönül inile

Ehl-i derdin inleyecek çağıdır

Gel tımâr et yârene sen aşk ile

Yârelerin onulacak çağıdır

... ...

Yok karârı gönlümün bilmem neden

Kasdeder bin pâre ola bu beden

Var ise gitmek diler bu aradan

Aslına azmeyleyecek çağıdır

Ey Niyâzî dünyada etmez huzur

Şol kişi kim olmaya ehl-i gurûr

Hakk’ı anla etmeden bundan ubûr

Mevtin elçisi gelecek çağıdır

Oğlum Mahmûd, Beni Sen Gasleyle

Şeyh Mahmûd Efendi Hazret-i Pîr’in son gününü şöyle anlatıyor:

“Hazret-i Pîr’in huzuruna geldim. Buyurdu ki:

‘Oğlum Mahmûd, eğer ahirete göçersem, beni sen gasleyle, yalnız elini vücûduma uzatma ve beni hemen bu makamda defnet. Bizi taharet etmek gerekmez. Zira bizler pak oluruz.’ diye vasiyet ettikten sonra câminin içine girip itikâfa çekildiler. Şu nutk-ı şerîflerini o vakit buyurdular:

Ey garîb bülbül diyârın kandedir

Bir haber ver gül-ızârın kandedir

Sen bu ilde kimseye yâr olmadın

Var senin elbette yârın kandedir

Artdı günden güne feryâdın senin

Ah u efgân oldu mu‘tâdın senin

Aşk içinde kimdir üstâdın senin

Bu senin sabr u karârın kandedir

Bir enîsin yok aceb hasretdesin

Râhatı terk eyledin mihnetdesin

Gece gündüz bilmeyip hayretdesin

Yâ senin leyl ü nehârın kandedir

Ne göründü güle karşı gözüne

Ne büründü bakdığınca özüne

Kimse mahrem olmadı hiç razına

Bilmediler şehsüvârın kandedir

Gökde uçarken seni indirdiler

Çâr anasır bendlerine urdular

Nûr iken adın Niyâzî kodular

Şol ezel ki itibârın kandedir

Göç Vakti

Hazret-i Pîr göçtüğünde, yanında Limni halîfesi ve türbedarı Boyabatlı Şeyh Mahmûd Efendi’den başka kimse yoktu.

Bu fenânın izz ü câhı ıyş u nûşu bir hayâl

Görmedim bir izzetin kim bulmaya âhir zevâl

diyen Hazret-i Pîr, Mahmûd Efendi’nin şehadet ettiği gibi son bir haftada hiçbir şey yiyip içmemişti. Bundan sonrasını Mahmûd Efendi şöyle anlatıyor:

“Hazret-i Mısrî önce emîrnâmelerini (vasiyetlerini) yazıp tamamladı; seccâde altına koydu. Demirleri eliyle topladı; mübarek ayaklarının kenarına koyup kıbleye yöneldi. Bu fakîr (Şeyh Mahmûd) hizmetine gider, onu üç beş gün ve gece teveccüh ile meşgul ve kendini bilmez hâlde bulurdum. Bu çok sık vâki olurdu. Yanına vardığımda: ‘Hû Efendim, Destûr!’ derdim. Azîzim asla hareket etmezdi. Bir vakit emirlerini bekleyip fakîrhâneme yine geri dönerdim. Böylece yedi gün yedi gece geçti. Varıp halvet mahallinden içeri girdim. Mübarek yüzüne baktım ki dâr-ı bekâya teşrîf eylemişti.”

Takvimler 20 Recep 1105/17 Mart 1694 tarihini gösteriyordu, kuşluk vaktiydi ve Hazret-i Pîr bütün yüklerden kurtulmuş, dosta dönmüştü.[38]

Şeyh Mahmûd Efendi Hazret-i Pîr’in vefatı anını da şöyle anlatır:

“Ey azîz! Bil ki Hazret-i Mısrî’nin sevgiliye teşrîflerini gördüm. Çıkıp dostlara haber verdim. Herkes toplandı. Hazret-i Pîr’in mübârek cesedini, ‘Bizi tahâret etmek gerekmez. Zira bizler pâk oluruz.’ diye vasiyet ettiği gibi gasletmeye başladım. Fakat bu telaşla ve ayrılık acısıyla hâtırımdan gitmiş; orada hâzır bulunan hekîm ve müftü cenâzenin ısrarla şer‘-i şerîfe uygun gaslolunması gerektiğini söylüyorlardı. Bu şartlar içinde mecbûren elimi tahârete götürdüm. Bu sırada Hazret-i Mısrî, mübârek gözlerini açıp eliyle elime vurdu. O anda elimi hissetmez hâle geldim. Vücûdum da simsiyah kesildi.

Erenler ‘kurb-i sultân; âteş-i sûzân,’ demişler. Meğer ki onların yakınında bulunmak ateşten gül almak kadar zormuş.

Hâsılı, gasil sırasında bu esrârı görenler Hazret-i Mısrî’nin mübarek vücuduna elini sunmak cesâretini gösteremedi. Fakîr, o hâl ile şeyhin gaslini tamamladım. Tevhîd ederek getirip cesedini kabr-i şerîfine kendi ellerimle koydum.”

“Âh şeyhim senin hasretini çekiyorum. Bize bugün mâtem günüdür. Gözlerimden kanlı yaşlar döküyorum. Zira bugün hakîkat güneşimiz battı.” (Abdî-i Siyâhî)

Hüseyin Vassâf Bey’in tesbîtiyle Hazret-i Pîr’in türbesi (1912). Bu mekânın yerinde şu anda dört katlı bir bina bulunmaktadır.

Hazret-i Mısrî’nin Limni’de kabrinin olduğu nokta (16 Eylül 2011)

Itlâk İçin Fermân Gelir

Hazret-i Pîr’in cenazesinin gömülmesinin üzerinden on gün geçer; ıtlâkı (salıverilmesi) için ferman gelir. Vefatından bir zaman önce kaleme aldığı bir nutk-ı şerîfinde niçin ıtlâktan bahsettiği; son erbaîninin niçin on gün fazlasıyla elli gün sürdüğü anlaşılır.

Fakat Hazret-i Pîr’in ıtlâkı henüz gerçekleşmiş değildir. Zira ayağındaki bukağı hâlâ durmaktadır.

Meraklısına Notlar:

Kabrime Dostlar Gelip Fikredeler Ahvâlimi

Hazret-i Pîr’in vefatından 317 sene sonra 16 Eylül 2011 tarihinde Ada’ya gidip payına yüz sürmek nasip oldu. “Belirmez ârifin nâmı vü şânı!” buyurmuştu. Kale yolunda dört katlı bir binanın altında, asfalt yolda kabir aradık. Ortada kabirden eser yoktu. Hazret-i Pîr’in türbesi dört katlı bir ev ile yolun arasında kalmıştı. Dîvânında yüz yıllar öncesinden kabrine gelenlerin şaşıracağını bildirip:

Kabrime dostlar gelip fikr edeler ahvâlimi

Her biri bilmekde hâlim vâlih ü hayrân ola

dese de, hüzünlüydük ve hakîkaten de şaşkındık. Bir anlık duraklamadan sonra rûhaniyet bir nişan vermesini isteyen mahzun gönlümü kırmadı. Dîvânı açtım, Arapça yazdığı bir nefesinden şu beyitler karşıma çıktı. Okumaya başladım:

Sevfe tera’n-nûra kubeyle’l-ufûl

Yehzemu Îsâ bihî ecnâde ğûl

“Kıyâmetten hemen önce parlayan o nûru göreceksin! İsâ -rûhullah- şeytânın -nefsin- askerlerini o nûr ile yenilgiye uğratacak!”

Sevfe terâ zulmetehum tencelî

Bihi helâkuhum aleyhim yehûl

“Göreceksin! Şeytanın askerlerinin zulmeti -zâlimce davranışları ve karanlıkları kıyametten önce doğacak olan o nûr ile -yok olacak ve -yaptıkları zulmet- kendilerinin aleyhine dönecek.”

Sevfe terâ mîra ‘afârîtihim

Hîne raêhu min karîbin yefûl

“Göreceksin! İfrîtlerin (şeytanların) reisi o nûru yakından gördüğünde yok olacak.”

Sevfe terâ ehle semâ’e yeci’

Yescudu bi’t-tav‘i lehu ve’l-kabûl

“Göreceksin! Semâ ehli -melekler/melekût, iç kuvveler- gelip bütün samimiyetleriyle -yani gönülden isteyerek- o nûra -kendi hakikatlerine- secde -itâat- edecek.”

Sevfe terâ turbeten mısriyyeten

Tenşakku ‘anhu arduhu bi’l-vusûl

“Göreceksin! Mısrî’nin mezarı vuslat ile yarılıp açılacak.”

Evet, dedim kendi kendime: Mısrî’nin mezarı vuslat ile yarılıp açılacak ve sen bunu göreceksin! Sonra aziz dostun:

Tîğ-ı aşkınla şehîd olsam mezârım sengine

Yazalar bu âyeti ve’şhed bi ennâ muslimûn

“Aşkının kılıcıyla şehid olursam, mezar taşıma ‘şahit ol ki bizler şüphesiz Müslümanlarız.’ (Al-i İmran/52). ayetini yazsınlar.” vasiyetini yerine getirip taşına bu âyeti yazdıracağız ve sen bunu göreceksin!

Tâliimi Yokladım Mihnet Evinde Buldum

Hazret-i Pîr garîp ve mahzun yaşamıştır. Adada on beş senesini azap çekerek geçiren Aziz Hazretleri bunu bir yerde şöyle anlatır:

Tâliimi yokladım mihnet evinde buldum

Anın için yürürüm her dem melâl içinde

Kısmet-i rûz-ı ezel aldı kamu nasîbin

Kimisi buldu râhat kimi nekâl içinde

Bizim de mihnet imiş kısmetimiz ezelde

Kaldı başım anınçün fitne vü âl içinde

Bazı siyasîlerin hırsları, yanlış düşünceleri ve menfaatleri sebebiyle Hazret-i Pîr’in başı dertten kurtulamamıştır. Adada, günlerini öldürülme endişesiyle geçiren Hazret-i Pîr, Hatırat’ında[39] kendisine Limni’de sıkıntı çektirenlerin “Sekizliler” dediği Şeyh, Hâkim, Ramazan, Kâdı, Dizdâr, Hatip, Azap Ağası ve Voyvoda olduğunu söyler.

Yazdıklarından anlaşılacağı üzere Kalebend olarak sürgün yiyen Hazret-i Pîr, Kale’de fazla tutulmamış, ayağındaki bukağıyla merkeze, yani limanın yanındaki mescidin yakınına (Mirina’ya) getirilmiştir.

Mısrî bu eserinde özetle Kale’den 1040 gün önce indiğini, ‘Süleyman Paşa öldü!’ diye haber çıkardıklarını, fakat onun ölmediğini; yemeğine zehir konulduğunu; kapısına sopa dayandığını, soğuk günlerde mest giydiğini, düğünlerle bazen kendisine yemek gönderildiğini, geminin dokuz gündür limanda bekletildiğini, Mustafa Paşazâde Mehmed Bey’in kendisini ziyarete geldiğini, bundan çok memnun kaldığını, yine Bekir Paşa’nın Kaptan Paşa’dan bir mektup ve 50 kuruş hediye getirdiğini fakat bunları kabul etmeyip paranın on beş kuruşunu biraderine, on kuruşunu Cafer Bey’e ve Abdurrahmân’a verdiğini, kalanını da Mehmed Dede’ye, Kayyım’a ve çok nimetini yediği Mustafa Dede’ye vermek istediğini, yazar.

Yine aynı metinde Bursa’da oturduğu sırada bazı şeyhlerin kendisine mektup gönderdiklerini, nasıl hareket etmesi gerektiği konusunda telkinde bulunduklarını, kendisinin bu telkinleri kabul etmediğini, ‘bildiğinizden kalmayın’ diye karşılık verdiğini, bundan dolayı da dokuz yıldır eziyet çektiğini, Hâkim tarafından çağrıldığını, kendine eziyet edilmemesi için ilgili kişilere ihtarda bulunduğunu söylediğini ifade eder. Hazret-i Pîr Kalebend günlerini anlatırken Füyûzî Çelebi’nin mecmûasından “Dervîş olan âşık gerek” ilâhîsini istinsah ettiğini, Süleyman Paşa’nın gemisiyle adaya Abdülcebbâr adında bir dervîş geldiğini, onun kendisine Rodos’taki eski bir ahbabından selam getirdiğini, gece evine girilip cebinden yazılı kâğıtlarının çalındığını, ‘sıçan otu’ zehiriyle zehirlendiğini, hâlbuki ‘sülümen’ denilen zehirin daha etkili olduğunu ve attarlarda kolayca bulunabileceğini, etkili olduğundan kendisini daha çabuk öldürebileceğini, evinin tavanının delinerek oradan kendisinin devamlı takip ve kontrol edildiğinden şikayet eder. Bir mikdâr badem ve fındık kırıp yediğini, Ramazan adlı birinin kendisine eziyet çektirmek ve öldürmek için ona devamlı ağular verdiğini, kendisine yapılan eziyetlerden, kötü davranışlardan artık iyice bunaldığını, evinin tavanında bulunan bekçisinin iki gündür kendisini uyutmadığı için dayanamayıp bir mikdar gündüz uyuduğunu, düşmanlarının kendine su aldırmadıkları için susuzluktan yandığını, susuzluğunu gidermek için karpuz yediğini, yedikçe de hararetinin arttığını kaydeder.

Hazret-i Pîr buradaki günlerini anlatırken önceleri cifir bilmediğini, Boğazhisar’a haps edilmek için gönderildiğinde bütün kitaplarını yırttığını, vecd hasıl olduğunu, farka geldiğinde kendisini boğazında zincir, ayağında bukağı takılmış bulduğunu, bu sırada ‘esmâ-i hurûf ve kavâid-i cifrin bazısı’nın feth olduğunu, bir sabah uykudan kalkınca yüzünün şiş, dudaklarının sarkmış, yüreğinin tamamen şişmiş olduğunu, kendisine hakaret etmeleri için düşmanlarının bazı çocukları ayartıp üzerine gönderdiklerini, bunlardan bir kaçının utanıp kendinden özür dilediklerini, bazı geceler evine gitmeyip camide sabahladığını, yine zehirlendiğini bu sebeple yüzünün, dudaklarının şişip ayakta duramaz hâle geldiğini, yanında devamlı bir bekçi bulundurulduğunu, bu bekçiden çok rahatsız olduğunu, zehirlenme endişesiyle yiyecek tabağını başının altına koyduğunu, ‘yemeğime zehir koyarlar’ diye karpuz suyuyla yemek pişirmek zorunda kaldığını İstanbul’dan gelen iki ziyaretçinin Vanî’nin gönderdiği casuslar olabileceğini belirtir.

Hazret-i Pîr esaret günlerinde yaşadıklarını yazdığı Hatırat’ının devamında, hediye olarak evine bir mikdar kurban eti getirildiğini, yine kendisine hediye olarak pabuç gönderildiğini fakat onları kabul etmediğini, incelemesi için kendisine kitap gönderildiğini, fakat rahatsızlığından dolayı kitaplara bakacak takatinin olmadığını, bilahire bu kitapları inceleyip geri gönderdiğini, bunların en az beş yüz yıllık eski eserler olduğunu kaydeder.

Mısrî Hazretleri eserin devamında maruz kaldığı hakaretleri anlatmayı sürdürür: Esir olduğu günlerde bir gün bir talebenin, evi civarında tükürerek kendisine hakaret ettiğini, bunu ona yakıştıramadığını ve kendi kendine ‘cahiller yapar anlarım, bu kişi bu hareketi nasıl yapar?’ diye yakındığını ve oldukça üzüldüğünü, kırk gün cami içinde, sıkıntılı vaziyette, minberde yatmak zorunda kaldığını, bu sırada mescidin tavanının kendini kontrol etmek maksadıyla düşmanları tarafından delindiğini, bu esnada yere toz döküldüğünü, yazdıklarının kendinden habersiz evinden alınıp tetkik edildiğini, tavanının dövülerek kendisinin devamlı huzursuz ve rahatsız edildiğini, bunların kim olduklarını takip edebilmek için evinin tavanının iki kapağını da açtığını, bütün bu sıkıntılarının ve rahatsızlığının sebebinin Padişah ve Vanî Mehmed olduğunu, her şeyin onların bilgisi ve emriyle yapıldığını yazar.

Kayınbiraderi ve kardeşinin kendisini Limni’de ziyarete geldiklerini, bazı günler aç kaldığını, yemeğine koydukları zehirlerden dolayı içinin dışının vurulmuş koyun gibi şiştiğini, zehirin tesiriyle şaşkın bir vaziyette dolaştığını, bu sebeple zaman zaman konuşma ve yazmada sıkıntı çektiğini, mazur görülmesi gerektiğini belirtir.

Hazret-i Mısrî Hatırat’ının ilerleyen bölümlerinde Limni Hâkimi’nin kendisini bir konuşma sırasında “sus bre edepsiz!” diye azarladığına, halk içinde hakaret edildiğine, düşmanları tarafından yüzüne tükürüldüğüne, kendisini hemen öldürmeleri için düşmanlarını bazen tahrik ettiğine yine çok hakaret ve işkenceler edildiğine de temas eder.

Limni’ye gemi geldiğini ve gemi sahibinin kendisine bir kelle şeker ile bir bardak hediye getirdiğini, iki gün su sıkıntısı çektiğini, dokuz senedir Âl-i Osman’ın pençesinde azap çektiğini, fıtratının ehl-i dünya ile konuşmaktan hazzetmediğini, tekrar yemeğine yılan zehri konulduğunu yazar ve şikayet eder.

Hatırat’ının devamında amcasının üç aylık yoldan adaya kendisini ziyarete gelmesini ve buna karşı duyduğu memnuniyeti, evde çakmağı olmadığı için mumunu yakamayıp karanlıkta oturduğunu, daha sonra dışarı çıktığını, kendisine bir makreme (havlu) hediye getirildiğini, gece yarısı düşmanlarının çan çalarak kendisini uyutmayıp rahatsız ettiklerini, bütün bu sebeplerden ötürü yazı yazarken sürekli imla hatası yaptığını, hülasa, (1083/M. 1673) senesinden beri çektiği sıkıntıları ve gördüğü işkenceleri anlatıyordu.

Bugün Mısrî Dergâhının yerinde “market”, sağ tarafta Mısrî (İskele) Camii’nin yerinde “Cafe” faaliyette. Hazret-i Mısrî’nin mezarı marketin sağ arkasındaki binânın Kale’den tarafa olan duvarıyla yol arasında kalmış.

Tâliini mihnet evinde bulan Hazret-i Mısrî bu âlemden ayağındaki bukağıyla göçtü. Başından fitne hiç eksik olmadı. Hazret-i Mûsâ gibi hayatı hep Firavunlarla mücadeleyle geçti. Onun gönlü yıkıldıkça sarayın bir duvarı çöktü, bir eyâlet elden çıktı. Ayağındaki bukağıyı oynattıkça hazineden bir mikdar daha para eksildi. “Âh!” çektikçe memleketin bir yerlerinden dumanlar yükseldi. “Dışın içe hayâlâtı; için dışa zuhurâtı.” dedi, anlamadılar. “Yapmayın” diye nasihat ettikçe, dinlemediler. O, yokluğa mahkûm edildikçe devlet yok oldu. Her hâlukârda sabretti. Köprülü Mustafa Fazıl Paşa’ya yazdığı mektupta şöyle diyordu:

“Her peygamber bir kemâl ile fahreylemiştir. Mısrî Efendi dahi düşmanlarıyla fahreyler. On sekiz sene hapisde olduğuna fahr u şükreyler.”

Başka bir tezkiresinde de “Hasaneyn resûldür.” dediğinden ötürü ayağına bukağı takanların mekânda yakın gönülde uzak olduklarını ve kendini göremeyeceklerini söylüyor, münkirlerin hâlini bildiriyor, şöyle diyordu:

“Mısrî’nin her şeyi yağma oldu, ancak görünür bir cesedi kaldı. Mısrî’yi şimdiden sonra isteyip arayan, muhabbet ehli ise gönülde; marifet ehli ise sözlerinde bulur. Dervîşanın cümlesinden, erkeğinden, dişisinden Mısrî hoşnûddur. Biz her ne kadar uzak isek de evvelden ikrârı olanlardan ayrı değiliz. Her ne kadar yakında olsak da inkârı olanlar bizi göremez. Eğer hakîkî aşinâlık var ise gönüle uzak yakın birdir.”

Meraklısına Notlar: 17 Mart 1694’ten 18 Mart 1915’e veya Mondros’ta Atılan İmza

Bu başlığı şöyle de atabiliriz: “17 Mart 1694’ten 18 Mart 1915’e veya ayağı bukağılı bir erenin 30 Ekim 1918’de Mondros’ta attırdığı imzâ.”

XVII. asrın sonlarındayız. Devir İkinci Ahmed devridir. Hazret-i Niyâzî’nin iş başında bulunan hainleri Padişah’a tek tek bildireceği şâyiası, devlet adamları arasında, özellikle de Kâdızâdelilerde telaş uyandırır. Sadrazam Bozoklu Mustafa Paşa, Mısrî Efendi’nin duasını almak isteyen ve sonra sefere çıkılmasını münasip gören Sultân II. Ahmed’i, bu zat geldiği takdirde büyük bir fitne zuhur edeceği yolundaki telkinleriyle fikrinden vazgeçirir. Hazret-i Pîr 30 Haziran 1693 Salı günü Edirne’ye gelip va‘z etmek üzere Selîmiye Camii’ne indiği zaman, halk caminin etrafını doldurmuş kalabalıktan içeriye girilemez olmuştur. Bu durumu gören Sadrazam, Niyâzî-i Mısrî’nin eğer derhâl tutuklanıp sürgün edilmezse büyük bir karışıklık çıkacağını pâdişâha telkin eder; Mısrî’nin Limni’ye sürgünü hususunda bir ferman alır. Bunun üzerine Hazret-i Mısrî tekrar Limni’ye sürülür (1693). Hazret-i Pîr bu sefer incinmiştir ve giderken “Osmanlı’nın inkırazı (çöküşü) için dördüncü kat semaya bir kazık çaktım, bu kazığı benden başka kimse çıkaramaz.” der ve ayağındaki bukağı ile bir koçu arabaya bindirilip palas pandıras yola çıkarılır.

Ve bir müddet sonra adada (17 Mart 1694) vefat eder.

Yıl 18 Mart 1915. 17 Mart’ta hazırlıklarını tamamlayan İngiliz Agamemnon zırhlısı Çanakkale Boğazı’na girer ve Mecidiye tabyasına ölüm kusar; ancak Çanakkale’yi geçemez. İsabet alıp geri çekilir. Birinci Dünya Savaşı sonunda ateşkes isteyen Osmanlı Devleti ile İtilaf Devletleri arasında 30 Ekim 1918 yılında Limni Adası’nda yani Niyâzî Mısrî’nin gömüldüğü Ada’da, Mondros Limanı’nda Agamemnon zırhlısında yapılan antlaşma ile Osmanlı’nın inkırazı (çöküşü) tescil edilir. Dahası Hazret-i Pîr’in ayağına bukağı geçirdiğimiz Boğaz’da 253 bin vatan evlâdı can vermiştir.

Meraklısına Notlar: Habs İçin Geldi Gelir Itlâk İçin Fermân Bana

Hazret-i Pîr, rıhletinden kısa bir zaman önce 1694 senesinde şöyle bir nutuk kaleme alır:

Habs için geldi gelir ıtlâk için fermân bana

Evveli kahr âhiri ihsân eder sultân bana

Erbaînim çün tamâm oldu dahi on gün geçer

Hatm olur menzil merâtib cân olur cânân bana

Kâbe kavseyni ev ednâ üç yüz ellidir bilin

Doğdu gün mağribden açdı zulmeti Sübhân bana

Geldi Hak bâtıl firâr etdi dolaşdı mağribe

Zâhir oldu gizli sırlar verdi Hak bürhân bana

Oldum İsmâil gibi teslîm-i Hak indi hemîn

İki bin yüz dahi yetmiş beşde bir kurbân bana

Anladım zebh-i azîme bir işâretdir bu koç

Hem beşâretdir gele Yahyâ ile mihmân bana

Bu dediğim vak‘a ancak bu yüzün başındadır

Elli bin yüz dahi yüz yetmişde bir fermân bana

Halk-ı âlem dediler İsâ’ya Mısrî bir zaman

Dahi bundan özge mâ evhâ dedi Kur’ân bana

Bu nutk-ı şerîfin yazılışından 125 sene sonra, 1816’da Köstendili Şeyhî Süleyman Efendi tarafından “Bahrü’l-Velâye” adlı bir sûfiler tezkiresi yazılmıştır. Süleyman Efendi bu eserinde Mısrî’nin vefatıyla ilgili olarak şu bilgileri veriyor.

“Nakl olunur ki şeyh-i müşarünileyhin asrında Kâdızâdelilerin bazı ulyânî evkâfında vâki olduğundan meşayıh-ı kirâma ihânet ve bazı münâsebet ile Devlet-i Aliyyeye şiddet-i takarrüblerinden nefs-i emmâreleri tugyân u şehevât-ı nefsâniyyeleri gûn-â-gûn hevâlarda cevelân ettiğinden ehl-i tarîk mutasavvıf fukarâsına hıyânetleri zâhir ve âşikâr olduğundan, Mısrî Efendi Hazretleri, meclislerinde mübarek kadem-i şeriflerinde bukağı ile vefât etmişlerdir ve demişlerdir ki:

‘Beni bukağı ile defnedin.’

Vefâtından sonra sevenlerinden biri, kemâl-i gayretinden demiri açıp bir ayağından çıkardığıyla, demir elinden kurtulup başına isâbet edip ol kimsenin başını şakkedip demir yine ayağına isabet edince (Mısrî’yi) hâli üzere terk ederler.”[40]

Şeyhî Süleyman Efendi’den alıntıladığımız bu hadisenin son satırları dikkat çekicidir. Müellifin de belirttiği gibi Mısrî vefat ettiğinde ayaklarında bukağı ile defnedilir. Seneler sonra ayağındaki bukağıyı çıkarmak isteyen Mısrî muhiplerinden birinin kemal-i gayreti sonuçsuz kalır. Bukağıdan parça kopar ama kilit açılmaz. Tâ ki Sultân Abdülmecîd dönemine, yani, 1853-1858 yıllarına gelinir.

Sultân Abdülmecîd döneminde Ruslar Silistre muhasarasında uğradıkları bozgunun intikâmını almak için bir baskınla Sinop’ta yatan donanmamızı yakarlar. Abdülmecîd Han bu olaydan çok etkilenir. Müttefikimiz olan İngiltere ve Fransa bizi Rusya’ya harbe zorlar; fakat Abdülmecîd Han, devlet hazinesi harp masraflarını kaldıracak durumda olmadığından, savaş taraftarı değildir. Devlet ricali ise İngiliz ve Fransızlar gibi düşündüklerinden padişahı harbe teşvik eder. Abdülmecid bu iki görüş arasında sıkışmış ve müşkil bir durumda kalmıştır. O, bu müşkil vaziyetten nasıl kurtulacağını düşünürken, yanına musahibi Yahya Efendi gelir. Durumu Yahya Efendi’ye anlatır. Yahya Efendi, Padişah’a:

“Efendim, Hazret-i Pîr Niyâzî-i Mısrî hiçbir kabahati olmadığı hâlde büyük dedelerinizden Sultân II. Ahmed’in emriyle Limni Adası’na nefyedilmiştir. Hazret-i Pîr Gelibolu’da gemiye bindirilirken bir gülbank okumuş: ‘Sülâle-i Âl-i Osman’ın inkirazı için dördüncü kat semaya bir kazık çaktım. Bu kazığı benden başka kimse çıkaramaz.’ demiştir. Bu zat, zamanının büyük velîlerinden olup kerâmetleri zâhir ve bâhirdir, ne buyurmuşsa hepsi aynıyle vuku bulmuştur. Bu muharebeye girersek, inkıraza uğrayacağımızdan korkarım.”şeklinde mevcut duruma bir yorum getirir. Bunun üzerine Sultân Abdülmecîd de:

“İnşallah ben de o zatın himmeti ile bu kazığı çaktığı yerden çıkaracağım,” der ve Yahya Efendi’ye hitaben: “Eğer bu korkulu durumdan kolaylıkla ve zararsız olarak çıkarsak üzerine titrediğim ve gözümden bile kıskandığım meşhur koçu Hazret-i Niyâzî’ye nezredeceğim ve seninle Limni’ye gönderip o zatın türbesinde kurban edeceğim, sen de şahit ol.”der.

Ve saray kütüphanesinde bulunan Niyâzî dîvânını getirterek tefeül için bir sayfa çevirir. Dîvânda, söz konusu gazele tesadüf edip özellikle koçla gelen beşâreti ve bunun da Yahya Efendi eliyle gerçekleşeceği belirtilen beyitler okununca Pâdişâh hayretler içinde kalır:

Anladım zebh-i azîme bir işâretdir bu koç

Hem beşâretdir gele Yahyâ ile mihmân bana

Bu dediğim vak’a ancak bu yüzün başındadır

Elli bin yüz dahi yüz yetmişde bir fermân bana

... ...

Şiir tam yüz altmış iki sene önce yazılmıştır.[41]

Neticede, Türk donanması müttefik ordularıyla beraber Kırım’da galip gelirken 1856’da Paris Sulh Antlaşması imza edilir.

Bahrü’l-Velâye’de anılan bu vak’a Abdülbâki Gölpınarlı tarafından -biraz da alaylı (!) bir ifadeyle- şöyle yorumlanmaktadır:

“Sultân Abdülmecîd Kırım’a sefer açacağı sırada mukarreblerinden Yahya adlı birisini Kuşadalı İbrahim’e (ö. 1846) duasını almak için göndermiş, Kuşadalı İbrahim henüz Niyâzî’nin ayağındaki zincirler duruyor demiş. Yahya dönüp bu sözü pâdişâha söyleyince Yahya’yı ayağındaki zincirleri çözmek çıkarmak üzere Limni’ye göndermiş. Niyâzî’nin ayakları zincirlerle beraber sandukadan dışarıdaymış. Türbeye girip niyâz edince sandûkadan içeri çekmiş, zincirler çözülüp dışarıda kalmış. Kırım Savaşı’ndaki üstünlük bu yüzden kazanılmış![42]”

Tabiatıyla 1693 tarihinde söylenen bir sözün 1275/1858 tarihinde vuku bulmasını akılla telif etmek hayli zordur. Fakat bu hadise olmuştur.

Niyâzî-i Mısrî’nin kendi el yazısıyla yazmış olduğu Hatıraları[43] yaklaşık olarak yirmi senelik olayları ihtiva etmektedir. Hatıralar okunduğunda görüleceği gibi Avcı Mehmet, Sultân Mustafa ve II. Ahmet gibi dönemin padişahlarının ricâl-i devlet etkisiyle Hazret-i Pîr’e karşı bazı olumsuz davranışlar sergilemişlerdir. Bu padişahların etrafında bulunan din adamlarından bazıları da Mısrî’nin tabiriyle “gayr-ı sünnî mülhidîn” taifesindendir. Hatta Mısrî Hatıratının özellikle 2a-60a varaklarında zaman zaman Osmanlı sülalesi aleyhine sözler de sarf etmektedir. Bu da gösteriyor ki Devlet ricâlinden bazılarına çok kızgındır. Bu sebeple Mısrî, sürgüne giderken söz konusu gülbangı okumuştur. Nihayet 1693 senesinde yukarıda tamamımı kaydettiğimiz gazelini yazar. Bu gazelin “İki bin yüz dahi yetmiş beşte bir kurbân bana” mısraında

H. 1275/M. 1858 tarihi verilmektedir. Bahsi geçen Kırım meselesi bu tarihte vukû bulmuştur. Bununla birlikte gazelde adı geçen Yahya Efendi ve getirdiği koç, tarihî bir vak‘a olup bilinmektedir. Abdülmecîd Hân’ın da Mısrî sevgisi bilinen bir gerçektir. Zira, Sultân Abdülmecîd bir Muhammed Nûr (k.s.) muhibbi idi. Muhammed Nûr ise “Mısrî şârihi” ünvanıyla nam salmıştır.

Burada yeri gelmişken, Niyâzî’nin türbesinin Sultân Abdülmecîd tarafından Limni’ye iyi bir usta gönderilip tamir ettirildiğini daha sonra II. Abdülhamit tarafından yeniden elden geçirildiğini belirtmekte de fayda vardır. Ne yazık ki Limni elimizden çıktıktan sonra türbenin hiç bakımı yapılmamıştır.

“Bahrü’l-Velâye”ye gelince...

Bu eser, 1816 tarihinde telif edilmiştir. Mısrî’den bahsedilen bölümde kaydedilen “sorumluluk rivâyet edene aittir.” mealindeki Arapça sözden anladığımız kadarıyla bir dervîşin Mısrî’nin ayağındaki bukağıyı çıkarmaya çalışması sonraki dönemlerde halk arasında hayli şöhret bulmuş ve Mısrî’nin bir kerameti olarak telakki edilmiştir.

Hazret-i Mısrî, 1858 senesinde Yahya Efendi’nin Limni’ye gitmesinden önce Bahrü’l-Velâye’de adı geçen dervîşin bukağıyı çıkarmasına izin vermemiştir. İzin vermemiştir, zira 1275 tarihinde vukû bulacak olan hadiseyi keşfetmiş ve bunu bir manzûmesinde nutketmiştir. Dolayısıyla keşfedilen sır, vakti gelince zuhûr edecektir! Yani Abdülmecîd Han dönemine gelinecek, padişah Mısrî’nin rûhaniyetinden özür dileyecek, Yahya Efendi Limni’ye gönderilecek, koç da kurban edilecektir. Onun içindir ki 1858’den önce Mısrî’nin ayağındaki bukağıyı çıkarmaya çalışan dervîşe izin verilmeyip başı yaralanacaktır.

Bir âşık erenlerin ölmediğini, iki âlemde de tasarruf sahibi olduklarını ne güzel anlatır:

İki âlemde tasarruf ehlidir rûh-ı velî

Deme ki bu mürdedir bundan nice dermân ola

Rûh şemşîr-i Hudâ’dır ten ona olmuş gılâf

Daha alâ kâr eder bir tîğ ki uryân ola

Rıhletine Tarihler

Hazret-i Pîr’in sevenleri, vefatından sonra arkasından bazı tarih manzûmeleri yazmışlardır. Birkaç örneğini aşağıya kaydediyorum.

Güldeste-i Riyâz-ı İrfân’ın yazarı İsmâil Belîğ şöyle diyor:

Kutb-ı âlem Hazret-i Mısrî Efendi menzilin

Tekye-gâh-ı arsa-i me’vâda ihrâz eyledi

Düşdü çâr-etrâfa mâtem dediler târîhini

Rûh-ı Mısrî mahfil-i âlîye pervâz eyledi

1109-4 = H. 1105 (Düşdü çâr)

Bursalı Nazîm Çelebi şöyle diyor:

Kutb-ı sipihr-i irfân gavs-ı zamane Mısrî

Rıhlet edip fenâdan mülk-i bekâya göçdü

Ayak çekip yudu el bu meclis-i cihândan

Cennetde kevser içdi hûr-ı cinânı koçdu

Pervâz edince Adn’e dedim Nazîm târîh

Cân-ı azîz-i Mısrî bir kumrı gibi uçdı

1106-1 = H. 1105 (Bir uçdı, dikkat edilmeli. Ayrıca “gibi” kelimesi iki ya ile yazılmalıdır.)

Hâsib Efendi şöyle diyor:

Mazhar-ı feyz-i tarîkat kâşif-i sırr-ı ilâh

Mürşid-i ehl-i hakîkat ârif-i pür-intibâh

Ömrünü takvâ vü zikrullâh ile etdi tamâm

Cây-ı ârâyiş değildir bildi kim bu hângâh

Tekye-gâh-ı âlemi mısr-ı teni terk eyleyip

Âlem-i lâhûta gitdi şevk ile bî-iştibâh

Dâi-i pür-şevkı Hâsib söyledi târîhini

Eyleye Mısrî Efendi kasr-ı Adn’i cây-gâh

H. 1105

Ayrıca “Mehdî-i Halvetî, Yâ Mahbûb-ı Halvet, Enver-i Mahz” gibi ibareler de Hazret-i Pîr’in vefâtını göstermektedir.

Hazret-i Pîr’in Şemaili, Kıyâfeti ve Mizâcı

Hazret-i Pîr orta boylu, biraz enlice, ne zayıf, ne de şişman olmayıp orta bir hâlde imişler. Sağ gözünün altında büyükçe siyah bir ben var imiş. Esmere mâil, gözleri şahane, simaları nurluymuş. Genellikle urba giyer ve dervîşane gezerlermiş. Teklîfsiz yiyip içerler, gayet basit yaşarlarmış. Kışın kuzu derisinden kürk, bazen yeşil hırka giyerler, siyah halvetî sarığı sararlarmış.

Hazret-i Pîr’in ortasında Kâdirî gülü olan tâc-ı şerîfi

Hiç kimseden bir şey talep etmezler, terk üzere yaşarlar, mecbur kaldıklarında bal mumu döker dervîşlere sattırıp birlikte sarf ederlermiş.

Hazret-i Pîr’in daha ilk dervîşlik günlerinden itibaren ibadet ve zikir hususundaki gayretlerini anlatmak mümkün değildir. Yine ömrü boyunca az yiyip içmişler ve az uyumuşlardır. Limni’deki caminin minberinde peş peşe erbaîn çıkardıkları zaman aylarca yemek yemez, konuşmaz, ağzından kelime-i tevhîdden başka bir şey çıkmazmış.

Güzel sesten özellikle ney sesinden fevkalade hoşlanır ve müteessir olurlarmış. Hatta bu konuda şöyle bir hatıra da nakledilmektedir:

Bir gün Uludağ eteklerinde ihvanıyla zikrullah ve muhabbetullahla meşgulken bir çocuğun ney eşliğinde eli kulağında bir gazel okuduğunu görür. Bu çocuktan çok müteessir olan Hazret-i Pîr, çocuğun yanına gelmesini söyler. Çocuk yanında geldiğinde yine okumaya, çalmaya başlar. Kendilerinde pek ziyade şevk meydana gelir ve gözyaşlarını tutamazlar. Dervîşâna buyururlar ki:

“Bişnev ez ney çün hikâyet mî-konend” (Dinle neyden kim hikâyet etmede) ifadesince bu neyin ne dediğini ve ne makamdan haber verdiğini siz de benim gibi bilmiş olsaydınız, benden fazla ağlardınız. Lakin henüz o makamda değilsiniz.”

Hazret-i Mısrî’nin Geleceğini Şeyhü’l-Ekber Önceden Söylemiştir

Hâtem-i Velâyet Şeyhü’l-Ekber Efendimiz, “Ankâ-yı Mugrib” adlı eserinde kendisinden sonra yaşayacak olan pek çok ehlullahın bu âleme ne zaman geleceğini ve ne kadar ömür süreceklerini keşfen işaret etmişlerdir. Bu arada tahminen 450 sene öncesinden Hazret-i Pîr’in de zuhurunu şu cümlelerle dile getirirler:

“Seye’tî racûlun min hâzihi’t-tarîkati’l ‘aliyye kâne ismuhû muvâfikan li-isminâ ve huve’l-Muhammedü’l-Mısrî el-Malatî el-basalî ve huve yesîru vârisen li ‘irfânî.” (İsmi bizim ismimize uygun olan bir âdem bu yüce tarîkatten gelecektir ki onun adı Muhammed el-Mısrî, el-Malatî, el-Basalî[44]’dir. O bizim irfanımızın varisi olacaktır)[45].

Hazret-i Mısrî’nin Bazı Hâlleri

Hazret-i Pîr bir nutk-ı şerîfinde böyle der:

Gerçi Allâh’a ibadet de güzel

Zühd ü takvâ vü kanâat da güzel

Halvet ehline kerâmet de güzel

Âdem isen semme vechullâh’ı bul

Kanda baksan ol güzel Allâh’ı bul

“Halvet ehline kerâmet de güzel”dir. Buralarda takılmamak, hemen “Hakk’ı bilmek” ve “Semme vechu’llah” sırrına yönelmek lazımdır. Nitekim Hazret-i Pîr de öyle demektedir. Hak ile hak olanların her nefesi keramet olunca ister istemez, “Bu Niyâzî’den de Mevlâ görünür.” hâle gelmiştir. Zillet yolunu tercîh eden Mısrî, nefes-i Rahman’a sür‘atle intikal etmiş, işbu sırdandır ki Hazret-i Pîr’in her adımı ve nefesi keramet olmuştur.

Baltacı Mehmed Paşa’nın Limni’de defnedileceği yeri önceden söylemesi, Bursa’da Âşık Yûnus’un kabrini keşfetmesi, Baltacı’nın Limni’ye sürülüp yanına defnedileceği, Edirne’de tutuklanıp götürülürken meydana gelen zelzele vs. Hazret’in meşhur kerametlerindendir.

Hazret-i Şeyh’in Sesini Duydum

Ulu Cami imamı Abdurrahîm Efendi şöyle anlatır:

“Gençlik münasebetiyle bazı arkadaşlarla İstanbul’a gitmek ve orada evliyaullah türbelerini ziyaret etmek isterdim. Fakat annem razı olmazdı. Hazret-i Pîr’e rica ettim, yalvardım. Bir ay müsaade aldık. İstanbul’da gezdik, eğlendik, bazı yerleri ziyaret ettik. Bu gezi benim pek hoşuma gitti. Aldığımız izin süresi de bitti. İstanbul’a doyamamıştım, daha birkaç gün kalmaya niyet ettim. Arkadaşlarla otururken:

‘Abdurrahîm, müddet bitti. Vâliden bundan ziyadeye izin vermedi, çabuk gel,’ diye Hazret-i Şeyh’in sesini duydum. Korktum. ‘Bu ne hâldir?’ diye dalmışım, ben zannediyordum ki o sesi arkadaşlar da işitti. Dediler ki:

‘Ne oldu sana böyle de daldın?’ dedim:

‘Böyle böyle oldu.’ Şaşırdılar:

‘Öyleyse sen yarın hemen gitmelisin.’ Ben de ertesi gün Bursa’ya geri döndüm.”

Hazret-i Pîr bir yere gidecek olsa Abdurrahîm Efendi’yi yanlarına çağırır, beraber giderlermiş. Abdurrahîm Efendi, Hazret-i Pîr’in kendisini ‘gönülden çağırdığını’ bilir, “Şeyh’imiz bizi çağırıyor!” diyerek sarığını, cübbesini giyer, koştura koştura gidermiş.

Manevî bağ kuruldu mu, böyle olması tabiîdir.

Hazret-i Pîr’in “Niyâzî” Mahlası

Hazret-i Pîr’in menakıbını ilk defa toplayan İbrahim Râkım Efendi’den öğrendiğimize göre ilâhiyâtında gündüz zuhûr edenlerde “Mısrî”, gece zuhur edenlerde “Niyâzî” mahlasını kullanmıştır[46].

Yine menakıp yazarının Hazret-i Pîr’in dervîşlerinden Kavala Şeyhi Mustafa Efendi’den duyduğuna göre Mısrî Hazretleri ömrünün yetmiş sekiz yaşında tamamlanacağını keşfettikten sonra “Mısrî” mahlasının yanına “Niyâzî” mahlasını ilave etmiştir. Bu hususta dîvânda imalar da olduğuna göre bu ikinci rivayet daha gerçekçi olsa gerektir. Nitekim Mısrî Hazretleri Hicrî takvime göre yetmiş sekiz yaşında vefat etmiştir.

Yetmiş sekize vardı yaş eyledin

İhteyere yehteyirü ihtiyâr

Hazret-i Pîr’in Her Nutku Kolaylıkla Bestelenmiştir

Hazret-i Pîr’e olan sevgi ve övgü alâmetlerinden birisi de nutk-ı şerîflerine yapılan bestelerdir. Her hâlde Yûnus Emre’den sonra bestelenen en fazla şiir Niyâzî’ye aittir. Şimdiki tesbîtlerimize göre onun yüz elliden fazla şiiri bestelenmiştir.

Hazret-i Pîr, Hâfız Post, Ali Şîr u Ganî, Buhurîzâde Itrî gibi tasavvuf mûsikîsinin önemli bestekârlarının yetiştiği bir dönemde yaşamıştır ve bütün bu bestekâr zevatın Mısrî’den bestelediği en az bir güfte mevcuttur. Mısrî Dergâhı Şeyhi Mehmed Şemseddîn Efendi “Gülzâr-ı Mısrî”de Gülşenî Şeyhi Ali Şîr u Ganî’nin son derece manidar olan şöyle bir söz söylediğini rivayet eder:

“Hazret-i Şeyh’in hangi nutkunu hangi makamdan bestelemek isteyip de gönlümden geçirsem, o nutk-ı şerîfini o anda hemen bestelerdim. Sanki bestesi önceden yapılmış gibi hiç zahmet çekmeden onu başarırdım.”[47]

Hazret-i Mısrî’nin nutuklarının çoğu daha kendisi hayatta iken bestelenmiş ve zikir meclislerinde okunmuştur. Onun şiirlerine olan ilgi bugün de aynı şekilde devam etmektedir. Denilebilir ki Türk Musikîsi tarihinde Yûnus Emre’den sonra en fazla bestelenen ilahîler de Mısrî Hazretlerine aittir.

Onun şiirlerine beste yapanlar arasında yukarıda ismini andığımız başta Itrî, Alî Şîr u Ganî, Sultân III. Selîm Han, Hammâmîzâde İsmâîl Dede Efendi ve Hâfız Post olmak üzere Zekâî Dede, Selim Giray Han, Çâlâkzâde Mustafa Efendi, Dellâlzâde Hacı Hafız, Kuşçuzâde Dervîş Halil Efendi, Şeyh Münir Efendi, Zekâî Dede, Saadeddin Arel, Abdülkâdir Töre, Şâkir Efendi, Muallim İsmâîl Hakkı Bey, Hasan Esen, Refik Fersan, Ahmet Hatipoğlu, Rüştü Eriç, Şeyh Mustafa Özyürek, Ali Rızâ Şengel, Cüneyt Kosal, Yalçın Tura, İzzettin Efendi, Akbaba İmamı Mehmet Efendi, Muzaffer Ozak (Aşkî), Şeyh Münir Efendi, Nâdir Şen, Niyâzî Yetişken, Bolâhenk Nûri Bey, Nüzhet Şerîf, Osman Nûri Özpekel, Özata Ayan, Rüştü Eriç, Sabahattin Volkan, Sâdün Aksüt, Şâkir Efendi (Hopçuzâde), Tâlip Bey (Bursalı), Tolga Bektaş, Şeyh Zâkir Ahmed Efendi, Zeki Atkoşar, Şeyh Hüseyin Efendi, Şeyh Osman Efendi, S. Eyyûbî Işıksal, Tâhir Karagöz, Abdurrahmân Nesîb Efendi, Ahmet Özhan, Âsım Molla, Aslan Hepgür, Doğan Ergin, Dursun Çakmak, Ertan Saykın, Hoca Fehmi Efendi, Halil Çay, Hasan Esen, Haydar Akdemir, Hulûsi Gökmen, Tosunzâde Hüseyin Efendi, Hüsnü Yetişken, Bora Uymaz, Timuçin Çevikoğlu, Ahmet hakkı Turabi ve Hakan Alvan gibi san’atçılar bulunmaktır.[48]

Türk bestekârlarının Niyâzî-i Mısrî’nin hikmetli sözlerine yaptıkları besteler, Türk tasavvuf müziği repertuarının en seçkin ve önemli eserleri arasında yer almaktadır. Bu eserlerden bazılarının bugün neredeyse hiç icrâ edilmiyor olması ise kültür hayatımız açısından büyük bir kayıptır.

Birisi Emâneten Almış Olduğu Hayvanı Kaybeder

Ehlullahın merhameti galiptir. Hazret-i Pîr de dost ve dervîşleri şöyle dursun, hiç bilmedikleri bir kimse de olsa ona himmet edenlerdendir.

Birisi emaneten almış olduğu hayvanı kaybeder. Sahibi dava edip bedelini ister. Mahkeme bu zata kefîl getirmesini, getiremezse hapse atılacağını bildirir. Muhterem çaresiz, yanındaki mahkeme görevlisiyle birlikte kefîl derdiyle gezerken dergâh-ı şerîfin önüne gelir. Acaba Hazret-i Şeyh ile tanışıklığımız yok ama bana bir himmet eder mi, diyerek huzura girip hâlini arz eder. Hazret-i Pîr memura hitaben:

“Haydi, yarın bu adamın vereceği akçayı benden al.” buyurur. Her ikisi de gider. İhvandan biri bu işe vakıf olunca:

“Sadakat böyle günde belli olur. Madem ki azîzimiz kefîl olmuşlar, biz de o parayı verelim.” diye dergâha gelir. Diğer bir dervîş de hayvanı zâyi eden adama giderek:

“Ya hû, zayi ettiğin hayvan filan kimsede imiş. Meydana çıktı. Git seni bekliyorlar, al da yerine teslîm et.” diye müjdeler. Bîçare sevinçten ne yapacağını şaşırır. Bunu zaman zaman meclislerde anlatır ve dermiş ki:

“Hiç şüphesiz bu Hazret-i Pîr’in kerâmetlerindendir.”

Hazret-i Pîr’in Kayınpederine Niçin Mürid Olduğunu Sorarlar

“Siz meşâyıhı sevmez, onlarla ülfet etmezdiniz. Nasıl oldu da Hazret-i Mısrî’yi damat edindiniz ve kendisine mürid oldunuz?”

O da şöyle cevap verir:

“Hazret-i Şeyh bize damat olduktan sonra hücresine girer, biz dışarıda otururduk. Arada içeriden sesler duyardık. Bir keresinde merak edip baktım. Güzel yüzlü bir çocukla sohbet ediyordu. Gaflet edip içeriye girdim. Hazretin yanında kimse yoktu. Merakla sordum:

‘Efendim, dışarıdayken içeriden sesler işittim, şimdi de gördüm ki kimse yok. Bu ne hikmettir?’ Buyurdular ki:

‘Siz onu gördünüz mü, o bizimdir. Biz onunla bazen görüşür, tenhaya kaçarız.’ deyip bundan fazla konuşmadılar. Tabiî ki içerideki kişi rûhanîlerden veya ricâlullahdan birisidir. Ben böyle bir zata nasıl intisap etmem?”

Mısrî Efendi, Senin Yüzünden Çok Büyük Şeyler Zuhur Edecektir

Meşhur meczuplardan ve Nakşî yolunun büyüklerinden olan Açıkbaş Mahmûd Efendi (ö. Bursa M. 1666) bazı meşayıhla şehir dışında bir sahra âlemi yapar. Bu sırada orada bulunanların kalan ömürlerini haber vererek mesela:

“Evvela ben, sonra sen, sonra öteki.” diye sırayla keşfeder. Topluluk içinde Hazret-i Mısrî de vardır. Sıra ona gelince hiçbir şey söylemezler. Hazret-i Pîr der ki:

“Efendim bu duacınızı bî-nasîb koydunuz.” Buyurur ki:

“Mısrî Efendi, meksü ale’l-arz (Dünyada kalmak) evlâdır. Zîra senin yüzünden Allah’ın arzusuyla çok büyük şeyler zuhûr edecektir.”

Gerçekten, Hazret-i Pîr Mahmûd Efendi’den sonra yirmi sekiz sene daha yaşamışlardır.

Hazret-i Mısrî Kimseden Bir Şey Kabûl Etmezdi

Bilindiği gibi evliyaullah iki kısımdır. Bir kısmı alır, layık olana verir. Diğer bir kısmı ise kimseden bir şey almaz; kendi kazancından verir. Hazret-i Pîr de ikinci kısımdandır.

Mısrî Niyâzî, devlet büyükleri tarafından ne gönderilirse gönderilsin, kesinlikle kabul etmez, reddedermiş. Bir seferinde herhâlde tecrübe etmek için olsa gerek küçük kavanoz içine bir mikdar altın, üzerine de reçel koyup lütfen kabulünü rica ederler. Kavanozu huzurlarına getirip koydukları anda:

“Bunun zâhiri tatlı gibi görünürse de içi acıdır.” buyurur. Sonra kırılmasını emreder. İçinden altınlar çıkar. Bunları derhâl gönderen kişiye iade ettirir.

Hazret-i Mısrî’nin Nutku Yerini Bulur

Devletlilerden birkaç zat dua talebiyle dergâha gelirler. Hazret-i Pîr birkaç kelâm sohbetten sonra: “Siz, yorgun ve açsınız,” deyip ihvâna yemek getirmelerini söyler. Dervîşler gidip bakarlar dolapta yemek değil, yemek koyacak kap bile yoktur. Çarşıdan yemek getirelim de diyemezler. Öylece şaşırmış vaziyette dururlarken bir ziyaretçi gelir, içeri buyur ederler. Ziyaretçi Azîz’in ellerini öper. Yanında hediye olarak getirdiği yemek kaplarını bir kenara koyar. Hemen arkasından bir başka ziyaretçi bal, bir diğeri de çörek getirip takdîm eder. Buyururlar ki:

“Kardeşler, düşününüz ki Cenab-ı Hak neler halk ediyor. Bu iki misafirimize ikrâm için hem kap, hem bal, hem de ekmek gönderdi. Haydi getirin de yesinler.”

Misâfirin biri Hazret-i Pîr’in teklîfine karşılık vermeyip susar. Sanki önce onlar yesin, der. Diğer birine teklif eder. O da, “el-emrü fevka’l-edeb” (emir edepten üstündür.) kaidesi gereği yer, içer. O esnada gönlüne “Sen vezîr olacaksın,” diye bir şey gelir. Çünkü huzurdakiler bilirler ki Hazret-i Pîr’in her ihsanı başka bir ihsanın zuhuruna işarettir. Bu hâl üzere veda edip giderler. İstanbul’da bu hâli efendilerine anlatırlar. Onlar da şaşırırlar. Gerçekten de gönlüne “Sen vezîr olacaksın,” diye ses gelen kişi devlet kademelerinde çok hızlı bir şekilde yükselir ve kısa zaman sonra vezîr olur.

Her ne yana kim eğilem ol yana her şey eğilir

Olmuş Niyâzî hep senin sâyelerin sitt-i cihât

diyen Hazret-i Mısrî’nin nutku da yerini bulur.

Kâsım Efendi’nin Rüyâsı

Çelebi Sultân Medresesi’nde okurken Meydancık civarındaki Ahmed Bey Câmii imâmetine getirilen Kâsım Efendi ara sıra Hazret-i Pîr’i ziyaret edermiş.

Bir gün Şeyh Selâmî Efendi ile görüşmek üzere birlikte giderlerken yolda Habeşî, siyâhî bir dervîşe rast gelirler. Habeşî ehl-i dil, hoş-sohbet bir zat olup kendisinin güzel ahlakı ve ehlullaha olan muhabbeti Kâsım Efendi’nin hoşuna gider. Hazret-i Pîr’e dönüp der ki:

“Âh Efendim! Ne olaydı ben şu Habeşî’nin vücudundaki kıllarının birisi olaydım.” Yani böyle diyerek nefsini hakîr görmek ister. O sırada yolda, suratından yüzünün nûru gitmiş ihtiyar pîs bir zımmî (gayr-ı Müslim) geçiyormuş. Buyururlar ki:

“Kâsım Efendi, Habeşî Müslümanın vücûdundaki kıl olmayı kabûl etmek bir iş değil. İşte şu zımmî kâfir üzerindeki kılların en ednası olmayı kabul etmek hünerdir.” Bunun üzerine Kâsım Efendi’nin Hazret-i Pîr’e olan muhabbeti geçer, hatta kendisine gücenir, soğur. Fakat bu duygularını açığa vermez, yine evvelki gibi görünür.

O gece şöyle bir rüyâ görür:

Gayet güzel, eğerlenmiş, hazırlanmış bir at vardır. “Ne güzel küheylân!” diye tutmak isterse de, bir türlü tutamaz. Uğraşır, uğraşır yine de başaramaz. Hayvan yanına sokulmaz. Yorulmuş, kan terlere batmış olduğu hâlde uyanır. Ertesi günü şeyh huzûruna gider, rüyayı anlatır. Buyurular ki:

“Kâsım Efendi, bizim, senin nefsini kırmak, tevazu ve meskenet hususunda söylediğimiz söz hoşuna gitmedi. Kalben bize kırıldın. Kâmil olan kâmillerin her bir sözün burhan görür. Bize olan hulusun gitti. Bu rüyâ buna işarettir. Eğer o sözümüze itiraz etmeyip eyvallah deseydin, o küheylan sana teslîm olur, maksat gerçekleşirdi. Makâmların seyrine ancak böyle nail olunur.”

Bunun üzerine Kâsım Efendi, özür dileyip Hazret-i Pîr’e intisap eder. Fakat Hazret-i Pîr pek yüz vermez. Kâsım Efendi yine de gece gündüz ciddî olarak çalışır; öyle mücâhede eder ki uykusu geldiği zaman devrilip uyumamak için kendisini saçlarından iple bağlar. Bazen şehir dışına dağlara çıkar. Oralarda zikredip ağlar. Bazı geceler gelip Hazret-i Pîr’in hücresinin önünde kendisini iple bağlayıp sanki “İşte ben sizin kapınızın köpeğiyim,” demek ister. Yine sabahlara kadar soğuk sıcak demez, zikirle meşgul olurmuş. Kardeşlerine, kendisinin affedilmesi için Hazret-i Pîr’e rica etmelerini talep edermiş. Mısrî onun bu hâline vakıf olup:

“Bizim Kâsım tilki gibidir.” buyururmuş. Bir şey söyleyecek olduklarında “Bizim tilki Kâsım şöyle oldu, böyle geldi” gibi latîfe edermiş.

Kâsım Efendi, Hazret-i Mısrî gibi nazik söz bilemediğinden kaba saba fakat niyeti halis olup safiyane söylermiş.

Geceleri sabahlara kadar zikirle meşgul oldukça komşularından bir münkir daima kendilerini taciz edip kötü davranırmış. “Be hey adam! Bu dervîşlik yahut zikir nedir? Sen böyle gürültüyle zikrettikçe benim uykum kaçıyor, rahatım gidiyor.” dermiş. Birkaç defa da mahkemeye müracaat etmiş. Hâkim insaflı bir kişiymiş. Kâsım Efendi’nin haklı olduğunu görerek: “Kâsım Efendi, bu adama yalnız basit bir ceza verdirmeyelim, İstanbul’a yazalım. Sürgüne göndersinler.” demiş. Kâsım Efendi ise “Aman Efendim! Gerçi bu adam bana çok ezâ ve cefâ ediyorsa da, manevî feyzime sebep oluyor. Ahlâkım düzeliyor. Daima fenalığı söylüyor. Ben de onların temizlenmesiyle meşgul oluyorum. İstifade ediyorum.” deyip afvını rica etmiş.

Kâsım Efendi Hazretleri Hazret-i Pîr’e son derece bağlı ve kâmil bir kişi olmakla Hazret-i Pîr’den sonra makamlarında uzun yıllar vekâletle tarîkatte sâliklere hizmet etmişlerdir.

Mısrî’ye Düşman Olan Kişiler Mahçûp Oldular

Birkaç kişi bir araya gelip Hazret-i Pîr’i çekiştiriyorlarmış. İçlerinden biri “Mısrî için şöyle şöyle diyorlar amma, onun hiçbir ilmi yoktur, o yalancı bir şöhrettir.” demiş, diğeri de benzer şeyler söylemiş. İçlerinden biri de bu sözleri dinler, fakat bir şey söylemezmiş. Demişler ki “Sen bir şey demiyorsun. Bu mevzuda senin fikrin nedir, ne dersin?”

O zat da:

“Arkadaşlar, iyi dinleyin; ben evvelce Hristiyan idim. Bir gemimiz vardı. Onunla ticaret ederdik. Bir korsan gemisi Akdeniz’de bize tesadüf etti. Rüzgâr onlara uygun, bize doğru esiyordu. Biz kaçıyorduk. Hemen hemen esir olacaktık. Onların gemisinden iki kişi bizim gemiye atladı. Ötekiler de rampa etmek (yanaşmak) üzere idi. Artık başka çaremiz kalmadı. Dînimizce türlü türlü dualar ettik. Bir eser zuhur etmedi. Limni’de Mısrî adında bir zat varmış, evliya imiş, filan diye işitmiştim.”

Dedim ki:

“Ya Rabbi! Eğer, dîn-i Muhammedî Hak ise Limni’deki Mısrî Efendi de evliya ise, bizi bu beladan kurtar. Ben de Müslüman olayım.”

Bu esnada hava değişti. Rüzgâr bize uygun esmeye başladı. Gemimiz ilerledi, derken korsan gemisi geride kalarak görünmez oldu. Onların iki arkadaşı da bizde kaldı. Biraz zaman sonra sahil göründü. Yaklaştık. Görünen karanın Limni Adası olduğunu anladık. Şaşkınlığım arttı. Gemiyi demirledik. Kayıkla iki dervîş geldi:

“Bu geminin kaptanı kimdir, Hazret-i Pîr Mısrî Efendimiz onu istiyor.’” dediler. Çıktık bir de ne görelim. Hazret-i Mısrî deniz kıyısında bizi bekliyor.

Hazret-i Mısrî:

“Gel bakalım! Muhammed va‘dini ifa edelim. Seni düşmanlarından nasıl kurtardık. Artık şüpheye mahal kalmadı değil mi?” buyurduklarında hemen huzûrlarında İslam’ı kabul ile müşerref oldum. Kelime-i Tevhîdi telkîn buyurdular. Ben de şükrâne olarak fukaraya gemide bulunan malımdan birçok şeyler tasadduk ettim.” deyince Mısrî’ye düşman olan arkadaşları mahçup oldular.

Vücûd Birdir

Hazret-i Pîr Limni’de iken ihvândan beş-on kişi hep birlikte kendilerine ziyaret etmek üzere İstanbul’dan bir gemiye binerler. Yolda her nasılsa yemek pişirdikleri tencere kaybolur. Ararlar tararlar, yok.

“Kaptan zımmîdir, acaba bize ihânet için saklamış olmasın,” derler. Kaptana sorarlar. O da biraz sertçe imiş. Sen ben derken kavga büyümüş, kaptanı dövmüşler. Bir müddet sonra tencere başka eşyaların içinden çıkmış. Sahile yanaşmışlar. Bakmışlar ki bir dervîş bekliyor. Dervîş, bunlar gemiden iner inmez demiş ki:

“Mısrî Efendimiz size haber gönderdi, sakın benim yanıma gelmesinler. Nereye isterlerse gitsinler.” Bu söz üzerine hepsi şaşırır. Başka bir şey sormaya fırsat bulamazlar. Dervîş bırakır gider. Bunlar düşünürler, tartışırlar; “Gerçi bu bize bir tenbîh ve terbiyedir, ama acaba kusurumuz nedir?” diye hayrette kalırlar. Sonunda “Ne olursa olsun, dövse de kovsa da Şeyhimizdir, gideriz, anlarız.” diye karar verirler. Utana sıkıla giderler. Daha dergâha yaklaşmadan dervîş yine gelir. Evvelki emri tekrar eder. Bunlar da cesaret edemezler. Nihayet içlerinden birisi her şeyi göze alır, gider. Hemen Hazret’in ellerine ayaklarına kapanır.

“Aman Efendim! Biz ancak Efendi’mizin ziyaretiyle müşerref olmak üzere bu kadar zahmetler çektik geldik. Ne gibi kusurumuz vardır ki huzurunuza kabul edilmiyoruz?” gibi ricalarda bulunur, yalvarır yakarır. Buyururlar ki:

“Gemide yaptığınız nedir? Tencere onda olmadığı hâlde kaptanı haksız yere niçin dövdünüz? Bu az şey midir?”

“Aman Efendim! Sûfî önderlerinden bir zata bu kadar ihanet ve hakaret eden bir kâfir zımmîye bir daha böyle yolculara kötü muamele etmesin, söz söylemesin ve terbiye olsun diye bir iki değnek vurduk. Sırf bu sebeple siz sultanımızın bizi reddetmesi münasip mi?” gibi sözlerle özür dilerler.

Hazret-i Pîr buyururlar ki:

“Siz kaptanın neresine vurdunuz? Bakın bakalım o dayağı kaptan mı yedi, yoksa biz mi yedik?” diyerek elbiselerini açarlar. Bir de görürler ki kaptanın neresine vurdularsa Hazret-i Pîr’in o azası kanlar içindedir:

“İşte dayağı kaptana vurmadınız, bana vurdunuz.” Onlar da üzüntüyle, mahcubiyetle ve hayretle bakarlar. Ayaklarına kapanıp kendilerini affetmelerini dilerler. Hazret-i Pîr de affederler.

Bunun üzerine Hazret-i Pîr: “Vücûd birdir, Hak’tan başka bir şey mi var? Sizin yükünüzü biz çekmeseydik bunun manevî cezasını siz çekecektiniz. Unutmayın ki Hak kimde ve nerede olursanız olun, Hak’tır. Zımmî veya ümmî hepsi Hakk’ın kulu değil midir? Lütfen Hakk’ı çiğnemeyiniz.” der.

Limni Paşası’na Verilen Ders

Limni’ye bir gemi gelir. Tayfalarından genç birisi Limni Paşası’nın yanında hizmetçi olarak kalır. Paşa, her nasılsa çocuğa cephe alıp hakkında konuşmaya başlar. Tartışırlarken yaktıkları kandîlin yağı yorganın üzerine dökülür. Bîçâre çocuk güç belâ kendisini kurtarır. Ertesi gün de kaçıp gider.

Hazret-i Pîr ertesi günü câmide kürsüye çıkıp va‘z ederken dün gece meydana gelen hadiseyi kendine isnad ederek:

“Bu gece meclisimizde hâzır bulunan şu kara yüzlü paşa bana tasallut etti. Güç hâl ile elinden kurtuldum. Lakin kandîl devrildi, içindeki yağ döküldü. Yatak ve yorgan heder oldu. İşte bakınız.” der, elini o tarafa doğru uzatır. Sanki yorgan hazırmış, birisi eline veriyormuş gibi yapar. Bakarlar ki hakîkaten yağ içinde. Bunun üzerine Paşa’nın adamlarından birisi arkadaşına der ki:

“Şu yorganı unutma, sana bir şey göstereyim.”

Konağa geldiklerinde aynı yorganı yıkayıp serilmiş görürler. Bunun üzerine orada bulunanlara İslam’ın emir ve yasakları konusunda birçok öğüt verirler. Paşa’nın da sesi hiç çıkmaz, mahçup olur.

Biz Limni’de Oldukça Düşman Kimseye Tasallut Edemez

Küffâr Sakız adasını istilâ ettiği zaman Limni ahalîsi de korkup kaleye sığınır. Hazret-i Pîr halîfesi Mahmûd Efendi’ye:

“Sen niye kaleye iltica etmedin?” diye sorar.

Mahmûd Efendi:

“Efendim neredeyse bendeniz de oradayım. Zât-ı âlîlerinden ayrılmam.”

Hazret-i Pîr buyururlar ki:

“Korkmayın. Biz burada oldukça düşman tasallut edemez. Etse de mağlup olur, kaçar.”

O günlerde bir gün câmide va‘z ederlerken:

“Yarın cümleniz silahlı gelip hazır bulununuz. Yoksa pişman olursunuz.” buyurmuşlar. Halkın çoğunluğu kendilerine sadık olup inandıklarından emîrlerine bağlı olarak ertesi günü silahlanarak gelirler. O sırada birisi koşarak gelir:

“Ne duruyorsunuz, düşman filan yere asker çıkardı; yağma edecekler.” der. Halk zaten hazır geldiği için silahlarıyla birlikte acele o tarafa koşarlar. Küffâra bir korku düşer. Zarar vermeye vakit bulamadan geri, gemilerine kaçarlar. Hazret-i Pîr’in himmetiyle ada düşman tasallutundan kurtulur.

Baltacı, Sen de Bana Komşu Olsan Gerektir

Hazret-i Pîr Limni’ye ikinci defa sürgün edilmezden önce geldikleri Edirne’de Selimiye’deki va‘zına Baltacı Vezîr de tebdîl-i kıyâfet edip gelmişti. Va‘z’dan sonra Hazret-i Pîr henüz arabaya bindirilip götürülmeden önce merak edip Baltacı da yakından görmek, elini öpmek ve duasını almak istemiş, bu vesileyle kalabalıktan sıyrılarak Mısrî’ye yaklaşmıştı. Hazret-i Pîr başını kaldırıp ona:

“Sen dahi bana komşu olsan gerektir.” buyurup geçmiştir.

Burası Bize Medfen Olacaktır

Hazret-i Pîr Limni’ye ilk geldiklerinde hâlen medfûn bulundukları yeri göstererek:

“Burası bize medfen olacaktır. Gerçi şimdi Bursa’ya gidiyorsam da yine geleceğim, ikinci bir gelişimde burada kalacağım ve şurası da büyüklerden birisine medfen olacaktır.” buyururlar.

Gerçekten de hadise böyle cereyan etmiştir. Baltacı Mehmed Paşa menfiyen geldikleri Limni’de vefat etmiş, (ö. 1712) ve Hazret-i Pîr’in işaret ettikleri yere gömülmüştür.

Meraklısına Notlar

Hüseyin Vassâf Bey Hazret-i Mısrî’nin kabrinin nakli hususunda şunları yazmaktadır[49]:

“Hazret-i Mısrî-i Niyâzî’nin bakâyâ-yı ızâmının Limni’den Bursa’ya nakli hâtır-ı fakîrâneme geldi. Şeyh Mehmed Şemseddîn Efendi’ye yazmış idim. İzmir’de meşayıh-ı Mısriyye’nin ser-bülendi Ali Efendi de İzmir’e naklini düşünmüş, Şemseddîn Efendi Hazret-i Pîr’den bir işâret-i maneviyye olmak şartıyla İzmir’e değil, Bursa’ya nakline tarafdar olduğunu cevâben bildirdiler. Bakalım zuhur ne yüzden tecellî edecek? Ricâl-i resmiyye-i zamandan ve erkân-ı Hâriciyye’den bir zat ile bir husûsta görüştüğümde, ‘Böyle bir teşebbüs hükûmetin meslekine göre kat‘iyyen muvâfık değildir. Zîrâ bakâyâ-yı ızâmın nakli içün Hâriciyye Vekâleti’nin teşebbüsü lâzım. Lâ-dînî olan bir hükûmetin Hâriciyye Vekâleti böyle bir teşebbüste bulunamaz. Bi’l-farz bulunsa da nakli imkânı olsa, meselâ Bursa’ya nakli içün Mudanya’ya gidildikte halk bunu istikbâl ve ta‘zîm derdine düşecek, ictimâ olacak; buna ise hükûmet kat‘iyyen müsâade etmez. Vazgeçmek evlâdır.’ dedi.”

Âşık Yûnus’un Kokusu Geliyor

Hazret-i Pîr, Bursalı Âşık Yûnus’un kabrini de keşfen ortaya çıkarmıştır. Hazret-i Mısrî dervîşleriyle Bursa’da bir caddeden geçerken hâlen ziyaret edilen bu kabir hakkında şöyle buyurmuştur:

“Burnuma Yûnus’un kokusu geliyor. Acaba bu kokunun geldiği yeri arasak olmaz mı?”

Dervîşan: “Eyvallah sultânım!” diyerek râzı oldular. O mahallenin evlerinin kapılarını tek tek çaldılar ve her bir eve girdiler. Evin birinde Yûnus Hazretlerinin ruhaniyyeti zuhur eyledi.

Hazret-i Mısrî buyurdu ki:

“Yûnus’un makamı bu mahâldedir. Burayı kazalım.”

O evin içinde gösterdikleri yeri bir hayli kazdılar. Nihayet Hazret-i Yûnus’un makamı ortaya çıktı. Bunun üzerine “Hâzâ kabr-i Âşık Yûnus” buyurdular. Rivâyete göre bulunan kabir taşında da “Emrem Yûnus” adı yazılıydı.

Bu mahalle daha sonra bir câmi-dergâh yapılmış ve Sa‘dî usulü icra edilmiştir. Türbe evlerin arasında sıkışıp kalmış, ihya edileceği günü beklemektedir.

Bursa’da Âşık Yûnus’un kabir taşı (ortada)

Sultân Avcı Mehmed’in Vefatı

Hazret-i Pîr bir gün Bursa’da va‘z sırasında hiç münasebeti yok iken şunları söyler:

“Padişahımız Hazretleri bu kara yüzlü Mısrî’ye düşman sözüne bakarak hakaret etti. Ben her ne kadar başında bulunan dîn, devlet, vatan ve millet düşmanı olan on dokuz hainin izalesini söyledimse de kabul ettiremedim. Bunun için kendilerinde pek çok hakkım vardır. Böyle olmakla birlikte bugün ne kadar hakkım var ise, cümlesini kendilerine helal ettim. Siz de şahid olun.”

Sonra va‘zına kaldığı yerden devam eder. Halk hayrette kalır. Bazıları durumu fark edip:

“Elbette bunun bir sebebi vardır.” diye tarih tutarlar. Bir kaç gün sonra haber gelir ki, o gün Sultân Avcı Mehmed vefat etmiş.

Hayırlı Evlâd Duası

Hazret-i Pîr Limni’de sürgünde iken ziyaretlerine gelen dervîşi Sandalîzâde Seyyid Mehmed Efendi’ye:

“İnşallah yakında sulbünüzden sâlih bir çocuk zuhûr edecektir. İsmini Nûh koy.” demiş. Aynen gerçekleşmiştir.

Hazret-i Pîr yine bir gün halîfelerinden Şeyh Sahfî Mehmed Efendi Hazretlerine:

“Allah’ın izniyle soyundan bir evlad zuhur edecek, adını Ali koy.” buyurmuşlar. Bu zat, makam-ı Pîr’de otuz dört sene postnişîn olmuştur.

Dervîşlerinden Gümüş Ayak demekle mâruf Hacı Mehmed Efendi, küçük oğlu Abdullah’ı Mısrî Hazretlerinin huzûrlarına getirip hayır duâ niyaz eder. O da:

“İnşallah bu oğlan akranlarından üstün, emsallerinden daha seçkin olur” diye duâ eder. Dediği gibi de olur.

Yine dervîşlerinden Kasap Hacı Hasan’ın oğluna Sâdî adını vermiş ve hayır-duâ etmiştir. İsmini verdiği her bir çocuk nasıl duâ buyurup nutketmişse aynen öylece zuhûr etmiştir.

İnşallah Şu Hâne Biraz Genişler

Hazret-i Pîr kendi berberleri Limnili Hacı Mehmed Çelebi’nin Veled-i Habîb mahallesinde oturduğu evin çok küçük olduğunu, çevresinde de eve bitişik boş yerlerin bulunduğunu görünce:

“İnşallah şu boş arsa buraya eklenir de ev biraz genişler.” der.

Aradan biraz zaman geçer. Ulu Câmi muvakkit ve müezzini Karaoğlan Mustafa Efendi, Berber Mehmed Efendi’nin oğlunu iç güveyi alır. Bunun üzerine berber, “Komşumuzun şu boş arsasını Hazret-i Pîr bize münasip görmüştü; fakat zuhur etmedi. Ben zannediyordum ki oğlum komşumuzun kızını alır, o münasebetle burası bizim haneye dâhil olur. Yanlış düşünmüşüm.” diye acınır imiş. Aradan biraz zaman geçer, gelini vefat eder. Oğlu yine babasının yanına gelir. Komşusu olan tüccar bir gün tevazu göstererek oğlunu damat etmek ister. Onlar da tabîatıyla razı olurlar. Düğünden sonra tıpkı Hazret-i Pîr’in buyurduğu gibi boş arsa berberin hanesine ilave edilir.

Hazret-i Pîr’in Nazarı

Hazret-i Pîr’in nazarı kime değse o kişi madden veya manen yükselirdi. Bunun için herkes hayır dualarını almaya çalışır, hâlini arz eder ve memnun olarak dönerlerdi.

Bir gün dergâha Kılıçoğlu İbrahim Paşa adında biri gelir. Hazret-i Pîr’in elini öper; dua ve himmet niyaz eder, gider. Mısrî bu zatın arkasından mecliste bulunanlara der ki:

“Sizin bu âdî gördüğünüz İbrahim Paşa gerçi ayyaşın birisidir. Lakin meşayıh ve dervîşana pek büyük muhabbeti vardır. Bu zat ileride büyük bir adam olur. Bursalılar bunun yüzünden çok fayda görür.”

Hakîkaten bir müddet sonra İbrahim Paşa ticaret yaparak zengin ve itibarlı bir kişi olur. Sözü her yerde geçer, ahalî bunun yüzünden fayda görürler.

Kasap Hacı Hasan Dede dermiş ki:

“Bir gün Hazret-i Şeyh arabada, ben de yayan kaplıcaya gidiyorduk. Sözümüz evliyaullah tasarrufuna dâir idi. Hazret-i Mevlânâ’nın ‘Evliyâ-râ hest-i kudret ez-ilâh’ (Velîlerin kudreti Allah’tandır.) mazmûnunu söylerken dediler ki:

‘Eğer bir Hak velîsi, şu yerde yatan kesilmiş kuru ağaca ‘Bi-emrillah, yürü!’, dese ağaç derhâl yürür.’ buyurunca bir de baktım ki hemen o ağaç birkaç adım yürüdü. Ben bunu bu gözlerimle gördüm.”

Bir Velî, Ağaçlara Selâm Verse…

Emîr Kâsımzâde Mehmed Efendi Hisâriçi’nde otururdu. Diyor ki:

“Bir gün Hazretle beraber bir haneye misafirliğe gidiyorduk. Sözümüz ehlullahın hâlleriyle ilgiliydi. Kapıdan içeriye girdiğimizde bahçede ağaçlara bakarak buyurdular ki:

‘Bir velî şu ağaçlara selâm verse, onlar mutlaka selâmını alırlar.’ Hazret bunu der demez ağaçlar eğildiler, sanki selâm alır gibi öylece durdular. Ağaçlara hitaben:

‘Sözümüz tarif etmek içindir.’ deyince, ağaçlar tekrar eski hâllerine dönerler. Bendeniz bunu gözlerimle gördüm. Gerçi Hazret-i Şeyh’e muhabbetim ve teslimiyetim tam idi. Fakat bunu görünce bağlılığım daha da arttı. Huzûrlarından gece gündüz ayrılmadım.”

Kahhâr Esmâsı Çeken Bir Kısım İnsan

Mîr-Budala Tekkesi Şeyhi Mermerser Abdülkerîm Efendi dervîşleriyle kaplıcadan gelirken kendisine bir hâl arız olur. Başka bir taraftan teveccüh olunduğunu anlar. Dervîşlerinden birine:

“Çabuk git, Ahmed Paşa Câmii’nde kim var, ne yapıyorlar, anla da gel!” diye gönderir. Dervîş gelir, bakar ki kapı ve pencereleri kapalı yalnız içeride “Kahhâr” ismi çeken bir kısım insan var. Aceleyle gelip Mermerser Efendi’ye haber verir. O da gelir çilehânesine kapanarak esmâya esmâ ile karşılık vermeye başlar. Ertesi gün Ahmed Paşa Câmii’nde iki dervîşin öldüğünü görürler. Cenazelerini Ulu Cami’ye getirirler. O sırada Hazret-i Pîr Ulu Cami’de va‘z ediyorlar imiş. Hâli keşf edip buyururlar ki:

“Şimdi cenazelerini getirdikleri şu dervîş kıyâfetindeki iki kimse, Allah korusun ahirete imansız gitmişlerdir.” Onun bu sözündeki manayı merak edenler daha sonra anlarlar ki ölenler Mermerser Efendi’ye Kahhar esmâsı çeken kişilerdir.

Yıkandıktan Sonra Gelsin!

Emîr Kâsımzâde Mehmed Efendi, Hazret-i Pîr’e bir sepet incir gönderir. Getiren dervîşe su lâzım olup yıkanması gerekmiş, kendi kendine “Acaba önce hamama mı gideyim, yoksa inciri mi götüreyim?” diye düşünür. İnciri önce teslîm edeyim de hamama öyle gideyim, diye karar verir. Hazret-i Şeyh dervîşlerinden birine:

“Var, kapı önünde dur, incir getirecek dervîşe söyle taharet edip öyle gelsin. Yoksa inciri kabul etmem.” der. Dervîş gelir, kendisine bu emir iletilince şaşırıp utanır. Önce gusl edip sonra inciri getirip özür diler.

Ricâlullahtan Bir Zât: Abdullah el-Zemzemî

Verdî Kâsım Efendi’nin söylediğine göre Hazret-i Şeyh’in vefatına yakın günlerde ziyaretçisi çoğalmıştı. Kimisi dünyaya talip, kimisi ahirete ragıp idi. Her biri ihtiyacına göre niyâzda bulunup giderlerdi.

Bir gün siyah kıyafetli bir zat geldi. Bir hayli görüştükten sonra kayboldu. Merak edip sordum. Buyurdular ki:

“Bu zat Mekke-i Mükerreme’dendir. Kendisi Zemzem-i Şerîf hizmetiyle meşgul olduklarından Abdullah el-Zemzemî derler. Tayy-ı mekâna nail ricalullahtan bir zattır. Şayed benden sonra onunla görüşecek olursan, himmet ve duasını talep et. Fırsatı kaçırma.”

Hazret-i Şeyh’in vefatından sonra artık duramadım. Çoluğu çocuğu aldım, İstanbul’a geldim. Şeyh’imin ayrılığından müteessir olup her gün ağlar, kederlenirdim. Ayasofya civarındaki hanemizde oturur, çoğu zaman da namazımı Ayasofya’da kılardım. Bir gün baktım camide eski püskü urbalı bir zat namaz kılıyor. Urbası açıldıkça eskiliği görülüyordu. Gönlümden dedim ki:

“Şu zat namazı bitirsin de kendi urbalarımdan birini ona vereyim.” Namazı bitirdi, bir de ne göreyim; Abdullah el-Zemzemî Hazretleri değil mi? Hemen koştum, elini öptüm. Şeyhimin vasiyetini yerine getirdim. Bir çok tazîm ve tekrîmde bulundum ve dedim ki:

“Efendim, bendehane buraya yakındır. Lütfen teşrîf buyurursanız duacınızı ihya edersiniz.” Ricamı kabul ettiler. Birlikte geldik. Ben biraz yiyecek içecek tedariki için hareme girdim. Hanımım dedi ki:

“Siz gittikten sonra tanımadığım bir zat geldi, sizi sordu. Bu hediyeleri bıraktı. Selam etti. Hediyelere baktım ki, ağniyanın, büyüklerin birbirine verdiği hediye gibi birtakım ağır kumaşlar filan. Hatırıma geldi ki, bunları getiren mutlaka Abdullah el-Zemzemî Hazretleridir. Allah Allah! Biz ona urba verelim, giydirelim diyorduk. Meğerse hakîkatte o bizi giydirmeye gelmiş.” Kendilerinden sual ettim:

“Evet,” dedi. “Dervîşlere biraz ufak tefek de olsa hedîyeler getirdik. Hanenizi de bulduk, bunları bıraktık.” buyurdular.

Sultân II. Ahmed zamanında sadrazam bulunan Çorlulu Alî Paşa’nın meclisini görmek ve benim de yanında bulunmamı arzu ettiler. Birlikte gittik. Münasib bir mahalle oturttum. Hizmetçiler tanıdık olduğu için onlara tembîh ettim:

“Aman şuradaki dervîş kıyafetli zat pek büyüklerdendir. Sakın bir hürmetsizlikte bulunmayın. Sonra zarar görürsünüz.” dedim. Bu esnada:

“Münasip bir zaman bulsam da Azîz Hazretlerini Sahib-i Devlet’e anlatsam da dualarını alsalar.” diye düşünürken Alî Paşa zaten beni tanırdı; görünce çağırdı, kulağıma:

“Şu karşıdaki zatı meclis bittikten sonra odaya getir de görüşelim.” dedi. Paşa’nın inceliğine ve ileri görüşlülüğüne şaştım. Zemzemî Hazretlerine Paşa’nın arzusunu söyledim:

“Siz azıcık durunuz, ben şimdi gelirim.” diye müsaade istedim, biraz işim vardı. Geri geldiğimde memurlardan birinin Hazreti dilenci zannederek çağırıp biraz para verdiğini gördüm. Bana da:

“Sen şu parayı al, filan odada yardıma muhtaç şöyle bir zat vardır; ona ver.” dediler. Ben o hizmeti ifa ederken Alî Paşa çağırmış. Bir hayli görüşmüşler. Sonra çıktılar. Birlikte gelirken bize, “sır rûşen” diyerek aralarında geçen hâl ve konuşmaları söylediler.

“Alî Paşa, iksîre meraklı imiş, kendisini hafîf kabiliyetli ve gayretli gördüm. Bu ilmi talim usûlünü tarif ettim. Devletin, milletin umuruna sarf edeceklerine emînim. İşlerini biraz hafifletir, halk da istifade eder.” buyurdular.

İşte Hazret-i Pîr’in kaç sene evvel daha meydana gelmeden önce haber verdiği keşiflerden birisi de budur.

Hoca, Var Kan Aldır!

Limni’deki câminin imâmına:

“Hoca, git kan aldır. Yoksa bir daha senin arkanda namaz kılmam.” demiş. İmam görünmez olmuş, sorup soruşturmuşlar. İmam meğer sünnetsiz imiş. Sünnet olduktan sonra yine hizmetine devam etmiş.

Bize On Bir Dostumuz Geliyor

Limni’de iken muhiplerinden on bir kişi hasretliğe dayanamayıp ziyaretlerine giderler. Daha onlar gelmeden:

“Bize on bir dostumuz geliyor.” buyurmuşlar. Gemi sahile yanaşır. Üçer beşer gelirler. Birisi yok. Buyururlar ki:

“Hani biriniz?”

“Efendim, tamamız.” derlerse de, saydıklarında hakîkaten birisinin olmadığı ortaya çıkar. Meğer Kâsım Efendi gemide imiş. Gidip getirirler.

Denizde At Üzerinde Gezen Şeyh

Hazret-i Pîr’i Limni’de gerek Müslümanlardan gerekse Hristiyanlardan pek çok kişi denizde at üzerinde gezerken görmüşlerdir. Hatta Şeyh Mahmûd Efendi de bir defa tesadüf etmiş. Şehadet parmağını ağızlarına götürerek:

“Sus kimseye söyleme,” diye tembih etmişlerdir.

Şimdi Okusun mu?

Ulu Câmii’de ibadetle meşgulken bir zat çocuğunu mektebe başlatacak imiş. Mektebe başlama merasimini camide yapalım demişler. Çocuğun babası Hazret-i Pîr’i orada görünce hayır duasını almak üzere çocuğunun elinden tutarak huzurlarına getirir:

“Efendim, bu bendenizi mektebe başlatıyorum. Lütfen dua buyurunuz da okusun.” diye rica eder. Hazret-i Pîr de:

“Şimdi okusun mu?” buyurunca o zat şaşır:

“Evet, efendim, şimdi okusun.” der.

“Haydi oğlum, oku!” diye kürsüye çıkar. Çocuk da başlar Âyet ve Hadîs-i Şerîfe okuyarak tefsir etmeye. Görenler hayrette kalır. Bu hâli geriden seyreden Hazret-i Pîr tebessüm edip:

“Allah’ın hikmeti, düdüğün sesine bakıyorlar da üfleyeni görmüyorlar.” dermiş.

Mısrî Gibi Bir Balçığı Her Bir Ayak Basmak Gerek

Hazret-i Mısrî Limni’ye ilk teşrîflerinde bir gün erkence gezmeye çıkarlar. Bir kiliseye tesadüf ederler. Bakarlar ki içeride kalabalık var, girip bir tarafa dururlar. Papaz efendi kendine göre va‘za başlamak isterse de bildiklerini unutur. Telaşa kapılıp kitaba bakar; yazının da silindiğini görür. Papaz manevî bir tasarrufla ilminin alındığını ve kitabın silindiğini ve bunu da kapıdaki dervîşin yaptığını anlar. Hemen koşar:

“Amân Efendim! Bugün bizim pek mukaddes bir günümüzdür. Kerem edin, bizi mahcup ettirmeyin.” diye yalvarmaya başlar.

Hazret-i Pîr bunu bir tek şartla kabul eder. “Ben” der, “Kilisenin kapısının önüne yatacağım; içerideki herkes üzerime basarak geçecek.” Papaz çaresiz kabul eder. Âyînin bitmesinden sonra papaz cemaate durumu söyler, onlar da kabul ederler. Hazret-i Pîr, kapının önüne yatar. Üstüne basan “Lâ ilâhe illallâh.” deyip öbür tarafa geçince “Muhammed Resûlullah” kelimesini söyler. Papaz, şaşkındır. Bakar ki kilisedekiler hep Müslüman olacak:

“Aman azîzim! Lütfen kalkınız, bizi bin yıllık dinimizden döndüreceksiniz.” diye tekrar yalvarır. Hazret-i Pîr, içinde “Mısrî gibi bir balçığı her bir ayak basmak gerek” mısraının da geçtiği şu nutkunu bu hadise üzerine söylemiştir derler:

Dervîş olan âşık gerek yolunda hem sâdık gerek

Bağrı anın yanık gerek cân gözleri açık gerek

Alçakdan alçak yürüye toprak içinde çürüye

Aşk ateşinde eriye altın gibi sızmak gerek

Zikr-i Hakk’a meşgul ola yana yana tâ kül ola

İsterse kim makbûl ola tevhîde boyanmak gerek

İven kişi yol alamaz maksûdunu tîz bulamaz

Yok olmayan var olamaz varını dağıtmak gerek

Dervîşlerin en alçağı buğday içinde burçağı

Mısrî gibi bir balçığı her bir ayak basmak gerek

Mısrî’nin Üsküdarlı Selâmî’ye Mektubu

Üsküdarlı Selâmî Efendi bir gün zikir esnasında Hazret-i Pîr’in nutkunu okuyan zâkire, başka birinin nutkunu okumasını söyler. Zâkir de başka bir kimsenin nutkunu hatırlayamadığı için Hazret-i Pîr’in ilâhîsini okuyup tamamlar. Selâmî Efendi ise:

“Bu kadar geçmiş ehlullahın nutku dururken hâlen hayatta olan bir kimsenin nutkunu niçin okursun?” diye azarlar.

Zikir biter, tam bu sırada bir dervîş Selâmî Efendi’nin eline bir mektup getirip verir. Sonra geri çekilir. Mektubu okuyan Selâmî:

“Bunu getiren kimse kimdir?” diye arayıp sorarsa da ortaya kimse çıkmaz. Mektup şöyledir:

“Esselâmü aleyküm,

Kutbü’r-Rabbânî, Gavsü’s-Samedânî ve Heykelü’l-Bürhânî Hazret-i Mahmûd Hüdâyî Efendi türbedârı Selâmî,

İyi misiz, hoş musuz? Dolu musuz, boş musuz? Kuru musuz, yaş mısız? Ne istersiz bizim şâirliğimizden ve ne istersiz bizim evliyâlığımızdan?

Bilmez misiniz kişinin lisânı sû-i hâtimesidir (kötü sonudur). Ayıptır, yeter!

Hâhâmân-ı Yahûdân; Keşîşân-ı Nasârân; bende-i Mısrî-i zaman; der-kadem-i İsâ Mehmed el-Mısrî en-Niyâzî.”

Selâmî Efendi İstanbul’da, Hazret-i Mısrî ise Bursa’da olduğu hâlde mektubun bir anda Selâmî Efendi’nin eline ulaştırılması Hazret-i Mısrî’nin manevî tasarruflarındandır.

Hazret-i Pîr Eser Yazmak İsteseydi

Hazret-i Pîr mizâç itibariyle aceleci olmakla birlikte sabır eğitiminden geçmiş bir zattır. Eğer Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî veya Şeyhü’l-Ekber Hazretleri gibi köşesinde kitap yazmak isteseydi, herhâlde şu anda onun kaleminden çıkmış ciltler dolusu esere sahip olurduk. Hâlbuki o bir hakîkati en kısa yoldan nasıl anlatmak gerekirse öyle anlatmış, lafzı hiç uzatmadan, eğip bükmeden, kısaca söylemiş geçmiştir.

Elimizdeki bir avuç risale ve özellikle “Mevâid”, çok sevdiği birkaç ihvanının ısrarıyla ortaya çıkmıştır. Kısacası Hazret-i Pîr, irticalen saatlerce konuştuğu hâlde eline defter ve kalem alıp uzun uzun eserler yazacak bir tahammüle sahip değildir. Buna rağmen “Allah güzeldir, güzeli sever.” diyen her ehlullah gibi gönül dünyasındaki yansımaları az da olsa yazmış, bilhassa sülûkunda seyrettiği makam ve hâlleri ilâhî ve nutk-ı şerîflere dökmüşlerdir.

Hazret-i Pîr’in bu mübarek nefeslerini, cem ve fark idrakini birlikte yaşattığı ve pek çok ledünnî müşkilleri hâllettiği için bütün tasavvuf saliklerinin okumasına ve tefekkür etmesine izin verilmiştir. Bu sebeple de onun dîvânı en fazla istinsah edilen, basılan, yaygın bir şekilde okunan, nazireleri yazılan dîvân olmuştur. Bunun yanında Türk mûsikîsi tarihinde en fazla bestelenen ilâhîler de Mısrî Hazretlerine aittir.

Hazret-i Pîr’in Dîvânı Bir Tarîkat İlmihâlidir

Hazret-i Mısrî’nin kudsî nefeslerinin meyvesi olan mübârek dîvânları bir tarîkat ilmihâlidir. Gerçekten de bu eser şerîat, tarîkat, marifet ve hakîkate ait yaşanması gereken bilgi, hâl ve makamları hakkıyla ve en özlü bir biçimde ifade etmektedir. Bu sebeple mutasavvıfların önderlerinden olan pek çok kâmil, dervîşlerine ders verirlerken Dîvân-ı Mısrî’yi okumuşlar, halîfelerine mütalaa etmeleri için yetki vermişlerdir. Hülasa bugün de bütün tarîk ehli onun mübarek nutuklarından istifade etmekte ve feyz almaktadırlar.

Mısrî’nin Eserleri

Hazret-i Pîr sülûk ehlinin merak ettiği bazı konularda onların müşkillerini gidermek için 35 kadar risale yazmıştır. Burada söz konusu risalelerin detaylarına girmeden sadece isimlerini vermekle yetineceğim:

Dîvân-ı İlâhiyat, Mevâîdü’l-İrfân Avâidü’l-İhsan[50], Risâle-i Eşrâtü’s-Saat[51], Şerh-i Esmâü’l-Hüsna[52], Tefsirü Fâtihi’l-Kitâb, Risâle-i Suâl ve Cevâb/Risâle-i Tasavvuf[53], Devriyye-i Arşiyye (Arapça), Risâle-i Devriyye (Türkçe), Kasîde-i Bürde’nin Tesbî‘i[54], Tefsîr-i Sûre-i Yûsuf, Risâle-i Hızrıyye, Çıktım Erik Dalına Şerhi[55], Risâle-i Vahdet-i Vücûd, Tuhfetü’l-Uşşâk[56], “Mecmûa” (Süleymaniye Yazma Eser Ktp., Reşid Ef. Bl. Nu: 1218; “Kelimât-ı Kudsiyye”, Bursa Eski Basma ve Yazma Eserler Ktp., Orhan Bl. Nu: 690; ayrıca Mısır’da da bir nüshası bulunmuştur: “Risâle-i Mısrî”, Kâhire Milli Ktp., Mecâmi‘-i Türkî Tal‘at, Yz. Nu: 125); Tâbirnâme[57], Risâle-i Hasaneyn[58], Risâle-i Arşiyye[59], Risâle-i Nokta, Akidetü’l-Mısrî, mecâlis (Süleymâniye Ktp. HM., Yz. Nu: 1758).

Hazret-i Mısrî’den Kalan Cihâzlar

Gazzîzâde Abdullatîf Efendi tarafından yazılan “Menâkıb-ı Gazzî”den öğrendiğimizi göre[60] Hazret-i Mısrî’den Şeyh Ahmed Gazzî’ye birkaç tarîkat cihazı intikal etmiştir:

Bunlardan tarîkatin alemi Gazzî Hazretlerinin türbesinde; yine Hazret-i Pîr’in postu Gazzî Hazretlerinin sandukalarında saklanmıştır. Bu cihazlar şimdi nerededir bilmiyoruz. Diğer merkez dergâhta mevcut olan -mesela seyahati sırasında kullandığı teber gibi- cihazlar da uzun zaman korunmuş, daha sonra kaybolup gitmiştir.

Bursa’daki merkez dergâhın kitabesi ve haziredeki mezar taşları Murâdiye’de muhafaza edilmektedir.

Bursa’daki merkez dergâhın kitabesi şimdi Murâdiye’de

Hâdimü’l-Fukarâ

Hazret-i Pîr mektuplarında ve risalelerinin temmet faslında değişik imzalar kullanmakla birlikte onun imzası umumiyetle “Hâdimü’l-Fukarâ el-Fakîr, eş-Şeyh Mısrî” şeklindedir. Yazma eserlerin birinde şöyle bir not vardır:

“Şu imza-yı şerîf Hazret-i Mısrî Efendimizin mübarek hatt-ı şerîfleri olmağla ziyaret oluna.”

Hazret-i Pîr’in imzası: Millî Ktp. Yz. A/853-17

Hazret-i Pîr’e Övgüler, Sevgiler ve Nazîreler

Gerçi Mısrî bir yerde kendisinin medh edilecek hiçbir özelliğinin olmadığını, onu medh edenlerin medhinin kendi yüzünden zuhur eden Hakk’a olacağını belirtip şöyle der:

“Mısrî’nin medh olunacak hiçbir hâli yoktur velâkin Hak, gâhi onun yüzünden zuhur ediyor. Hazret-i Mevlânâ’ya demişler: ‘Sultanım, seni Allah Subhânehû ve taâlâyı görür derler. Gerçek midir?’ diye. Buyurmuşlar ki, ‘Ben kimim ki Allah Subhânehû ve taâlâyı görebileyim? Ve lakin Allah taâlâ kendini kendi gösterirse görmemeğe kâdir değilim,’ demiş. Mısrî sizin dediğinizden daha kemterdir. Ammâ Hak zuhur ettikçe örtmeğe setr etmeğe kadir olamadığımdan söylerim. Suç benim midir? Hakk’ın mıdır, kimindir?”[61]

Bir muvahhid olan Hazret-i Mısrî, kahr u lutfu, celal ve cemali birlemiş bütün tecellîlerin Hakk’tan olduğunu idrak etmiş bir ulu zattır. Tıpkı:

Yûnus’u öğen öğsün söğen Yûnus’a söğsün

Keçe suya salıpdır ne durur erte gece

diyerek keçeyi suya salıp varlığından soyunan Yûnus Emre veyahut diğer bütün muvahhidler gibi onun indinde de medh ile zemmin, övgünün ve yerginin hiçbir kıymeti yoktur. Bir yerde şöyle der:

Medh ile zemmi âlemin kıymetde bir hardal değil

Har o durur harmânda ol buğdayı kor saman görür

O böyle dese de elhak bu âlemde harmanda buğdayı görenler yahut herkes taş atarken dostu incitmek pahasına da olsa gül atanlar da yok değildir.

Zemm (yergi, kötüleme), vahdet tecellî ve idrâkine aykırı olduğu için tevhîd ehline yasaklanmış olsa da bu bilinç seviyesine ulaşamayan fakat kendisini tevhîd ehli zanneden dîni dar insanların en çok düştüğü tuzaklardan ve işledikleri hatalardan birisidir. Nitekim tıpkı Hallâc-ı Mansûr gibi güzel gönüllü insanları din adına asıp kesmişler, Mısrî gibi bir gönül sultânını da leb-i deryâ saraylarda yaşatacakları yerde ayağındaki bukağıyla on altı sene sürgün hayatı yaşatmışlardır. Bu Kâdızâdelilere karşı Hazret-i Mısrî yine de nasihat etmeye devam etmiş,

Her bir nebî her bir velî zilletle erdi menzile

Mısrî’ye sövsün şol ağız Allâh demek bilmez ola

diyerek ve işi Hak’tan bilerek zilletle menzile erişileceğini söylemiştir.

Hazret-i Mısrî, gerek tarîkati, gerek şahsiyeti, gerekse fikirleri ve yazdıklarıyla, yaşadığı dönemden itibaren temayüz etmiş ve insanların ilgisini çekmiş zatlardan birisidir. O, hiç şüphesiz, Şeyhü’l-Ekber’le kelâma dökülen ve açığa çıkan vücûdu birleme düşüncesini Mevlânâ üslûbuyla ve Yûnus’un Türkçesiyle camiye, kitaplara, kısacası geniş topluluklara ve dolayısıyla günümüze taşıyan bir Hak dostu, kâmil bir mürşid, bir merd-i Hudâ’dır. Bir yerde:

Hakk’ı anlamak değil âsân ola

Âdetâ Hak böyle erkân eylemiş

buyurarak Hakk’ı anlamanın kolay olmadığını söyleyen Hazret-i Mısrî, bir başka yerde bu sırrı iyice aralar ve şöyle der:

İşit Niyâzî’nin sözün bir nesne örtmez Hak yüzün

Hak’dan ayân bir nesne yok gözsüzlere pinhân imiş

Diğer taraftan Hazret-i Mısrî’nin hayatı salikler için örnek alınması gereken bir model; dîvânı ve diğer risâleleri tefekkür edilerek anlaşılıp çözümlenmesi gereken birer seyr ü sülûk ilmihâlidir. Dîvân-ı İlâhiyât’ının ta yazıldığı günden beri bu kadar sevilerek okunması ve özellikle bütün tarîkat mürşidlerince cem‘ idrâkine ulaşan sâliklere tavsiye edilmesinin sebebi, nutk-ı şerîflerindeki “cem‘ ve fark” idrâkinin dengesidir. Nitekim kendisi Dîvân-ı İlâhiyât’ının bir yerinde, göçtükten sonra ahvâlini fikreden ve anlamak isteyen zevata:

Her kim ister bu Niyâzî derdmendi ol zaman

Sözlerini okusun kim sırrına mihmân ola

diyerek nutk-ı şerîflerini düşünerek okumalarını tavsiye eder.

Seven ve Sevilen Aynı Nurdandır

Aslında seven de sevilen de aynı nûrdandır. Bunu bir kademe daha öteye götürürsek, seven de sevmeyen de aynı nûrdandır, diyebiliriz. Sevenlerin gülü açılmış, sevmeyenlerin goncası gül olmamıştır.

Ne ki Cenab-ı Hak sevenlerini dövenleriyle imtihan etmekte, yol tekmil ettirmektedir. Fakat insan yine de nûrunu nar etmemeli, sevgiden gerçeğe gitmelidir. Bunun yolu da insanı tanımaktan, insan-ı kâmile uymaktan ve onda yok olmaktan geçer. Zira insan Hakk’ı, insan-ı kâmilden tanıyacaktır. Burada Hazret-i Pîr’in pek çok seveninden sadece birkaçını örnek vermekle yetineceğiz.

Ahmed Gazzî ve Hazret-i Mısrî

Hazret-i Pîr’in ilk postnişînidir Ahmed Gazzî. “Beni arayan Ahmed Gazzî’de bulur,” diyerek kendini sırladığı kişidir. Bir başka ifadeyle farklı elbiselerde aynı nûrdur onlar…

Hazret-i Mısrî Limni sürgününden dönerken aşk oltasına takılan Ahmed Gazzî (ö. 1738, Bursa), tabiri caizse Hazret-i Peygamber yanında Ömerü’l-Hattab gibidir. Hazret-i Mısrî’yi eleştirenler arasından sıyrılıp sevenler arasına katılan Ahmed Gazzî, Mısrî Limni’den döndüğünde ona intisap edip kısa zaman içinde sülûkunu tamamlayarak Mısrî deryasında gark olanlardandır. Hazret-i Pîr Limni’ye son defa sürüldüğünde artık postu Gazzî’ye verecek ve “Beni arayan Gazzî’de bulur.” diyerek nesi varsa ona verecektir. Mürid ile mürşid arasındaki bu sevgi, Gazzî’nin torunu Abdullatîf Efendi tarafından “Vuslat-ı Hazret-i Mısrî” başlığıyla şöyle anlatılır[62]:

“Azîz-i müşârünileyh Hazretlerinin Bursa’ya teşrîflerinden akdem def‘a-i ulâ Hazret-i Mısrî (k.s. efendimiz) Limni’de menfâ idi. Altı yedi sene mürûrunda ıtlak olup Burûsa’ya teşrîfi haberi gelip cümle meşâyih ve dervîşân tabl ü alemleri ile Hazret-i Mısrî (k.s.) cenâbını istikbâle teşrîf eylediler ve Bursa halkı dahi Mısrî Hazretleri teşrîf edecek diye seyr ü ziyaretlerine hâzır oldular. Bu arada Hazret-i Gazzî (k.s.) talebeleri Gazzî’ye haber verdiler ki:

‘Efendim Bursa meşayıhından Mısrî nâm bir zat bundan akdem Limni’de menfâ idi. Yarın Bursa’ya dâhil olacak. Bursa meşayıh ve dervîşleri karşılamaya gitmişler,’ dediklerinde, Azîz dahi bunları seyr eylemeyin diye talebelerine te’kîd ü tenbih eyledi. Çün sabah oldu ba‘de edâ-yı salâti’s-subh Hazret-i Gazzî Efendimiz âyîn-i kadîmleri üzre Câmi‘-i Kebir’e teşrîf edip ta‘lîm-i ulûma mübâşeret eylediler. Tamâm dersleriyle meşgul olurlar iken Hazret-i Pîr-i destgîr Mısrî (k.s.) efendimizi meşayıh istikbâl edip takım, takım fevc fevc, mevc mevc deryâ-yı rahmet mânendi cûş u hurûş eyleyip zikr u tevhîd sadâsıyla kubbe-i âsumânı doldurarak Câmi‘-i Kebîr civârına yaklaşdıklarında câmi‘-i şerîfin içi zikr-i şerîf âvâzıyla mâl-â-mâl olup bu hâl ile sâdâ-yı zikr-i şerîf Hazret-i Gazzî efendimizin mübarek kulaklarına gidip dimâğ-ı cânı te’sîr-i âsâr-ı zikr ile mu‘attar oldukda ‘Ben Yûsuf’un kokusunu duyuyorum’ (Yûsuf/94) zemzemesiyle Hazret-i Pîr’in hakîkat kokuları meşâm-ı cânına erişip yedi senedir âteş-i hasretiyle yanıp yakıldığı zat-i Kerîm’in vuslat râyıhâsını bâd-ı nesîm-i feyz-i akdes getirdikde mübârek vücûdu titremeye başlayıp dünya ve mâ-fihâ gözünden çıkıp bir hâlet-i zâide gelip hemân tahta başından kalkıp sağına soluna nazar eylemeyip ‘fahla‘ na‘leyke inneke bi’l-vâdi’l-mukaddes tuvâ’ Tâhâ/12 (Muhakkak ki ben, evet ben senin Rabbinim! Hemen pabuçlarını çıkar! Çünkü sen kutsal vâdi Tuvâ’dasın!) sırrı âşikâr olup yalın ayak Hazret’in alayını seyre seğirdip şöyle bir kenârda meczûb-sıfat durdu.

Bugün Ya‘kub-ı kalbe Yûsuf-ı cândan haber geldi

Kamîs-i pür-nesîm ile o cânândan haber geldi

zemzemesiyle gitdikçe cezbe-i mahabbet ziyâde olup dururlar iken cümle meşâyıh geçip tamâm oldukda ol şems-i hakîkatı bedr-i marifet Hazret-i Mısrî (k.s.) Efendimiz tahterevân içinde neyyir-i a‘zam mânend zuhur edip Hazret-i Gazzî’nin olduğu mahalle geldikde Azîz’e selâm verince Hazret-i Gazzî nazar edip görürler ki mukaddem Gazze’den teşrîf ederken gemide zuhur edip ‘Nasîbin Rûm’da benim yüzümdendir gel beni Bursa’da bul’ diyen bu zat-i şerîf olduğunu müşâhede eyledikde: ‘O şehitlikten bana yüce nurlar göründü.’ mısdakınca sür‘at edip varıp tahtarevânda Azîz’in mübârek dest-i kerem-peyvest-i mürşidânelerini öpdükde Hazret, Gazzî’nin elini muhkem tutup ‘Ahmed seni çok bekletdik. Kader bugüne imiş’ deyip elini salıvermeyip dergâh-i aliyyelerine beraber geldiler ve der-akab Hazret-i Mısrî bir fâtiha edip Hazret-i Gazzî’yi çilehâneye koydular. Bu tarafdan talebeleri eyvâh efendimiz elden gitdi. Hazret buna bir sihr etdi diye elem ile âh vâh ederler idi. Yevmen-fe-yevmen ta‘bîr ve tesellî ve seyr ü sülûk görüp rütbe-i kemâlâta müterakki olup hitâm-i erbaîne kadar rütbesini doldurup makam-ı cem‘ü’l-cem‘a vâsıl oldu. Zîrâ makdem-i kemâl zühd u takvâ ile merâtib-i aşka müheyyâ idi. Az zamanda çok makâm geçdi. Mürşid-i kâmil elinden şarâb-ı aşkı içdi. Hîs u hâşâk-i riyâdan her ne var ise seyf-i tevhîd ile sahra-yı kalbden biçdi. Nûr-ı sırr-ı vahdet çeşm-i cânından perdelerin açdı. Ramazân-ı şerîfin yirmi üçünde erbaînleri tekmîl oldukda Hazret-i Mısrî cümle meşayıh-ı Bursa’yı Câmi‘-i Kebîr’e davet edip meclis-i hilâfet olacağını haber verdiler. Bursa’nın meşayıh ve dervîşânı ve avâm ve hâvâssı Câmi‘-i Kebîr’e teşrîf edip hâzır oldular. Hazret-i Pîr dahi Ahmed el-Gazzî Hazretlerini ve cümle dervîşânları ile alıp zikir ve tevhîd ederek Câmi‘-i Kebîr’e teşrîf buyurup salât-ı zuhru edâ edip ba‘dehu cum‘a kürsisi ta‘bîr olunan kürsüye çıkıp Gazzî Hazretlerini dahi beraber yanlarına çıkarıp kürsîde murabbâ-nişîn oldular.

Meclis-i hilâfet:

Hazret-i Mısrî Efendimiz halîfeleri olan Ahmed Gazzî’yi kürsîde yanlarına alıp oturup bir mikdar sırr-ı tevhîdden bahs eyledi. Ba‘dehu ‘Vec‘aleni min-ehli Hârûne veziren. /Andolsun biz Mûsâ’ya kitâbı verdik, kardeşi Hârun’u da ona yardımcı yaptık’. (Furkan/35) âyet-i kerîmesini tilâvet edip buyurdular ki ‘Hazret-i Mûsâ Hazretleri ferâ‘ine davete ve Fir‘avn ile mücâdeleye me’mûr olduklarından Cenâb-ı Hakk’a şöyle niyâz eylediler ki: ‘Yâ Rab benim karındaşım Hârûn aleyhi’s-selâmı bana vezir eyle. Benim mu‘înim olup i‘âne eylesin’ buyurdu. Hakk Taâlâ Hazret-i Hârûn’u Hazret-i Mûsâ ‘aleyhi’s-selâm ile ba‘s edip vezîr eyledi. Ve umûr-i da‘vetde ana mu‘în u nasîr oldu. Server-i âlem sallallâhu Taâlâ aleyhi ve sellem Hazretleri nübüvvetle ba‘s olunup halkı dîne da‘vete min-tarafi’llâh memûr olduklarında Mekke-i mükerreme kurbunda cebel-i Hıra’da gar-i şerîfde sâkin olup kendilerine teba‘iyyet eden bir mikdâr sahâbe-i güzîn rıdvanu’llâhi aleyhim ecma‘în ile tevhîd-i Hak ve ibadet-i mutlak edip kemâl-i hücûm-i Ebu cehliyândan dîn-i Muhammedî âşikâre olmadı. Ol zaman server-i âlem mefhar-i nev‘-i benî-âdem dergâh-ı Hakk’a müteveccih olup: ‘Yâ Rabbe’l-âlemîn Ömereynden biri ile benim dînimi te’yîd edip şerîat-i Muhammedîye’yi âşikâr eyle’ diye niyâz buyurdular. Bu duaları inda’llâh makbûl olup Ömer ibnü’l-Hattab Hazretleri ğar-i şerîfe gelip sultânü’l-enbiyâ sallallâhu aleyhi ve sellem irâde getirip zatlarında olan nûr-i tevhîdi âşikâr buyurdukdan sonra: ‘Yâ Rasûlallâh buyur, Mekke-i mükerremeye varıp Kureyş’i dîne da‘vet edelim’ deyip anda olan sahâbe-i kirâm ile kalkıp zikr u tevhîd ederek harem-i şerîfe teşrîf buyurup i‘lâ-i kelimetullâh ve davet-i şerî‘at-i İlâh buyurup ibtidâ dîn-i Ahmed’i âşikâr olmasına Hazret-i Ömer sebeb oldu. Her nebî ve her velînin bir vâris-i kâmili ve bir vezîri vardır. Davetde imdâd buyururlar. Binâenaleyh bir müddetdir zümre-i mutaassıbân tuğyân edip ashâb-i tarîkat ihfâda kalıp her ne kadar bu âciz Mısrî izhâr-i tarîkata me’mur oldum ise de min-ciheti’l-beşeriyye acz-i der-kâr olup on dört senedir ‘Yâ Rab Ahmedeynden biri ile bu tarîkat-i aliyyeyi te’yîd eyle. Zümre-i münkirîne mukâbil olur. İlm ve amel, şerîat, tarîkat ve hakîkatde bir kavî zatı bana ihsân eyle’ diye niyâz eder idim. Ahmedeynden biri İshâk hâcesi dimekle meşhûr Ahmed’dir. Biri dahi bu Gazzî Ahmed efendidir. Nasîb Ahmed Gazzî’nin imiş. El-hamdülillâh Rabbim Gazzî Ahmed Efendiyi bize ihsân eyledi. Kemâlât-i ilmiyyede benden a‘lemdir. Kendi zatımda olan sırr-ı tarîkat ve hakîkatı dahi bunlara Rabbim ihsân eyledi. Cemî‘i varımı Ahmed’e verdim. Bundan böyle beni arayan Ahmed’de bulsun. Bursa’da Ahmed Gazzî’den gayri halîfem yokdur. Vâris-i kâmil ü ekmel-i maârifim Ahmed’dir’ deyip dahi vâfir tavsiye ile Ahmed Gazzî Hazretlerini vasf edip meclis-i irşâdına ibâdı terğîb buyurup hilâfetnâmelerini kırâ‘at edip yedlerine teslîm ve mübarek ser-i devletlerine tâc-ı şerîf giydirip hırka-i tarîkat-i aliyyeyi ilbâs buyurup duâ ve senâ ve fâtiha olundu.”

Niyâzî-i Mısrî’ye Medhiyye (Övgü) Yazanlar

Hazret-i Pîr’in zat-ı âlîlerini övenler; nutuklarını tanzîr ve tahmîs edenler yahut şerh yazanlar pek çoktur. Fakat bunların içinde Hazret-i Pîr’in Rodos yolculuğunda yoldaşı olan Azbî Mustafa Çavuş’un özel bir yeri vardır. O, Hazret-i Pîr’in dîvânının yarısından fazlasını tahmîs ederek[63] Türk edebiyâtı tarihinde belki de bir ilki gerçekleştirmiştir.

Yine Uşaklı Şeyhî, Emîr Kâsımzâde Seyyid, Üsküdarî Hâşim Baba, son Mısrî Dergâhı Şeyhi Mehmed Şemseddîn Efendi, Hüseyin Vassâf Bey, Kulalı Nüzûlî, Muhammed Es‘ad Erbilî, Osman Kemâlî gibi ehlullah, Hazret-i Pîr’in şiirlerine nazîre yazanların, tazmin edenlerin başında gelmektedir. Bunlardan Hazret-i Pîr’in arkadaşı ve tarîkdaşı Uşaklı Şeyhî, Kulalı Nüzûlî ile Mısrî’nin dervîşi Emîr Kâsımzâde’nin dîvânları kısmen Mısrî dîvânına nazîredir, denilebilir.

Yine Hazret-i Pîr’e medhiyye yazanların arasında Bosnalı Sâbit, Ebûbekir Kânî, Moralı Nâmık Paşa, Sıdkîzâde, Murâd Molla Dergâhı postnişîni Şeyh Mehmed Murâd, Mısrî Dergâhı şeyhlerinden “Şeyhü’ş- Şuarâ”, “Ebu’t-Tevârih” Mehmed Emîn Zâik Efendi, yine Mısrî silsilesinden Mehmed Tâhir Efendi, Kâdirî Şeyhi Suyolcuzâde Ahmed Nehrî Efendi, Sırrî, Perşembe Dergâhı postnişîni Şeyh Halil Sâmî Paşa ve adı geçen Paşa’nın oğlu Hayrullâh Efendi, Gaziantepli Halvetî Şâbânî halîfelerinden Aydî Baba gibi mutasavvıf ve şâirlerin bulunduğunu belirtelim.

Hazret-i Pîr’e övgü ve nazîrelerin çoğu Hüseyin Vassâf Bey’in Sefîne-i Evliyâ’sında[64], Mehmed Şemseddîn Efendi’nin “Gülzâr-ı Mısrî”sinde[65]; Mustafa Lutfî’nin Tuhfetü’l-Asrî fî Menâkıb-ı Mısrî’sinde[66] veya doğrudan şairlerin kendi dîvânlarında kaydedilmiştir.

Hazret-i Mısrî’nin Nutk-ı Şerîflerine Şerh Yazanlar

Hazret-i Mısrî’ye olan sevgi alâmetlerinden birisi de onun nutuklarına yazılan şerhlerdir.[67]

Mısrî’nin şiirlerine yapılan şerhler diğer mutasavvıflara yazılan şerhlere göre daha fazladır. Bunlardan özellikle Melâmiyye pîri Muhammed Nûr Hazretleri (ö. 1888), sohbetlerinde Mısrî dîvânını baştan sona şerhetmiş ve bunlar dervîşân tarafından tahrir edilerek kitaplaştırılmıştır.[68] Bunun dışında Üsküdarlı Nasûhî Efendi, Harîrîzâde Kemâleddîn Efendi, Ali Urfî Efendi, Bursalı İsmail Hakkı, Şeyh Suhfî Efendi, Kırımlı Selîm Dîvâne, Hasan Sezâyî Efendi, Uşşâkî Salâhî Efendi, Edremitli Mustafa Aczî Ağa, Hüseyin Vassâf Bey, İbrahim Yurdören gibi zatlar Hazret-i Pîr’in şiirlerine şerh kaleme almışlardır.

Anlamak Sevgiyle Başlar

Zât-ı Hak’da mahrem-i irfân olan anlar bizi

İlm-i sırda bahr-ı bî-pâyân olan anlar bizi

diyen Hazret-i Pîr’i anlamak, tabiî ki kendilerini sevmekle başlar. Sonra himmet erişecek, perdeler aralanacaktır.

Şu bir gerçektir ki Türk edebiyatında hakkında en fazla övgü yazılan, şiirleri en fazla tanzîr ve tazmîn edilen zatlardan birisidir Hazret-i Pîr. Tespît ettiğimiz manzûmeler de bunun açık bir delilidir. Bütün bu övgüler aynı zamanda Hazret-i Pîr’in hayatını, şahsiyetini, psikolojisini, fikirlerindeki ince ayrıntıları göstermesi açısından önemlidir.

Hakîkat Erlerinin Rehberi

“Vâris-i feyz-i Nebî” olan Hazret-i Pîr’i medheden pek çok isim ve sıfat kullanılmıştır. Burada söz konusu teşbîh ve tavsîflerden birkaç örnek vermekle yetineceğiz.

Bursa Eski Basma ve Yazma Eserler Kütüphanesi’nde bulunan yazarını bilmediğimiz bir menakıpnâmede Hazret-i Pîr’e şöyle hitap edilir:

“Kutbü’l-ârifîn, Gavsü’l-vâsilîn, Ferîdü’z-zamân Vâhidü’d-devrân, Nakd u Vakt-i Hazret-i Şeyh Muhyiddîn-i Arabî, Vâris-i Ulûm-ı Nebevî ve Müceddid-i dîn-i Muhammed-i Kureşî olan cânımdan Azîzim Üstâdım Efendim Sultânım eş-Şeyh Mehmed el-Mısrî Efendi Hazretleri.”[69]

Esasen bu dibace cümleleri, Mısrî Hazretlerinin bütün özelliklerini özetlemektedir.

Halvetî Şeyhi Üsküdarlı Nasûhî Hazretlerinin halîfesi Şeyh Senâyî, -ki şiirde Hazret-i Pîr’in muakkiplerindendir- Mısrî için yazdığı mersiyenin birinde onun ismini, mahlasını, bütün ilimleri câmi olduğunu; kutbiyet, gavsiyet, ferdiyet makamlarını nefsinde topladığını şöyle ifade eder:

Şeyh Muhammed ismi Mısrî vü Niyâzî mahlası

Bu iki mahlasla şöhretyâb idi beyne’l-ümem

Câmi‘-i cümle ulûm olmuşdu ol zât-ı şerîf

Dâhil-i meclisleri olurdu andan mugtenem

Siyyemâ ilm-i ledünde âlim-i müşkil-güşâ

Tâlibân-ı râh-ı Hakk’a mürşid-i sâhib-alem

Cem‘ edip kutbiyyeti gavsiyyeti ferdiyyeti

Öyle zat-ı pür-kemâl idi o dânâ lâ-cerem

Misli gelmez bu cihâna ol azîzin hâsılı

Şübheni ref‘ et gönülden bu kelâma de ne‘am

Dâimâ müstağrak-ı bahr-i visâl olmuş idi

Etmedi rağbet fenâya ol meh-i burc-ı himem

Şeyh-i Ekber eylemiş vasfın beyân ol ârifin

Dahi basmazdan mukaddem âlem-i kevne kadem

Kâbil-i ta‘bîr değil tahrîre gelmez midhati

Fi’l-mesel eşcâr-ı dünya olsa bi’l-cümle kalem

Mısrî dervîşi Kadrî Efendi’nin yazdığı medhiyyede Hazret-i Pîr’in üstün vasıfları şöyle dile getirilir:

Limni ceziresinde defîn-i hâk-i pâk-i ıtır-nâk kutbü’l-ârifîn imâmü’l-âşıkîn gavsü’l-muhakkikîn Hazret-i Pîr Muhammed el-Mısrî en-Niyâzî el-Malatî el-Uşşâkî Hazretlerinin evsâf-ı kudsiyyeleri hakkında zuhur eden kasîde-i tayyibedir:

Şerîat mesleğinin menbaıdır Hazret-i Mısrî

Tarîkat pîrlerinin serveridir Hazret-i Mısrî

Ser-firâz-ı kibâr-ı evliyâ-yı ârifîndendir

Hakîkat erlerinin rehberidir Hazret-i Mısrî

Muhammed nâm-ı pâki mahlası Mısrî Niyâzî’dir

Ulviyet âleminin ma‘denidir Hazret-i Mısrî

Cenâb-ı Hazret-i Pîr’in Malatî maskat-ı re’si

Kemâlet ekmelînin ekmelidir Hazret-i Mısrî

Cenâb-ı Hazret-i Ümmî Sinân Elmalı şeyhidir

Ma‘rifet sohbetinin a‘lemidir Hazret-i Mısrî

Anın nûr-ı ziyâsıyla münevver Limni her dâim

Muhabbet âteşinin meş‘alidir Hazret-i Mısrî

Muhibb-i hanedân-ı Ehl-i Beyt-i Mustafâ’dandır

Hüviyyet merkezinin masdarıdır Hazret-i Mısrî

Ulûm-ı evvelîn ü âhirînin sırrına mahrem

Fazîlet cümlesinin mefharıdır Hazret-i Mısrî

Buyurmuşdur benim ilmimde müctehidler âcizdir

Kurbiyyet-i Hudâ’nın mazharıdır Hazret-i Mısrî”

... ...

Bize Mısrîliler Derler

Mısrî’yi yetiştiren silsilenin büyük pîri Şeyh Abdülvehhâb Elmalî Hazretlerinin dervîşleri hakkında tarihte “Abdülvehhâblılar” dendiğini daha önce Elmalı’nın Canları adlı eserimizde[70] belirtmiştik. Mısrî halîfesi Şeyh Mehmed Sahfî Efendi’nin bir medhiyyesinden öğrendiğimiz kadarıyla o dönemde Mısrî müntesibi dervîşlere de “Mısrîliler” denmiştir.

Sahfî Efendi’ye göre Hazret-i Pîr, dervîşlerini zat mayasıyla mayalamış gerçek bir tevhîd ehlidir. Dolayısıyla böyle bir hazretten gıdalanan âşıklar da aşk şarabıyla serhoş, hakîkat sırrına âşinâ, hizmet ehli, Hak yolunda can fedâ eden, sırat-ı müstakîm üzere yürüyen kişiler olacaktır. Şeyh Sahfî şöyle der:

Şarâb-ı aşk ile sekrân bize Mısrîliler derler

Safâ-yı mâyede sûzân bize Mısrîliler derler

Ehl-i Beyt Âşıkı Bir Pîr

Hazret-i Pîr, Ehl-i Beyt âşıkıdır. Bir hakîkat ehlinden de Ehl-i Beyt sevgisi beklenir. Doğrusu Ehl-i Beyt’i sevmeyip de kimi seveceksin? Safvet’in “Enîs ü hem-dem-i Âl-i Abâ’dır Hazret-i Mısrî” mısraında belirttiği üzere onun Ehl-i Beyt’e ve özellikle Hazret-i Hüseyin’e olan muhabbeti başına dert ve nihayet sürülme sebeplerinden birisi olmuştur.

Onun Hazret-i Hüseyin’e olan düşkünlüğü sadece “Hüseyin bendendir, ben Hüseyindenim.” Hadîsinde vaz’ edilen sünneti yerine getirmekle sınırlı ve basite alınacak bir düşkünlük yahut sevgi değildir. İşin aslı, Hazret-i Pîr’in fürûatı ve ayân-ı sâbite bilgisindeki derinliğini Hazret-i Hüseyin Efendi’mizin manâsı yüzünden elde etmiş olmasıdır. Resûl, ilahî bilgileri Allah adına veren mânâ adamı değil midir? Öyleyse bunda şaşılacak hiçbir şey yoktur. Kaldı ki bütün varlık Nûr-ı Muhammedî’den yaratıldığına göre varlık baştan sona resûlden ibaret değil midir?

Zaman içinde pek çok hakîkat adamı Hazret-i Pîr’in bu görüşlerini tefekkür etmiş ve yorumlamışlardır.

Murâd Molla Dergâhı Şeyhi Mehmed Murâd Hazretleri Hazret-i Pîr’in Hasaneyn sevgisinden şöyle bahseder:

Yine sever idi Hasan ile Hüseyn’i bî-riyâ elhak

Yine hem bende-i şâh-ı şehîdânı Niyâzî’dir

Keza, Mısrî Şeyhlerinden Mehmed Emîn Zâik Efendi de şöyle der:

Zâik kulunun kıl Haseneyn aşkına teshîl

Çirkâb-ı hatâsını yu yâ Hazret-i Mısrî

Himmet-i Mısrî ile Mamûr Bir Ada

Hazret-i Mısrî hiçbir yere sığmaz. Ona mekân dar gelir. Nitekim Şeyhi Ümmî Sinân Hazretleri onun için “O hiçbir yere sığmaz.” demiştir. Bu nutkun sırrı zamanla açığa çıkmış, fakat henüz tam tahakkuk etmemiştir. İnsanlık Mısrî’nin düşüncelerinin hakîkatini anladığı zaman Ümmî Sinân’ın sözleri âşikâr olacaktır. Böyle olmakla beraber maalesef vatan-ı aslîsinde yaşayamayan Mısrî, ayağındaki bukağıyla -adî suçlu mahkûmlarla birlikte- Limni’de yaşamak zorunda bırakılmıştır. Esasen Hazret-i Mısrî diliyle söylemek gerekirse onu sürgün eden de ıtlâk emrini veren güç de aynı güçtür.

Her hâlukârda Limni Hazret-i Pîr ile gül bahçesine dönmüş bir beldedir. Mısrî dervîşi Kadrî Efendi yazdığı “Limni Medhiyyesi”nde, sözde Limni’yi anlatacağı yerde Hazret-i Pîr’i anlatır: Limni adasının onun vücûduyla ma‘mûr olduğunu söyler. Gerçek de budur:

Bugün Limni adası himmet-i Mısrî ile ma‘mûr

Kerâmet ekreminin efdalidir Hazret-i Mısrî

Ziyâretgâh-ı feyz-i bî-şumârı Limni’de zâhir

Velâyet meclisinin gülşenidir Hazret-i Mısrî

Anın medhinde âcizdir cihânın şâiri Kadrî

Kutbiyyet eşrefinin eşrefidir Hazret-i Mısrî

Kadrî Efendi demişken, hayatı hakkında -şimdilik- ayrıntılı bilgi bulamadığımız bu zatın Hazret-i Pîr’le olan münâsebetinden ve Limni mâcerâsından söz etmek gerekir.

Mehmed Şemseddîn Efendi’nin dervîşlerinden olan Kadrî Efendi -herhâlde Limni’de ve Hazret-i Pîr türbesinde sakin iken- Limni’den mübadele sonucu mecbûren göç ederek ömrünün sonunda Çanakkale’den Lapseki’ye gelmiş ve burada ikamet etmiştir. Lapsekililerden bir kısım insan, o sırada Hazret-i Pîr ve tarîkatı aleyhinde ileri geri sözler sarfedince Limni’nin şerefli bir Türk beldesi olduğuna ve içinde Hazret-i Pîr’i barındırdığına dair bir manzume kaleme alır. Bu kaside esasen Hazret-i Pîr vasfında yazılmıştır:

Kadrî’nin “altın kalemle yazmalı” dediği Limni’nin evsafı pek güzeldir. “Limni’nin” redifli şiirinden öğrendiğimize göre ada Hazret-i Pir’iyle, kudret hamamıyla, hastalara şifâ olan ılıcasıyla, içmeleriyle (suyuyla), mevsimlerinin letafeti, havası, rengarenk çiçekleri, balı, bağları, çamlıcası, otuz altı parça köyü, keklik ve bülbülleri, Monroz ve Kondiye limanlarıyla fevkalade güzel bir yerdir. Buraya gelip türbeyi ziyaret edenlerin duaları makbûldür. Mahzûn gelenler, buradan memnun dönerler:

Türbe-i Mısrî Niyâzî’de edenler bâ-hulûs

Dergeh-i Hak’da kabûl olur ricâsı Limni’nin

Hazret-i Mısrî Niyâzî hürmetine müstecâb

Bârgâh-ı Hazret’e erer duâsı Limni’nin

... ...

Yaz gelince her tarafda misk ü anberler kokar

Bî-bahâdır ol zaman zevk ü sefâsı Limni’ni

Rengârenk çiçeklerle yeşil atlaslar giyip

İlkbaharda donanır dağ u ovası Limni’nin

Hazret-i Mısrî Niyâzî hürmetine dâimâ

Her seher esmektedir bâd-ı sabâsı Limni’nin

Avn-i Hak’la hâsılâtı tîzce kemâle erer

Feyz ü berekâtıyle neşv ü nemâsı Limni’nin

... ...

Limni’nin kaymağı meşhûr her tarafda söylenir

Kal‘adan aşağı doğrudur kayması Limni’nin

Bağları olmuş gülistân anda bülbüller öter

Dağlarında bi’l-umûm keklik yuvası Limni’nin

Çamlıca nâm paradays oluna meşhûr suları[71]

Gece gündüz çok sular vardır akası Limni’nin

Kaplamış her cânibin deryâ ihâtâ eylemiş

Otuz altı pâredir cümle kurâsı Limni’nin

... ...

Limni’ye dâhil olan mahzûn iken memnûn olur

Ref‘ eder dilden gamı hem merhabâsı Limni’nin

Yine bu şiirdeki:

Şems-i Mısrî Limni’ye doğdu münevver eyledi

Dâimâ parlak yanar şems ü ziyâsı Limni’nin

Sâye-i Sultân ile Limni müşerrefdir bugün

Hazret-i Mısrî Niyâzî’dir esâsı Limni’nin

mısralarından öğrendiğimize göre Mehmed Şemseddîn Efendi, ziyaretiyle Limni’yi tenvir eylemiştir. Nitekim Mehmed Şemseddîn Efendi Limni seyahatlerini Dildâr-ı Şemsî (İstanbul 2010) adıyla kaleme almıştır.

Yine Limni kasidesinden öğrendiğimize göre Hazret-i Pîr’in türbesinin civarında Siyâmî Dede, Saka Baba, Mevlevî Çalak Dede, Mehmed Abdâl Baba, Hasan Bey gibi kişilerin türbe ve mezarları vardır.

Hazret-i Pîr’e karîbdir türbesi hem âşikâr

Sıyâmî Dede Efendi kudemâsı Limni’nin

Gösterip ağyâra kendin etdi isbât-ı vücud

Kal‘ada dahı yatur Saka Babası Limni’nin

Hazret-i Pir türbedârı Mevlevî Çalak Dede

Eski kabristandadır Çalak Babası Limni’nin

Postnişîn ü Hazret-i Pîr türbedârı bâ-husûs

Şeyh el-Hâc Mehmed Abdâl Babası Limni’nin

Hîn-i gaslinde kapanmış çeşmini feth eyleyen

Hasan Beğ nâmındaki merd-i Hudâsı Limni’nin

... ...

Limni meftûn-ı Niyâzî derde dermân andadır

Ol sebebden kıymeti olmaz bahâsı Limni’nin

Şems-i Mısrî Limni’ye doğdu münevver eyledi

Dâimâ parlak yanar şems ü ziyâsı Limni’nin

Sâye-i Sultân ile Limni müşerrefdir bugün

Hazret-i Mısrî Niyâzî’dir esâsı Limni’nin

Hazret-i Sultân Mısrî sâyesinde sâyebân

Nûra müstağrak durur subh u mesâsı Limni’nin

Limni’de medfûn-ı hâk-i pâk-i ıtır-nâk olup

Hazret-i Mısrî Niyâzî mültecâsı Limni’nin

Türbe-i Mısrî Niyâzî’de edenler bâ-hulûs

Dergeh-i Hak’da kabul olur ricası Limni’nin

Hazret-i Mısrî Niyâzî hürmetine müstecâb

Bârgâh-ı Hazret’e erer duası Limni’nin

Olmaya bir pîr-i mukaddes cilvegâhı andadır

Himmet-i feyziyle dâimdir bekâsı Limni’nin

Müştehir âfâk u enfüsdür kibâr-ı evliyâ

Gavs-ı a‘zam kutb-ı ekrem evliyâsı Limni’nin

Aşk u şevk ile gelenler âsitân-ı Hazrete

Zikr-i Hak’dan gâfil olmaz muktezâsı Limni’nin

Dergeh-i vâlâsına hep ber-devâmdır âşıkân

Hazret-i Mısrî Niyâzî muktedâsı Limni’nin

Hânedân-ı ehl-i beyt-i Mustâfa’ya cân fedâ

Nûr-ı zikrullaha çokdur mübtelâsı Limni’nin

Âsitân-ı Hazret-i Pîr’e müdâvim zâkirân

Nûr-ı ezkâr-ı ilâhîdir gıdâsı Limni’nin

Dergeh-i Mısrî’de devrâna girip cevlân eden

Dökülür misl-i hazan cürm ü hatâsı Limni’nin

Halka-i zikre girip de dâimâ tevhîd eden

Rûz u şeb tevhîd durur rızâsı Limni’nin

Giderip kîr ü pâsını nûr-ı zikrullâh ile

Zikr-i dâimle gelir kalbin cilâsı Limni’nin

Ta‘n u teşyî‘ eyleme gel Limni’nin İslamını

Bende-i Mısrî Niyâzî’dir gedâsı Limni’nin

Yek-nazarda sad-hezârân mürdeyi ihyâ eder

Hazret-i Pîr’in makam-ı dil-güşâsı Limni’nin

Turfetu’l-ayn içre sâlik erişir maksûduna

Her işi Hakke’l yakîndir rehnümâsı Limni’nin

Limni’ye dâhil olan mahzûn iken memnûn olur

Ref‘ eder dilden gamı hem merhabâsı Limni’nin

Yare-i isyâna merhem Lokmân-ı hikmet andadır

Bahş-i sıhhat eyleyen derde devâsı Limni’nin

Limni İslâmı bugün evlâd-ı Mısrî ‘addolur

Hazret-i Mısrî Niyâzî’dir babası Limni’nin

Bendegân-ı bende-i sultân-ı Mısrî’dir umûm

Bende-i Mısrî Niyâzî âm u hâsı Limni’nin

... ...

Anda bir liman var bâ-kudret perverdigâr.

Beş saâtdir Mondoroz ile arası Limni’nin

Paşa Limanı Kondiye Mondoroz limanları

Şehrin limanı ile merbût livâsı Limni’nin

Boz Baba vü Mondoroz nâhiyeleri olup

Bozcaada İmroz’dur kazâsı Limni’nin

Dîvân-ı Mısrî, Okunur Cehrî

Murâd Molla Dergâhı postnişîni Şeyh Mehmed Murâd, Hazret-i Mısrî’yi anlattığı kasidesinin bir yerinde onun nutk-ı şerîflerinden de bahseder. Şeyh Efendi’nin “İlâhiyât ve nutku cümlesi sûzişli âteş-bâr” dediği bu nutuklar gerçekten de yazıldığı ilk günden beri talibîn ve salikînin gönlünü yakmıştır. Bu dîvân hakîkat deryasından derlenmiş incileri bir araya getirmiştir:

Kelâmından kemâl ü kadri olur cümleye ma‘lûm

Ne şübhe vâsıl-ı esrâr-ı Rahmânî Niyâzî’dir

İlâhiyât u nutku cümlesi sûzişli âteş-bâr

Ki zîrâ âteş-i aşkında sûzânı Niyâzî’dir

Ziyâsıyla cihânı gark-ı envâr eyledi dâim

Hakîkat burcunun hem şems-i tâbânı Niyâzî’dir

... ...

Aceb dîvân tertîb eyledi bahr-i hakîkatden

Fenâ ile bekânın şâh-ı şâhânı Niyâzî’dir

Halîl Sâmî Paşa’nın “kutbü’r-rabbânî, gavsü’l-hamedânî, pîr-i rûşen-zamîr, sultân-ı hâtem-i velâyet, Cenâb-ı Hazret-i Mehmed el-Mısrî en-Niyâzî” başlığıyla yazdığı kasidede Hazret-i Pîr’in nutk-ı şerîfleri şöyle değerlendirilir:

Gıdâ-yı rûh-ı insândır kelâm-ı Hazret-i Mısrî

Cilâ-yı cism-i irfândır kelâm-ı Hazret-i Mısrî

Rumûzâtı hayât-ı cism ü cândır ehl-i tevhîde

Gönülde gizli iz’ândır kelâm-ı Hazret-i Mısrî

Nihayet dün olduğu gibi bugün de yeryüzü tekkesinde hakîkati Türk diliyle öğrenen her âşık ve sâdık -Kadrî Efendi’nin dediği gibi- cehren ve resmen onun gönül semasından süzülüp gelen hakîkatleri içeren dîvânını okur:

Dîvân-ı Mısrî okunur cehrî

Bilinsin Kadrî Mısrî velîdir

Mısrî Niyâzî dîvânı âlî

Kadrî’nin cânı Mısrî velîdir

Muhyiddîn-i Rûmî

Ehli bilir; her Hak dostu kendinden önceki bir velînin meşrebi üzere yaşar. Hazret-i Pîr’in de aşkı Mevlânâ’ya, irfanı Şeyh-i Ekber’e, zuhûru Bedreddîn’e, üslûbu ve sözleri Yûnus’a benzer. Bu cümle Hazret-i Pîr’in dîvânındaki şiirlerle de teyid edilebilir. Bu meyanda, yakın dönem Mısrîlilerinden olan Kadrî Efendi Hazret-i Pîr’in ilmini, zuhûrunu ve aşkını değerlendirirken Muhyiddîn, Bedreddîn ve Celâleddîn’le benzerlikler kurarak şöyle der:

Ulûmu ayn-ı Muhyiddîn zuhûru Şeyh-i Bedreddîn

Olup misl-i Celâleddîn senâlı olduğundandır

Hiç şüphesiz Hazret-i Pîr’in kelamı Kur’an’ın özünü anlatır. Halîl Sâmi Paşa’nın ifadesiyle O, Rumeli’nin yani Anadolu’nun Şeyh-i Ekber’idir:

Denilse Şeyh Muhyiddîn-i Rûmî zatına elhak

Sezâ vü mağz-ı Kur’ân’dır kelâm-ı Hazret-i Mısrî

Hazret-i Pîr’in halîfelerinden ve onu yakinen bilenlerden olan Emîr Kâsımzâde Seyyid Mehmed Efendi (ö. 1718), “Fütûhat-ı Mekkiye” ve “Füsûs”un Mısrî’nin ezberinde olduğunu ve onun bu eserlerden hareketle ders işlediğini söyler.

Şu denli mülk idi ilm-i tasavvuf

Fütûhât u Fusûs hep ezberidir

Hemîşe zikr ederdi Ankâ-yı Muğrib

Muhakkak bil ki ol kendileridir

Devrinde hatm-i velâyet sahibi odur. Mısrî Dergâhının son postnişini Mehmed Şemseddîn Efendi’nin ifadesiyle onun bu özelliği nutk-ı şerîflerinden de açıkça anlaşılmaktadır:

Hatm-i velâyet mazharıdır zat-ı şerîfin

Nutkundan olup çünki ayân Hazret-i Mısrî

Bir Mısrî Hizmetkârı: Üsküdarlı Şeyh Nasûhî Halvetî

Halvetî azizlerinden olan Şeyh Nasûhî Efendi (ö. 1718), Şeyhi Karabaş-ı Velî Limni’ye nefy edildiğinde onu ziyaret etmek ve hizmetinde bulunmak amacıyla birkaç defa adaya gitmiştir. Nasûhî, bu ziyaretlerinde o sırada Limni’de sürgün hayatı yaşayan Niyâzî-i Mısrî’nin de hizmetinde bulunmuş, onu çok sevmiş, hürmet etmiş ve ondan fevkalade istifade etmiştir. Risâlelerinin içinde Mısrî’nin Arapça olarak, “Yâ camie’l-esrâr ve’l-fezâil” mısraıyla başlayan gazelinin şerhinin bulunması[72] ve Mürâselât’ındaki “Yûnus, Mısrî, Nasûhî (k.s.) gönlü birdir, birdedir, bir iledir.”[73] sözü bunun bir delilidir. Hazret-i Nasûhî, herhâlde bir iftirâya uğrayarak 17 Receb 1126/M. 1714 senesinde[74] pîri Şabân-ı Velî’nin memleketi Kastamonu’ya sürgün edilmiştir.[75] Şeyh, Niyâzî-i Mısrî Hazretlerinin:

Habs için geldi gelir ıtlâk için fermân bana

Evveli kahr âhiri ihsân eder sultân bana

matlaıyla başlayan gazelinden mülhem “Mısrî-veş bu Nasûhî çekdi ise nefy ü belâ” dediği şu gazelini söz konusu sürgün sırasında yazmıştır:

Yanma gönül nûr-ı cemâl sana yâ Hû görünür

Bakma gayra izz ü celâl sana yâ Hû görünür

Âşık sîne-çâk olup tîr-i belâya hedef ol

Bir gün olur lutf-ı nevâl sana yâ Hû görünür

İnâyet ‘atşân ederse yine kazâda seni

Lutf-ı bahr-i âb-ı zülâl sana yâ Hû görünür

Âteş-i fürkat kül ederse gurbetde teni

Dil ü câna bezm-i visâl sana yâ Hû görünür

Mısrî-veş bu Nasûhî çekdi ise nefy ü belâ

Fazl-ı Hak’dan Mehdi misâl sana yâ Hû görünür

İlahî takdîrin bir cilvesi olarak Nasûhî Hazretlerinin Şeyhi Karabaş-ı Velî ve Niyâzî-i Mısrî gibi asrın iki büyük mutasavvıfı, belki de aynı sebeplerden ötürü nefyedildikleri adada[76] bir araya gelmişlerdir. Kaynakların verdiği bilgilerden bu iki mutasavvıfın zaman zaman haberleştiklerini ve bir araya gelip sohbet ettiklerini öğreniyoruz. Diğer taraftan Karabaş-ı Velî, gerektiği durumlarda, oğlu Manevî’yi ve halîfesi Üsküdarlı Nasûhî’yi hizmetinde bulunmaları gayesiyle Mısrî’nin yanına da göndermiştir.[77] Manevî[78] ve Nasûhî’nin eserlerinde ve özellikle şiirlerinde görülen Mısrî tesirinin sebebi de böylece anlaşılmaktadır.

Mısrî, hatıratında, Karabaş-ı Velî’nin kendisine Nefehât, Tedbîrât ve Şerh-i Hikem adlı üç eser gönderdiğinden söz eder. Bunlardan Şerh-i Hikem, Karabaş-ı Velî’nin kendi eseridir. Diğerleri ise, Şeyhü’l-Ekber’e aittir. Mısrî, Limni’de bunları incelediğini bizzat kendisi söylemektedir.[79] Diğer taraftan Hazret-i Pîr hatıratının bir başka yerinde Karabaş-ı Velî’nin ilâhîlerini okuduğunu ve oğlu Manevî’yi kendi yanına gönderdiğini de belirtir. Hatıratındaki kayıtlardan anlaşıldığı üzere, Mısrî, Karabaş-ı Velî’nin manevî tasarrufunu ve mertebesinin büyüklüğünü bilmek ve kabul etmekle birlikte, “tasarrufât-ı ekvân ile uğraştığını” iddia ederek, uzaktan uzağa alınganlık göstermiştir.

Karabaş-ı Velî ile Niyâzî arasındaki -nâz makamında gerçekleşen- bu cünbüşün iç yüzü farklı olsa gerektir. Zira, Hazret-i Nasûhî, dervîşi İbrahim Ağa’ya yazdığı bir mektubunda, Limni’ye varır varmaz iki mutasavvıfın birlikte hamama gittiklerini, kendilerini orada gördüğünü ve hatta hamam paralarını bohçalarının içine koyduğunu söylemektedir. Bu hizmeti ve ziyareti vesilesiyle her iki zattan da hayır dua aldığını şöyle anlatmaktadır:

“Şeyhim Limni’ye nefyedilmiş idi. Ziyâret-i aliyyelerine iştiyâk hâsıl olduğundan Limni’ye azîmet eyledim. Muvâsalatım günü şeyhim o zaman Limni’de bulunan Niyâzî-i Mısrî Hazretleri ile beraber hamâma gitmişler. Haber aldığımda hemen hamâma gidip poğçalarını açarak her ikisinin ceplerini para ile doldurdum. Müşârünileyhimâ hamâmdan çıkıp şeref-i ziyaretleriyle müşerref olmak için Limni’ye kadar ihtiyâr-ı sefer edişime, husûsiyle âhiran gösterdiğim âsâr-ı muvâlatadan fevkalâde mesrûr olarak şeyhim dua buyurdu. Hazret-i Mısrî ‘âmin’ dedi. O dakikada kalbime rahmet ve füyûzat-ı ilâhî oluktan akan yağmur gibi aktı, münevver oldum. İş bütün değişti.”[80]

Bu hadise Şeyh Nasûhî Efendi’nin yetiştirdiği Senâyî’nin yazdığı “Menâkıpnâme”de biraz daha geniş olarak şöyle kaydedilmektedir:[81]

“Karabaş Efendi dahi Hazret-i Mısrî’nin yanına nefy olundukda bir gün Hazret-i Mısrî, ‘yalancı şeyh geliyor’ diye söylerlerimiş. Ve bendelerinden olan kişiler ‘Azîzin bundan murâdı vardır. Elbette zuhur eder,’ diye mutarakkıblar iken Hazret-i Nasûhî Mudurnu’dan bir kutuya iğne koyup azîzlerine getirmişler. Limni’ye geldikde Karabaş Efendi’ye, ‘Nasûhî Efendi teşrif buyurdular,’ diye haber vermişler. Karabaş, ‘ibtidâ Hazret-i Mısrî’ye varsın, ba‘dehu gelsin.’ dediklerinde, onlar dahi Hazret-i Mısrî’ye vardıkda halvet edip esrâr-ı İlâhiyye’ye müteallik çok sohbet etmişler. Badehu azîzlerine teşrif etmişler. Hatta hikâye olunur ki her zaman Hazret-i Mısrî ile Karabaş Efendi bir yere geldikde hizmet-i şeriflerine Nasûhî Efendiyi tâyin buyurur imiş.

Bir gün Hazret-i Mısrî hamâma teşrîf edip ve hamâmdan çıkdıkdan sonra yanlarında akçe bulunmamış ve lâkin izhâr dahi etmemişler. Velâkin Nasûhî Efendi anlayıp yanlarında ne kadar yüz para varsa usûliyle mübârek dizleri altına koymuşlar ve ol vakit yüz para var imiş. Tamamen o paraları verdikde Nasûhî Efendi’ye teveccüh edip buyurmuşlar ki:

‘Oğlum, Allâhu azîmü’ş-şâna rica ederim ki, sana dahi ol derece feyz-i Muhammedî versin ki, sen dahi ümmet-i Muhammed’e böylece itâ edesin,’ diye dua buyurmuşlar. Ve Hazret-i Nasûhî buyururlarmış ki, ‘o zatın o vakit duasının çok âsâr ve lutfun müşâhede eyledim,’ diye nakl buyururlar imiş.”

Hazret-i Mısrî’nin Karabaş-ı Velî ve Üsküdarlı Nasûhî Efendilerle birlikte gidip yıkandıkları “Termi Ilıcası”. Sıcak suyun çıktığı yer hemen sol arkadaki binadır. Kitabesinden anlaşılacağı gibi kaplıca binası 1781 (H. 1195) senesinde donanma komutanı Cezayirli Hasan Paşa tarafından yaptırılmıştır. Mısrî döneminde bu binadan başka bir binanın da varolduğu anlaşılmaktadır. Otantik yapısı korunan bina, bugün de modern bir şekilde hizmet vermektedir.

Nasûhî Efendi’nin adada ne kadar kaldığını bilmiyoruz. Daha sonra tekrar Mudurnu’ya gelen bu Şeyh Nasûhî Efendi, 1685 senesine kadar burada ikâmet etmiş, bu tarihte Şeyh Karabaş-ı Velî’nin vefatı münasebetiyle yerine Mudurnulu Abdullâh Rüşdî’yi (ö. 1734) halîfe bırakarak İstanbul’a dönmüştür.[82]

Şeyh Senâyî Hasan Efendi

17. ve 18. asırlarda İstanbul’da yaşayan Şabânî Halvetîlerinden Senâyî Hasan Efendi, büyük bestekar Enfi Hasan Efendi’nin oğlu, Üsküdarlı Şeyh Nasûhî ve oğlu Alâeddîn Efendi’nin yetiştirdiği bir aşk ve irfân ehlidir. Senâyî Hasan Efendi 1741 senesinden sonraki bir tarihte İstanbul’da vefat etmiştir. Senâyî’nin, Şeyhi Nasûhî Hazretlerinin pek sevdiği Mısrî’ye ve ilâhîlerine karşı özel bir sevgisi vardır. Bu sevgi Mısrî’nin vefatından kırk beş sene sonra (H. 1150 senesinde) Senâyî’nin iki ayrı mersiye ve tarih manzûmesi yazmasına vesile olmuştur. Şair bu manzûmelerin ilkinde henüz dünyaya teşrif etmeden Şeyhü’l-Ekber Hazretlerinin isminden bahsettiği ve “ilm-i ledünde âlim-i müşkil-güşâ” şeklinde tavsif ettiği Mısrî hakkında “Misli gelmez bu cihâna ol azîzin hâsılı” der:

Mersiyye vü Târih Berây-ı Kutbü’l-Ârifîn Şeyh Muhammed Mısrî (k.s.)[83]

Hazret-i Mısrî Efendi ol azîz-i muhterem

Rıhleti halk-ı cihâna etdi gark-ı bahr-i gam

Şeyh Muhammed ismi Mısrî vü Niyâzî mahlası

Bu iki mahlasla şöhretyâb idi beyne’l-ümem

Câmi‘-i cümle ulûm olmuşdu ol zat-ı şerîf

Dâhil-i meclisleri olurdu andan mugtenem

Siyyemâ ilm-i ledünde âlim-i müşkil-güşâ

Tâlibân-ı râh-ı Hakk’a mürşid-i sâhib-alem

Cem‘ edip kutbiyyeti gavsiyyeti ferdiyyeti

Öyle zât-ı pür-kemâl idi o dânâ lâ-cerem

Misli gelmez bu cihâna ol azîzin hâsılı

Şübheni ref‘ et gönülden bu kelâma de ne‘am

Dâimâ müstağrık-ı bahr-i visâl olmuş idi

Etmedi rağbet fenâya ol meh-i burc-ı himem

Şeyh-i Ekber eylemiş vasfın beyân ol ârifin

Dahi basmazdan mukaddem âlem-i kevne kadem

Kâbil-i ta‘bîr değil tahrîre gelmez midhati

Fi’l-mesel eşcâr-ı dünya olsa bi’l-cümle kalem

Gûş-ı cânına erişdikde nidâ-yı irci‘î

Seyr-i bâğ-ı akdese etdi teveccüh o dem

Terk edip etba‘ u dervîşânını bî-kes garîb

Sâlik-i râh-ı Hudâ’ya firkatı verdi elem

Fevz-i rûhâniyetinden hisse-mend ede Hudâ

Bu Senâyî bendesin budur niyâzım dem-be-dem

Senâyî, “Der-Vasf-ı Mısrî Efendi” başlıklı ikinci şiirinde kâmil ve mükemmil bir Şeyh olan Hazret-i Mısrî’nin Halvetî, Kâdirî, Uşşâkî ve Nakşî tarîklerinden mezûn ve bu dört tarîkde de irşada yetkili olduğunu belirtir. Senâyî, bu ikinci mersiyenin başına şöyle bir not koymuştur:

“Bu mersiye gerçi vefatları senesi tarihidir. Lâkin bin yüz elli (H. 1150) senesinde Şeyh Ahmed Gazzî Hazretlerine mersiye yapıldıkda (Mısrî hakkındaki) bu dahi ol vakitde söylenmişdir.”

Der-Vasf-ı Mısrî Efendi

Hazret-i kâmil mükemmil Şeyh-i Mısrî lâ-cerem

Ol idi sâhib-himem hem mürşid-i sâhib-alem

Şeyh-i Ekber Hazret’i etmiş zuhurunu ayân

Gelmeden dahı cihâna ol vücud-ı muhterem

Halvetî vü Kâdirî Uşşâkiden me’zûn idi

Şübhe etme Nakşbendî’den me’zûn idi hem

Ol idi vâsıl ile’l-Hak mürşid-i çâr-tarîk

Çok mu olsa her tarîkı cami‘ ol âlî himem

Oldu evtâdiyyeti sâbit bu dördü ile anın

Her tarîka mürşid olmak anda oldu muhtetem

Bahr-i ilm-i dürr-i yektâ olmuş idi bâ-husûs

Mâlik-i kenz-i hakîkat idi ol zat-ı şiyem

Kıl hazer inkâr etme ol velînin kadrini

Bî-vecih ehl-i tarîk yanında olma müttehem

Sû-i zandan hüsn-i zan ahsendir ana şübhe yok

Hüsn-i zan ashâbına gelmez karındaşım nedem

Her kim inkâr eylediyse oldu âhir bendesi

Öyle bir sâhib-nazar idi o zat-ı pür-kerem

Enbiyâ vü evliyânın hâlini bilmez misin

Her birisi gûne gûne gördüler halkın sitem

Bunlara mevrûsdur bu ta‘n-ı âlem ey fetâ

Vâkıf oldunsa bu sırra yok sana bir dürlü gam

Fevz-i rûhâniyetinden hisse-mend ede Hudâ

Bu Senâyî bendesin budur niyâzım dem-be-dem

Senâyî, Hazret-i Mısrî’nin vefatına tarih düştüğü bu manzumelerden başka, halîfesi Ahmed Gazzî (H. 1150/M. 1738) Hazretlerinin ardından da bir mersiye/tarih yazmıştır. Şeyh’in, “Zâtı Bursa şehrine olmuş idi rûh” ve “ilm-i ledünnîde Cüneyd-i asr idi” dediği Gazzî Hazretleri yüz küsûr yaşında vefat etmiştir.

Rıhleti târîhini bir beyt içine derc edip

Başka bir târîh olur her mısra‘ı ile simâ‘

Mısra-ı evvelde üçler dediler târîhini

Eyledim ikincide ba‘zı sanâyi‘ ihtirâ‘

Evvelâ bil nâm-ı pâki tayy ile târîh olur

Dahi iskât-ı hurûf ile bilir ehl-i sınâ‘

Terk-i küllî edip ol dâr-ı fenâya eyledi

Ahmed Gazzî Efendi âlemin Şeyhi vedâ‘

Senâyî’nin, Şeyhi Üsküdarlı Nasûhî gibi Hazret-i Mısrî’yi çok sevdiği ve dîvânını okuduğu, nazirelerinden anlaşılmaktadır. Bu çerçevede o, Hazret-i Mısrî’nin:

Es-salâ her kim gelir bâzâr-ı aşka es-salâ

Es-salâ her kim yanarsa nâr-ı aşka es-salâ

matlaıyla başlayan salasına “Nazîre-i Hazret-i Mısrî” başlığıyla yazmış olup şöyledir:

Es-salâ gelsin gelen meydân-ı aşka es-salâ

Es-salâ cânın veren cânân-ı aşka es-salâ

Es-salâ ol İbn-i Edhem gibi tahtından geçip

Hânümânın terk eden sultân-ı aşka es-salâ

Es-salâ Mansûr olup bugün Ene’l-Hak dârına

Kendini berdâr eden merdân-ı aşka es-salâ

Es-salâ gülzâr-ı vaslın güllerin arzû edip

Bülbül-i gûyâ olan nâlân-ı aşka es-salâ

Es-salâ tâvûs-ı kudsîlerle pervâz eyleyip

Azm-i lâhût eyleyen ihvân-ı aşka es-salâ

Es-salâ hamr-ı ezel peymânesinden nûş edip

Mest-i lâ-ya‘kil olan sekrân-ı aşka es-salâ

Es-salâ nâmûs u ârı şîşesin kesr eyleyip

Soyunup abdâl olan mîrân-ı aşka es-salâ

Es-salâ aşk âteşine kendini ihrâk edip

Cân u başından geçen sûzân-ı aşka es-salâ

Es-salâ cân u cihânı aşk-ı ma‘şûka verip

Varlığın mahv eyleyen hayrân-ı aşka es-salâ

Es-salâ deryâ-yı vahdet ka‘rına gavvâs olup

Fülk-i cismini salan ummân-ı aşka es-salâ

Es-salâ terki dahi terk eyleyip vuslat için

Fikri zevk-i vasl olan yârân-ı aşka es-salâ

Es-salâ cândan temennî eyleyip dost illerin

Ey Senâyî söyle ol irfân-ı aşka es-salâ

Fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilât

Dost yolunda cân veren kurbân-ı aşka es-salâ

Yine Hazret-i Niyâzî-i Mısrî’nin son zamanlarında yazdığı:

Oldu yüzün subhu senin ey nigâr

İnfecera yenfeciru inficâr

matlalı mülemma nutku Senâyî tarafından şöyle tanzir edilmiştir:

Nazîre li-Hazret-i Mısrî Efendi

Her ne kadar bulur isen bunda sen

İştehara yeştehiru iştihâr

Eyleme dâr-ı mihene kıl hazer

İğterara yağtetiru iğtirâr

Mâlına câhına sakın eyleme

İftehara yeftehiru iftihâr

Âkil isen rağbetine edegör

İktesara yaktesiru iktisâr

Eylemez olsa sana yâd âşinâ

İ‘tebera ya‘tebiru i‘tibâr

Hâtırına zerre kadar gelmesin

İğberara yağberiru iğbirâr

Eyle hazer kimseden eyle sakın

İnkesera yenkesiru inkisâr

Hak’dan ayrı görme bir ferdi hiç

İhtekara yehtekıru ihtikâr

Olsa red rûz-ı kıyâmetde halk

İnhasera yenhasiru inhisâr

Gafleti ko eyleyigör sıdk ile

İ‘tezera ye‘teziru i‘tizâr

Terk edip âhire olmakdasın

İhteyera yehteyiru ihtiyâr

Etmedesin cürm ü günâha yine

İctesera yectesiru ictisâr

Hazret-i Hakk’a edegör dâimâ

İftekara yeftekiru iftikâr

Olmaya eltâf-ı Hudâ kullara

İnteşera yenteşiru intişâr

Zikr-i Hudâ’ya edegör vaktini

İnhasara yenhasiru inhisâr

Şeyb erişir tâ‘ate sende komaz

İktedara yektediru iktidâr

Çekme elem hâsıl olursa sana

Iztarara yaztariru ıztırâr

Yâd u bilişden edegör sırrını

İstetara yestetiru istitâr

Eyle Senâyî kerem-i Hakk’a sen

İntezera yenteziru intizâr

Şeyh Mehmed Sahfî Efendi

Hazret-i Pîr’in halîfelerinden Bursalı Şeyh Mehmed Sahfî Efendi’nin gerek Pîr’i ve gerekse tarîkat-i Halvetiyye vasfında yazdığı manzumeleri vardır. Tuhfe’de tesbît edilen bir medhiyyesi şudur:

Şarâb-ı aşk ile sekrân bize Mısrîliler derler[84]

Safâ-yı mâyede sûzân bize Mısrîliler derler

Hakîkat sırrına irfân hidâyet râhına bürhân

Maârif gevherine kân bize Mısrîliler derler

Nebîler hâtemi sultân-ı kevneyne olup hüddâm

Tarîk-i Hak’da verdik cân bize Mısrîliler derler

Müselsel Halvetîden Kâdirîden feyzyâb olduk

Bi-hamdillah atâ ihsân bize Mısrîliler derler

Usûl-i zikr-i bismillah sürülür ihdinâ hezâ[85]

Sırât-ı müstakîm yeksân bize Mısrîliler derler

Rumûz-ı küntü kenz miftâhına bu Suhfî Mısrî’den

Ki bismillâh ile fermân bize Mısrîliler derler

Azbî Mustafa Baba

Mustafa Azbî, Mısrî’nin Rodos nefyi sırasında yanına görevli olarak verilen saray çavuşlarından olup Kütahyalıdır. Hazret-i Pîr’e on sekiz sene hizmetten sonra sülûkunu tamamlayamadığı için Merdivenköy Şahkulu Dergâhı’nda Elvan Çelebi’ye intisap etmiş ve bu zattan hilâfet alarak Bektaşî Dergâhına şeyh olmuştur. Azbî, eserlerinden anlaşıldığı kadarıyla ömrü boyunca Mısrî’yi unutamamıştır. 1736’da vefat eden Azbî’nin kabri Göztepe’deki Merdivenköy Bektaşî Tekkesi’ndedir. Azbî Baba’nın dîvânı[86] ve Şerh-i Niyâzî[87] adlı eserleri henüz yayınlanmamıştır. Dîvân-ı Hazret-i Mısrî Tahmîs-i Dervîş Azbî[88] adlı eseri ise matbudur. Bir gazelinde Hazret-i Mısrî hakkında şöyle der:

Ma‘nâda ankâ iken sûretimdir şân bana[89]

Görünmez hümâ iken dam oldu cihân bana

Zulmde Hızrı bulmuşam İskender’e eş olmuşam

Ölmezden evvel ölmüşem sundu âb-ı hayvân bana

Pîrin izini izlerim Hakk’ı birlikle buldum

Bir yetişmiş erdenim bay u gedâ yeksân bana

Bu kuş dilinin remzîdir vücûdum anın şehridir

Mısrî vücudum mısrıdır Niyâzî’dir sultân bana

Azbî Hak’dan doluyam hâs bağçenin gülüyem

Niyâzî’nin kuluyam cânımdır mihmân bana

İstemez cennet cehennem dilber ister ehl-i râz[90]

Kazâ-yı Hak böyle vermiş onlara Hak’dan cevâz

İkilikden kurtulan âşıkla maşûk bir olur

Ol hakîkat semtin anlar anlamaz semt-i mecâz

Fark eden Mevlâ’sını bildi tavâfın aslını

Ka‘be’si âdemdir ancak bilmez ol şehr-i hicâz

Biz anın vechinden aldık feyz-i nûra mazharı

Sen Niyâzî dilber ile bizler olduk ehl-i nâz

Mebde-i sırr-ı meâdı fehm eden hâl ehliyiz

Azbî tecrîd kalenderdir dervîş oldu ser-firâz

Azbî, Hazret-i Pîr’in dîvânındaki pek çok şiiri tahmîs ederek “Tahmîs-i Dîvân-ı Niyâzî” adlı bir eser ortaya koymuştur. Bir tahmîsi şöyledir:

Yapılmak kasdım vîrâne geldim

Bilmeğe seni seyrâne geldim

Ezel âleme mestâne geldim

Aşkın meyine ben kane geldim

Şevkin oduna hoş yane geldim

Varlarını yoklarını atmışlar

Su gibi dîdâra karşı akmışlar

Âşıklar meydan-ı aşka çıkmışlar

Şem‘-i tevhîdi gördüm yakmışlar

Gitdi karârım pervâne geldim

Visâli sırrına lâyık lâyıklar

Arzeder sıdkın sâdık sâdıklar

Girmiş meydâna bağrı yanıklar

Halka-i zikri kurmuş âşıklar

Ben de sahnında cevlâne geldim

Yumuşam destim ferdâ derdinden

Şikâyet etmem cefâ derdinden

Ben beni bilmem Mevlâ derdinden

Mecnûnam bugün Leylâ derdinden

Neylerem aklı dîvâne geldim

Bir yere gelmiş hep bîçâreler

Hadden aşdı geldi ol âvâreler

Arz-ı hâl etmeğe yâre varalar

Derdi cânânın açdı yâreler

Bağrım üstünde dermâne geldim

Muntazıram bir dilberin emrine

Bel bağladım anın cümle re’yine

Gece gündüz kul yalvarır Rabbine

Ümmî Sinân’ın hâk-i pâyine

Sürmeğe yüzüm sultâne geldim

Yâr lutfu bana varımdan imiş

Mihnetim râhatım kârımdan imiş

Azbî’nin dermânı zârımdan imiş

Yâremi bildim yârimden imiş

Bunda Niyâzî Lokmân’a geldim

Kulalı Nüzûlî

Şeyh Mustafa Nüzûlî aslen Denizlilidir. Hilâfetle Kula’ya gitmiş ve Kulalı diye tanınmıştır. Önce Elmalılı Ümmî Sinânzâde Şeyh Süleyman Efendi’ye intisap etmiş, Şeyh’inin vefatıyla Kulalı Şeyh Abdullah Efendi’den sülûkunu tamamlamıştır. 1744 senesinde Kula’da vefat eden Nüzûlî’nin pek çok şiiri Vâhib Ümmî, Ümmî Sinân ve Hazret-i Mısrî’ye naziredir.[91]

Güfte-i Mısrî Tahmîs-i Nüzûlî

Nûr-ı Hak’da mahzen-i Rahmân olan anlar bizi[92]

Tûr-ı Hak’da Mûsî-i İmrân olan anlar bizi

Râh-ı Hak’da merkez-i pîrân olan anlar bizi

Zât-ı Hak’da mahrem-i irfân olan anlar bizi

İlm-i sırda bahr-ı bî-pâyân olan anlar bizi

Aşka yâr olan cihânda nicesi âh eylemez

Derdli olan kişilerde var mıdır hiç ağlamaz

Görmedim aslâ fenâda âşık olan inlemez

Bu fenâ gülzârına tâlib olanlar anlamaz

Vech-i bakî hüsnüne hayrân olan anlar bizi

Biz şarâb-ı lâ-yezâlî tâ ezelden içmişiz

Feth edip dil hanesin çok gizli sırlar açmışız

Cümleden yüz çevirip Hak’dan yana uçmuşuz

Dünyâ ve ukbâyı tâmir eylemekden geçmişiz

Her tarafdan yıkılıp vîrân olan anlar bizi

Hamdülillâh bir tükenmez gence erdi elimiz

Gam yemeziz kalmasa harcanmağa bir pûlumuz

Var mı yok mu hiç görünmez aynımızda mâlımız

Biz şol abdâlız bırakdık eğnimizden şâlımız

Varlığından soyunup üryân olan anlar bizi

Cân kulağım aç duyasın kim sanadır bu hitâb

Kim bu sözü dinlemedi anlara oldu itâb

Derdine katlanmayan gördü cihânda çok ikâb

Kahrı lutfu şey-i vâhid bilmeyen çekdi azâb

Ol azâbdan kurtulup sultân olan anlar bizi

Mest-i lâ-ya‘kil kılar uşşâkı ma‘şûkun sözü

Her nefesde dost deyüben çağırır göynür özü

Âşıkız biz kande baksak gördüğümüz dost yüzü

Zâhidâ ayık yürürken anlamazsın sen bizi

Cür‘a-i sâfi içip mestân olan anlar bizi

Derdimiz fark etmeye âlemde bir Lokmân gerek

Hâlimiz fehm etmeye bir aşka düşmüş cân gerek

Âşıkın işbu rumûzun bilmeğe izân gerek

Ârifin her bir sözünü duymağa insân gerek

Bu cihânda sanmanız hayvân olan anlar bizi

Ey Nüzûlî şarka garba cümle dolduk biz bugün

Âlem içre nimet-i uzmâ-yı bulduk biz bugün

Gence erdik bahr-i bî-pâyâna daldık biz bugün

Ey Niyâzî katremiz deryâya saldık biz bugün

Katre nice anlasın ummân olan anlar bizi

Seyyidâ terk eyleyip cümle sivâyı atalı

Cübbe vü destâr ile varlık ridâsın satalı

Aşka uyup âşık olup aşk-ı Hakk’a yeteli

Halkı koyup lâ-mekân ilinde menzil tutalı

Mısriyâ şol cânlara cânân olan anlar bizi

Güfte-i Niyâzî Tahmîs-i Nüzûlî

Hakk’a bir kulluktur ancak farz u sünnetden garaz[93]

Kalbini saf eylemekdir şeyhe hizmetden garaz

Kahrı lutfu anlamakdır züll ü ‘izzetden garaz

Sen seni bilmekdir ancak pîre ülfetden garaz

Noktayı fehm eylemekdir ilm-i hikmetden garaz

Hak teâlâ bazı kullarına hürmet eyledi

Yerini dâr-ı cinânda adn-i cennet eyledi

Gönderip Cibrîl ile Kur’an’ı hüccet eyledi

Halkı bunca enbiyâ kim geldi da‘vet eyledi

Vahdetin sırrı bilinmekdir o da‘vetden garaz

Âşıka işbu fenâda gör ne sıklet gösterir

Yarın ammâ ol bekâda hân-ı ni‘met gösterir

Münkire nâr-ı cahîmde derd ü mihnet gösterir

Sâni‘i gör günde yüz bin dürlü san‘at gösterir

Kendüyi göstermek içindir o san‘atdan garaz

Mü’mine murtâz-ı âlem eyler iken inkıyâd

Hak yoluna gelmeğe münkir neden eyler inâd

Anladın mı işbu âlemde olan bunca fesâd

Hep celâlin perdesidir küfr ü isyândan garaz

Bahr-i cûdun katresidir fazl u rahmetden garaz

Anladınsa hâl ü kâlin kendüyi çek uzlete

Terk-i dünya ol hemîşe bağla özün halvete

Zînet-i dünyaya aldanma Nüzûlî şöhrete

Nefsini bilen erermiş bir tükenmez devlete

Fakr-ı fahrîdir Niyâzî o devletden garaz

Güfte-i Niyâzî Tanzîr-i Nüzûlî

Doğdu ol sadr-ı risâlet basdı ferş üzre kadem[94]

Zâhir oldu mu‘cizâtı gördüler cümle o dem

Ümmetî âh ümmetî deyü çağırıp dem-be-dem

Saldı o nûr-ı nübüvvet pertevin fevka’l-ümem

Çalınıp tabl-ı beşâret geldi şâh-ı enbiyâ

Kâfirin ber-bâd olup yıkıldı deyri külliyâ

Çâr-yâr-ı bâ-safâ baş eğdi uydu evliyâ

Gulgule doldu cihâna kondu ol sâhib-alem

Nûr-ı vechinden alındı encüm ü şems ü kamer

İzz-i kudretden olundu nüh felek ana memer

Da‘vet-i mi‘râc kılındı verdi ol Hak’dan haber

Bahr-i ilminden bilindi hikmet-i levh ü kalem

Merhabâ yâ Mustafâ ey nûr-ı ayn-ı asfiyâ

Merhabâ yâ Müctebâ ey Ahmed-i sâhib-livâ

Merhabâ yâ Murtezâ Mahmûd Muhammed bâ-safâ

Merhabâ yâ sâhibe’l-mi‘râc-ı fi dâci’z-zulem

Gelmeseydin âleme sen halk olunmazdı cihân

Arş u kürsî nüh felek ins ü melek kevn ü mekân

Mâlik ü Rıdvân u Cennet hem dahi hûr-ı cinân

Dostluğuna yaradıldı ey nebiyy-i muhterem

Biz günehkâr ümmete sen şâhı irsâl eyleyip

Rahmeti hânıyla âlem halkını hep toplayıp

Cümle mahlûk arasında kendi medhin söyleyip

Hamdülillâh sana ümmet eylemiş ol zî-kerem

Yâ Resûlallâh şefâ‘at kıl Niyâzî mücrime

Ola ki kurbunda bula meskeni ol yok deme

Merhamet kıl hem şefî ol bu Nüzûlî mübrime

Ol zamân kıl baş açık yalın ayak kan ağlayam

Üsküdarlı Hâşim Baba

Üsküdarlı veya Bandırmalızâde lakaplarıyla tanınan Mustafa Hâşim Baba, Celvetiyye tarîkatının Hâşimiyye kolunun kurucusudur.[95] Babası Celvetî Şeyhlerinden Bandırmalı Yûsuf Nizâmeddîn Efendi’dir (ö. 1752). Celvetî çevrelerinde büyüdüğü hâlde daha sonra Bektaşîliğe meyledip Mısır’da Kasrülayn’daki Kaygusuz Abdâl Bektaşî Tekkesi Şeyhi Hasan Baba’ya (ö. 1756) intisap etti. Celvetiyye’den sonra bu zattan da icâzet aldı. Her iki erkânı birleştiren bir yol ortaya koydu. Melâmî ve laubalî meşrep olmakla birlikte eserlerindeki ledünnî derinlik onun irfanını ortaya koyacak mahiyettedir. 1783 senesinde vefat eden Hâşim Baba’nın kabri Üsküdar’dadır. “Ankâ-yı Maşrık”, “Vâridât” gibi mensur eserlerinin dışında mesnevî şekliyle kaleme aldığı “Devriyye-i Ferşiyye”si ve “Dîvân-ı İlâhiyât”ı vardır.

Hâşim Baba’nın belirttiğine göre ferşiyye devrinin anlatıldığı eser, “Dinle imdi devre-i ferşiyyeyi/Zeyl-i tâmdır devre-i arşiyyeyi” beytinde işaret edildiği üzere Hazret-i Mısrî’nin arşiyyesine zeyl-i tâmdır. Hâşim Baba “Devriyye-i Ferşiyye”sinin bir yerinde şöyle der:

Hazret-i Mısrî mukaddem söylemiş

Devre-i arşı aceb nakl eylemiş

Devre-i arşiyye tavrın evliyâ

Her biri bir vasf ile etmiş edâ

Dolayısıyla Hâşim Baba’nın devriyyesi Hazret-i Mısrî’nin “Devriyye-i Arşiyye”siyle birlikte okunmalıdır.

Hâşim Baba, dîvânındaki hemen bütün şiirlerinde az veya çok Mısrî’nin tesirinde kalmıştır. Bu sebeple onun dîvânındaki pek çok şiir Mısrî’ye naziredir. Bu meyanda mesela Hâşimî’nin dîvânındaki ilk şiir Mısrî’nin dîvânındaki:

Ey gönül gel gayrıdan geç aşka eyle iktidâ

Zümre-i ehl-i hakîkat anı kılmış muktedâ

beytiyle başlayan ilk şiirine nazîredir. Hâşim Baba bu nazîresinde şöyle der:

Ey gönül gel gayrıdan geç aşka eyle iktidâ[96]

Aşk-ı Hak’dır tâlib-i Hakk’ın demine müntehâ

Aşk ile erdi murâda evvelîn ü âhirîn

Aşk ile geldi zuhura her mezâhir ibtidâ

Aşk ile geldi vücûda Küntü kenz’in cevheri

Aşk ile erdi kemâle enbiyâ vü evliyâ

Aşk ile tâir melâik rûh-ı a‘zam Cebraîl

Aşk ile irsâl olundu her rüsül her enbiyâ

Aşk ile kâim durur seb‘-ı semavât arş u ferş

Mesken-i aşk beyt-i ma‘mûr ana olmaz hiç fenâ

Aşk ile İdrîs ü Âdem Nûh u Sâlih Hûd u Lût

Yûsuf u Ya’kûb u Mûsâ buldu cümle ıstıfâ

Sırr-ı aşkı Hâşimâ nâ-ehle ifşâdan sakın

Câm-ı aşkı nûş edenler oldu cümle muktedâ

Hâşim Baba’nın murabba şeklindeki bir mülemması da Mısrî’nin meşhûr “Mevâlîdün sana her fasl u bâbı/Kitâbün fî kitâbin fî kitâbin” matlalı nutkuna naziredir:

Cehl atşânına bu ilm ü irfân[97]

Zülâlün fî-zülâlin fî-zülâlin

Hakîkat Cennet-i adne bu vicdân

Dalâlün fî-dalâlin fî-dalâlin

Bu âlemde budur esrâr-ı ulyâ

Ola zat u sıfâtın Hakk’a mücellâ

Makâm olmak maârifle ev ednâ

Kemâlün fî-kemâlin fî-kemâlin

Olasın sûret-i Âdem’de zâhir

Ola sa‘y-ı sülûkun anda âhir

Hakîkat olmak bu veche nâzir

Zılâlun fî-zılâlin fî-zılâlın

Anınçün ehl-i tahkîk etdi tehdîd

Ola mahfûz hakîkat sırr-ı tevhîd

Riyâ ile amel tehlîl ü temcîd

Hayâlün fî-hayâlin fî-hayâlin

İstediğin kelâmı eyle tedkîk

Budur anla meâl-i ehl-i tahkîk

Seni Hakk’a eder her söz ki teşvîk

Visâlün fî-visâlin fî-visâlin

Maârif gencine bâb oldu nutkun

Bu gence mürekkeb oldu anla sahsın

Geçer boynuna olmazsa bu hakkın

Habâbun fî-habâbın fî-habâbın

Olanlar Hâşimâ bu sırra tâlib

Gerekmez anlara bâtıl mezâhib

Ola ancak ana zevk-i münâsib

Misâlün fî-misâlin fî-misâlin

Yukarıda da belirttiğimiz gibi Hazret-i Mısrî’nin -aşağıda matlalarını örnek olarak vereceğimiz- pek çok nutku Hâşim Baba tarafından tanzir edilmiştir. Bu nazîrelerle ilgili birkaç örnek şöyledir:

Mısrî

Tâlib-i Hakk’ın devâsız derd durur sermâyesi

Anın içün âh u zâr olur hemîn hem-sâyesi

Hâşimî

Tâlib-i Hakk’ın hakîkat feyz-i Hak’dır dâyesi[98]

Mahv eder zenb-i vücudun nûr-ı Hak’dır sâyesi

Pertev-i şems-i hüviyyetdir anın her zerresi

Cevher-i zatında konmuş sırr-ı Hak’dır mâyesi

Mekteb-i lâhût-ı sırda hem sebekdaşı melek

Hocası ma‘nî-i Âdem ‘ilm-i Hak’dır dâyesi

Zâhiri tevhîd-i ef‘âl bâtını tevhîd-i zat

Ayn-ı mebde’dir me‘âdı vahy-i Hak’dır ânesi

Kalbidir Tûr-ı tecellî vâdî-i Eymen fikridir

Bülbül-i bâğ-ı hakîkat şâh-ı aşkdır lânesi

Kâmeti Tûbâ-yı vuslat kasr-ı vahdet mak‘adı

Murg-ı tâvûs-ı muhabbet zikr-i Hak’dır dânesi

Hâşimâ pîrâna peyrevsin yeter Mısrî demiş

Bir velînin arş u kürsîden genişdir âyesi

Mısrî

Zât-ı Hak’da mahrem-i irfân olan anlar bizi

İlm-i sırda bahr-ı bî-pâyân olan anlar bizi

Hâşimî

Cism ü eşyâya hakîkat cân olan anlar bizi

Gayn u ‘aynı terk edip her ân olan anlar bizi

Âlem-i kevn-i fesâdın anlayıp esrârını

Her nukûşun nakşına elvân olan anlar bizi

İtibârîden ubûr edip mecâzı fehm edip

Ayn-ı a‘yândan görüp seyrân olan anlar bizi

Sırr-ı ekvânı mükerrer seyr edip seyyâre-veş

Her devirde devr eden devrân olan anlar bizi

Küll-i mevlûdun rumûzın anladık mü’min biziz

Nefs-i şeytânı geçip insân olan anlar bizi

Nâkıs u kâmil demekden Hakk’a tevbe etmişiz

Nâr-ı vasla cân atıp nîrân olan anlar bizi

İlm ü irfândan muarrâyız hüviyyet aynımız

Mülk-i aşka nutk ile sultân olan anlar bizi

Zâhir ü bâtın şühûddan zevkimiz yok zâhidâ

Hâs amel ilm-i ledüne kân olan anlar bizi

Nokta-i bâ-yı vücûdun neydiğin bilmez fakîh

Nakl-i te’vîlden geçip Kur’ân olan anlar bizi

Hâşimâ elfâf olan rehzenlere yâr olmazuz

Bî-zebân sohbet ile yârân olan anlar bizi

Hâşimî Hazret-i Pîr’in bir nutkunu şöyle tahmîs etmiştir:

Nutk-ı Hazret-i Mısrî Tahmîs-i Hazret-i Pîr

Huzûr-ı atkıyâyı mazhar-ı envâr olandan sor[99]

Zuhûr-ı evliyâyı cami‘-i etvâr olandan sor

Künûz-ı Murtazâ’yı nokta-i devvâr olandan sor

Rumûz-ı enbiyâyı vâkıf-ı esrâr olandan sor

Ene’l Hak sırrını cândan geçip ber-dâr olandan sor

Tarîk-ı Hak’da taklîdi hakâyık ehline sorma

Hakîkat nûr-ı tevhîdi dakâyık ehline sorma

Sakın bu silk-i tefrîdi ‘avâyık ehline sorma

Yürü var ehl-i tecrîdi ‘alâyık ehline sorma

Anı cân ü cihânı terk edip deyyâr olandan sor

Fenâda terk eyle yârin visâlin bilmek istersen

Bekâda zevk ile dâim cemâlin görmek istersen

Aceb ‘ayn-ı cemâlidir celâlin bilmek istersen

Gehî kahr u gehî lütfun kemâlin bilmek istersen

Fenâ-ender-fenâda yoğ olup hem var olandan sor

Safâ-yı mescidi deyri belâgat ehli anlamaz

Mezâhir şerr ile hayrı nihâyet ehli anlamaz

Mürekkeb nokta-i devri bidâyet ehli anlamaz

Dilâ bu Mantıku’t-Tayr’ı fesâhat ehli anlamaz

Bunu ancak ya ‘Attâr u yâhûd Tayyâr olandan sor

Müsemmâ bilmeyen Hâşim kemâhî bilmez esmâyı

Özin ulvî sanır dâim kemâhî bilmez ednâyı

Mecâzın mazharı esfel kemâhî bilmez a‘lâyı

Anadan doğma gözsüzler kemâhî bilmez eşyâyı

Niyâzî vech-i dildârı ulû’l-ebsâr olandan sor

Şeyh Mehmed Murâd

İstanbul’da Çarşamba civarındaki Murâd Molla Dergâhı postnişîni meşhur Mesnevîhân ve Nakşî Şeyhi Mehmed Murâd Hazretlerinin (ö. 1848) tasavvuf pîrleri vasfında yazmış olduğu manzum medhiyyeleri bir araya getirilerek Dîvân-ı Mollâ Murâd adıyla bastırılmıştır. Onun, bu eserdeki Hazret-i Pîr Niyâzî-i Mısrî vasfında yazdığı medhiyye şudur:

Der Vasf-ı Hazret-i Niyâzî el-Halvetî (k.s.)

Tarîk-ı Halvetî’de kutb-ı Yezdânî Niyâzî’dir[100]

Ulular ulusu hem şeyh-i Rabbânî Niyâzî’dir

Denirse bahr-ı vahdet dürr-i yektâsı ana şâyân

Nazîri gelmemiş bir merd-i ferdânî Niyâzî’dir

Kelâmından kemâl ü kadri olur cümleye ma‘lûm

Ne şübhe vâsıl-ı esrâr-ı Rahmânî Niyâzî’dir

İlâhiyât u nutku cümlesi sûzişli âteş-bâr

Ki zîrâ âteş-i aşkında sûzânı Niyâzî’dir

Ziyâsıyla cihânı gark-ı envâr eyledi dâim

Hakîkat burcunun hem şems-i tâbânı Niyâzî’dir

Malatiya idi mevlidi lakin şöhreti Mısrî

Ki Mısrın çok zaman olan mukîmânı Niyâzî’dir

Anın mürşidi idi Elmalı’da hem Sinân Ümmî

Amelde mezhebi hem dahi Nu‘mânî Niyâzî’dir

Sever idi Hasan ile Hüseyn’i bî-riyâ elhak

Yine hem bende-i şâh-ı şehîdânı Niyâzî’dir

Dahi Limni cezîresi o zatın medfeni olmuş

Belî o beldenin de han u hakânı Niyâzî’dir

Tasarruf eylemişdir rûh-ı pâki ol arâzîye

Eğer menfî ise ıtlâk eden anı Niyâzî’dir

Müfessir hem muhaddis oldu ilm-i zâhirîde hem

Dahi bâtında deryâ-yı firâvânı Niyâzî’dir

Aceb dîvân tertîb eyledi bahr-i hakîkatden

Fenâ ile bekânın şâh-ı şâhânı Niyâzî’dir

Ana dahi halîfe olmuş idi Ahmed-i Gazzî

Olan bin bin mürîdânı muhibbânı Niyâzî’dir

Husûmet eylemişdir Vanî ile hem de dâmâdı

Müdârâ etmeyen ol şeyh-i zî-şânı Niyâzî’dir

Cevâb-ı bâ-savâb ile ederdi anları ilzâm

Olan hep cümle a‘dâsı hamûşânı Niyâzî’dir

Buyurmuşdur vücudum şehrinin ben padişahıyam

Tevazû‘ etdiğinden hem diyen anı Niyâzî’dir

Hakîkatde bakılsa şâh-ı şâhân-ı cihândır ol

Revâ olan yedi iklîme fermânı Niyâzî’dir

Ne şehdir bir gelendir dehre o kutb-ı cihân-bânı

Olur mu şek zamanın hem Süleymân’ı Niyâzî’dir

Murâd’ı feyzyâb etsin ki odur mazhar-ı feyyâz

Cemî‘-i sâlikâna hem keremkânı Niyâzî’dir

Buyurun ki Niyâzî’nin elinden bir kadeh nûş et

Murâd ister elin dâim sunan anı Niyâzî’dir

Moralı Nâmık Paşa

Hazret-i Pîr’i sevenlerden ve âsitânesine yüz sürenlerden biri de Moralı Nâmık Paşa’dır. Kendisi de bir sûfî olan Nâmık Paşa, 1217/M. 1802 târihinde Bursa’daki Mısrî Dergâhını tâmir ettirmiştir. Şiirle de meşgul olan Paşa, Hazret-i Pîr vasfında bazı medhiyyeler kaleme almıştır. O, Hazret-i Mısrî için “Bütün alleme’l-esmâya zâtı bir kitâb olmuştur.” der ve kendisini onun bir bendesi olarak kabul eder. Paşa’nın Mısrî için yazdığı gazel şeklindeki medhiyyelerinden biri şöyledir:

Gürûh-ı etkiyâya muktedâdır Hazret-i Mısrî[101]

Cüyûş-ı evliyâya pîşvâdır Hazret-i Mısrî

Hakîkatde künûz-ı mahfiye sâhib-saâdetdir

Zihî cûd u sehâda müntehâdır Hazret-i Mısrî

Bütün alleme’l-esmâya zatı bir kitâb olmuş

Şürûh-ı remz-i marifet-nümâdır Hazret-i Mısrî

Karîn-i sırr-ı irşâdı olanlar hep velîlerdir

Muhakkak mahrem-i sırr-ı Hudâdır Hazret-i Mısrî

Tecellî-i cemâl-i Kibriyâya mazhariyyetle

Şu‘a-ı nûr-ı vechin pür-ziyâdır Hazret-i Mısrî

Marîz-i aşka ber‘ü’s-sıhhadır feyz-i şifâ-sâzın

Sahîhan himmetin derde devâdır Hazret-i Mısrî

Kerem kıl zâhir ü bâtında köhne abd-i âcizdir

Bu Nâmık bendeki lutfun sezâdır Hazret-i Mısrî

Nâmık Paşa’nın Mısrî’ye gazel şeklindeki diğer bir med-hiyyesi de şöyledir:

Eyâ sultân-ı iklîm-i velâyet Hazret-i Mısrî

Eyâ sâhib-livâ vü çâr-alâmet Hazret-i Mısrî

Serîr-ârâ-yı taht-ı kişver-i kutub u gavsiyyet

Şeh-i fermân-revâ-yı bî-nihâyet Hazret-i Mısrî

Hakîkatde cihânı ser-te-ser tutmuş füyûzatın

Mecâzî ta‘bîri sâhib-kerâmet Hazret-i Mısrî

Senin lutfunla olmuş kenz-i lâ-yefnâ-yı ümîdim

Tükenmez isterem elbet inâyet Hazret-i Mısrî

Türâb-ı âsitâne hamdülillah cebhe-sây oldum

Cilâdır çeşmime nûr-ı ziyaret Hazret-i Mısrî

Kadîmî bende-i halka-i begûş zâr kim yâ Pîr

Sülûkumda meded kıl ver liyâkat Hazret-i Mısrî

Garîb ü derdmendem zâhir u bâtında muhtâcam

Senin ihsânına kân-ı sehâvet Hazret-i Mısrî

Niyâzî kuludur eyler niyâzı Nâmık-ı nâçîz

Efendim rehber-i semt-i selâmet Hazret-i Mısrî

Sıdkîzâde

Araştırmalarımızda Şeyh Sıdkîzâde’nin kim olduğunu tespît edemedik. Mehmed Şemseddîn Efendi “Gülzâr-ı Mısrî” adlı eserinde Şeyh Sıdkîzâde’nin bir kıt‘asını kaydetmektedir.[102]

Senîh-i zâr ümîd-i himmet eyler hâk-i pâyından

Kerem kıl bu niyâzı etme red yâ Hazret-i Mısrî

Elim çekmek ne mümkin olmadıkça matlabım hâsıl

Sarıldım zeyl-i ihsâna meded yâ Hazret-i Mısrî

Suyolcuzâde Şeyh Ahmed Nehrî el-Kâdirî

Hazret-i Pîr Edirne’ye son defa gittiğinde Tekirdağlı Kâdirî Şeyhi Ahmed Kâdirî Hazretlerinin yanında on iki gün misafir olmuş, buradan Edirne’ye geçmiştir.[103]

Şeyh Alî Efendi’nin Hazret-i Pîr’i seven, anlayan ve onu müdafaa eden kişilerden olduğu anlaşılmaktadır. Kendisinin ve ihvanının Hazret-i Pîr’e olan muhabbeti daha sonraki yıllarda da devam etmiştir. Bu meyanda tekkenin daha sonraki dönemlerde görevli Şeyhlerinden Nehrî mahlaslı Suyolcuzâde Ahmed Efendi (ö. H. 1182/M. 1769)[104] Hazret-i Pîr hakkında medhiyyeler yazmıştır. O bu medhiyyelerinden birinde Hazret-i Mısrî’nin:

Kanda bulur Hakkı inkâr eyleyen bu Mısrî’yi

Zâhir olmuşken yüzünde nûr-ı zat-ı Kibriyâ

Beytinden ilhâm alarak şöyle der:

“Demişdir kanda birler Mısrî’yi inkâr eden Hakkı.”

Suyolcuzâde bu mısrada hiç şüphesiz Hakk’ın tecellîsinin insan-ı kâmil yüzünden olacağını, dolayısıyla Hazret-i Mısrî’yi inkâr etmenin Hakk’ı inkâr etmek anlamına geleceğini belirttiği gibi, “Hakkı” kelimesini tevriye yoluyla kullanarak o sıralarda henüz vahdet-i vücûdu tam algılayamayan ve bu yüzden de Hazret-i Pîr’in Limni’ye ikinci defa sürülmesine sebep olan Bursalı İsmail Hakkı’dan söz etmektedir.

Bu manzumeden anladığımız kadarıyla İsmail Hakkı ile Hazret-i Mısrî arasında 1691-93 yılları arasında geçen hadise, Suyolcuzâde’nin yaşadığı 1769 yıllarında hâlâ tartışılmaya devam etmiştir. Kâdirî Şeyhi Suyolcuzâde’nin Nehrî mahlasıyla yazdığı medhiyye şudur:

Kasîde-i Nehrî Der-Hakk-ı Medh-i Hazret-i Mısrî (k.s.)

Zuhûr-ı pertev-i nûr-ı Hudâ’dır Hazret-i Mısrî [105]

Tecellî-i cemâl-i Kibriyâdır Hazret-i Mısrî

Meşâyıh encüm-âsâ cümle hâdî-i sebîl gerçi

Ziyâda gûyiyâ şems ü duhâdır Hazret-i Mısrî

Fenâfillâh makamında kamu demler tutup mesken

Harîm-i Ka‘be içre pür-safâdır Hazret-i Mısrî

Demişdir kanda birler Mısrî’yi inkâr eden Hakkı

Müdelleldir sözü sırr-ı Hudâ’dır Hazret-i Mısrî

Tabîb-i derd-i aşkdır sîne-i mecrûh bulur dermân

Nazar eyle dilâ dârü’ş-şifâdır Hazret-i Mısrî

Odur ol Mısrî-i sâhib-zamân ü nokta-i devrân

Gubâr-ı dergehi kuhl-ı cilâdır Hazret-i Mısrî

Ezel bezminde nûş eden şarâb-ı aşkı Mevlâ’dan

Ol uşşâk-ı Hudâ’ya reh-nümâdır Hazret-i Mısrî

Nazar etse dil-i uşşâka gamnâk u şikestâne

Nühâsı altûn eder kimiyâdır Hazret-i Mısrî

Kamu aktâb u evtâda tasarrufda müsellemdir

Celîs-i taht-ı gavsiyyet-fezâdır Hazret-i Mısrî

Edip seyr-i ilallah ile bulmuş li-ma‘allahı

Fenâ-ender-fenâda müntehâdır Hazret-i Mısrî

O mihrâb-ı makam-ı kâbe kavseyni ev ednâya

Cemî‘-i kudsiyâna muktedâdır Hazret-i Mısrî

Ki bismi’llâh ile çekmiş alem erbâb-ı irfâna

Gürûh-ı âşıkâna pîşvâdır Hazret-i Mısrî

Nûvis-i medhinde eyledim vâfirce küstâhlık

Hatâmın afvı şânına revâdır Hazret-i Mısrî

Ümîd-i sırr-ı rûhâniyyetindir bâis-i güftâr

Bana feyz-i zülâlin mültecâdır Hazret-i Mısrî

Gönül mülkünü şâd eyle efendim zerre şevk ile

Bu Nehrî bendene feyzin sezâdır Hazret-i Mısrî

Bosnalı Sâbit

Niyâzî, Edirne’ye ikinci ve son defa geldiğinde Sâbit Alâeddîn (ö. 1712) on bir beyitlik bir gazel ile onu karşılayıp medhetmiştir.[106] Mısrî’nin etkisini göstermesi bakımından bu manzûme fevkalâde dikkat çekicidir. Sâbit’in Hazret-i Mısrî’nin enfâs-ı kudsiyyelerini dem-i İsâ’ya benzetmesi -sözde kendisini Hazret-i İsâ’ya benzettiği iddia edilen- mutasavvıf hakkındaki tartışmaların devam ettiğini göstermektedir:

Safâ geldin eyâ enfâs-ı kudsiyyen dem-i İsâ

Seni gökde ararken yerde buldu âşık-ı şeydâ

Mübârek nâğme-i nusret makâmât-ı kudûmünden

Çalındı gûş-ı cân-ı âleme avâze-i büşrâ

Guzât-ı müslimîne kuvvet-i kalb oldu teşrîfin

Hümâyûn feth-i fîrûzu mübârek gazve-i kübrâ

Yedi iklîme gitdi satvet-i kudsiyye-i azmin

Kıral-ı seb’aya dağ oldu te’sîrât-ı heft esmâ

Gören Hızr’ı hidâyet rehber olmuş diyü fâl eyler

Yeşil sancak hırâmân olsa kuddâmında Hızr-âsâ

Edip hûrşîd-i pür-zer mehçe o râyât-ı ikbâle

N’ola çerâğ olsa sancakdârın ey kutb cihân-ârâ

Bu resme nakl eder evsâfını ser-levh-i manâya

Edince midhate agâza kilk-i menkabet-pîrâ

Azîz-i muhterem Şeyh Mesîh-i enfâs-ı muciz-dem

Medâr-ı kutb-ı âlem arş-ı a’zam mürşid-i dünya

... ...

Mehmed Tâhir Uşşâkî

Mehmed Tâhir Efendi (ö. 23 Mayıs 1847/Merkez Efendi) Hazret-i Pîr muhiblerindendir. Yazmış oldukları bir murabba/medhiyye acem-aşîrân makamında bestelenmiş ve meclislerde cumhûr olarak okunmuştur:

Hamdülillâh dehr içinde şânımız Mısrî kulu[107]

Ser-tâcım kutb-ı âlem Mısrî’dir gâyet ulu

Âsan olmuş dost ile ey ahî yakîn yolu

Ser-tâcım kutb-ı âlem Mısrî’dir gâyet ulu

Her seherde ism-i Hû’yla okunur ezkârımız

Mâsiyetden bizi dâim setreder Settârımız

Rûz u şeb bu dehr içinde Hay Hû’dur kârımız

Ser-tâcım kutb-ı âlem Mısrî’dir gâyet ulu

Yek nazarda eyler ihyâ bendesin esrâr ile

Lebrîz eder kâsesini doldurur envâr ile

İştibâhsız mesrûr eder âşıkın dîdâr ile

Ser-tâcım kutb-ı âlem Mısrî’dir gâyet ulu

Feyz-i akdesle bu cismim yıkayıp Tâhir eden

Bahr-i vahdet ummânına daldırıp mâhir eden

Noktanın sırrını ihsân eyleyip zâhir eden

Ser-tâcım kutb-ı âlem Mısrî’dir gâyet ulu

Ebu Bekir Kânî

Tokatlı Ebû Bekir Kânî (d. 1712) XVIII. yüzyıl şairlerindendir. Mevlevî Şeyhi Abdülahad Dede’ye intisap ederek dervîş de olan şair, Sadrazam Yeğen Mehmed Paşa zamanında dîvân kâtipliğinde bulunmuş, bu sırada bazı sebeplerle Limni’ye sürülmüştür. Limni adasında sefaletle geçen sürgün yıllarının ardından hayatının sonlarına doğru affedilerek İstanbul’a dönen şair, 1791 yılında vefat etmiştir.

Tokatlı Kânî de Hazret-i Mısrî muhiplerindendir. Dîvânındaki bir gazelinde Mısrî’den şöyle bahseder:

Cenâb-ı rûh-tâb-ı Hazret-i Pîr

O zâtın kendini a‘kâbını bir feyz ile ihyâ

Kânî’nin Hazret-i Pîr’le ilgili gazel şeklinde yazdığı bir medhiyyesi şöyledir:

Bûse-demdir leb-i uşşâka Cenâb-ı Mısrî[108]

Secde-gehdir ser-i eşvâka turâb-ı Mısrî

Perde-i şeş-cihet-i sâz-ı tesellîdendir

Şu‘be-efzâ dil-i huzzâka rebâb-ı Mısrî

Zevk-i gül kand-i mezâyâ-yı tecellîdir hep

Ne sunarsa leb-i ezvâka leb-âb-ı Mısrî

Zevki bûs-ı leb-i cânân gibi rûhânî sunar

Nukl-i kâmî fem-i müştâka lu‘âb-ı Mısrî

Etse şehnâz ile tebdîl-i makam mûsîkiye

Dokunur perde-i uşşâka hıtâb-ı Mısrî

Hıffet-i rûh-ı sakîle reviş-amûz-ı usûl

Mûsikî öğretir İshak’a zübâb-ı Mısrî

Her ne sorsan hikem-i evvel ü âhirden hep

Mâ-sadak hikmet-i intâka cevâb-ı Mısrî

Şeref-sâyiş-i hâk-i derin eylerse eğer

Râyegân bitre vü tonbâka Cenâb-ı Mısrî

Tîri iksîr ede tonbâkı zer-i nâb Allâh

Hep metâın döke esvâka cirâb-ı Mısrî

Bir kanat açsa eğer üstüne her yerden açar

Kâniyâ heşt-der-i cenneti bâb-ı Mısrî

Sezâyî-i Gülşenî

Tarîk-i Gülşenî’nin pîr-i sânîsi olarak da bilinen Şeyh Hasan Sezâyî-i Gülşenî (ö. 1738) Hazret-i Mısrî’yi Edirne’de karşılamaya gelen ve ayağında bukağı ile sürgün edildiğinde eteklerine sarılıp kendisinden insanlık adına özür dileyen kişidir. Bu hadise üzerine Mısrî kendisine “Affa sezâsın.” diyerek tacını giydirip irşâd etmiştir. Mutasavvıf bu tarihten sonra Sezâyî mahlasını kullanmış ve bu isimle tanınmıştır.

Hasan Sezâyî-i Gülşenî’nin de Mısrî’ye nazireleri vardır:

Dilim kenz-i ilâhîdir onun vîrânesiyem ben[109]

Zuhûr etmiş o kenzin gevher-i yek-dânesiyem ben

Vücûdum mushafından sırr-ı min-habli okur ârif

Maârif ilminin el-âne mektebhânesiyem ben

Elimde câm-ı vahdet es-salâ der nûş eden tâlib

Elestin bâde-i hamrâsının meyhânesiyem ben

Edip çevgân-ı aşk ile rubûde top-ı tevhîdi

Şikâr aldım bu meydânın bu gün merdânesiyem ben

Benem kân-ı hakîkat, bende mahfî gevher-i aslî

Bu sırra mâlikem demem Hak’ın ammâ nesiyem ben

Cemâli âfitâbın bî-cihet arz eyleyip cânân

Alıp aklım ezelden tâ ebed dîvânesiyem ben

Numûne isteyen sırr-ı tecellîden nazar kılsın

Sezâyî pes ayân görsün ki ânın anesiyem ben

Verdî Şeyh Kâsım Efendi

Bursalı olan Mehmed Kâsım Efendi, 1634 senesinde dünyaya gelmiş olup Verdî mahlasıyla meşhurdur. Bursa’da Ahmed Bey Câmii imametindeyken aynı zamanda Çelebi Mehmed medresesinde ilim tahsil etmiştir. Hazret-i Mısrî’nin üçüncü halîfesidir. On dokuz yıl şeyhinin hizmetinde bulunduktan sonra, 1681 yılında Niyâzî-i Mısrî tarafından kendisine hilafet verilmiş ve irşada memur edilmiştir.[110] Fakat tekke şeyhliği daha sonradır. Kâsım Efendi, 1125/1713’te, Şeyh Ali Çelebi’nin vefatı üzerine Mısrî Tekkesi şeyhliğine getirilmiş, bu tarihten sonra irşadına tekkede devam etmiştir. Râkım Efendi’nin “Vâkıât-ı Mısrî” isimli eserine göre uzun, Mustafa Lutfî’nin “Tuhfetü’l-Asrî”sine ve Şemseddîn Efendi’nin “Gülzâr-ı Mısrî”sine göre ise kısa bir süre vekâleten Şeyhlik yapmıştır. Daha sonra bu makama Şeyh Sahfî Efendi getirilmiştir. Bu tarihten sonra Kâsım Efendi çarşamba günleri kendi evinde zikir, sohbet ve sâliklerin irşâdıyla meşgul olarak vakit geçirmiştir.[111]

Kâsım Efendi ömrünün sonlarında 1134/1722 yılında, Sadrazam Damat İbrahim Paşa tarafindan İstanbul’a davet edilmiştir. Burada Paşa kendisine bir ev satın almış ve Kâsım Efendi burada yaşamıştır. Mehmed Şükrü, Akbıyık Tekkesi şeyhlerini sayarken “eş-Şeyh Kâsım Verdî Efendi el-Halvetî, halîfe-i Hazret-i Mehmed el-Mısrî, rıhlet: fî Cemaziyelâhir 1135”[112] şeklinde Kâsım Efendi’ye de yer verir. Bu bilgiye göre, onun İstanbul’da Akbıyık Tekkesi’nde şeyhlik yaptığı anlaşılmaktadır.

Kâsım Efendi, 91 yaşında Mart 1723 tarihinde, bir çarşamba günü vefat etmiştir.[113] Ertesi günü cenazesi İstanbul’daki dervîş ve şeyhlerden oluşan büyük bir topluluk tarafından Ayasofya’dan Fatih Camii’ne getirilmiş ve vasiyeti üzere, İstanbul Eyüp’teki Yahyazâde Tekkesi’ne defnedilmiştir. Vefatına “Mahzu’n-nûr” terkibi tarih düşürülmüştür.[114]

Hazret-i Mısrî’nin aynı zamanda sır kâtibi olan Kâsım Efendi’nin bir şathiyyesi Mehmed Nesîm Efendi tarafından şerh edilmiştir.[115]

Emir Kâsımzâde Seyyid Mehmed Efendi, Kâsım Efendi’nin oğludur. Verdî’nin bir çok şiiri Şeyhi Niyâzî-i Mısrî’nin şiirine nazîredir. Birkaç örnek şöyledir:

Niyâzî

Zihî kenzi hafî k‘andan gelir her var olur peydâ

Gehi zulmet zuhur eder gehi envâr olur peydâ

Verdî

Künûz-i lâ-yezâlîden muhabbet eyledi peydâ

Muhammed nûrunu evvel muazzam eyledi peydâ

Niyâzî

Cân bu ilden göçmeden cânânı bulmazsa ne güç

Yârini terk etmeden yârânı bulmazsa ne güç

Verdî

Âşıkın cânı cihânda cânânı bulmazsa ne güç

Varını bahş etmeyip sultânı bulmazsa ne güç

Niyâzî

Zulmet-i hicrinde bîdâr olmuşam yâ Rab meded

İntizâr-ı subh-ı dîdâr olmuşum yâ Rab meded

Verdî

Bu vücûdum içre rûhum kaldı zindânda meded

Kurtulup şâh olmak ister kıl halâs yâ Rab meded

Niyâzî

Bakıp cemâl-i yâre çağırıram dost dost

Dil oldu pâre pâre çağırıram dost dost

Verdî

Bulmadım mahbûb derdini çağırıram dost dost

Tavır edindim cevrini çağırıram dost dost

Verdî manzumelerinden bir kaçında pîri Niyâzî-i Mısrî’den bahseder ve ondan alıntılar yapar:

Âdeme eren beğim kümmel-i insân olur

Her ne ki bulur vücûd cümlesi yeksân olur

Cümbüşünü enâmın yerli yerinde görür

Nefsini ol pâk edip işleri ihsân olur

Hak ile Hak olur ol kendi çıkar aradan

Anın içün her cihet semme vechu’llâh olur

Kalkar aradan cihet keşf olur ana Ahad

Hay olur ölmez ebed vâsıl-ı sultân olur

Mısrî dedi Verdî’ye eğri bakma kimseye

Senden emîn olıcak cümlesi ihvân olur

Âdemi bulan beğim vâsıl-ı Rahmân olur

Zikr ile olur enîs hâmil-i Kur’ân olur

Her ne görürse bakar ana Hak ile görür

Ârif olur özüne hastaya Lokmân olur

Kadrini eyler Hudâ halka anın bi’l-kader

İstikâmetle yürür âleme sultân olur

Kurtulur ol hevâdan terk-i tefâzül eder

Sûfî olur sıdk ile nâil-i rıdvân olur.

Verdî’ye Mısrî dilinden olagör tuz aşlar(?)

Kaydı gönülden bırak sana da ihsân olur

Halk-ı cihân mir‘âtıyam kim ki bakar bir ân görür

Gördükleri kendileri kahr u gehi ihsân görür

Gâfil ile ahveli gör eğri görür söz anlamaz

Âgâh olan âgâhların her cümbüşin irfân görür

Hüsn ile kubhu âlemin benzer hayâl-i zılla kim

Hayvândan ebter ol durur insânı kor hayvân görür

İnsân-ı kâmil olanın zenbin tutar sultân olan

Sultân beğim kâmil ola her dervîşi sultân görür

Dervîş olanlar subh u şâm ateş-i aşka yanmada

Görmez gözün hiç onları câhilleri biryân görür

Kâmil olanlar dediler reng-i inâ’dır reng-i mâ

Ol göz ki kan ile dola âb-ı hayâtı kan görür

Kâmil ararsan Verdîyâ Mısrî durur anın adı

Tâlib olan etvârının âyât ile Kur’ân görür

Emîr Kâsımzâde Şeyh Seyyid Mehmed Emîn

Emîr Kâsımzâde Seyyid Mehmed Efendi, babası Kâsım Efendi gibi Niyâzî-i Mısrî’nin halîfelerindendir. 1131/1718-19 veya 1134/1721-22 tarihinde Bursa’da devrân zikri esnasında vefat etmiş olan Kâsımzâde, zaviye olarak kullandıkları kendi evlerinde medfûndur.[116] “Şeyh Efendi bezm-i adne Hû ile buldu vüsûl” mısraıyla ölümüne tarih düşürülmüştür.

Mehmed Emîn Efendi’nin Seyyid mahlasıyla söylediği şiirlerinden oluşan mükemmel bir dîvânı vardır.[117]

Hazret-i Pîr’in şiirlerine nazire ve şerh mahiyetinde olan bu manzûmeler içinde medhiyyeler de bulunmaktadır. Bu dîvânın iç kapağında şu not yazılıdır:

“Bu dîvânın nâzımı Seyyid’in asıl adı Mehmed Emîn’dir. Babası Niyâzî-i Mısrî Hazretlerinin üçüncü halîfesi Mehmed Kâsım Efendi’dir. Seyyid de Hazret-i Mısrî’ye intisap ederek yirmi altıncı halîfesi olmak şerefini kazanmıştır.”

Şu medhiyyesi Hazret-i Pîr hakkında yazılmış en güzel şiirlerden birisidir:

Benim pîrim kamu erler eridir

Meşâyih zümresinin serveridir

Ne kim âlemde var ehl-i maârif

Kamusu bil o pîrin perveridir

Satılan şimdi sûk-ı ârifânda

Hep ol Mısrî azîzin gevheridir

Yenenler bâb-ı irfân meclisinde

Hemân ancak o Mısr’ın sükkeridir

Ziyâ veren dem-â-dem rûh u kalbe

Yakîn bil kim o mihrin enveridir

Hakîkat mihri sultânü’r-Resûl’dur

O hurşîdin bu kâmil mazharıdır

Hakîkat yolların kıldı nümâyân

Tarîkat ehlinin ol peşrevidir

Eğerçi sûretâ gitdi fenâdan

Bekâ mülkü anın şimdi yeridir

Velî müminler ölmezler hakîkat

Ölen hayvân durur anlar diridir

Bu halk anı bu gözle gördü ekser

Bu gözün gördüğü et ü deridir

Niçe görsün anı a‘mâ vü ahvel

Ki ol şems-i hakîkat pertevidir

Anı görmedi illâ ehl-i bâtın

Bu halk gördüğü ancak zâhiridir

Anı anlamadı ehl-i zevâhir

Ki anın ilmi içerden içeridir

Anın ilminden âcizdir melekler

Ki esmâ ilminin ol mâhiridir

Ana mekşûf idi ilm-i ilâhî

O ilm-i min ledünnün madenidir

Şu denli mülk idi ilm-i tasavvuf

Fütûhât u Fusûs hep ezberidir

Hemîşe zikr ederdi Ankâ-yı Muğrib

Muhakkak bil ki ol kendileridir

Yine bunca kemâl ile o kâmil

Bu nâs içre kamular ahkarıdır

Anın bilmediler kadrini nâdân

Bilenler anı âlemde velîdir

Ne bilsin bilir dürrün bahâsın

Eyâ kim bildi kâmil cevheridir

Kamu evsâf ile mevsûfdur ammâ

Hakâyık da kamusundan berîdir

Cihânda kâmilîn çokdur velâkin

Bu cümle kümmelînin kümmelidir

Mukaddem geçdi Mevlânâ vü Attâr

Bu sultân anların şeyh ekberidir

Velîler hayline oldur ser-firâz

Velâyet cündünün ser-askerîdir

Eğer Sadreddîn Bedreddîn Cüneyd

Hep ol vahdet gülü bülbülleridir

Buların râhına sâlik olanın

Dü âlemde hidâyet rehberidir

Olara kim muhib olmazsa cânâ

Cihân içre gezer ol serserîdir

Oları sevmeyenden sen ırag ol

Ki anların demi san zemheridir

Ko Seyyid gayrını sen aşkını al

Makâm-ı aşk kamudan ileridir

Anın âşıkları yokdur cihânda

Bu Seyyid cümlesinin kemteridir

Bilmem dersen o pîrin hâl u şânın

Muhammed nâm u Mısrî şöhretidir

Bu gazel/medhiyye de Seyyid’indir:

Bu yolda cân verip cânânı buldum

Gönül Mısr’ındaki sultânı buldum

Dün ü gün zâr iken Ya‘kûblayın ben

Bugün ol Yûsuf-ı Ken‘ân’ı buldum

Arardım rûz u şeb berr ile bahri

Bana benden yakîn Sübhân’ı buldum

Eriştim kâmil insan sohbetine

Bi-hamdilillâh ki ol merdânı buldum

Ana teslîm olup sıdk ile cândan

Kırıp zünnârımı îmânı buldum

Yüzünden okurum ümmü’l-kitâbı

Tamâm et âyet-i Kur’ân’ı buldum

Sivâ asnâmını sürdüm gönülden

Hemân-dem dildeki mihmânı buldum

Sülûk ile bulup seyr-i maa’llâh

Melâik sığmayan dîvânı buldum

Hakîkat bahrına erişdi râhım

Ana gavvâs olup dürr-i kânı buldum

Maârif dürlerin neşretse Seyyid

Aceb mi Mısrî gibi ummânı buldum

Niyâzî’nin dem-i kudsiyyesiyle

Bi-hamdi’lillâh ki bu irfânı buldum

Şu şiir de Mısrî dilinden söylenmiştir:

Gel ey bâd-ı sabâ lutf et

Bana şeyhimden haber ver

Bu mahzûn gönlümü şâd et

Bana şeyhimden haber ver

Göresin berr ile bahri

Seyredersin nice şehri

Şeyhim benim Sultân Mısrî

Bana şeyhimden haber ver

Gece gündüz devr edersin

Kûh u sahrâ seyr edersin

Dost haberin ahz edersin

Bana şeyhimden haber ver

Eğer ol ile varırsan

Rûy-ı dildârı görürsen

Azm edip bunda gelirsen

Bana şeyhimden haber ver

Her seher yollara bakar

Çeşmim yaşı dâim akar

Hasreti cânımı yakar

Bana şeyhimden haber ver

Dâim arzu eder cânım

Göklere çıkdı efgânım

Kerem et yüce Sübhânım

Bana şeyhimden haber ver

Bir kez cemâlin göreyim

Pâyına yüzüm süreyim

Yoluna cânım vereyim

Bana şeyhimden haber ver

Seherde açılan güller

Efgân eyleyen bülbüller

Akan sular esen yeller

Bana şeyhimden haber ver

Seyyid ister dâim anı

Yoluna terk etdi cânı

Zikr ü fikri dün ü günü

Bana şeyhimden haber ver

Tarîk-i Mustafâ’da biz

Halvetîyiz Halvetîyiz

Reh-i sıdk u sâfâda biz

Halvetîyiz Halvetîyiz

Hakk’ı zâkirdir dilimiz

Kisvemizdedir dâlimiz

Sultân Mısrî’dir pîrimiz

Halvetîyiz Halvetîyiz

Kâmil durur erlerimiz

Şîr-i Hudâ rehberimiz

Muhammed’dir serverimiz

Halvetîyiz Halvetîyiz

Ser-çeşmedir tarîkımız

Hablü’l-metîn refîkimiz

Hû’dur bizim celîsimiz

Halvetîyiz Halvetîyiz

Şer‘-i nebî ahvâlimiz

Fi‘l-i nebî ef‘âlimiz

Hakk’a mutabık hâlimiz

Halvetîyiz Halvetîyiz

İlhâm olur Hak’dan bize

İlm-i ledün gönlümüze

İhsân olur sırrımıza

Halvetîyiz Halvetîyiz

Küntü kenzin miftâhıyız

Her müşkilin keşşâfıyız

Hep tarîkın eşrâfıyız

Halvetîyiz Halvetîyiz

Ta‘lîm-i esmâ bizdedir

Remz-i mâ evhâ bizdedir

Sırr-ı ev ednâ bizdedir

Halvetîyiz Halvetîyiz

Zikr-i Hudâ’dır işimiz

Yoktur gayrı teşvîşimiz

Seyyid bizim dervîşimiz

Halvetîyiz Halvetîyiz

Şeyh Mehmed Emîn Zâik Efendi

Mısrî Dergâhı postnişînlerinden olan Bursalı Şeyh Zâik Efendi (d.1793-ö. 1852), Mehmed Şemseddîn Efendi’nin dedesinin kardeşidir. Şeyh, hakîkaten kudretli bir şâirdir. Divânında Hazret-i Mısrî’ye medhiyyeleri vardır. Şiirdeki kudretinden ve tarih düşürmedeki ustalığından ötürü Şeyhü’ş-Şuarâ ve Ebu’t-Tevârîh lakaplarıyla tanınmıştır[118]:

Geldim sana ihsân uma yâ Hazret-i Mısrî

Lutfun siper et korkuma yâ Hazret-i Mısrî

Mâlişgeh-i rûyum iken iksîr-i türâbın

Dâreynde müflis koma yâ Hazret-i Mısrî

Ol günde beni zîr-i himâyenden ayırma

Cürmüm konacak karşıma yâ Hazret-i Mısrî

Ben niçe yanıp ağlamayam dest-i felekden

Döndürdü vücûdum mûma yâ Hazret-i Mısrî

Hüsrandadır her dü cihân bî-şekk ü şübhe

Lutfundan o kim göz yuma yâ Hazret-i Mısrî

Eyler galebe cürmüm adedde sayılırsa

Deryâdaki bi-had kuma yâ Hazret-i Mısrî

Etdirmedin etmezsin efendim yine pâ-mâl

Bu beldeyi kâfir Rûm’a yâ Hazret-i Mısrî

Zâik kulunun kıl Haseneyn aşkına teshîl

Çirkâb-ı hatâsın yuma yâ Hazret-i Mısrî

Sırrî

Sırrî’nın kim olduğunu tesbit edemedik. Şu beyitler Mehmed Şemseddîn Efendi’nin “Gülzâr”ından alındı:

Ey kâşif-i sırr-ı velâyet Hazret-i Mısrî[119]

Vey fâtih-i kenz-i hidâyet Hazret-i Mısrî

Sultân-ı deryâ-yı sefîd sâkin-i Limni

Her dem anı eder himâyet Hazret-i Mısrî

Mahşerde sultânım Niyâz-ı bendegânındır

Sırrî kuluna kıl şefâat Hazret-i Mısrî

Harîrîzâde Seyyîd Mehmed Kemâleddîn Efendi

Muhammed Nûr Hazretlerinin yetiştirdiği Harîrîzâde, 1881’de İstanbul’da vefat etmiştir. Tıbyân’ı ile tasavvuf tarihine hizmet eden büyük bir araştırmacıdır. Mehmed Kemâleddin Efendi Hazret-i Pîr’in:

Ben sanırdım âlem içre hiç bana yâr kalmadı

Ben beni terk eyledim gördüm ki ağyâr kalmadı

matlaıyla başlayan nutkuna yazdığı şerhi şu kıt‘a ile bitirir:

Cenâb-ı Mısrî-i mûciz-beyânın

Lisânıyla bu nutku söyleyen Hak

Bu abd-i âciz ü ahkâr Kemâl’in

Zebânıyla anı şerh eyledi Hak

10 Muharrem 1292/16 Şubat 1875

Halîl Sâmî Paşa

Halîl Sâmî Paşa, Mısrî erkânı Şeyhlerinden Moralı Sadullah Efendi’nin dervîşi olan Halîl Hamîd Paşa’nın ahfâdındandır. İstanbul’da Hırka-i Saadet civarında Perşembe Dergâhı adıyla bilinen Mustafa (Resmî) Ahî Hazretlerinin dergâhında postnişînlik yapmıştır.

Bu zat Hazret-i Pîr’in pek çok şiirini tahmîs ettiği gibi hakkında övgüler de yazmıştır. Mehmed Şemseddîn Efendi bu manzûmelerin bir kısmını “Gülzâr-ı Mısrî”de vermiştir:

Sitâyiş-i Kutbü’r-Rabbânî, Gavsü’l-Hamedânî, Pîr-i Rûşen-zamîr, Sultân-ı Hâtem-i Velâyet, Cenâb-ı Hazret-i Mehmed el-Mısrî e’n-Niyâzî (k.s.a.).

Gıdâ-yı rûh-ı insândır kelâm-ı Hazret-i Mısrî

Cilâ-yı cism-i irfândır kelâm-ı Hazret-i Mısrî

Rumûzâtı hayât-ı cism ü cândır ehl-i tevhîde

Gönülde gizli iz‘ândır kelâm-ı Hazret-i Mısrî

Kabûl etmez aceb münkir denilse hoş ma‘ânisi

Ana bir tîğ-i yârândır kelâm-ı Hazret-i Mısrî

Mezâyâ-yı hakîkîsi dil-i dânâya bî-şübhe

Ulûm-ı şâh-ı Mervân’dır kelâm-ı Hazret-i Mısrî

Muhabbetle oku âsâr-ı tefeyyüzâtını gör kim

Ser-â-ser-i bahr-ı ummândır kelâm-ı Hazret-i Mısrî

Rumûz-ı enbiyânın mahrem-i hâssı durur mahzı

Gönül beyninde mihmândır kelâm-ı Hazret-i Mısrî

Denilse Şeyh Muhyiddîn-i Rûmî zatına el-hak

Sezâ vü mağz-ı Kur’ân’dır kelâm-ı Hazret-i Mısrî

Aceb İsâ-nefes hayy-ı memât eyler füyûzâtı

Ki zîrâ sırr-ı Yezdân’dır kelâm-ı Hazret-i Mısrî

Şu‘â-ı himmeti dâim seni tenvîr eder Sâmî

Özünde nûr-ı imândır kelâm-ı Hazret-i Mısrî

Tahmîs-i Sâmi

Gönül mir‘âtına bakdım aceb bir dânesiyem ben

Görünen âlem-i cismin şeh-i şâhânesiyem ben

Temevvücle gelip ‘ayna hemân ummânesiyem ben

İlim bahr u vücûd asdâf anın dürdânesiyem ben

Maârif kenz ü dil vassâf anın vîrânesiyem ben

Dalanlar bahrına zatın bu ilmi râmiz oldular

Çıkarıp cevher-i manâ kelâmı nâfiz oldular

Bilir ancak dil-i dânâ bu sırrı hâiz oldular

Benim ilmim katında müctehidler âciz oldular

Velî ilm-i İlâhînin deli dîvânesiyem ben

Sıfâtdan geçmeyip zevk-i makâle râzı oldular

Kalıp sahrâ-yı kesretde fisâle râzı oldular

Hulâsâ görünen zıll u hayâle râzı oldular

Birer hâle cihânın halkı bir bir râzı oldular

Benim bir hâle meylim yok Hak’ın bilmem nesiyem ben

Bu gözle zat-ı insânî görülmez gözde bir serd var

Açarsan çeşm-i Hakkânî görürsün dilde bir ferd var

Sana senden yakîn dâim adâletle duran merd var

Bi-küllî âlemin halkı bilirler bende bir derd var

Bilinmez sevdiğim kimdir nenin mestânesiyem ben

Amâdan devredip geldim görünen zıll u hem silke

Büründüm ten libâsını binip san‘atlı bir fülke

Cemâli seyrine azm-i vücud etdim gelip ilke

Eğerçi sûretâ âhirde geldim âlem-i mülke

Ne mâzîyem ne müstakbel her ânın ânesiyem ben

Ser-â-pâ var olan varlık bu varın şenliğindendir

Kamu eşyâ zuhuru hep anın bak birliğindendir

Mezâhir cümle-i Hakk’ın güzel perverliğindendir

Yitirdim benliği benlik bana Hak benliğindendir

Tekellümde hıtâb-ı gaybetin kârhânesiyem ben

Ne Sâmî’yem ne bâkîyem ne fânîyem ne mihmânam

Ne kâlîyem ne hâlîyem ne hâlîyam ne işânam[120]

Ne memlûyam ne mahzûnam ne handânam ne meydânam

Ne Mısrî’yem ne Mehdî’yem ne İsâ’yam ne insânam

Bu yanan dâimâ şem‘in velî pervânesiyem ben

Tahmîs-i Sâmî

Hutût-ı vech-i yâri vâsıl-ı dîdâr olandan sor

Uyanıp hâb-ı gafletden özü bîdâr olandan sor

O yüzden yüzlenip dilden dile dildâr olandan sor

Rumûz-ı enbiyâyı vâkıf-ı esrâr olandan sor

Ene’l-Hak sırrını cândan geçüp ber-dâr olandan sor

Sakın hâl ehlini bilmez alâyık ehline sorma

Sivâ tahsîline düşkün dekâyık ehline sorma

Bu bir gâmız muammâdır şakâyık ehline sorma

Yürü var ehl-i tecrîdi alâyık ehline sorma

Anı cân u cihânı terk edip deyyâr olandan sor

Bu emvâcın gidip gelen misâlin bilmek istersen

Müdevver yine aslından fisâlin bilmek istersen

Firâkın hayme-i tende visâlin bilmek istersen

Gehî kahr u gehî lutfun kemâlin bilmek istersen

Fenâ-ender-fenâda yok olup hem var olandan sor

Erenler sözünü Sâmî sefâhat ehli anlamaz

Acîb rûh-ı musavverdir kesâfet ehli anlamaz

Hülâsa remz-i dânâyı hamâkat ehli anlamaz

Dilâ bu “Mantıku’t-Tayr”ı fesâhat ehli anlamaz

Bunu ancak ya Attâr u veyâ Tayyâr olandan sor

Ezel bezminde özsüzler kemâhî görmez eşyâyı

Huzûr-ı pîrde sözsüzler kemâhî görmez eşyâyı

Emeksiz yolda yüzsüzler kemâhî görmez eşyâyı

Anadan doğma gözsüzler kemâhî görmez eşyâyı

Niyâzî vech-i dildârı ulü’l-ebsâr olandan sor

Mehmed Şemseddîn Mısrî

Mehmed Şemseddîn-i Mısrî, Bursa Mısrî Dergâhının son şeyhidir. Hayatını Mısrî’ye vakfetmiş olan Şemseddîn Efendi’nin Hazret-i Pîre olan ilgisini anlatmanın imkânı yoktur. Zira Şeyh’in bütün hayatı Pîr’ini anlamak ve anlatmakla geçmiştir. O, soyadı kanunundan önce isminin yanına daima “Mısrî” lakabını koymuş, kitaplarını da (“Gülzâr-ı Mısrî”, “Dildâr-ı Mısrî” v.s. gibi) bu isimlerle yazmıştır. Diğer taraftan şeyhin kitaplarının hemen hemen tamamı Mısrî’ye veya Bursa kültür tarihine ait konuları ele almaktadır.

Mehmed Şemseddîn (Ulusoy) Efendi yakın dönemlerin en renkli simalarındandır. Yazdığı pek çok eserini neşredememenin üzüntüsüyle vefat eden bu zat, devrinde “ayaklı kütüphane” diye nam salmıştır. Bilhassa Bursa cami, medrese, tekke ve türbeleri ile meşhurları hakkında yazdığı yüzlerce sayfalık araştırmaları, onun velûd, dikkatli ve yorulmak bilmez bir araştırmacı olduğunu gösterir.

Son Mısrî Dergâhı Şeyhi Mehmed Şemseddîn Efendi, Halvetî tâcı ile

Bursa’da, 1287 (M. 1867) tarihinde doğan Şemseddîn Efendi, ilk tahsilini İzmir ve Bursa’da ikmâl etti. Babası İsmail Nazîf’den özel dersler aldı. Vergi ve nüfus dairelerinde, yabancı komisyonluğunda vazifelerde bulundu. Babasının vefatından sonra -şimdi yerinde PTT binası bulunan- Bursa Niyazî-i Mısrî Tekkesi’ne Şeyh oldu. Bu sıralarda Pınarbaşı İzzeddin Camii’nde elli sene kadar hatiplik yaptı. Durmadan bilgisini arttırdı. Şeyh Vahyî’den akâid ve tasavvuf okudu. Fen ilimlerinde ve tarih sahasında kendisini yetiştirdi. 7 Nisan 1327/20 Nisan 1911’de teşkil olunan Tarih Encümeni’ne âzâ tâyin edildi. Yine, Meclis-i Meşâyıh’da, Donanma Cemiyeti’nde, Cihât komisyonunda azalıklarda bulundu. Bursa Kütüphanesi’nde tasnif çalışması yaptı. 1927’de, Kütüphane teftiş ve tetkik memuru oldu. Bu arada eserlerini yazmaktan da geri durmuyordu. Nihayet 69 yaşında tedavi için geldiği İstanbul’da vefat etti (9 Teşrîn-i evvel 1936). Mezarı Merkez Efendi Kabristanı’nda, Hazret-i Pîr’in kardeşi Ahmed Efendi’nin yanındadır.

Mehmed Şemseddîn Mısrî’nin İstanbul Merkez Efendi’deki Kabri

Eserlerinden bazıları şunlardır: Gülzâr-ı Mısrî, Yâdigâr-ı Şemsî, Bergûzâr-ı Şemsî, İhtiyâr-ı Şemsî, Ezhâr-ı Şemsî, Mi’yâr-ı Şemsî, Güftâr ve Eş‘âr-ı Şemsî, İtimâr-ı Şemsî, Karâr-ı Şemsî, İztihâr-ı Şemsî, Dildâr-ı Şemsî, Medâr-ı Şemsî, Devvâr-ı Şemsî, İntizâr-ı Şemsî, Misyâr-ı Şemsî, Gamhâr-ı Şemsî, Diyâr-ı Şemsî, Ebrâr-ı Şemsî, İtisâr-ı Şemsî, İğbirâr-ı Şemsî, Dilfigâr-ı Şemsî, Yedi Krala Mektup.

Bu eserlerden şimdilik sadece Yadigâr-ı Şemsî ve Dildâr-ı Şemsî basılmıştır.[121] Hüseyin Vassâf Bey’in yakın arkadaşı olan M. Şemseddîn, Hazret-i Mısrî’yi en iyi anlayanlardan birisidir. Vassâf Bursa’da Mısrî âsitânesi ziyaretinde sanîh olan (gönüle doğan) bir medhiyyesinde “Mısrî-i Sânî” dediği Şeyh hakkında şöyle der:

Muazzam pîr-i dest-gîr Hazret-i Mısrî-i pürşândır[122]

Gülistân-ı hakâyıkda hezâr-ı nûr-ı cânândır

Lisân u kalbime ism-i şerîfi ziynet-âverdir

Be-hakkı nâtıku’l-Kur’an olan bir kutb-ı devrândır

O kutb-ı envere ben âşıkım vallâhi billâhi

Dil-i hasret-zedem her rûz u şeb muhtâc-ı ihsândır

Hayâl-i lutfu gelse yâda titrer kalb-i pür-derdim

Ona i‘lân-ı aşk etdim devâ-sâz-ı mürîdândır

Şefâ‘at-hâhıyam dâim taleb-kâr-ı visâl oldum

Beni elbetde mahrûm eylemez bir pîr-i pîrândır

Amân yâ Hazret-i Mısrî meded yâ Hazret-i Mısrî

Kerem yâ Hazret-i Mısrî seni sevmek bana şândır

Tarîk-ı feyzinin sâlikleri arrâf-ı vahdetdir

Nice erler gelip geçmiş bu bir şeh-râh-ı irfândır

Teveccüh-kerde-i Mısrî Cenâb-ı Şeyh Suhfîdir

Riyâzet-kâr-ı ârif dâhil-i bezm-i Halîlândır

Gelip encâl-i pâkinden Muhammed Şemsî-i Mısrî

Cihâna revnak-efzâ nûr-ı ayn-ı cümle yârândır

Bu zat-ı pür hakâyık âsitân-ı pîrde post pîrâ

Dakâyıkda maârifde hakîkat merd-i zî-şândır

Ledünnî ilmine mazhar bütün âsârı şâhiddir

Şiirde bülbül-i aşkdır esîri zülf-i cânândır

Denilse Mısri-i sânî ona lâyıkdır ol tevcîh

Şehâdet eyleyen âsâr uluvv-i kadre bürhândır

Vücûdu âlem-i irfâna zînet-bahş olur el-hak

Kitâb-ı kâinatı şerh eden bir sırr-ı Kur’an’dır.

O kâmildir mükemmildir sezâ-yı medh ü tekrîmdir

Bütün âdâb u erkânı bilen bir mürşid-i cândır

Kanâat-kâr edîb hoş-gû nezaketle dili memlû

Yüzünde şems-i irfân ayn-ı Mısrî pertev-efşândır

Muhibb-i ehl-i beyt-i Hazret-i Ahmed Muhammed’dir

Esîr-i ilm ü irfân Cenâb-ı Şâh-ı Merdân’dır.

Hakîkatde sevendir Hazret-i Şâh-ı Şehîdânı

Temâmen mâcerâ-yı Kerbelâ’dan kalbi sûzandır

Şeyh-i muhterem bin bir belâya sîne tutmuşdur

Onun kalb-i hazîni pür-elemdir çeşmi giryândır

Ahîren tekyeler mesdûd olunca dâğdâr oldu

Bütün erbâb-ı zikr ü fikr ise mahrûm-ı devrândır

Nice dem hânkâhı mecma‘-i uşşâk idi hakkâ

Gelenler zevk alanlar cümleten erbâb-ı îmândır

Kapandı cümle dergâhlar semâya çıkdı hep âhlar

Sevindi cümle bed-hâhlar fakat uşşâk nâlândır

Ne âlemler olurdu âsitân-ı pâk-i Mısrî’de

Ne âdemler gelirlerdi ki anlar ehl-i iz‘ândır

O merd-i kâmilin intâk u hâlât-ı füyûzuyle

Şarâb-ı aşk-ı Hak’la hasta diller hepsi mestândır

Münâfıklar hasûdlar âsitân-ı Pîr’e gelmezdi

Emînim ki gelenler sâhib-i ikrâr u îmandır

Bu şeyh-i pür-kemâlin Hakk-ı âlîsinde söz çokdur

Ne söylersem onun vâdî-i temdîhinde cebândır

Mübârek vechine dikkatle baksan rû-nümâdır feyz

O mir‘ât-ı mücellâ, âşık-ı mahbûb-i Yezdândır

Garîk-ı bahr-i zatdır dâhil-i bezm-i vahdetdir

Hakîkat ehl-i sohbet reh-nümâ-yı ehl-i meydândır

Güzergâh-ı hayâtdan ibret almış Hakk’a yüz tutmuş

Sivâdan yüz çevirmiş peyrev-i mâh-ı azîzândır

Yazılsa defter-i dîvânıma elyak bu medhiyyem

Onun meclûbuyum feyzu’llâh onda tâbândır

Gel ey müştâk-ı evsâf-ı olan Vassâf-ı bî-evsâf

Niyâz et bahş-i feyz eyle ki bu hâl-i kerîmândır

Harîr-i hâme-i medhiyle gönlüm cezbe-dâr oldu

Beni mahrûmî-i feyz eylemez âlî bir insândır.

Cenâb-ı pîr-i dest-gîrin esîri aşkıdır Vassâf

O pîr-i muhterem ki cümle ehlullâha sultândır

Şemseddîn Efendi’nin iki ayrı ciltte topladığı dîvânı, baştan sona Hazret-i Mısrî medhiyyeleri ve tahmisleriyle doludur. Bunların tamamını buraya kaydetmek mümkün değildir.

Diğer taraftan Mehmed Şemseddîn, Mısrî menakıpnâmesi olan “Gülzâr-ı Mısrî” adlı eserine bazı medhiyyelerini de kaydetmiştir. Bu manzûmelerin hemen tamamının ne zaman ve niçin yazıldığını gösteren tarihler ve başlıklar mevcuttur. Kendisi “Gülzâr”da şöyle der:

Nâmıku’l-hurûf fakîrin de hâl-i sabâvetimden beri iktizâ-yı muhabbetimle söylediğim istimdâd ve niyâz-ı dervîşânem varsa da buraya yazılacak derecede muntazam bir şey olmadığından dercinden sarf-ı nazar ettim. Yalnız, tezâyüd-i feyz-i maneviyyeme bais olmak ricasıyla bir ikisini maâl-kusur yazıyorum. Fî 21 Mayıs sene 1306/2 Haziran 1890 tarihinde şeyhim mûmâileyhle birlikde ilk ziyaretimde söylemiştim:

Dergeh-i Mısrî’de huddâm olduğum devlet yeter

Hizmet ile iftihâr etmek bana izzet yeter

Hamdülillâh hâk-pây-ı Hazret-i Pîr’e bugün

Vechini pâyine sürmek Şemsî’ye rif‘at yeter

Bu da o zaman söylenmişti:

Benim kasdım seni ancak ziyâret eylemeklikdir[123]

Gelip pâyine yüz sürmek nasîb oldu bana Pîr’im

Benim seyr ü sülûkumda meded-res ol Hudâ hakkı

Garîb u bî-kesem senden olur lutf u atâ Pîr’im

N’olur Şemsî-i nâçîzin kusûrun afv eder isen

Ki zîrâ lutf u ihsâna odur lâyık sezâ Pîr’im

Gider mi pâyına yüzler sürenler hâşâ kim mahrûm

Gelen gamla gider mesrûr olur hemdem rehâ Pîr’im

Der-i ihsânına gelmiş hakîr ü derdmend Şemsî

Yetişsin himmetin feyzin meded senden ana Pîr’im

Fi 9 Zi’l-ka‘de Sene 1324 ve Fi 13 Kanûn-ı evvel 1322/25 Aralık 1906 tarihinde Salı gecesi söylenmişti. Makâm-ı rasttan bestelenmekle esnâ-yı zikirde devrân-ı bidâyette okunmaktadır:

Ey kutb-ı cihân gavs-ı zaman Hazret-i Mısrî

Vey ârif-i esrâr-ı nihân Hazret-i Mısrî

Sen vâkıf olup ilm-i ledünnî-i Hudâ’ya

Etdin bize de keşf ü beyân Hazret-i Mısrî

Hatm-i velâyet mazharıdır zat-ı şerîfin

Nutkundan olup çünki ayân Hazret-i Mısrî

Lutf eyle bize himmetini eyleme mahrûm

Feyz ü keremin ola revân Hazret-i Mısrî

Şemsî kulunun leyl ü nehâr senden ümîdi

Feyzinle kerem eyle âmân Hazret-i Mısrî

Fî 17 Mayıs sene 1324/30 Mayıs 1908 Cumartesi günü akşamı Midilli adasında kâin ve Vaykala Cami-i şerîfinde okunmak üzere rûhâniyet-i Cenâb-ı Pîr’den berây-ı istimdâd söylenmiştir:

Meded ey şâh-ı iklîm-i velâyet Hazret-i Mısrî

Meded ey vâli-i mülk-i kerâmet Hazret-i Mısrî

Kerem kıl bendegânına sülûkunda meded-res ol

Olup sen menba‘-ı cûd u sehâvet Hazret-i Mısrî

Fakîr-i bî-nevâlardan dirîg etme füyûzâtın

Cihânda şöhretin sâhib-semâhat Hazret-i Mısrî

Penâh u destgîrimsin gerek zâhir gerek bâtın

Ki sensin rehber-i semt-i selamet Hazret-i Mısrî

Der-i ihsânının âciz gedâsı Şemsi-i nâçiz

Füyûzâtınla ihyâ kıl inâyet Hazret-i Mısrî

Mısrî Şeyhi Mehmed Şemseddîn Efendi’nin tanzîri:

Tasavvuf ilminin sen oldun başı Hazret-i Mısrî[124]

Ali’nin sırrının gûyâsı oldun Hazret-i Mısrî

Tarîkatde hakîkatde senin emsâlin az geldi

Cuyûş-ı evliyâ yektâsı oldun Hazret-i Mısrî

Kelâmın mağz-ı Kur’ân’dır hakâyık anda cem‘ oldu

Ledün ilminin âşinâsı oldun Hazret-i Mısrî

Erişmez Ka‘be’ne sonra gelenler işidir hayret

Nücûm-ı ârifân rahşâsı oldun Hazret-i Mısrî

Ebu’l-vakt olmadan geçdin olup hem rütbe-i efrâd

Cenâb-ı Hayder’in manâsı oldun Hazret-i Mısrî

Olup müstağrık-ı tevhîd-i sırf-dür mahv-ı mahz oldun

Bu ilm-i min ledün deryâsı oldun Hazret-i Mısrî

Kapında feyz-yâb oldu lehü’l-hamd Şemsî-i Mısrî

Gam u hicrin devâ-bahşâsı oldun Hazret-i Mısrî

Türbe-i şerîfe ta‘lîk olunmak üzere söylenilmişti:

Rûy-ı siyâhım ile dergâha[125]

Huzûr-ı Pîr’e niyâza geldim

Cürm ü günâhım ile hânkâha

Huzûr-ı Pîr’e niyâza geldim

El-meded meded meded Niyâzî

Ene dahîlek sultân Niyâzî

Baş koydum eşiğine yüz sürdüm

Boynum büküp dîvânına durdu

Bunca lutf u ihsânını gördüm

Huzûr-ı pîre niyâza geldim

El-meded meded meded Niyâzî

Ene dahîlek sultân Niyâzî

Durmuş kapında bunca mürîdân

Şermend ü âciz baş açık üryân

Dertliyiz senden umarız dermân

Huzûr-ı Pîr’e niyâza geldim

El-meded meded meded Niyâzî

Ene dahîlek sultân Niyâzî

Şemsî-i nâcîzine kerem kıl

Esrâr-ı Hakk’a anı mahrem kıl

Lütfunla dilşâd eyle hürrem kıl

Huzûr-ı pîre niyâza geldim

El-meded meded meded Niyâzî

Ene dahîlek sultân Niyâzî”

Vassâf’ın Medhiyyesine Şemseddîn Efendi’nin Tahmîsi

Muhibb-i hanedân-ı Mustafâsın Hazret-i Mısrî[126]

Bütün müsterşidâna pîşvâsın Hazret-i Mısrî

Ledün ilmini ârif sırr-ı bâ‘sın Hazret-i Mısrî

Tarîkatde reîsü’l-evliyâsın Hazret-i Mısrî

Zamânın kutbusun feyz-intimâsın Hazret-i Mısrî

Bi-lâ şek mazhar-ı nûrla tecelliyyât-ı Rahmân’sın

Füyûzât-ı Muhammed’le alemden de nümâyansın

Tarîk-i aşk-ı Hak’da bizlere kıymetli bürhânsın

Tasavvuf gülşeninde bülbül-i hoş-gûy-ı irfânsın

Hakîkat mülküne bir reh-nümâsın Hazret-i Mısrî

Mübârek nutkunu her kim ederse gûşuna mengûş

Bilir esrâr-ı tevhîdi demez bir söz olup hâmûş

Geçer benlikden ol tâlib hakîkatle olur bî-hûş

Ne âli sözlerin vardır ki insânı eder medhûş

Ukûl-i âdeme hayret-fezâsın Hazret-i Mısrî

Sevenler bahtiyâr oldu seni yâ Hazret-i Mısrî

Bu yolda vakfedip cân u teni yâ Hazret-i Mısrî

Kerem kıl feyzyâb eyle beni yâ Hazret-i Mısrî

Gönül ez-cân u dil sevdi seni yâ Hazret-i Mısrî

Şebistân-ı edebde muktedâsın Hazret-i Mısrî

Muhibbim bendeyim şemsim dahîl-i zevrak-i Nûh’um

Ezelden tâ ebed pîrim füyüzâtınla meftûhum[127]

Senin vasfında Vassâf’ı edip tahmîs-i memdûhum

Gece gündüz tavâf eyler mübarek türbeni rûhum

Dil-i Vassâf’a dâim zevk-fezâsın Hazret-i Mısrî

Şeyh Mehmed Şemseddîn Efendi Tarafından Edilmiş Tahmis

Destûr Yâ Hazret-i Mısrî

Şems-i tabân gibi meydânda kemâlin Mısrî[128]

Sâyebândır bana her demde hilâlin Mısrî

Hep tecsîm ediyor çeşme hayâlin Mısrî

Zulmet-i tende nümâyân mâh-ı hilâlin Mısrî

Bendene oldu helâl ıyd-i visâlin Mısrî

Sana bende olanın gönlü olur mâh-ı münîr

İntisâb eyleyene lutfunu ettin tebşîr

Arz-ı minnet ederim bendene oldun dest-gîr

Mazhar-ı tâmm-ı inâyâtısın ey Hazret-i Pîr

Niam-ı Hazret-i Rabbü’l-müteâlin Mısrî

Sana hussâdın olan ta‘nına dil-hûn oldum

Bilmeyip kadrini bu hâline mahzûn oldum

Mazhar-ı himmetin olmak ile memnun oldum

Sen gibi nâdire-i ma‘rifete hayrânız

Bizi dil-şâd ede ihsân-ı nevâlin Mısrî

Hâline kâline âşıkdır o bî-çâre gönül

Doyamaz bakmağa o sendeki ruhsâra gönül

Erişirse o güzel gülşen-i esrâra gönül

Himmet-i kudsiyyene âşık âvâre gönül

Medh ü tekrîme sezâdır senin hâlin Mısrî

Kerem ü fazlın erer lutfun ile etrâfa

Sana bende olan ârif ola sırr-ı kâfa

Bezl-i ihsân ediver Şemsî-i bî-evsâfa

Mazhar-ı feyzin olursa ne şeref Vassâf’a

Beni mest etdi hakîkatde mâkâlin Mısrî

Medhiyye-i Şemsî-i Mısrî der-Hakk-ı Hazret-i Mısrî

Ravzanda aramam gönlüme oldun menkûş

Kalb-i uşşâkda olup çünki mekânın Mısrî

Bendegânına erer geçer de lutfun senin

Etmede avn ü meded rûh-ı revânın Mısrî

Zikri men‘ ile ta‘kîb eden erbâb-ı dalâl

Sana zulm etdi elem çekmede cânın Mısrî

Hizmet-i amâya sen vakf-ı vücud eylemişin

Hep keder gussa ile geçdi zamânın Mısrî

Münkeşif oldu tasavvuftaki mestûr esrâr

Rehber oldu urefâya senin irfânın Mısrî

Vâris-i ilm-i nebî mahrem-i sırr-ı Hayder

Olduğun gün gibi ma‘lûmu cihânın Mısrî

Mazhar-ı feyzin ola Şemsî kapında bende

O günehkâra da şâmil olur ihsânın Mısrî

Azîzim Şeyh Mehmed Şemseddîn Efendi’nin Bursa’dan Limni’yi şeref-teşrîflerinde zuhûr eden nutk-ı âlîlerinden beyt-i mezkûr levhe yazılarak Hazret-i Pîr’in türbe-i şerîflerine ta‘lîk olunmuştur.[129]

Üç Muhammed dört Alî’nin hürmetine ey Hudâ

İki Hasan bir Hüseyn’in aşkına yâ zü’l-atâ

Câfer-i Sâdık imâm-ı Musî-i Kâzım içün

Şemsî-i Mısrî’yi eyle sırrına sen âşinâ

Elâ inne evliyâallah lâ-havfün buna şâhid

Cümle pîrân-ı tarîkın menbaı sırr-ı Alî’dendir

Görüp devrânımız dahl u ta‘arruz eyleme zâhid

Bizim erkânımız Mısrî Niyâzî-i velîdendir

Şemseddîn Efendi ile Vassâf Bey’in Müşterek Gazelleri

Sana Şemsî ile Vassâf ezelî âşıkdır[130]

Olmadı bezl-i sahâbetde kemâlin Mısrî

Dürr-i lutfunda hakîkatde esîr-i muhtâcız

Bizleri şâd edecek şefkât-i âlin Mısrî

Yetişir imdâdımıza pîr-i kerem-güsterimiz

Virdidir subh u mesâ cümle alîlin Mısrî

Arza hâcet mi a pîrim sana malûm hepsi

Biliriz yokdur himâyetde misâlin Mısrî

Kerem et merhamet et Hazret-i Hak aşkına sen

Yakmasın bizleri gurbet nikâlin Mısrî

Bükmüşüz boynumuzu bâb-ı füyûzunda senin

Diye gör bizlere yâ hû nedir hâlin Mısrî

Ey mümidd-i fukarâ biz sana ikrâr verdik

Cana cân katmada ümmîd-i hayâlin Mısrî

Tanzîre-i Fakîr Berâ-yı Nutk-ı Hazret-i Pîr

Aşk-ı Hak’la rûz u şeb giryân olan anlar bizi

Nefsine ârif olup irfân olan anlar bizi

Küntü kenzen remzini bilir yine erbâb-ı dil

Ol künûza mâlik-i sultân olan anlar bizi

Men arefe sırrına vâkıf olmayan hayvândır ol

Nefsine ârif olup insân olan anlar bizi

Li-ma’allâh perdesinden dâhil oldu ehl-i Hak

Ol sarây-ı sırr-ı Hak’da mihman olan anlar bizi

Kayd-ı dünya hem de ukbâdan geçen ibn-i vakit

Kim vücûdun mahv edip pinhân olan anlar bizi

Ağlayıp şâm u seher derd-i Hudâ ile müdâm

Âh çekip kan yaş döküp giryân olan anlar bizi

Vech-i bâkî lâ-yezâlin hüsnüne hayrân olup

Ol cemâlin seyrile mestân olan anlar bizi

Kesret içre vahdeti görmek ne mümkin sâlikâ

Câm-ı vahdetle bu gün sekrân olan anlar bizi

Bu vücûdun zat-ı Hak’da eyle fânî mahrem ol

Varlığı mahv eyleyip uryân olan anlar bizi

Derdimiz keşf olamaz zâhir maraz zanneyleme

İlm-i bâtında yine Lokmân olan anlar bizi

Hiç tecellîyât-ı Hak’dan kat‘-ı ümîd eyleme

Külle yevm sırrı ile handân olan anlar bizi

Bu hakîkat bahri içre dürr ü gevher bulmuşam

İşbu deryâdan geçip ummân olan anlar bizi

Nutk-ı pîrin ben ne mümkin eylemem tanzîrini

Bu muhabbet nârına sûzân olan anlar bizi

İntisâbım Hazret-i Mısrî’ye ancak Şemsiyâ

Öyle zata hâk ile yeksân olan anlar bizi

Tanzîre-i Fakîr Berâ-yı Nutk-ı Hazret-i Pîr

Rumûz-ı enbiyâyı Ahmed-i Muhtâr olandan sor

Muhammed Mustafâ’yı Haydar-ı Kerrâr olandan sor

Cemî‘ eşyâ eder devrân ne sırdandır aceb dersen

Bu çarhın gerdişin sâil yine devvâr olandan sor

Şehîdâna zuhur eden tecellîyât-ı Rabbânî

Hüseyn-i Kerbelâ ya Ca‘fer-i Tayyâr olandan sor

Hakâyıkdan ne bilsin ehl-i zâhir gözleri görmez

Hakîkat sırrın âşık-ı ulû’l-ebsâr olandan sor

Ene’l-Hak sırrına vâkıf olur mu sûretîler hîç

Fedâ-yı cân edip ancak anı berdâr olandan sor

Makâm-ı Kâbe kavseyn’i akıl idrâk eder sanma

Şeb-i Mi‘râc içinde vâkıf-ı esrâr olandan sor

Şerîatden tarîkatden hakîkatden olam âgâh

Der isen bu sipâh içre varıp serdâr olandan sor

Fenâfi’llâh olup varlık libâsın terkini âşık

Bekâbi’llâh ile bâkî olup hep var olandan sor

Cenâb-ı Pîr-i Mısrî’nin kelâm-ı pür-kemâlini

Nasıl tanzîr edem dersen gazel-güftâr olandan sor

Sana Şemsî budur matlab eğer vâkıf olam dersen

Bu sırrı sorma her şahsa varıp şuttâr olandan sor

28 Kânûn-ı Sânî 1310/14 Şaban 1312

Şemseddîn Efendi’nin Mısrî’ye tazminlerinden birkaç örnek:

Tahmîs-i Nutk-ı Hazret-i Pîr

Nefsini ıslâh içindir şeyhe hizmetden garaz

Cehlini irfâna tebdîl oldu himmetden garaz

İzzeti bulmak içindir işbu zilletden garaz

Sen seni bilmekdir ancak pîre ülfetden garaz

Nokta-yı fehm eylemekdir ilm ü hikmetden garaz

Küntü kenz esrârına âlemde bak kim n’eyledi

Kesret içre vahdeti zâhid-i nâdân bilmedi

Ehl-i Hak eşyâda Hak’dan başka bir şey görmedi

Halkı bunca enbiyâ kim geldi da‘vet eyledi

Vahdetin sırrı bilinmekdir o da‘vetden garaz

Bazı esmâ bazı ef‘âlinde kudret gösterir

Bazına dünyada züll ukbâda izzet gösterir

Gâh gadâbın eyler izhâr gâhi rahmet gösterir

Sâni‘i gör kevnde yüz bin dürlü san‘at gösterir

Kendini göstermek içindir bu san‘atdan garaz

Emr-i kün’den oldu hâsıl cümle zî-rûh u cemâd

Cümlesinden âdem oldu ekmel ü âlî nejâd

Bilir isen sen de ekremsin nedir mebde’ me‘âd

Hep celâlin perdesidir küfr ü isyândan murâd

Bahr-ı cûdun katresidir fazl u rahmetden garaz

Mâsivâdan pâk olanlar dâhil oldu halvete

Sâye-i Mısrî’de Şemsî vâsıl oldun izzete

Benliğinden kim geçerse erer elbet vuslata

Nefsini bilen erermiş bir tükenmez devlete

Fakru fahrîdir Niyâzî bil o devletden garaz

19 Kânûn-ı Sânî 1310/5 Şabân 1312.

Tahmîs-i Nutk-ı Hazret-i Pîr

Tâc-ı kerremnâ ile eşyâdan elbet ekremem

Ârif-i esrâr-ı eşyâ olduğumçün epsemem

Rûh-ı âlemdir vücûdum sırr-ı Hak’la yek-demem

Ol menem kim vâkıf-ı esrâr-ı ilm-i âdemem

Kâşif-i genc-i hakîkat hem hayât-ı âlemem

Cümle mevcûdâta kılmışdır beni Mevlâ emîn

Nûr-ı Hak’dandır zuhurum vâkıf-ı sırr-ı yakîn

Ben muhît-i cümle ekvân olmuşam bî-rayb ü rîn

Bende mahfî oldu gaybu’l-gaybın esrârı hemîn

Bendedir sırr-ı emânet ana kenz-i mübhemem

Câm-ı vahdet şerbetinden bir kadeh nûş etmişem

Her tasarruf Hakk’ın olduğunu bî-şek bilmişem

Semme vechullâh rumûzun hamdülillâh duymuşam

Ben cemâl-i Hakk’ı cümle şeyde zâhir görmüşem

Bu merâyâya anınçün bakdığımca hurremem

Âlem-i lâhûtdan ervâh devr ile gelmiş durur

Nefh-i rûh-ı Hak ile âdem kemâl bulmuş durur

Hem vücûd-ı Hak ile cümle cihân dolmuş durur

Her sözüm miftâh-ı küfl-i küntü kenz olmuş durur

Her dem-i İsâ ile her bir nefesde mahremem

Men aref sırrını bildirmek ne mümkin zâhide

Cümle eşyâ vahdetin sırrına oldu şâhide

Kalb-i uşşâka dem-â-dem sırr-ı Hak’dır vâride

Cümle mevcûdâtı verdim ben vücud-ı vâhide

Zât u esmâ vü sıfâtın ile hâlâ yek-demem

Arş-ı izzetdir kulûbü’l-mü’mine ibret-nümâ

Cümle mahlûkâtı cami mazhar-ı sırr-ı Hudâ

Kıl nazar ibretle ey dil eyleme çün ü çerâ

Yerde gökde her ne ki var bağlıdır başı bana

Âşikâre vü nihâne ben tılısm-ı a‘zamam

Himmet-i Mısrî’le Şemsî sırra âgâh olmuşam

Ben hakîkat âsumânı içre bir mâh olmuşam

Hamdüli’llâh mahrem-i sırr-ı ma’allah olmuşam

Ben o Mısrî’yem vücudum Mısrına şâh olmuşam

Hâdisem gerçi velî ma‘nâda sırr-ı akdemem

5 Zilkade 1312/6 Nisan 1312

Tahmîs-i Nutk-ı Hazret-i Pîr

Hak tecellî eyledi zatından oldu rû-nümâ

Cümle âlemden halâsa âdem oldu mutlakâ

Vechine mir‘ât edindi kıldı anı ıstıfâ

İki kaşın arasında çekdi hatt-ı istivâ

Alleme’l-esmâyı ta‘lîm etdi ol hatdan Hudâ

Cümle eşyâ hep mezâhir eyleme âh ü enîn

Her biri bir isme sâlik ârif ol olma hazîn

Kimisi dâl kimi hâdî kimi kavî vü metîn

Zât-ı ilme Mustafâ esmâya Âdem’dir emîn

İkisinden zâhir olmuşdur ulûm-ı enbiyâ

Bazılar eyler güzer bu makamı lemhaten

Bazı istidâdı mikdâr Hakk’ı anlar vehleten

Bazısı söyler makamından kelâmı rü’yeten

Zât u esmâ vü sıfât ef‘âl u âsâr cümleten

Her zamanda bir velînin vechine bunlar ziyâ

Kendini mürşide irgür n’olduğun bilesin

Men aref sırrını sâlik yine sende bulasın

Bilmez isen nefsini bilmem ki sonra n’olasın

Secde eyle Âdem’e tâ kim Hakk’a kul olasın

Eden Âdem’den ibâ Hak’dan dahi oldu cüdâ

Zâhirin alâyişini aldanıp bunca vezîr

Sîreti şâh sûreti dervîşi gördüler hakîr

Bilmediler sırr-ı Hak’da kim cehûldur kim habîr

Sûretâ gördüler Allâh diyeni olmuş fakîr

Sandılar Allâh fakîrdir kendilerdir ağniyâ

Sanma elvân câme iksâ eyleyip giymek harîr

Âdemiyet bu değildir olma a‘mâ ol basîr

Hakkı ârif kim olursa şübhesiz oldur emîr

Kenz-i lâ-yefnâyı bilmez kandedir illâ fakîr

Bahr-ı bî-pâyânı bulmaz etmeyen terk-i sivâ

Hakk’ı bilmez nerde olsa kendi nefsin bilmeyen

Hem bu ilmi anlamaz bir ârif-i Hak bulmayan

Eylemez seyr-i ila’llâh iki kere doğmayan

Ravza-i hadrâyı bilmez Hızır’a yoldaş olmayan

Âb-ı hayvânı bu zulmü bilmeyenler sandı mâ

Sûre-i seb‘a’l-mesânî vechinin sırrındadır

Her ne esrâr-ı İlâhî var ise bil sendedir

Bil ki sa‘y eyle çünki işbu cânın tendedir

Bil ki seddeyn iki kaş İskender ortasındadır

Cem‘-i cem‘ü’l-cem‘ ile feth oldu ebvâb-ı Hudâ

Neydiğin Hak bildi ikrâr eyleyen bu Mısrî’yi

Mâsivâdan bilmedi zâr eyleyen bu Mısrî’yi

Şemsi-i nâ-çârı hep var eyleyen bu Mısrî’yi

Kande bulur Hakkı inkâr eyleyen bu Mısrî’yi

Zâhir olmuşken yüzünde nûr-ı zat-ı Kibriyâ

Tahmîs

Bu hürmetgâh-ı irfânın garîb dîvânesiyim ben

Şarâb-ı aşk-ı Mevlâ’nın aceb mestânesiyim ben

Gülistân-ı tarîkatde hezârın lânesiyim ben

Maârif kenz ü dil vassâf anın vîrânesiyim ben

Ledünnî ilmini bilmekde herkes nâçiz oldular

Hakîkat ilmine vâkıf olanlar fâiz oldular

Tarîk-i Hak’da sâlikler bu ilmi hâiz oldular

Benim ilmim katında müctehidler âciz oldular

Velî ilm-i ilâhînin deli dîvânesiyim ben

Sivâyı terk edenler şüphesiz cânânı buldular

Verenler varını Hakk’a safâ-yı cânı buldular

Tenezzülden terakkîden tamâm âzâde oldular

Birer hâle cihânın halkı bir bir razı oldular

Benim bir hâle meylim yok Hakk’ın bilmem nesiyim ben

Bu halk-ı âlemin bir kısmı olmuş gaflete dûçâr

Yine bir kısmı olmuş Hazret-i Hakk’a perestişkâr

Onun aşkıyla sûzân kısmı ise tâlib-i dîdâr

Bi-küllî âlemin halkı bilirler bende bir derd var

Bilinmez sevdiğim kimdir nenin mestânesiyim ben

Hudâ’nın lutf u ihsânıyla girdim ben de bu silke

Muhibb-i ehl-i beyt râkip olurlar hep bu fülke

Füyûzâtı verirler bakmayıp hiç son ile ilke

Eğerçi suretâ âhirde geldim âlem-i mülke

Ne mâzîyim ne müstakbel her ânın ânesiyim ben

Umûma hoş-nazar olmak tarîkat erliğindendir

Hakîkat ehli olmak bil sana aşk şenliğindendir

Hicâb ancak sana senden senin hep senliğindendir

Yitirdim benliği benlik bana Hak benliğindendir

Tekellümde hitâb-ı gaybetin kârhânesiyim ben

Ne Şemsî’yim ne mâhîyim ne de mîr-i sühan-dânım

Ne dânâyım ne nâ-dânım ne giryânım ne handânım

Ne bî-rengim ne elvânım ne hayrânım ne irfânım

Ne Mısrî’yim ne mehdîyim ne İsâ’yım ne insânım

Bu yanan dâimî şem‘in velî pervânesiyim ben

Hüseyin Vassâf Bey

Vassâf da Şemseddîn Efendi gibi isminin yanına mensubiyetini bildirmek üzere “Mısrî” nisbesini koyanlardandır. 1929 senesinde vefat eden İstanbul Gümrük Müdürü ve Uşşâkî şeyhi Hüseyin Vassâf Bey, tıpkı yakın dostu Bursa Mısrî Dergâhı şeyhi Mehmed Şemseddîn Efendi gibi Mısrî dîvânelerinden biridir. Bu iki Mısrî muhibbinin muhabbetlerinin altını çizmekte fayda vardır. Zîra sıradan bir sevgi değildir onlarınki…

Vassâf, kendisinin yazdığı hâl tercümesinin sonunda Hazret-i Mısrî’ye ve Mısrî Dergâhı Şeyhi, yakın dostu Şemseddîn Efendi’ye karşı hürmet ve muhabbetinden dem vurduktan sonra, şöyle der:[131]

“Hazret-i Mısrî-i Niyâzî Efendimize karşı mütehassis olduğum şiddet-i muhabbet ve hürmet tesîriyle imzamın yanına Uşşâkî kelimesine bir de ‘Mısrî’ ilâvesiyle, hazîne-i bî-nihâye-i Hazret-i Mısrî’den bir cevher ikrâm inâyet buyurdular.”[132]

Hüseyin Vassâf Bey Hazret-i Mısrî’ye karşı olan büyük sevgisini hemen her eserinde ortaya koymuştur.

Sefîne’de Mısrî’yle ilgili maddenin başında şunları söyler Vassâf:

“Hazret-i Mısrî’yi çok severim, ona büyük bir muhabbetim, şiddetli bir meclûbiyyetim vardır. İsm-i mübareki her nerede yâd olunsa kalb-i fakîrânemde âdetâ âsâr-ı vecd zuhura gelir. Cenab-ı Hak, mazhar-ı şefâat buyursun.”

Bir Mısrî âşıkı: Hüseyin Vassâf Bey (ö. 1929)

Vassâf Bey’in Hazret-i Pîr için yazdığı madde neredeyse bir kitap çapındadır. Yine dîvânındaki medhiyyeler, tanzîr ve tazmînler keza bir dîvâne muhibbin muhabbetnâmeleridir. Fakat o asıl sevgisini “İlm bahr vücûd esdâf anın dürdânesiyim ben” mısraıyla başlayan nutk-ı şerîfin şerhi olan “Lücec-i Asrî” adlı eserinde Şemseddîn Efendi’ye hitaben “Defter-i Hatıratımdan Bir Kaç Yaprak” başlığıyla yazdığı yazıda dile getirir. Bu anekdotta, okuyucusuna “Hazret’in terceme-i hâliyle de meşgul olur ve sizi de ister istemez meşgul ederim.” diyerek ileride Hazret-i Pîr’in hayatını yazma düşüncesinde olduğunu söyler. Fakat her hâlde Vassâf bu eserini yazamamıştır. “Defter-i Hatırat”ta şöyle der Vassâf:

Dâr-ı dünya deli gönlüm gibi vîrân olsa

Ne cihân olsa ne cân olsa ne hicrân olsa

Kâş ki sevdiğimi sevse kamu halk-ı cihân

Sözümüz cümle hemân kıssa-i cânân olsa

Şâir Yahya’nın bir sözü hâlime ve kâlime muvafık gelen beyyinatındandır. Ne zaman okusam hatırat-ı latîfe-i şâirânenin hissiyâtiyle mütehassis olurum. Bu dört satır fakîrinize bin kitap okumuş kadar te’sîrâta sahiptir.

Ey kâri-i muhterem! Karaladığım şerhi okur okumaz yakanızı bırakmayacağım. Biraz daha beni dinlemek için müsaadenizi dileyeceğim. Sizinle, hep o sevdiğim Mısrî hakkında hasb-i hâl edeceğim. Vaktim hâlim müsâid olursa atîde Hazret’in terceme-i hâliyle de meşgul olur ve sizi de ister istemez meşgul ederim. Yazdığım sahîfelerde gönlüm gayet mütevazıdır. Her ne zaman bu eserimi bir tarafa bıraksanız susarım. Elinize alıp mütalaaya başlarsanız söylerim. İster bâis-i kelâl ü melâl olsun, isterse müstelzimi inbisât-ı dil ve sürûr-i bâl olsun, şairin dediği gibi sizinle hep kıssa-i canandan konuşmağa gönlüm meyyaldir. Siz ehl-i dil olmamış olsanız bu eserimi okumağa rağbetkâr olmazdınız. Madem ki nasılsa bu dâm-ı irfana düştünüz, artık olmadan kurtulamazsınız.

Küçük yaşımdan beri Hazret-i Mısrî’yi severim. Çocukluğumda tekyelere giderdim. O zamandan beri şeyhleri, dervîşleri, tarîkatleri, pîrleri, evliyaları severim.

Aşinâlık tâ ezeldendir Sezâyî yâr ile

Bu taleb kandan gelir rü’yet mukaddem olmasa

Taâruf-i ezelî muktezası onların bezm-i muhabbetinde, âyin-i şerîfinde bulunmaktan lezzet bulurum. İlâhî okurlar, durak okurlar, gazeller okurlar; dikkat ederim, Mısrî ismi geldi mi, hepsi boyun eğer, sağ ellerini kalplerinin üstüne basarlar. Acaba bu nedir, diye merak ederim. Civârhânede meşâyihden müsinn bir zâta sordum. Merakımdan memnun oldu ve beni çok sevdi, takdîr etti: ‘Oğlum, Mısrî dedikleri zât turuk-i Halvetiyye şuabâtından Mısriyye şu‘besinin pîridir. Kibâr-ı evliyâullahdan ve aktâbdandır. Zamanında muârizîn-i tarîkatle pençeleşmiş her birini habt etmiş on sekiz sene kapanan mevlevîhâne ve tekyeleri Ayasofya’da o zamanın padişahı, vükelâsı, vüzerâsı, rîcâl-i ulemâsı, meşâyihi, halkı hazır oldukları hâlde kürsüye çıkarak müessir va‘zıyla herkesi teshîr ile sıdk-ı müddeasını isbata ve muarızlarını İskâta muvaffak olmuş ve hemân o dakîkada tekyelerin açılmasına ve âyîn-i ehlullâhın icrasına müsaade istihsaline mazhariyyetle o gün camide meşâyih-i hâzıra, dervîşân ahâlî ile beş on halka olarak onlara kumanda ederek bezm-i âyîn icrâ eylemiş pek büyük bir velîdir.

Hazret-i Mısrî, umûm ehl-i tarîkate böyle âlî bir hizmette bulunduktan ve bu yüzden azîm çileler çekdiğinden umûm turuk-i âliyye müntesibleri kendilerine karşı medyûn-i şükrândır. Hem öyle sözleri vardır ki; esnâ-yı zikirde dervîşân ve meşâyihin kalpleri envâr-i mâneviyye ile pür-nûr ve neş’e-i zikrullah ile meşkûr oldukları zaman zâkirân-ı hoş-elhân okurlar, herkese te’sîr gösterir. İşte böyle bir Mısrî ki; nâm-ı şerifi yâd olunurken herkes o hatıratı düşünür, onun mertebe-i bülendini idrâk eder, boyun eğer ve elini göğsüne, kalbinin üstüne kor, onun muhabbeti, sâffe-i sîneminizin medâr-ı mübâhât ve bâis-i iftihârıdır diye, münkirin ve mütearrızînin âteş-i girye ve hırslarını tezyîd ve müşârünileyhe karşı muhabbeti hâlislerini teşyîd ederler evladım, inşaallah daha ilerde aklın tekâmül eder, eserlerini okur, Mısrî’nin ne olduğunu anlarsın. Şimdilik daha fazla söylemem.’ dedikten sonra dua buyurdular. Bilmem ne oldu o dakîkadan itibaren derûnuma bir ateş düştü. Her nerede ism-i şerîfi yâd olunsa ben de hemen eğilir, vaz‘-ı ihtirâm alır, elimi kalbimin üstüne götürürdüm. O zaman on beş yaşında idim.

Bir gün bezm-i mânevîde hazır bulunan mazanne-i kirâmdan Kara Sarıklı İbrâhim Efendi, beni öyle bir vaz‘-ı ihtiram eylerken görmüş, hitâm-ı meclisde taltîf etmiş idi. ‘Âferin oğlum! Mısrî’yi ve evliyâullahı sever isen iki âlemde mes‘ûd olursun.’ demiş idi.

Mısrî’nin terceme-i hâline agâh olmak derdine düşdüm. Sultân Bâyezid’de Kütübhâne-i Umûmî’de rical-i Şa‘bâniyye’den Hâfız Tahsîn Efendi’ye müracaat ettim. Bana Mısrî hakkında eserler verdi, okudum. Hele Şeyh Lütfî Efendi merhûmun ‘Tuhfetü’l-Asrî’ (Bursa 1309) nâm eseri iyiden iyiye beni Mısrî’den haberdar etti. Silivri Kapısı dışarısında Seyyid Nizâm Tekyesi’nde Şeyh Şuâ ve Şeyh Mahmûd Efendilere gönderdi. Her cuma Hazret-i Sünbül’de namaz kılar, âyîn-i şerîfde bulunur, oradan Seyyid Nizâm’a giderdim. Orada zikir âleminden ziyade, muhabbet-i zevkî gâlib idi. Dîvân-ı Mısrî’den bahis açarlar, huzzarı mest eylerlerdi. Mısrî delisi oldum. İki heves hasıl oldu. Biri Bursa’ya gidip hankâh-ı irfan-penahına, o Hazret’in mübarek ayaklarını bastığı hâk-i pâke yüzümü gözümü sürmek. Diğeri ise Limni’ye gidip ravza-i ıtır-nâkinde gözyaşları dökmek hususundan ibaret idi. Bu te’sîr altında seneler geçti. Bir aralık Edirne’ye gittim. Tarîk-i Gülşenî’ye nisbetim vardı. Orada Gülşenî Velî Dede Dergâhı şeyhi ve Hazret-i Sezâyî’nin beşinci batın evladı Şuayb Şerefeddîn-i Gülşenî’ye mülâkî oldum. Meclisinde görürdüm ki hepsi Mısrî dîvânından nutuklar, Mevâidü’l-İrfân’ından bahisler zeyn-sâz oluyor. Te’sîr-i muhabbet ile, ‘Efendim siz de Mısrî’yi çok seviyorsunuz!’ dedim. Bir âh çekti: ‘Oğlum ben Mısrî dîvânesiyim. Mısrî benim cânımdır; Mısrî benim rûhumdur; Mısrî benim rehber-i irfanımdır; Mısrî benim nûr-ı aynımdır. Mısrî benim hayât-ı câvidânımdır.’ diye ağlamağa başladı. Hulefâ-yı Gülşeniyye’den Ârif Beğ ki seksen yaşında bir pîr-i muhterem idi, bir sayha attı hepimizi tir tir titretti. Şerefeddîn Efendi’nin birâder-i muhteremi uşşâk-i ilâhiyyeden Şeyh Tal‘at Efendi Hazret-i Mısrî’nin atîdeki ilâhîsini okumağa başladı. Hazret-i Şerefeddîn iştirâk etti. Bir kaçımız da peyrev olduk.

Cân yine bülbül oldu hâr açılıp gül oldu

Göz kulak oldu her yer her ne kim var ol oldu

Ferhâd bugün ben oldum varlık dağını deldim

Şîrînime varmağa her cânibim yol oldu

Geç ağ ile karadan halkı çıkar aradan

Niyâzî dön buradan durma sana gel oldu

Efendim, cezbelenen, ağlayan, sayha eden, gözyaşı döken çoğaldı. Meclisde on beş kişi kadar vardı. Bir hizb-i zikr tutturdular, vakit seher oldu. Bittik, hâlden hâle düştük.

Hazret-i Şeyh buyurdu ki: ‘Bu halkı fitneye dûçâr etmeye mi İstanbul’dan geldiniz? Nedir bizim bu gece başımıza gelenler? Sen de Hazret-i Mısrî’nin muhabbetinde mahvol inşallah.’ Bu duaya ‘Âmîn!’ dedim.

Ertesi gün Şeyh Tal‘at Efendi Sultân Selîm Camii’nde Hazret-i Mısrî’nin inzivâgâhını gösterdi. Oradan nasıl Limni’ye götürüldüğünü hikâye etti. Hazret-i Pîrimiz Sezâyî Gülşenî Cenâb-ı Mısrî’nin mazhar-ı Hak-nazarı olmuştur, diye nefy-i vak‘a-i dil-sûzunu anlattı. Edirne’den avdetimizde Hazret-i Şerefeddîn ile hıyn-i vedâda Mevâidü’l-İrfân’ından yetmiş ikinci mâideyi okudu, şerh etti ve ‘Mısrî’yi çok sev. Allahu azîmü’ş-şân da seni sever.’ dedi, vasiyyet etti.

Âteş-i aşk-ı ziyaret fürûzan oldu, 1317 (1901) senesinde Bursa’ya gittim. Günlerden cuma idi. Hânkâhı sordum, buldum. Gulgule-i zikr sâmia-i ihtirâmımı okşamağa başladı; bir bâb-ı rahmet-maâba geldim.

Tekye-i Mısrî’ye girmez dîv ü şeytân gâviye

diye Hazret-i Zâik’in manzûme-i târîhiyyesi gözüme ilişti. ‘Ben ne devim ne de şeytân. Bir âşık-ı şeydâ-yı Mısrî-i perîşânım’ dedim. ‘Eyvallah’ diye boyun eğdim, dergâha girdim. Ziyade kalabalık idi. Tevhîdhânede türbe tarafında bir kenarda oturdum, âyîn-i şerîfi temâşâ ettim. O zaman henüz vicâhen şerefyâb-i sohbet ve iltifatı olamadığım ve isminin Şeyh Mehmed Şemseddîn Efendi olduğunu öğrendiğim bir merd-i meydân ikide bir yüzüme bakıyor, başdan aşağı süzüyor duruyordu.

Devrâna kalktılar. Fakîr de pâ-ber-câ-yı ta‘zîm oldum. Devran başladı. Bir kenarda dururken o Şeyh Efendi elimden tuttu devrâna idhâl eyledi. Anladım ki Hazret-i Mısrî ilhâmıyla bir iltifât izhâr buyuruyorlar. Zikrin hitâmında refîkimin isticâliyle Câmi-i Kebîr’e döndük. Fakat kalbim istiğrâkta idi hep Mısrî’yi düşünüyordum. ‘Yâ Rab! Ben kuluna bu hânkâhın ziyaretini nasîb eylediğin gibi onun merkad-i münevverine de yüz sürmeği nasîb eyle!’ diye dualar ettim.

İstanbul’a avdet olundu. Artık düşünce Limni’ye gitmekten ibaret oldu. Evvel emirde müdâvimi bulunduğum daireden izin almak lazım geldi. Âmirlerim, arkadaşlarım münkirândan idi. Maksadımı izhâr etmeyerek ve İzmir’e gideceğim, diyerek on beş gün izin aldım. Artık emelim hep Limni’ye döndü. Azîmete karâr verdiğim târih 1322 / M. 1906 senesi Eylül’üne müsâdif idi. O zaman Habi David Ferhuk(?) kumpanyasının vapurlarından gayrı vapur Limni’ye uğramaz, dediler. Fakat buradan doğrudan doğruya Limni’ye vapur yoktur. Midilli’ye çıkılacak, oradan aktarma edilecek, dediler. Kumpanyaya müracaatla Limni için bilet aldım. Midilli’ye hareket olundu. Çanakkale’den çıktık. Bir şiddetli lodosa tutulduk. Vapurumuz Midilli’ye uğrayamadı. İzmir’e kadar bizi güç hâl götürdü. İzmir’e çıkardı. Tam bir hafta İzmir’de bekledim. Lodos sakin olmadı Midilli’ye uğrayacak bir vapur bulunamadı. Kemâl-i teessürümden ağlamağa başladım. Artık gözüme İzmir zindan olmuş idi. Demek ki ben Hazret-i Pîr’in ravzasına rû-mâl olmağa layık ve müstehak bir adam değilmişim, diye bâd-ı âsâr-ı hicrân-ı âteş kalbimi körükledikçe körükledi. Çok mahzun idim. İzmir’de Askerî otelinde idim. Sahibi Mehmed Efendi ehl-i tarîk bir zat idi. Derdime vakıf idi, fakat bir çare bulamadı. ‘Siz İstanbul’a avdete mecbursunuz. Ziyarete gidememeği adem-i kabul diye telakkî muvâfık değildir. O sevdiğin Mısrî:

Derd-i Hak’a tâlib ol dermâna erem dersen

Mihnetlere râgıb ol âsâna erem dersen

Aşk yolu belâlıdır her kârı cefâlıdır

Cânından ümîdin kes cânâne erem dersen

diyor. Bunda bir hikmet vardır. Kısmet olsa olurdu. İstanbul’a döner müddet-i me’zûniyyetiniz bitmeden işinizin başına gidersiniz’ dedi. Düşündüm başka çare yok, takdîr böyle imiş, diye Hıdivye kumpanyasına mensûb Prens Abbâs vapuruna bindik. Denize açıldık, hâlâ lodos fırtınası ber-devâm idi. Çanakkale’ye güç hâl kapağı attık. Vapurumuz Midilli hizasında dalgalarla uğraşırken Limni’ye yüzümü döndürdüm:

‘Ey Hazret-i Mısrî! Şu başıma gelenleri görüyorsun ya bana karşı ibrâz-ı âsâr-ı himmet buyurmadın. Beni şeref-i ziyaretinden mahrûm kıldın. Hem zamanım heder oldu, hem bu kadar masrafa bâis oldu. Gerçi para gözümde değil amma hiç olmazsa bu ziyaret şerefini bulsaydım bâri. Sadaka-i irfân ü inâyet ü himmetin olarak bu kemter-i şefâat-hâhı iltifât-ı mâneviyyenle be-kâm eyle.’ diye gözyaşları dökerek duâlar ettim ve şu manzûme-i fakîrâneyi vapurda yazdım:

Tarîkatda reîsü’l-evliyâsın Hazret-i Mısrî

Hakîkat mesleğinde reh-nümâsın Hazret-i Mısrî

Tasavvuf gülşeninde bülbül-i hoş-gûy-ı irfânsın

Zamânın kutbusun feyz-intimâsın Hazret-i Mısrî

Ne ulvî sözlerin vardır ki uşşâkı eder hayrân

Ukûl-i âdeme hayret-fezâsın Hazret-i Mısrî

Seni ez-cân ü dil sevdim efendim bâis-i aşkım

Şebistân-ı edebde muktedâsın Hazret-i Mısrî

Gönül mühtezz olur nâm-ı şerîfin yâd olundukça

Ferah-bahşâ-yı erbâb-ı velâsın Hazret-i Mısrî

Gece gündüz tavâf eyler mübarek türbeni rûhum

Dil-i Vassâf’a dâim zevk-fezâsın Hazret-i Mısrî

Vapurumuz Marmara’ya girdi, ammâ gönlüm derecesiz müstağrak-ı bahr-i hüzn idi. Artık nâ-ümîd oldum. Gece oldu kamarama çekildim, hüzün ve kederle mutevafık bir hâl içinde uyuya kaldım.

Gece âlem-i mânâda Limni’ye gitmişim. Hazret-i Pîr’in türbesini arıyorum. Bir zat karşıma çıktı, ‘Oğlum safa geldin. Kimsin? Nerelisin? Nereden geliyorsun?’ diye sordu. Keyfiyyeti anlattım ve ağlamağa başladım. O zât, fakîre merkad-i Hazret’i göstereceği yerde ‘Ziyâret sûrî bir şeydir. Mânâda kurb ve bu‘d yoktur. Onu madem ki çok seviyorsun demek ki o senin gönlündedir. Sûrete âid bir mesele için bu kadar kederlenme, değmez. Canın gözyaşı dökmek istiyorsa manevi yollar uzundur, insân-ı kâmil olmak için uğraş çalış. Hem senin vazîfe-i resmiyyen var, çoluk çocuğun var. Onlar için de ibzâl-i mesâî lâzım. Sen Mısrî’yi madem ki seviyorsun, onu gönlüne sokmuşsun, o seninle beraber demektir. Onu sevk her hâlde bir saltanattır. Onun muhabbeti uğrunda terk-i dâr u diyâr edip mihnetlere maruz kalmak uşşâk için mutlaka rahmettir, onun da size muhabbeti olmamış olsa, siz de onun için bu kadar yanıp yakılmazdınız. Kederlenme. Kederlenme! Sûrete âid şeyleri görmek, görmüş gibi olmak mümkinattandır. Asıl haz sîret ehli olup zevk-i mânâdaki müşahedelerdedir.’ dedi.

‘Efendim, bu nasîhatleriniz vâkıân medâr-ı tesellî oluyor ammâ kalbim bir kere suretten de nasibini arıyor. Bana lütfen onun olduğu yeri gösteriniz, çok rica ederim’ dedim. Gülmeğe başladı.

‘Sizde hakîkaten cezbe var. Hak söz söylüyorum, hâlâ dediğinizde musırr oluyorsunuz.’ dedi. O dakîkada hatırama geldi.

‘Acaba ben Hazret-i Mısrî ile mi görüşüyorum? Hele bir sorayım,’ dedim. Tevcîh-i sual ederken vapurumuz demir attığından zincir gürültüsü fakîri uykudan, o müşâhede deryasının dürdanesini elde etmeden uyandırdı. Bu hâlin karşısında kederim muzâaf oldu. Düşündüm, düşündüm. Konuştuklarımızı zabt-ı sahîfe-i hatırat eyledim. Simasına gelince kat‘iyyen haberdar değildim. Çünkü aklım fikrim müstağrak-ı fi’l-Mısrî olmuştu. Konuştuğum zat bir şahs-ı âher nazariyyesinde idim. Binaenaleyh bugün o zatın simasını tayine kat‘iyyen muktedir değilim. Sözlerini bir aralık tahlîl ettim, bu sözler âdî bir âdem sözüne benzemiyor, her cevabında hikmetler görünüyordu. ‘Görmüş gibi olmak’ sözü zihnimi gıcıkladı. Ammâ fart-ı muhabbet dedirtiyordu. Orayı görmekten mahrûm olunca görmüş gibi nasıl olur. Meğer ki; bir fotoğrafı elime geçe tekyesinin, kabrinin teferruatının her birine ıttıla‘ hâsıl etmiş olayım. Halbuki bu da imkânsız gibi bir şey. Amma o adam mutlaka Hazret-i Mısrî idi. Fakîr gaflet ettim. Ammâ onu gördüm. Lakin istiğrâkta iken gördüm, bakalım zuhurât-ı ilâhiyye ne merkezde tecellî edecek. Gönlüm ‘O Hazret’in merkad-i mübarekini görmüş gibi olursun.’ sözünde ilişti kaldı. Her gün her dakîka buna müterakkıb idim.

Bir gün bir meclis-i muhabbette söz Hazret-i Mısrî’ye intikâl etti. O mecliste yanıklığımı keşfeden erbâb-ı basîretten ve müntesibîn-i Nakşiyye’den ve mîralay mütekâidleriden Hasan Rızâ Beğ:

‘Aman birâder, ben de Mısrî yanıklarından, âşıklarındanım. O Hazret’e olan ibtilâ-yı derûnî tesîriyle Limni’de bir me’mûriyyet-i askeriyye derûhde eyledim. Senelerce orada o menba-i ilm ü irfânın karîninde dem-güzâr oldum. Bir mühendis zâbitim vardı. O da cenâb-ı Mısrî’ye meftûn idi. Aylarca uğraştı âsitânelerinin haritasını çıkardı idi. Kitaplarım arasındadır. Bulup gösteririm ve size izâhat veririm.’ dedi.

Bir krokisini alabileceğime müsaade edeceğini söyledi. Bu anda yüreğim çarpmağa başladı.

‘Düşündüğüm nedir bilir misin? Hani o zat ‘Görmek, görmüş gibi olmak mümkinattandır.’ demişti. O cilveye mazhar olmakta olduğumu idrak ettik.’ Hemen yüzde bir derece küçük mikyâsta bir sûretini aldım. İzâhâta başladı:

‘Burası dört yol ağzıdır. Hazret-i Pîr Efendimizin merkadleri namazgâha muttasıldır. Namazgâhın üzeri kapalı olup buradan türbeye bir kaç basamak merdivenle inilir. Türbenin üstü açıktır. Türbenin ilerisinde halîfesi Şeyh Mahmûd’un kabri vardır.’ dedi ve kitâbe-i seng-i mezarının suretini verdi ki şudur:

Mazhar-ı feyz-i tarîkat kâşif-i sırr-ı ilâh

Mürşid-i ehl-i hakîkat ârif-i pür intibâh

Ömrünü takvâ vü zikrullâh ile etdi tamâm

Cây-i arâyiş değildir bildi kim bu hânkâh

Tekyegâh-ı âlem-i Mısr-ı teni terk eyleyip

Âlem-i lâhûta gitdi şevk ile bî-iştibâh

Dâî-i pür-şevkı Hâsib söyledi târihini

Eyleye Mısrî Efendi kasr-ı adn-i câygâh’

(H.1105)

Hüseyin Vassâf Bey’in söz konusu ettiği krokinin aslı budur

(bk. Sefîne-i Evliyâ, C. V).

‘Mezar taşında zincir resmi vardır. Hakkında yapılan hakarete işarettir. Tevhîdhânenin üstü kubbe ile mestûr olup bu kubbe denizden görünür. Tevhîdhâne küçüktür, iki tarafında holü vardır. Yolun diğer tarafında bir köşede muvakkithâne, diğer köşede cami-i şerîf vardır. Câmie muttasıl holünün yanında çilehâneleri ziyaretgâh-ı uşşâktır. Burası cidden bir makam-ı mübarektir. Râyiha-i tayyibesi, en karanlık gecelerde bir makam-ı enîni eksik değildir. Hayâtımın en mesûd zamanı Hazret-i Mısrî’ye hem-civâr olduğum zamandır’ dedi. Sözüne nihâyet verdi.

‘Fakîr, hayretten kendimi alamıyordum. Limni’ye gitseydim orada göreceğimi burada görmüş gibi oldum. O nutk-ı pâk yerini buldu.’

Tarîkatda reîsü’l-evliyâsın Hazret-i Mısrî[133]

Zamânın kutbusun feyz-intimâsın Hazret-i Mısrî

Tasavvuf gülşeninde bülbül-i hoş-gûy-ı irfânsın

Hakîkat mülküne bir reh-nümâsın Hazret-i Mısrî

Ne âlî sözlerin vardır ki insânı eder medhûş

Ukûl-ı âdeme hayret-fezâsın Hazret-i Mısrî

Gönül ez-cân u dil sevdi seni yâ Hazret-i Mısrî

Şebistân-ı edebde muktedâsın Hazret-i Mısrî

Gönül mühtezz olur nâm-ı şerîfin yâd olundukda

Ferah-bahşâ-yı erbâb-ı velâsın Hazret-i Mısrî

Gece gündüz tavâf eyler mübarek türbeni rûhum

Dil-i Vassâf’a dâim zevk-fezâsın Hazret-i Mısrî’

Medhiyye-i Âcizânem

Zulmet-i tende nümâyân mâh-ı hilâlin Mısrî[134]

Bizlere oldu helâl ıyd-ı visâlin Mısrî

Mazhar-ı tâmm-ı inâyâtısın ey Hazret-i Pîr

Niam-ı Hazret-i Rabbü’l-müteâlin Mısrî

Sen gibi nâdire-i ma‘rifete hayrânız

Bizi dil-şâd ede ihsân-ı nevâlin Mısrî

Himmet-i kudsiyyene âşık âvâre gönül

Medh ü tekrîme sezâdır senin hâlin Mısrî

Mazhar-ı feyzin olursa ne şeref Vassâf’a

Feyz-bahş etdi hakîkatde makâlin Mısrî

Tarîkat-i Aliyye-i Halvetiyye şu‘abâtından Mısriyye şubesinin pîri Muhammedü’l-Mısriyyü’n-Niyâzî (k.s.s.) Hazretleri hakkında bir gün galeyan eden muhabbet tesîriyle sunûh etmişti. Hülasa makrûnen söylenmiştir. Müzeyyenât-ı kelâmiye-i edebiyyesinde noksânı çoktur. Afv buyurula.

Kasîde-i Mısriyye

Destûr

Lâyık-ı demdeme-i medh ü senâdır Mısrî[135]

Vâkıf-ı debdebe-i sırr-ı Hudâ’dır Mısrî

Nâm-ı âlîsi Muhammed’dir o pîrin cânâ

Sâhib-i zemzeme-i sıdk u safâdır Mısrî

Mahlası oldu Niyâzî ile Mısrî yâ Hû

Mâdih-i fâhire-i nûr-ı alâdır Mısrî

Halvetî güllerinin bir gül-i ra‘nâsıdır

Gülşen-i sırra tamâmıyla sezâdır Mısrî

Nûr-ı Hak uğruna ez-cân u dil uğraşmışdır

Ma‘den-i çille olan merd-i cefâdır Mısrî

İlm ü irfânın teslîm eder hep ehl-i tarîk

Bende-i Âl-i abâ ehl-i velâdır Mısrî

Nâmının yâdı dile olsada der-i feyz-âver

Kalb-i uşşâk için ilhâm-ı Hudâ’dır Mısrî

Çok yazık kadrini hiç bilmediler bed-hâhân

Bilene şems-i muallâ-yı duhâdır Mısrî

Azmi hem himmeti pek yüksek idi o Pîr’in

Dil-i zulmetinde bir bedr-i dücâdır Mısrî

Vâris-i feyz-i Nebî olduğuna şekk etmem

Hâzin-i felsefe-i kenz-i hafâdır Mısrî

Pister-i hicre döşenmiş yatarım bî-hâlim

Bilirim ki nazarı misl-i şifâdır Mısrî

Ararım semt-i şifâhâne-i hikmetde anı

Dil-i hasret-zedeye ayn-ı devâdır Mısrî

Mübtelâ-yı ilel-i aşk olan erbâb-ı dile

Bâis-i sıhhat olur pîr-i vefâdır Mısrî

Hazret-i Mısrî’yi sevmek ne büyük devletdir

Server-i şâhreh-i ehl-i nühâdır Mısrî

Cümle aşk ehli anı medh u senâ eylediler

Medh ü tekrîme bi-hakkın ki revâdır Mısrî

Lütf u ihlâs ile kimseyi mahrûm etmez

Mâlik-i mathere-i cûd u atâdır Mısrî

Gelmiş olsa der-i irfânına bir sâlik-i râh

Ana akîle olan râh-ı nümâdır Mısrî

Bî-bekâ âleme göstermedi rûy-ı rağbet

Târik-i cümle-i ezvâk-ı fenâdır Mısrî

Şübhesiz neş’e-i esrâr-ı bekâdan âgâh

Mazhar-ı mertebe-i nûr-ı bekâdır Mısrî

Nâil-i devlet olan sâye-i peygamberde

Vâsıl-ı kevkebe-i nûr-ı likâdır Mısrî

Midhat-i hüsnüne meftûn olur bu gönlüm

Mesned-ârâ-yı kemâl-i urefâdır Mısrî

Medhine hasr-ı fikr vakf-ı selam eylemişim

Şân-ı pâkinde ne söylense becâdır Mısrî

O güzel sözleri tesîr ediyor hep câna

Rûh-ı Vassâf’a hakîkatde gıdâdır Mısrî

Rûh-ı pâkinden o Pîr’in ederim istimdâd

Bil ki her yerde mümidd-i fukarâdır Mısrî

Hak taâlâ anı mümtâz olarak halk etmiş

Mefhar-ı ehl-i kemâl-i urefâdır Mısrî

Oku âsârını gör Hazret-i Pîr’in cânım

Vâkıf-ı sırr-ı nikât çün ü çerâdır Mısrî

Vech-i ma‘nâsı gözleri gâyet hak-bîn

Cilve-i hüsn-i beyân hoşca nevâdır Mısrî

Her gören nûr-ı cemâlinden olur mest bi-hûş

Sâhib-i ân-ı kemâl mâh-ı likâdır Mısrî

Vasf-ı ulviyyesine hayrân olur uşşâk-ı edeb

Zühre-i zâhiredir ü dil-rübâdır Mısrî

Beni her hâli ile kendine râm etmişdir

Dil-i hasret-zedeme tâb u ziyâdır Mısrî

Gözü yollarda kalan âşıkı mahrûm etmez

Gözüme lutfu gibi kühl-i cilâdır Mısrî

Öyle bir fart-ı muhabbetle anın âşıkıyam

Kalb-i mecnûnum için nağme-fezâdır Mısrî

Vasf-ı mümtâzı ile lezzeti buldu gönlüm

Derd-i pür-aşkıma hakka ki devâdır Mısrî

İlticâ eyle der-i himmetine ey Vassâf

Destegîr-i fukarâ vü zuafâdır Mısrî

Rubâî

Serîr-ârâ-yı kalbimsin meded yâ Hazret-i Mısrî

Şeref efzâ-yı kalbimsin meded yâ Hazret-i Mısrî

Ne hikmetdir seni sevmekle gönlüm cezbe-dâr oldu

Benim dârâ-yı kalbimsin meded yâ Hazret-i Mısrî

Hazret-i Mısrî-i Niyâzî’nin (k.s.a.) inşa buyurduğu bir na‘t-ı güzîn-i Muhammedî’nin berây-ı iştişfâ tahmîsi:

Bütün insânların sen ahsenisin yâ Resûlallah[136]

Bekâ bülbüllerinin gülşenisin yâ Resûlallah

Cemî‘-i ümmetin sen me’menisin yâ Resûlallah

Zuhûr-ı kâinâtın ma‘denisin yâ Resûlallah

Rumûz-ı küntü kenz’in mahzenisin yâ Resûlallah

Nasıl ki nûr-ı vechinle güneş ay lâmi‘ olduysa

Zuhûr-ı hikmetin küfr ile şirki kâmi‘ olduysa

Vücûd-ı ekmelin iş bu nûrla vâki‘ olduysa

Vücûdun cümle mevcûdatı nice cami‘ olduysa

Dahi ilmin muhît oldu kamusın yâ Resûlallah

Mübârek sözlerin âsâr-ı ilm-i min ledünnîdir

O zat-ı akdesin ser şâr-ı ilm-i min ledünnîdir

Bütün ahvâl u kâlin yâr-ı ilm-i min ledünnîdir

Dehânın menba‘-ı esrâr-ı ilm-i min ledünnîdir

Hakâyık ilminin sen mahremisin yâ Resûlallah

Bütün ehl-i hayâta nûr-ı feyzin bâis-i ferdir

Husûsa mâzî vü müstakbel için şân-âverdir

O âlî rahmet ü lutfun bizim için dâd-kerdir

Ne kim geldi cihâna hem dâhi her kim geliserdir

İçinde cümlenin ser-askerisin yâ Resûlallah

Senin meftûn-ı hüsnün âşıkın oldum sana müştâk

Senin uğrunda îsâr-ı hayâtı hak bilir uşşâk

İmâret-hâne-i feyzinde Vassâf’ı buyur infâk

Cihân bağında insân bir şecerdir gayrılar yaprak

Nebîler meyvedir sen zübdesisin yâ Resûlallah

İnâyet kılmasan varlık bu Vassâf’ı yok eylerdi

Himâyet kılmasan varlık bu Vassâf’ı yok eylerdi

Vikâyet kılmasan varlık bu Vassâf’ı yok eylerdi

Şefâat kılmasan varlık Niyâzî’yi yok eylerdi

Vücûd-ı zahmının sen merhemisin yâ Resûlallah

Mısrî Niyâzi’ye

Dil-i uşşâka hakîkâtde rehâsın Mısrî[137]

Vâkıf-ı sırr-ı meâd zat-ı alâsın Mısrî

Kalbimi aşk-ı ilâhî ile ma‘mûr etdin

Sen ki meşâle-keş-i erbâb-ı Hudâ’sın Mısrî

Seni sevmek ne saâdet ne şeref insâna

Bâis-i aşk-ı hakîkî-i Hudâ’sın Mısrî

İlm-i vahdetde ferîd oldun eyâ allâme

Feyz ü irfân ile mümtâz dehâsın Mısrî

Âkıbet yakmada Vassâf’ını aşkın elhak

Vasf u medhinde ne söylense revâsın Mısrî

Mısrî Şeyhi Şemseddîn Efendi’nin Bir Medhiyyesini Tahmîs-i Âcizânem[138]

Ey meslek-i irfânı ayân Hazret-i Mısrî

Ey şâh-reh-i aşk-feşân Hazret-i Mısrî

Ey her sözü âşıklara cân Hazret-i Mısrî

Ey kutb-ı cihân gavs-ı zaman Hazret-i Mısrî

Velî ârif-i esrâr-ı nihân Hazret-i Mısrî

Düşdük senin aşkın ile biz râh-ı safâya

İster bu gönül nâil ola feyz-i şifâya

Şevkin ile meyl etmededir medh ü senâya

Sen vâkıf olup ilm-i ledünnî-i Hudâ’ya

Etdin bize de keşf ü beyân Hazret-i Mısrî

Re’fet ile şöhret-zedesin herkese ma‘lûm

Mahrûmi-i feyzinle bizi eyleme mağmûm

Olduk der-i feyzinle şükür bende-i mevsûm

Lutf eyle bize himmetini eyleme mahrûm

Feyz ü keremîn ola revân Hazret-i Mısrî

Sen bizlere ser-tâc-ı kerâmet oldun

Fahr eyliyoruz nûr-ı reşâdet oldun

Biz bendelere Hak’da inâyet oldun

Sen menba-ı esrâr-ı velâyet oldun

Nutkundan olur cümle ayân Hazret-i Mısrî

Vassâf’a şefâat edesin senden ümîdi

İbzâlî-i himmet edesin sende ümîdi

Her demde sahâbet edesin senden ümîdi

Şemsî kulunun leyl ü nehâr senden ümîdi

Ey hâli ile kâli yaman Hazret-i Mısrî

Birgün Hazret-i Mısrî-i Niyâzî muhabbeti kalbimde galeyan etmekle söylenmiştir:

Sevmeyen Hazret-i Mısrî’yi günehkâr olsun

Bilmeyen Hazret-i Mısrî’yi tebehkâr olsun

O şeh-i pâk-i cihânı bilenin kadri büyük

Görmeyen Hazret-i Mısrî’yi nedemkâr olsun

Medhi her ne vezne uyan Hazret-i Mısrî’sin sen

Dil-i uşşâkı yuyan Hazret-i Mısrî’sin sen

Âşıkın dil-şûde Vassâf seni çok sevdi

Onu aşkınla yakan Hazret-i Mısrî’sin sen

Hazret-i Mısrî’yi sevmek ne büyük devletdir

Sevmemek Hazret’i bil ki ne büyük zilletdir

Severim ben anı âlem ne olursa olsun

Hazret-i Mısrî’yi sevmek ne büyük devlettir

Hazret-i Mısrî-i Niyâzî-i Halvetî’ye

Doğunca kalbime esrâr-ı Mısrî

Bana zînet verir tezkâr-ı Mısrî

Onun Vassâf’ı oldum şübhesiz ben

Şeref-bahşdır dile âsâr-ı Mısrî

Nazîre-i Mısrî

Tarîk-i feyz-i aşkın sâlik-i dîvânesiyem ben[139]

Şarâb-ı sırr-ı aşkın âdetâ mestânesiyem ben

Cemâl-i hazret-i cânân ile yanmaktadır gönlüm

Güzel cânânımın envârının pervânesiyem ben

Visâl-i yâr için dâim tehâlük gösterir gönlüm

Bu aşkın neş’esinden âlemin bîgânesiyem ben

Vücûdum mülkünü mahv u harâb etmektedir hicrân

Gönül Mecnûn-ı Leylâ’dır onun aşk lânesiyem ben

Tecelliyât-ı cânândır kulu Vassâf’a cân-bahşâ

Umûm uşşâk-ı hüsnün kemterin bir-dânesiyem ben

Hasîrîzâde Şeyh Mehmed Elif Efendi

Elif Efendi (d. 1850 - ö. 1927), Hasîrîzâde Dergâhı Şeyhi Muhtâr Efendi’nin oğludur.[140] Sa‘diyye erkânında yetişen Elif Efendi, babasının Şeyhlik yaptığı dergâhta Şeyh vekili ve vefatından sonra postnişîn olmuştur. Yenikapı Mevlevîhânesi postnişîni Mesnevîhân Şeyh Osman Salâhaddîn Dede’nin Mesnevî-i Şerîf derslerine devam eden Elif Efendi, aynı zamanda Mesnevîhanlık icazeti alarak dergâhta Mesnevî şerhleri yapmıştır. 1907’de tayin edildiği Meclis-i Meşâyıh Reisliği görevini bir süre îfa edip bilahere bu görevden ayrılmıştır. 3 Ocak 1927 Pazartesi günü vefat etmiş, tekkesiyle Mahmûd Ağa Camii arasındaki hazireye defnedilmiştir.

Ahmed Sâfî Bey Sefîne-i Sâfî’de onun hakkında şöyle der:

“Müşarünileyh Elif Efendi Hazretleri ecille-i meşâyıh-ı Sa‘diyye ve Mevlevîyyeden ve fevkalade sevdiğim zevât-ı kirâmdandır. Elsine-i selâsedeki ihtisâs ve iktidâr-ı âlîsi bu ve evvelki nüshalarda yazılan eş‘âr ve asârından malûm olur. Kendisiyle lisân-ı Farisî’de müşâeremiz vukû bulurdu. Ahlâk-ı hasene ile mütehallik, Natûk, mütekellim, fazıl, sahî bir vücud-ı nâdirü’l-mevcûttur. Evkâtını tedris-i ulûm ve takrîr-i Mesnevî-i Şerif ve mutalaa-i kütüp ile imâr eder ve teşnegân-ı maarifi zülâl-i sohbetleriyle îrâb eyler. Meşrûtiyetin ilânından sonra bir müddet meclis-i meşâyıh riyâsetinde bulunurdu. Vücûtça zayıf ve nahîf oldukları halde riyâzat ve inzivâya meyl ve mahabbetleri kesir bir mürşid-i meâlî-semîrdir.”[141]

Şairliği ve hattatlığının yanında aynı zamanda iyi bir mimar olan Elif Efendi, bütün hayatını eğitim ve öğretimle geçirmiştir. Elif Efendi’nin üç dilde yazdığı şiirleri bir dîvânçede toplanmıştır.

Onun, aynı zamanda Kâzım Bey tarafından Hüseynî makamında bestelenen Hazret-i Mısrî’ye bir naziresi Vassâf Bey tarafından tespît edilmiştir:

Şeh-i iklîm-i hüsn-i mutlakın dîvânesiyem ben[142]

Şarâb-ı bezm-i üns-i akdemin mestânesiyem ben

Bu fânûs-i fenânın nakş-ı rengârengi bî-ferdir

Bu renk ü bû vü nakşın ser-te-ser bîgânesiyem ben

Beni meftûn eden bir nûr-ı âlem-tâb-ı bî-renkdir

O şem‘-i şû‘le-pâş-ı dâimin pervânesiyem ben

Benim sûrette bu nakş u nigârım zîb ü ferim hep

Anınçündür ki; bir şâhen-şahın kâşânesiyem ben

Bakıp sûret görenler her biri bir zanna düşmüşler

Hümâ-yı evc-i mânânın Elîfâ lânesiyem ben

Tâcî

Medhiyye-i Mısrî-i Niyâzî

Hazret-i Mısrî Niyâzî kâmilânın akrânı[143]

Nutk-ı âlîsiyle cân bulmakdadır hep ârifân

Müstenir ol himmet-i kudsiyyesiyle Tâciyâ

İlm ü irfân kânıdır hem ilticâ-gâh-ı cihân

Ali Rızâ Efendi

Atinalı Ali Rızâ Efendi Atina Müftüsü Hamza Efendi’nin oğludur. H. 1203/ M. 1788 tarihinde dünyaya gelmiştir. Mısrî Şeyhi Ahmed Efendi’ye intisapla seyr ü sülûk etmiştir. Yunanistan’dan İzmir’e göç eden aile burada dokuz sene kalmıştır. Buradan Bursa’ya geçen Rızâ Efendi, H. 1263/M. 1847 senesinde vefat etmiştir.

Rızâ’nın H. 1254/M. 1838 senesinde yazdığı bu manzume, şimdi yerinde postahâne olan Bursa Mısrî Dergâhının kapısında yazılıymış.

O bismillâh ile çekmiş alem erbâb-ı îmâna[144]

Cemî‘-i kudsiyâna muktedâdır Hazret-i Mısrî

Bütün erbâb-ı irfâna tasarrufda müsellemdir

Celîs-i taht-ı kutbiyyet-fezâdır Hazret-i Mısrî

Odur ol Mısrî-i sâhib-zamân u nokta-i devrân

Gubâr-ı dergehi kuhl-i cilâdır Hazret-i Mısrî

Avâlim mülkünü etmiş ihâta nûr-ı sırrıyla

Anınçün Halvetî’de pîşvâdır Hazret-i Mısrî

Rızâ bâbı çü feth oldu hilâfet sırr ile ey şâh

Cemîan ehl-i aşka muktedâdır Hazret-i Mısrî

Kadrî Efendi

Mustafa Lutfî’nin “Tuhfetü’l-Asrî fî-Menâkıb-ı Mısrî”sini (bk. Atatürk Kitaplığı OE, Yz. Nu: 543) istinsah eden çeşitli bilgi ve medhiyyelerle genişleten Kadrî Efendi, tahminen Karahoca adıyla tanınan Şeyh Abdülkâdir Efendi’dir. Merhûm 1922 veya 1923 tarihinde vefat etmiştir. Kadrî mahlasıyla yazdığı şiirlerinden bazıları Tuhfe’nin sonunda bulunmaktadır. Aşağıdaki manzumesinden mübadeleden sonra Hazret-i Pir’in Limni’deki merkadine ziyaret için gittiği anlaşılmaktadır.

Bilindiği gibi Limni 1912 senesinde Yunanistan tarafından işgal edilmiştir. 13 Şubat 1914 tarihli Londra antlaşmasıyla Yunan hâkimiyetine verilen Limni adasının halkı, Lozan’da 30 Ocak 1923’de imzalanan “Ahalinin Mübadelesi Protokolü” gereğince Anadolu’ya gelerek yerleşmişlerdir. Kadrî Efendi adanın işgalinde mecbûr kalarak çaresiz bir şekilde adayı terk etmiştir. Bu sırada yazdığı bir vedânâmesinin başlığını, “Cenâb-ı Hazret-i Pîr hakkında zuhur ve tulû‘ eden vedânâme-i fakîrânemdir” koyan Kadrî, Hazret-i Pîr’in huzûrundan ayrılacağı için fevkalâde üzgündür:

Cenâb-ı Hazret-i Pîr Hakkında Zuhûr ve Tulû‘ Eden Vedânâme-i Fakîrânemdir:

El-vedâ ey kutb-ı âlem yol göründü gurbete[145]

El-firâk Mısrî Niyâzî geldim huzûra himmete

Merkad-i pâkin ziyaret hâkine yüzler sürüp

İlticâ edip bu sâil geldi bâb-ı devlete

Başım üryân çeşm-i giryânımla kıldım ser-fürû

Sen gibi bir kutbu’l-aktâb şehriyâr-ı hazrete

Rû-siyâh bir abd-i âciz lerze-nâk geldim sana

Rev edip mahzûn mukadderâtıma şâhım zillete

Sen şehinşâh-ı cihânın bir garîb efgendesi

Çâr u nâçâr ağlayıp da düşdü âhir firkâte

Lâ yüs’el ammâ yef‘alü nüktesinde kıl karâr[146]

Hikmet-i sırr-ı hafî dil düşdü semt-i sür‘ate

Gezdiğim çölde cebelde ism-i pâkin yâd edip

Tîz yetiş Mısrî Niyâzî bu fakîre nusrete

Âsitân-ı hazretinden çârenist düşdüm baîd

Azm edip seyyâh olup çıkdım diyâr-ı mihnete

Gece gündüz âsitâne yüz sürerken nâgehân

Esdi çün bâd-ı ferâgat kıl nazar bu hikmete

Âlemi geşt ü güzâr seyr ü temâşâ eyleyip

Dağ u taş deryâ vü sahrâ dolanıp düş külfete

Enbiyâ vü evliyâyı kıl ziyaret bir zaman

Her birinden ahz ü feyz bâis olsun rahmete

İhtiyâr eyle bu yolda mihnet meşakkat zahmeti

Hak nasîb eylese gitsem ol şefî‘-i ümmete

Ravzâ-i pâke sürüp vech-i siyâhım ağlasam

Kıl şefâat yâ Muhammed diye ersem vuslata

İhtiyâr ile kişi terk-i diyâr eyler mi hîç

Âb u dâne sevk eder insânı râh-ı hicrete

Bunca âb u nân ni‘metin ile perverde olup

Limni’yi ma‘mûr edip bahş eyle yâ Rab millete

Limni’den müfarekatla sâl-i mankûtun dedim

Hayret ile düşdi Kadrî râh-ı sâfî hasrete

Balkan Harbi’nde ada, Yunanlılar tarafından işgal edildiği sıralarda Kadrî Efendi Çanakkale’ye, oradan da bir zaruret hasıl olduğu için tekrar adaya gitmek zorunda kalır. 28 Nisan 1330 (11 Mayıs 1914) Pazartesi günü Yunanlılar tarafından Ayopat beldesinde yaka paça alınıp Mondros nahiyesine gönderilir. Burada tevkif edilerek zindâna atılır. Üç gün boyunca öldürülme korkusuyla yaşadığı zindanda hayatından tam ümîdini kestiği bir sırada Hazret-i Pîr vesilesiyle istimdâd talebinde bir şiir kaleme alır. Kadrî, bu manzumenin başında şu bilgileri vermektedir:

“Vedânâme-i fakîr-i Hazret-i Pîr k.s.münîrin işâret-i aliyyeleriyle tarihden üç dört sene mukaddem defaâtle âlem-i manâda seyâhat edeceğimden bahisle bu bâbda kalemen bir târîh yazmaklığım taraf-ı kudsîlerinden emr buyurulmakda ise de, hayâl-i hâtıra Limni’den bir tarafa müfârekatım aslâ ve kat‘â niyyetde yok iken târîh-i mezkûrun taraf-ı fakîrîden kaleme alındıkdan dört sene sonra cezîre-i mezkûra Yunan tarafından taht-ı işgâle alınarak bin üç yüz otuz (1912) tarihinde çâr u nâçâr adadan hicretle nâm-ı âlîlerine mensûb Selanik, İzmir ve İstanbul’da bulunan dergâh-ı şerîfleriyle birtakım makâmât-ı âlilerini ziyâret ve nutk-ı mezkûrun Pîr-i müşârünileyh Hazretlerine muvafık zuhura gelmesi ayn-ı kerâmât âlîleri cümlesindendir. Balkan harbinde cezire-i mezkûre Yunan işgâlinde bulunduğu sırada adadan Çanakkale’ye hicret edip tekrar li-ecli’l-maslaha adaya gidip 28 Nisan 1330 (11 Mayıs 1914) târihinde Pazartesi günü Yunanlılar tarafından Ayopat karyesinde derdest olunarak bâ-posta Mondoroz nâhiyesine gönderilip mahall-i mezkûrda taht-ı tefkîfa alınarak zîr-i zeminde haps olunduğum sırada hayatım tehlikede iken Cenâb-ı Hazret-i Pîr’den istimdâd talebinde zuhur eden ebyât-ı fakîrânem işbu mahalle tastîr kılındı.”

Himmet-i Mısrî Niyâzî Limni’ye çekdi yine

Aşk u şevk ile gidip yüz sürdüm hâk-i pâkine

Hamdüli’llah âsitân-ı hazretin kıldım tavâf

Sıdk ile ihlâs ile girdim huzur-ı pâkine

Ravzası bağ-ı irem kudsî nişândır şüphesiz

Kutb-ı aktâb-ı cihân dense sezâdır şânına

Zümre-i uşşâka rehber pîr-i perver ol velî

Yakdı yandırdı cihânı şem‘-i aşkın nârına

Şems-i nûru kâinâta doğdu tenvîr eyledi

Necm-i eflâk-ı semânın feyz-i akdes mâhına

Bahr-i zata zatile bi’z-zât tecellî eyledi

Girdi aşkın zevrakıyla vahdetin deryâsına

Gülşen-i kabrinde açmış sad-hezâr vahdet gülü

Nağme-i tevhîd okur bülbül sürer yüz hâkine

Yâr u ağyârın elinde habs ile kıldı zuhûr

Üç gün üç gece konuldum zâlimin zindânına

Mondoroz’da koydular zîr-i zemîne bî-günâh

Hazret-i Pîr’in ümîdim kaldı istimdâdına

Habs u zindân ta‘n u bühtân mesleğin sermâyesi

Ağlatıp uşşâkı bâis oldu hem berbâdına

Yârı mahzûn eyleyip ağyârı memnûn eyledi

Âdeti Şîrîn’in her dem cevridir Ferhâd’ına

Lutfunu setr eyleyip de kahrın izhâr eyledi

Sevk eder uşşâkını ol dem-be-dem berdârına

Hîle-i dâm-ı belâya düşdüm âhir bî-mecâl

Zulm-i efzûnu sezâ gördü bugün ihvânına

Pençe-i gaddâr-ı zulme geçdi bunca mü’minîn

Gûş edip kimse erişmez âh ile feryâdıma

Rûz şeb cevr ü cefâya kaldı ma‘rûz müslimân

Kimseler kılmaz terahhum âh ile efgânına

Dâmen-i sabrı tutanlar âkıbet mesrûr olur

Nâr-ı İbrâhim’in encâm erişir gülzârına

Hamd edip târîh-i menkûtunu Kadrî söyledi

Çün yetişdi Mısrî Niyâzî himmeti imdâdına

Elâ inne Evliyaallah lâ-havfün buna şâhid

Cümle pîrân-ı tarîkın menba‘ı sırr-ı Alî’dendir

Görüp devrânımız dahl u taarruz eyleme zâhid

Bizim erkânımız Mısrî Niyâzî-i velîdendir

Limni ceziresinde defîn-i hâk-i pâk-i ıtr-nâk kutbü’l-ârifîn imâmü’l-âşıkîn gavsü’l-muhakkikîn Hazret-i Pîr Muhammed el-Mısrî en-Niyâzî el-Malatî el-Uşşâkî (k.s.a.) Hazretlerinin evsâf-ı kudsiyyeleri hakkında zuhûr eden kasîde-i asîde-i tayyibedir.

Şerîat mesleğinin menbaıdır Hazret-i Mısrî

Tarîkat pîrlerinin serveridir Hazret-i Mısrî

Ser-firâz-ı kibâr-ı evliyâ-yı ârifîndendir

Hakîkat erlerinin rehberidir Hazret-i Mısrî

Muhammed nâm-ı pâki mahlası Mısrî Niyâzî’dir

Ulviyet âleminin ma‘denidir Hazret-i Mısrî

Cenâb-ı Hazret-i Pîr’in Malatî maskat-ı re’si

Kemâlât-ı ekmelînin ekmelidir Hazret-i Mısrî

Cenâb-ı Hazret-i Ümmî Sinân Elmalı şeyhidir

Ma‘rifet sohbetinin a‘lemidir Hazret-i Mısrî

Anın nûr-ı ziyâsıyla münevver Limni her dâim

Muhabbet âteşinin meş‘alidir Hazret-i Mısrî

Muhibb-i hanedân-ı Ehl-i Beyt-i Mustafâ’dandır

Hüviyyet merkezinin masdarıdır Hazret-i Mısrî

Ulûm-ı evvelîn ü âhirînin sırrına mahrem

Fazîlet cümlesinin mefharıdır Hazret-i Mısrî

Buyurmuşdur benim ilmimde müctehidler âcizdir

Kurbiyyet-i Hudâ’nın mazharıdır Hazret-i Mısrî

Terennümsâz-ı tevhîd-i Cenâb-ı Hazret-i Bârî

Fasîhat bâğçesinin bülbülüdür Hazret-i Mısrî

Harîm-i Ka‘be-i aşk-ı ilâhîde tutup mesken

Meşîhat zümresinin a‘zamıdır Hazret-i Mısrî

Küntü kenz sırrını kâşif ledünnî ilminin bahri

Nasîhat vâizinin ekremidir Hazret-i Mısrî

Himmet-i Hazret-i Abdülkâdir’e mazhar olmuşdur

Gavsiyet devletinin cevheridir Hazret-i Mısrî

Bahş-ı cân dil-mürdeye her bir kelâmı bâ-husûs

Ahadiyyet bahrinin cevheridir Hazret-i Mısrî

Nice çeşm-i alîli yek-nazarda feth-i bîn eyler

Basîret ehlinin merhemidir Hazret-i Mısrî

Kimi telkîn ederse nûr-ı zikrullâha mazhardır

Kudsiyet gevherinin pertevidir Hazret-i Mısrî

Bugün Limni Adası himmet-i Mısrî ile ma‘mûr

Kerâmet ekreminin efdalidir Hazret-i Mısrî

Ziyâretgâh-ı feyz-i bî-şumârı Limni’de zâhir

Velâyet meclisinin gülşenidir Hazret-i Mısrî

Anın medhinde âcizdir cihânın şâiri Kadrî

Kutbiyyet eşrefinin eşrefidir Hazret-i Mısrî

Kadrî Efendi mübâdelede mecbûren Çanakkale’ye ve oradan da Lapseki’ye gelmiş ve bir zaman burada ikâmet etmiştir. Lapsekililerden bir kısım insan o sırada Hazret-i Pîr, tarîkat-i aliyye ve Limni aleyhinde ileri geri sözler sarfedince canı sıkılır. Oturup Limni’nin şerefli bir Türk beldesi olduğuna dair uzun bir manzûme kaleme alır. Bu kaside fevkalade manidar olup esasen Hazret-i Pîr vasfında kaleme alınmıştır.

Şâirin “altın kalemle yazmalı” dediği Limni’nin evsafı pek güzeldir. Hazret-i Pîr’iyle, kudret hamamıyla, hastalara şifa olan ılıcasıyla, içmeleriyle (suyuyla), balıyla, mevsimlerinin letâfetiyle, havasıyla, rengârenk çiçekleriyle, bağlarıyla, çamlıcasıyla, otuz altı parça köyü ile, keklik ve bülbülleriyle, Mondroz ve Kondiye limanlarıyla fevkalade güzel bir yerdir. Buraya gelip türbeyi ziyaret edenlerin duası kabul olunur.

Kadrî Efendi, “Limni Kasidesi”nin girişinde şunları söyler:

“Çanakkalesi’nden Lapseki’ye hicretle mahall-i mezkûrda muhâcereten ikâmetim esnâsında Lapseki ahâlîsinden Limni’nin ahâlîsi hakkında bazı sebük-mağz-ı seng-endâz (taş atan düşüncesiz) tarîkat-ı aliyye hakkında zuhûr eden ve Limni’nin şerâfeti hakkında gûyâ olduğum ebyât-ı manzûme-i fakîrâne-i hakîrânem teberrüken işbu menâkıba derc-i sahîfe kılındı.”

Başladım vasf u senâya Limni’nin şânındadır

Hasta-i nâ-çâra var derde devâsı Limni’nin

Sâl u mâhı pek letâfetle mürûr eyler müdâm

Dâimâ gelir geçer sayf ü şitâsı Limni’nin

Hazret-i Mısrî ile kudret hamâmı andadır

Pek güzel gâyet latîf âb u havâsı Limni’nin

Lıcasında rûz u şeb durmaz akar âb-ı revân

Hastagân emrâzına vardır şifâsı Limni’nin

Limni meftûn-ı Niyâzî derde dermân andadır

Ol sebebden kıymeti olmaz bahâsı Limni’nin

Şemsî-i Mısrî Limni’ye doğdu münevver eyledi[147]

Dâimâ parlak yanar şems ü ziyâsı Limni’nin

Sâye-i Sultân ile Limni müşerrefdir bugün

Hazret-i Mısrî Niyâzî’dir esâsı Limni’nin

Hazret-i Sultân Mısrî sâyesinde sâyebân

Nûra müstağrak durur subh u mesâsı Limni’nin

Limni’de medfûn-ı hâk-i pâk-i ıtır-nâk olup

Hazret-i Mısrî Niyâzî mültecâsı Limni’nin

Türbe-i Mısrî Niyâzî’de edenler bâ-hulûs

Dergeh-i Hak’da kabul olur ricası Limni’nin

Hazret-i Mısrî Niyâzî hürmetine müstecâb

Bârgâh-ı Hazret’e erer duası Limni’nin

Olmaya bir pîr-i mukaddes cilvegâhı andadır

Himmet-i feyziyle dâimdir bekâsı Limni’nin

Müştehir âfâk u enfüsdür kibâr-ı evliyâ

Gavs-ı a‘zam kutb-i ekrem evliyâsı Limni’nin

Aşk u şevk ile gelenler âsitân-ı Hazret’e

Zikr-i Hak’dan gâfil olmaz muktezâsı Limni’nin

Dergeh-i vâlâsına hep ber-devâmdır âşıkân

Hazret-i Mısrî Niyâzî muktedâsı Limni’nin

Hânedân-ı ehl-i beyt-i Mustâfa’ya cân fedâ

Nûr-ı zikrullaha çokdur mübtelâsı Limni’nin

Âsitân-ı Hazret-i Pîr’e müdâvim zâkirân

Nûr-ı ezkâr-ı ilâhîdir gıdâsı Limni’nin

Dergeh-i Mısrî’de devrâna girip cevlân eden

Dökülür misl-i hazan cürm ü hatâsı Limni’nin

Halka-i zikre girip de dâimâ tevhîd eden

Rûz u şeb tevhîd durur rızâsı Limni’nin

Giderip kîr ü pâsını nûr-ı zikrullâh ile

Zikr-i dâimle gelir kalbin cilâsı Limni’nin

Ta‘n u teşyî‘ eyleme gel Limni’nin İslamını

Bende-i Mısrî Niyâzî’dir gedâsı Limni’nin

Yek-nazârda sad-hezârân mürdeyi ihyâ eder

Hazret-i Pîr’in makam-ı dil-güşâsı Limni’nin

Turfetu’l-ayn içre sâlik erişir maksûduna

Her işi Hakke’l yakîndir rehnümâsı Limni’nin

Limni’ye dâhil olan mahzûn iken memnun olur

Ref‘ eder dilden gamı hem merhabâsı Limni’nin

Yare-i isyâna merhem Lokmân-ı hikmet andadır

Bahş-ı sıhhat eyleyen derde devâsı Limni’nin

Limni İslâmı bugün evlâd-ı Mısrî ‘addolur

Hazret-i Mısrî Niyâzî’dir babası Limni’nin

Bendegân-ı bende-i sultân-ı Mısrî’dir umûm

Bende-i Mısrî Niyâzî âm u hâsı Limni’nin

Hazret-i Pîr’e karîbdir türbesi hem âşikâr

Sıyâmî Dede Efendi kudemâsı Limni’nin

Gösterip ağyâra kendin etdi isbât-ı vücud

Kal‘ada dahı yatur Saka Babası Limni’nin

Hazret-i Pîr türbedârı Mevlevî Çalak Dede

Eski kabristandadır Çalak Babası Limni’nin

Postnişîn ü Hazret-i Pîr türbedârı bâ-husûs

Şeyh el-hâc Mehmed Abdâl Babası Limni’nin

Hîn-i gaslinde kapanmış çeşmini feth eyleyen

Hasan Beğ nâmındaki merd-i Hudâsı Limni’nin

Yaz gelince her tarafda misk ü anberler kokar

Bî-bahâdır ol zaman zevk ü sefâsı Limni’nin

Rengârenk çiçeklerle yeşil atlaslar giyip

İlkbahârda donanır dağ u ovası Limni’nin

Hazret-i Mısrî Niyâzî hürmetine dâimâ

Her seher esmektedir bâd-ı sabâsı Limni’nin

Avn-i Hak’la hâsılâtı tîzce kemâle erer

Feyz ü berekâtıyle neşv ü nemâsı Limni’nin

Limni’nin kaymağı meşhûr her tarafda söylenir

Kal‘adan aşağı doğrudur kayması Limni’nin

Bâğları olmuş gülistân anda bülbüller öter

Dağlarında bi’l-umûm keklik yuvası Limni’nin

Çamlıca nâm paradays oluna meşhûr suları[148]

Gece gündüz çok sular vardır akası Limni’nin

Kaplamış her cânibin deryâ ihâtâ eylemiş

Otuz altı pâredir cümle kurâsı Limni’nin

Anda bir liman var bâ-kudret perverdigâr

Beş sâatdir Mondoroz ile arası Limni’nin

Paşa Limanı Kondiye Mondoroz Limanları

Şehrin Limanı ile merbût livâsı Limni’nin

Boz Baba vü Mondoroz nâhiyeleri olup

Bozcaada hem İmroz’dur kazâsı Limni’nin

Pek güzel bir manzara teşkil eder her cânibi

Mürtefi‘ dağlar ile bahr u karası Limni’nin

Karşısında Aynaroz eflâke ser çekmişdir

Yaz u kış başında kar dâim durası Limni’nin

Pek halîm gâyet garîb dostdur ahâlisi umûm

Söylesem bitmez tükenmez mâcerâsı Limni’nin

Çok atâyâ-yı hedâyâ dâimâ ibzâl olur

Akla hayretler verir cûd u sehâsı Limni’nin

Hâriçden gelen garîbe dürlü in‘âm olunur

Ey birâder bî-hesâb avn u atâsı Limni’nin

Cümlesi kardaş gibidir sâf-dildir hep kamu

Gıll u gışdan yok eser çün ü çerâsı Limni’nin

Kış gecesi helvâ sohbeti yaparlar dâimâ

Gâyetle latîf olur çekme helvâsı Limni’nin

Cümlesi gâyet muhib yek-digere ihvân kamu

Birbirini çok sever fakr u gınâsı Limni’nin

Bir misâfir gelse ana cümlesi izzet kılar

Âdet olmuş çok durur kahve cabâsı Limni’nin

Ahz u atâsı umûmen ehveniyyet üzredir

Mu‘tedil sûretdedir bey‘ ü şirâsı Limni’nin

Taşradan gelen kesân hep Limni’yi takdîr eder

Pek metin gâyet müzeyyendir binâsı Limni’nin

Cilve-i Bârî’ye müstağrak durur kevn ü mekân

Başka bir âlem durur subh u mesâsı Limni’nin

İçmeler nâmında var bir kudret eczâhânesi

Bahş-ı sıhhat eyleyen vardır şifâsı Limni’nin

Geceler tâ-be-sabâh hâb u hayâlimde benim

Gündüzün gelir kulağıma sadâsı Limni’nin

Kıymet ü kadrin bilip anlayalım Limni’mizi

Anladığıma göre çokdur vefâsı Limni’nin

Her ne dürlü vasf edersem vasfı elzemdir yine

Durma vasf eyle Kadrî medhe sezâsı Limni’nin

Limni’nin evsâfını altın kalemle yazmalı

Bilinip Kadrî hâtırdan çıkmayası Limni’nin

Söylerim haddimce Kadrî Limni’nin evsâfını

Kadrîyâ kadrin bilüp ol âşinâsı Limni’nin

Bunca âb u nân u ni‘metin yedim baldan lezîz

Kadrîyâ şâyesdedir medh ü senâsı Limni’nin

Cenab-ı Hazret-i Pîr (k.s.) münîr Hazretlerinden istimdâd ve şeyhim hazretlerinden himmet hakkında tulû‘ ve zuhur eden güfte-i fakîrâne-i hakîrânem işbu menâkıba derc-i sahife kılındı.

Kılma nazar noksânıma

Pîrim imdâdıma yetiş

Bakma benim isyânıma

Şeyhim feryâdıma yetiş

Garîk-i bahr-i isyânım

Firâkınla yanar cânım

İnâyet eyle sultânım

Pîrim imdâdıma yetiş

Kusûrum kâbil-i ta‘dâd

Anınçün eylerim feryâd

Ağlamakdır bana mu‘tâd

Şeyhim feryâdıma yetiş

Günâhkârım yüzü kara

Azîzim derdime çâre

Azîzim düşdüm âvâre

Pîrim imdâdıma yetiş

Bakmam yakın u ırağa

Derûnum döndü ocağa

Yanarım başdan ayağa

Şeyhim feryâdıma yetiş

Meftûnum bugün Leylâ’ya

Düşürme beni hülyâya

Yalvarırım ben Mevlâ’ya

Pîrim imdâdıma yetiş

Benim âlûde-i isyân

Anınçün eylerim efgân

Kılıp şâyeste-i ihsân

Şeyhim feryâdıma yetiş

Beni tard etme bâbından

Ümîdim sen sultânımdan

Bana himmet cenâbından

Pîrim imdâdıma yetiş

Kapında sâilim muhtâc

Dilerim derdime ilâc

Kelâmınız başımda tâc

Şeyhim feryâdıma yetiş

Tabîb-i hâzık-ı Lokmân

Zâtından umarım dermân

Senindir emr ile fermân

Pîrim imdâdıma yetiş

Dergâh-ı pâkine girsem

Yüzümü yerlere sürsem

Cemâlini bir kez görsem

Şeyhim feryâdıma yetiş

Sana müntesib olanlar

Ölmezden evvel ölürler

Seninle Hakk’ı görürler

Pîrim imdâdıma yetiş

Âlem hayrân nâlânıma

Gözyaşıyla giryânıma

Herkes bakar seyrânıma

Şeyhim feryâdıma yetiş

Nazar eyle feryâdıma

Irmak gibi gözyaşıma

Merhamet eyle zârıma

Pîrim imdâdıma yetiş

Yanarım nâr-ı sûzâna

Ben kül oldum yana yana

Derûnum döndü külhâna

Şeyhim feryâdıma yetiş

Dertlilere sensin tabîb

Âşıklara sensin nakîb

Sâliklere sensin Habîb

Pîrim imdâdıma yetiş

Günâhımdan oldum nâdim

İstiğfâr eylerim dâim

Tevhîd durur benim kârım

Şeyhim feryâdıma yetiş

Ahvâlim gâyet perişân

Feryâdıma âhım nişân

Benim merhamete şâyân

Pîrim imdâdıma yetiş

Yanarım aşkın nârına

Giderim yârın dârına

Kıldım nazar dîdârına

Şeyhim feryâdıma yetiş

Meclis-i pâkine girsem

Cemâlini bir kez görsem

Hâk-i pâyine yüz sürsem

Pîrim imdâdıma yetiş

Hakk’a doğrudur izleri

Münevverdir hem yüzleri

Şekerden tatlı sözleri

Şeyhim feryâdıma yetiş

Lütfuna yokdur nihâyet

Şefkatin çokdur be-gâyet

Fakîri eyle himâyet

Pîrim imdâdıma yetiş

Zâtınızla hak erenler

Vasl-ı cânâna erenler

Hakk’ın zikrine girenler

Şeyhim feryâdıma yetiş

Şeyhime kıldım niyâzı

Ağlarım ben zârı zârı

Pirimiz Mısrî Niyâzî

Pîrim imdâdıma yetiş

Kulundur Kadrî-i nâçâr

Merhem-i lutfa sezâvâr

Be-hakk-ı hâfız u settâr

Şeyhim feryâdıma yetiş

Bu müznib Kadrî-i bende

Gelip dergâha şermende

Niyâza durdular zinde

Pîrim imdâdıma yetiş

Limni adasındaki âsitân-ı Hazret-i Pîr-i Münîr (k.s.) Efendimiz Hazretlerinin Dergâh-ı Şerîfi cümle kapısının bâlâsında mevzû‘ ebyât ve târih işbu mahalle teberrüken derc-i sâhife kılındı.

Şehinşâh-ı zaman Abdülhamîd âtıfet-fermâ

Cihân-ı sûret u ma‘nâyı teshîr eyledi hakkâ

Nümâyân âfâk u enfüsde âsâr-ı eltâfı

Vücûdile mübâhât eylesin dünya vü mâfihâ

Görüp şâyesde ihyâ kıldı ez-cümle bu dergâhı

Hulûs oldu rûh-ı pâk-i Mısrî neşât-efzâ

Kemâl-i mağfiretle bendegânı yazdılar târîh

Niyâzî hângâhın şâh-ı akdes eyledi ihyâ

(H. 1308/M. 1891)

Kasîde-i Asîde Der-Sitâyiş-i Hazret-i Mısrî

Leb-i deryâ kenârında şerefyâb olduğu Limni

Cenâb-ı Hazret-i Mısrî Niyâzî olduğundandır

Serîr-i gavs-ı kutbiyyet olup mahbûb-ı kurbiyyet

Serinde tâc-ı ulviyet bekâlı olduğundandır

Künûz-ı küntü kenz nâgâh alıp miftâhını ol şâh

Bekâ mülküne padişah hümâlı olduğundandır

Ledün ilminde deryâdır hakîkatde muammâdır

Künûz-ı sırr-ı Mevlâ’dır ulâlı olduğundandır

Nigâh-ı iltifât ister cenâbından eyâ server

Gedâ lutfun ümîd eyler bükâlı olduğundandır

Bütün erbâb-ı hâcâta delîl oldur münâcâta

Eder mazhar füyûzât lutfu âlî olduğundandır

Nazar kıl merkadi pür-nûr süren rûyun olur sürûr

Ziyâretle olur mağfûr cemâli olduğundandır

Makâmı bâb-ı devletdir kelâmı nûr-ı vahdetdir

Meşâmı bûy-ı hazretdir kemâli olduğundandır

Matâf-ı feyz-i akdesdir tavâf et şeyh-i ekberdir

Gılâf-ı nûr-ı enverdir visâli olduğundandır

Mekânı ayn-ı cevherdir hâk-i pâki bûy-ı anberdir

Tarîki pîr-i perverdir revâlı olduğundandır

Der-i ihsân-ı sultâna gelenler doldu irfâna

Huzûra durdu dîvâne safâlı olduğundandır

Garîb ü sâilin kemter eşiğinde durup bekler

Nice dem ağlayıp inler melâli olduğundandır

Derûnu vahdet ummânı sâhili noktanın kânı

Olup mir‘ât-ı Rahmânî lâübâli olduğundandır

Cenâb-ı Hazret-i Sultân olupdur âşıka burhân

Derûnun derdine dermân Elmalî olduğundandır[149]

Fünûn-ı aşk-ı Mevlâ’da muallim nice Ferhâd’a

Leyâli zikr ü esmâda sabâlı olduğundandır

Zihî üstâd-ı vahdetdir ana ermek ne devletdir

Makâmı izz ü rıf‘atdir gınâlı olduğundandır

Mükemmeldir mufazzaldır velâyetle mübeşşerdir

Münevverdir mükerremdir ricalî olduğundandır

Hakîkat sırrının kânı şerîat mülkünün hanı

Tarîkat ehlinin cânı atâlı olduğundandır

İmâm-ı kutb-ı Rabbânî habîb-i gavs-ı Sübhânî

Hakâyık bahrinin kânı zülâlî olduğundandır

Şerîat ilmine mazhar hakîkat sırrına rehber

Tarîkatde olup server ‘abâlı olduğundandır

Ulûmu ayn-ı Muhyiddîn zuhûru Şeyh-i Bedreddîn

Olup misl-i Celâleddîn senâlı olduğundandır

Tabîb-i hâzık-ı Hak’dır ki Lokmân-ı muhakkakdır

İlâcı nâfi‘-i kalbdir şifâlı olduğundandır

Ricâlü’l-gayb ile hem-dem Hakk’ın esrârına mahrem

Eder dertlilere merhem rızâlı olduğundandır

Nice mürde dili zinde kılıp ihyâ eder hande

Cihân halkı ana bende semâlı olduğundandır

Ulûmu bahr-i bî-pâyân cemâli Ka‘be-i irfân

Kelâmı âşıka burhân sadâlı olduğundandır

Ferâmûş eyleyip halkı tefekkür etmede Hakk’ı

Münevver eylemiş kalbi cilâlı olduğundandır

Nazar kılsa ki bir ferde şifâ bulur o dem derde

Açılıp bâb-ı hak dilde dualı olduğundandır

Kerâmâtı günden âyân münkirlere olmuş nihân

Ki Hak’dır dilde tercümân fedâlı olduğundandır

Doğup burc-ı velâyetden giyip bir don kerâmetden

Semâvat-ı saâdetden hilâli olduğundandır

Ümmî Sinân’a peyveste huzurunda kemer beste

Durup hayrân u dem-beste ‘asâlı olduğundandır

Şiâr-ı etkıyâdandır nehâr-ı asfiyâdandır

Kibâr-ı evliyâdandır devâlı olduğundandır

Mekânı lâ-mekân etdi nişânı bî-nişân etdi

Cânânı cânda cân etdi celâli olduğundandır

Sen ol şâh-ı velâyetsin tulû‘-ı mâh-ı himmetsin

Saâdet râh-ı ümmetsin leyâli olduğundandır

Anı medh edemez şâir dahı yüz binde bir mâhir

Cihânda gün gibi zâhir vefâlı olduğundandır

Cemâli nûrunun bedri münevver eylemiş dehri

O şâhın bilinip Kadrî sezâlı olduğundandır

Hazret-i Pîr Efendimiz Hakkında Medhiyyenâme

Şeyh-i şerî’at Pîr-i tarîkat

Bahr-i hakîkat Mısrî velîdir

Ârif-i billâh vâsıl ilallâh

Mürşid-i âgâh Mısrî velîdir

Ferîd-i asrî Hazret-i Mısrî

El-fakru fahrî Mısrî velîdir

Hak’dır kelâmı Muhammed nâmı

Asrın imâmı Mısrî velîdir

Nûr-ı hidâyet sır-ı velâyet

Keşf ü kerâmet Mısrî velîdir

Kutb-ı halâyık dürr-i hakâyık

Evsâfa lâyık Mısrî velîdir

İnsân-ı kâmil esrârı hâmil

İlmiyle âmil Mısrî velîdir

Pîr-i muazzam nûr-ı mücessem

Gavs-ı mükerrem Mısrî velîdir

Hanefî mezheb Haydarî meşreb

Hîne-i akreb Mısrî velîdir

Kutb-ı Rabbânî âşıkın cânı

Noktanın kânı Mısrî velîdir

Hazret-i Sultân âşıka burhân

Menba‘-ı irfân Mısrî velîdir

Cânda cânândır kevne sultândır

Günden ayândır Mısrî velîdir

Başda alâmet tâc-ı saâdet

Feyz-i şerâfet Mısrî velîdir

Râh-ı saâdet bâb-ı şefâat

Cây-ı selâmet Mısrî velîdir

Şeyhi sultândır Ümmî Sinândır

Mürşid-i cândır Mısrî velîdir

İhvâna hâmî celb eder ‘âmı

Muhammed nâmı Mısrî velîdir

Mahlas-ı pâki Mısrî Niyâzî

Meslek-i âlî Mısrî velîdir

Bahr u karadan bay u gedâdan

Gelir her câdan Mısrî velîdir

Mısrî sultândır derde dermândır

Bahr-i ummândır Mısrî velîdir

Dürr ile meknûn hazrete meftûn

Limni’de medfûn Mısrî velîdir

Merkadi tâhir Limni’de zâhir

Eylesin zâir Mısrî velîdir

Türbegâhına kabr-i pâkine

Yüz sür hâkine Mısrî velîdir

Bâd-ı hidâyet mâh-ı hilâfet

Şems-i velâyet Mısrî velîdir

Kıl sen namâzı terk et mecâzı

Pîrim Niyâzî Mısrî velîdir

Dîvân-ı Mısrî okunur cehrî

Bilinsin Kadrî Mısrî velîdir

Mısrî Niyâzî dîvânı ‘âlî

Kadrî’nin cânı Mısrî velîdir

Der-i Aliyye’de Sultân Ahmed civarında Mehmed Paşa Dergâhında vâki‘ kutbü’l-ârifîn Hazret-i Pîr Mısrî en-Niyâzî (k.s.) Efendimizin çilehânelerinin bâb-ı bâlâsında ta‘lîk olunan levhada zîrde muharrer ebyât-ı manzûme dahi aynen bi’l-istinsâh işbu menâkıba derc-i sahîfe kılındı.

Cenâb-ı şühre-bahş ümm-i dünya Şeyh Mısrî kim

Bu dergâh-ı şerîfi erbaîni eylemiş ihyâ

Edib esmâ-i sıbteyn ile bâb-ı hücreyi tezyîn

Sezâdır âsitânı hâs u ‘âma ola bu şeyhâ

Mezkûr çilehanenin bizzât ziyaret tarihi 9 Mart 1330/22 Mart 1914 yevm-i Pazar.

Der-i Aliyye’de Kasımpaşa’da Hâce Ahmed Mahallesi’nde Şemşîrli nâm diğer Uşşâkî âsitânesinde dergâh-ı mezkûr bâğçesinde şâdırvân kurbinde Hazret-i Mısrî Efendimizin yed-i pür kerâmetleriyle bizzât hafr etdikleri bi‘r-i mübarek ve suyu tatlı be-gâyet lezîzdir ki mezkur tahtında zir ü zeminde vâki‘ çilehâneleri.

Cenâb-ı Hazret-i Mısrî Niyâzî işbu dergâha

Bu bi‘ri hafr edip âb-ı zülâli eyledi izhâr

Olup halvet-güzîn anda müdâvim zikr ü ezkâra

Cenâb-ı Pîr Hüsâmeddîn eder himmet ana her bâr

Bi‘r-i mübârekle çilehânenin ziyaret tarihi 10 Mart 330/

23 Mart 1914 yevm-i Pazartesi.

Der-i Aliyye’de tarîk-i Sünbüliyye’den Merkez Efendi Dergâh-ı Şerîfi ittisalindeki kabristanda vâki kabri mükemmel ve muntazam etrâf-ı erbaası demirden ma‘mûl parmaklık ile muhât, derûnda medfûn-ı hâk-i pâk ve kabrinin ayak ve baş ucunda dikilen seng-i kabrinde halvetiyye tâc-ı şerîfi ile mahkûk ve muharrer bulunan ibâre bi’l-istinsâh işbu mahalle derc-i sahife kılındı.

Hazret-i Mısrî birâderi Şeyh Ahmed Efendi. Rûhıyçün Fâtiha. Sene 1116/1705.

Şuayb Efendi

Kasîde-i Şuayb Efendi Der-Sitâyiş-i Hazret-i Mısrî (k.s.)

Elâ yâ Hazret-i Mısrî Niyâzî bahş-ı cân yâ hû

Eyâ şehbâz-ı evc-i lâ-mekân-ı kudsiyân yâ hû

Giriftâr u esîr-i pençe-i bâz u hevâyım ben

Meded dergâhına geldim gürizân-sa‘vesân yâ hû

Türâb-ı pâyine şâhım yüzüm sürdüm eyâ mâhım

Ger olmazsan penâgâhım zihî âh u figân yâ hû

Mübârek âsitâna ser-nihâd oldum mürüvvetger

Kabûl eyle beni dâver eyâ kutb-ı zaman yâ hû

Günâhkâr-ı siyeh-rûyam belî segden çok ednâyam

Heme ömr-i girânmâyem dirîğ oldu ziyân yâ hû

Amel yok tâatim aslâ hatâlar bî-şumâr ammâ

Bana bes yek nazar cânâ kılursun bî-mekân yâ hû

Umar senden dil ü cânım rehâ olmak ger mekânım

Mürüvvet eyle sultânım necât-ı câvidân yâ hû

Sen ol cây-ı velâyetden beni reddetme himmetden

Halâs eyle bu hâletden terahhum kıl amân yâ hû

Dil endûde-i hubb u hevâ-yı levs-i dünyaya

Gınâ ver ser-be-ser cümle sivâdan sen hemân yâ hû

... ...

Şuayib bende-i mürde gelip dergâha şermende

Niyâza durdu lerzende eyâ cây-ı amân yâ hû

Kabûl olmaklığım ister dil-i zârım niyâzım bu

Meded yâ gavs-ı Geylânî eyâ cân-ı cihân yâ hû

Mustafa Lutfî Efendi

H. 1247/ M. 1831 tarihinde Bursa’da doğan Mustafa Lutfî Efendi, Bursa’da Atinalı Dergâhı Şeyhlerindendir. 22 Mayıs 1890 senesinde Şemseddîn Efendi’yle beraber Limni’ye giden Lutfî Efendi, Mısrî hakkında “Tuhfetü’l-Asrî fi-Menâkıb-ı Mısrî” adlı menakıbı yazan kişidir. Mehmed Şemseddîn Efendi’nin icazeti bu zattandır. 16 Teşrin-i evvel 1319/29 Ekim 1903 tarihinde Bursa’da vefat etmiştir.

Hazret-i Pîr’le İlgili Yazdığı Medhiyye Şöyledir:

Menba‘-ı kân-ı saâdet mazhar-ı şâh-ı cihân

Evvel âhir himmeti çok pür kerâmet zâhirân

Himmet-i vâlâsına olmaz nihâyet şübhe yok

Derd ile bîmâr olan derdine devâ bî-gümân

Vasfına diller yerişmez bâğ u dil nûr-ı safâ

Pür şecâat maden-i gülzâr-ı himmet bâhirân

Kiminin i‘mârına sa‘y ile himmet-perdedâr

Şöhreti Mısrî mededgân-ı mürüvvet kutb-ı cân

Kabrini eden ziyaret hâs ki mahrûm olmaya

Şânına şâyân olur bulur ne şübhe devletân

Hem dahi ukbâya eyler himmeti var bî-kıyâs

Sırrını bildi bilen bildi dahi her bilmeyen

Âyet-i kübrâ Hak’içün eyle bu derde devâ

Lutf-ı vücuddan terahhum eyle ey kutb-ı zaman

Mücrimem bî-çâreler derdine devâ sendedir

Hâk-i pây-i âsitâna bende geldim el-amân

Noktadan bulmuş nihân onda Lütfî bendesi

Olalı sen zat-ı pâke dil olup hayrân hemân

Şu Kıtayı Limni Seyâhatinde Hazret-i Pîr’in Türbesinde Yazmıştır

Bursa’dan kıldım şitâb Pîr’im ziyaret etmeğe[150]

Hak nasîb etdi yüzüm sürmek mübârek pâyine

Lutfiyâ taksîm olunca bendegân-ı evliyâ

Ben de düşdüm Hazret-i Mısrî Niyâzî pâyine

Saîd Efendi

Kutbü’l-ârifîn gavsü’l-vâsilîn pîşvâ-yı âşıkîn Hazret-i Pîr Muhammedü’l-Mısrîyyü’n-Niyâzî el-Malatî el-Uşşâkî (k.s.) Hazretlerinin evsâf-ı rûhânîlerini mutazammın âvîze-i tayyibedir.

Hazret-i pîr-i tarîkat mazhar-ı râz-ı Hudâ

Pertev-i feyzi ser-â-ser halka oldu rehnümâ

... ...

Vâdi-i râh-ı hidâyetde alemdâr oldu bu

Aşk u şevk-i yâr ile rakkâs olup subh u mesâ

Mecma‘-ı bahr-ı hakâyıkdan edip bir katre nûş

Kalb-i sâfîsinde muzmerr etdi bahr-i lâ-felâ

Âb-ı hayvân istemez hem Hızr’a kılmaz ser-fürû

Kim kılarsa hâk-i anber-bûyu çeşme tûtiyâ

Zübde-i ehl-i tarîk ol kıdve-i sâhib-yakîn

Âşıkâna dergeh-i vâlâsı billâh rûh-fezâ

Şâhid-i şâh-ı vücud olmuş bu gavsü’l-vâsılîn

Günde yüz bin renk ile baş gösterir olsa sezâ

Nahnü akreb razının bir bülbülüdür hem gülü[151]

Pes bunun şânında lâ havfün buyurmuş kibriyâ[152]

Fezkurûnî ezkurkum esrârını kâşif olup[153]

Mu‘cizât-âsâ kerâmetler kılar bî-müntehâ

Ehl-i inkâr olma gel ikrâr edip insâfa gel

Çün bilirsin münkir-i râh bulmamış semt-i rızâ

Hasm-ı ilzâm eyleme kâfî bu bir bürhân-ı hoş

Ser-te-ser âfâkı tutmuş nâm-ı pâki bâ-safâ

Cennet-âsâ cümleden biri bu cây-ı dil-nişîn

Sahnına almış yatur Limni adası bâ-edâ

Vasf eden âciz kalem leyl ü nehâr dökmekde nem

Uğramış gönlüm gibi derde o hem ister devâ

Dergeh-i irşâdına gelmiş Saîd ağlar hemîn

Koyma bî-dermân amân ey şâh-ı râh-ı müctebâ

El-amân bir bendenem efgendenem eyle kabûl

Âsitân-ı Hazret-i sultâna kıldım ilticâ

Kâsım Efendi

Niyâz-ı Der-Bâr-ı Hazret-i Mısrî (k.s.)

Hakîkat zât-ı bahtın mazharıdır Hazret-i Mısrî

Tasavvuf ilminin hem masdarıdır Hazret-i Mısrî

Şeref-bahş eyledi zâtı tarîk-i feyz ü irşâda

Hakîkat kişverinin serveridir Hazret-i Mısrî

Teferrüd etdi irfân-ı kemâlât ile âlemde

Kibâr-ı evliyânın mefharidir Hazret-i Mısrî

Kehribâr-ı hakîkatdir velî uşşâka güftârı

Anınçün âşıkın tâc-ı seridir Hazret-i Mısrî

Gül-i gülzâr-ı tevcîdin butûnu sırr-ı lâhûtun

Terennüm-sâz murg-ı hoş-terîdir Hazret-i Mısrî

Ana bey‘at edenler mazhar-ı nûr-ı cemâl oldu

Tarîk-i vahdetin elhak eridir Hazret-i Mısrî

Gurûb etmek nedir bilmez semâ-yı aşk-ı tevhîdde

Ziyâ-efşân mihr-hâverîdir Hazret-i Mısrî

Ziyâretgâh-ı uşşâka safâdır türbesi Kâsım

Sülûk erbâbının feyz-âverîdir Hazret-i Mısrî

Safvet

Kasîde-i Safvet Efendi Der-Hakk-ı Hazret-i Mısrî (k.s.)

Hakîkatde dilâ künh-i hafâdır Hazret-i Mısrî

Anın içün menba‘-ı cûd u sehâdır Hazret-i Mısrî

Zihî rûhü’l-kudüsle hem-dem olmuş pertev-i yeksân

Tarîkatde çü hûrşîd-i ziyâdır Hazret-i Mısrî

Avâlim-i mülkünü etmiş ihâta nûr-ı sırr ile

Hemân vahdetde bir arş-ı alâdır Hazret-i Mısrî

Alîl-i çeşm-i imdâda ifâ vü afiyet-bahşâ

Muhakkak hâk-i pâyin tûtiyâdır Hazret-i Mısrî

Bu nûrdan bahş-ı feyz ile dil-i uşşâka ser-tâ-bâ

Enîs ü hem-dem-i Âl-i abâ’dır Hazret-i Mısrî

Fünûn-ı alleme’l-esmâya vâsıl zat-ı kudsîsi

Zemîn-i ilm-i irfânda semâdır Hazret-i Mısrî

Edip mi‘râc-ı rûhânî erip ol sırr-ı kudsîne

Ev ednâ remz bâbın dil-güşâdır Hazret-i Mısrî

Şefâat eyle Safvet bendene Allah içün şâhım

Budur meşhûr olan sâhib-atâdır Hazret-i Mısrî

Aydî Mehmed Baba

Aydî Halvetî/Şabânî dervîşlerindendir. H. 1227/M. 1812’de Gaziantep’te doğmuş ve yine aynı yerde vefat etmiştir. Türbesi Asrî Mezarlık’tadır. Antep, Halep ve İstanbul’daki tahsilinden sonra Antep’teki Şirvânî Camii imamlığını terk ederek Kuşadalı İbrâhim Halvetî’ye intisap etmiştir. Geçimini tabaklıkla temin etmiştir. Kuşadalı’da kısa sürede sülûkunu tamamlayan Aydî, hilafet alarak Antep’e dönmüş evini tekke hâline getirerek bir müddet irşâd ile uğraşmış, daha sonra Birecik’e gönderilmiş, buradan tekrar Antep’e dönmüş ve memleketinde H. 1282/M. 1865’te vefat etmiştir. İki çocuk sahibi olan mutasavvıfın, Aydî ve Ayânî mahlasıyla ve Mısrî edasıyla yazdığı şiirleri Ö. Asım Aksoy tarafından bir dîvânda toplanmıştır. Onun Hazret-i Mısrî’nin şiirlerine yazdığı bir tahmîs ve iki taştîr (terbî-i mutarraf) bulunmaktadır:

Gazel-i Mısrî Terbî-i Aydî

Esmâ-ı ilâhiyyede bî-had hünerim var[154]

El’ân dahi fehmetmeğe sâi dönerim var

Rehberliğe uğrumda benim kâmil erim var

Her demde semâvât-i hurûfa seferim var

Gönlüm göğünün yıldızının hiç adedi yok

Hem burçlarınla Hut ile Delvi Esedi yok

Bu şems ile mâhın ana hergiz mededi yok

Her burçta benim bin güneşim bin kamerim var

Âlimlere ebced hocası olmak olur âr

Gaflettedir ol ucb ile ger olsa da bîdâr

Ârifler anın tâlibidir ey hoca her bâr

Alçak görünen ebcede âli nazarım var

Arş ile semâvâtın ulûmu budur elhak

Hurşîd ile hem heft nücûmu budur elhak

Deryâların emvâcı umûmu budur elhak

Hem dahi zemininde tükenmez güherim var

Bununla bir oldu dem-i İsâ ile Mısrî

Şâd oldu dilinde ebedî kalmadı ısrî

Aydî dahi bu ilm ile zeyn eyledi kasrı

Gönlüme dahi ne gelirim ne giderim var

Gazel-i Mısrî Tahmîs-i Aydî

Tâlibâ gavvâs isen gel dür ile memlû yemem[155]

Zahm-ı dil arzetmeyen bilmez ne gûna merhemem

Hayderîyim manevî ‘Ba’ noktasına mahremem

Ol benim ki vâkıf-ı esrar-ı ilm-i Âdemem

Kâşif-i genc-i hakîkat hem hayât-ı âlemem

Bir Süleymânım ki mülkün bende buldum hâtemin

Câm-ı İskender’le gördüm bendedir çarh u zemin

Bendedir sünbül benefşe bendedir gül yasemin

Bende mahfîdir guyûbü’l-gaybin esrârı hemin

Bendedir sırr-ı emânet ana kenz-i mübhemem

Mâsivâdan hâli dil aşk bahrına dalmış durur

Ol sebebden sırr-ı vahdet nüktesin bilmiş durur

Gör vücûdum Kays’ına Leylâ niçe dolmuş durur

Her sözüm miftah-ı kufl-i küntü kenz olmuş durur

Hem dem-i İsâ ile her bir nefesde mahremem

Âsitân-i Halvetîye sâdıkâne girmişim

Çok şükür ihlâs ile dergâha ben yüz sürmüşüm

Ref‘edip benlik hicâbın sırr-ı yâre ermişim

Ben cemâl-i Hakk’ı cümle şeyde zâhir görmüşüm

Bu merayâya anınçün baktığımca hurremem

Reh-nümâ buldum tarîk-ı Hakk’ı sormam zâhide

Bildiğim ayne’l-yakîn uymam hayâl-i fâside

Aşk ile gör kim ne sırra ermişim bu râhide

Cümle mevcûdâtı verdim ben vücud-ı vâhide

Zât ü esmâ vü sıfâtı ile hâlâ yekdemem

Ol nigârım arzedelden nakş-ı nakkâşı bana

Gösterir mir‘ât-i enfüs sırrı hem faşı bana

Seyredip afâkı münkir bakmasın şaşı bana

Yerde gökte her ne kim var bağlıdır başı bana

Aşikâre vü nihâne ben tılısm-ı a‘zamam

Ben ol Aydî’yim ki Hakk’a doğru ber-râh olmuşum

Nefs ü şeytân hîlesinden külli agâh olmuşum

Ârif-i billâha uydum sanma gümrâh olmuşum

Ben o Mısrîyim vücudum mısrına şâh olmuşum

Hâdisim gerçi veli mânada sırr-ı akdemem

Gazel-i Mısrî Terbî‘-i Mutarraf-ı Aydî

Zât-ı Hakk’a mahrem ü irfân olan anlar bizi[156]

Zevk ü şevk-i aşk ile şâdân olan anlar bizi

Sanma emvâc olduğun ummân olan anlar bizi

İlm-i sırda bahr-i bî-payan olan anlar bizi

Bu fenâ gülzârına bülbül olanlar anlamaz

Dönderir rûyin ne denlü pend edersen dinlemez

Ehl-i ikân fehmeder güftârı hergiz tanlamaz

Vech-i bâki hüsnüne hayrân olan anlar bizi

Dünye vü ukbâyı ta‘mîr eylemekden geçmişiz

Bâde-i aşk ile mestiz yâr elinden içmişiz

Târümâr edip vücûdu gizli gencin açmışız

Her tarafdan yıkılıp vîrân olan anlar bizi

Biz şol abdâlız bırakdık eğnimizden şâlımız

Cümlemiz yek-rengiz ey sûfi tükendi alımız

Hod-pesendân anlamazsa gam değildir hâlimiz

Varlığından soyunup uryân olan anlar bizi

Kahr u lutfu şey‘-i vâhid bilmeyen çekdi azâb

Nokta-i vahdetden âgâh olmayan çekdi azâb

Mâsivâ nakşın gönülden silmeyen çekdi azâb

Ol azâbdan kurtulup sultân olan anlar bizi

Zâhidâ ayık yürürken anlamazsın sen bizi

Ermedin meyhâneye çün sende yokdur cân gözü

Akl u fikri terk edip pâk etmedinse sen özü

Cür‘a-i sâfı içip mestân olan anlar bizi

Ârifin her bir sözünü duymağa insân gerek

Gönlü daim fikr-i Hak’da gözleri giryân gerek

Dem-be-dem benlik hicâbâtın geçen merdân gerek

Bu cihânda sanmanız hayvân olan anlar bizi

Ey Niyâzî katremiz deryâya saldık biz bugün

Haddi yok sâhil görünmez bahre gavgâsız bugün

Ey Âyânî dürr-i şehvâr arzeden kânız bugün

Katre nice anlasın ummân olan anlar bizi

Halkı koyup lâ-mekân ilinde menzil tutalı

Aydî vaslın gülşeninde bülbül-âsâ öteli

Bir muammâyız beyim canâne biz can katalı

Mısriyâ şol cânlara cânân olan anlar bizi

Muhammed Es‘ad Erbilî

Nakşî-Hâlidî Şeyhlerinden ve Meclis-i Meşâyıh reislerinden Muhammed Es‘ad Erbilî (d. 1947-ö. 1934) Mısrî’nin dört şiirine tahmîs yazmıştır.

Niyâzî Baba Hazretlerinin Gazeline Tahmîs

Şükr-i lillâh fetholundu bâb-ı in‘âm-ı kerem[157]

Cûşiş-i ihsâna geldi bahr-ı ummân-ı kıdem

Dâye-i dünyâ çıkardı sîneden dâğ-ı elem

Doğdu ol sadr-ı risâlet bastı ferş üzre kadem

Saldı ol nûr-ı nübüvvet pertevin fevka’l-ümem

Hazret-i şemsü’d-duhâ bedrü’d-dücâ nûr-ı ziyâ

Server-i evlâd-ı Âdem şem‘-i cem‘-i evliyâ

Dîde-i devrâna kıldı hâk-i pâyin tûtiyâ

Çalınıp tabl-ı beşâret geldi şâh-ı evliyâ

Gulgule doldu cihâna kondu ol sâhib-alem

Hûr u gılmân u perî bulmuş yüzünden zîb ü fer

Cennet-i a‘lâya dönmüş nükhetiyle bahr u ber

Feyz-i esrâr-ı lebinden geldi güftâre şecer

Nûr-ı vechinden alındı encüm ü şems ü kamer

Bahr-i ilminden bilindi hikmet-i levh ü kalem

Olmasaydın bahr-ı imkân içre bir dürr-i nihân

Lâ‘l u yâkût u zebercedle donanmazdı cinân

Âyet-i Levlâk eder ancak şu esrârı beyân

Gelmeseydin âleme sen halk olunmazdı cihân

Dostluğunla yaratıldı ey Nebiyy-i muhterem

Şükür ol ma‘bûda kim idbârı ikbâl eyledi

Şerbet-i güftârı ile zehrimiz bal eyledi

Âşık-ı sâdık olan uşşâkı hoş-hâl eyledi

Biz günâh-kâr ümmete şâhı irsâl eyledi

Hamdüli’llâh sana ümmet eylemiş ol zî-kerem

Zerre-i lutfun yeter bu bende-i dermândeye

Bir inâyet eyle dergâhında ser-efgendeye

Hem nasıl kim eyler isen Es‘ad-ı şermendeye

Yâ Rasûlallah şefâat kıl Niyâzî bendeye

Şol zaman kim baş açık yalın ayak kan ağlaram

Niyâzî Baba Hazretlerinin Gazeline Tahmîs

Hevâ-yı mâsivâyı ey dil-i dîvâne teb’îd et

Hakîkat matlabında müstakîm ol Hakk’ı tefrîd et

Cihânın gül-şeninde ihtiyâr-ı bezm-i tecrîd et

Yakıp aşk oduna cânı meşâmın bûyu tevhîd et

Kamuya yek nazar birle şuhûdun rûyu tevhîd et

Şuûr oldukça başında gönül gafletle davranma

Cenab-ı Hakk’a teslîm ol sakın şeytâna aldanma

Fenâ bahrinde cevlân et seyâhat eyle saklanma

Şu mâhîler gibi kendini deryâdan cüdâ sanma

İhâta eylemiş her yana bak her sûyu tevhîd et

Beş on gün ömr-i dünyâ değmez ey dil fikr ü tedkîka

Semend-i himmeti sevk eyle cevlân-gâh-ı tevfîka

Zuhûrât-ı bedâyi’le işin hasr eyle tatbîka

Salınma câh-ı taklîde suûd et evc-i tahkîka

Sana senden sefer eyle seni sen duy (u) tevhîd et

Naîm-i ravza-i rengîn şemîm-i lâle vü nesrîn

Cemâl-i nâzik-endâm u visâl-i Leylî Şîrîn

Yüzünde bûy-ı safvet yok kamu eyler seni gamgîn

İzâfâtı bırak gözden açılsın dîde-i hak-bîn

Temâşâ-yı cemâl-i şâhid-i dil-cûyu tevhîd et

Derûn-ı sineden gâfil cihât-i sitteden âgâh

Ulaşmaz Ka‘be-i âmâle hayrette kalır güm-râh

Var ise dîde-i dil Es‘adâ gör her teferrüc-gâh

Salât-i ehl-i kurbun kıblesidir semme vechullâh

Niyâzî durma dâim secde-i ebrûyu tevhid et

Niyâzî Baba Hazretlerinin Gazeline Tahmîs

Mâh u hûr arz u semâ nâr u hevâ âb u türâb

Her biri âyât-ı Hak’dan oldular bir fasl u bâb

Hâb-ı gaflet elverir ey zâhid-i âlî-cenâb

Aç gözün dil-dâre bak ref‘ oldu yüzünden nikâb

Zulmeti sürdü çıkardı ara yerden âfitâb

Rind ü rüsvâ vü kalender âşıka sen bakma hor

Nefse hizmet zevke rağbet eyler elbet kalbi kör

Meclis-i uşşâka var âlâm-ı aşkı sanma zor

Şol sekâhum rabbühüm hamrın lebinden içe gör

Katresin nûş eyleyen uşşâk ebed görmez azâb

Aşkdır te’sîr eyleyen her bir murâdın vaslını

Bir mürebbîdir ki isrâfil kesmez neslini

Şerh eder kânûn-ı hikmet üzre bâb u faslını

Mekteb-i irfâna gir oku bu ilmin aslını

Gör ki nice derc olupdur bu ilimde dört kitâb

Almayan hisse şu âlemden çeker dâim teab

Evc-i irfâna ulaşmaz gurra-i ızz u neseb

Doğrusun istersen ey tâlib budur resm-i edeb

Her ne söz ki söylenir âlemde Türkî ya Arab

Tut kulağın kim sanadır cümle dillerden hitâb

Ben ne hâcet söyleyim isbât içün âsâra bak

Dûr-bîn-i aşk ile gel sen dahi dil-dâre bak

Es‘adâ ister gül-i reyhâna ister hâra bak

Her ne kim görür gözün andan cemâl-i yâre bak

Çün ki gitdi ey Niyâzî kalmadı aslâ hicâb

Niyâzî Baba Hazretlerinin Gazeline Tahmîs

Gördükçe hâl-i zârını mahbûb eder ihsân sana

Terket hevâ-yı ıyşını lutf eylesin cânân sana

Sarf etme zayi‘ vaktini vermez şifâ seyrân sana

Ey derde dermân isteyen yetmez mi derd dermân

Ey râhat-ı cân isteyen kurbân olan cândır sana

Bezm-i maârifden seni yok eylemiş bu varlığın

Mahzâ bu yüzdendir senin cânândan ağyârlığın

Öldür şu nefs-i ser-keşi öğren tarîkin bârlığın

Yağma edersen varlığın gider gönülden darlığın

Mahv eyle sen ağyârlığın yâr olısar mihmân sana

Nây u mey-âsâ herkese fâş etme söz ü sâzını

Kesret evinde görme sen ikrâm ile i‘zâzını

Pervâne-veş yek-renk olup bir eyle şem‘-i nâzını

Tevhîde tapşur özünü kimseye açma razını

Şeyh izine tut yüzünü şeyhin yeter bürhan sana

Şeytâna uyma ey civân lutf eylemez aslâ yılan

Hâb-ı tegâfül elverir yol üzresin artık uyan

Râh-ı sevâba ol revân etme tereddüd bir zaman

Ser-mâye bu yolda hemân teslîm olur buna inan

Sıdk ile Allah’a dayan etmez mi gör ihsân sana

Aşk hevâdan ver haber derd-i ser-i gavgâyı ko

Pîr-i mugana bende ol İskender ü Dârâ’yı ko

Mahbûbu tut ağyârı ko a‘lâyı tut ednâyı ko

Dünyâ ile ukbâyı ko ûlâ ile uhrâyı ko

Var ol kuru sevdâyı ko matlab yeter Sübhân sana

Oldukça hâdim nefsine râm etme sen dildârını

Aşk âteşini yakmadan germ etme sen bâzârını

Zühd-i riyâdan tevbe et ey bilmeyen reftârını

Cândan taleb kıl yârını ver cânı bul dîdârını

Yok eyle kendi varını kim var ola cânân sana

Vardıkda pîr-i kâmile taş olsa dil yumşağ olur

Fir’avn ise nefsin yakın bir mûrdan alçağ olur

Oldunsa vâkıf aczine ednâ amel bir dağ olur

Çürüklerin hep sağ olur zehrin kamu bal yağ olur

Dağlar yemişli bağ olur cümle cihân bustân sana

Pervâne-i bî-çâre-veş cân u ciğer dağlar isen

Aşkın bilirsin feyzini ol dem eğer hûş-yâr isen

Ben şimdi açık söylerim sen de işit bîdâr isen

Kulluğa bel bağlar isen şâm u seher ağlar isen

Sular gibi çağlar isen tîz bulunur ummân sana

İhlâs evinde eylemez te’sîr tesbîh u sivâk

Mahbûb arar ister diler bir pâk-bâz-i derd-nâk

Es‘ad gibi sen de hemân iki cihânda etme bâk

Yüzün Niyâzî eyle hâk derd ile bağrın eyle çâk

Kalbin sarayın eyle pâk şâyed gele sultân sana

Abdülkâdir-i Belhî

1840’ta Belh’in Kunduz şehrinde doğmuş olan Belhî Hazretleri, 1864 senesinde İstanbul’a gelmiştir. Babası Süleyman Efendi’den Nakşî, Seyyid Bekir Reşâd Efendi’den Hamzavî-Melâmî usûluyle tasavvuf tahsîl etmiştir. 17 Mart 1923’te vefat eden Belhî’nin kabri Şeyh Murâd Dergâhının hazîresindedir.

Farsça ve Türkçe şiirlerini topladığı dîvânında Hazret-i Mısrî neşvesiyle söylenmiş ifadelere ve nazirelere rastlanır. Birisi şudur:

Niyâzî’ye Nazîre

Ârif-i billah olanlar aşka eyler iktidâ[158]

Muktedâsı aşk olanlar oldu Hakk’a intihâ

Ârif-i Hak olsa âdem aşk anın yâridir

Aşk eğer hem-râh olursa olur ana reh-nümâ

Aşk-ı Hak’tan gayrısı uşşâka olmadı kabûl

Aşk-ı Hak’tan gayrısı uşşâka oldu mâsivâ

Aşk-ı vech-i yârdan gayrısıdır dilde keder

Hâne-i dilden süpür ger olsa dilde mâsivâ

Vech-i gayrı yâre kim âşıklar etmez iltifât

İltifât eylerse her kim bulamaz zerre safâ

Yârden bî-behre olmuşlar bilin dîvânedir

Her kim ol dîvâne oldu akl ana etmez vefâ

Cevr-i aşka sabredenler ârif-i dânâ olur

Ârif-i dânâ olana cevreder râh-ı Hudâ

Aşk bir nâr-ı şererdir mâsivâyı harkeder

Mâsivâ her ne olursa harkedip eyler hebâ

Kâdir-i Belhî Hudâ’nın aşkından olma cüdâ

Aşk-ı hak olsa dilinde sana Hak’dandır atâ

Mehmed Hamdî Baba

Mehmed Hamdî Baba Antepli Bektaşî Şairlerindendir (d. 1845-ö. 1908.) Merdivenköy Şâhkulu Bektaşî Dergâhı şeyhlerinden İlhâmî Baba’nın müritlerindendir. 63 yaşında Gaziantep’te vefat etmiştir.

Tahmîs-i Niyâzî-i Mısrî

İster isen vasl-ı Hak insâna gel

Dem-be-dem sen aşk oduna yana gel

Cür‘a-i sâfi içüben kana gel

Varlığın mahv eyleyip meydâna gel

Lâ vü illâdan geçip merdâna gel

Mekteb-i irfâna gir ey müttakî

Nefsini bilen bilir çün kim Hak’ı

Bilmeyenler nefsini oldu şakî

Gel hakîkat ilmini sen de oku

Bir kadem bas mekteb-i irfâna gel

Tâlib-i Hak aşk ile cânın yakar

Nutk-ı pîri gûşuna mengûş takar

Münkir olup nefsine etme vakar

Zulmete Hızr ile gir gevher çıkar

Âb-ı hayvândan içüben kana gel

Tâ geceler subh olunca zâri ol

Sen o yârin zülfüne perdâri ol

Tâlib isen aşka sen bi-âri ol

Şer‘i başa tâc edip İskender ol

Geç otur taht-ı dile şâhâna gel

Men ‘aref sırrını sen bildinse ger

Sen vücudun bahrine daldınsa ger

Lü’lü-i sâfîlerin aldınsa ger

Küntü kenz’in sırrını duydunsa ger

Sakla sırrı deme her nâdâna gel

Cem‘ edersen sen bu mâlı nâr iken

Başına der aklı sana yâr iken

Deme gülzâr bu fenâya hâr iken

Vahdetin meydân-ı sırrı var iken

Kesret içre girme sen zindâna gel

Hamdiyâ sen bir aceb cânânesin

Cür‘a-yı sâfi içüben kanesin

Hiç ayılmaz haşre dek mestânesin

Ey Niyâzî baş açık dîvânesin

Niçe bir dîvânesin uslana gel

Osman Kemâlî

Hamzavî Melâmîlerinden olan Kemâlî’nin (ö. İstanbul 1954) “Aşk Sızıntıları” adıyla toplanan şiirleri de baştan sona Hazret-i Mısrî üslûbuyla kaleme alınmıştır. Onun bir tahmisi şöyledir:

Niyâzî-i Mısrî’yi Tahmîs

Ârif ol esrâr-ı kalbe beyt-i Rahmân andadır

Vâkıf ol sînende aşka cân u cânân andadır

Gir harâbâbâd-ı kalbe kenz-i pinhân andadır

Her neye baksa gözün bil sırr-ı Sübhân andadır

Her ne işitse kulağın mağz-ı Kur’ân andadır

Ehl-i dünyâyı tama‘ aldattı dünya bir durur

Ehl-i ukbânın gözü cennetde davâ bir durur

Ehl-i aşkın zâtı yok zâtında Mevlâ bir durur

Kesret-i emvâca bakma cümle deryâ bir durur

Her ne mevci kim görürsen bahr-ı ummân andadır

Her nefes Allah diyen Allah ile mantûk olur

Bunca mahlûk bir gıdâ-yı arz ile merzûk olur

Fârig-i arz u semâ yol bulmada mesbûk olur.

Her neye mahlûk gözüyle baksan ol mahlûk olur

Hak gözüyle bak ki bî-şek nûr-ı Yezdân andadır

Dön cemâlullaha sâbit ol niyyetde hem

Hakk’ı kendinde ara fânî olup himmetde hem

Bul fenâfillâh’ı dâim nikmet ü nisbetde hem

Vahdeti kesrette bulmak kesreti vahdette hem

Bir ilimdir ol ki cümle ilm ü irfân andadır

Bir sana bir de esîri olduğun dünyaya bak

Bir de bunca âşıkın rüsvâ eden rüsvâya bak

Bir de mihnet-hânede ni‘met saçan Mevlâ’ya bak

İbret ile şeş cihetten görünen eşyâya bak

Cümle bir âyînedir kim vech-i Rahmân andadır

Bu binâ-yı âlem içre kurulan o, kuran o

Amr ü Zeyd hep nisbetindir sorulan o, soran o

Çârûsû-yi âleme baksan alan o veren o

Söyleyen o, söyleten o, görünen o, gören o

Her ne var a‘lâ vü esfel cümle yeksân andadır

Açma derdin, yık binâ-yı âlemi, sil kilkini

Tutma nefsin pendini bul ehl-i aşkın silkini

Ey Kemâlî bahr-i aşka gark kıl cân fülkini

Görünen sanma Niyâzî’nin hemân sen mülkini

Gönlü bir vîrânedir kim kenz-i pinhân andadır

Veysel Öksüz

Yakın zamanlarda aramızdan ayrılan Konyalı şair Veysel Öksüz’ün de (d. 1927-ö.1993) Mısrî’ye terbi‘, tahmîs ve taştîrleri vardır:

Terbî

Def-i gamımı ref‘-i hicrânımdır Allâh hû diyen[159]

Bezm-i lâhûtîde seyrânımdır Allâh hû diyen

Tende cânım cânda cânânımdır Allâh hû diyen

Dilde sırrım sırda sübhânımdır Allâh hû diyen

Vech-i maşûktur bu sûret dîde-i irfânla bak

Ehl-i idrâk etti lâkin bilmeyenlerden ırak

Dest-i kudretle yazılmış yüzüne âyât-ı Hak

Gönlümün tahtında sultânımdır Allâh hû diyen

Zikr-i dâimdir hemân bin türlü derdin çâresi

Hakk’ı zikrettikçe kalmaz dilde hicrân yaresi

Cümle azâdan gelir zikr-i ene’l-hak naresi

Cism içinde zâr u efgânımdır Allâh hû diyen

Gönlü hayrân eyleyen sûrette gördüm ben seni

Sırrı ifşâ eyleyip terk etti Âdem gülşeni

Geceler tâ subh olunca inledir bu derd beni

Derdimin içinde dermânımdır Allâh hû diyen

Dilde aslâ tutmasın yer mâl ü evlâd fitnedir

Bir uzun rü‘yâya benzer tez geçer âlem nedir

Yere göğe sığmayan bir müminin kalbindedir

Katremin içinde ummânımdır Allâh hû diyen

Aşk u sevdâsıyla eyler derbeder bu gönlümü

Bekletir gelmez velâkin her sefer bu gönlümü

Kisve-i tenden muarrâ seyr eder bu gönlümü

Raks uran abdâl-ı uryânımdır Allâh hû diyen

Terki terk etmek bütün âşıkların hil‘atidir

Sen dahi pâk eyle Öksüz dil onun mir‘âtidir

Her kişiye kendüden akreb olan dost zâtıdır

Ey Niyâzî dilde mihmânımdır Allâh hû diyen

Niyâzî-i Mısrî’nin Bir Gazelini Tahmîs

Zannederdim bülbül-i şeydâ ve gülzâr kalmadı

Madde ma‘bûd oldu mânâdan haber-dâr kalmadı

Sırra mahrem ahde sâdık tek vefakâr kalmadı

Ben sanırdım âlem içre bana hîç yâr kalmadı

Ben beni terk eyledim gördüm ki ağyar kalmadı

Gâh açar gâhî solar güllerde istikrar yok

Kaldı sâhipsiz gönüller âşinâ dil-dâr yok

Hem tabîb var hem şifâ var neyleyim bîmâr yok

Cümle eşyâdan görürdüm hâr var gülzâr yok

Hep gülistân oldu âlem şimdi hiç hâr kalmadı

Aşk şarâbın yâr elinden nûş ederken selsebîl

Vechinin meftûnu olduk olmamak mümkün değil

Aşkı asân zannederdim zor imiş hâlim delîl

Gece gündüz zâr u efgân eyleyip inlerdi dil

Bilmezem n’oldu kesildi âh ile zâr kalmadı

Misli yok bir hüsnü mihrâb eyleyip düştük dile

Ta‘n eder uşşâkı ağyâr aşk nedir bilmez bile

Hâb-ı gafletten uyanmaz her ne yapsan nâfile

Gitti kesret kaldı vahdet oldu halvet dost ile

Hep Hak oldu cümle âlem şehr ü bâzâr kalmadı

Bir muhabbet neş’esinden koptu yüz bin velvele

Perdedir hep zühd ü takvâ ver de kurtul bir sele

Nûş et Öksüz böyle bir peymâne geçmişken ele

Din diyânet âdet ü şöhret kamu vardı yele

Ey Niyâzî n’oldu sende kayd-ı dindâr kalmadı

Niyâzî-i Mısrî’nin Bir Gazelini Taştîr

Hudâ davet eder elhamdülillah

Geçer her gam keder elhamdülillah

Firak artık biter elhamdülillah

Olur asân sefer elhamdülillah

Bu cân dosta gider elhamdülillah

Hakîkat şehrine çün rıhlet oldu

Temizlenmez dem-â-dem akmayan su

Nasıl olmaz bu can cânâna yolcu

Ser-â-pâ dil vatan aşkıyla meşbû

Gönül durmaz iver elhamdülillah

Duyaldan cân u dil vasl-ı Habîbi

Kesilmiştir dilin gamdan nasîbi

Visâl imiş bütün derdin tabîbi

Nigâr şeksiz sorar bir gün garîbi

Hem okur hem yazar elhamdülillah

Yakın geldi tulûa şems-i rûhum

Ne mechûller nihâyet oldu malûm

Visâlinden bırakmaz kalbi mahrûm

İçimdeymiş meğer cânânı buldum

Bu gün günüm doğar elhamdülillah

Ölüm dedikleridir halvet-i yâr

Kefen hil‘at mezar erbâba gülzâr

Akıl ermez fakat ârif haber-dâr

Bugün cânân ilinden bir haber var

Kamu ağyâr gider elhamdülillah

Şehâdet mansıbıdır âlî mansıb

Gönül her dem olur cânâna râgıb

Bütün âlemde olmuş aşk murâkıb

Nigâr vaslın görür bir gün münâsib

Bize veriliser elhamdülillah

Göründü mânâ yüzünden cemâli

Dem-â-dem gönlümün artar melâli

Nasıl arz eyleyem bilmem bu hâli

Tahammül etmenin yok ihtimâli

Bozuldu her suver elhamdülillah

Biliştik bunda hem ihsânlar etti

Ezelden kul idik sultânlar etti

Gönül ehliyle hem ihvânlar etti

Kolaylık gösterip imkânlar etti

Nasîbimiz kadar elhamdülillah

Ne gam giderse dünyadan Niyâzî

Ne fark eyler şehîd olsak ya gâzî

Giden râzî kalan râzî o râzî

Bugün Öksüzde hasret oldu mâzî

Visâline erer elhamdülillah

Niyâzî-i Mısrî’nin Gazelini Terbî

Kûy-ı nigâra mihmâna geldim

Vechini gördüm îmâna geldim

Aşkın meyine ben kana geldim

Şevkin oduna hoş yana geldim

Adû-yı ekber bildim akılmış

Gönül verene perde açılmış

Şem‘-i tevhîdi gördüm yakılmış

Gitti karârım pervâne geldim

Küşâde oldu perde-i esrâr

Bülbüller şakır âlem nev-bahâr

Halka-i zikri kurmuş âşıklar

Ben de sahnında cevlâna geldim

Firâşım tabut gömleğim kefen

Fedâ yoluna bu cân ile ten

Mecnûnum bugün Leylâ derdinden

Neyleyim aklı dîvâne geldim

Tîr-i müjgânı cana kast eder

Dîdesi cellât nigâhı hançer

Derdi cânânın açtı yareler

Bağrım üstünde dermâna geldim

Gönlümüz meftûn mâh cemâline

Sundu eliyle bir bâde yine

Ümmî Sinân’ın hâk-i pâyine

Sürmeye yüzüm sultâna geldim

Zahir ü bâtın senden biter iş

Öksüz’ün ağlar sultânım yetiş

Yaramı bildim yârimden imiş

Bunda Niyâzî Lokmâna geldim

Cemâl Kurnaz (d. 1956)

Essalâ

Essalâ gülzârdaki hezâr-ı aşka essalâ[160]

Derd ü gam ihsân eden ol hâr-ı aşka essalâ

Essalâ sarhoş kılan esrâr-ı aşka essalâ

Essalâ her kim gelir bâzâr-ı aşka essalâ

Essalâ her kim yanarsa nâr-ı aşka essalâ

Tek’te yok olmak tarîk-i Hak’ta tek unsur olup

Yar coşar eyler terennüm nazm u mensûr olup

Zâhidâ durma yolumda kanlı bir sansür olup

Essalâ dâr-ı ene’l-Hak’ta bugün Mansûr olup

Cân u başından geçen berdâr-ı aşka essalâ

Gerçi çoktur ehl-i devrân içre ev-bark eyleyen

Mey içip dilber seven binbir heves gark eyleyen

Vazgeçer dünya-yı fânîden yolun fark eyleyen

İbni Edhem gibi tâc u tahtını terk eyleyen

Soyunup abdâl olan hünkâr-ı aşka essalâ

Dâr-ı dünyâ sanki şeyhsiz şöyle bir hankâh gibi

Hoş nazar et hoş nazar et gör kadîm ervâh gibi

Daha üstün rütbe mi vardır fenâ fi’llâh gibi

Kendini odlara atan şol Halîlu’llâh gibi

Cân u dilden bülbül-i gülzâr-ı aşka essalâ

Gâh olur Leylî ırak çöl ellerinden el eder

Gâh yakar aslına her varlığı küllî kül eder

Hele kırk yıl pişirir Yûnus’u ehl-i dil eder

Varlığı dağın delip Şîrîn eline yol eder

Ey Niyâzî söyle ol mi’mâr-ı aşka essalâ

Beyân-nâme

Tâ ebed hem-yâre-i hicrân olan anlar bizi

Gâye-i vuslat için giryân olan anlar bizi

Lâ-mekân kürsünde cân pinhân olan anlar bizi

Zât-ı Hak’ta mahrem-i irfân olan anlar bizi

İlm-i sırda bahr-i bî-pâyân olan anlar bizi

Er odur kim yâr elinden dert çeker hem inlemez

Aşkı rehber eyleyenler gayrıdan söz dinlemez

Hey gülüm an bunu sen Mecnûn-misâl hep ağla gez

Bu fenâ gülzârına bülbül olanlar anlamaz

Vech-i bâkî hüsnüne hayrân olan anlar bizi

Sarhoşuz hey aşk şarâbın tâ ezelden içmişiz

Bir hümâ olmuş gönül arşa kanatlar açmışız

Hem-dem olduk dostla biz ha kalmışız ha göçmüşüz

Dünye vü ukbâyı ta’mîr eylemekten geçmişiz

Her taraftan yıkılıp vîrân olan anlar bizi

Arşta İsâ gibi olmaz evvelallah hâlimiz

Çünki yoktur iğneden ipliğe hiç bir mâlımız

Ölmeden öldük serâpâ aşk imiş icmâlimiz

Biz şol abdâlız bıraktık eynimizden şâlımız

Varlığından soyunup üryân olan anlar bizi

Nice sevdâ gibi hasret gibi gerçekti azâb

Arttı âşıklarda rağbet, bilki gökçekti azâb

Emr-i Hak’dan şaşmayan en doğru ölçekti azâb

Kahr u lutfu şey’-i vâhid bilmeyen çekti azâb

Ol azâbdan kurtulup sultân olan anlar bizi

Günde bin bir hâl görürler: dertli, mahzûn, şen... bizi

Yâ ne bilsin bilmeyenler özde gerçekten bizi

Vardır elbet böyle Mecnûn eyleyen bir fen bizi

Zâhidâ, ayık dururken anlamazsın sen bizi

Cür’ayı sâfî içip mestân olan anlar bizi

Dosta varmak istiyorsan ibtidâ bürhân gerek

Yol bilen ihvân gerek erkân gerek irfân gerek

Gece gündüz dâimâ kalbinde tek mihmân gerek

Ârifin her bir sözünü duymaya insân gerek

Bu cihânda sanma kim hayvân olan anlar bizi

Gör, ne kâm aldık ne dertlerden bunaldık biz bugün

Kardeşim yârin cemâlin seyre daldık biz bugün

Mest ü hayrân mest ü hayrân öyle kaldık biz bugün

Ey Niyâzî, katremiz deryâya saldık biz bugün

Katre nice anlasın ummân olan anlar bizi

Ne zaman görsem elif meşkinde dervîş abdalı

Tüllenir gönlümde seslerden şu tahmîs danteli

Çilleden geçmez Cemâl, var âkıbet vahdet balı

Halkı koyup lâ-mekân ilinde menzil tutalı

Mısriyâ, şol cânlara dermân olan anlar bizi

Son Söz

Hazret-i Pîr Niyâzî-i Mısrî kimdir?

Bu satırlarda cevabını veremeyeceğimiz bir sorudur bu…

Zira o, “Belâ burcunda dolaşan bir merd-i Hudâ’dır”. O âlî makamda dolaşamayanlar Hazret-i Pîr’i nasıl anlayabilir ki?

Cenâb-ı Pîr, Hakk’ın celal tecellîlerini göğüsleyen ve nefsini insanlık için feda eden bir gönül sultanı, kahr u lütfu birleyen bir vahdet dalgıcıdır. Bu dalgıcı yine,

Kahr u lutfu şey-i vâhid bilmeyen çekti azâb

Ol azâbdan kurtulup sultân olan anlar bizi

diyenler anlayabilir. Ona ve onu sevenlere selam olsun, vesselam…

Bu çalışmada Hazret-i Pîr hakkında yazılan menâkıpnâmelerden, İbrahim Râkım Efendi’nin “Vâkıât”ı, Mustafa Lutfî’nin “Tuhfe”si, Siyâhî’nin “Menâkıb-ı Mısrî”si (ki Limni’de Sürgün Bir Velî: Niyâzî-i Mısrî’nin Hatıraları adıyla yayımlamış bulunuyoruz) ve bilhassa Mehmed Şemseddîn Efendi’nin “Gülzâr-ı Mısrî”si esas alınmıştır. Bu eserlere ilaveten zaman zaman Hüseyin Vassâf Bey’in Sefîne’siyle Enfî Hasan Ağa’nın Tezkire’sine de müracaat edilmiştir.

Niyâzî-i Mısrî, Mevâidü’l-İrfân (İrfan Sofraları), Ankara, 1971, s. 39-40.

Halvetiyye’de ve genel olarak sûfiyâne anlayışta, sadece mürşid-i kâmil aramak için istihareye cevaz verilmiş, bunun dışında dünyevî işler için bu vesileye pek tenezzül edilmemiştir. Burada ayrıca bir noktaya daha temas edelim. Bazı araştırmalarda Hazret-i Mısrî’nin hayatına rüyalarla istikâmet verdiği yazılmaktadır. Bu görüş doğru değildir. Bir mürşid-i kâmil arayan ve hakîkat yoluna intisap etmek isteyen kişi eğer istihare yapıp netice aldıysa, yaşadığı manevî hâle tabi olup o doğrultuda hareket eder. Büyüklerin koyduğu erkân budur. Kaldı ki sadece Hazret-i Mısrî değil, bütün peygamberân ve ehlullah vakıalarıyla hareket etmişler, yine vakıalarıyla seyr ü sülûk çıkarmışlardır. Nitekim Hazret-i Mısrî’nin saliklerin işini kolaylaştırmak için yazdığı risalelerden birisi “Tabîrâtü’l-Vâkıât”tır. (Bu risalenin metni için bk. Mustafa Tatcı, “Niyâzî-i Mısrî’nin Tasavvufî Bir rüyâ Tabirnâmesi,” Türk Folklor Araştırmaları, Ankara, 1989, s. 85-96.)

Niyâzî-i Mısrî, Mevâidü’l-İrfân-İrfân Sofraları, Ankara, 1971, s. 40.

Hazret-i Mısrî bu beş tarîkdaşıyla çıktıkları yolculuğu anlatırken aynı zamanda göz, kulak, dil, el ve ayak olmak üzere beş uzvuyla tevriye yaparak şöyle der:

Biz beş er idik çıkdık bir demde yola girdik

Kırk yılda pîre erdik bu sohbete erince

Çavdaroğlu’nun bir şiirinde de aynı mevzûya atıf vardır:

Cem‘ olıcak bir araya beşimiz

Sevdiğimiz zikr etmekdir işimiz

İrfân Sofraları, s. 37.

Cennâtin min tahtihe’l-enhârı tecrî: İçinden ırmaklar akan cennetler.” Muhammed/12. “Cennâtin” kelimesi vezin gereği “Cennetin” okunmuştur.

Niyâzî-i Mısrî, Mecmû‘a-i Kelimât-ı Kudsiyye, Bursa Eski Basma ve Yazma Eserler Ktp., Orhan Gazi Bl., Yz. Nu. 690, vr. 90b.

Cenab-ı Hakk’ın salih kullarının ahiret günü yaşayacağı nimetler için söylenen bu hadîsin tamamı şöyledir: “Mâ lâ aynun ra‘et ve lâ-üzünün semi‘at ve lâ hatara ala kalbi beşer” (Gören hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın duymadığı ve hiçbir beşerin kalbine gelmeyen birtakım nimetler.)

“Târîh” kelimesinin ebced değeri 1211; “Fâtıma”nın değeri 135’tir. Tarihten Fâtıma çıkarılırsa Hazret-i Pîr’in kızının H.1076/M.1665 tarihinde doğduğu anlaşılır.

Tarih mısraında “kıldı” kelimesindeki “kaf”tan sonra yazılan “ye” bazı nüshalarda yazılmış bazılarında yazılmamıştır. “Ye” harfinin değeri 10 olduğuna göre tarih “ye” harfi olmadan 1068/1657-8; “ye harfi dâhil edildiğinde 1078/1667-8 çıkmaktadır. Bu tarih mısraı Mısrî Hazretlerinin Ümmî Sinan Hazretlerine bey’at ettiği 1647 senesinde istinsah etmeye başlayıp 1655 senesine kadar yazmaya devam ettiğini sandığımız kendi el yazısı Mecmû’a’da (bk. Süleymaniye Ktp. Reşid Efendi, Yz. Nu: 1218, vr. 166b) “Allah Allah didü kıldı bekâya irtihâl” şeklinde yazılmış ve kelimelerin altına aynı kalemle rakamları (Allah=66; Allah 66, didü=24; kıldı= 144; bekâya= 118; irtihâl= 640=H. 1058/M. 1648) kaydedilmiştir. Mısrî’nin bu dönemdeki imlası sağlam olmakla birlikte, bu mecmûa bir müsvedde olmak hasebiyle imla hataları da bulunmaktadır. Yukarıdaki tarih mısraında geçen “didi” kelimesi normalde 28, “vü” kelimesi de “6’dır. Buradaki 10 fazlalığı Mısrî hazretlerinin kendi el yazısı mecmûada verdiği 1058 tarihine ilave edersek 1068 (M. 1657/1658) tarihi ortaya çıkmaktadır. Bir de şunu hatırlatalım ki, sair yazmalarda mısra bizim kaydettiğimiz “didi vü kıldı” şeklindedir. 1068 tarihi Hazret-i Mısrî’nin irşad edildikten sonra hilafetle Uşak’a gönderildiği aynı zamanda Ümmî Sinan Hazretlerinin vefat ettiği tarihtir. İmdi burada bilinmesi gereken iki husus vardır: Malûmdur ki bir beldede o tarîkatin hulefasından bir halîfe var ise o halîfenin üzerine başka bir halîfe gönderilmez. Yine bir beldede faal bir tekke var iken o tekkenin görevli halîfesi vefat ettiyse boşluk bırakılmaz ve yerine derhâl bir halîfe tayin edilir. Bize öyle geliyor ki Ümmî Sinan Hazretleri Uşak’taki halîfesi Şeyh Mehmed Efendi 1657 senesinde vefat ettiği için Hazret-i Mısrî’yi Uşak’a göndermiştir. Dolayısıyla Şeyh Mehmed için Hazret-i Mısrî’nin kendi el yazısıyla kaydettiği mısrada imla noksandır. Bu mısra yazmalarda olduğu gibi muhtemelen “didi vü kıldı” şeklindedir ve tarih 1068/1657 olmalıdır. Nitekim dîvânın bazı yazmalarında verilen hicri tarih budur. Dolayısıyla Şeyh Mehmed’in vefat tarihi 1058 değil, 1068 (M. 1657) tarihidir. Bu mevzunun farklı bir tartışması için bk. Derin Terzioğlu, “Mecmû’a-i Şeyh Mısrî: On Yedinci Yüzyıl Ortalarında Anadolu’da Bir Dervîş Sülûkunu Tamamlarken Neler Okuyup Yazdı?” Mecmûa: Osmanlı Edebiyatının Kırkambarı, (haz. Hatice Aynur vd.), İstanbul 2012.

Bk. Ahmet Ögke, Ahmed Şemseddîn-i Marmaravî: Hayatı-Eserleri-Görüşleri, İstanbul, 2001.

Bu konuda bk. Hulvîzâde Cemâleddîn, “Lemazât-ı Hulviyye”, Süleymaniye Yazma Eser Ktp., Hacı Mahmud Bl., Nu. 430.

Eroğlu Nûri, “Tasavvuf bi’t-Tarîkat (Risâle-i Şerîfe)”, İzmir Milli Ktp., Yz. Nu: 2011, vr. 58b.

Halvetîlik ve kolları için bk. Harîrîzâde M. Kemâleddîn, “Tibyânu Vesâil-i Hakâik fî-Beyâni Selâsili’t-Tarâik”, C. I-II-III, Süleymaniye Yazma Eser Ktp., İbrahim Efendi Bl., Nu: 430-432; Sâdık Vicdânî, Tomar-ı Turuk-ı Aliye-Tarîkatler ve Silsileleri, İrfan Gündüz, İstanbul, 1995, s. 161-254; Enver Behnan Şapolyo, Mezhepler Ve Tarîkatler Tarihi, İstanbul, 1964, s. 172 vd.

Erbaîn, sülûk tamamlandıktan sonra uygulanan bir yöntemdir. Bk. Hasan Ünsî, Tasavvufun İncelikleri, Ankara, 2001, s. 15-22.

Bu konuda bk. Mustafa Tatcı, Menâkıb-ı Hasan Ünsî, Ankara, 2002.

Geniş bilgi için bk. Ahmet Ögke, Ahmed Şemseddin-i Marmaravî: Hayatı-Eserleri-Görüşleri, İstanbul, 2001.

Bu silsile pek çok eserde yazılmıştır. Bk. Eroğlu Nûri, “Tasavvuf bi’t-Tarîkat”; Kulalı Nüzûlî, “Dîvân-ı İlâhiyât”; Seyyid Kâsım, “Dîvân-ı İlâhiyât”; Mustafa Lütfî, “Tuhfetü’l-Asrî fi Menâkıb-ı Mısrî”; Mehmed Şemseddîn, “Gülzâr-ı Mısrî”. Geniş bilgi için şu eserimize bk. Elmalı’nın Cânları, İstanbul, 2008.

Bu beyitten sonra dîvânın bazı yazmalarında bir şâir tarafından Elmalı halîfelerinin silsilesi devam ettirilmiştir:

Ol dahi bil oğlu Süleymâna telkîn eyledi

Tâlibîne erişen bu tevhîdin feyzânıdır

Ol dahi Seyyid Hâşimîye telkîn eyledi

Kesret içre câm-ı vahdet feyzinin atşânıdır

Ol dahi bil oğlu Ziyâî’ye telkîn eyledi

Kesret içre seyr ilinde seyr eden rûhânıdır

Ol dahi Şeyh Muhammed Ispartavî’ye telkîn eyledi

Anunçün tâlibîne sunduğu sükkârıdır

Ol dahi Şeyh İbrahim Elmalî’ya telkîn eyledi

Ehl-i uzlet ehl-i vahdet Hakk ile bâzârıdır

Mustafa Tatcı, Elmalı’nın Canları, İstanbul, 2008, s. 27.

Mısri’nin silsilesi Ahmed Gazzî Hazretlerinden yürümüştür. Gazzî Hazretlerinin yetiştirdiği halîfelerden bazıları şunlardır: Şeyh Abdüllatîf; Şeyh Mustafa Nesîb; Nasûhîzâde Şeyh Halil; Kütükçüzâde; Şeyh Ahmed; Şeyh Mehmed Dede; Şeyh Mehmed Es‘ad; Şeyh Elhâc Abdüllâtîf. Hüseyin Vassâf Bey’in bildirdiğine göre tarîkatın bu kolu Şeyh Ali Sırrî ile son bulmuştur.

1694 senesinde yazılan bu dilekçede Ali Çelebi Mısrî zaviyesini Şeyh Ahmed Gazzî’nin ele geçirdiğini, yeniden kendilerine verilmesi gerektiğini talep etmektedir. Dilekçenin metni için bk. BA. İbnü’l-Emin TasnifiGömlek 605, adet:1.

Limnili Şeyh Abdî-i Siyâhî, Limni’de Sürgün Bir Veli, hz. Mustafa Tatcı, İstanbul, 2010, s. 58

Muhtemelen 1663 yılından sonraki bir tarihte (Mehmed Şemseddin’e göre 1673-4?’te) dünyaya gelen Şeyh Ali Efendi 50 (Mehmed Şemseddin’e göre 40) yaşlarında 1713 senesinde Bursa’da vefat etmiştir. Mezarı dergâhın bahçesinde iken yerine PTT binası yapılırken Muradiye hazîresine nakl-i kubur edilmiştir. İbrahim Râkım Efendi şeyhzâde için şu tarihi düşürmüştür: “Râkımâ târîh-i fevti düşdü bir mısra ile/Mısrî Efendi-zâdenin menzilgâhı cennet ola” (1125/1713). Yine Râsim adlı bir şair de şöyle demiştir: “Râsimâ gûş eyleyince fevtini târîh için/Didi Mısrî-zâdeye gülzâr-ı cennet ola câ”. Babasının -sürgün sebebiyle- irfanından pek fazla nasiplenemeyen şeyhzâde, Şeyh Suhfî ve Şeyh Ahmed Gazzî gibi hulefanın himayesinde yetiştirilmiştir. Fakat her dönemde insanın çevresindeki menfaat gurubu Şeyh Ali Efendi’yi de yanıltmışlar ve Ahmed Gazzî gibi bir ârif-i billahı incitmişlerdir.

Gazzîzâde Şeyh Abdullatîf Efendi, Menâkıb-ı Evliyâ (Menâkıb-ı Gazzî), Orhan Gazi Kütüphânesi-Bursa, Yz. Nu: 1042. vr. 10a.

Gazzîzâde Şeyh Abdullatîf Efendi, Menâkıb-ı Evliyâ (Menâkıb-ı Gazzî), Orhan Gazi Kütüphânesi-Bursa, Yz. Nu: 1042. vr. 10a vd.

Mehmed Şemseddin Efendi henüz yayınlanmayan dîvânının dibacesinde künyesini şöyle verir: “Dîvân’ına yazdığı dibace sonunda şöyle vermektedir: “El-Fakîr Mehmed Şemseddîn El-Mısrî ibnü’ş-Şeyh İsmâîl Nazîf ibnü’ş-Şeyh Ahmed Şemseddîn ibnü’ş-Şeyh Mehmed Zeyne’l-âbidîn ibnü’ş-Şeyh Ahmed Nu‘mânî ibnü’ş-Şeyh Alî ibnü’ş-Şeyh es-Seyyid el-Hâc Mehmed Suhfi’l-Halvetî el-Kâdiri’s-Sa‘dî ‘an-Hulefâ-i Hazret-i Pîr Muhammedü’l-Mısri’t-Tebârî kaddesallâhu sirruhu’l-‘âlî.”

Mehmed Şemseddin Efendi’nin “hiçbir menakıpta görmedim.” dediği bu hadise Şeyh Abdî-i Siyâhî tarafından anlatılmaktadır. Bk. Limni’de Sürgün Bir Veli, s. 58 vd.

Mehmed Şemseddîn, “Gülzâr-ı Mısrî”, şahsi ktp. nüshası, s. 113-115; İkinci nüsha, s. 484-485.

Bilindiği gibi tesbî‘, bir şâirin iki beytine beş beyit ilave ederek yedili bentlerle bir manzûme yazmak demektir. Hazret-i Pîr’in bu eserinin çevirisi Musa Yıldız tarafından yapılmıştır. Bk. Niyâzî Mısrî, Kaside-i Bürde Tesbî’i, İstanbul 2007.

Bu tarih bazı kaynaklarda 1083 (M. 1673) olarak geçmektedir. Biz, Mısrî’nin kendi verdiği tarihi esas aldık.

Bk. Dervîş Azbî, Dîvân-ı Hazret-i Mısrî Tahmîs-i Dervîş Azbî, İstanbul, 1284.

Menakıbnâmelerde bu zatın “Hacı Selîm Giray Han” olduğu rivâyet edilmekte ise de, Han’ın (1677-1684) tarihleri arasında Limni Adası’nda bulunduğu bilindiği için tarih tutmamaktadır. Konunun yeniden değerlendirilmesi gerekmektedir.

Fenâyî Kastamonu’da doğmuş, İstanbul’da yetişmiş, Edirne’de ikamet etmiştir. Sünbülî/Gülşenî’dir. Benzersiz ebrî, âhar, mürekkep, la‘l yaptığından dolayı La‘lî mahlasıyla tanınmıştır. Edirne’de Gülşeniyye Şeyh’inden daha sonra 1675 târîhinde İstanbul’da Koca Mustafa Paşa âsitânesinde Seyyid Alâaddîn Efendi Hazretlerinden gizlice irşad görmüştür. La‘lî Efendi Edirne’de Sezâyî Efendi Hazretlerinin de Şeyh’idir. Bk. Tezkiretü’l-Müteahhirîn, İstanbul Delîleri Ve Velîleri-XVI.-XVIII. Asırlar, hz. M. Tatcı-M. Yıldız, İstanbul, 2007, s. 89.

Dervîş Hasan Efendi, meşhur mutasavvıf Sezâyî-i Gülşenî mahlasıyla şiirleri bulunan Câbî Hasan Efendi (M. 1737)’dir. Hayatı için bk. Hasan Sezâyî-i Gülşenî, Mektûbât-ı Hazret-i Sezâyî, İstanbul, 2001; Hasan Sezâyî Dîvânı, Hz. Ali Rıza Özuygun, İstanbul, 2005.

“Niyâzî” mahlasının ebced değeri 78’dir. Hazret-i Pîr göç vaktini keşfettikten sonra bu mahlası kullanır olmuştur.

Mısrî’nin vefat tarihinde tereddüt vardır. Araştırmacıların çoğu ve bunları “Gülzâr-ı Mısrî”de değerlendiren Mehmed Şemseddîn Efendi, Hazret-i Pîr’in 20 Recep 1105/17 Mart 1694 tarihinde duhâ vaktinde vuslat ettiğini belirtir (bk. “Gülzâr”, bizdeki nüsha, s. 47). Abdî-i Siyâhî’ye göre Mısrî’nin vuslat tarihi H. 6 Muharrem 1105/M. 7 Eylül 1693 Pazar günüdür.

Kelîmat-ı Kudsiyye, Bursa Eski Eserler Ktp. Orhan Bl. Nu: 690. Bu eserin çok küçük bir parçasını yakın tarihlerde Kahire Millî Kütüphanesi’nde bulduk. Bk. “Risâle-i Mısrî”, Kâhire Milli Ktp., Mecâmi’-i Türkî Tal’at, Yz. Nu: 125.

Şeyhî, “Bahrü’l-Velâye”, telif tarihi, M. 1816, Berlin Ktp. nüshası, Nu: 1683, vr. 180a.

Baha Doğramacı, Niyâzî-i Mısrî, Ankara, 1988, s. 17-18.

Abdülbâki Gölpınarlı, “Niyâzî-i Mısrî”, Şarkiyat Mecmûası, C. VII, s. 186.

Niyâzî-i Mısrî, Kelîmat-ı Kudsiyye, Bursa Eski Eserler Ktp. Orhan Bl. Nu: 690; yine bk. Risâle-i Mısrî, Kâhire Milli Ktp., Mecâmi’-i Türkî Tal’at, Yz. Nu: 125.

“Basalî” Soğanlılı demektir.

Mustafa Safâyî Efendi, Tezkire-i Safâyî, hz. Pervin Çapan, Ankara, 2005, s. 604.

Hazret-i Mısrî’nin çok kesin olmamakla birlikte Elmalı’da bir ara “Visâlî” mahlasını kullandığı da bilgilerimiz arasındadır.

Mehmed Şemseddîn, “Gülzâr-ı Mısrî”, şahsi ktp. nüshası, s. 437.

Toplu bir değerlendirme için bk. Sadettin Nüzhet Ergun, Türk Mûsikîsi Antolojisi, C.I-II, İstanbul, 1943; Kenan Erdoğan, “Niyâzî-i Mısrî’nin Bestelenmiş Şiirleri”, Erciyes Dergisi, Kayseri, 1995; Timuçin Çevikoğlu “Niyâzî-i Mısrî Hazret-i ‘nin Sözleriyle Bestelenmiş Eserler”, Uluslar arası Niyâzî-i Mısrî Sempozyumu-Kulun Niyâzı Mısrî Niyâzî, Bildiriler, 9-10 Ekim İstanbul; Ahmet Hakkı Turabi, Niyâzî İlâhîler, Malatya, 2011; Aynı yazar, “Türk Dini Musikisinde Mısrî’nin Yeri ve Önemi” (Bildiri), III. Uluslararası Malatyalı Niyazî-i Mısrî Sempozyumu 02-03 Kasım 2012, Malatya.

Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, C. V, İstanbul 2006, s. 210,

Bk. Niyâzî-i Mısrî, İrfân Sofraları, (çev.) Süleyman Ateş, Ankara, 1971.

Bk. Mustafa Tatcı, “Niyâzî-i Mısrî’nin Tasavvufî Bir Risâlesi: Eşrâtu’s-Saat”, Dolunay, Eylül 1988, S. 32-33, s. 22-23; aynı yazı için yine bk. Niyâzî-i Mısrî, Edebiyat Ortamı, Ankara 2012, S. 28, s.70-71.

Bk. Mustafa Tatcı, “Şerh-i Esmâ-i İsnâ Aşer”, Türk Yurdu, Ocak 1988, s.12.

Bk. Niyâzî-i Mısrî, El-Es’iletü ve’l-Ecvibe, sad. Nazım Akkoyun, İstanbul, 1966.

Bk. Niyâzî-i Mısrî, Kaside-i Bürde Tesbi’i, hz. Musa Yıldız, İstanbul, 2007.

Mustafa Tatcı, Yûnus Emre Külliyatı (V)-Yûnus Emre Şerhleri, İstanbul, 2008 içinde.

Niyâzî-i Mısrî, Tuhfetü’l-Uşşâk ve Turfetü’l-Müştak, hz. Nezahat Öztekin, İzmir, 2006. Bu risale ayrıca Semih Ceyhan tarafından da yayımlanmışkır. Bk. “Turfetü’l-Uşşâk ve Tarfetü’l-Müştâk- Vahdet-i Vücûd Risâlesi”, Elmalı’da İlmî ve İrfânî Eğitim Geleneğimiz, Antalya 2012, s.90-136.

Mustafa Tatcı, “Niyâzî-i Mısrî’nin Tasavvufî Bir Rüyâ Tabirnâmesi”, Türk Folklor Araştırmaları, Ankara, 1989, s. 85-96.

Niyâzî-i Mısrî, Risâle-i Hasaneyn, hz. Arzu Meral, İstanbul, 2012.

Limnili Şeyh Abdî-i Siyâhî, Limni’de Sürgün Bir Veli, hz. Mustafa Tatcı, İstanbul, 2010 içinde.

Bk. “Menâkıb-ı Gazzî”, Orhan Gazi Kütüphânesi, Yz. Nu: 1042.

Niyâzî-i Mısrî, “Kelimât-ı Kudsiyye”, s. 152.

Gazzîzâde Abdüllatîf Efendi, Menâkıb-ı Evliyâ-Menâkıb-ı Ahmed Gazzî, hz. Abdülhakîm Koçin, Ankara 2009.

Adil Aytekin, “Azbî Dîvânı”, G.Ü. Eğt. Fak. T.D.E. Bl. Bitirme Tezi, Ankara, 1988.

Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, hz. M. Akkuş-A.Yılmaz, C. V, İstanbul, 2006.

Mehmed Şemseddîn’in “Gülzâr-ı Mısrî” adlı bu eserinin iki yazması vardır. Birinci yazma, eserin ilk müsveddesi olup aile tarafından satıldığı için aslının nerede olduğu bilinmemektedir. Bu eser elden çıkarılmadan önce Safiyüttin Erhan Bey tarafından fotokopi edilmiştir. Bu fotokopi şimdi elimizdedir. Eserin müellif hattı ikinci yazması Bursa’da Ahmet Erdönmez’in elindedir. Biz her iki nüshadan hareketle eseri yayına hazırladığımız halde henüz yayınlayamadık.

Mustafa Lutfî, “Tuhfetü’l-Asrî fî-Menâkıb-ı Mısrî”, Atatürk Kitaplığı OE, Yz. Nu: 543. Bu eser Bursa’da 1309’da basılmıştır. Yayına hazırladığımız yazma nüshası Şemseddîn Efendi’nin “Kadrî” mahlasıyla şiirler yazan bir dervîşi tarafından ilavelerle istinsah edilmiştir. Bu eserde de pek çok Mısrî medhiyyesi ve yeni bilgiler mevcuttur. Dolayısıyla elinizdeki bu çalışmada “Tuhfe”den yaptığımız alıntılar, yazma nüshayı göstermektedir.

Bu konuda toplu bir değerlendirme için bk. Ömür Ceylan, Tasavvufî Şiir Şerhleri, İstanbul, 2007; Mustafa Erdoğan, “Niyâzî-i Mısrî Şerhleri”, G.Ü. Eğt. Fak. TDE. Bl. Bitirme Tezi, Ankara, 1994; Abdullah Çaylıoğlu, Niyâzî-i Mısrî Şerhleri, İstanbul, 1999.

Muhammed Nûru’l-Arabî, Mısrî Niyâzî Dîvânı Şerhi, hz. M. Sadettin Bilginer, İstanbul, 1976. Bu şerhin iki mükemmel ve tam yazması elimizde olup tarafımızdan yayına hazırlanmaktadır.

“Menâkıbnâme”, Bursa Eski Basma ve Yazma Eserler Ktp., Yz. 854, vr. 101.

Mustafa Tatcı, Elmalının Canları, İstanbul, 2008.

Paradays: Sahil.

Mustafa Tatcı, Üsküdarlı Muhammed Nasûhî ve Dîvânı, İstanbul, 2004, s. 110. Bu şerh yayınlanmıştır. Bk. Abdullah Çaylıoğlu, Niyâzî-i Mısrî Şerhleri, İstanbul, 1999, s. 23-31.

Mustafa Tatcı, Üsküdarlı Muhammed Nasuhî ve Dîvânı, s. 116.

Şeyhî, bu mevzuda “nâ-sezâ kelimât isnâdı ile Kastamonu Kazasına nefy ü iclâ olundular.” demektedir. Bk. Vekâyi‘u’l-Fudalâ, C. II-III, s. 432.

III. Ahmed ve I. Mahmûd devrinde kadılık yapan Mustafa Efendi’nin “Ceride”sinden öğrendiğimize göre Nasûhî Efendi Kastamonu’ya 17 Receb 1126 tarihinde ıtlâk olunmuştur. Bk. İsmail E. Erünsal, “Türk Edebiyatı Tarihinin Arşiv Kaynakları III, Telhisî Mustafa Efendi Ceridesi”, TDEA, II, İzmir, 1983, s. 40. Bu tarih Şeyhî’nin ve Ayvansarayî’nin tesbîtine göre 1126 Rebiü’l-âhiridir. Bk. Şeyhî, Vekâyi‘u’l-Fudalâ, C. II-III, s. 432; Mehmed Süreyya, a.g.e., s. 149.

Abdülbâki Gölpınarlı, “Niyâzî-i Mısrî”, Şarkiyat Mecmûası, C. VII, İstanbul, 1972, s. 219.

Bu hadisenin tafsilatı için şu eserlere bk. Şeyh Senâyî Efendi, “Menâkıb-ı Şeyh Nasûhî-i Üsküdârî”, Süleymaniye Yazma Eser Ktp., Hacı Mahmud Ef. Bl. Nu: 4573, vr. 9b vd.; Niyâzî-i Mısrî, “Kelimât-ı kudsiyye”, vr. 8a-12a; Mustafa Tatcı, Menâkıbnâme-i Hasan Ünsî, Ankara, 2002.

Ma‘nevî’nin şiirlerindeki üslûbu, fevkalade etkisinde kaldığı Niyâzî-i Mısrî’ye benzemektedir. Hatta denebilir ki, Dîvânçe’deki şiirlerin yarısından fazlası Niyâzî’nin gazellerine naziredir. O, “Selâmnâme”sinde de, Mısrî’den şöyle bahsetmektedir:

“Tarîk’in bir Cüneyd’i Hazret-i Mısrî Efendi’ye

Keremler eyle yâ Allah kerîmâne selâm eyle

De kim yâ merhabâ Mısrî sana yüz bin selâm olsun

Kemâl-i hasret-i aşk ile sûzâne selam eyle

Ulûm-ı enbiyâ vü evliyânın vârisi oldun

Lisânın anlamadılardı ol câna selâm eyle”

Daha fazla bilgi için bk. Üsküdarlı Mustafa Ma’nevî, Dîvânçe-i İlâhiyât, hz. M. Tatcı, İstanbul 2003.

Niyâzî-i Mısrî, “Kelimât-ı kudsiyye”, vr. 43b-44a.

Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, C. IV, s. 33.

Senâyî Efendi, “Menâkıb-ı Şeyh Nasûhî-i Üsküdârî”, Süleymaniye Yazma Eser Ktp., Hacı Mahmud Ef. Bl. Nu: 4573, vr. 9b-10a.

Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, C. IV, s. 32.

İstanbullu Bir Eren Senâyî Hasan Şabânî, Dîvân-ı İlâhiyat, hz. Mustafa Tatcı, İstanbul 2013.

Mustafa Lutfî, Tuhfetu’l-Asrî, OE, vr. 92a; Dîvân-ı Niyâzî-i Mısrî, Ankara Milli Ktp. Yz A 7947/1, vr. 37b.

İhdinâ hezâ: Bizi buna, yani doğru yola ulaştır.

Sibel Bayram, Azbî Baba Hayatı-Eserleri-Sanatı ve Dîvânı-İnceleme Tenkitli Metin, Trakya Üniversitesi, SBE. YLT., Edirne 2006.

Kırk üç yapraklık risale “Ezelden nâr-ı aşkla ben yana geldim cihan içre” matlalı gazelin şerhidir. Süleymaniye Yazma Eser Ktp., HM. Yz. Nu: 3056.

Azbî, Hazret-i Mısrî Dîvân-ı Tahmîs-i Dervîş Azbî, İstanbul, 1284.

Azbî Dîvanı, İ. Ü. Ktp., Ty. 28/2, vr. 2b.

Sibel Bayram, a.g.tez, s. 288.

Kenan Erdoğan, Kulalı Mustafa Nüzûlî Dîvânı, Manisa, 2004, s. 158.

Kenan Erdoğan, a.g.e., s. 158.

Kenan Erdoğan, a.g.e., s. 168.

Kenan Erdoğan, a.g.e., s. 188.

Hasan Kamil Yılmaz, Azîz Mahmûd Hüdâyî ve Celvetiyye Tarîkati, İstanbul, tarihsiz.

“Hâşim Baba Dîvânı”, Mustafa Tatcı yz. nüshası, s. 11.

“Hâşim Baba Dîvânı”, Mustafa Tatcı yz. nüshası, s. 75.

“Hâşim Baba Dîvânı”, Mustafa Tatcı yz. nüshası, s. 114.

“Hâşim Baba Dîvânı”, Mustafa Tatcı yz. nüshası, s. 49.

Mehmed Murâd-ı Nakşbendî, Dîvân-ı Mollâ Murâd, İstanbul, 1290, s. 61.

Mehmed Şemseddîn, Gülzâr-ı Mısrî, s. 94.

Mehmed Şemseddîn, “Gülzâr-ı Mısrî”, MT. nüshası, s. 94.

Hazret-i Mısrî’nin Tekirdağ Kâdirî Dergâhında muhatap olduğu Şeyh Alî Efendi’nin kimliğini bu sahada yazılmış belli başlı kaynaklara gittiğim hâlde tespit edemedim. Tekirdağ Kâdirîleri hakkında bk. Selâmî Şimşek, “Anadolu ile Balkanlar Arasında Geçit Bölgesi Tekirdağ’da Tasavvuf ve Tarîkatlar”, Süleyman Uludağ Kitabı, İstanbul 2008, s. 381-408. Abdî-i Siyâhî’nin yayınlamış olduğum Mısrî hakkındaki menâkıpnâmesinde şu bilgiler verilmektedir: “Hazret-i Mısrî, 1104 Şevvâl’inin (Haziran 1693) başında bütün yârânıyla vedâ edip Bursa’dan Edirne’ye doğru yola çıktı. Tekfûr Dağı’na (Tekirdağ’a) geldi. Burada Tarîkat-i Hazret-i Abdülkâdir bendelerinden Şeyh Ali Efendi Hazretleri’nin dergâh-ı şerîflerinde sâkin oldular. On iki gün sonra sancağ-ı şerîfi dergâha bırakıp yola çıktı. Bütün meşayıh ve dervîşân rikâbında gidip şehir dışına çıkıp kendisini uğurladılar. Şeyh Mısrî buradan Edirne’ye gitti. Velhâsıl Edirne’ye ulaştığında doğrudan Sultân Selîm Câmi-i Şerîfi’ne mihmân oldu.” (Limni’de Sürgün Bir Velî, s. 38-39.). Mehmed Şemseddîn Efendi de “Gülzâr”ın bizdeki yazmasının 87. sayfasında şunları söyler: “Tekfûr Dağı’nda Kâdirî Dergâhında misafir oldukları zaman tevhîdhânede oturdukları makamı el‘ân muhafaza ederler. Ve postlarına kimseyi oturtmazlarmış. Bir kemerleri yakın vakte kadar dergâhta dururmuş. Hâmile kadınlar için alırlar, suhûletle matlab hâsıl olurmuş. Bir ziyaretçi tarafından sirkat edilmiştir.”

Bursalı Mehmed Tahir, Osmanlı Müellifleri, C. I, İstanbul, 1333, s. 179.

Bu şiir muhtemelen şimdilik göremediğimiz Nehrî Dîvânı’nda mevcuttur. Bk. Vatikan Kütüphanesi Türkçe Yazmalar No: 235. Biz şiiri “Tuhfetu’l-Asrî”den aldık. Bu yazmada şiir kısmî farklarla iki defa yazılmıştır.

Bu şiir için bk. Sâbit, Dîvân, İstanbul Üniv. Ktp. TY. 519, vr. 5b. (Abdülbâki Gölpınarlı, “Niyâzî-i Mısrî”, Şarkiyat Mecmûası, C. VII, İstanbul, 1972, s. 225’ten naklen). Aynı şiiri Turgut Karacan’ın hazırladığı tenkitli metinde bulamadık. Bk. Bosnalı Alâeddin Sâbit, Dîvân, Sivas, 1991. Acaba şiir başka bir Sâbit’in olabilir mi, bilemiyoruz.

Mehmed Şemseddin, Gülzâr-ı Mısrî, s. 95.

İlyas Yazar, Kânî Dîvânı Tenkidli Metin ve Tahlil, Libra Kitap; İstanbul, 2010, s. 316-317

Hasan Sezâyî Dîvânı, hz. Ali Rıza Özuygun, İstanbul, 2005, s. 483.

Enfi Hasan Hulûs Halveti, Tezkiretü’l-Müteahhirin: XVI-XVIII. Asırlarda İstanbul’da Velîler ve Delîler, İstanbul, 2007, vr. 34b.

Mehmed Şemseddîn, “Gülzâr-ı Mısrî”, s. 117.

Turgut Kut, “İstanbul Hankâhları Meşayıhı”, Journal of Turkish Studies, Abdülbaki Gölpınarlı Hatıra Sayısı, I, Harvard, 1995, s. 37.

Tezkiretü’l-Müteahhirîn, vr. 34b; Kut, a.g.m., s. 37; Nail Tuman, Tuhfe-i Nâilî, hz. M. Tatcı-C. Kurnaz, C. II, Ankara, 2001, s. 1263.

Tezkiretü’l-Müteahhirîn, vr. 34b; Tuman, a.g.e., C. II, s. 1263.

Mustafa Tatcı vd. “Manzum Bir Şathiyye Şerhi: Mehmed Nesîm Efendinin Tuhfe-i Verdiyyesi”, Journal of Turkish Studies-Türklük Bilgisi Araştırmaları: Essays in Honour of Barbara Flemming, II, Harvard University, Harvard, 2002, s. 69-95.

Enfî Hasan Hulûs, Tezkiretü’l-Müteahhirîn, hz. M. Tatcı-M. Yıldız, İstanbul, 2007, s. 94.

Seyyid dîvânı için bk. Bursalı Kâsımzâde Seyyid Mehmed Emîn Halvetî, Dîvân-ı İlâhiyât, hz. Mustafa Tatcı-Mustafa Sever, Bursa, 2012.

Dîvân-ı Zâik Millet Ktp. AE.Yz. Nu: 136. Bu eser bir tez çalışmasına konu olmuşsa da okuma hatalarından dolayı kullanışlı değildir. Bk. Zâik Dîvânı, hz. Engin Karakoyun, Selçuk Üniversitesi, S.B.E., YLT., Konya 2007.

Mehmed Şemseddîn, “Gülzâr-ı Mısrî”, s. 98.

Mısradaki birinci “hâlî” kelimesi “ha” ile (söze değil, öze yani hâle ait anlamında), ikinci kelime “hı” ile (boş anlamında) yazılmaktadır.

Mehmed Şemseddin, Yâdigâr-ı Şemsî, hz. M. Kara-K. Atlansoy, Bursa, 1997; Niyâzî-i Mısrî’nin İzinde Bir Ömür Seyâhat: Dildâr-ı Şemsî, hz. Yusuf Kabakçı-Mustafa Kara, İstanbul, 2010.

Hüseyin Vassâf, Dîvân-ı Vassâf, hz. M. Tatcı vd., İstanbul 2012, s. 136.

Mehmed Şemseddîn Efendi, dîvânı “Güftâr-ı Şemsî”de bu manzumenin başına “Cenâb-ı Pîr’i berây-ı ziyaret-i ibtidâ gittiğimde söylemiştim.” demektedir.

Bu şiir Hüseyin Vassâf Bey’in dîvânından alınmış olup, onun bir şiirine naziredir. Bk. Hüseyin Vassâf, Dîvân-ı Vassâf, hz. M. Tatcı, M. Akkuş, İ. Kasap, İstanbul 2012, s. 573.

Bu başlık “Güftâr-ı Şemsî”den alınmıştır. Tuhfetü’l-Asrî’de Şemseddîn Efendi’nin medhiyyeleri (s. 92) “Bursa’da âsitân-ı Hazret-i Pîr’de el-yevm postnişîn Şeyh Mehmed Şemseddîn Efendi’nin fermûde-i mürşidâneleridir.” başlığı altında toplanmıştır. Söz konusu medhiyyeler bu şiirle başlamaktadır.

Bu tahmîs Vassâf’ın Mısrî şerhi mahiyetindeki Lücec-i Asrî Şerh-i Kelâm-ı Mısrî’sinde geçmektedir. Bk. Abdullah Çaylıoğlu, Niyâzî-i Mısrî Şerhleri, İstanbul, 1999, s. 109.

Abdullah Çaylıoğlu, a.g.e., s. 109.

Abdullah Çaylıoğlu, a.g.e., s. 109.

Bu ifadeler “Tuhfetü’l-Asrî” müstensihi Kadrî’ye aittir.

Abdullah Çaylıoğlu, a.g.e., s. 109.

Hüseyin Vassâf, “Lücec-i Asrî, Şerh-i Kelâm-ı Mısrî”, Niyâzî-i Mısrî Şerhleri, hz. A. Çaylıoğlu, İstanbul, 1999. Aynı mektup için Sefîne-i Evliyâ, C. V, s. 175-183.

Vassâf’ın bu terceme-i hâli, hem “Lücec-i Asrî”nin hem de Sefîne’deki girişin içinde vardır. Biz kendi el yazısıyla olan bu makaleyi çevirip Edebiyattan İçeri, Ankara, 1997 adlı eserimizde yayınlamıştık. Oraya bakılabilir.

Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, s. 86. Bu gazel Şemseddîn Efendi tarafından tahmis edilmiştir.

Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, s. 97.

Hüseyin Vassâf, Dîvân-ı Vassâf, s. 442. Bu şiir İncilâ-yı Mir‘ât-ı Hakîkat’e de kaydedilmiştir.

Dîvân-ı Vassâf, s. 336.

Dîvân-ı Vassâf, s. 450.

Dîvân-ı Vassâf, s. 542.

Dîvân-ı Vassâf, s. 295; Lücec, s. 148.

Ahmed Sâfî, Sefîne-i Sâfi, C. 12, s. 1394-1404; C. 14, s. 2038-2039. Nihat Azamat, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 11, s. 37-38; İbnü’l-Emîn, Son Asır Türk Şairleri, C. 2, s. 290.

Sefîne-i Sâfî, C. 12, s. 1403-1404.

Bu nazire Vassâf’ın, Mısrî şerhi mahiyetindeki “Lücec-i Asrî Şerh-i Kelâm-ı Mısrî”sinde geçmektedir. Bk. Abdullah Çaylıoğlu, Niyâzî-i Mısrî Şerhleri, İstanbul, 1999, s. 148.

Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, C. V, s. 77.

Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, C. V, s. 73; Mehmed Şemseddin, Bursa Dergâhları, s. 251; Hasan Tâib Efendi, Hatıra Yahut Mir’ât-ı Burusa, İstanbul, 2007, s. 102.

Atatürk Kitaplığı, OE, Yz. Nu: 543, s. 93 ve 105.

“O yaptıklarından mes‘ûl değildir.” Enbiya/23.

Şemsî-i Mısrî, Mehmed Şemseddîn Efendi’dir. Hazret’in Limni ziyareti kasdediliyor.

Paradays: Sahil.

Elmalî/el mâlı şeklinde de okunmalı.

Mehmed Şemseddin, Bursa Dergâhları, s. 256.

Nahnü akreb: Biz yakınız. Kâf/16.

Lâ havfün: Korku yoktur. bk. Maide/69; Yûnus/62.

Fezkurûnî ezkurkum: Siz beni zikredin ki ben de sizi zikredeyim. Bakara/152.

Ömer Asım Aksoy, Aydî Baba Dîvânı, 2. bsk., Ankara, 1954, s. 53.

Ömer Asım Aksoy, a.g.e., s. 119.

Ömer Asım Aksoy, a.g.e., s. 60.

Muhammed Es’ad Erbilî, Divân-ı Es’ad, İstanbul, 1991, s.180-188.

Abdülbaki Gölpınarlı, Melâmîlik ve Melâmîler, İstanbul, 1992, s. 186.

Emine Yeniterzi, “Mevlânâ Aşığı Konyalı Bir Şair: Veysel Öksüz”, Yedi İklim, S. 57, Aralık 1994, s. 87-89; Aynı yazar, Mevlânâ Âşıkı Konyalı Bir Şair: Veysel Öksüz ve Şiirleri, Konya, 2006.

Cemâl Kurnaz, Bir Avuç Sevinç, Ankara 1992, 41-42-43-44.

NİYÂZÎ-İ MISRÎ DÎVÂNI
HAKKINDA

NİYÂZÎ-İ MISRÎ DÎVÂNI HAKKINDA

Niyâzî-i Mısrî Dîvânı’nın Muhtevâsı

Niyâzî-i Mısrî dîvân-ı ilâhiyâtında yol (sülûk) tecrübelerini anlatır. Gerçek şu ki bu eserdeki ilâhiyât ve nutk-ı şerîfler Hazret-i Mısrî’nin nefis terbiyesinden geçip “fakr-ı tâmme” denilen makamın, fark, cem’ ve cem‘ü’l-cem‘ idrâkinin zirvesinde tecellî etmiştir. Bu sebeple manzumelerde ele alınan yol hikâyesi sadece Mısrî’nin değil, bütün yolcuların hikâyesidir. Bu dîvân seyr ü sülûkun bütün inceliklerini en güzel ve en kısa ifadelerle ortaya koymaktadır. Fark, cem‘ cem‘ü’l-cem‘ ve vuslat idrâkini bu kadar açık ve anlaşılır şekilde anlatan başka bir eser yoktur. Üç asırdan beri Osmanlı coğrafyasında yaşayan turuk-ı aliyye erbâbı mürşidlerin çoğunluğu bu hususta müttefiktirler.

O, ilahîlerinde Cenâb-ı Hakk’ın Kur’an’ın ve Hazret-i Peygamberin va‘z ettiği hakîkatleri ve manevî hayatımızda ibn Arabî, Celâleddîn-i Rûmî, Yûnus Emre, Yahyâ-yı Şirvânî, Yiğitbaşı Ahmed Marmaravî, Vâhib Ümmî ve Ümmî Sinân hazretlerinin eserlerinde billûrlaşan vahdet idrakini tarih içinde işleye işleye süzüp incelttiğimiz ve derinlik verdiğimiz bir dil ile anlatır. Mısrî’nin dîvânında ortaya koyduğu aşk ve irfana ait hususlar, özenle seçilmiş kelimelere yüklediği ahenk, ehlinden ehline; gönülden gönüle aktarılan İbn Arabî’den, Şems’den, Mevlânâ’dan, Bedreddîn’den, Yûnus ve Fuzûlî’den tevârüs ettiği bir mirastır. Bu ilâhî miras Mısrî gibi büyük bir kâbiliyette yeniden neşv ü nema bulmuş, yeniden üsluba bürünmüştür. Hazret-i Pîr beslendiği kaynaklardan bahsederken şunları söyler:

Muhyiddîn ü Bedreddîn etdiler ihyâ-yı dîn

Deryâ Niyâzî Füsûs enhârıdır Vâridât

Kad eşraka Muhyi’d-dîn ze’l-kalbi bi-hâze’d-dîn

İz câ’eke yâ Mısrî ke’ş-Şemsi li-Mevlânâ

(Ey Mısrî! Muhyiddin-i Arabî gelince, Şems’in Mevlânâ’yı aydınlatması gibi gönül ehlini bu dîn ile aydınlattı.

Niyâzî’nin dilinden Yûnus durur söyleyen

Herkese çün cân gerek Yûnus durur cân bana

Hazret-i Pîr’in ilâhiyâtını kendinden önce ve sonra gelenlerden ayıran hususiyet sadece selefi olan İbn Arabî’den, Mevlânâ’dan yahut Yûnus’tan tevarüs ettiği seyr ü sülûk ve vahdet sırlarını billûrlaştırdığı ifadeleri değildir. Nitekim Niyâzî, dîvân-ı ilâhiyâtında, sülûk sırasında yaşanılması gereken fark ve cem’ sırlarını dengeli olarak vermektedir ki onu selefinden ayıran özellik budur. “Şerîatsız hakîkat oldu ilhâd/Hakîkat nûr, ziyâsıdır şerîat” diyen Hazret-i Pîr’in temâs ettiği denge tasavvuf yolları içinde fevkalade önemlidir. Sülûku sırasında yaşadığı aşk ve irfan hâllerini yorumlamaya çalışan sâlikin şerîattan hakîkate doğru yol alırken hangi hâlde hangi reçeteyi kullanacağını bilmesi nefsinin tehlikeli yollara sapmasını önleyecektir. Hazret-i Pîr’in ilâhiyâtı bu sapmaları önleyecek kuralları ihtiva etmektedir.

Esasen Mısrî’den önce aşk ve irfan dilimizin kurucusu olan Yûnus Emre’nin ilâhiyâtı da Müslüman Türk coğrafyasında seyr ü sülûk çıkaran sâliklerin eğitiminde kullanılmak gayesiyle bu topluluklara bir ilâhî lütuf olarak tecellî etmiştir. Fakat Yûnus’un dîvânı, zaman içinde bozulan tertibi, yani yitirilen manzumeleri ve şifahen aktarılırken karıştırılan beyit ve ibareleri sebebiyle tereddütler hasıl olmuş, onun yerine Mısrî hazretlerinin dîvânı okunup yorumlanmaya başlanmıştır. Hazret-i Pîr’in bir yerde “Niyâzî’nin dilinden Yûnus durur söyleyen” demesi bundandır. Kezâ Mısrî’yi yetiştiren silsilenin büyük azîzi Vâhib Ümmî (ö. 1595) de bir mısraında “Biz Yûnus’un sebakın evliyadan okuduk!” buyurarak Mısrî hazretlerinden önce Yûnus ilâhîlerinin sûfi meclislerindeki değerini göstermektedir. Nihayet elinizdeki bu dîvân, on iki hak yolun benimsediği şerîat, tarîkat, marifet ve hakîkat ilimlerinin sırlarını ihtiva eden bir ilmihâldir. Bu sebeple erbâb-ı tasavvuf indinde Dîvân-ı Niyâzî-i Mısrî bir “tarîkat ilmihâli” olarak tanınmıştır.

Şu bir gerçektir ki manevî hayatımızda son bin sene içinde bizi derinden etkileyen üç büyük tasavvufî ve edebî mektepten söz edilebilir. Bunlar tabîatıyla on birinci asırda Hoca Ahmed Yesevî, on üçüncü asırda Yûnus Emre ve on yedinci asırda Mısrî Niyâzî hazretlerinin etrafında halelenmiştir. Her üç tasavvufî mektebin temel eserleri bugün de okunmakta, yorumlanmakta ve yaşanmaktadır.

Bu manevî mektepler içinde Hazret-i Pîr’in ilâhiyâtının -yukarıda belirttiğimiz- “ilmihâl” olma özelliği hasebiyle husûsî bir yeri vardır. Hazret-i Pîr’in dîvân-ı ilâhiyâtı, yazıldığı tarihten beri en fazla istinsah edilen, matbaanın Osmanlı kültür hayatına girmesinden sonra da en fazla basılan eser olma özelliğini korumaktadır. Burada kütüphanelerimizde 200’den fazla yazmanın, 30’dan fazla da Osmanlı Türkçesiyle tab’ının olduğunu söylersek mesele daha iyi anlaşılacaktır. Nitekim bugün sûfi çevrelerde en fazla okunan dîvân Mısrî hazretlerinin dîvânıdır. Aynı özellik Hazret-i Pîr’in bestelenmiş manzumeleri için de geçerlidir. Mısrî’nin yüz elliden fazla ilahîsi, çeşitli makamlarda defalarca bestelenmiş olmakla Yûnus Emre’den sonra herhalde ilk sıralarda gelmektedir. Bugün elimizde 200’e yakın nota elimizde bulunmaktadır. Bu sayı kaybolan ve unutulan notalarla birlikte binden fazladır. Bu noktada yine belirtmek gerekir ki Hazret-i Pîr’in ilâhiyâtı turuk-ı aliyye mensuplarının hemen tamamı tarafından zikir meclislerinde besteli olarak okunmuş ve okunmaktadır.

Zikir ve sohbet meclislerinde bestelerin yanında ayrıca Hazret-i Mısrî’nin şerh edilen şiirleri de okunagelmiştir. Bu meyanda edebiyat tarihimizde en çok şiiri şerhedilen ve yaygın bir şekilde okunan kişi Mısrî Niyâzî Hazretleridir. Bir melâmî şeyhi olan Muhammed Nûr Hazretlerinin derslerinde yaptığı şerhlerin toplandığı eser bir büyük külliyattır. Bunun dışında onlarca şerh yazılmıştır ki bu risaleler de büyük bir kütüphane oluşturacak kadar vardır.

Hazret-i Pîr’in ilâhiyâtı bizzat kendisi tarafından mürettep hâle getirilmemiş, kendi emir ve arzularıyla ihvânı tarafından tertip ve tanzîm edilmiştir. Bazı yazmalardaki mürettiplere ait olan “Bu dîvânçe şeyh Mısrî’nin ibtidâ-i sülûkundan nihâyete varınca kalbine tulû‘ eden vâridât-ı ilâhiyâtdan bazısı nihâyeti hâlinde ve bazısı tavassut hâlinde bazısı da evâilinde tulû‘ etmiştir. Lâkin tertîb-i evvel terk olunup hurûf-ı teheccî üzerine cem‘ olundu. Evvelki tertîbi hâl ehline malumdur. Ona dahi işaret lazım değildir.” şeklindeki ifadelerden anladığımız kadarıyla dîvân Hazret-i Pîr’in emri ile mürettep hâle getirilmiştir.

Mısrî’nin Limni’ye birinci defa sürgününde Bursa Ulu Câmi’de bıraktığı eserlerinin yağmalanması neticesinde bazı manzûmeler zâyi olmuş, bu ilk tertip edilen dîvân sadece ele geçenlerin bir araya getirilmesiyle ortaya çıkmıştır. Diğer taraftan Elmalı Kütüphanesindeki mecmuada veya diğer bir kısım yazma dîvanlarda yeni bulunan ve şimdiye kadar neşredilen dîvânlara girmeyen bazı nutk-ı şerîflerinden anladığımız kadarıyla Hazret-i Pîr’in eldeki dîvânı nâ-tamâmdır. Dolayısıyla onun nutk-ı şerîflerini ihtiva eden ilâhiyâtı mecmûalardaki şiirlerin hepsi ele alınıp ortaya çıktıkça tamamlanacaktır.

Burada vurgulanması gereken hususlardan birisi de Hazret-i Pîr’in manzumelerini tekrar tekrar kaleme alırken bazı kelime ve mısraları değiştirme yoluna gitmiş olmasıdır. Nutk-ı şerîflerin yazılış tarihleri bilinmediği için Niyâzî’nin değiştirdiği bu kelimeleri takip etmek mümkün olamamaktadır. Vezin ve mana yönüyle pek çoğunun esas mevzuya uygunluk arzettiği bu kelime ve kavramlar dipnotlarda işaret edilmiştir. Bu varyanlar Hazret-i Pîr’in o andaki zevkini yansıtmasının yanında okuyucunun makamına, hâline ve zevkine göre yorumlanacak cinstendir.

Burada ayrıca ihtiyaten bir hususa daha işaret etmekte yarar vardır: Niyâzî Hazretleri dîvân-ı ilâhiyâtını mürettep hâle getirirken sülûkunun ilk dönemlerinde kalbine vârid olan ilâhiyât ile istidrâcnâmeleri(cifriyyeleri)nin bir çoğunu dîvânına almamış olmasıdır. Ancak onun eserlerinde bu konuda şimdiye kadar her hangi bir bilgi dikkatimizi çekmemiştir.

Şu da ayrıca bilinmelidir ki Hazret-i Pîr sülûkunu ikmâlden önce yazdığı pek çok ilâhînin başına “evâilü’s-sülûk” ifadesini koyma gereğini duymuştur. Burada söz konusu ifadeleri kullandığımız yazma metinlerde görebildiğimiz kadarıyla kaydetmeye çalıştığımızı belirtelim.

Mısrî Hazretlerinin divanın yaptığımız bu seçkide aruz ve heceyle yazılmış 213 manzume bulunmaktadır. Mutasavvıf şair her iki vezinde de başarılı olmakla birlikte aruzlu şiirlerinde bazı imale ve zihaf kusûrları bulunmaktadır. Ancak ehlullahın vecd hâlinde gönlünden tecellî eden bu nefeslerde kusur aranmamalıdır. Zira, hakîkat ehli kelamın manasına bakar, elbisesine değil. Kaldı ki Hazret-i Pîr kelama ait bazı kusurlardan da mana çıkararak insanı şaşırtan bir dil virtiözüdür. Bu hususta da gördüğümüz bazı incelikleri dipnotlarda belirtmeye çalıştık.

Mısrî’nin yazdığı her şiirin manâsının künhüne vâkıf olmak mümkün değildir. İlm-i cifre, eşyânın ve hâdiselerin hakîkatine vukufiyeti olan ve zaman zaman istikbale atıflarda bulunan Hazret-i Pîr, sülûk erbabının tefekkür ederek anlayabileceği bir büyük hazine bırakmıştır vesselâm.

Elinizdeki dîvân Hazret-i Pîr’in pek çok yazma dîvânı kullanılarak ortaya çıkmıştır. Eser yeniden tertip edilirken aşağıda künyesi verilen hiçbir yazma esas alınmamış, şüpheli kelime ve ibareler farklı nüshalardan bakılarak en doğrusu tercih edilmiştir. Daha önceki tarihlerde Mısrî’nin mecmualarda karşımıza çıkan bazı bilinmeyen şiirlerini dergilerde neşretmiş idik. Bu tür bilinmeyen nutk-ı şerîfler muhtemelen bundan sonra da karşımıza çıkacaktır. Hazret-i Pîr’in dâvânı muhakkak ki yazma dîvân ve mecmulara gidildikçe karıştırıldıkça tekmîl edilecektir. Mısrî’nin kütüphanelerimizde bulunan yazmalarından bazılarının künyeleri aşağıda verilmiştir:

Niyâzî-i Mısrî Dîvânı’nın Nüshaları

Ankara Milli Ktp. Nu: A 3390, 56 yp.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: A/5533, 33 Yp.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: FB/316/l, 1b-56a

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: A/3104/2 109b-154b.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: A/4632, 37 yp.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: A/5378, 49 yp.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: FB/354, 51 yp.

Ankara Milli Ktp. Dîvân-ı Niyâzî-i Mısrî,Yz. Nu: A/4701, 36 yp.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: A/1931/5.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: A/6141, 80 yp.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: A/7938, 57 yp.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: A/7636, 65 yp.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: Hk/124, 71 Yp.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: Hk/1829. 43 yp.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: Hk/3209, 37.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: Hk/3441, 40 yp.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: Hk/3213, 47 yp.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: Hk/4279, 42 yp.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: A/8183/3. 131b-208a.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: Hk/3184/2, 8b-52a

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: A/9096/1, 1b-69b.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: A/5994/1, 1b-47a

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: A/6141/1, 1b-49b.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: A/7947/1, 1b-60b

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: FB/503/1, 2b-26a.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: A/8145/2, 46b-52b.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: FB/457/2, 49b-106b. istinsah: 1276/1858. Harekeli.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: FB/283, 40 yp. istinsah: 1123/1710.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: A/4635/3, 47b-55a.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: A/3104/2, 109b-154b.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: A/3245/3, 256b-292a.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: A/3840, 1b-45a.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: A/6802.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: A/4944

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: A/2574.

Ankara Milli Ktp. Külliyât. Yz. Nu: A/1960/1, 1b-108.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: A 3092/8

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: A 5360/2.

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: Hk 70/1

Ankara Milli Ktp. Yz. Nu: Hk 2157.

Ankara DTCF. Ktp. Mustafa Con bl. Yz. Nu: 777, 25 yp.

Ankara DTCF. Ktp. Yz. Nu: 95, 48,[14} yp.

Ankara DTCF. Ktp. Yz. Nu: 235/1, 1b-49b yp.

Ankara DTCF. Ktp. Yz. Nu: 381, 61 yp.

Ankara DTCF. Ktp. Yz. Nu: 36/II, 33b-43b yp.

Ankara DTCF. Ktp. M. Ozak Bağışları. Yz. Nu: 135/II.

Ankara DTCF. Ktp. M. Ozak Bağışları. Yz. Nu: 1228/I.

İstanbul Süleymaniye Ktp. M.Murad, Yz. Nu: 43/1 1a-56b. İstinsah: 1110/ 1699.

İstanbul Süleymaniye Ktp. Mahmud Efendi, Yz. Nu: 3648/1, 1a-41b.

İstanbul Süleymaniye Ktp. Mihrişah Sultan, Yz. Nu: 348/1 1-64

İstanbul Süleymaniye Ktp. Hacı Mahmud Efendi, Yz. Nu: 3612, 63 yp.

İstanbul Süleymaniye Ktp. Haşim Paşa, Yz. Nu: 75, 1a-64b.

İstanbul Süleymaniye Ktp. Haşim Paşa Yz. Nu: 75, 41yp.

İstanbul Süleymaniye Ktp. Hafid Efendi Yz. Nu: 337/1, 48 yp.

İstanbul Süleymaniye Ktp Serez Yz. Nu: 128, 52 yp.

İstanbul Süleymaniye Ktp Serez Yz. Nu: 2645.

İstanbul Süleymaniye Ktp. Mahmud Efendi, Yz. Nu: 3663/1, 1a-49b.

İstanbul Süleymaniye Ktp. Halet Efendi Mülhakı, 142/1, 1a-29b.

İstanbul Süleymaniye Mihrişah Sultan/384/1, Yz. Nu: 97a-99b. İstinsah: 1202.

İstanbul Süleymaniye Ktp., Halet Efendi 682/1 62 yp.

İstanbul Süleymaniye Ktp., Tarlan, Yz. Nu: 12.

İstanbul Süleymaniye Ktp., Hacı Mahmud,Yz. Nu: 3346/19.

İstanbul Süleymaniye Ktp., Pertev Paşa,Yz. Nu: 244/7.

İstanbul Süleymaniye Ktp., Pertev Paşa,Yz. Nu: 629/3..

İstanbul Süleymaniye Ktp., Pertev Paşa,Yz. Nu: 619/30.

İstanbul Süleymaniye Ktp., Yazma Bağışlar,Yz. Nu: 2537.

İstanbul Süleymaniye Ktp., Yazma Bağışlar,Yz. Nu: 2497.

İstanbul Süleymaniye Ktp., Yazma Bağışlar,Yz. Nu: 553/1.

İstanbul Süleymaniye Ktp., Yz. Nu: 3930.

İstanbul Süleymaniye, Tercüman Gazetesi Kütüphanesi, Ty. Yz. Nu: 220, 447 yp.

İstanbul Süleymaniye, Tercüman Gazetesi Kütüphanesi Ty., Yz. Nu: 211/1, 25b-59a.

Süleymaniye Ktp. Reşid Efendi, Mecmua, Yz. Nu: 1218. (Mısrî’nin kendi el yazısı)

İstanbul Ali Emirî Efendi, Manzum Eserler, Yz. Nu: 237/1, 1a-46b.

İstanbul Ali Emirî Efendi, Manzum Eserler, Yz. Nu: 476/1 1a-55b.

İstanbul Ali Emirî Efendi, Manzum Eserler, Yz. Nu: 477/1 50 yp.

İstanbul Ali Emirî Efendi, Manzum Eserler, Yz. Nu: 478/1, 1a-49b.

İstanbul Ali Emirî Efendi, Manzum Eserler, Yz. Nu: 479/2, 11a-50b.

İstanbul Ali Emirî Efendi, Manzum Eserler, Yz. Nu: 480, 43 yp.

İstanbul Ali Emirî Efendi, Manzum Eserler, Yz. Nu: 481/2, 18a-62b.

İstanbul Üniversitesi Ktp. Yz. Nu: 352, 107 yp.

İstanbul Üniversitesi Ktp. Yz. Nu: 5542, 49 yp.

İstanbul Üniversitesi Ktp. Yz. Nu: 5685, 68 yp.

İstanbul Üniversitesi Ktp. Yz. Nu: 502/2, 22b-84a.

İstanbul Üniversitesi Ktp. Yz. Nu: 378, 44 yp.

İstanbul Üniversitesi Ktp. Yz. Nu: 5471, 46 yp

İstanbul Üniversitesi Ktp. Yz. Nu: 573/3, 58b-88a

İstanbul Üniversitesi Ktp. Yz. Nu: 5683, 68 yp.

İstanbul Üniversitesi Ktp. Yz. Nu: 9720, 1a- 27b.

İstanbul Üniversitesi Ktp. Yz. Nu: 9347.

İstanbul Belediye Ktp. Yz. Nu: OE/527/5, 83b-175a.

İstanbul Belediye Ktp. Yz. Nu: OE/601/7, 194b-226.

İstanbul Belediye Ktp. Yz. Nu: OE/516/2, 122a-307b.

İstanbul Belediye Ktp. Yz. Nu: 25, 5b-36b.

İstanbul Belediye Ktp. Yz. Nu: K/405, 60 yp.

İstanbul Belediye Ktp. Yz. Nu: K/502/1, 1a-49b.

İstanbul Belediye Ktp. Yz. Nu: K/527, 63 yp.

İstanbul Belediye Ktp. Yz. Nu: OE/1018, 19a-48b.

İstanbul Belediye Ktp. Yz. Nu: OE/119.

İstanbul Belediye Ktp. Yz. Nu: OE/240, 71 yp.

İstanbul Belediye Ktp. Yz. Nu: OE/543/4, 108-166

İstanbul Belediye Ktp. Yz. Nu: OE/563/8, 117a-158b.

İstanbul Belediye Ktp. Yz. Nu: OE/619/1, 1a-43b.

İstanbul Belediye Ktp. Yz. Nu: OE/ 63/2, 5b-36b.

İstanbul Belediye Ktp. MC/339/8, 98b-137b.

İstanbul Belediye Ktp. Mecmûa, Yz. Nu: OE/ 1385, 4a-6b.

İstanbul Belediye Ktp. Eş’âr, Yz. Nu: OE/ 947/5, 40 yp.

İstanbul Yapı Kredi Sermet Çifter Araştırma Kütüphanesi Türkçe, Yz. Nu: 87, 59 yp.

İstanbul Yapı Kredi Sermet Çifter Araştırma Kütüphanesi Türkçe, Yz. Nu: 751/1, 1b-34a

İstanbul Yapı Kredi Sermet Çifter Araştırma Kütüphanesi Türkçe, Yz. Nu: 924/1, 2b-34b.

İstanbul Yapı Kredi Sermet Çifter Araştırma Kütüphanesi Türkçe, Yz. Nu: 930/3, 176.

İstanbul Selim Ağa Ktp. Kemankeş Emir Hoca, Yz. Nu: 214/2, 23a-60b.

İstanbul Topkapı Sarayı Müzesi Revan Ktp. Yz. Nu: 792, 63 yp.

İstanbul Bayezıd Devlet Ktp. Yz. Nu: 1390/5.

İstanbul Bayezıd Devlet Ktp. Yz. Nu: 3672, 18 yp.

İstanbul Hüseyin Kocabaş Kitaplığı, Ty., S.H.M.H.K. Yz. Nu: 318/1, 1b-52a

İstanbul Hüseyin Kocabaş Kitaplığı, Ty., S.H.M.H.K. Yz. Nu: 319, 28 yp.

İstanbul Hüseyin Kocabaş Kitaplığı, Ty., S.H.M.H.K. Yz. Nu: 2699/2.

Ankara TDK Ktp. Yz. Nu: Yz. A 48/4, 14b-59b.

Ankara TDK Ktp. Yz. Nu: Yz. A 424, 30yp.

İstanbul Galata Mevlevihanesi Ktp. Ty., Yz. Nu: 676

Manisa İl Halk Ktp. Yz. Nu:. 45 Hk/5144.

Konya Mevlana Müzesi, Eş’âr, Yz. Nu: 4344/6, 597s.

Konya Mevlana Müzesi Ktb. Yz. Nu: 2463.

Konya Mevlana Müzesi Ktb. Yz. Nu: 5159.

Mecmûa, Konya BYEK. Elmalı İlçe H. Ktp. Bl. Yz. 6676.

Mecmûa, Konya BYEK. Elmalı İlçe H. Ktp. Bl. Yz. 43/3.

Bursa Eski Eserler Ktp. Orhan, Yz. Nu: 4414

Bursa Eski Eserler Ktp. Orhan, Yz. Nu: 354/2.

Bursa Eski Eserler Ktp. Orhan, Mecmû-i Kelimat-ı Kudsiyye, Yz. Nu: 690[161].

Bursa Eski Eserler Ktp. Orhan, Yz. Nu: 3518/1.

Diyânet Başk.Ktp. Balıkesir Bl.. Yz. Nu: 32/1266.

Erzurum Seyfettin Özege Ktp. Agah Sırrı Levent Bl. Yz. Nu: 254. İstinsah tarihi: 1239.

İngiltere Milli Kütüphanesi, Or. Yz. Nu: 6295.

İngiltere Milli Kütüphanesi, Or. Yz. Nu:Or. 7179/1.

İngiltere Milli Kütüphanesi Ty., Or. 1164/1, 34 yp.

İngiltere, Oxford, Bodleian Kütüphanesi, Ty., MS. Turk. e. 17, 56 yp.

İngiltere, Oxford, Bodleian Kütüphanesi, Ty., MS. Turk. e. 94/2, 41 yp.

Avusturya Milli Kütüphanesi, Ty., Yz. Nu: A.F. 308(516), 1b-60a

Tiflis Gürcistan, Gürcistan Bilimler Akademisi, Ty., Mecmûa-i Eşâr, Yz. Nu: AC25/XI, 117b-120b.

Mısır Milli Kütüphanesi, Talat, Ty., Yz. Nu: 208, 80 yp.

Mısır Milli Kütüphanesi, Talat, Ty., Yz. Nu: 166, 53 yp.

Mısır Milli Kütüphanesi, Talat Ty., Yz. Nu: 66, 70 yp.

Almanya Milli Kütüphanesi, Ty., Dîvân-ı İlâhiyât. Ms.or.oct. 2522, 17b-59b. İstinsah tarihi: 1245.

Almanya Milli Kütüphanesi, Ty., Dîvân-ı İlâhiyât. Ms.or.oct. Ms.or. oct. 3054,1a-53a.

Flügel, Viyana Şark Yazmaları, Yz. Nu: 1982.

Berlin Kraliyet Ktb. Yz. Nu: 352.

Harward Ün. Hougton Ktb. Türkçe El Yazmaları, Yz. Nu: 18.

Varşova Doğu Koleksiyonu Elyazmaları, Yz. Nu: 33.

Varşova Doğu Koleksiyonu Elyazmaları, Yz. Nu: 67.

Bulak Baskısı, H. 1260.

Hazret-i Mısrî’nin Limni ve Bursa’daki hatıralarını ve sürgünde çektiği sıkıntıları havî kendi el yazısı ile yazdığı bu mecmuda 23 aded nutk-ı şerifi bulunmaktadır. Hazret-i Pîr bu yazmadaki bazı nutuklarının kenarlarına yazılış sebebini de kaydettiği için söz konusu yazma fevkalade önemlidir.

DÎVÂN-I İLÂHİYÂT

DÎVÂN-I İLÂHİYÂT

1

Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün

1 Ey gönül gel gayrıdan geç aşka eyle iktidâ

Zümre-i ehl-i hakîkat anı kılmış muktedâ

2 Cümle mevcûdât u ma‘lûmâta aşk akdem durur

Zîra aşkın evveline bulmadılar ibtidâ

3 Hem dahi cümle fenâ buldukda aşk bâkî kalır

Bu sebebden dediler kim aşka yokdur intihâ

4 Dilerem senden Hudâyâ eyle tevfîkin refîk

Bir nefes gönlüm senin aşkından etmegil cüdâ

5 Mâsivâ-yı aşkının sevdâsını gönlümden al

Aşkını eyle iki âlemde bana âşinâ

6 Aşk ile tamuda olmak cennetidir âşıkın

Lîk cennetde olursa tamudur aşksız ana

7 Ey Niyâzî mürşid istersen bu yolda aşka uy

Enbiyâ vü evliyâya aşk olupdur reh-nümâ

2

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Zihî kenz-i hafî k’andan gelir her var olur peydâ[162]

Gehî zulmet zuhûr eyler gehî envâr olur peydâ

2 Zihî deryâ-yı vahdet kim kesilmez hergiz emvâcı

Bu kesret âlemi andan doğup nâ-çâr olur peydâ

3 Ne sihr-i bu’l-acebdir kim bu yüzden görünür ağyâr

O yüzden gayrı yok tenhâ gelir dildâr olur peydâ

4 O yüzden görüben a’yân döner şem‘-i cemâline

Felekler de görüp anı döner edvâr olur peydâ

5 Taşınır günde yüz bin cân ‘adem iklîmine her dem[163]

Gelir yüz bin dahi andan bulur imâr olur peydâ

6 Dışın içe hayâlâtı için dışa zuhûrâtı

Birinden ol birine tuhfeler her bâr olur peydâ

7 O devr ile gelipdir enbiyâ mürsel merâtibce

Gehî mü’min zuhûr eyler gehî küffâr olur peydâ

8 Tecellî eyledikçe ol sarây-ı sırr-ı ahfâda

Bu sûret âlemi içre satı bâzâr olur peydâ

9 Anın zâtına gâyet sun’una hergiz nihâyet yok

Anınçün her bir isminden gelir bir kâr olur peydâ

10 Tecellî eyler ol dâim celâl ü geh cemâlinden

Birinin hâsılı cennet birinden nâr olur peydâ

11 Cemâli zâhir olsa tîz celâli yakalar anı

Görürsün bir gül açılsa yanında hâr olur peydâ

12 Bu sırdandır ki bir kâmil zuhûr etse bu âlemde

Kimi ikrâr eder anı kime inkâr olur peydâ[164]

13 Velî ârif celâl içre cemâlini görür dâim

Bu hâristânın içinde ana gülzâr olur peydâ

14 Ne sırdır kim iki kimse nazar eyler bu ekvâna

Biri ancak görür dârı bire deyyâr olur peydâ[165]

15 İçi ummân-ı vahdetdir yüzü sahrâ-yı kesretdir

Yüzün gören görür ağyâr içinde yâr olur peydâ

16 Alan lezzâtı birlikden halâs olur ikilikden

Niyâzî kande baksa ol hemân dîdâr olur peydâ

17 Görür ol kenz-i mahfîden nice zâhir olur eşyâ

Bilir her nakş u sûretden nice esrâr olur peydâ

3

Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Merhaben ehlen ve sehlen merhabâ

Yâ beşîra’l-adli min sultâninâ

2 Leyse min katli’l-e‘âdî ferhatî

Bel bimâ ahyeyte şer‘a’l-Mustafâ

3 İnnema’d-dînu etâ dayfen lekum

M’eştehâ illâ luhûm ehli’ş-şekâ

4 Mâ nizâmu’l-âlemi illâ bi’l-‘adl

Mâ kıyâmu’l-adli illâ bi’d-dimâ

5 Kâşifâtu’d-durri âyâtu’l-kitâb

İn ekâme’l-hâkimûn evzânehâ

6 Menba‘u’l-âfâti fi’d-dunyâ’l-kudât

Ma‘dinu’l-ifsâdi fîhâ’l-irtişâ

7 Min yedi’s-sultâni lâ zâle’l-‘adil

M’estedâret fi’s-semâ şemsu’d-duhâ

1 Merhaba hoş geldin, ey sultânımızdan gelen adalet muştusu, merhaba!

2 Düşmanların öldürülmesinden dolayı sevinçli değilim. Aksine Hazret-i Mustafa’nın şerîatıyla dirilttiğin kişiler beni sevindiriyor.

3 Din sadece size bir misafir olarak gelmiştir. O şakîlerin (alçakların) canlarından başka bir şey istemez.

4 Dünyanın nizamı ancak adaletle; adalet ise, -ilahî nizamın korunması için gerekirse- sadece kan dökerek sağlanır.

5 Sultanlar Kur’an’ın hükümlerine uyarlarsa, onun ayetleri zararlı olan şeyleri ortaya çıkarıp kaldırır.

6 Dünyada afetlerin kaynağı kâdılardır, bozulmanın sebebi ise rüşvettir.

7 Gökte kuşluk güneşi döndükçe, adalet terazisi sultanın elinden düşmesin.

4

1 Hamden ilâhî ‘alâ mâ ente melce’unâ

Mimmen etâ ve huve ğadbân ve muhlikunâ

2 Ve leyse min satveti’s-sultâni lî şâfi‘

İllâ İmâmu’l-hudâ’l-Mehdî munkizunâ

3 Ve summe ‘İsâ le‘alle’llahe yunziluhu

Bi bedri meşrikinâ ve şemsi mağribinâ

4 Evhâ ileyye bi-hâze’l-kavli lî melekun

Fî hâzihi’l-leyleti’z-zalmâ’i mulhimunâ

5 Lâ tahsebû enne ze’l-Mısriyyi zû vecelin

Min kahri deccâlikum va’llâhu yansurunâ

1 Bizim helâk olmamız için gazapla gelen kişiye karşı sen bizim sığınağımızsın. Sana hamd olsun Allah’ım.

2 Sultanın haksız saldırısına karşı, kurtarıcımız olan İmam Mehdî’den başka benim şefaatçim yoktur.

3 Ve sonra bana tek şefaatçi Hazret-i İsâ’dır. Ümittir ki Allah onu doğudaki dolunayımız ve batıdaki güneşimizle birlikte yer yüzüne indirir.

4 Bu sözü, bu karanlık gecede bir melek bana ilham etti.

5 Mısrî’nin deccalinizin zulmünden korktuğunu sanmayın! Allah bizim yardımcımızdır.

5

1 Ve ba‘de hamdi’l-ilâhi ‘ale’n-Nebiyyi’s-salât

Muhammed Mustafâhu ve huve efdalunâ

2 Ve âlihi’t-tayyibîne ve sahbihi’t-tâhirîn

Ensâri dînin mubînin ve kulluhum hayrunâ

3 Summe’s-salâtu ‘ale’l-veliyyi min Hâşimin

Summiye’smu Nebiyyi’llâhi akvamunâ

4 Ve dînuhu hayru dîni’llahi muntasiran

Ve seyfuhû li-‘azîmi’l-kufli mufettihunâ

5 Ve ilmuhû ilmunâ ve hikmetuhû hikmetunâ

Ve adluhû adlunâ makamuhû Mısrunâ

1 Allah’a hamdden sonra en faziletlimiz olan Hazret-i Muhammed Mustafa’ya salat olsun.

2 Güzel ahlak sahibi âline ve temiz ashabına, ensarına -ki hepsi de en hayırlılarımızdır- rahmet olsun.

3 Sonra salat, Hâşim oğullarından o velîye olsun ki o Allah’ın elçisi diye adlandırıldı ve o en doğru yoldan gidenimizdir.

4 Onun dini, diğer dinlerin üstünde olup Allah’ın dinlerinden en hayırlısı ve onun kılıcı en büyük kilitler için anahtarımızdır.

5 Onun ilmi ilmimiz; hükmü hükmümüz; adaleti adaletimiz; makamı makamımızdır.

6

Mefûlü Mefâîlün Mefûlü Mefâîlün

1 Kad eşrakati’d-dunyâ bi’ş-Şemsi ve Mevlânâ

Fe’ş-şemsu lenâ bedrun ve’l-bedru suveydânâ

2 Ve’l-bahru lenâ katrun ve’l-katru lenâ bahru

Ve’d-durru lenâ necmu ve’n-necmu sureyyânâ

3 el-‘ilmu bilâ dersin ke’l-‘arşi bilâ kursin

Fe’s-sadru lehâ levhun ve’l-levhu muhayyânâ

4 Ve’l-ilmu lehâ hâlun ve’l-hâlu lehâ vaslu

Ve’l-vaslu lehâ cezbu ve’l-cezbu hümeyyânâ

5 Men kâne lehu şevkun ev ‘ataşe ‘aşika

Fe’lye’tihi atşânâ yesterci‘u reyyânâ

6 ez-Zilletu sultânî ve’l-vuslatu ‘irfânî

Men kâne bihi hayyen fehuve bihi ahyânâ

7 Kad eşraka Muhyi’d-dîn ze’l-kalbi bi-hâze’d-dîn

İz câ’eke yâ Mısrî ke’ş-Şemsi li-Mevlânâ

1 Dünya, güneşle, bizim dünyamız da efendimizle aydınlandı. Güneşin bir dolunayı vardır, bizim dünyamızın dolunayı da kalbimizin ortasındaki idrak (ilahî hayatı anlama) noktasıdır.

2 Deniz onun için bir katre, bir katre bizim için denizdir; inci bizim için bir yıldız, yıldız ise bizim süreyyamız /Ülker yıldızımız, gönülde tecellî eden hakîkatimiz/dır.

3 Öğrenilip tatbik edilmeyen ilim kürsüsü olmayan arş gibidir; gönül o ilmin yazı tahtası, o yazı tahtası ise bizim suretimizdir.

4 Bilgi onun için bir hâldir. Bu hâl ise onun ulaşacağı (en yüksek) bir noktadır. Oraya cezbe ile ulaşılır. Cezbe elimizden tutup bizi Hakk’a ulaştıran yegâne esirgeyip gözeten vâsıtamızdır.

5 Kimin şevki varsa veya aşka susamışsa, susamış olarak ona gelsin ki suya kanmış olarak dönecektir.

6 Zillet benim sultânım, vuslat irfanımdır. Kim onunla hayat bulduysa, onunla bize hayât verir.

7 Ey Mısrî! Muhyiddîn-i Arabî gelince, Şems’in Mevlânâ’yı aydınlatması gibi gönül ehlini bu dîn ile aydınlattı.

7

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1 Sekânî vechu mahbûbin şarâben

Fekuntu’l-yevme memlûen sevâbâ

2 Fetemme’l-kasdu ve’t-tâ‘âtu ‘inde’l-

Muhayyâ bi’l-ğınâ lemmâ tecellâ

3 Felâ ye’tî ilâ kalbî hutûrun

Mine’l-esmâ’i ve’l-evsâfi kat‘â

4 Velâ usğî ilâ kavli sivâhu

Velâ ‘aynî terâ fi’l-kevni ğayrâ

5 Velâ fiyye fî ğayri’l-hubbi vasfu

Velâ fi’s-sırrı azmun ğayru mevlâ

6 Kelâmî ru’yetî summe istimâ‘î

Lehû iyyâhu minhu intikâlâ

7 Feefnâ hubbuhu’l-Mısrî kullen

Feebkâ summe ebkâ summe ebkâ

1 Mahbubun yüzü (cemâlinin tecellîsi) bana öyle bir şarap içirdi (kendimden geçirdi) ki bugün sevapla doldum.

2 Mahbubun yüzü tecellî edince maksat hasıl oldu. O tecellî nurunun yanında ibadetler fazlalıktır.

3 Bu sebeple kalbime esmâ ve sıfatlardan (esmâ-i ilâhiyye’den) hiçbiri gelmiyor.

4 Kulağım ondan başkasını duymuyor; gözlerim eşyâda ondan başkasını görmüyor.

5 Bende muhabbetten başka bir vasıf, sırrımda Mevlâ’dan başka arzu yoktur.

6 Konuşmam, görmem ve duymam, O’nun için, O’ndan, O’nadır.

7 Mısrî’yi O’nun sevgisi tamamen yok etti, sonra var etti, var etti, var etti.

8

1 Yâ Erhame’l-‘usâti kun rahîmâ

Li’l-muznibi’l-fakîr câe zelîlâ

2 ‘Umrî madâ ve leyse fiyye şey’un

Sive’l-fudûli ve’l-hevâi aslâ

3 Ve beyyız vechi cumleten ve zevviknî

Ve leyse fi’l-fuâdi minhu şey’â

4 Mâ tâ‘atî illâ riyâ ve sum‘a

Femâ vecedtu minhumâ hulûsâ

5 Vemâ eta‘tu hâlisan li-rabbî

Vemâ amiltu muhlisan mutî‘â

6 Yâ rabbi! Abduke’z-zelîlu etâ

Bi-kulli envâ‘i’l-hevâ alîlâ

7 Min kesrati’z-zunûbi leyse vechun

Lehu yecî’u ileyk yâ alîmâ

8 Ve lakin i‘timâduhu kaviyyun

Ale’smike’l-afuvvu yâ kerîmâ

9 Azâyimu’z-zunûbi min ‘usâti

Sağîratun ledeyke yâ halîmâ

10 Femâ ledeynâ devâun illâ

Min fadlike’l-azîmi yâ hakîmâ

11 Fecud ale’l-Mısriyyi fadle cûdi

Min bahri cûdike’l-verâ amîmâ

12 Ve dellinî ilâ rıdâke mevlâ

Feente hayrun li’r-rıdâ delîlâ

1 Ey âsilere merhamet eden, hor ve hakîr olarak huzuruna gelen bu fakîr günahkâra merhamet et.

2 Ömrüm geldi geçti amma (ne yazık ki) elimde hiçbir şey yok!

3 Yüzümü ağart tamamen ve kalbimde olmayan o (aşk ve hakîkatle ilgili) zevki bana tattır.

4 Taatim riya (gösteriş) ve şöhret içindir! Bu iki hasletten de ne yazık ki kurtulamadım.

5 Rabbime halis ve muhlis olarak itaat edip mûti olmadım!

6 Yâ Rab, zelîl kulun bütün heva ve hevesleriyle hastalanmış olarak sana geldi.

7 Ey Alîm olan Allah’ım, günâhlarım öyle çok ki sana gelecek yüzüm yok.

8 Ey Kerîm olan Allah’ım, lakin onun senin afuvv ismine itimadı kâvîdir.

9 Ey Halîm olan Allah’ım, günahkârların en büyük günâhının, senin katında kıymeti yoktur.

10 Ey Hakîm olan Allah’ım, senin yüce fazlından başka bizim derdimizin dermânı yoktur.

11 Mısrî’ye herkese bahşettiğin cömertlik denizinden bolca ihsânda bulun.

12 Ya Mevla! Rızânı kazanmam için bana yol göster. Çünki sen rıza yollarını gösterenlerin en hayırlısısın.

9

Müstefilün Müstefilün Müstefilün Müstefilün

1 Ey derde dermân isteyen yetmez mi derd dermân sana

Ey râhat-ı cân isteyen kurbân olandır cân sana

2 Yağmâ edersen varlığın gider gönülden darlığın

Mahv eylesen ağyârlığın yâr olısar mihmân sana[166]

3 Sermâye bu yolda hemân teslîm olur buna inan

Sıdk ile Allâh’a dayan etmez mi gör ihsân sana

4 Tevhîde tapşur özünü kimseye açma râzını

Şeyh izine tut gözünü şeyhin yeter bürhân sana

5 İven kişi yol alamaz maksûdu hergiz bulamaz

Bekle ma‘ârif kapusın yüz göstere irfân sana[167]

6 Dünyâ ile ukbâyı ko ûlâ ile uhrâyı ko

Var ol kuru sevdâyı ko matlab yeter Sübhân sana

7 Cândan taleb kıl yârini ver cânı bul dildârını

Yok eyle kendi varını kim var ola cânân sana

8 Çürüklerin hep sağ olur zehrin kamu bal yağ olur

Dağlar yemişli bâğ olur cümle cihân bostân sana

9 Güçdür kati Hakk’ın yolu dergâhı hem gâyet ulu

Sıdk ile olmazsan kulu etmez yolu âsân sana

10 Kulluğa bel bağlar isen şâm u seher ağlar isen

Sular gibi çağlar isen tîz bulunur ummân sana

11 Bülbül oluban ötegör gül gibi açıl tütegör

Aşk oduna cân atagör gülzâr ola nîrân sana

12 Yüzün Niyâzî eyle hâk derd ile kıl bağrını çâk

Kalbin sarâyın eyle pâk şâyet gele sultân sana

10

Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün

1 İki kaşın arasında çekdi hatt-ı istivâ

“Alleme’l-esmâ”yı ta‘lîm etdi ol hatdan Hudâ[168]

2 Zât-ı ilme Mustafâ esmâya Âdem’dir emîn

İkisinden zâhir olmuşdur ulûm-ı enbiyâ

3 Zât u esmâ vü sıfât ef’âl u âsâr cümleten

Her zamânda bir velînin vechine bunlar ziyâ

4 Secde eyle Âdem’e tâ kim Hak’a kul olasın

Eden Âdem’den ibâ Hak’dan dahi oldu cüdâ[169]

5 Kenz-i lâ-yefnâyı bilmez kandedir illâ fakîr

Bahr-ı bî-pâyânı bulmaz etmeyen terk-i sivâ

6 Sûretâ gördüler Allâh diyeni olmuş fakîr

Sandılar Allâh fakîrdir kendilerdir ağniyâ

7 Ravza-i hadrâyı bilmez Hızr’a yoldaş olmayan

Âb-ı hayvânı bu zulmü bilmeyenler sandı mâ

8 Bil ki seddeyn iki kaş İskender ortasındadır

Cem’-i cem‘ül-cem’ ile feth oldu ebvâb-ı Hudâ

9 Kanda bulur Hakkı inkâr eyleyen bu Mısrî’yi[170]

Zâhir olmuşken yüzünde nûr-ı zât-ı Kibriyâ

11

Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün

1 Habs için geldi gelir ıtlâk için fermân bana

Evveli kahr âhiri ihsân eder sultân bana

2 Erba‘înim çün tamâm oldu dahi on gün geçer

Hatm olur menzil merâtib cân olur cânân bana

3 “Kâbe kavseyni ev ednâ” üç yüz ellidir bilin[171]

Doğdu gün mağribden açdı zulmeti Sübhân bana

4 Geldi hak bâtıl firâr etdi dolaşdı mağribe

Zâhir oldu gizli sırlar verdi Hak bürhân bana

5 Oldum İsmâîl gibi teslîm-i Hak indi hemîn

İki bin yüz dahi yetmiş beşde bir kurbân bana

6 Anladım zebh-i azîme bir işâretdir bu koç

Hem beşâretdir gele Yahyâ ile mihmân bana

7 Bu dediğim vak’a ancak bu yüzün başındadır

Elli bin yüz dahi yüz yetmişde bir fermân bana

8 Halk-ı ‘âlem dediler ‘İsâ’ya Mısrî bir zamân

Dahi bundan özge “mâ evhâ” dedi Kur’ân bana[172]

12

Tahmîs-i Gazel-i Fuzûlî

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün

1 İnne li’r-Rahmân turukan kadre enfâsi’l-verâ[173]

Kulli mer’in sâlikin nehcen kadîmen bi’l-hevâ

Men lehü aklün selîmün yektadî bi’l-Mustafâ

Kad enâre’l-’aşku li’l-uşşâki minhâce’l-hüdâ

Sâlik-i râh-ı hakîkat aşka eyler iktidâ

2 Cümle eşyâda birer hâlet konulmuşdur tamâm

Birbirinden ba‘zı nâkıs ba’zun istidâdı tâm

Meşrebi ‘alâ olan neş’e nedir hâsıl kelâm

Aşkdır ol neş’e-i kâmil kim andandır müdâm

Meyde teşvîr-i harâret neyde te’sîr-i sadâ

3 Gülşen-i vahdet çü kalb-i emr-i râm-ı aşkdır

Lezzet-i vuslat hemân ancak merâm-ı aşkdır

Terk-i kevneyn eyleyen mest-i müdâm-ı aşkdır

Vâdi-i hayret hakîkatde makâm-ı aşkdır

Kim müşahhas olmaz ol vâdîde sultândan gedâ

4 Ârifin aşk-ı ilâhîden yeğ olmaz hem-demi

Nûş edip sahbâ-yı zâtı cân olur her bir demi

Mazhar ana ‘ayn-ı zâhir görünür gider gamı

Eylemez halvet-serây-ı sırr-ı vahdet mahremi

Âşıkı ma‘şûkdan ma’şûku âşıkdan cüdâ

5 Ehl-i Hak olmak dilersen zerk-ı tâat terkin et

İçini sâf eyleyigör var kıyâfet terkin et

Pend gûş eyle basîretle sefâhet terkin et

Ey ki ehl-i aşka söylersen melâmet terkin et

Söyle kim mümkin midir tagyîr-i takdîr-i Hudâ

6 Varlığın mahv etmek oldu âyin erkân sâdıka

Kalbini yakmak gerek anın dem-â-dem bârika

Âşık oldur gitmeye her dem başından sâika

Aşk kilki çekdi hat levh-i vücûd-ı âşıka

Kim ola sâbit Hak isbâtında nefy-i mâ‘adâ

7 Ey Niyâzî ibtidâsız zevk buldun aşkdan

Yârin isbâtında lâ’sız zevk buldun aşkdan

Dâim ü bâkî fenâsız zevk buldun aşkdan

Ey Fuzûlî intihâsız zevk buldun aşkdan

Böyledir her iş ki Hak adıyla kılsan ibtidâ

13

Sülûktan önce yazılmıştır

Müstefilün Müstefilün

1 Ey çarh-ı dûn n’etdim sana

Hîç vermedin râhat bana

Güldürmedin önden sona

Âh mihnetâ vâh mihnetâ

2 Bendinden âzâd etmedin

Feryâdıma dâd etmedin

Bir dem beni şâd etmedin

Âh veyletâ vâh veyletâ

3 Erişmedi dosta elim

Rahmân’a varmadı yolum

Çıkmadı başa menzilim

Âh gurbetâ vâh gurbetâ

4 Kârım durur derd ile gam

Gitmez başımdan hîç elem

Gülden cüdâ bir bülbülem

Âh firkatâ vâh firkatâ

5 Mecnûn-veş âh edeyim

Ferhâd-veş vâh edeyim

Bu virdi her gâh edeyim

Âh hasretâ vâh hasretâ

6 Varmazsa yolum şeyhime

Sarmazsa merhem yâreme

Olmazsa çâre derdime

Âh hayretâ vâh hayretâ

7 Yanar Niyâzî derd ile

Hîç kimse yok hâlin bile

Nâlân olup girdi yola

Âh rıhletâ vâh rıhletâ

14

Sülûktan önce yazılmıştır

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Uyan gafletden ey gâfil seni aldamasın dünyâ

Yakanı al elinden kim seni sonra kılur rüsvâ

2 Ne sandın sen bu gaddârı ki tâ böyle anı sevdin

Anı her kim ki sevdiyse dînini eyledi yağmâ

3 Adâvet kılma kimseyle sana nefsin yeter düşman

Ki aslâ senden ayrılmaz ömür âhir olunca tâ

4 İşitdin Hak Resûlünden nice âyât u ahbârı

Velî n’idem ki kâr etmez bu öğütler sana aslâ

5 Bu zâhir gözünü örtüp bana tut cân ile gönlün

Ki her bir sözün içinde duyasın cevher-i manâ

6 Kelâm-ı Mustafâ zevkın dimâğında bulagör kim

Mu‘âdil olmaz ol zevke hezârân “men ile selvâ”

7 Kemâl-i devlet istersen oku âyât-ı Kur’ân’ı

Ki her harfin içinde var Niyâzî bin dürr-i yektâ

15

14 Heceli

1 Bahr içinde katreyem bahr oldu hayrân bana[174]

Ferş içinde zerreyem arş oldu seyrân bana

2 Dost göründü çün ıyân kalmadı bir şey nihân

Tûfân olursa cihân bir katre tûfân bana

3 Sûretde nem var benim sîretdedir ma‘denim

Kopsa kıyâmet bu gün gelmez perîşân bana

4 Kâf-ı dil ankâsıyam sırrın aşinâsıyam

Endîşeler hâsıyım ad oldu insân bana

5 Niyâzî’nin dilinden Yûnus durur söyleyen

Herkese çün cân gerek Yûnus durur cân bana

16

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Hatm-i cem‘i’l-mürselînin fahrıdır fakr u fenâ

Hatm odur kim bir ola yanında hem şâh u gedâ

2 Devlet-i dünyâ seni bir rütbeye muhtâc eder

Devlet oldur kim sana her rütbede vere gınâ

3 Belki Mûsâ’yı telemmüz eylese etmez kabûl

Hızr ile hem-râh olan kes eylemez çün ü çerâ

4 Dersi aklından alırsan bil sana olmaz delîl

Dersini var Hak’dan al kim ilmin ola reh-nümâ

5 İzzet istersen yürü var bekle zillet kapısın

Âteş-i a’dâ ile kayna olunca kîmyâ

6 “Kâbe kavseyni ev ednâ”da ikâmet eyleme[175]

Zât-ı baht envârına yan bul makam-ı müntehâ

7 Mısrî’ye hatmü’l-makâmât oldu herşeyden ferâğ

Zâhir ü bâtında kalmadı ebed illâ Hudâ

17

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 İster isen ma‘rifetde olasın ‘âlî-cenâb

Ehl-i irfân eşiğinde yüzünü eyle türâb

2 Çok da verme kendini dünyâya çek bir dem elin

Döndüremezsin beğim kati ağırdır bu dolâb

3 Bu harâbı niceler çalışdı ma‘mûr etmeğe

Bir yanın ta‘mîr ederken bir yanı oldu harâb

4 Çok seğirtdi gaflet ehli bu serâbı su sanıp

Bulmadılar hiç bu sahrâda biri bir katre âb

5 Bir zamân yüz verme dünyâ ehline uzletde ol

Akl u fikrin bir yere cem‘ et yüzüne çek nikâb

6 Göz kulak dil kapıların bağla muhkem bir zamân

Ola kim Hak’dan yana gönlünden ola feth-i bâb

7 Ger ölümden kurtulam dersem yürü var âşık ol

Döne döne aşk oduyla cism ü cânı kıl kebâb

8 Gir bu derd meyhânesine koma elden kâseyi

Hiç yürek kanından özge âşıka yokdur şarâb

9 Himmetin dâim bu olsun kim Hak’ı anlayasın

Hakk’ı bilmekden yeğ olmaz iki âlemde savâb

10 Ger azâb-ı âhiretden bulmak istersen halâs

Ârif ol kim cehl odundan kopısar cümle azâb

11 Bu Niyâzî kendüden demez bu sözü ey püser

Hep anı söyler duyarsın gökden inen dört kitâb

18

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1 Mevâlîdin sana her fasl u bâbı[176]

Kitâbun fî kitâbin fî kitâb[177]

2 Senin vasfında vardır her birinde

Cevâbun fî cevâbin fî cevâb[178]

3 Dahi dâreyn ile berzah yüzünde[179]

Nikâbun fî nikâbin fî nikâb[180]

4 Ulûm u sûret ü ma‘nâ hakîkat

Şarâbun fî şarâbin fî şarâb[181]

5 Üçünden sırrıma dâim erişir

Hitâbun fî hitâbin fî hitâb[182]

6 Ki sen ben o demekden geçene yok

Hisâbun fî hisâbin fî hisâb[183]

7 Sıfât u zât u esmân cehli ey dost

‘İkâbun fî ‘ikâbin fî ‘ikâb[184]

8 Hemîn zât u sıfât esmânı bilmek

Sevâbun fî sevâbin fî sevâb[185]

9 Bulardan görünen halkın vücûdu

Serâbun fî serâbin fî serâb[186]

10 Niyâzî cism ü kalb ü rûh ki denir

Habâbun fî habâbin fî habâb[187]

19

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Aç gözün dildâra bak ref’ oldu vechinden nikâb

Zulmeti sürdü çıkardı ara yerden âfitâb

2 Şol “sekâhum rabbuhum “hamrın lebinden içegör[188]

Katresin nûş eyleyen uşşâk ebed görmez azâb

3 Otuz iki harfi bildin dört kitâbın aslıdır

Safha-i vechinde yazılmış kamu bî-irtiyâb

4 Mekteb-i irfâna gir oku bu ilmin aslını

Gör ki nice derc olupdur bu ilimde dört kitâb

5 Her ne okursan çün otuz ikiden taşra değil

Yüzünün metnini şerh eder okunan fasl u bâb

6 Her ne söz kim söylenir âlemde Türkî yâ Arab

Tut kulağın kim sanadır cümle dillerden hitâb

7 Her ne kim görür gözün andan cemâl-i yâre bak

Çün ki gitdi ey Niyâzî kalmadı aslâ hicâb

20

1 Muz ğıbtumû dumû‘u aynî teskub

Kâdet mine’ş-şevkı ileykum tezheb

2 Nâru’l-fu’âd lem tentafi’ min sekbihâ

İz kullemâ ecrat ve hiye telheb

3 Min şiddeti’s-sevdâ’i fî leyli’l-firâki

Mâ lî sivâ hevâkumû min mezheb

4 Hayyartumû bi’l-firkati’l-kalbe’l-ke’îb

Yâ leytenî min ba‘di bu‘dun akrab

5 Muhtasaru Telhîsi hâlî bi’l-beyâni

Mâ kultuhu mutavvelu ve mutnab

6 Dâu’l-firâki leyse men tabbe lehu

İllâ muvâseletu’l-habîbi’r-rabrab

7 Ercû mine’llâhi’l-kerîmi’l-muste‘ân

‘İlâce dâi hecr bihâze’l-müzenneb

8 Kad evda‘tu tilke’l-kasîde nubzeten

Mine’l-beyâni ve’l-bedî‘i’l-ağrab

9 Yevmen tuzekkirunî bikum mehabbet

Hakîkaten ke’l-ummehâti ve’l-eb

10 Rafa‘tu sevâbe’n-nazm ilâ ‘ulyâkum

Ke’l-hulleti’l-mufaddadi’l-muzenneb

11 Cem‘î bikum cem‘un musahhahun bihi

Kulûbunâ mevsûletun lâ tuhceb

12 Bi’l-‘ilmi ahyâkum ilâhu’l-kâinât

Mâ zerra şârık ve lâha kevkeb

1 Siz gittiğinizden beri gözlerimden yaşlar dökülür, size olan özlemimden neredeyse bu gözlerim yok olup gidecek.

2 Gözyaşlarımın akmasından yürekteki ateş sönmedi; zirâ o her aktığında alevleniyor.

3 Ayrılık gecesindeki zifir karanlıktan (=aşkımın şiddetinden) ötürü, benim sizin aşkınızdan başka gidecek yerim (=hevesim) yok.

4 Benim mahzun kalbimi firkat acısıyla perişan ettiniz. Bari bundan sonra uzaklar daha yakın olsa!”

5 Uzun uzadıya söylediğim sözlerden gaye, hâlimi özet olarak kısaca beyan etmektir. (Muhtasar, Telhis ve Mutavvel adlı gramer kitapları hâli beyan ederler.)

6 Bu firak hastalığının ceylan (bakışlı) sevgiliye kavuşmaktan başka çaresi yoktur.

7 Ben günahkâr, kerîm (cömert) ve müstean olan (kendisinden yardım beklenen) Cenab-ı Hak’tan ayrılık hastalığı için çare istiyorum.

8 Görülüp duyulmamış en güzel (bedi’) ve en açık (beyân) sözlerle kaleme aldığım bu kasideyi, size bir küçük hediye olarak bırakıyorum.

9 Bu kaside günün birinde benim gerçek sevgimi baba ve annelerinizi hatırladığınız gibi size hatırlatsın.

10 Bu nazmımın sevabını gümüş ve altın işlemeli bir kaftan gibi size sunuyorum.

11 Sizinle birliğim gerçek bir birliktir. Kalblerimiz onunla arada perde olmaksızın birleşmiştir.

12 Güneş doğdukça ve yıldızlar ışıdıkça Cenab-ı Hak, sizi ilimle diriltsin.

Dîvân-ı Niyâzî, İstanbul Atatürk Kitaplığı OE, Yz. 502/6a.

21

Müstefilün Müstefilün Müstefilün Müstefilün

1 Oldum çü mahv-ı mahz-ı zât buldum vücûdumdan necât[189]

Ben içmişem âb-ı hayât ermez bana hergiz memât

2 Ben dost yolunda varımı terk eyledim önden sona

Küfr ile îmândan geçip ‘ayânda bulmuşam sebât

3 Her kanda baksam görünür gözlerime sırr-ı ezel

Her şey ulaşıp Hakk’ına çıkdı aradan kâinât

4 Dost ile ben dost olalı zevk ile işret bulalı

Zayf-ı mükerremdir bu cân hep yediğim kand ü nebât[190]

5 Halvetden etdim rıhleti kesretde buldum vahdeti

Bâzârda düzdüm halveti rûz u şebim ıyd u berât

6 Gördüm bu âlemler kamu benim vücûdumla dolu

Bir olmuş uçmağ u tamu cümle bana olmuş sıfât

7 Her ne yana kim eğilem ol yana her şey eğilir

Olmuş Niyâzî hep senin sâyelerin sitti cihât

22

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Sırr-ı Hakk’ı nicesi fâş eyleyem ben ey sikât

K’anı ancak remz ile etmiş beyân ehl-i nikât[191]

2 Her ne denlü âşikâr etsem hafâsın artırır

Ol ‘ayân iken anı örter delâil beyyinât

3 Anı tevhîd eylemez illâ ki şirk ehli eder

Vahdet-i Hakk’ı duyanın dili lâldir aklı mât

4 Her ne kim fevka’l-‘ulâ tahte’s-serâda var durur

Zâtı vâhiddir velî göründü nice bin sıfât

5 Zâtı birdir lîk evsâfına gâyet yok durur

Gör bu fânûsu ki anın şem’i oldu nûr-ı zât

6 Zâhir ü bâtın kamusu bir fenerdir gayrı yok

Şem’i insân oldu fânûsu cemî’-i mümkinât[192]

7 Ey Niyâzî âdem oldu çün cihânın şu‘lesi

Bahş olur âdem deminden âleme rûhu’l-hayât

23

14 Heceli

1 Cân kuşunun her zamân ezkârıdır Vâridât

Akl ü hayâlin hemân efkârıdır Vâridât

2 İşidicek adını duydu cânım dadını

Bildim ki âriflerin esrârıdır Vâridât

3 Sıdk ile gönlüm sever görmeye cânım iver

Anın içün kim Hakk’ın envârıdır Vâridât

4 Ol dürr-i yekdânenin kadri bilinmez anın

Bu dil-i vîrânenin mi‘mârıdır Vâridât

5 Gerçi kütüb çok yazar ilm-i ledünden haber

Cümlesi bir bağçedir gülzârıdır Vâridât

6 İlm-i Füsûs’la tamu odları söyünür kamu

Anın yerinde biten ezhârıdır Vâridât

7 Muhyiddîn ü Bedreddîn etdiler ihyâ-yı dîn

Deryâ Niyâzî Füsûs enhârıdır Vâridât

24

Der-beyân-ı şerîat-ı mutahhara ve hakîkat-ı münevvere

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1 Sarây-ı dîn esâsıdır şerîat

Tarîk-ı Hak hüdâsıdır şerîat

2 Budur evvel kapı dergâh-ı Hakk’a

Ki yolun ibtidâsıdır şerîat

3 Dahi bununla hatm olur bu yollar

Bu râhın intihâsıdır şerîat

4 Sırât-ı müstakîme da‘vet eden

Münâdîler nidâsıdır şerîat

5 Şerîat enbiyânın sünnetidir

Kamunun ihtidâsıdır şerîat

6 Hudânın leyle-i mi’râc içinde

Habîbine atâsıdır şerîat

7 Yiğirmi üç yıla dek Cebraîl’in

Ana vahy-i Hudâ’sıdır şerîat

8 Cihânda çokdur envâ‘ı ulûmun

Kamusunun hümâsıdır şerîat

9 Bu nefs-i kâfiri katl etmek içün

Hak’ın hükm-i kazâsıdır şerîat

10 Cihâd-ı ekber eden ehl-i diller

Kulûbunun safâsıdır şerîat

11 Tarîkat kârbânının önünce

Delîl ü muktedâsıdır şerîat

12 Hakîkat gerçi sultânlıkdır ammâ

Önind’anın livâsıdır şerîat

13 Şerîatdan velî yad olmaz aslâ

Velînin âşinâsıdır şerîat

14 Şerîatla durur arz u semâvât

Bu bünyânın binâsıdır şerîat

15 Ne bilsin şer‘-i pâki ehl-i ilhâd

Ol a’dânın ‘adâsıdır şerîat

16 Hemân anlar da aklınca sanır kim

Nizâm içün olasıdır şerîat

17 Sakın cânâ sakın anlara uyup

Deme sen de n’olasıdır şerîat

18 Şerîatsız hakîkat oldu ilhâd

Hakîkat nûr, ziyâsıdır şerîat

19 Ziyâ olmaz ise nûr anda yok bil

Hakîkatle kıyâsıdır şerîat[193]

20 Cihâna bir velî hiç gelmez illâ

Elind’anın asâsıdır şerîat

21 Dahi başında tâc u şâl u kisve

Hem eğninde abâsıdır şerîat

22 Hakîkat cânıdır ancak velînin

Cânından mâ‘adâsıdır şerîat

23 Çıkıcak cân beden öldüğü gibi

Çıkıcak sır kalasıdır şerîat

24 Karâr etmez beden olmayıcak cân

Hakîkatın bekâsıdır şerîat

25 Hakîkat dilber-i ra‘nâ gibidir

Anın zerrîn libâsıdır şerîat

26 Sakın soyma anı nâ-mahrem içre

Yüzün suyu hayâsıdır şerîat

27 Hakîkat arş-ı a‘lâdır muhakkak

O arşın istivâsıdır şerîat

28 Cemî’-i enbiyâ vü evliyânın

Niyâzî reh-nümâsıdır şerîat

25

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Yakıp aşk oduna cânı meşâmın bûyu tevhîd et

Kamuya yek nazar birle şuhûdun rûyu tevhîd et

2 Şu mâhîler gibi kendini deryâdan cüdâ sanma

İhâta eylemiş her yana bak her sûyu tevhîd et

3 Salınma câh-ı taklîde su‘ûd et arş-ı tahkîke

Sana senden sefer eyle seni sen duy (u) tevhîd et

4 İzâfâtı bırak gözden açılsın dîde-i hak-bîn

Temâşâ-yı cemâl-i şâhidi dil-cûyu tevhîd et

5 Salât-ı ehl-i kurbun kıblesidir “Semme vechu’llah”[194]

Niyâzî durma dâim secde-i ebrûyu tevhîd et

Dîvân-ı Niyâzî, İstanbul Atatürk Kitaplığı OE, Yz. 502/vr. 7b.

26

14 Heceli

1 Bakıp cemâl-i yâre çağırıram dost dost

Dil oldu pâre pâre çağırıram dost dost

2 Aşkın ile dolmuşam zühdümü yanılmışam

Mest-i müdâm olmuşam çağırıram dost dost

3 Mescid ü meyhânede hânede vîrânede

Ka’bede pûthânede çağırıram dost dost

4 Sular gibi çağ u çağ dolaşıram dağ u dağ

Hayrân bana sayr u sağ çağırıram dost dost

5 Geldim cihâna garîb oldum güle andelîb

Her dem ciğerler delip çağırıram dost dost

6 Dünyâ gamından geçip yokluğa kanat açıp

Aşk ile dâim uçup çağırıram dost dost

7 Aradığım cândadır cânda vü hem tendedir

Bilir iken bendedir çağırıram dost dost

8 Gâh düşerem mutlaka geh asl u geh mülhaka

Bakıp kamudan Hakk’a çağırıram dost dost

9 Dolunmaz ol hâl ü had mine’l-ezel tâ ebed

Onulmaz aslâ bu derd çağırıram dost dost

10 Hep görünen dost yüzü andan ayırmam gözü

Gitmez dilimden sözü çağırıram dost dost

11 Deryâ olunca nefes pârelenince kafes

Tâ kesilince bu ses çağırıram dost dost

12 Gökler gibi dönerem gün gibi dolanıram

Devr ile eğlenirem çağırıram dost dost

13 Ne yerdeyem ne gökde ne mürdeyem ne zinde

Her yerde her zamânda çağırıram dost dost

14 Geldim o dost ilinden koka koka gülünden

Niyâzî’nin dilinden çağırıram dost dost

27

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Bağrımı pür-hûn eder şol çeşm-i mestân ile bahs

Dağıdır aklımı şol zülf-i perîşân ile bahs

2 Leblerin feyzine mu‘tâd eyledin çün ağzımı

Dilemez kim eyleye şol âb-ı hayvân ile bahs

3 Dürr ü yâkût-ı dehânın seveli dilber senin

Gelmez oldu dile hergiz la’l ü mercân ile bahs

4 Vechin üzre yazılan ma‘nâ-yı Kur’ânı gören

Eylemez evrâk içinde lafz-ı Kur’ân ile bahs

5 Cümle fitne kaşın ile kirpiğinden olduğın

Bilen eder mi cihânda nefs ü şeytân ile bahs

6 Şol ruhunla hattının sırrını zâhid anlasa

Kürsi üzre eylemezdi küfr ü îmân ile bahs

7 Pertev-i nûr-ı cemâlin aksidir şems-i cihân

Ne münâsib ede ol nûr mâh-ı tâbân ile bahs

8 Cem‘ ü tafsîl neydiğin sen anladınsa ebsem ol

Etme andan sonra aslâ kul u sultân ile bahs

9 Zerre iken sen Niyâzî rûh-ı a’zam nûruna

Haddini bil kılma ol şems-i dırahşân ile bahs

28

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Cân bu ilden göçmeden cânânı bulmazsa ne güç

Yârını terk etmeden yârânı bulmazsa ne güç

2 Sûreti insân içi hayvân olursa kişinin

Taşlar ile döğünüp insânı bulmazsa ne güç

3 Âdemin gönlü içinde bahr-ı ummân gizlidir[195]

Dâimâ susuz gezip ummânı bulmazsa ne güç

4 Şol fakîr olup gezenlerde hazîne dopdolu

Sa’y edip ol kenz-i bî-pâyânı bulmazsa ne güç

5 “Fakru fahrî” devletine erişen sultân olur[196]

Fakr-ı tâmme erişip sultânı bulmazsa ne güç

6 Herkesin derdine dermânı yine derdindedir

Derdinin içindeki dermânı bulmazsa ne güç

7 Bunda gelmekden murâd çün kim Hak’ın irfânıdır

Ey Niyâzî kişi ol irfânı bulmazsa ne güç

29

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Hep güzeller arasında buldu hüsnün çün revâc

Cem’ olup uşşâk bir bir sana eyler ihtiyâc

2 Hüsn içinde bu ne şehlikdir ki şâhân-ı cihân

Cân verirler yoluna ya kande kaldı taht u tâc

3 Nice zahmetler çeker üftâdeler vaslın umup

Âkıbet dermân yerine derdini kıldın ilâc

4 Ni‘met-i vaslın atâ kılsan n’ola âşıklara

Hân-ı fazlından ne gider ger doyunsa cümle ac

5 Ey Niyâzî eremezsin ölmeyince vuslata

Âdet oldur yâr ilinde cân alırlar hüsne bâc

30

Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 İster isen olasın ehl-i felâh

Kulluk eyle bi’l-gadâti ve’r-revâh

2 Dünya ile bağlanıp kalmak neden

İstemez misin ki bulasın necâh

3 Nefs ü şeytândan emîn olma müdâm

‘Âdetin olsun gece gündüz salâh

4 Yola gidersen sana rehber gerek

Hem yanında düşmana lâzım silâh

5 Zikr ile tevhîde ererse gönül

Ma‘rifetle bula sadrın inşirâh

6 Açılıp gönül gözünün perdesi

Hayretinde eyleyesin çok sıyâh

7 Göresin doğmaz dolunmaz bir güneş

Gecesi yok dâimâ olmuş sabâh

8 Kamu müşkiller yanında hall ola

Cümle yanlış işlerin ola sıhâh

9 Ey Niyâzî dost iline uçmağa

Her kelâmın oldu nûrdan bir cenâh

31

Fâilatün Fâilâtün Fâilün

1 Ey karındaş bir sözüm var tut sımâh

Zikre meşgûl ol sakın olma ırah

2 Kim ki zikre gece gündüz sa’y eder

Nûru gönlünde ediser irtisâh

3 Şol gönülde kim devâma ere ol

Ermez anın sîretine infisâh

4 Aşka düşüp râhatı mihnet olur

Derd-i yâr ile eder dâim surâh

5 Ey Niyâzî âkıbet ol yâr ile

Vahdet eder varlık olur insilâh

32

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Müşkilim var size ey Hak dostları eylen reşâd

Kim cevâbın vere olsun Hak katında ber-murâd

2 Ol ne kesretdir ki anın haddi yok pâyânı yok

Kesret içre ol ne vahdetdir ki ana yok ‘idâd

3 Çokdur envâ‘ı bu halkın biri insan üç bölük

Biri ehl-i hayme birisi kurâ biri bilâd

4 Üç bölükden üç bölük dahi bölünmüş ey hoca

Biri kâfir biri mü’min biri ehl-i inkıyâd

5 Kangısı Hak’dan ırag olmuş buların söylegil

Kangısı kâdir ki Hak emrine eyleye inâd

6 Hakk’ın iken her tasarruf bu ‘abes sözler nedir

Nefs ü şeytân dediğin kimlerdir ederler fesâd

7 Dünya vü uhrâ dahi hem haşr u neşr olmak nedir

Bunları bildir bana hem ne durur mebde‘ me‘âd

8 Âhiretde cennet ü nîrân ü berzah kim denir

Bunların aslı nedendir olısar yevme’t-tenâd[197]

9 Kahr u lutfun ‘illeti bir demenin aslı nedir

Bu ikinin vahdeti midir aceb râh-ı sedâd

10 Yani râhat ayn-ı mihnet mihneti râhat mıdır

Cümleden râzı mıdır Hak ber-tarîk-ı ıttırâd

11 Hak Taâlâdan yakın eşyâya bir şey yok denir

Lîk bildir kim durur Allah veyâ kimdir ‘ibâd

12 “Men aref”le “mâ rameyte iz rameyte” remzini[198]

Fark ediver mümkin ise ber-sebîl-i infirâd

13 Müşkili çokdur Niyâzî’nin velî biri de bu

Zâhid anlasa Hak’ı zühdü neden olur kesâd

33

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1 Yine dil na’tını söyler Muhammed

Dil ü cân mülkünü toylar Muhammed

2 Ne kâdirven seni medh etmeğe ben[199]

Kemâhî medhi Hak eyler Muhammed

3 Sen ol sultân-ı kevneynsin ki mahlûk

Senin medhinde âcizler Muhammed

4 Giyip hıl’at-i “levlâk”i boyuna[200]

Düşüpdür sâye serviler Muhammed

5 Alır şems ü kamer nûru yüzünden

Saçın “ve’l-leyl-i” yeldâlar Muhammed[201]

6 Kaşındır “Kâbe kavseyni ev ednâ”[202]

Derinden açılır güller Muhammed

7 Boyun eğmiş durur çeşmine hayrân

Çemen sahnında sünbüller Muhammed

8 Lebin la’l ü dehânın ma’den-i dür

Lisânın vahy-i Hak söyler Muhammed

9 Şu vaktin kim çıkıp gezdin semâyı

Bulup hazretde rif’atler Muhammed

10 Kamu ervâh-ı peygamber hem emlâk

Seni iclâle geldiler Muhammed

11 Seni şâh-ı ‘alem kılıp ol anda[203]

Kamusu ümmet oldular Muhammed

12 Niçin olmayalar ümmet ki Hakk’ın

Rızâsın sende buldular Muhammed

13 Ne noksân ere câhına kılursan

Niyâzî’ye şefâatler Muhammed

34

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Zulmet-i hicrinde bîdâr olmuşam yâ Rab meded

İntizâr-ı subh-ı dîdâr olmuşam yâ Rab meded

2 Gülşen-i vaslın nesîmin irgürüp bâd-ı sabâ

Andelîb-i bâğ-ı gülzâr olmuşam yâ Rab meded

3 Kalmışam zindân-ı cism içre bu gün tenhâ garîb

Bu kafesde rûz u şeb zâr olmuşam yâ Rab meded

4 Şol şarâbı kim anı sundun bana rûz-ı elest

Ol zamândan mest-i hüşyâr olmuşam yâ Rab meded

5 Her nere varsam yakar bu cânımı aşk âteşi

Yana yana külli pür-nâr olmuşam yâ Rab meded

6 Vahdet ilinde seninle yâr idim n’oldu bana

Kesret içre bend-i ağyâr olmuşam yâ Rab meded

7 Bu Niyâzî düşdü varlık câhına Yûsuf gibi

Al elim kurtar ki nâçâr olmuşam yâ Rab meded

35

1 Kunnâ zevâte’r-reşed

Nilnâ hayâte’l-ebed

Lemmâ bedâ min Ahmed

Envâru sırri’s-Samed

2 Resûlunâ Muhammed

Habîbunâ Muhammed

Şefî‘unâ Muhammed

Kad câ’enâ bi’l-meded

3 Şehru’s-siyâm kad etâ

Bi’l-cûd min bahri’l-‘atâ

Ehlen ve sehlen merhabâ

Envâru sırrı’s-Samed

4 Resûlunâ Muhammed

Habîbunâ Muhammed

Şefî‘unâ Muhammed

Kad câ’enâ bi’l-meded

1 Rüşd sahibi idik, Ahmed (s.a.s.)’den Samed (ezeli ve ebedi olan Allah’ın) sırlarının nurları ortaya çıkınca ebedî hayata nail olduk.

2 Peygamberimiz Muhammed, sevgilimiz Muhammed, şefaatçimiz Muhammed bize yardımcı olmak üzere gelmiştir.

3 Oruç ayı atâ ve ihsan denizinden cömertlik getirmiştir. Hoş geldin ey Samed (olan Allah’ın) sırrının nurları!

4 Peygamberimiz, sevgilimiz Muhammed, şefaatçimiz Muhammed bize yardımcı olmak üzere gelmiştir.

Dîvân-ı Niyâzî, Atatürk Kitaplığı Osman Ergin Bl. Yz. Nu: 543, vr. 133b.

36

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1 Vucûdun kad bedâ fî kulli mevcûd

Nukûşun kad bedet min ayni meşhûd

2 Fekullun bi‘tibâri ayni halkin

Ve fi’t-tahkîki zâtu ayni ma‘bûd

3 Vemâ fi’l-kevni ğayru’l-hakki aslen

Vemâ fi’z-zâhir illâ aslu ma‘bûd

4 Yurâ bahrun lehu âlâfu mevcin

Huve’l-mevcûdu ve’l-emvâcu mefkûd

5 Feyâ insân veyâ insânu hakkun

Lefî kulli’l-avâlim ente mahmûd

6 Lifânûsi’l-mazâhiri ente şem‘un

Likulli’l-vâridâti ente mevrûd

7 Leke’l-kâfu leke’l-ankâ cemî‘an

Leke’l-kahru leke’l-lutfu leke’l-cûd

8 Ve fî da‘vâke ma‘rûdu’l-emânet

Ve fî ma‘nâke ma‘rûfun ve mescûd

9 Feli’l-esmâ’i leyset aynun aslen

Musemma’l-kulli aynun ğayru ma‘dûd

10 Veme’l-Mısrîyyu illâ i‘tibârun

Ve ennâ kullu mevcûdin ve ma‘hûd

1 Her var olanda görünen varlık; görme duyusuyla algılanan varlıkların kendisinde görünen nakışlar.

2 İtibarî olarak (bir bakımdan) hepsi de yaratılmışların kendisidir, Hakîkatte ise bizzat mâbûdun kendisidir.

3 Aslında kevnde Hak’tan başkası yoktur. Aslında görünen mâbûddan başkası değildir.

4 Denizde binlerce dalganın var olduğu görülür. Aslında var olan denizdir, dalgalar yoktur.

5 Ey insan, insanın hakîkati nedir? Bütün alemlerde övülmeye değer olan sensin.

6 Ortaya çıkan bu görüntü fânûslarının mumu sensin; bütün zikredenlerin zikrettiği sensin.

7 Kâf da sensin, Ankâ da sensin, kahr da sensin, lütuf da sensin, cömertlik de sensin!

8 İlahî davette emanet sana arz olundu. (Esasen) manada mârûf (bilinen) ve secde edilen (mescûd) sensin.

9 Aslında isimlerin ‘aynı (yani ismin delalet ettiği müstakil bir varlık) yoktur, küll (müsemmâ) denilen şey, sayısız ismin aynısı (hakîkati)dır.

10 Gerçekte Mısrî yoktur, bu görünen itibarî (göreceli, sanal) varlıktır. Bu müstakil benlik giydirdiğimiz ve var zannetiğimiz şeyler nerede kaldı?

Dîvân-ı Niyâzî, İstanbul Atatürk Kitaplığı OE., Yz. 502/ Vb. 10b.

37

Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Yâ ilâhî sana senden el-‘ıyâz

Sensin âhir cümlemize müste‘âz

2 Derd senin dermân senindir şübhe yok

Derdli kullara yine sensin melâz

3 Cem‘ ü farkı eylegil meşhûdumuz

Cem‘-i cem‘inden bize ver iltizâz

4 Zevk-i küllî pâdişâhım ol durur

Bize tevhîdin ola dâim ma‘âz

5 Bu Niyâzî bendeni etme garîb

Eylegil tevhîd-i sırfda anı şâz

38

Sülûktan önce yazılmıştır

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1 Âriflere esrâr-ı Hudâ’dan haberim var

Âşıklara dildâr-ı bekâdan haberim var

2 Ey firkat odunda yanuban bağrı göyünen

Gel kim yarene dürlü devâdan haberim var

3 Gel ölü isen sözlerime tut kulağın kim

Cân bahş edici nefh-i nidâdan haberim var

4 Âdem yüzü ol yüze mukâbil dedi Ahmed

Bu sözde olan remz ü îmâdan haberim var

5 Gir mekteb-i irfâna oku âdemin ilmin

Âlimlere bu ilm-i künâdan haberim var

6 Vechinde yedi fâtiha âyâtı yazılmış

Âdemdeki âyât-ı hüdâdan haberim var

Âdemde bulup vasf-ı ilâhîyi Niyâzî

Ol mecma‘-ı evsâf-ı ‘amâdan haberim var

39

14 Heceli

1 Vallâhi Deccâl senin emeklerin hebâdır

Çalışdığın sihirler ha bir kuru ‘anâdır[204]

2 Muhîtdir Allah seni her işin ol halk eder

Mekr-i Hudâ’dan sakın bal sandığın belâdır

3 Müstedricin keydini keydin içinde gözet

Kazma derin kuyuyu boyunca var kaza dur[205]

4 Hasmını da bir gözet var mı sana hîlesi

Bî-hod olandan sakın kim sâhibi Hudâ’dır

5 Yaprağı yer dûd-ı kaz güle güle dut ağlar[206]

Yaprağını dut bulur dûdun sonu fenâdır[207]

6 Dûd-ı kazın askeri her ne kadar çoğ ise

Beyzaya girince ol yaprak ana gıdâdır

7 Çamurda sen Mısrî’yi gördükçe çok basma kim

Mazlûma sen kıyarsan Allâh sana kıyadır

40

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Her neye baksa gözün bil sırr-ı Sübhân andadır

Her ne işitse kulağın mağz-ı Kur’ân andadır

2 Her şey’e mahlûk gözüyle baksan ol mahlûk olur

Hak gözüyle bak ki bî-şek nûr-ı Yezdân andadır

3 Kesret-i emvâca bakma cümle bir deryâ durur

Her ne mevci kim görürsün bahr-i ummân andadır

4 Vahdeti kesretde bulmak kesreti vahdetde hem

Bir ilimdir ol ki cümle ilm ü irfân andadır

5 İbret ile şeş cihetden görünen eşyâya bak

Cümle bir âyînedir kim vech-i Rahmân andadır

6 Söyleyen ol söylenen ol gören ol görünen ol

Her ne var a’lâ vü esfel bil ki cânân andadır

7 Mazhar-ı tâmmı velî âdem yüzüdür şübhesiz

Künh-i zâtı hem sıfâtı cümle yeksân andadır

8 Haşr u neşr ile sırât u dûzah u mâlik azâb

Hem dahi rıdvân u cennet hûr u gılmân andadır

9 Görünen sanma Niyâzî’nin hemân sen mülkünü

Gönlü bir vîrânedir kim genc-i pinhân andadır

41

10 Heceli

1 Erimiz erdir pîrimiz pîrdir

Karamız nûrdur yerimiz Tûr’dur[208]

2 İsteyen yâri izlesin pîri

Pîrden ayrılan Hak’dan ayrıdır

3 Pîrdir envârım Hak’dır etvârım[209]

Düşmanım bî-şek Hak’dan ol dûrdur

4 Şol ki süfyânî artdı tuğyânı[210]

Oldu şeytânî cân gözü kördür

5 Azdırır halkı bezdirir Hakk’ı

Kizbi çok sıdkı binde bir yokdur

6 Hakk’a kul ol kul olasın makbûl

Dil müselmânı şâhid-i zûrdur[211]

7 Mısrî’nin dînde izzeti zinde[212]

Cümle milletde Hamzavî hordur

42

14 Heceli

1 Ey tarîkat erleri ey hakîkat pîrleri

Bir haber verin bana ol bî-nişân kandedir[213]

2 Kandedir dostun ili kande açılır gülü

Dost bâğçesi bülbülü gül-i handân kandedir

3 Aradım bahr u berri bulmadım ben bu sırrı

Cism ü cândan içerü gizli sultân kandedir

4 Bildim ki cân tendedir ten cân ile zindedir[214]

Ammâ n’idem bilmedim câna cânân kandedir

5 Niyâzî’ye cân olan sırrında sultân olan[215]

Dîn ü hem îmân olan ol bî-mekân kandedir

43

14 Heceli

1 Ey gönül gel ağlama zârî zârî inleme[216]

Pîrden aldım haberi ol bî-nişân sendedir

2 Sendedir dostun ili sende açılır gülü

Söyler bu cân bülbülü gül-i handân sendedir

3 Gezme gel bahr u berri kendinde iste sırrı

Cism ü câna hükm eden gizli sultân sendedir

4 Anladınsa sen seni bildinse cân u teni

Gayrı ne var ey gönül câna cânân sendedir

5 Ten tahtıdır bu cânın cân tahtıdır cânânın

Ey Niyâzî şübhesiz ol bî-mekân sendedir

44

Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Ey garîb bülbül diyârın kandedir

Bir haber ver gül-‘ızârın kandedir

Sen bu ilde kimseye yâr olmadın

Var senin elbette yârin kandedir

2 Artdı günden güne feryâdın senin

Âh u efgân oldu mu‘tâdın senin

Aşk içinde kimdir üstâdın senin

Bu senin sabr u karârın kandedir

3 Bir enîsin yok aceb hasretdesin

Râhatı terk eyledin mihnetdesin

Gece gündüz bilmeyip hayretdesin

Yâ senin leyl ü nehârın kandedir

4 Ne göründü güle karşı gözüne

Ne büründü bakdığınca özüne[217]

Kimse mahrem olmadı hiç râzına

Bilmediler şeh-süvârın kandedir

5 Gökde uçarken seni indirdiler

Çâr-unsur bendlerine urdular

Nûr iken adın Niyâzî kodular

Şol ezelki i‘tibârın kandedir

45

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Kûs-ı rıhlet çaldı mevt ammâ henüz cân bî-haber

Asker-i a‘zâya lerze düşdü sultân bî-haber

2 Günde bir taşı binâ-yı ömrümün düşdü yere

Cân yatur gâfil binâsı oldu vîrân bî-haber

3 Dil bekâsın dost fenâsın istedi mülk-i tenin

Bir devâsız derde düşdüm âh ki lokmân bî-haber

4 Bir ticâret kılmadan ben nakd-i ömr oldu hebâ

Yola geldim lîk göçmüş cümle kârbân bî-haber

5 Çün gel oldu yalınız girdim yola tenhâ garîb

Dîde giryân sîne biryân akıl hayrân bî-haber[218]

6 Azığım yok yazığım çok yolda dürlü korku var

Yolum alırsa n’ola ger dîv ü şeytân bî-haber

7 Yol eri yolda gerekdir çağ u çıplak aç u tok

Mısriyâ gel dedi sana çün ki cânân bî-haber

46

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Kandedir cehl ile zulmet nefs-i su’bânındadır

Kandedir ilm ile hikmet bil anı cânındadır

2 Zulmet-i cehli bırak sen iste nûr-ı hikmeti

Cennetin zevkin dilersen cümle irfânındadır

3 Zâhiren ahkâm-ı eflâkin velî mahkûmusun

Bâtınen ay gün felekler cümle fermânındır

4 Sûretâ bu hırmen-i âlemde sen bir dânesin

Manâ yüzünde ne kim var cümle harmânındadır

5 Al ele çevgân-ı zikri hem süvâr ol nefsine

Kapagör tevhîd topunu çünki meydânındadır

6 Saykal ur mir’ât-ı kalbe taşraya bakmağı ko

Sen sana bak cümle âlem halkı dîvânındadır

7 Bilki vech-i Hakk’a mir’âtdır özün bir hoş gözet

“Men aref” sırrındaki ma‘den senin kânındadır[219]

8 “Küntü kenzen” remzini buldunsa sende Mısriyâ[220]

“Külle yevmin hû”yu anla kim senin şânındadır[221]

47

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1 Hak’ın kullarını bazı kul eyler

Anı kul eylemez yine ol eyler

2 Alan veren odur bâzâr içinde

Kimin bay u kimini yohsul eyler

3 Kiminin bakırını eder altûn

Kiminin altûnun kara pul eyler

4 Kimini güldürür dâim cihânda

Kiminin âh u efgânın bol eyler

5 Kiminin sevdiğin alır elinden

Kiminin erini alur dul eyler

6 Kimisi istemezken verir evlâd

Kimi ister ana yad oğul eyler

7 Kimi bulmaz giye çûldan abâyı

Kiminin atına atlas çul eyler[222]

8 Kiminin tatlı balın eder acı

Kiminin acısın tatlı bal eyler

9 Eder ak güneşi gâh kara balçık

Kara balçığı açar gâh gül eyler

10 Kimin bülbül eder güle kılur zâr

Kimin pervâne-veş yakıp kül eyler

11 Kimi İsâ-nefesdir eder ihyâ

Kimi Deccâl olup sağa öl eyler

12 Çürüğü sağ edip sağı çürük hem

Solu sağ u sağı gâhî sol eyler

13 Ayağı baş eder başı geh ayak

Dili kulak kulağı hem dil eyler

14 Fili gâhî karınca kursağına

Koyup karıncayı gâhî fil eyler

15 Çıkarır gâhî yoldan nice yolcu

Gehî yolcuyu göstermez yol eyler

16 Gehî ıssız harâbı şenlik edip

Gehî şenliği dağıdıp yel eyler[223]

17 Anâsır ipliğin tab‘ iğnesinden

Geçirip onu bu, bunu şol eyler

18 Yeli gâhî letâfetle eder od

Odu gâhî kesâfetle yel eyler[224]

19 Suyu dondurup eder taş u toprak

Taş u toprağı akıdır sel eyler

20 Seli deryâ çıkar tatlı su andan

Suyu yel yeli dahi vâbil eyler

21 Hurûf-ı cârre gibi cümle eşyâ

Biribirine uzanıp el eyler

22 Eder âkilleri çok işde âciz

Eder ebleh bir iş san âkil eyler

23 Bu sözün Yûnus’u Mısrî değildir

Lugaz bundan mu‘ammâsın ol eyler

48

Mefûlü Mefâîlün Mefûlü Mefâîlün

1 Yâ Rab bize ihsân et vuslat yolunu göster

Sûretde koma cân et uzlet yolunu göster

2 Eyledi hevâ gâret oldu işimiz âdet

Dergâhın ulu gâyet kudret yolunu göster

3 Nefsimi hevâdan kes kalbimi riyâdan kes

Meylimi sivâdan kes halvet yolunu göster

4 Cândan sana tâlib kıl her tâate râgıb kıl

Bir pîre musâhib kıl hizmet yolunu göster

5 Ta‘lîm edip esmâyı bildir bize eşyâyı

Duymağa “ev ednâ”yı hikmet yolunu göster[225]

6 Hâr içre biter gülzâr nâr içre doğar envâr

Her şeyde tecellîn var rü’yet yolunu göster

7 Şol kim ola vuslatda halvet bula celvetde

Bu Mısrî’ye kesretde vahdet yolunu göster

49

Mefûlü Mefâilü Mefûlü Feûlün

1 Şunlar ki görüp yüzünü bu dâra gelirler

Ol ahde vefâ eyleyip ikrâra gelirler

2 Anlar ki ezel gözleri saçında kalıpdır

Bunda seni hiç bilmeyip inkâra gelirler

3 Çeşmin kadehin nûş eden abdâl-ı ilâhî

Ol aşk ile bu âlemi devvâra gelirler

4 Zülfün teline anda kimin gönlü dolaşdı

Mansûr gibi meydâna girip dâra gelirler

5 Şol dâneleri gör biter eşcâr olur evvel

Sırr ile içinden yine esmâra gelirler

6 Her tohmu neden aldın ise eksen anı bil[226]

Her cinsi yine bitdiği eşcâra gelirler

7 Hiç biri izinden çıkıp âher yola gitmez

Her birisi bir yol ile bâzâra gelirler

8 Yolları ne var ayrı ise hep sana âşık

Cümle seni ister sana dîdâra gelirler

9 Elbette bu bâğ içine kim girse Niyâzî

Hârın gezip evvel sonu gülzâra gelirler

50

Müstefilün Müstefilün Müstefilün Müstefilün

1 Halk içre bir âyîneyem herkes bakar bir ân görür

Her ne görür kendi yüzün ger yahşı ger yaman görür

2 Dedi ulular “levnu mâ levnu inâ”dan şübhesiz[227]

Kana boyanmış göz hemîn Nil ü Fırât’ı kan görür

3 Şol câhil ü nâdânı gör örter Hak’ı inkâr eder

Kâmil olanlar kâmilin her bir sözün bürhân görür

4 Medh ile zemmi âlemin kıymetde bir hardal değil

Har o durur harmânda ol buğdayı kor saman görür

5 Tutdu rikâbın ârifin nice selâtîn-i evvel

Kâmil olan sultânı gör dervîşi ol sultân görür

6 Dervîşi Hak yakmış iken anı yakan sultâna bak

Hammâm içinde dilberi görmez gözü külhân görür

7 Ol dilberin Mehdî adı sükker durur halka tadı[228]

Mısrî çeker bu mihneti ol râhatı Rahmân görür

51

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Sıyıp bin pâre eden şîşe-i kalbi celâlindir

Yine her pâresinde görünen rûy-ı cemâlindir

2 Anınçün tîğını çeşmin dem-â-dem eksik etmez kim

Yorulup yolda kalmaya o kim azm-i visâlindir

3 Nicesi baksın etrâfa yâ ahkâfa yâhûd Kâfa

Şu Ankâ kim anın gönlü nazargâh-ı hayâlindir

4 Bulunmaz lâ-mekânîdir bilinmez bî-nişânîdir

Hemîn ancak sana kuldur senin ehlin ıyâlindir

5 Dağıldı mîm ü sâd u râ bozuldu nisbet-i suğrâ

Benim bu nisbetim şimdi ne mâhındır ne sâlindir

52

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1 Esmâ-i ilâhiyyede bî-had hünerim var

Her demde semâvât-ı hurûfa seferim var

2 Gönlüm göğünün yıldızının hîç adedi yok

Her burcda benim bin güneş ü bin kamerim var

3 Âlimlere ebced hocası olmak olur âr

Alçak görünen ebcede âlî nazarım var

4 Arşı vü semâvâtı budur ulûmun el-hak[229]

Hem dahi zemîninde tükenmez güherim var

5 Bununla bir oldu dem-i İsâ ile Mısrî

Gönlüme dahi ne gelirim ne giderim var

53

Sülûktan önce yazılmıştır

Müstefilün Fâilün Müstefilün Fâilün

1 Aşkın kime yâr olur dâim işi zâr olur

Dinmez gözünün yaşı yanar içi nâr olur

2 Sevdâ-yı zülfün kimin takılsa gerdânına

Mansûr gibi âkıbet yolunda berdâr olur

3 Leylâ-yı aşkın senin her kimi Mecnûn eder

Firkat oduna yanıp her gece bîmâr olur[230]

4 Varlık cibâlin kesip dost iline yol eder

Ferhâdlayın gözünün yaşları pınar olur

5 İbrâhim-i Edhem’i dervîş eden aşk durur

Derdine düşen şehin tahtı târumâr olur

6 Ben de ârı terk edip girdim bu dervîşliğe

Her kim senin aşkına düşdüyse bî-âr olur

7 Bu yolda cânın veren cânân alır yerine

Aşk dükkanında anın cân ile bâzâr olur[231]

8 Ey dilber-i rûhânî al koma işbu cânı

Sevdâna düşeliden dünyâ bana dâr olur[232]

9 Terk et Niyâzî seni bul anda o sultânı

Her kim cânından geçer ol vâsıl-ı yâr olur

54

10 Heceli

1 Ey sanem n’oldun câna kasdın var

Bağrımı deldin kana kasdın var

2 Başım önünde çevgân elinde

Çalmadan gayrı ya ne kasdın var[233]

3 Beni gör n’oldum sararıp soldum

Vasl umarken hicrâne kasdın var

4 Bu vücûdumu odlara yakdın

Ben de bildim biryâne kasdın var

5 Tîğ-i gamzenle doğradın bağrım

Cism ü cânım kurbâna kasdın var

6 Onmadık başım gavgâya saldın

Pâdişâhım seyrâna kasdın var

7 Bu Niyâzî’yi ağlatdığından

Anlanır kim ihsâna kasdın var

55

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Hazret-i İsâ inip gökden tamâm etdi zuhûr

Ger sen idrâk eylemezsen bil ki sendendir kusûr

2 Dirilip acb-i zenebden cümle mevtâ ser-te-ser

Na‘ra-i İsrâfil oldu cümleye çalındı sûr

3 Bir kabirden bin Muhammed her birisi yüz bine

Baş olup gitdi önünce zâlike yevmu’n-nüşûr[234]

4 Enbiyânın âsmân-ı Hak gibidir sözleri[235]

Evliyânın sözleri tezyîn durur etme gurûr

5 Mısriyâ her sözünü Hak’dan işit hak söyle kim

Ric‘at ile baksalar da görmeye kimse fütûr

56

Sülûktan önce yazılmıştır

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Katre katre dökülenler dür müdür bârân mıdır

Zerre zerre görünenler hat mıdır reyhân mıdır

Karâr etmez bu cânım kalmadı hîç dermânım

Cemâlini göresim geldi dîvânında durasım geldi

2 Tâze tâze açılan gül mü cemâlin mi senin

Yana yana inleyen bülbül mü yâhûd cân mıdır

Karâr etmez bu cânım kalmadı hîç dermânım

Cemâlini göresim geldi dîvânında durasım geldi

3 Halka halka salınan kâkül mü yâ “hablü’l-metîn”[236]

Sûre sûre yazılanlar hat mıdır Kur’ân mıdır

Karâr etmez bu cânım kalmadı hîç dermânım

Cemâlini göresim geldi dîvânında durasım geldi

4 Pâre pâre eyleyip bağrım kızıl kan edeli

Kana kana içdiğim sahbâ mıdır yâ kan mıdır

Karâr etmez bu cânım kalmadı hîç dermânım

Cemâlini göresim geldi dîvânında durasım geldi

5 Dâne dâne görünen hâl mi yâ vahdet sırrı mı

Lâle lâle kızaran haddin mi yâ mercân mıdır

Karâr etmez bu cânım kalmadı hîç dermânım

Cemâlini göresim geldi dîvânında durasım geldi

6 Döne döne yanmadan dermân umardım derdime

Gûne gûne mihnetin derd mi yâ dermân mıdır

Karâr etmez bu cânım kalmadı hîç dermânım

Cemâlini göresim geldi dîvânında durasım geldi

7 Ata ata kirpik okun bu Niyâzî’nin dilin

Şerha şerha eyleyen cânım mı yâ cânân mıdır

Karâr etmez bu cânım kalmadı hîç dermânım

Cemâlini göresim geldi dîvânında durasım geldi

57

Sülûktan önce yazılmıştır

Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 İnile ey derdli gönül inile

Ehl-i derdin inleyecek çağıdır

Gel tımâr et yârene sen aşk ile

Yârelerin onulacak çağıdır

2 Şol ki gafletle yatıp etmez tarab

Gövdesinde yok mu ola cân aceb

İşde vahdet gülleri açıldı heb

Bülbülün efgân edecek çağıdır

3 Sen nedîm idin ezel ol şâh ile

İmtihân içün gelipsin bu ile

İnlemek sana yaraşır derd ile

Hem gözün kan ağlayacak çağıdır

4 Yok karârı gönlümün bilmem neden

Kasd eder bin pâre ola bu beden

Var ise gitmek diler bu aradan

Aslına azm eyleyecek çağıdır

5 Ey Niyâzî dünyada etmez huzûr

Şol kişi kim olmaya ehl-i gurûr

Hakk’ı anla etmeden bundan ubûr

Mevtin elçisi gelecek çağıdır

58

Müfteilün Fâilün Müfteilün Fâilün

1 Derviş olan kişinin sözleri ümrân olur

Sâlik-i Hak olanın râhına bürhân olur

2 İlm-i ledün dersini ârif olan kişiler

Hasta-dil olanların derdine Lokmân olur

3 Her seher efgân edip bülbülü hayrân eder

Dîdeyi giryân edip sînesi biryân olur

4 Beyt-i dili pâk olur zikr-i Hakk’ı işiden

Sabr u karârı gider işleri devrân olur

5 Şem‘-i cemâle döner pervânedir âşıkûn

Zann eder ol câhilûn devr ile isyân olur

6 Münkir ana dahl eder kime sözünüz demez

Yine işi anlara lutf ile ihsân olur

7 Sanma Niyâzî özün dervîş olupdur senin[237]

Dervîş olan kişiler şöylece sultân olur

Mecmûa, Konya BYEK. Elmalı İlçe H. Ktp. Bl. Yz. 6676, s. 281

59

Müstefilün Müstefilün Müstefilün Müstefilün

1 Bu halvete bakma güzâf zevk u safâ halvetdedir

Halvetle kıl içini sâf nûr u ziyâ halvetdedir

2 Nefsini sana bildirir ölmezden önden öldürür

Yokluk yolunu tuygurur fakr u fenâ halvetdedir

3 Deryâ olup durmaz coşar talazlanıp başdan aşar[238]

Kendözünü bilmez şaşar aşk u hevâ halvetdedir

4 Encüm ile şems ü kamer âteşlere düşmüş yanar

Yer oturup gökler döner arz u semâ halvetdedir

5 Aç gözünü ibretle bak birdir kamu yakın ırak

Deprenmez olur dil dudak vasl-ı likâ halvetdedir

6 Firkatde vuslat isteyen mihnetde râhat isteyen

Vahdetde işret isteyen ıyş-ı bekâ halvetdedir

7 Terk et Niyâzî sen seni bir eylegil cân u teni

Duysam diyen Hak sırrını sırr-ı Hudâ halvetdedir

60

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîllün

1 Belirse vech-i cânânî bu cism ü cânı neylerler

Görünse şemsin envârı meh-i tâbânı neylerler

2 Bugünki cennet-i irfâna dâhil olsalar uşşâk

Yarınki va‘d olan hûrî veyâ gılmânı neylerler

3 Bugün a‘mâ olan yarın dahi a‘mâ olur elbet

Açagör cân gözin kim bî-basar nâdânı neylerler

4 Sülûk ehline insân sohbetin bulmak durur maksûd

O sohbet kim bulunsa sohbet-i hayvânı neylerler

5 Gönül duymazsa vicdân ile Allâh’ı hakîkatce

Mücerred dildeki ilmi veyâ irfânı neylerler

6 Ne hâsıl şol ibâdetden riyâ vü ucb ola anda

Gider şirki gönülden hakka kim tuğyânı neylerler

7 Salât-ı ehl-i kurbun kıblesidir “semme vechu‘llah”[239]

O veche kul olanlar tâat-i noksânı neylerler

8 Niyâzî “küntü kenz”in sırrını kendinde buldunsa[240]

Süleymân tahtını yâ hikmet-i Lokmânı neylerler

61

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Âteş-i hicrinle cân durmaz figâna başlar

Kaynayıp akar ol âteşle gözümden yaşlar

2 Zerresi zâhir olaydı ger beni yakan odun

Âlemi uçdan uca yakaydı hep âtaşlar

3 Harfe savta dokunaydı bu inildim şemmesi

İnler idi yer ü gök hep dağlar ile taşlar

4 Âteşim yaşım inildim cân içinde gizlidir

Zâhirimde yok içimde hâsıl oldu yaşlar

5 Bî-kesem bu âlem içre sırrıma yok mahremim

Bilmedi derdim benim ne kavm ü ne kardaşlar

6 Hâlime hâldaş olup hem sırrıma sırdaş olan

Cümle dağıldı başımdan kalmadı hâldaşlar

7 Mahv-ı sırfa düşdü çün dil bunda ben oldum garîb

Yalınız kaldım döküldü kaldı hep koldaşlar

8 Vech-i mutlak günde yüz bin çehreden yüz gösterir

Yerde gökde anı yazar cümleten nakkâşlar

9 Nicesi tâkat getirsin ana karşı Mısrî kim

Adın işitmekle düşdü halka bu savaşlar

62

Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Kim ki aşkın dârına berdâr olur

Cümle uşşâk içre ol serdâr olur

2 Bunda uşşâkı yakan od âkıbet

Nâr-ı İbrâhîm gibi gülzâr olur

3 Bunda ağyâr kesretinden kurtulan

Vahdet illerinde vasl-ı yâr olur

4 Korkma tamudan eğer âşık isen

Bülbül olanın yeri gülzâr olur

5 Cennet-i irfâna dâhil olanın

Kande baksa gördüğü dîdâr olur

6 Gözsüz olanlar o yüzü göremez

Anı gören hep “ulû’l-ebsâr” olur[241]

7 Dünyenin lezzâtına aldanma kim

Bir gün olur cümle zehr-i mâr olur

8 Sen gerekse ol cihânda pâdişâh

Bir beş on günden o târumâr olur

9 Tâc u tahtı kulluğuna ol şehin

Verir isen devletin tekrâr olur

10 Ger kabûl oldunsa şâh oldun ebed

Kande böyle assılı bâzâr olur

11 İllâ tâc u tahta olmaz vasl-ı yâr

Âdet oldur ana cân îsâr olur

12 Kim ki kendin yog ederse Mısriyâ

Yokluğun tâ gâyetinde var olur

63

Feilâtün Feilâtün Feilâtün Feilün

1 Esicek bâd-ı sabâ aklıma san şâne değer

Zîrâ evvel eser ol zülf-i perîşâne değer

2 Zülfü müşkiyle mu‘attar olur ol demde dimâğ

Geçer andan gönüle hem yetişir câna değer

3 Leb ü dendânı hevâsıyla akan göz yaşının

Birisi ma‘nâda bin lü’lü vü mercâna değer

4 Gam-ı hicri ile âhı ana âşık olanın

Çıkar eflâke iner tâ yedi nîrâna değer

5 Yüzünün mihrine karşı dolaşan zerrelerin

Birinin nûru nice mihr-i dırahşâna değer

6 Eşiğinde baş urup sıdk ayağın berk basanın

Başı arşa ayağı kürsi-i Rahmân’a değer

7 “Li-meni’l-mülk” nidâsın işiden cân kulağı[242]

Anı cânından işidir yine cânâne değer

8 O nidâyı işidir “men aref”e vâkıf olan[243]

Lik ol ma‘rifeti sanma her insâna değer[244]

9 Sana bir cezbe Niyâzî ki o dostdan yetişe

Dükeli ins ile cinne olan ihsâna değer

64

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Rumûz-ı enbiyâyı vâkıf-ı esrâr olandan sor

Ene’l-Hak sırrını cândan geçip berdâr olandan sor

2 Yürü var ehl-i tecrîdi alâyık ehline sorma

Anı cân u cihânı terk edip deyyâr olandan sor

3 Gehî kahr u gehî lutfun kemâlin bilmek istersen

Fenâ ender fenâda yok olup hem var olandan sor

4 Dilâ bu Mantıku’t-Tayrı fesâhat ehli anlamaz

Bunu ancak ya Attâr u yâhûd Tayyâr olandan sor

5 Anadan doğma gözsüzler kemâhî görmez eşyâyı

Niyâzî vech-i dildârı ulû’l-ebsâr olandan sor[245]

65

Müfteilün Müfteilün Fâilün

1 Oldu yüzün subhu senin ey nigâr

İnfecera yenfeciru inficâr[246]

2 Kalmadı bu dilde seni göreli

İstabara yestabiru istibâr[247]

3 Lutf edip etme beni bin cevr ile

İhtebara yahtebiru ihtibâr[248]

4 Sana ‘atâlar yaraşır bendene

İftekara yeftakiru iftikâr[249]

5 Sende çü cem‘ oldu hüsün şîvesi[250]

İktesara yaktasiru iktisâr

6 Yetmiş sekize vardı yaş eyledin

İhteyara yahteyiru ihtiyâr[251]

7 Yolunda nesi var ise Mısrî’nin

İnteşera yenteşiru intişâr[252]

8 Etme Niyâzî-i gedâyı meded

İntezara yenteziru intizâr[253]

66

Müstefilün Müstefilün

1 Hakk’ı seven âşıkların

Eğlencesi tevhîd olur

Aşk oduna yanıkların

Eğlencesi tevhîd olur

2 Durmaz isim sürer dili

Sorar müdâm doğru yolu

Gerçek ere diyen belî

Eğlencesi tevhîd olur

3 İzinden ırmaz gözünü

Cân ile tutar sözünü

Görmeğe iver yüzünü

Eğlencesi tevhîd olur

4 Halkın arasından çıkar

Tevhîdi görse cân atar

Bülbül gibi dâim öter

Eğlencesi tevhîd olur

5 Mâl ü menâlin terk eder

Ehl ü ıyâlin terk eder

Hâl ile kâlin terk eder

Eğlencesi tevhîd olur

6 Dünyâ vü ukbâ perdesin[254]

Ardına atar cümlesin

Kor mâsivâ eğlencesin

Eğlencesi tevhîd olur

7 Mısrî’ye uyan kişinin

Gider çürüğü işinin

İçindeki cân kuşunun

Eğlencesi tevhîd olur

67

Mefâîlün Mefâîlün

1 Ey Allâh’ım seni sevmek

Ne güzeldir ne güzeldir

Yolunda cân u baş vermek

Ne güzeldir ne güzeldir

2 Şol ism-i zâtını sürmek

Visâlin gülünü dermek

Cemâl-i pâkini görmek

Ne güzeldir ne güzeldir

3 Sürüp dergâhına yüzler

Döküp yaşı yere gözler

Bir olsa gice gündüzler

Ne güzeldir ne güzeldir

4 Visâlin derdine düşmek

Yanıp aşk oduna pişmek

Sonunda sana erişmek

Ne güzeldir ne güzeldir

5 Niyâzî yârini bulmak

Yanında eğlenip kalmak

Varıp bir ile bir olmak

Ne güzeldir ne güzeldir

68

Mefâîlün Mefâîlün

1 Çıkıp huccâc ile gitmek

Ne güzeldir ne güzeldir

Yolunda cânı terk etmek

Ne güzeldir ne güzeldir

2 O yolların riyâzâtı

Eridir hep hatî’âtı

Visâlin haccı lezzâtı

Ne güzeldir ne güzeldir

3 O yolların mugaylânı

Âşıkların gülistânı

Hicâz’ın yolu kârbânı[255]

Ne güzeldir ne güzeldir

4 Medîne şehrine varsam

Habîb’in ravzasın görsem

Eşiğine yüzüm sürsem

Ne güzeldir ne güzeldir

5 Geçip ol yüce belleri

Çıkarsak başa yolları

Görünse Ka’be illeri

Ne güzeldir ne güzeldir

6 Nebîlerin nazargâhı

Velîlerin karârgâhı

Görürsem Ka‘betullah’ı

Ne güzeldir ne güzeldir

7 Niyâzî’ye nasîb olsa

Varıp maksûdunu bulsa

Safâ vü zevk ile dolsa

Ne güzeldir ne güzeldir

69

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Sırrını nâdâna izhâr etme cânân elden gider

Bülbül-i şûrîde olma gülsitân elden gider

2 Hüsnüne mağrûr olup cevr eyleme âşıklara

Pâyidâr olmaz güzellik nâgehân elden gider

3 İlâhî tevbeler olsun bir dahi mey içmeyem

Mey içip mahbûb olunca ihtiyâr elden gider

4 Dâimâ aşk ehli ile âşinâlık eyle kim

Yad ile biliş olunca âşinâ elden gider

5 Yûsufu gör kim Mısır’a pâdişâhdı bir zamân

Gör neler geldi seyr et bu zamân elden gider

6 Ey Niyâzî dünya içün zerrece gam çekme kim

Ciddi cehd etmek lâzım çünki canân elden gider

70

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Ey gönül Mecnûn kimdir zâhiren âkil nedir

Gâh habs u gâh ıtlâk olmadan hâsıl nedir

2 Zülfü sevdâsıyla âlem birbirine girdiler

Va‘de-i bezm-i visâle kim erer vâsıl nedir

3 Bunca gavgâlar ki oldu geldi geçdi gitdi hep

Bâis-i gavgâ nedir bildin mi hîç asıl nedir

4 Etdi bin yüz birde bin bir hikmetin cümle tamâm

Oldu tekmîl-i fazîlet seyr idin kâmil nedir

5 Meryem ü İsâ vü Mehdî Âdem ü Havvâ gibi

On iki yaşındadır Mısrî aceb hâmil nedir

71

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Nazar kıldıkça insâna gönül hayrâna dolanır

Acebdir kimi Hak ister kimi butlâna dolanır

2 Gel ey derdsiz kişi sen de dürüş sa’y eylegil bunda

Bu hâl ile olursan bil işin hüsrâna dolanır

3 Nedendir kâni‘ olmuşsun murâd-ı nefse dalmışsın

İçine hırsı almışsın işin şeytâna dolanır[256]

4 Yeter çalışdın ey hoca fenâ mülkün metâ‘ına

Çok uzatma ki Azrâil gelir bu câna dolanır

5 Gönül verme bu dünyâya başın uğratma gavgâya

Kazandığın amel bir gün gelir mîzâna dolanır

6 Başı devletli kul oldur Hak’ı bulmuş ola sırrı

Gözü gönlü dil ü cânı kamu Sübhân’a dolanır

7 Niyâzî kulunun yâ Rab vücûdu zenbini mahv et[257]

Mülâzımdır kapında ol hemân ihsâna dolanır

72

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Hâhiş-i dünyâ olanlar dâimâ sekrândadır

Münkir-i ni‘met olanlar bî-gümân hüsrândadır

2 Çün bu a‘zâ-yı ra‘iyyet olmaya sarf-ı vücûd

Fikrin icrâ etmemişdir hem-çünân küfrândadır

3 Bu denî ahvâl-i dünyâyı sabîler lu’buna

Benzedip fânî görürse ol kişi irfândadır

4 Kim ki aşkın cür’asından çünki nûş etdi ezel

Lâ-cerem ol şevk-i rûhânî ile ümrândadır

5 Bilmeyen ilm-i ledünnü şeb-pere mürgi misâl

Ol ki zulmetde kalupdur dil ana bürhândadır

6 Zâil olamam mukarrar nakşa meyl etme sakın

Âşık-ı nakkâşa sâdık ibretle ol hayrândadır[258]

7 Bunda vasl-ı yâr-ı dildâr olmaz ise ger kişi

Hâib ü hâsir kalır ol anda derd giryândadır

8 Şer‘-i Hakk’ı hıfz içün hısn eyleyip şer‘i gözet

Kim ede tahkîk-i şer‘i mutlakâ uryândadır

9 Bahr-ı aşkın ka‘rına gavvâs oluban dalmışam

Cümleten celb-i metâ‘ım lü’lü vü mercândadır

10 Çün şifâ-yı feyz-i lutfun sadrıma oldu nasîb

Söylemez Mısrî hilâfı kâri‘-i Kur’ândadır

73

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1 Gelen kuldan eğerçi kim hatâdır

Efendinin velî işi atâdır

2 Ciğerden dil n’ola çekerse âhı

Anınçün kim bilir yüzü karadır

3 Çıkar âh eylediğimce semâya

Başımın menzili mihnet-serâdır[259]

4 Ne denlü eylesem pend ü nasîhat

Bükülmez neyleyim gönlüm belâdır[260]

5 Niyâzî kesme rahmetden ümîdin

Şefâ‘atçi Muhammed Mustafâ’dır

Milli Ktp. Dîvân-ı Niyâzî-i Mısrî, A/5994, vr. 12a.

74

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Hutana “alleme’l-esmâ” rumûz-ı sırr-ı vahdetdir[261]

Kitâb-ı nokta-i evvel hakîkat ehl-i irfândır

2 Nişâna ilm-i esrârın o kim fehm eylemez remzin

Görünür sûretâ insân velî sırrında hayvândır

3 Kaçan kim ol kemân-ebrû girer seyrân-ı aşk içre

Ser-i uşşâkı top eyler anın kim raksı çevgândır

4 Olar kim der-i dildârı temâşâ eder her nûrdan

Çeker el gayr-ı Hak’dan ol bu ma‘nâ özge seyrândır

5 Diler bir demde katl eyler ser-â-ser âlemin halkın

Yazılmaz pür-fakîr cürmü rızâ-yı hükm-i sultândır

Niyâzî dest-i kudretdir yıkılmaz bilmiş ol nakşın

Libâsın tazeler ancak akıllar bunda hayrândır

75

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Dertliyim dermâna geldim dertli olan iniler

Yanmışam aşkın oduna oda yanan iniler

2 Vâh bana ömür geçirdim yok yere kıldım günâh

Hak katında suçlu oldum suçlu olan iniler

3 Ağla gözüm inle gönlüm aklı olan gülmesin

Kimi âh idüben ağlar kimi pinhân iniler

4 Yaz olur kuşlar çağırır hû deyu Allâh deyu

Nâlesinden bâğ u bostân gül gülistân iniler

5 Ey Niyâzî ne yatarsın aç gözünü uykudan

Şol kıyâmet günlerinde cüml’alemyân iniler

76

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1 Dil derdini dildârına takrîr edeyim der

Hâl-i dili arz etmeğe tedbîr edeyim der

2 Ayât-ı ruhundan okuyup bir nice âyet

Aşk ehline mazmûnunu tefsîr edeyim der

3 Tâ kaşları mihrâbına kıldıkça nigâhı

Allâh deyü aşk ile tekbîr edeyim der

4 Dil şehrini dün hışm ile yıkdı Niyâzî

Lutf ile bu gün hâsılı ta‘mîr edeyim der

77

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Sırf içirdi bize vahdet câmını cânânımız[262]

Anın içün bir nefes ayılmadı mestânımız

2 Küfr ü îmân gussasından kurtulup yârin bugün

Şol ruh u zülfünde bulduk küfr ile îmânımız

3 Lutf ile dün gece geldi bize teşrîf etdi yâr

Adın işidirken il, oldu şükür mihmânımız

4 Nice geldi cânı teslîm eyledik kurbânlığa

Hamdüli’llâh kim kabûl oldu bugün kurbânımız

5 Halk-ı âlem her dem okur “kullu şey’in hâlıkun”[263]

Kendi okur dâim “illâ vechehû” Sübhânımız

6 Bir aceb hatlar durur geh yazılır geh silinir

Vech-i bâkî levhi üzre dâimâ a’yânımız

7 Âşinâlık artdığınca ey Niyâzî dost ile

Artdı bezm-i vahdet içre gün-be-gün seyrânımız

78

14 Heceli

1 Şerîatin sözleri hakîkatsız bilinmez

Hakîkatın sırları tarîkatsız bulunmaz

2 Savm u salât hac zekât günâh kîrin mahv eder

Darb-ı zikir olmasa gönül pâsı silinmez

3 Sil gözünü dön andan bak göresin gündüzi[264]

Hakîkatin güneşi doğmuş durur dolunmaz

4 “Kavseyn”e erişince varır gelir gemiler[265]

“Ev ednâ”nın bahrine hergiz gemi salınmaz

5 O deryâya dalmağa cân terkin urmak gerek

Cânına kıymayınca o deryâya dalınmaz

6 Bu sûretin libâsın ver gayrıya Niyâzî

O bahre dalar isen şâyed geri gelinmez

79

Mefûlü Mefâîlün Feûlün

1 Bulan özünü gören yüzünü

Bir yüzü dahi görmek dilemez

2 Vuslatda olan hayretde kalan

Aklın deremez kendin bulamaz

3 Her şâm u seher odlara yanar

Hem benzi solar ağlar gülemez

4 Âşık olagör sâdık olagör

Cehd eylemeyen menzil alamaz

5 Meftûn olalı mecnûn olalı

Bu Mısrî dahi akla gelemez

80

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1 Eyâ Deccâl Hak’ın takdîri bil hergiz bozulmaz[266]

Ezel levhindeki yazı silinmez hem yuyulmaz

2 Ne denlü sa’y edersen et sonunda hep hebâdır

Çamurdur havzunun içi buladıkça durulmaz

3 Gönül durulmadıkça âlem-i gaybın şümûsı

İçini eylemez aydın karanusı sürülmez

4 Ne denlü gayrıyı ağlatsa bir kimse anı da

Mukallib ağladır sonunda aslâ yüzü gülmez

5 Durur kendisi yok gibi işin işler hafâda

Alan veren odur kendisi mahfîdir görülmez

6 Ni‘am zâhir durur gözlülere a’mâya mahfî

Anı zâhir gören işini bozmağa yorulmaz

7 Zarâfetle bu Mısrî’den haber alsam deme hiç

Hak’ın sırrı emîn olmayana bil kim denilmez

81

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Tâ ezelden biz bu aşk içinde rüsvâ olmuşuz

İsmimizdir söylenen ma‘nâda ankâ olmuşuz

2 Gerçi sûret âleminde sandılar kesretdeyiz

Kesret içre bilmediler ferd ü tenhâ olmuşuz

3 Şol izâfât u ta‘ayyün sofların giysek ne var

Çünki andan soyunup ma‘nen muarrâ olmuşuz

4 Mantıku’t-Tayr’ın lügât-ı muğlakından söyleriz

Herkes anlamaz bizi bizler mu‘ammâ olmuşuz

5 Lafz u sûret cism ile anlamak isterler bizi

Biz ne elfâzız ne sûret cümle ma‘nâ olmuşuz

6 Katreler ırmağa ırmak erdi bahre cem‘ olup

Kavuşup birbirine hâlâ o deryâ olmuşuz[267]

7 Zerreler şemse güneş erişdi vahdet kânına

Kalmadı aslâ ta‘addüd ferd ü yektâ olmuşuz

8 Her kesâfet kim izâfet gösterir âyînede

Ol küdûret tozunu silip mücellâ olmuşuz

9 Zâhidin zikr etdiği şol harf ü savtın resmidir

Zâkir ü mezkûr u zikre biz müsemmâ olmuşuz

10 Sofunun şol hûy u hâyı na’rasından almazuz

Vasl-ı deryâyız biz ol sesden müberrâ olmuşuz

11 “Alleme’l-esmâ”ya mazhar ister isen gel beri[268]

Âdem ü hem ana ta‘lîm olan esmâ olmuşuz

12 Ten gözüyle Mısrî’yi sûretde görsem deme kim

Zîra biz ol Kâf-ı sûret içre Ankâ olmuşuz

82

Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Vasl-ı Hak olmağa eylersen heves

Aşka ulaş gayrıdan gönlünü kes

2 Gayrı nesne sanma aşkı zâhidâ

Kendi hubbundan olupdur muktebes[269]

3 Kârbândır bu halâyık dâimâ

Ehl-i aşk içinde olmuşlar ceres

4 Cism ü cânın ko yükün yinilde gör

Râh-ı aşka gidemez merkeb feres

5 On sekiz bin âlemi tutup duran

Kâf u nûnun terkîbiyle yek-nefes

6 Tarfetü’l-ayn içre yakar cümlesin

Ger dokunsa nâr-ı aşkdan bir kabes

7 Bâğ-ı cennet de olursa oda yak

Ey Niyâzî koma dilde hâr u has

83

Müstefilün Müstefilün Müstefilün Müstefilün

1 Dermân arardım derdime derdim bana dermân imiş

Bürhân arardım aslıma aslım bana bürhân imiş

2 Sağ u solum gözler idim dost yüzünü görsem deyü

Ben taşrada arar idim ol cân içinde cân imiş

3 Öyle sanırdım ayrıyam dost gayrıdır ben gayrıyam

Benden görüp işideni bildim ki ol cânân imiş

4 Savm u salât u hacc ile sanma biter zâhid işin

İnsân-ı kâmil olmağa lâzım olan irfân imiş

5 Kandan gelir yolun senin ya kanda varır menzilin

Nerden gelip gitdiğini anlamayan hayvân imiş

6 Mürşid gerekdir bildire Hakk’ı sana hakka’l-yakîn

Mürşidi olmayanların bildikleri gümân imiş

7 Her mürşide dil verme kim yolunu sarpa uğradır

Mürşidi kâmil olanın gâyet yolu âsân imiş

8 Anla hemân bir söz durur yokuş değildir düz durur

Âlem kamu bir yüz durur gören anı hayrân imiş

9 İşit Niyâzî’nin sözin bir nesne örtmez Hak yüzin

Hak’dan ayân bir nesne yok gözsüzlere pinhân imiş

84

Sülûktan önce yazılmıştır

Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Her yeri hüsnün gülistân eylemiş

Her tarafda bâğ u bostân eylemiş

2 Zînet etmiş zîr ü pes evsâf ile

Her sıfatdan zâtın ilân eylemiş

3 Bunca evsâfdan görünen bir cemâl

Bir cemâli bunca elvân eylemiş

4 Hep kitâb-ı Hak’dır eşyâ sandığın

Ol okur kim seyr-i evtân eylemiş

5 Hüsnünü izhâr eder cümle sıfât

Zâtına insânı bürhân eylemiş

6 Hakk’ı istersen yürü insâna bak

Şems-i zât yüzünde rahşân eylemiş

7 Hak yüzü insân yüzünden görünür

Zât-ı Rahmân şeklin insân eylemiş

8 Nice görsün şems-i vechin çün anın

Zâhid-i a‘mâ ki tuğyân eylemiş

9 İçini almış anın zerk u riyâ

Gönlünü şeytân perîşân eylemiş

10 Her nazarda gördüğü Hak ârifin

Her görüşde nice ihsân eylemiş

11 Hakk’ı anlamak değil âsân ola

Adetâ Hak böyle erkân eylemiş

12 Sâlik erince kemâle şöyle bil

Yüreğin baş bağrını kan eylemiş

13 Anlayınca zât-ı Hakk’ı zevk ile

Bu Niyâzî nice seyrân eylemiş

85

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Gözet sun’-ı kadîmi kim kimün halkın azîm etmiş

Tamâm halka elin fi’lin dilin gönlün kerîm etmiş

2 Kimin bed-nefs ü bed-ef’âl u bed-hû bed-zamîr etmiş

Kahır evsâfına mazhar kılıp anı le’îm etmiş

3 Ne kim takdîr edipdir Hak olur elbetde ol zâhir

Ne tedbîr edevüz ana ki takdîrin hakîm etmiş

4 Velî ârif olan lutfa sevinmez kahra incinmez

İyi kem cümleten halka atâsın ol amîm etmiş

5 İkisin bir bilip doğru hakîkatle görür kim Hak

Celâli perdesin çekmiş cemâline harîm etmiş

6 İkisinden de lâzımdır kemâl-i hüsn-i zâtına

Anınçün birini kahhâr edip birin halîm etmiş

7 Ne hâsıl ey Niyâzî cennet-i irfâna girmezsen

Tutalım Hak yerin anda senin dâr-ı naîm etmiş

86

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Bu tabîat zulmetinden bulmak istersen halâs

Gel riyâzetle erit bu cism ü cânı çün rasâs[270]

2 Nice mecrûh eylediyse rûhunu emmâre nefs

Sen de gürz-i zikr ile döğ başına eyle kısâs

3 Her ne vaktin gâlib olsa kes gıdâsın zâlimin

Gece gündüz cünne-i tevhîdi kıl sana menâs

4 Uzlet-i halk ihtiyâr et sen sana gel ey gönül

Tâ bulasın uzlet ile Hak katında ihtisâs

5 Ey Niyâzî bu riyâzet yoluna kim gitdise

Buldular şol zevkı kim buldu anı ancak havâs

87

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Sen seni bilmekdir ancak pîre ülfetden garaz

Noktayı fehm eylemekdir ilm ü hikmetden garaz

2 Halkı bunca enbiyâ kim geldi da‘vet eyledi

Vahdetin sırrı bilinmekdir o da‘vetden garaz

3 Sâni‘î gör günde yüz bin dürlü san‘at gösterir

Kendini göstermek içündür bu san‘atdan garaz

4 Hep celâlin perdesidir küfr ü isyândan murâd

Bahr-ı cûdun katresidir fazl u rahmetden garaz

5 Nefsini bilen erermiş bir tükenmez devlete

“Fakru fahri”dir Niyâzî bil o devletden garaz[271]

88

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Her denînin sözüne aldanıp etme ihtilât

Her le’îmi sırra mahrem sanma eyle ihtiyât

2 Şol ki söz kadrin bilir cânın nisâr eyle ana

Ayağının altına döşe yüzünü çün bisât

3 Ârifin kadrin yine ol ârif olanlar bilir

Ehl-i ilmin rütbesini bilmez ehl-i inhitât[272]

4 Güç getirme kendine geldikçe a‘dâ tanesi

Sükkeri helvâdır andan hâsıl olur inbisât

5 Ey Niyâzî fâriğ ü âzâde ol var çekme gam

Kahr u lutfu bir bilirsen gam olur sana neşât

89

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Bu gün bir meclise vardım oturmuş pend eder vâiz

Okur açmış kitâbını bu halkı ağladır vâiz

2 İki bölmüş cihân halkın birini cennete salmış

Eliyle kürsiden birin tamuya sarkıdır vâiz

3 Çıkar ağzından âteşler yakar şeytân-ı mel‘ûnu

Sanasın yedi tamunun azâbı kendidir vâiz

4 Tamuya şöyle doldurmuş içinde yok duracak yer

Ana yerleşdirir halkı aceb hizmetdedir vâiz

5 Yaraşır va‘z ana hakkâ ki yanar yakılır her dem

Niyâzî’nin hemân ancak cihânda adıdır vâiz

90

Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Sıdk ile girdinse yola ey şücâ‘

Bir kati gerekli söz var kıl semâ‘

2 Cümleden evvel sana lâzım olan

Cümle yârânına eylegil vedâ‘

3 Mâl u mülk ü kavm ü ihvânın dahi

Terk et anları sana verir sudâ‘

4 Bir gönül kalır arada anı da

Şeyhe tapşur ana eyle ittibâ‘

5 Böyle etsen bil hakîkat sırrına

Az zamânda hâsıl olur ıttılâ‘

6 Cism ü cânın dahi kurbân edegör

Ger kabûl olursa buldun irtifâ‘

7 Sırr-ı tevhîdin Niyâzî hâsılı

Hakk ile ortada kalmaya nizâ‘

91

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Her kimin kim derd-i Hak’dan yüreğinde olsa dağ

Âkıbet dermâna erip cân u gönlü ola sağ

2 Lîk derdi olmayanın derdine hîç çâre yok

Gönlü ölmüşdür anın yanından ol dâim uzağ

3 Habs edip şehbâz-ı rûhu zâğ-ı nefsin besler ol

Cîfeden gayrı ne sayd eder havâya ağsa zâğ

4 Şol esîr-i nefs olan dâim mu‘azzeb tamuda

Nefs elinden kurtulana cennet olmuşdur durağ

5 Nefs odur kim cehl karanusu kaplar gönlünü

Rûh odur kim ilm nûru gönlüne yakar çerâğ

6 Tûtiyâ-yı ma‘rifetle rûşen et cânın gözin

Göresin cânânı her yüzden ola dağ üstü bâğ

7 Cân u gönlün şâd olup her gussadan âzâd ola

Bir ola dâim Niyâzî gözüne yakın ırağ

92

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1 Gel ey sofî çıkar sofu kıl insâf

Ko sûret düzmeği kıl içini sâf

2 Riyâ ile bu ömr-i nâzenîni

Nice bir sarf edip edersin isrâf

3 Kuru da‘vâ mı sandın sen bu ilmi

Bu yola böyle mi gitdiler eşrâf

4 Dahi kâmilliğin bu mu nişânı

Sana dervîş ola etrâf u eknâf

5 Değil bi’llâhi mürşidlik bu resme

Kemâl ehline yakışmaz bu evsâf

6 Arıt pâk eyle kalbin eyle hâlis

Beğenmez böyle kalbi anla sarrâf

7 Hakîkat kârbânına uya gör

Kati rûşen yola gider ol esnâf

8 Fenâ kâfından aşar yolları hep

Bekâ ankâsına olurlar ezyâf

9 Bu yolu cümleden a‘lâ tutarlar

Sarây-ı vahdete erişen eslâf

10 Hurûfa bakma andan içerü bak

Nefesdir cân değildir nûn ile kâf

11 Nefes bahrinde lâl olmuş Niyâzî

Sadâ vü harf içind’olan urur lâf

93

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1 Bulan cem‘iyyet-i kübrâ olur sâf

Vücûdu olur anın hâ ile kâf

2 Diliyle eylemez da‘vâ-yı merdî

Gönülde himmetidir nûn ile kâf

3 Olur zâtı bu mevcûdâtın ol cân

Olur bu kevn ana a‘zâ vü evsâf

4 Nitekim cân olur mahfî bedende

Gerekdir ola mahfî kutb-ı etrâf

5 Fenâ meydânının merdi olan er

Niyâzî gibi etmez ol kuru lâf

94

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Zâhidâ sûret gözetme içerü gel câna bak

Vechi üzre gör ne yazmış defter-i Rahmâna bak

2 Mushaf-ı hüsnünde yazmış “kul huva’llâh” âyeti[273]

Gel inanmazsan gir oku mekteb-i irfâna bak

3 Çeşmini gösterdiğince âşıkın cânın alır

Leblerin açdıkça cân nefh eyleyen cânâna bak

4 Zülfünün her bir telinde bağlı bin Mecnûn’u gör

Hattının leylindeki yüz bin meh-i tâbâna bak

5 Âteş-i ruhsâr ile yanmış kararmış çehresi

Harf libâsından soyunan nokta-i üryâna bak[274]

6 Hep mülâzim kulluğunda bu cihânın şâhları

Kapısında pâdişâhlar kul olan sultâna bak

7 Âlem anın hüsnünün şerhinde olmuş bir kitâb

Metnin istersen Niyâzî sûret-i insâna bak

95

Mefûlü Mefâîlün Mefûlü Mefâîlün

1 Hak ilmine bu âlem bir nüsha imiş ancak

Ol nüshada bu âdem bir nokta imiş ancak

2 Ol noktanın içinde gizli nice bin deryâ

Bu âlem o deryâdan bir katre imiş ancak

3 Âdem demini her kim bulduysa odur âdem

Yoksa görünen sûret bir gölge imiş ancak

4 Bu zevke yeler herkes bulmaz velî her nâkes

Eren ana âdemde bir fırka imiş ancak

5 Kim ol deme buldu yol vasl oldu Niyâzî ol

Nâcî denilen fırka bu zümre imiş ancak

6 Mefûlü Mefâîlün mefûlü Mefâîlün

Âdemde olan esrâr bu demde imiş ancak

96

Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Ey gönül gel olmagıl Hak’dan ırak

Tende cânın var iken eyle yerak

2 Dünyada ölmezden evvel kıl sefer

Hîç edinme bir makamda sen durak

3 Yoksa bu fırsat bize bâkî değil

Menzil al düşmeden ortaya firak

4 Gel bu ırz u nâmûsu kıl târumâr

Ger yola girdinse var ârın bırak

5 Halkın uslu demesinden sana ne

Âkil isen adını mecnûna tak

6 İlmine mağrûr olursan olma hîç

Assı vermez sana ne kara ne ak

7 Key sakın çıkma izinden mürşidin

Her ne emr ederse sana olma ‘âk

8 Bir eline gözyaşından kıl ‘asâ

Bir eline derd odundan yak çerâk

9 Ey Niyâzî tutar isen pendimi

Diye sana istediğin işde bak

97

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Diyâr-ı dâr-ı dünyâda Hudâyâ bâki dârım yok

Derûnum gayrı sevdâda bu dâr içre karârım yok

2 Elest ahdinden ayrıldım ma‘ârif kesbine geldim

Yine dosta gider oldum elimde bergüzârım yok

3 Sunuldu nâmesi yârin dürüldü defteri varın

Kırıldı şişesi ‘ârın bu yolda ihtiyârım yok

4 Kazâdır başıma geldi beni senden cüdâ kıldı

Diyâr-ı gurbete saldı aceb hâlim sorarım yok

5 Riyâz-ı mülk-i Sübhânı gönül mülkü anar anı

Dem-â-dem yanmada cânı cihânda gül-‘izârım yok

6 İlâhî yine hasretde hazân-ı nâr-ı firkatde

Koma Mısrî’yi gurbetde efendim iktidârım yok[275]

98

14 Heceli

1 Hak yolunun rehberi nefesidir kâmilin

Dil tahtının serveri nefesidir kâmilin

2 Nefsini mât eyleyen ref‘-i memât eyleyen

Nefh-i hayât eyleyen nefesidir kâmilin

3 İsteyü git âdemi âdemde bul âdemi

Sırr-ı “nefahtü” demi nefesidir kâmilin[276]

4 Sûre-i Necm’i oku anlagıl vahy-i Hak’ı[277]

Bilesin ol mantıkı nefesidir kâmilin

5 Rûhu’l-kudüs demini âdemde iste anı

Ölmüş gönülün cânı nefesidir kâmilin[278]

6 Mâye-i zât denilen feyz-i necât denilen

Âb-ı hayât denilen nefesidir kâmilin

7 Diri kılan tenleri zinde eden cânları

Kaldıran ölenleri nefesidir kâmilin

8 Mevtâya etse nefes her yanadan gele ses

Haşr eden ey hak-şinâs nefesidir kâmilin

9 Niyâzî’yi cân eden zerresini kân eden

Katresin ummân eden nefesidir kâmilin

99

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1 Ey bülbül-i şeydâ yine efgâna mı geldin

Azm-ı gül edip zâr ile giryâna mı geldin

2 Pervâne gibi âteşe dâim cân atarsın

Evvelde bu aşk oduna sen yana mı geldin

3 Yağmur gibi yağarsa belâ sen baş açarsın

Cân vermeğe dost yoluna kurbâna mı geldin

4 Her şey çalışır bir sıfatı eyleye ma‘mûr

Sen cümle sıfat ilini vîrâna mı geldin

5 Vech-i ahadiyyet ki şu eşyâda görünmüş

Bu kesrete ancak anı seyrâna mı geldin

6 Bir kimse senin olmadı hîç râzına mahrem[279]

Bilmem bu cihân içine yek-dâne mi geldin

7 Bu hasta Niyâzî’ye şifâ remzin edersin

Derde düşenin derdine dermâna mı geldin

100

Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Köstebekdir köstebekdir köstebek

Ol münâfıklar vezîr olsun ya bek

2 Kâfirin yeri cehennemdir velî

Derk-i esfelde münâfık oldu sek

3 Hem sırât üzre geçen müminleri

Şaşırandan dağdaki hınzîr da yek[280]

4 Nushuna çi fâide diyenlere

Ger nasîhat eylesen tâ haşre dek

5 Eylemez Deccâl’a te’sîr eylemez

Kıl ferâgat anlara çekme emek

6 Menn ü selvâyı yahûdî istemez

İstediği ya basal ya mercimek

7 Sükkeri olan gıdâyı neylesin

Akl u fikri Bekrî’nin tuzlu semek

8 İstivâ-yı arş-ı şer’î istemez

Çingene çûldan kara çadır gerek

9 Çenginin çengi ana Kur’ân yeter

Cânına kelb ürdüğü nân u nemek

10 Doğru yoldan taşra gitme Mısriyâ

Enbiyâ çekdi bu derdi sen de çek

11 Çün kitâbu’llah durur “hablü’l-metîn”

Pek yapış bu “urvetü’l-vüskâ”ya pek[281]

101

Müstefilün Müstefilün Müstefilün Müstefilün

1 Dervîş olan âşık gerek yolunda hem sâdık gerek

Bağrı anın yanık gerek cân gözleri açık gerek

2 Alçakdan alçak yürüye toprak içinde çürüye

Aşk âteşinde eriye altûn gibi sızmak gerek

3 Zikr-i Hakk’a meşgûl ola yana yana tâ kül ola

İsterse kim makbûl ola tevhîde boyanmak gerek

4 İven kişi yol alamaz maksûdunu tîz bulamaz

Yok olmayan var olamaz varını talatmak gerek[282]

5 Dervîşlerin en alçağı buğday içinde burçağı

Bu Mısrî gibi balçığı her bir ayak basmak gerek

102

Mefûlü Mefâîlün Mefûlü Mefâîlün

1 Derd-i Hak’a tâlib ol dermâna erem dersen

Mihnetlere râğıb ol âsâna erem dersen

2 Aşk yolu belâlıdır her kârı cefâlıdır

Cânından ümîdin kes cânâne erem dersen

3 Od yak sîneni çâk et su gibi özün pâk et

Yüzün yere sür hâk et ummâna erem dersen

4 Bu yolu bil andan gel deryâyı bul andan dal

Ka’rına erip el sal dür-kâna erem dersen

5 Pîrinle olan ahdi güt ne’n var ise hep ko git

Bildiklerini terk et irfâna erem dersen

6 Sabr etmede Eyyûb ol gam çekmede Yakûb ol

Yûsuf gibi mahbûb ol Ken‘ân’a erem dersen

7 Terk et kuru da‘vâyı hem ucb ile riyâyı

Mısrî ko o sevdâyı Sübhân’a erem dersen

103

Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Gözlerini n’oldu bî-dâr eyledin

Âh u efgânı sana yâr eyledin

Aşk oduyla içini nâr eyledin

N’oldu bülbül işini zâr eyledin

Ne sebebden azm-i gülzâr eyledin

2 N’oldu ağlarsın ne eylersin taleb

Bu tükenmez derdine n’oldu sebeb

Güldeki dîdârı mı gördün aceb

N’oldu bülbül işini zâr eyledin

Ne sebebden azm-i gülzâr eyledin

3 Bu fenâ gülzâra tâlibsen eğer

Hîç bekâsı yokdur anın tîz geçer

Bu fenâ içre bekâ duydun meğer

N’oldu bülbül işini zâr eyledin

Ne sebebden azm-i gülzâr eyledin

4 Ber-karâr olup biraz eğlenmedin

Dâim ağlarsın durup dinlenmedin

Kimse bilmez hâlini anlanmadın

N’oldu bülbül işini zâr eyledin

Ne sebebden azm-i gülzâr eyledin

5 Bunca hasretden de cânın ne sezer[283]

Firkatin günden güne artıp gider

Lutf edip vergil Niyâzî’ye haber

N’oldu bülbül işini zâr eyledin

Ne sebebden azm-i gülzâr eyledin

104

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Ârifin mutlak kelâmın duymağa irfân gerek[284]

Sırr-ı muğlakdır gönülde zevk ile vicdân gerek

2 Bir hazînedir tasavvuf mâlik olmaz her hasîs

Bulmağa anı dü âlemde beğim sultân gerek

3 Dürr-i yektâ kânını âlemde bulmak isteyen

Bulmaz anı nehr içinde bahr-ı bî-pâyân gerek

4 Ma‘rifet da‘vâsın eden müddeî bilmez mi kim

Dildeki da‘vâya elde hüccet ü bürhân gerek

5 Ârif oldur başına halkı derip cem‘ eylemez[285]

Gönlü cümle halk içinde hâk ile yeksân gerek

6 Kibr ü ucbun illetinden kurtulup sağ olmağa

Bil tabîbin ma‘nîde şeyhin senin Lokmân gerek

7 Şöhret ıssı ma‘rifet kenzini bulmakdır muhal

Zîrâ anın varlığı başdan başa vîrân gerek

8 Ölmeden evvel ölüp kabre girip hem haşr olup

Mâlikü’l-mülkün şuhûdunda gönül hayrân gerek

9 Nefsi tamusın sırât-ı şer‘ ile bunda geçip

Kalb evi hep hûr u gılmân cennet-i rıdvân gerek[286]

10 Söyleyip işitdiği dahi görüp fikr etdiği

İstivâ-yı arş-ı sırda Hazret-i Rahmân gerek[287]

11 Her kaçan tûtîlere feth-i dehân etdikde ol

Lezzetinden tûtîler sözlerine nedmân gerek

12 Geh hamûş olup dilinden kimse almaya cevâb

Geh açılıp şâd olup güller gibi handân gerek

13 Gâhi üns ü gâhi heybet gâhi rü’yet geh cemâl

Gâhi sahv u gâhi mahv u geh vücûd geh cân gerek

14 Terk edip cümle kuyûdâtı erişe sırfa ol

Sırfa erse bir gönül içi anın ummân gerek

15 Aradan ıskât edip cümle izâfâtı hemîn

Hak vücûdu âşikâre gayrısı pinhân gerek

16 Çünki ârîdir izâfatdan vücûdu dilberin

Zevk-i küllî isteyen âşık dahi üryân gerek

17 Mısriyâ terk-i izâfât etmeğe lâyık olan

Kümmel-i insân içinde binde bir insân gerek

105

Fâilâtün Feilâtün Feilâtün Feilün

1 Sâlikin mürşidine hizmeti şâhâne gerek

Eşiğine koya başın diye şâhâ ne gerek

2 Geçe dünyâ ile ukbâyı dahi etmeye âr

Bu yolun mihnetine ol kati merdâne gerek

3 Nâ-murâd olmağa tâlib ola kim menzil ala

Dahi halk içre adı âkil ü dîvâne gerek

4 Dahi Mûsâ gibi Hızr’a gemisin deldire ol

Eski dîvârı yıkıp hem katl-i oğlâna gerek

5 Gemi sağ olsa anı gasb eder emmâre-i nefs

Yeni dîvâra beğim eskisi vîrâne gerek

6 Eğer öldürmese oğlanı sonu fâsık olurdu

Bu bâğın bülbülü aşk oduna pervâne gerek

7 Bu yola kim ki Niyâzî gire kurbân ede cân

Iyd-ı ekberdir ana vuslat-ı cânâne gerek

106

Sülûktan önce yazılmıştır

Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 İster isen bulasın cânânı sen

Gayra bakma sende iste sende bul

Kendi mir’âtında gözle anı sen

Gayra bakma sende iste sende bul

2 Her sıfat kim sende var izle anı

Gör ne sırdan feyz alır gözle anı

Erişince zâtına özle anı

Gayra bakma sende iste sende bul

3 Kenz-i mahfî âşikâr hep sendedir

Yaz u kış leyl ü nehâr hep sendedir

İki âlemde ne var hep sendedir

Gayra bakma sende iste sende bul

4 “Men aref” sırrına er ko gafleti[288]

Gör ne remz eyler bu insân sûreti

Haşr u neşr ile tamuyu cenneti

Gayra bakma sende iste sende bul

5 Haşr-ı sûrî hâlin inkâr eyleme

Gülşen iken yerini nâr eyleme

Enfüs ü âfâkı bil âr eyleme

Gayra bakma sende iste sende bul

6 Zât-ı Hakk’ı anla zâtındır senin

Hem sıfâtı hep sıfâtındır senin

Sen seni bilmek necâtındır senin

Gayra bakma sende iste sende bul

7 Sûreti terk eyle ma‘nâ bulagör

Ko sıfâtı bahr-ı zâta dalagör

Ey Niyâzî şark u garba dolagör

Gayra bakma sende iste sende bul,

107

Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Ey gönül gel Hakk’a giden râhı bul

Ehl-i derd olup derûnî âhı bul

Cânın ilindeki şems ü mâhı bul

Âdem isen “semme vechullâh”ı bul[289]

Kande baksan ol güzel Allâh’ı bul

2 Devlet-i dünyâya mağrûr olma sen

Lezzet-i câhına mesrûr olma sen

Anları izzet sanıp hor olma sen

Âdem isen “semme vechullâh”ı bul

Kande baksan ol güzel Allâh’ı bul

3 Gerçi Allâh’a ibâdet de güzel

Zühd ü takvâ vü kanâat da güzel

Halvet ehline kerâmet de güzel

Âdem isen “semme vechullâh”ı bul

Kande baksan ol güzel Allâh’ı bul

4 Ol sana açmış durur dâim yüzin[290]

Sen yitirmişsin hâ ararsın izin

Bî-cihet göstermiş eşyâda özin[291]

Âdem isen “semme vechullâh”ı bul

Kande baksan ol güzel Allâh’ı bul

5 Arife eşyâda esmâ görünür

Cümle esmâda müsemmâ görünür

Bu Niyâzî’den de Mevlâ görünür

Âdem isen “semme vechullâh”ı bul

Kande baksan ol güzel Allâh’ı bul

108

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Âşinâ-yı aşk olandan âh u zâr eksik değil

Keşti-i bahre dem-â-dem rûzgâr eksik değil

2 Ol cemâl-i mutlakın aşkında artdıkça niyâz

Ol kadar nâz artırır bir gül-‘izâr eksik değil

3 Yeri cennet bakdığı dîdâr olursa âşıkın

Vech-i nûrundan anı yakmağa nâr eksik değil

4 Bu nişânı âşıkın, râhat ölür gam dirilir

Hayret ender hayreti leyl ü nehâr eksik değil

5 Şem‘-i aşka Mısriyâ yandır özün yok ol müdâm

Âşıka her yokluğun üstünde var eksik değil

109

Sülûktan önce yazılmıştır

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Hevâ ise yeter gönül

Gel Allâh’a dönelim gel

Sivâ ise yeter ey dil

Gel Allâh’a dönelim gel

2 Nice bir sevelim gayrı

Nice bir olalım ayrı

Analım vuslat-ı yâri

Gel Allâh’a dönelim gel

3 Bize Hak’dan gel olmadan

Ecel kûsu urulmadan

Cânın Azrâil almadan

Gel Allâh’a dönelim gel

4 Özenmez misin ol yâra

Ki aldanmışsın ağyâra

Seni azdırmış emmâre

Gel Allâh’a dönelim gel

5 Taleb kıl her sehergâhı

Yürekden eylegil âhı

Sevenler buldu Allâh’ı

Gel Allâh’a dönelim gel

6 Soralım gel bilenlere

Gülü bûyın derenlere

Visâline erenlere

Gel Allâh’ı bulalım gel

7 Niyâzî’ye olup hâldaş

Olursan yoluna yoldaş

Döküp gözlerimizden

Yaş gel Allâh’a dönelim gel

110

Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Varlığın mahv eyleyip meydâna gel

Lâ vü illâdan geçip merdâne gel

2 Gel hakîkat ilmini sen de oku

Bir kadem bas mekteb-i irfâna gel

3 Zulmete Hızr ile gir gevher çıkar

Âb-ı hayvândan içip hem kana gel

4 Şer‘i başa tâc edip İskender ol

Geç otur taht-ı dile şâhâne gel

5 “Küntü kenzen” sırrını duydunsa ger[292]

Sakla sırrı deme her nâdâna gel

6 Vahdetin meydânı seyri var iken

Kesret içre girme sen zindâna gel

7 Ey Niyâzî baş açık dîvânesin

Nice bir dîvânesin uslana gel

111

Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Pâdişâhâ aşkını hem-hâne kıl[293]

Mâsivâ-yı aşkına bî-gâne kıl[294]

2 Zikr ü fikrinle beni pür-nûr edip

Mest ü medhûş eyleyip dîvâne kıl

3 Benliğimdir senden ayıran beni

Varlığım şehrini yık vîrâne kıl

4 Mürg-ı rûhun meylini kes gayrıdan

Şol cemâlin şem‘ine pervâne kıl

5 Gönlümü mir’ât-ı vech-i zât edip

Ol tecellîle beni mestâne kıl

6 Cezbe-i feyzin şarâbın doldurup

Bu Niyâzî bendeni meyhâne kıl

112

Fî Târîh-i Vefât-ı eş-Şeyh Muhammedi’l-Uşşâkî (k. s.)

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Bu fenânın ızz u câhı ıyş u nûşu bir hayâl

Görmedim bir izzetin kim bulmaya âhir zevâl

2 Gün-be-gün eksilmede her ehl-i fazl u ehl-i hâl

Gitmede zevkı cihânın gelmede dâim melâl

3 Nice erbâb-ı ulûmu kıldı bizden mevt ırak

Her birinin iftirâkı kıldı bizi ke’l-hilâl

4 Gerçi insâna kalır bin hasret ü derd ile gam

Gitdiğince dünyadan her ehl-i fazl-ı zü’l-kemâl

5 Lîk gitdükde azîzüm Şeyh Mehemmed dünyadan

Kalbimizi yakdı derdi kaddimizi kıldı dâl

6 Rûh idi cism içre gûyâ şehr-i Uşşâk’da o pîr

Âlem-i ervâha uçdu eyleyip azm-i visâl

7 Ah u vâh-ı firkat ü hicrâne yanmakda dilim

Gözlerim kan ile doldu bu yanağım üstü al

8 N’idelim çün “küllü şey’in hâlikun” dedi Hudâ

Diyelim “el hükmi lillâhi’l-kebîru’l-müte’âl”[295]

9 Hüsn-i hatmine Niyâzî didi târîhin anın[296]

“Allâh Allâh didi vü kıldı bekâya irtihâl”[297]

H. 1068/ M. 1657

Süleymaniye Ktp. Reşid Efendi, Yz. Nu: 1218, vr. 166b

113

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Gel ey bahr-ı hakâyıkda taleb kılmayan asdâfı

Gel ey gevherlerinden hem harîdâr olmayan gönül[298]

2 Gel ey aşk oduna pervâne gibi cânın atmayan

Gece gündüz işi bülbül gibi zâr olmayan gönül

3 Tükendi ömrün ey gönül hebâ yerlerde gafletle

Gel ey ömrü tamâm olunca bî-dâr olmayan gönül

4 Sudan bir ibret almadın niçün dâim akıp çağlar

Gel ey vahdet denizini talebkâr olmayan gönül

5 Erişdi menzile cümle yol ehli sen dönüp kaldın

Seni n’idem bu yollarda bana yâr olmayan gönül

6 Kamunun derdine çâre sen imişsin bu âlemde

Niyâzî derdmendin derdine çâr’olmayan gönül

114

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Merhabâ ey peyk-i matlûb-ı celîl

Merhabâ ey gamz-ı mahbûb-ı cemîl

2 Sen tabîbin nice yıldır yolunu

Gece gündüz muntazırdır bu alîl

3 İntizârım hadden aşdı ey Kerîm

Eşiğinde durmadan oldum zelîl

4 Geh sabâ vü geh nesîm ile sana

Gönderem dedim bu cânı ey halîl

5 Sana tefvîz olduğiçün emr-i feyz

Olmadı yâr iline kimse delîl

6 Cânı cânâna tîz ilet kim benim

İntizârın çekmeğe sabrım kalîl

7 Gel Niyâzî’nin vücûdu harfini

Levh-i âlemden yed-i feyzinle sil

Bu şiir Niyâzî’nin kendi el yazısıyla yazdığı Mecmûa’da bulunmaktadır: Süleymaniye Ktp. Reşid Ef. Bl. Yz. Nu: 1218, vr. 38a.

115

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1 Allahu kerîmün ve rahîmün ve kefîlün

El-mevhibu min-indihi ve’l-fazlu cezîlun

2 Ol gözleri fettân dili sengînin elinden

Aynî ke-gamâmîn ve fuâdun ke-fetîlun

3 Ben âşık-ı bî-çâre nice ayrıla senden

Kalbi bike bi’ş-şugli vesîkun ve ‘alîlun

4 Dendân-ı dehânı şeb-i zülfünde uyarur

Ke’s-sekîbi leylen bihi nûren ve delîlun

5 Ey şâh-ı cihân kapın eşiğine Niyâzî

Kad-câ’e ‘ale’l-vechi fakîrun ve zelîlun

1 Allah Kerîm’dir, Rahîm’dir ve Kefîl’dir. İhsan O’nun katındadır, lutfu boldur.

2 O gözleri fettan, taş kalblinin elinden gözüm bulut gibidir ve kalp mum fitili gibidir.

3 Ben çaresiz âşık senden ayrıla bilir mi? Kalbim sana bağlı ve hastadır.

4 Ağzındaki dişleri zülfünün karanlığında uyandır. Geceleyin kendisinin delili ve nuru olan gibi keskindir.

5 Ey cihanın şâhı, Niyâzî kapının eşiğine yüz sürerek, fakîr ve zelîl olarak geldi.

Bu mülemmâ, Hazret-i Pîr’in kendi hattıyla yazılmış Süleymaniye Ktp. Reşid Ef. 1218, vr. 156b’deki Mecmûası’nda kayıtlıdır.

116

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Evvelimde dinmez idi âh u efgânım benim

Gece gündüz gitmez idi zâr u giryânım benim

2 Düşdü aşk odu bu câna yakdı kül etdi beni

Kül olunca yanmaz oldu nâr-ı sûzânım benim

3 Hâr u hâşâk-i enâniyyet yanalı aşk ile

Arş u kürsîden geniş açıldı meydânım benim

4 Âr u nâmûs şîşesin yerlere çalıp kırmadan

Vech-i Hakk’ı olmadı her yüzde seyrânım benim

5 Râhat ile istedim vaslını kahr etdi bana

Derde düşüp ağlayınca güldü cânânım benim

6 Top ile çevgânı sundu bana cânân lutf ile

Bendedir ammâ görünmez top u çevgânım benim

7 Hayret ender hayrete şöyle düşürdü gönlümü

Şerh olunmaz bu dil ile şimdi hayrânım benim

8 Âlem-i evvel ‘amâdır hayret andandır bana[299]

Bu vücûdum gaymı örtdü mihr-i rahşânım benim

9 İbtidâ azm eyleyince bu cihân iklîmine

Bir libâsım yogidi kim örte üryânım benim

10 Hep birer kaftân verildi dostlarıma hem bana

Anların dahi durur eskidi kaftânım benim

11 Suya vardık anlar ile kapların doldurdular

Ben de girdim destimi mahv etdi ummânım benim

12 Derler imiş halka-i zikre girip dönmez niçün

Ben dönerven lîk gözden mahfî devrânım benim[300]

13 Halka bir kez dönmeden ben nice kez devreyledim

Bilmediler devrimi yanımda yârânım benim

14 Yâr ile ahd eyledim gâh dağılıp gâh cem‘ olam

Tâ ezel budur anınla ahd u peymânım benim

15 Anın içün gâhi cem‘em gâh perîşân tâ ebed

Döndü kaldı üstüme cem‘ u perîşânım benim

16 Döndürür dâim Mu‘îd ismi takâzâsı beni

Nokta-i zâtım değil sûretde cevlânım benim

17 “Devre-i Arşiyye”den her kim haberdâr oldusa[301]

Ol duyar ancak Niyâzî ilm ü irfânım benim

117

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Âdetim budur ezelden günde bir şân olurum

Dirilip gâh cem‘ olup gâhî perîşân olurum

2 Bu cihânın halkına bir bir yolum uğrar benim

Cem‘ edip bunca kumâşı bir bedestân olurum[302]

3 Gâh sehâb u gâh matar gâhî doluyam gâhi kar

Gâh nebât u gâhi hayvân gâhi insân olurum

4 Gâh nasârâ gâh yahûdî gâhi tersâ gâh mecûs

Gâhi şîa gâh olur sünnî müselmân olurum

5 Gâhi âbid gâhi zâhid gâhi fıska düşerim

Gâhi ârif gâhi ma‘rûf gâhi irfân olurum

6 Gâh olur bakır kalây u gâh olur altûn gümüş

Gâh olur âlemde her ma‘denlere kân olurum

7 Gâh olur benden hakîr hîç kimse olmaz dünyada

Gâhi Kâf’dan Kâf’a hükm eden Süleymân olurum

8 Na‘l ile tırnak arasında yerim gâh dar olur

Gâhi arş u kürsîden gen âlî-meydân olurum

9 Gâh olur bu hırmen-i âlemde ben bir dâne yem[303]

Geh kamuyu câmi olmuş ulu meydân olurum

10 Gâh olur mevcûd u ma‘dûm geh vücûd ile ‘adem

Geh tecellîle ayân u gâhi pinhân olurum

11 Gâhi dünyâ gâhi ukbâ gâhi mahşer geh sırât

Gâhi berzah gâhi cennet gâhi nîrân olurum

12 Gâhi mâlik gâhi âteş gâhi zakkûm geh cahîm

Gâhi hûr u gâhi gılmân gâhi rıdvân olurum

13 Gâhi zerre geh güneş gâhi kamer gâhi nücûm

Gâhi arz u geh semâ geh arş-ı Rahmân olurum

14 Bunca sûretler libâsın gâhi bir bir giyerim

Gâh soyunup cümlesinden şöyle üryân olurum

15 Şimdi kesretde olan adım Niyâzî söylenir[304]

Âlem-i vahdet içinde sırr-ı Yezdân olurum

118

Müstefilün Müstefilün

1 Ey kudret ıssı pâdişâh

Lutf eyle açıver yolum

Bağlandı her yanım i şâh

Lutf eyle açıver yolum

2 Şol ism-i zâtın hakkıçün

Cümle sıfâtın hakkıçün

İzz ü sebâtın hakkıçün

Lutf eyle açıver yolum

3 Ol ism-i a‘zam hakkıçün

Ol nûr-ı ekrem hakkıçün

Ol fahr-i âlem hakkıçün

Lutf eyle açıver yolum

4 Lutfunla insân eyledin

Vaslınla handân eyledin

Hicrinle hayrân eyledin

Lutf eyle açıver yolum

5 Saldın şikâra hod beni

Avım alıp bulam seni

Bağladı dünyâ-yı denî

Lutf eyle açıver yolum

6 Şaşırdı bizi nefs-i bed

Eyledi hep yolları sed

Ey lutfı çok senden meded

Lutf eyle açıver yolum

7 Bu cân yine vuslat diler

Sen şâh ile vahdet diler

Varmağa dil nusret diler

Lutf eyle açıver yolum

8 Her kande kâmil görürüz

Bakıp ana yeriniriz

Dönüp sana yalvarırız

Lutf eyle açıver yolum

9 Kulda n’ola yâ Rabbenâ

Kim sana doğru yol vara

Sensin kamu derde devâ

Lutf eyle açıver yolum

10 Zikrin enîs et bu dile

Erişe tâ dilden dile

Yol göstere ilden ile

Lutf eyle açıver yolum

11 N’etsin Niyâzî derd-mend

Etmiş anâsır kayd u bend

Bilmem ilâhî gayrı fend

Lutf eyle açıver yolum

119

Der-Medh-i Resûl aleyhisselâm

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Doğdu ol sadr-ı risâlet basdı arş üzre kadem

Saldı ol nûr-ı nübüvvet pertevin fevka’l-ümem

2 Çalınıp tabl-ı beşâret geldi şâh-ı enbiyâ

Gulgule doldu cihâna kondu ol sâhib-‘alem

3 Nûr-ı vechinden alındı encüm ü şems ü kamer

Bahr-ı ilminden bilindi hikmet-i levh u kalem

4 Merhabâ yâ Mustafâ ey nûr-ı ayn-ı asfiyâ

Merhabâ ey sâhibe’l-mi‘râcı fî-dâci’z-zulem

5 Gelmeyeydin âleme sen halk olunmazdı cihân

Dostluğuna yaradıldı ey nebiyy-i muhterem

6 Biz günâhkâr ümmete sen şâhı irsâl eyledi

Hamdüli’llâh sana ümmet eylemiş ol zî-kerem

7 Yâ Resûla’llâh şefâat kıl Niyâzî mücrime[305]

Şol zamân kim baş açık yalın ayak kan ağlayam

120

Sülûktan önce yazılmıştır

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Ayağı tozunu sürme çekelden gözüme cânım

Görünür oldu her gâhî gözüme vech-i cânânım

2 Niçün sevmeye cân anı ki anda buldu cânânı

Yıkıldı kal’a-ı küfrüm yapıldı dînim îmânım

3 Çü bildim vech-i cânânı kamuda sezdim Allâh’ı

Fenâyım Hak’da billâhi ne bilim kaldı ne dânım

4 Ki bildim cümle Hak imiş arada gayrı yok imiş

Bi-küllî anda gark imiş ne ben varım ne irfânım

5 Buluşdu bir ten ü bir cân bu mülkü etdiler seyrân

Niyâzî’den görünen ol ben ancak ad ile sanım

121

10 Heceli

Sülûktan önce yazılmıştır

1 Aşkın meyine ben kana geldim

Şevkın nârına hoş yana geldim[306]

2 Şem‘-i tevhîdi gördüm yakmışlar

Gitdi karârım pervâne geldim

3 Halka-i zikri kurmuş âşıklar

Ben de sahnında cevlâna geldim

4 Mecnûn’um bugün Leylâ derdinden

Aklı neylerim dîvâne geldim

5 Derdi cânânın açdı yaralar

Bağrım üstünde dermâna geldim

6 Ümmî Sinân’ın hâk-i pâyine

Sürmeğe yüzüm sultâna geldim

7 Yaramı bildim yârimden imiş

Bunda Niyâzî Lokmân’a geldim

122

Der-Na‘t-ı Resûl aleyhisselâm

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Ol cihânın fahrinin sırrına kurbân olayım

Hutbe-i levlâk inen şânına kurbân olayım[307]

“Kâbe kavseyni ev ednâ”sına kurbân olayım[308]

Ben anın ilm ile irfânına kurbân olayım

Ben anın esrâr-ı mi‘râcına kurbân olayım

2 Ol Ebûbekr ü Ömer Osmân Alî dört yârıdır

Ol risâlet bâğının anlar gül-i gülzârıdır

Cümle ashâb-ı hidâyet râhının envârıdır

Ben anın âline ashâbına kurbân olayım

Ben anın ashâb u ahbâbına kurbân olayım

3 Ol Hasan hazretlerine zehr içirdi eşkıyâ

Hem Hüseyn oldu susuzlukdan şehîd-i Kerbelâ

İkisidir asl u nesl-i cümle âl-i Mustafâ

Ben anın âline evlâdına kurbân olayım

Ben anın evlâd u ensâbına kurbân olayım

4 Cümle ümmetden hayırlıdır o şâhın ümmeti

Ümmetine cümleden artuk eder Hak rahmeti

Enbiyâ anınla buldu bunca lutf u izzeti

Ben anın lutfuna ihsânına kurbân olayım

Ben anın envâ‘-ı eltâfına kurbân olayım

5 Her ne denlü enbiyâ vü mürselîn kim geldiler

Ümmeti olmaklığı Hak’dan temennâ kıldılar

Evliyâ ana Niyâzî kul u kurbân oldular

Ben anın ayağının tozuna kurbân olayım

Yoluna gidenlerin izine kurbân olayım

123

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1 Hudâ’nın sun‘ına âyîne âlem

Düşüpdür sâni‘in mir‘âtı âdem

2 Odur âdem ki nefsin tanımışdır

Olupdur Hızr u İlyâs ile hem-dem

3 Ne görürse iyi kem zîr ü bâlâ

Görür öz nefsini her bakdığı dem

4 Eğer râ’î eğer mer’î vü mir’ât

Kamunun aslıdır âdemdeki dem

5 Nefesdir bahr-ı zât ancak hurûfu

Anın emvâcı bil ol şâd u hurrem

6 Gör imdi bahrı k’andan bunca emvâc[309]

Olur zâhir gider yine kalır yem

7 Bu âlemde bahırdır hem mevâlîd

Anın emvâcıdır şek ile demem

8 Hezârân mevci bir anda yog edip

Eder emsâlini tecdîd dem-â-dem

9 Aceb misli demek gayrı demek mi

Yahûd aynı mı yâ cem‘i mi desem

10 Bilen ayn u bilinen gayr demekdir[310]

Budur şâfi cevâb “Allâhu a‘lem”

11 Özü evvelkidir sûret durur gayr

Ki yani cân odur terkîb o demem

12 Zira cân bir durur çok oldu sûret

Budur kavl-i muhakkak hem müsellem

13 Desen niçün bilinmez hâl-i ûlâ[311]

Çün oldur sonra niçün der ki bilmem

14 Tagayyürden bilinmezlik zuhûru

O birlikden durur dediği bilsem

15 Niceyse neş’e-i ûlâda gönlü

O zevki arzular sânîde bî-kem

16 Taleb evvelki zevki hükm-i cândır

Cehil terkîbinin hükmü ol ebsem

17 Kamu bir noktadır ilm ancak ey dost

Çoğaldıkça dolar kalbe hem ü gam[312]

18 Niyâzî taht-ı bâda nokta oldu

Alî’nin sırrına olalı mahrem

124

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1 Bir kimse aceb yok mu ki bu sînemi yarem

Şerh ede ana hâlimi sînemdeki yarem

2 Ol vech ile ki cân u dili pür-taleb olsa

Dese ne zamân ağara yâ Rab dil-i karem

3 Çün nefsini bilse kişi Allâh’ı bilirmiş

Bu ma‘nâya yok bende ilâcım n’ola çârem

4 Terk eylese hem âr ile nâmusunu ol er

Ol vakt o yürek yaresine merhemi saram

5 Derdsizlere diken görünür gerçi Niyâzî

Pervâneye od bülbüle dâim gül-‘izârem[313]

125

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1 Cânâne görünür bana cânâ neye baksam

Kâşâne görünür heme vîrâneye baksam

2 Mest olup ayağım nere basdığımı bilmem

Her bâr ol iki gözleri mestâneye baksam

3 Mahbûb sevisinden bizi men‘ eyleme vâiz

İşitmez olur kulağım efsâneye baksam

4 Cümle bu cihân ol sanemin vechidir el-hak

Ger mescid ü yâ deyre ya put-hâneye baksam

5 Her zerre Niyâzî heme hûrşîd-i münevver

Her katre hemîn lücce vü deryâ neye baksam

126

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Ol menem kim vâkıf-ı esrâr-ı ilm-i Âdemem

Kâşif-i genc-i hakîkat hem hayât-ı âlemem

2 Bende mahfî oldu gaybu’l-gaybın esrârı hemîn

Bendedir sırr-ı emânet ana kenz-i mübhemem

3 Ben cemâl-i Hakk’ı cümle şeyde zâhir görmüşem

Bu merâyâya anınçün bakdığımca hurremem

4 Her sözüm miftâh-ı kufl-ı “küntü kenz” olmuş durur[314]

Hem dem-i İsâ ile her bir nefesde mahremem

5 Cümle mevcûdâtı verdim ben vücûd-ı vâhide

Zât u esmâ vü sıfât ile ki hâlâ yek-demem

6 Yerde gökde her ne kim var bağlıdır başı bana

Âşikâre vü nihâne ben tılısm-ı a‘zamam

7 Ben o Mısrî’yem vücûdum mısrına şâh olmuşam

Hâdisim gerçi velî ma‘nâda sırr-ı akdemem

127

Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 İbn-i vaktem ben ebu’l-vakt olmazam

Abd-i mahzam ben tasarruf bilmezem

2 Ân-ı dâimdir hakîkat güneşi

Âneyem ben gitmezem ben gelmezem

3 Meryem içre ben doğurdum bir gulâm

Hem bikir hem bir gülüm kim solmazam

4 Ben doğurdum atasız İsâ’yı hem

İttisâlim var ana ayrılmazam

5 Sanma kim Mehdî benim, Mehdî odur

Adı Yahyâ’dır anın yanılmazam

6 Vasfıdır esmâ-i hüsnâ cümleten

Bu sözü isbâta âciz kalmazam

7 Sırr ile bana içimden söylenir

Mısriyâ ben doğmazam ben ölmezem

128

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Âlem-i ârâyı buldum âlem-i ârâ menem[315]

Mâlik-i kevn ü mekânam tâc ile Dârâ menem

2 Çün serîr-i izzete basdım kadem irfân ile

Dil-i Süleymân-zamânam Kâf ile Ankâ menem

3 On sekiz bin âlemi seyr eyledim seyyâre-vâr

“Kâbe kavseyn”e erişdim “sırr-ı ev ednâ” menem[316]

4 Bu rumûzun nüktesin ancak yine ârif bilir

Vâdi-i Eymen’de gûyâ Tûr ile Mûsâ menem

5 Ger vücûdum katre ise zâhidâ deryâ olur

Serseri gezme cihânda nokta-i manâ menem

6 Gör bu gün İsâ dem-i Mısrî hayât-ı âlemim

Mürdeler zinde eden ol cânlara cânân menem

129

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Asmân-ı manevînin şems ü necm ü mâhıyam

Sûretâ gerçi gedâyam aşk ilinin şâhıyam

2 Ma‘rifetde hırka-dâr olup edindim aşkı tâc

Safha-i sûret miyem ben sûfiyu’llâh mıyam

3 Tayy edip nâsût-ı bahrı gark-ı lâhût olmuşam

Bahr-ı vahdetde makamım anda ben bî-mâhiyem

4 Kudsiyânım per ü bâlim ins ü cinnin rehberi

Mazhar-ı nûr-ı sıfâtım zât iline râhiyem

5 Bahr-ı aşka gark olupdur Mısriyâ âşıkların

Tâlib-i Hakk’ım diyen gelsin bugün âgâhiyem

130

14 Heceli

1 Küntü kenz’em mahfîyem cevherinin sırrıyam[317]

Zât-ı sıfâtdır kadîm sanma beni gayrıyam

2 “Kün” buyurdu ol Hudâ cümleye oldur gıdâ[318]

Itlâk olup bu kenzden Muhammed’in nûruyam

3 Kandîle koydu beni terbiye etdi Ganî

Emr eden aslım benem âlemlerin cânıyam

4 Celâl cemâl ayrıldı herkes esmâsın aldı

Saîd şakî bilindi gıll u gışdan ârîyem

5 Sa‘âdetlik bu vahdim Hakk ile etdim ahdim

İsm-i a’zam mazharı sultânların biriyem

6 Nüzûl etdim cihâna nefy olundum bu tene

Âdem denildi bana şeş cihetden beriyem

7 Et ü deri büründüm abâlarla giyindim

Hor u hakîr göründüm ma‘nâdayım uluyam

8 Ol çâr-ı anâsırdan halk olundu bu cismim

Nefsim ana ârîdir rûhum anın bâlıyam ?

9 Niye geldiğim bildim hizmeti edâ kıldım

Ahd ü vefâ eyledim ol sultânın yâriyem

10 Ene’l-Hak tablın çalıp aşka giriftâr olup

Mansûr isen gel berü âşıkların dârıyam

11 Fenâfi’llâha erip bekâbi’llahı bulup

Hakk ile kılan kelâm âriflerin Tûruyam

12 “Lâ mevcûde illâhu” sırrına vâsıl oldum

Hak’dan gayrı kalmadı mâsivâdan hâlîyem

13 Ehlullahdır bana ad bende olur her murâd

Ol sırr-ı Yezdân benem bu kevinden âliyem

14 Mısrî dediler bana hükmüm budur âleme

Zâhir hâlim sorarsan Hakk’ın zaîf kuluyam

Mecmûa, Konya BYEK. Elmalı İlçe H. Ktp. Bl. Yz. 6676, s. 450.

131

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1 Tecellî-i cemâle mazhar eyle

Efendim Hâlıkım Rabbim İlâhım

Tarîk-ı vasla lutfun rehber eyle

Efendim Hâlıkım Rabbim İlâhım

2 Hudâyâ yok nihâyet fazl u cûda

Giriftâr eyleme zenb-i vücûda

Kerem kıl lâyık et bezm-i şuhûda

Efendim Hâlıkım Rabbim İlâhım

3 Füyûzât ile kalbim feyz-yâb et

Mezâk-ı asfiyâda behre-yâb et

Cemâlin keşf edip ref‘-i hicâb et

Efendim Hâlıkım Rabbim İlâhım

4 Bi-hakk-ı nûr-ı pâkin Fahr-ı âlem

Bi-hubb-ı Çâr-yâr-ı zât-ı ekrem

Derûnum zikrin ile eyle hem-dem

Efendim Hâlıkım Rabbim İlâhım

5 Cenâbından budur her dem niyâzı

Sivâdan pâk ola kalb-i Niyâzî

Ki sensin derdmendin çâre-sâzı

Efendim Hâlıkım Rabbim İlâhım

132

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Derûnumda olan hâlet ne hâletdir anı bilmem

Ezel câmından içilmiş ne şerbetdir anı bilmem

2 Bu gönlüm gâhi külhândır vücûdum cümle büryândır

Akar gözlerimin yaşı ne hikmetdir anı bilmem

3 Garîbim ben bu âlemde misâlimdir benim Mecnûn

Cüdâ düşdüm o Leylâ’dan ne hasretdir anı bilmem

4 Garîkım bahr-ı hayretde Niyâzî-i mahvım yâ Rab

Baîd oldum cenâbından ne firkatdir anı bilmem

133

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Ey bu gönlüm şehrini bin kahr ile vîrân eden

Bî-duhân odlar yakıp bu sînemi külhân eden

2 Ehl-i âlem derdinin mislin görür râhat bulur

Cins ü misli olmayan derde beni dükkân eden

3 Bir bahirdir sâhili yok mevci olmaz münkesir

Leylinin fecrin getirmez gökdeki cevlân eden

4 Akl u fikrim zevrakı yollarda kaldı ser-nigûn

Belki cümle akl u fikri bende sergerdân eden

5 Kimine meydân eden bu âlemin her kûşesin

Mısrî’ye uçdan uca her kûşesin zindân eden

134

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Gel ey gurbet diyârında esîr olup kalan insân

Gel ey dünyâ harâbında yatıp gâfil olan insân

2 Gözün aç perdeyi kaldır duracak yer mi gör dünyâ

Kati mecnûn durur buna gönül verip duran insân

3 Kafesde tûtîye sükker verirler hîç karâr etmez

Aceb niçün karâr eder bu zindâna giren insân

4 Ne müşkil hâl olur gafletde yatıp hîç uyanmayıp

Ölüm vaktinde Azrâîl gelince uyanan insân

5 Kararmış gönlün ey gâfil nasîhat neylesin sana

Hacerden katıdır kalbi öğüt kâr etmeyen insân

6 Bu derdin çâresin bul var elinde var iken fırsat

Ne assı sonra âh u zâr edip hayfâ diyen insân

7 Niyâzî bu öğüdü sen ver evvel kendi nefsine

Digil kim gayrıya andan tuta her işiden insân[319]

135

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Tende cânım cânda cânânımdır Allâh hû diyen

Dilde sırrım sırda Sübhân’ımdır Allâh hû diyen

2 Dest-i kudretle yazılmış yüzüne âyât-ı Hak

Gönlümün tahtında sultânımdır Allâh hû diyen

3 Cümle a‘zâdan gelir zikr-i ene’l-Hak na‘rası

Cism içinde zâr u efgânımdır Allâh hû diyen

4 Geceler tâ subh olunca inledir bu derd beni

Derdimin içinde dermânımdır Allâh hû diyen

5 Yere göğe sığmayan bir mü’minün kalbindedir

Katremin içinde ummânımdır Allâh hû diyen

6 Kisve-i tenden muarrâ seyr eder bu gökleri

Çarh uran abdâl-ı uryânımdır Allâh hû diyen

7 Her kişiye kendiden akreb olan dost zâtıdır

Ey Niyâzî dilde mihmânımdır Allâh hû diyen

136

Sülûktan önce yazılmıştır

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Şehâ yüz döndüren senden kime tutsa gerek yüzin

Gözin yuman cemâlinden kime açsa gerek gözin

2 Seni terk eyleyen insân bulur mu cismine ol cân

Yüzünde âyet-i Rahmân okur her kim siler tozın

3 Saçınla kirpiğin kaşın heme evsâf-ı nakkâşın

Şehim yokdur ayakdaşın kim ileri süre ferzin

4 Buyurdu Hak ki Kur’ân’da edeler Âdem’e secde

Dîv ü şeytân o kim bunda kabûl etmez Hak’ın sözin

5 Kaşın mihrâbını şimdi Niyâzî kıble edindi

Kati çalışdı süründü yöneldince sana özin[320]

137

Sülûktan önce yazılmıştır

Mefâîlün Mefâîlün Feûlü

1 Gönülden zikre eyle iştigâli

Zikirden gayrı işgâli n’idersin

2 Yöneldigör Hak’a akl u hayâli

Bu hâlden gayrı ahvâli n’idersin

3 İbâdet acısın bu nefse tatdır

Amelden olmagıl hâlî n’idersin

4 Amel oldur ki anda ola ihlâs

Hulûs olmayan amâli n’idersin

5 İç evvel zehri bal olsun sonunda

Sonunda zehr olan balı n’idersin

6 Derip dünyâyı cem‘ etme igende

Seninle kalmayan mâlı n’idersin

7 Ko mekri aldayıp gezme bu halkı

Bu mekr ü fitne vü alı n’idersin

8 Gönül ikbâl-i halka olma mağrûr

Gönülsüz olan ikbâli n’idersin

9 Riyâ ile bu halkı gel azıtma

Ko tâc u hırka vü şalı n’idersin

10 Kuru lâf ile maksûd ele girmez

Yürü hâl ehli ol kâli n’idersin

11 Fenâ ender fenâya erdin ise

Ferâgat ehli ol hâli n’idersin

12 Ko halkı nefsin ıslâh eyle evvel

Salâh ehli ol idlâli n’idersin

13 Niyâzî isteyen Hakk’ı bulurmuş

Gel imdi iste ihmâli n’idersin

138

10 Heceli

1 Ey Kerîm Allâh ey Ganî Sultân

Derdliyiz senden umarız dermân

Lutfuna had yok ihsâna pâyân

Derdliyiz senden umarız dermân

2 Gerçi kullarda ma‘siyet çokdur

Rahmetin Mevlâm dahı artukdur

Gayrıdan bize hîç meded yokdur

Derdliyiz senden umarız dermân

3 Gel demez isen biz günâhkâra

Bir adım kâdir mi ki yol vara

Çâre yok senden olmazsa çâre

Derdliyiz senden umarız dermân

4 Şuna kim senden bir hüdâ geldi[321]

Feyz-i akdesden âşinâ geldi

Bir cefâsına bin safâ geldi

Derdliyiz senden umarız dermân

5 Bu Niyâzî çün zikrine düşdü

Dün ü gün gönlü fikrine düşdü

Zâtına eren şükrüne düşdü

Derdliyiz senden umarız dermân

139

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Elâ ey mürşid-i âlem haber ver ilm-i Mevlâ’dan

Elâ ey ma‘na-yı Âdem haber ver remz-i esmâdan

2 Ne sırdır Âdem ü Havvâ ne sırdır “alleme’l-esmâ”[322]

Ne sırdır sidre vü tûbâ haber ver arş-ı alâdan

3 Nedir dillerdeki ilmeyn nedir hem remz-i Zülkarneyn

Ne yerdir Mecma‘u’l-Bahreyn haber ver Hızr u Mûsâ’dan

4 Kimindir feyz ü hem ihyâ ne sırdır hem dem-i İsâ

Nedir Meryem’deki deryâ haber ver dürr-i yektâdan

5 Ne yerdir merkez-i ednâ nedir yâ halka-i vustâ

Bilinmez devre-i kübrâ haber ver sen bu sugrâdan

6 Nedir Kur’ân’ın esrârı nedir esrârın envârı

Nedir Mehdî’nin etvârı haber ver sırr-ı esrâdan

7 Nedir Mısrî nedir Ken’ân Selîm kimdir ya kimdir ân

Haber verdi bunu Kur’ân haber ver seb‘-i kurrâdan

140

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1 Gel ey bâd-ı sabâ lutf eyle bir dem

Haber ver bize cânân illerinden

Beşâretle bizi kıl şâd u hurrem

Haber ver bize cânân illerinden

2 Aradım nice yıl kevn ü mekânı

Bulunmadı anın nâm u nişânı

Aceb nice bulur isteyen anı

Haber ver bize cânân illerinden

3 Seherde açılan güllerde midir

Yahûd efgân eden dillerde midir

Akan suda esen yillerde midir

Haber ver bize cânân illerinden

4 Ol ilden azm edince bu cihâna

Tamuya uğrasan döner cinâna

Tesellî ver kulûb-ı âşıkâna

Haber ver bize cânân illerinden

5 Harîm-i kuds-i lâhûta varırsan

Sarây-ı hâs-ı cânânı görürsen

Yine azm eyleyip bunda gelirsen

Haber ver bize cânân illerinden

6 Nesîm-i feyz-i akdes bahr-ı cûdun

Havâdisden mukaddesdir vücûdun

Cemâl-i zât-ı alâdır şuhûdun

Haber ver bize cânân illerinden

7 Eğer cân ise hüsnünün bahâsı

Nice bin cân anın olsun fedâsı

Niyâzî’nin kadîmî âşinâsı

Haber ver bize cânân illerinden

141

14 Heceli

1 Nâdânı terk etmeden yârânı arzûlarsın

Hayvânı sen geçmeden insânı arzûlarsın

2 “Men arefe nefsehu fekad arefe rabbehu”[323]

Nefsini sen bilmeden Sübhân’ı arzûlarsın

3 Sen bu evin kapısın henüz bulup açmadan

İçindeki kenz-i bî-pâyânı arzûlarsın

4 Taşra üfürmek ile yalınlanır mı ocak

Yönün Hakk’a dönmeden ihsânı arzûlarsın

5 Dağlar gibi kuşatmış benlik günâhı seni

Günâhını bilmeden gufrânı arzûlarsın

6 Cevzin yeşil kabını yemekle tad bulunmaz

Zâhir ile ey fakîh Kur’ân’ı arzûlarsın

7 Şarâbı sen içmeden sarhoş u mest olmadan

Nicesi Hak emrine fermânı arzûlarsın

8 Gurbetliğe düşmeden mihnete sataşmadan

Kebâb olup pişmeden biryânı arzûlarsın

9 Yabandasın evin yok bir yanmış ocağın yok

Issız dağın başında mihmânı arzûlarsın

10 Ben bâğ ile bostânı gezdim hıyâr bulmadım

Sen söğüd ağacında rummânı arzûlarsın

11 Başsız kabak gibi bir tekerleme söz ile

Yûnuslayın Niyâzî irfânı arzûlarsın

142

14 Heceli

1 Cânını terk etmeden cânânı arzûlarsın

Zünnârını kesmeden îmânı arzûlarsın

2 Şol uşacıklar gibi binersin ağaç ata

Çevgân ile topun yok meydânı arzûlarsın

3 Karıncalar gibi sen ufak ufak yürürken

Meleklerden ileri seyrânı arzûlarsın

4 Topuğuna çıkmayan suyu deniz sanırsın

Sen katreyi geçmeden ummânı arzûlarsın

5 Var sen Niyâzî yürü atma okun ileri

Derdile kul olmadan sultânı arzûlarsın

143

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Ey bu cümle kâinâtın aslını bir cân eden

Âdem’i kudretle ol câna sevip cânân eden

2 “Alleme’l-esmâ” ile hem tâc-ı “kerremnâ” ile[324]

Arş-ı alâda melekler cem‘ine sultân eden

3 Vech-i Âdem’le cihân fânûsunu tenvîr edip

Künh-i zâtına o vechi hüccet ü bürhân eden

4 Evvelin Âdem sonın Hâtem kılıp bu âlemin

Hâtemi Mahmûd-ı cennet zübde-i insân eden

5 Nokta-i pergâr-ı âlem Ahmed’in zâtın kılıp

Sırrını kutb-ı hakîkat mazhar-ı Rahmân eden

6 Enbiyâ vü evliyâ hep mazhar-ı envâr-ı Hak

Mustafâ’da her şuûnun cem‘ edip bir şân eden

7 İsm ü resmi mahv iken bu âciz ü bî-çârenin

Nâmını Mısrî verip dillerde ad u sân eden

144

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1 Aldın mı gönül hüsn ile yektâ haberin sen

Duydun mu hem ol Yûsuf-ı zîbâ haberin sen

2 Yakûb-veş ol dîdelerin görmez olunca

Ağladı mı tâ sorsan o bînâ haberin sen[325]

3 Yûsuf yoluna ağlayan ancak deme Yakûb

İşitdin anı n’oldu Zelîha haberin sen

4 Kaysı nice yıl ağladıp inletmedi mi aşk

Alsan n’ola bir togrıca Leylâ haberin sen

5 Dağlar dahi dayanmaz anın yüzüne karşı

Âlimlere sor Tûr ile Mûsâ haberin sen

6 Her kanda anın zerre-i hüsnün göresin, sor

Ola duyasın hasret ile tâ haberin sen

7 Sular gibi yüzün yere sür kalma yolundan

Alçakda alırsın yürü deryâ haberin sen

8 Âlemde nice yüz bin olur aşka giriftâr

Gel sorma o mecnûnlara dânâ haberin sen

9 Bülbüllere de sorma yürü hâlet-i aşkı[326]

Pervâneden al gizlice tenhâ haberin sen

10 Tevhîdi sanır lâ ile isbât-ı vücûdu

Sorma güzelim anlara illâ haberin sen

11 Her kim bu yola sıdk ile girmezse yoğ olmaz

Yoğ olmayıcak Yûsuf’un umma haberin sen

12 Lâhût ile nâsûtu gönül anladı ise

Mısrî ana sor kâf ile ankâ haberin sen

145

Sülûktan önce yazılmıştır

Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Yine firkat nârına yandı cihân

Hasretâ gitdi mübârek Ramazân

Nûr ile bulmuşdu âlem yeni cân

Firkatâ gitdi mübârek Ramazân

2 İndi Kur’ân sende ey nûru güzel

Leyle-i Kadr’inde ey kadri güzel

Gitdin ey tehlîl ü tekbîri güzel

Elvedâ gitdi mübârek Ramazân

3 Gâhi tesbîh u senâ vü zikr ile

Gâhi tahmîd u duâ vü şükr ile

Cân bulurdu mürde diller nûr ile

Hasretâ gitdi mübârek Ramazân

4 Bu ay içre bağlanır dedi resûl

Cinn ü şeytân k’itmeye aslâ fuzûl[327]

Hep duâlar bunda olurdu kabûl

Firkatâ gitdi mübârek Ramazân

5 Cem‘ olup Hakk’a münâcât edelim

Nûr-ı Kur’ân ile doğru gidelim

Bilmedik kadrin Niyâzî n’idelim

Ey dirîgâ gitdi şehr-i Ramazân

146

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Gül müdür bülbül müdür şol zâr u efgân eyleyen

Ten midir ya cân mıdır hem arşı seyrân eyleyen

2 Nâr u bâd u âb u hâkin gel haber ver aslını

Kim buların her birini emre fermân eyleyen

3 Âteşin germiyyetinin sırrını duygur bize

Geh hılâf üzre anı kimdir gülistân eyleyen

4 Yelde kimdir geh nesîm ü geh sabâ zevkın veren

Gâhi hışm ile nice büldânı vîrân eyleyen

5 Kimdir anı bana göster şol sularda durmayıp

Rûz u şeb yüz üstüne aşk ile cevlân eyleyen

6 Hâk ne ma‘dendir biter andan ma‘âdin geh nebât

Kimdir anı gâhi hayvân gâhi insân eyleyen

7 Ay u gün yıldızları kim döndürür vergil haber

Hem ne sır içün dönerler bunca devrân eyleyen

8 Bâde birdir sâkî bir meclisdeki yârân da bir

Bâdenin keyfiyyetini kimdir elvân eyleyen

9 Kiminin mescidde boynın eğdirip âbid eden

Kimini meyhânede sarhoş u sekrân eyleyen

10 Zâhidin benzin sarardıp ağladan kim hem nedir

Kâfirin küfrü dahi fâsıkda isyân eyleyen

11 Halkdan ayırmış yüzin pinhâna çekmiş özünü

Ne arar kendini halkdan böyle pinhân eyleyen

12 Görse mahbûbu gönül bî-ihtiyâr mâil olur

Ehl-i derd uşşâkı kimdir zâr u giryân eyleyen

13 Kim bu sırdan kimini mahrûm edip câhil eden

Kimini mahrem edinip ehl-i irfân eyleyen

14 Vahdet ehli cümlede bir yüzü seyrân etdiler

Lîk görmez ol yüzü kesretde tuğyân eyleyen

15 Ey Niyâzî bu vücûdın terk ederse ol durur

Cümle yüzler içre ol bir yüzü seyrân eyleyen

147

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Âlimim bir ilm ile ma‘lûm ancak bendedir[328]

Ben yoğum kimdir beni bu ilme hem-râz eyleyen

2 Âdem İbrâhîm’e İsâ Mustafâ’ya söyledi

Bu sözü mu‘ciz eden Kurân’ı i’câz eyleyen

3 Gökde yıldız yerde gündüz sihr ü cidâr eylemiş

Kimseye iz vermemiş bu yolda pervâz eyleyen

4 Bir aceb gülzâra geldik hoş açılmış gülleri

Güllerin sünbüllerin bülbüle dem-sâz eyleyen

5 Yüzde bir tutdunsa bin yüz beşde pek tut sözlerim[329]

Tutdurur sana sözin hükmin ser-efrâz eyleyen

6 Güft ü gûya düşme Mısrî gibi gözle vaktini

Matlabın hükm etdirir bürhânın ibrâz eyleyen

Mecmûa, Atatürk Kitaplığı OE. Bl. Yz. Nu: 1385, vr. 27a.

Dîvân-ı Niyâzî-i Mısrî, Milli Ktp. A. 4632, yp. 50

148

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Kim ki cândan geçmez ise den bize yâr olmasın

Âr u ırz ile gelip âşıklara bâr olmasın

2 Gam yükin âşık olan dâim çeke gelmiş durur

Döymeyen dost derdine aşka giriftâr olmasın

3 Derd uyutmaz râhat etmez gece gündüz âşıkı

Şol ki bülbüldür güle karşı nice zâr olmasın

4 Zerk-ı tâatle kimesne hâl-i aşkı anlamaz

Tâlib-i sâdık isen belinde zünnâr olmasın

5 Remz-i Hakk’a mahrem olmak değmenin kârı değil

Kim dilerse aşk ile yâr olsun ağyâr olmasın

6 Zerrece aşk odu kimde olsa yakar varlığın

Aşk odu ister ki Hak’dan gayrı hîç var olmasın

7 Cümle efkârın hurûfın cem‘ edip tevhîd ile

Nokta-i vahdetde haşr ol gayrı efkâr olmasın

8 Ey Niyâzî hâl-i aşkı herkese fâş eyleme

Sırr-ı Hak’dır ana bîgâne haberdâr olmasın

149

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 İlim bahr u vücûd asdâf anın dürdânesiyem ben

Ma‘ârif kenz ü dil vassâf anın vîrânesiyem ben

2 Benim ilmim katında müctehidler âciz oldular

Velî ilm-i ilâhînin deli dîvânesiyem ben

3 Birer hâle cihânın halkı bir bir râzı olmuşlar

Benim bir hâle meylim yok hakın bilmem nesiyem ben

4 Bi-küllî âlemin halkı bilirler bende bir derd var

Bilinmez sevdiğim kimdir nenin mestânesiyem ben

5 Eğerçi sûretâ âhirde geldim âlem-i mülke

Ne mâziyem ne müstakbel her ânın ânesiyem ben[330]

6 Yitirdim benliğim benlik bana hak benliğindendir

Tekellümde hıtâb-ı gaybetin kârhânesiyim ben

7 Ne Mısrî’yem ne Mehdî’yem ne İsâ’yam ne insânam

Bu yanan dâimî şem‘in velî pervânesiyem ben

150

Mefûlü Mefâîlün Mefûlü Mefâîlün

1 Sevdim seni hep varım yağmâdır alan alsın

Gördüm seni efkârım yağmâdır alan alsın

2 Aldın çü beni benden geçdim bu cân u tenden

Aklım dahi her varım yağmâdır alan alsın

3 Ben varlığımı atdım dost varlığına yetdim

Her assılı bâzârım yağmâdır alan alsın

4 Geçdim ben ad u sandan çıkdım ben o dükkândan

Hep ırz ile vakârım yağmâdır alan alsın

5 Geldi dile dildârım buldum gül-i gülzârım

Şimdengerü hep varım yağmâdır alan alsın

6 Sen gâib ü hâzırsın her hâlime nâzırsın

Ahvâl ile etvârım yağmâdır alan alsın

7 Çün buldu gönül yârim terk eyledim ağyârım

İmân ile zünnârım yağmâdır alan alsın

8 Mısrî’ye vücûb imkân bir oldu kamu ayân

Tâat ile ezkârım yağmâdır alan alsın

151

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Teşne-i bahr-ı muhît olan dile reş neylesin

Tûti-i sükker-feşân üftâdeye keş neylesin

2 Cür‘a-i sahbâ-yı zâtı nûş eder temkîn bulan

Âfitâb olan gönül telvîn-i meh-veş neylesin

3 Arifin esrârı settâr olduğın etme aceb

Tan eder zâhid denilen dîv-i serkeş neylesin

4 Âdem’in vechinde Hakk’ı görmedi İblîs laîn

Sûretâ gördü ki bir şekl-i münakkaş neylesin

5 Cân Niyâzî ehl-i aşka nâzikâne vaz‘ eder

Ehl-i nefs olan işitmez dil müşevveş neylesin

152

Mefâîlün Mefâîlün

1 Ene‘l-Hak bâbını açdım

Sala etdim gelen gelsin

Hakîkat feyzini saçdım

Sala etdim alan gelsin

2 Ol dârü‘l-emâne girdim

Vâris-i enbiyâ oldum

Emânet mührünü aldım

Sala etdim uyan gelsin

3 Mısrîyem ben etdim sala

Gelsin belî diyen bile

Aldanmayın kâl u kîle

Zâtu‘llaha eren gelsin

153

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Mushaf-ı hüsnünde yazmışdır edîb-i Kâf u nûn

«İnne fî zâlike le âyâtin li kavmin yesme‘ûn”[331]

2 Halka-i ervâhdan zülf ü ruhun tesbîh eder

Ehl-i diller “hîne tumsûne ve hîne tusbıhûn”[332]

3 Küfr-i zülfün hakkiçün ey nûr-ı Rahmânî yüzün

Ehl-i zühd îmân getirmezse “fe hum lâ ya’kılûn”[333]

4 Dil serîr-i cennet-i kûyunda buldukça makâm

Der lisân-ı hâl ile “yâ leyte kavmî ya’lemûn”[334]

5 Ehl-i aşka arzû firdevs-i kûyundur velî

Asl-ı maksûd oldu dîdârın “lehum mâ yedde‘ûn”[335]

6 Tîğ-ı aşkınla şehîd olsam mezârım sengine

Yazalar bu âyeti “ve’şhed bi ennâ muslimûn”[336]

7 Âyet-i hüsnün Niyâzî’ye mufassal yazdırır

Ol ki der “fassalna’l-âyâti li-kavmin ya‘lemûn”[337]

154

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Gir semâ‘a zikr ile gel yana yana Hû deyü

Er safâ-yı aşk-ı Hakk’a yana yana Hû deyü

2 Hep erenler Hû ile kaldırdılar cân perdesin

Açdılar gözlerin andan yana yana Hû deyü

3 Gördüler Hû kaplamış hep on sekiz bin âlemi

Feyz alırlar cümle Hû’dan yana yana Hû deyü

4 Zât-ı Hakk’a buldular buluşdular bu Hû ile

Dost göründü her tarafdan yana yana Hû deyü

5 Ey Niyâzî gönlüne âşıkların hikmet dolar

“Küntü kenz”in haznesinden yana yana Hû deyü[338]

155

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Nev-bahâr erişdi bî-dâr olayım şimden gerü

Andelîb-i bâğ-ı gül-zâr olayım şimden gerü

2 Dünya vü ukbâ hevâsından geçip abdâl-veş

Kâşif-i cilbend-i esrâr olayım şimden gerü

3 Çalayım Mansûr gibi tabl-ı ene’l-Hak nevbetin

Gireyim meydâna berdâr olayım şimden gerü

4 Dükeli dâr u diyârın raht u bahtın terk edip

İbn-i Edhem gibi deyyâr olayım şimden gerü

5 Dolanayım Hızr-veş âlem gözünden bir zamân

Mutlak olup sırr-ı Settâr olayım şimden gerü

6 Nice bir bu ten zemîninde karâr edip kalam

Çıkayım göklerde devvâr olayım şimden gerü

7 Bu izâfât u kuyûdât illerin edip harâb

Lâ-mekân ilinde seyyâr olayım şimden gerü

8 Mürg-i cânı bu kafesden uçurup şâd edeyim

Ol ‘adem şehrine tayyâr olayım şimden gerü

9 Bir beden kaldı bana mensûb olan bunda hemân

Yok edip anı dahi var olayım şimden gerü

10 Kalmasın varlıkda Mısrî’nin vücûdu zerrece

Kurtulayım vasl-ı dildâr olayım şimden gerü

156

Müstefilün Müstefilün Müstefilün Müstefilün

1 Bir şehre erişdi yolum dört yanı düz meydân kamu

Ana giren görmez ölüm içer âb-ı hayvân kamu

2 Bir hoş güzel yapusı var otuz iki kapusı var

Cümle şehirlerden ulu her yanı bâğ bostân kamu

3 Âb u havâsı mu‘tedil giren çıkamaz ay u yıl

Dağları lâle ak kızıl bâğlar gül-i handân kamu[339]

4 Bülbülleri nâlân eder cân u dili hayrân eder

Bâğçeleri seyrân eder her kûşede hûbân kamu

5 Eşcârda sâzlar çalınır dallarda meyve salınır

Sen sunmadan ol yolunur her emrine fermân kamu

6 Kim selsebîlden nûş eder rahîk anı bî-hûş eder

Tesnîm ebed sarhôş eder olur içen mestân kamu

7 Bu dediğim cennet değil anlara ol minnet değil

Bunun safâsı zevkine ehl-i cinân hayrân kamu

8 Şehr-i hakîkatdır adı Hak sırrını bunda kodu

Ol sırra ârif olanı eyledi Hak mihmân kamu

9 Olmaz olarda hîç fesâd buğz u hased kibr ü inâd

Cümle biliş yok anda yad birbirine ihvân kamu

10 Özleri cânlardan azîz sözleri ballardan lezîz

Yok anda sen ben siz ü biz birlik ile yeksân kamu

11 Ol şehre mürsel gelmedi anları da‘vet kılmadı

Anlar yolu yanılmadı evsâfları Kur’ân kamu

12 Hak mezhebi mezhebleri deryâ-yı zât meşrebleri

Hâsıl kamu matlabları kadr içredir her an kamu

13 Yokdur olarda ihtilâf günden ‘ayân Hak bî-hılâf

Her işleri Hakk’a muzâf rûh eylemiş yezdân kamu

14 Terk eylemişler kâl ü kîl lâl olmuş anlarda bu dil

Her hâlleri Hakk’a delîl hep mazhar-ı Rahmân kamu

15 Gerçi sana bakıp gözü sohbet eder söyler sözü

Lâkin Hak’ı bulmuş özü söyleşdiği fürkân kamu

16 Dünyâya anlar girmedi girdiyse de eğlenmedi

Şeytân oları görmedi andan olar pinhân kamu

17 Ana girerse bir kişi gider gönülden teşvîşi

Başına bu devlet kuşu konan olur sultân kamu

18 Hemân ki ol şehre gelir her korkudan âzâd olur

Yollarda bellerde kalır dîv ü peri şeytân kamu

19 Dâru’l-emândır ol şehir lakin girer yüz binde bir

Sanma ana dâhil olur hûri melek rıdvân kamu

20 Kim ki o şehri özledi erenler izin izledi

Adâb-ı Hakk’ı gözledi irşâd eder pîrân kamu

21 Her semt o şehrin yoludur lâkin girenler velîdir

Anun içi toptoludur Türk ü Arab Süryân kamu

22 Ehlini bul ol illerin sarpın geçirsin yolların

Yırtar yalınız gideni kurd u peleng arslan kamu[340]

23 Ehline anlar bellidir bilir zîrâ bir illidir

Her birisi ahsen sıfat her müşkile bürhân kamu

24 Gir enbiyânın silkine bin bu vücûdun fülküne

Kahr eyle nefsin askerin gark eylesin tûfân kamu

25 “Var semme vechullâh”ı bul tâ görüne sana ol il[341]

Senden sana eyle sefer kim edesin seyrân kamu

26 Cândan riyâzât u ta‘ab çeksen anı edip taleb

Olur riyâzâtın sonu derdlerine dermân kamu

27 Çek sînene dâğ üzre dâğ şol hasta cânın ola sağ

Şâyed ola dağ üstü bâğ yadlar ola yârân kamu

28 Cân ermeyince aslına bülbül gibi gül faslına

Hep cenneti arz eylesen olur ana nîrân kamu

29 Cân ilidir vasf etdiğim derd ile ta‘rîf etdiğim

Bundan inip döküldüler bu tenlere her cân kamu

30 Gel tende koma cânını a‘lâya çık bul kânını

Lâyık mıdır insâna kim yeri ola zindân kamu

31 Tut bu Niyâzî’nin sözin bunda açagör cân gözin

Bir gün gidersin ansızın göymez sana kârbân kamu

32 Var ol hakîkat şehrine er anda Hakk’ın sırrına

Dolsun senin de gönlüne deryâ olup irfân kamu

157

Müstefilün Müstefilün Müstefilün Müstefilün

1 Cûş eyledi deryâ-yı aşk doldu cihân âğâz-ı Hû[342]

Her kancaru kılsan nazar andan gelir âvâz-ı Hû

2 Başım elime almışam alıp meydâna gelmişem

Çevgân-ı aşkı çalmışam ben olmuşam pervâz-ı Hû

3 Fevk-i şecerlerde varak vahş u tuyûr ins ü melek

Raks eyleyip eder dilek arz u semâ Hicâz-ı Hû

4 Gayrıya vermez fikrini dâim artırır şükrünü

Terk etme gel Hû zikrini ey Niyâzî niyâz-ı Hû

158

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Ezelden nârına aşkın yana geldim nihân içre[343]

Akıtdım nice dem yaşlar gözümden dolu kan içre

2 Hak ile bî-nişân iken kamu cânlara cân iken

Düşürdü bî-mekân iken beni kevn ü mekân içre

3 Nice geldim nice gitdim nice doğdum nice öldüm

Nic’açıldım nice soldum şu gül gibi cihân içre

4 Bulut olup göge ağdım matar olup yire yağdım

Güneş olup gehî doğdum zemîn ü âsumân içre

5 Nebât olup nice devrân nice demde olup hayvân

Geyirdi sûret-i insân bana devr-i zamân içre

6 Çü insân sûretin buldum Hak’a hamd u senâ kıldım

Fenâ-ender-fenâ oldum bekâ-yı câvidân içre

7 Erişdi ma‘rifet nûru gönül oldu Hak’ın Tûr’u

Niyâzî duydu çün sırrı gümân gitdi ayân içre

159

Mefûlü Mefâîlün Mefûlü Mefâîlün

1 Uyan gözün aç durma yalvar güzel Allâh’a

Yolundan izin ırma yalvar güzel Allâh’a

2 Her geceyi kâim ol her gündüzü sâim ol

Hem zikr ile dâim ol yalvar güzel Allâh’a

3 Bir gün bu gözün görmez hem kulağın işitmez

Bu fırsat ele girmez yalvar güzel Allâh’a

4 Sağlığı ganîmet bil her sâ‘ati ni‘met bil

Gizlice ibâdet kıl yalvar güzel Allâh’a

5 Hey nice yatarsın dur olma şu safâdan dûr[344]

Bahr-ı keremi boldur yalvar güzel Allâh’a

6 Ömrünü hîçe satma kendini oda atma

Her şâm u seher yatma yalvar güzel Allâh’a

7 Her vakt-i seherde bin lutfu gelir Allâh’ın

Ol vakt uyanır kalbin yalvar güzel Allâh’a

8 Allâh’ın adın yâd et cân ile dili şâd et

Bülbül gibi feryâd et yalvar güzel Allâh’a

9 Gel imdi Niyâzî’yle dergâha niyâz eyle

Hâcâtı dırâz eyle yalvar güzel Allâh’a

160

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Uyan gafletden ey nâim Hak’a yalvar seherlerde

Döküp acı yaşı dâim Hak’a yalvar seherlerde

2 Kapusında durup her bâr yüzün dergâhına tut var

Yürekden kıl dem-â-dem zâr Hak’a yalvar seherlerde

3 Seherlerde açılır gül anunçün zâr eder bülbül

Uyanıp derd ile ey dil Hak’a yalvar seherlerde

4 Gel ey miskîn ü bî-çâre igende gezme âvâre

Dilersen derdine çâre Hak’a yalvar seherlerde

5 Seherde kalkuban her gâh yüzün yere sürüp kıl âh

Ere lutfu sana nâ-gâh Hak’a yalvar seherlerde

6 Açılır bâb-ı sübhânî çekilür hân-ı sultânî

Dökülür feyz-i rabbânî Hak’a yalvar seherlerde

7 Seherde uykudan uyan Niyâzî durma derde yan

Ola kim erişe dermân Hak’a yalvar seherlerde

161

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Gönül tesbîhi çek seccâdeden hîç ayağın ırma[345]

Namâz ehlinden özgeyle sakın sen durma oturma

2 İbâdet ehli ol dâim yüzün kaldırma toprakdan

Vuzû‘dan el yuyup râhat edip şol nefsi yatırma

3 Yüzün yerlere sür gel bûrıyâ tek mescid içinde

Otur minber gibi dâim kafesde kuş gibi durma

4 Müezzin nâlesin dinle dağılsın dilde teşvîşin

Sakın terk eyleyip tamu kapusın sana açdırma

5 Cemâ‘atla namâz terk edeni almış küdûretler

Anın terkiyle lutf et bir küdûret sen hem artırma

6 Hatîbin sanmagıl mülhid anın fi’line uy dâim

İmâmdan gayrıya aslâ sakın özünü tapşurma

7 Niyâzî tâ‘ati terk eylemek bil kim fuzûllukdur

Kerem kıl terk-i tâ‘atle bu halkı başa üşürme

162

14 Heceli

1 Deme ki Hakk’ı sende mevcûd ola ya ben de

Ne sendedir ne bende sığmaz ol bir mekânda

2 Mekânı bî-mekândır nişânı bî-nişândır

Yine zuhûr eden ol mekânda vü zamânda

3 Hem cân u hem ten oldur hem sen ü hem ben oldur

Cümle görünen oldur uzakda vü yakında

4 Sanır mısın kim odur istediğin ya budur

O bu kamu bir Hû’dur gidende vü duranda

5 Niyâzî gözün aç bak her şey olup durur hak

Sanma anı kim ola nihânda vü ayânda

163

Sülûktan önce yazılmıştır

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1 Hudâ da‘vet eder elhamdülillâh

Bu cân dosta gider elhamdülillâh

2 Hakîkat şehrine çün rıhlet oldu

Gönül durmaz iver elhamdülillâh

3 Duyaldan cân u dil vasl-ı habîbi

Hem okur hem yazar elhamdülillâh

4 Yakın geldi tulûa şems-i rûhum[346]

Bugün günüm doğar elhamdülillâh

5 Ölüm dedikleridir halvet-i yâr

Kamu ağyâr gider elhamdülillâh

6 Şehâdet mansıbıdır ‘âli mansıb

Bize veriliser elhamdülillâh

7 Gözükdü ma‘nâ yüzünden cemâli

Bozuldu hep suver elhamdülillâh

8 Bilişdik bunda hem ihsânlar etdi

Nasîbimiz kadar elhamdülillâh

9 Ne gam giderse dünyâdan Niyâzî

Visâline erer elhamdülillâh

164

11 Heceli

1 Dönmek ister gönlüm cümle sivâdan

Dönelim âşıklar Mevlâ derdiyle

Geçmek ister gönlüm mülk-i fenâdan

Geçelim âşıklar Mevlâ derdiyle

2 Derde düşen âşık n’itsin cihânı

Derd ehlinin dâim yanmakda cânı

Döner arzûlayıp vasl-ı cânânı

Dönelim âşıklar Mevlâ derdiyle

3 Ay u gün yıldızlar hem nüh felekler

Arşın etrâfında saf saf melekler

Meydân-ı aşkında cevlân ederler

Dönelim âşıklar Mevlâ derdiyle

4 Ta‘n eyleme zâhid benim hâlime

Dahl eyleme hergiz bu devrânıma

Dermânı devrânda buldum cânıma[347]

Dönelim âşıklar Mevlâ derdiyle

5 Baş açıp girerim aşk meydânına

Mansûr olurum “ene’l-hak” dârına

Yanmakda Niyâzî şevkın nârına

Yanalım âşıklar Mevlâ derdiyle

165

Medh-i Şerbet Der-Halvet

Müstefilün Müstefilün

1 Bilmem nic’etsem n’eylesem

Bu halvetin şerbetine

Bu cânı teslîm eylesem

Bu halvetin şerbetine

2 Hep gökleri indirseler

Şerbet ile doldursalar

Bircek bizi kandırsalar

Bu halvetin şerbetine

3 Şerbeti gönderdikde Hak

Önünce gün olsa çerâk

Yıldızları etse çanak

Bu halvetin şerbetine

4 Duysa bunu şâh-ı cihân[348]

Katresine vereydi cân[349]

Olmaz bahâ kevn ü mekân

Bu halvetin şerbetine

5 Bu bir aceb ilden gelir

Ancak bunu içen bilir

Kim tatsa hayretde kalır

Bu halvetin şerbetine

6 Her kime olsa feth-i bâb

İçer bunu görmez azâb[350]

Cism ü cânın eder kebâb

Bu halvetin şerbetine

7 Şerbetimiz tükenmedi

İçenleri usanmadı

Niyâzî hergiz kanmadı

Bu halvetin şerbetine

166

Der-Na’t-ı Resûl aleyhi’s-selâm

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Zuhûr-ı kâinâtın madenisin yâ Resûlallâh

Rumûz-ı “küntü kenz”in mahzenisin yâ Resûlallâh[351]

2 Beşer denen bu âlem de senin sûretle şahsındır

Hakîkatde hüviyyetde değilsin yâ Resûlallâh

3 Vücûdun cümle mevcûdâtı nice câmi‘ olduysa

Dahi ilmin muhît oldu kamusın yâ Resûlallâh

4 Dehânın menba‘-ı esrâr-ı ilm-i min ledünnîdir

Hakâyık ilminin sen mahremisin yâ Resûlallâh

5 Ne kim geldi cihâna hem dahi her kim geliserdir

İçinde cümlenin ser-askerisin yâ Resûlallâh

6 Cihân bâğında insân bir şecerdir gayrılar yaprak

Nebîler meyvedir sen zübdesisin yâ Resûlallâh

7 Şefâat kılmasan varlık Niyâzî’yi yog ederdi

Vücûdu zahmının sen merhemisin yâ Resûlallâh

167

14 Heceli

1 Ey bî-misâl-i vâhid hüsnün misâl içinde

Ayînenin göründü bir hûb cemâl içinde

2 Düşdü kamu heyâkil kâmetine mukâbil

Cünbüşü gösterensin şekl ü hayâl içinde[352]

3 Bu san‘atı kim bilir bu kudreti kim görür

Bu vuslatı kim bulur ceng ü cidâl içinde

4 Kande bulur isteyen lutfunu ey dost senin

Çün kim anı gizledin kahr u celâl içinde

5 Mushaf-ı hüsnüne çün tefe’ül eyledim ben[353]

Burc-ı belâda gördüm kendimi fâl içinde

6 Tâli‘imi yokladım mihnet evinde buldum

Anın içün yürürem her dem melâl içinde

7 Kısmet-i rûz-ı ezel aldı kamu nasîbin

Kimisi buldu râhat kimi nekâl içinde

8 Bizim de mihnet imiş kısmetimiz ezelde

Kaldı başım anınçün fitne vü âl içinde

9 Gamsız olan adamı sanma anı âdemî

Hayvândan ol edaldir kaldı dalâl içinde

10 Şâdîlik ehl-i aşka aşkın gamıdır velî

Şol ayrılık güzeldir ola visâl içinde

11 Haddin tecellîsine müştâk olur bu cânım

Görmedi çokdan anı şol zülf ü hâl içinde

12 Mescide varmak ile zevke ereydi zâhid

Kılmazdı da‘vâyı ol şol kîl ü kâl içinde

13 Meyhânede bir kadeh nûş etmeği vermezem

Bin şugluna sofunun tekyede şâl içinde

14 Mescid ü meyhâneyi fark eylemem zâhidâ

Göründüm ise ne var hâl ile dâl içinde[354]

15 Ver serini Niyâzî sırrını verme yada

Nâdâna sırrın veren kalır vebâl içinde

168

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Kalbini bâğ-ı cinân et ravza-i tevhîd ile

Cân dimâğın kıl mu‘attar nefha-i tevhîd ile

2 Ka‘be-i nûr-ı siyâhın bî-nihâyet yolların[355]

Kat‘ eder erbâb-ı aşk bir lemha-i tevhîd ile[356]

3 Her ne denlü rû-siyâh etdiyse isyânın seni

Ağarır bî-şek yüzün bu garra-i tevhîd ile

4 Mâverâ-yı ins ü cinni seyr edip arşa çıkar

Kim ki mi‘râc eylediyse cezbe-i tevhîd ile

5 Ey Niyâzî ârif-i billâh gönülden selb eder

On sekiz bin perdeyi bir lem‘a-i tevhîd ile

169

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Zerreler zâhir m’olurdu âfitâbı olmasa

Katreler kande yağardı hîç sehâbı olmasa

2 Bahr-ı zâtın mevcinin hîç haddi vü pâyânı yok

Zâhir olmazdı cihân anın habâbı olmasa

3 Herkes anlar hem görürdü yüzünü ey dost senin

Kibriyâ-yı “len terânî”den nikâbı olmasa[357]

4 Kim bilirdi zülfün ile kaşların ma‘nâsını

İki âlem gibi şerh eder kitâbı olmasa[358]

5 Ukdesin kim hall ederdi ol kitâbdan zülfünün

Anın insân denilen âhirki bâbı olmasa[359]

6 Haşri inkâr eyleyen mülhidler ilzâm mı olur

Sâl-be-sâl evrâk-ı eşcâr inkılâbı olmasa

7 Kabri vahdet kûşesi haşri temâşâgâh idi

Ey Niyâzî kimde kim cehlin azâbı olmasa

170

Mefûlü Mefâîlün Mefûlü Mefâîlün

1 Ahvâl-i serencâmım bu sâate erince

Diyem sana icmâlin tâ gâyete erince

2 Biz beş er idik çıkdık bir günde yola girdik

Kırk yılda ere irdik bu sohbete erince

3 Her yanaya çalındık çok adları takındık

Dört tekbîri bir kıldık tâ kâmete erince

4 Çün kâmet olup durduk dîvânına el bağlı[360]

Vechini ayân gördük bu hayrete erince

5 Tâ‘at bu imiş el-hak râhat bu imiş el-hak

İzzet bu imiş el-hak bu hizmete erince

6 Kesret idi bir oldu sûret idi sır oldu

Zulmet idi nûr oldu bu âyete erince[361]

7 Çün cân ile bir idik ebdân ile dağıldık

Âhir ki deme erdik bu vahdete erince

8 Bin dört yüz kanat açdım altı yüz dahi koşdum

Tâ on beşe dek uçdum bu hâlete erince[362]

9 Dünyâyı n’ider âşık ukbâyı n’ider sâdık

Mısrî olagör ayık sen vuslata erince

171

Mefûlü Mefâîlün Mefûlü Mefâîlün

1 Ey şeh zen-i dünyânın gel âline aldanma

Şem‘-i ruhu nârına pervâne gibi yanma

Fânîdir anın hüsnü var rengine boyanma

Ahdine vü va‘dine gönül verip inanma

Hakdır bu sözüm hakla inkârına dayanma

Gerçeklere teslîm ol her sözü yalan sanma

2 Bu dünya yedi başlı bin dişli bir erkamdır

Her başda bin ağzı var her lokması âdemdir

Zehridir anın tiryâk tiryâkı dahi semdir

Her şerbeti kim içsen şerbet değil ol demdir

Hakdır bu sözüm hakla inkârına dayanma

Gerçeklere teslîm ol her sözü yalan sanma

3 Mât oldu nice şâhlar bu dünyanın elinden

Doymadı biri bunun câhından u mâlından

İbret alabilirsen al mâh ile sâlinden

Gör nice döner tîz tîz her birisi hâlinden

Hakdır bu sözüm hakla inkârına dayanma

Gerçeklere teslîm ol her sözü yalan sanma

4 Akl ile bunun hergiz bir hîlesi bilinmez

Şeytânı dahi gizli bu ilm ile bulunmaz

Her ne kadar ana sen şetm eylesen alınmaz

Rıfk ile eder mekri her yanaya çalınmaz

Hakdır bu sözüm hakla inkârına dayanma

Gerçeklere teslîm ol her sözü yalan sanma

5 Mısrî sanadır bu söz cehd et alagör ibret

Fakr ile edip fahrı etme ana sen minnet

Tutma sakın aslâ hîç bir kimseye var küdret

Emrâz-ı cehilden sen buldunsa eğer sıhhat

Hakdır bu sözüm hakla inkârına dayanma

Gerçeklere teslîm ol her sözü yalan sanma

172

8 Heceli

1 Gele Deccâl gele gele

Gör ki bu gün neler ola

Cümleten il sana güle

Gele Deccâl gele gele[363]

Gör kim senin hâlin n’ola

2 Devrin tamâm oldu senin

Zevkin harâm oldu senin

Yoldaşın lâm oldu senin

Gele Deccâl gele gele

Gör kim senin hâlin n’ola

3 Melekler seni tutsunlar

Kürsîni arşdan atsınlar

Tahte’s-serâya döksünler

Gele Deccâl gele gele

Gör kim senin hâlin n’ola

4 Kaçar idin sen Allâh’dan

“Lâ ilâhe illallâh”dan

Gazab erdi sana şâhdan

Gele Deccâl gele gele,

Gör kim senin hâlin n’ola

5 Azâzil’e bürhân idin

Şer işe pehlivân idin

Şeytânlara şeytân idin

Gele Deccâl gele gele

Gör kim senin hâlin n’ola

6 Ehl-i fesâda köprüsin

Cân ibn-i cânın pîrisin[364]

Gösterirsin yol eğrisin

Gele Deccâl gele gele

Gör kim senin hâlin n’ola

7 İsâ nüzûl ede yere

Deccâl’ı hem ehlin kıra

Ana uyanları süre

Gele Deccâl gele gele

Gör kim senin hâlin n’ola

8 Ben ölem ü hem dirilem

Sonunda seni öldürem[365]

Gözüne toprak dolduram

Gele Deccâl gele gele

Gör kim senin hâlin n’ola

9 Asâ-yı Mûsâ bendedir

Hem yed-i beyzâ bendedir

Mısrî bana bir bendedir

Gele Deccâl gele gele[366]

Gör kim senin hâlin n’ola

10 Zâhirde Mısrî görünür

İsâ anı çul bürünür

Yüzü karadır içi nûr

Gele Deccâl gele gele

Gör kim senin hâlin n’ola

11 Yeter anı sen horladın

Köpek olup çok hırladın

Çatladın u hem gürledin

Gele Deccâl gele gele

Gör kim senin hâlin n’ola

12 Bilmiş ol âdemdir gelen

İsâ’ya hem-demdir gelen

Cânlara merhemdir gelen

Gele Deccâl gele gele

Gör kim senin hâlin n’ola

13 Kur’ân benem Furkân benem

Dertlilere dermân benem

Bu zulmeti açan benem

Gele Deccâl gele gele

Gör kim senin hâlin n’ola

14 Kur’ân’ın esrârı benem

Göklerin envârı benem

Mü’minin ikrârı benem

Gele Deccâl gele gele

Gör kim senin hâlin n’ola

15 Ölüleri dirildirem

Ağlayanı güldürerem[367]

Deccâl’ı ben öldürerem

Gele Deccâl gele gele

Gör kim senin hâlin n’ola

16 Deccâl aceb yorulmadın

İnâdından ayrılmadın

Bir ölüsün dirilmedin

Gele Deccâl gele gele

Gör kim senin hâlin n’ola

17 Sen beni çün kim bilmedin

İmâna kâbil olmadın

Hasma mukâbil olmadın

Gele Deccâl gele gele

Gör kim senin hâlin n’ola

18 Vücûdum Hak vücûdudur

Allâh’ın halka cûdudur

Ma‘dûm iken mevcûdudur

Gele Deccâl gele gele

Gör kim senin hâlin n’ola

19 Mısrî’nin sözü tağıdır

Kuyumcular toprağıdır

Halka cevâhir dağıdır

Gele Deccâl gele gele

Gör kim senin hâlin n’ola

173

8 Heceli

1 Âlem ahvâlime hayrân

Eylemez dil hâlim iz’ân

Hiç bilemem bu ne seyrân

Geh Halvetî geh Celvetî

Geh Kâdirî derler bana

2 Gör ne ibret eder bana

Nice haber verem sana

Tatmayanlar ermez buna

Geh Halvetî geh Celvetî

Geh Kâdirî derler bana

3 Dil ahvâlin ârif bilir

Âşık hâli ma‘rûf olur

Bu dil lutfa cevlân kılur

Geh Halvetî geh Celvetî

Geh Kâdirî derler bana

4 Âşıkın Hak’dır nasîri

Oldum dervîşler hakîri

Mısrî Hakk’ın dil-esîri

Geh Halvetî geh Celvetî

Geh Kâdirî derler bana

174

11 Heceli

Der-vasf-ı Hazret-i Ümmî Sinân

1 Kanı bir mürşid-i kâmil isteyen

Yetiş Elmalı’da Ümmî Sinân’a

Kalbim marazından kurtulam diyen

Yetiş Elmalı’da Ümmî Sinân’a

2 Gerçi her köşede şeyhim der çokdur

Binde birinin kim irfânı yokdur

Mürşid-i kâmilin tarîkı Hak’dır

Yetiş Elmalı’da Ümmî Sinân’a

3 Allâh fillâh irşâd yoluna durmuş

Yolile ehlinden usûlin almış

Sînesi nûr ile eylece dolmuş

Eriş Elmalı’da Ümmî Sinân’a

4 Âyetin hadîsin sırrın anlayan

Dâim tevhîd ile gönlün eyleyen

Bî-çâre Mısrî’nin sözün dinleyen

Eriş Elmalı’da Ümmî Sinân’a

175

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Es-salâ her kim gelir bâzâr-ı aşka es-salâ

Es-salâ her kim yanarsa nâr-ı aşka es-salâ

2 Es-salâ dâr-ı ene’l-Hak’da bugün Mansûr olup

Cân u başından geçen berdâr-ı aşka es-salâ

3 İbn-i Edhem gibi tâc u tahtını terk eyleyip

Soyunup abdâl olan hünkâr-ı aşka es-salâ

4 Kendini odlara atan şol Halîlullâh gibi

Cân u dilden bülbül-i gül-zâr-ı aşka es-salâ

5 Varlığı dağın delip Şîrîn iline yol açan

Ey Niyâzî söyle ol mi‘mâr-ı aşka es-salâ

176

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Devr edip geldim cihâna yine bir devrân ola

Ben gidem bu ten sarâyı yıkılıp vîrân ola

2 Cûş edip ummân-ı cân cismim gemisin dağıda

Yerler altında tenim toprak ile yeksân ola

3 Bu vücûdum dağı kalka atıla yünler gibi

Şeş cihâtım açıla bir haddi yok meydân ola

4 Dört yanımdan nâr u bâd u âb u hâk ede hücûm

Benliğim anlar alıp bu varlığım tâlân ola

5 Dağıla terkîbim otuz iki harf ola tamâm

Nokta-i sırrım kamunun cevherine kân ola

6 Cümle efkâr u havâssım haşr ola bu arsada

Kalkalar hep yeniden san kim bahâristân ola

7 Yevm-i tüblâdır o gün her ma‘nâ bir sûret giyer

Kim nebât u kimi hayvân kimisi insân ola

8 Kabrime dostlar gelip fikr edeler ahvâlimi

Her biri bilmekde hâlim vâlih ü hayrân ola

9 Her kim ister bu Niyâzî derdmendi ol zamân

Sözlerini okusun kim sırrına mihmân ola

177

Müstefilün Müstefilün Müstefilün Müstefilün

1 Devrân odur kim devrini devr-i felek bilmez ola

İnsân odur kim sırrını ins ü melek bilmez ola

2 Merkeb izinde su görüp deryâyı gördüm sanma sen

Deryâ odur kim ka‘rını aslâ semek bilmez ola[368]

3 Âdem odur kim nân ola hem mâ’ u hem zam’ân

Hayvândan ol edal durur nân u nemek bilmez ola

4 Kâmil odur kim aç susuz çok çok emek çekmiş ola

Nâkıs o çiğdir bunda kim hergiz emek bilmez ola

5 Her bir nebî her bir velî zilletle erdi menzile

Mısrî’ye söğsün şol ağız Allâh demek bilmez ola

178

1 Cânân dilersen cânına

Gel halvetî meydânına

Sultân dilersen sırrına

Gel halvetî meydânına

2 Bende olup bin cân ile

Âşnâ olup sultân ile

Amel eyle Kur’ân ile

Gel halvetî meydânına

3 Gir halvete erkân ile

Çalış salâta savm ile

Sa’y u teslîm kıyâm ile

Gel halvetî meydânına

4 Teslîm olup mürşidine

Alıp temâmen yedîne

Tâ eresin maksûduna

Gel halvetî meydânına

5 Mısrî ile yâr olasın

Ol var ile var olasın

Dillerde dildâr olasın

Gel halvetî meydânına

179

1 Söyler bu cânım

Derde lokmânım

Küllî irfânım

Aşk meydânında

2 Dürr-i yetîmem

Âdeme tıynem

Bir ulu hânem

Aşk meydânında

3 Dördün biriyem

Üçün eriyem

Kırklar yâriyem

Aşk meydânında

4 Sırr-ı a’lâyım

Dinde mevlâyım

Bugün Leylâ’yım

Aşk meydânında

5 Hırka vü tâcım

Her yüke bâcım

Veyse muhtâcım

Aşk meydânında

6 Mısrî’ye zahmet

Âleme rahmet

Ederiz izzet

Aşk meydânında

180

Velehu

Mersiyye-i târîh-i Şeyh Ümmî Sinân (k.s.)

Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Uğradı cân yine mâtem üstüne

Olmaya bir nâle nâlem üstüne

2 Cân u dil meksûf u mahsûf oldular

Kara gün doğdu bu hânem üstüne

3 Feyzimin suyu yerinden od çıkar

Yaraşır bana ki yanam üstüne

4 Yıkılıp meyhâne hiç mey kalmadı

Bir eşik bulam mı yatam üstüne

5 Geldi şeyhimin Niyâzî târîhi

San kıyâmet kopdu âlem üstüne

Sene: 1067 (11. 04. 1657)

181

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Ey derde dermân isteyen derde dermândır Alî[369]

Ey râhat-ı cân isteyen cânda cânândır Alî

2 Kerrema’llah okunur vechinde âyât-ı mübîn

Âşikâr oldu velâyet sırr-ı Sübhân’dır Alî

3 Vâris-i ilm-i nübüvvet hem ahî-i Mustafâ

Hem ulûm-ı bâb-ı Ahmed mâh-ı tâbândır Alî

4 Şânına geldi anın sûre-i sırr-ı “hel etâ”[370]

Öyle medh etmeğe anı hükme fermândır Alî

5 Mısriyâ sıdk ile bend ol Murtazâ’nın yoluna

Âşıkâna tâ ezelden dîn ü îmândır Alî

182

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Bu gün Yakûb-ı kalbe Yûsuf-ı cândan haber geldi

Kamîs-ı pür-nesîm ile o cânândan haber geldi

2 Açıl ey gözlerim envâr-ı vech-i zü’l-celâlîden

Dilâ bedr ol kim ol mihr-i dırahşândan haber geldi

3 Yerinme nâkısım deyü kemâl ehlini gördükde

Kamu noksânı tekmîl eden insândan haber geldi

4 Ne kim yağmâ olundu çekme gam şimden gerü sen var

Dil-i vîrândaki ol kenz-i vîrândan haber geldi

5 Edip dil-hâneyi ta‘mîr otur bu beytü’l-ahzânda

Bu şeb bana seher vaktinde mihmândan haber geldi

6 Bu Mısrî’nin vücûdu mısrının oldur şehinşâhı

Ezelden tâ ebed hükm-i Süleymân’dan haber geldi

183

14 Heceli

1 Zevâle gün salındı kal‘a-i Van alındı

Bâtıl vücûd tolundu vücûd-ı Hak bulundı

2 Vücûd-ı insâna cân muhakkak oldu sultân

Şeytânı sürdü Rahmân levhimden ol silindi[371]

3 Bir mahfî sehhâr idi kattâl u cebbâr idi

Câzû-yı mekkâr idi câzûluğu bilindi

4 Tevbe ederdi hayra niyyet ederdi şerre

Küp olmuş idi hamra hamrın küpü delindi

5 Sevmezdi ol beşeri ‘âm idi hep zararı

Ehl-i Hakk’ın ciğeri dilim dilim dilindi

6 O zâlimin elinden çıkdı çoğu yolundan

Cüdâ düşüp ilinden defterleri çalındı

7 Yezîd-i bed-nâm idi ilimde hâhâm idi

İt idi bel‘âm idi taşra dili salındı

184

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Kıldan ince vü kılıçdan keskin ol şâhın yolu[372]

Her kemâl ehli kapusında anın ednâ kulu

2 Okları kavs-i kazânın kuvvetince yol alır

Pûtesine kalb-i sultândan geçer okun yolu

3 Çün mukaddem “fakru fahrî” dedi sultânü’r-rüsül[373]

Ya aceb mi “fahru züllî” dese bu âhir velî[374]

4 Ferha terha iki deryâ mecma‘u’l-bahreyn olan

Taht-ı akdâm-ı erâzil arş-ı Rahmân menzili

5 Ârifin bir himmeti var arş ana olmaz mekân

Sidre vü tûbâ gözetmez kâmilin cân u dili

6 Âkilin mîzân-ı aklı mâverâsın almadı

Âşıkın âkiller içre adı mülhid ya deli

7 Zerre zerre kıldı Mısrî’nin vücûdunu kazâ

Katre katre kıldı zâtını dahi aşkın yeli

185

Müstefilün Müstefilün

1 Kassâb elinde koyunum[375]

Yâ o beni ya ben onu

Cellâd önünde boyunum

Yâ o beni yâ ben onu

2 Irz u vakâr mâl u menâl

Yağmâ olundu cümlesi

Soyunmuşum bu yolda ben

Yâ o beni yâ ben onu

3 Habsim bu gün kırk erba‘în

Oldu tamâm Deccâl la‘în

Kıldı beni Rabbim emîn[376]

Yâ o beni yâ ben onu

4 Va’llâhi senden korkmazam

Da‘vâ-yı bâtıl kılmazam

Hak’dır yolum yorulmazam[377]

Yâ o beni yâ ben onu

5 Vardı çıkalı göklere

Bin altı yüz doksan bire

İndim seninçün ben yere

Yâ o beni yâ ben onu

6 Mehdî benim adlim durur

İsâ benim fazlım durur

Âhir amel katlim durur

Yâ o beni yâ ben onu

7 Meydâna çık gel ey kabâ

Avrat gibi geyme kabâ

Ben Mısrî’yem giydim abâ

Yâ o beni yâ ben onu

186

Müstefilün Müstefilün

1 Yakın yalınlı külhanı

Atın firengî temreni

Çokdan arardım ben bunu

Ya ben sizi ya siz beni[378]

2 Çün gördünüz kim tınmazam

Sağ u sola bakınmazam

Sanırsınız dayanmazam

Ya ben sizi ya siz beni

3 Geldik işin tâ ucuna

Erişdik âhir gücüne

Bâtıl odur kim kocuna[379]

Ya ben sizi ya siz beni

4 Şemsin yanında zerreler

Bahrın içinde katreler

Zıldan şecer etmez hazer

Ya ben sizi ya siz beni

5 Hor hor uyurken basınız

Mısrî’yi ol vakt asınız

Bulun ziyân u assınız

Ya ben sizi ya siz beni

187

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1 Dost illerinin menzili key âli göründü[380]

Derd-i dile dermân olan Elmalı göründü

2 Tûtîlere sükker bâğının zevki erişdi

Bülbüllere cânân gülünün dalı göründü

3 Mecnûn gibi sahrâları ağlayı gezerken

Leylî dağının lâlesinin alı göründü

4 Ten Ya‘kûb’unun gözleri açılsa aceb mi

Cân Yûsuf’unun gül yüzünün hâli göründü

5 Kâl ehlinin akvâlini terk eyle Niyâzî

Şimden girü hâl ehlinin ahvâli göründü

188

14 Heceli

1 Ey kefere o ığrib avlar mı bu balığı

Yanlış haber söylemiş size veren salığı

2 Yere göğe sığmayan bir ığribe sığar mı

Karnı içiyken anın deryâların yatağı

3 Yer ile gök arası dolar dahi taşardı

Eğer zâhir olaydı cihâna bir tırnağı

4 Yer götüren sar’öküz on dört yüz bin yaşında

Andan dahi büyükdür bu balığın kulağı

5 Ne denlü vasf edersem binde biri değildir

Zîra bunun alnıdır levh u kalem durağı[381]

6 Merkezi de belirsiz zâhir küçük noktadır[382]

Arş ile kürsî anın gıdâsının çanağı

7 Bu Mısrî’nin sûreti aldar bu halkı velî

Ma‘nîde her bir kılı bu dünyânın kâf dağı

189

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Hamr-ı rûy-ı yâr ile sekrân olan anlar bizi[383]

Katresin bahr eyleyip ummân olan anlar bizi

Câhil anlamaz zevi’l-irfân olan anlar bizi

Vâkıf-ı esrâr olup hayrân olan anlar bizi

Anlamaz hayvân olan insân olan anlar bizi

2 Halkın artık eksiğine keylimiz yokdur bizim

Kimseye ta‘n etmeğe hîç dilimiz yokdur bizim

Lâ-mekândan gelmişiz biz ilimiz yokdur bizim

Bu fenâ gülzâra hergiz meylimiz yokdur bizim

Her seher bülbül gibi nâlân olan anlar bizi

3 Sırr-ı vasl-ı yâri yol azanlara açılmazuz

Biz hakîkat şemsiyiz revzenlere açılmazuz

Biz ricâl esrârını şol zenlere açılmazuz

Zâhid-i leffâf olan reh-zenlere açılmazuz

Açılıp güller gibi handân olan anlar bizi

4 Sanmanız zâhid gibi havf u recâ abdâlıyız

Geçmişiz andan velî bezm-i likâ abdâlıyız[384]

Tekye-i iklîm-i lâhûtda bekâ abdâlıyız

Baş açık yalın ayak râh-ı fenâ abdâlıyız

Ref‘ edip ten cübbesin üryân olan anlar bizi

5 Mısriyâ şehr-i fenâya uğradı râhım bugün

Şems-i rûy-ı yâr ile bedr oldu çün mâhım bugün

Kuluna rahm eyleyip kıldı nazar şâhım bugün

“Lî-maallâh” sırrına mahremdir İbrâhim bugün[385]

Ol sarây-ı vahdete mihmân olan anlar bizi

190

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Zât-ı Hak’da mahrem-i irfân olan anlar bizi

İlm-i sırda bahr-ı bî-pâyân olan anlar bizi

2 Bu fenâ gülzârına tâlib olanlar anlamaz[386]

Vech-i bâkî hüsnüne hayrân olan anlar bizi

3 Dünya vü ukbâyı ta‘mîr eylemekden geçmişiz

Her tarafdan yıkılıp vîrân olan anlar bizi

4 Biz şol abdâlız bırakdık eğnimizden şalımız

Varlığından soyunup üryân olan anlar bizi

5 Kahr u lutfu şey’-i vâhid bilmeyen çekdi azâb

Ol azâbdan kurtulup sultân olan anlar bizi

6 Zâhidâ ayık yürürken anlamazsın sen bizi

Cür‘a-i sâfî içip mestân olan anlar bizi

7 Ârifin her bir sözünü duymağa insân gerek

Bu cihânda sanmanız hayvân olan anlar bizi

8 Ey Niyâzî katremiz deryâya saldık biz bugün

Katre nice anlasın ummân olan anlar bizi

9 Halkı koyup lâ-mekân ilinde menzil tutalı

Mısriyâ şol cânlara cânân olan anlar bizi

191

Sülûktan önce yazılmıştır

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Ben sanırdım âlem içre bana hîç yâr kalmadı

Ben beni terk eyledim gördüm ki ağyâr kalmadı

2 Cümle eşyâda görürdüm hâr var gülzâr yok

Hep gülistân oldu âlem şimdi hîç hâr kalmadı

3 Gece gündüz zâr u efgân eyleyip inlerdi dil

Bilmezem n’oldu kesildi âh ile zâr kalmadı

4 Gitdi kesret geldi vahdet oldu halvet dost ile

Hep Hak oldu cümle âlem şehr ü bâzâr kalmadı

5 Dîn diyânet âdet ü şöhret kamu vardı yele

Ey Niyâzî n’oldu sende kayd-ı dindâr kalmadı[387]

192

14 Heceli

1 Cân yine bülbül oldu hâr açılıp gül oldu

Göz kulak oldu hep bir her ne ki var ol oldu

2 Uyandı çün nâr-ı aşk kaynadı ebhâr-ı aşk

Her yanaya çağlayıp akdı gözüm sel oldu

3 Gönül o bahre daldı dilim tutuldu kaldı

Girdim anın zikrine a‘zâlarım dil oldu

4 Ferhâd bu gün ben oldum varlık dağını deldim

Şîrîn’ime varmağa her cânibim yol oldu

5 Geç ağ ile karadan halkı bırak aradan

Niyâzî dön buradan durma sana gel oldu

193

14 Heceli

1 Gönülleri doldurur erenlerin halveti

Ölüleri dirildir erenlerin halveti

2 Yaka yaka kül eder her dikeni gül eder

Hak’dan yana yol eder erenlerin halveti

3 Sıdk ile giren kişi âh u zâr olur işi

Gözden akıdır yaşı erenlerin halveti

4 Tuygurur ol illeri tîz geçirir billeri[388]

Yakın eder yolları erenlerin halveti

5 İçine bir od salar nefsin sıfâtın yakar

Cânın gözünü açar erenlerin halveti

6 Seni sana bildirir ağlar iken güldürür

İrfân ile doldurur erenlerin halveti

7 Niyâzî var sen yürü sanma anı zâhirî

İçeriden içeri erenlerin halveti

194

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Tâlib-i Hakk’ın devâsız derd durur sermâyesi

Anın içün âh u zâr olur hemîn hem-sâyesi

2 Âşıkın ma‘şûk yolunda derdi artdıkça müdâm

Artar anın dem-be-dem akrân içinde pâyesi

3 Tâ‘atin ihlâsa ermez ilm ile amâl ile

İzzeti ko zilleti tut oldur anın mâyesi

4 Arz-ı vâsi‘ ister isen kâmilin gir kabzına

Arş u kürsîden genişdir bir velînin âyesi

5 Ârifin gönlünü bilmez kandedir halk-ı cihân

Ol ki ankâdır yere düşmez bil anın sâyesi

6 Kim ki “mâ-zâga’l-basar” sultânının tıflı ola[389]

Mısriyâ şol feyz-i akdes nûru oldu dâyesi

195

10 Heceli

Sülûktan önce yazılmıştır

“Eş-şeyhu’l-kâmili’l-mükemmil Elmalî Ümmî Sinân Efendi Hazretlerine tesvîd edip irsâl olunandır.”

1 Eylesin Allâh çok tahiyyâtı

Ana kim verdi ilm-i gâyâtı

2 Gizli sultândır sırr-ı Sübhân’dır

Mürşid-i cândır hep makâlâtı

3 Kutb-ı halâyık bahr-ı hakâyık

Ferd-i câmi‘dir hep makamâtı

4 Nokta-i kübrâ göremez amâ

Gizlidir zîrâ cümleden zâtı

5 Kalbini keşşâf eylemiş şeffâf

Görünür anda hep beriyyâtı

6 Arayıp bulan kulluğun kılan

Telkînin alan buldu hâlâtı

7 Ey nice cânlar yanını bekler

Bulmadık derler bunda lezzâtı

8 Neylesin ta‘lîm olamaz teslîm

Ya nice bulsun ol kemâlâtı

9 Mâyenin zevkın alamaz şol kim

Şeyhi hak bilmez yok riâyâtı

10 Şehri Elmalı cânda bulmalı

Ümmî Sinân’dır şöhret-i zâtı

11 Hubbu cânımda sırrı zâtımda

Savar üstümden hep beliyyâtı

12 Şeyhini hak bil Ey Niyâzî kim

Pîr yüzündendir Hak hidâyâtı

196

Sülûktan önce yazılmıştır

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Sana âşık olan diller n’iderler hûr u gılmânı

Cemâlin seyr eden gözler n’iderler bâğ u rıdvânı

2 Şarâb-ı aşk ile sekrân olup her birisi mestân

Visâlin gülüne hayrân olan neyler gülistânı

3 Koyanlar akl u idrâki olur mu kimseden bâki[390]

Yakıp bu sîne-i çâki düşer ateşlere cânı

4 Bu nâr-ı aşka yananlar bihâr-ı şevka dalanlar

Gözünden yaş ile kanlar döken bulmaz mı sen hânı

5 Niyâzî kaldı hayretde yanar dil nâr-ı firkatde

Düşüp bu dâr-ı gurbetde dün ü gün eyler efgânı

197

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Ey gönül gûş eylegil âşıkların güftârını

Nicedir gör dost ile yanıkların bâzârını

2 Dost belâsı sehmine üryân edip sînelerin

Sonra ol yârelerin istediler dermânını

3 Derdini dermân verüpdir yine ol yârelerin

Anın içün artırır âşıkların efgânını

4 Aşk odu şöyle yakıpdır cism ü cânın anların

Kül edip savurdular cümle vücûd harmânını

5 Vasl-ı Hakk’ı isteyen cân u cihânı terk edip

Aşk meydânında evvel dikdi anın dârını

6 Sâkî-i bezm-i elest peymânesin içenleri

Gör ki nice keşf ederler sırr-ı Hak estârını

7 Bî-nişânın menzilin kâf-ı ‘ademden izleyip

Ey Niyâzî böyle bulmuş bulan ol cânânını

198

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Dilberâ gamzen oku içim dolu kan eyledi

Şol siyâh zülfün teli aklım perîşân eyledi[391]

2 Her kimin kim şehrine uğradı aşkın askeri

Hep imârâtın anın bir demde vîrân eyledi

3 Dürlü dürlü fitneler saçından oldu âşikâr

Halk-ı âlem sandılar kim anı şeytân eyledi

4 Hadd ü hâlin iki böldü bu cihânın halkını

Birini kâfir birini ehl-i îmân eyledi

5 Gizli sırrından haber verdikde uşşâkın dili

Âbid ü zâhidlerin aklını hayrân eyledi

6 Gör ne gayretdir ki sırr-ı vahdeti setr etmeğe

Cem‘ u tafsîli o gayret kul u sultân eyledi

7 Cümle esmâ vü sıfâtındır görünen gayrı yok

Her biri bir vech ile hûb zâtın ilân eyledi

8 Kudretin insânı mazhar kıldığıyçün zâtına

Yüzünün nakşını hep âyât-ı Kur’ân eyledi

9 Örtdü bu bâzâr-ı kesret gözlerin halkın velî

Ârif olan cümle yüzden seni seyrân eyledi

10 Bu ne hikmet bu ne kudret bu ne san‘atdır görün

Zerreyi gün katreyi deryâ-yı ummân eyledi

11 Kim ki bu sırdan haberdâr oldu ârifdir özü

Kurtulup hayvân adından kendin insân eyledi

12 La‘l-i cânân olalıdan ey Niyâzî meşrebin

Sözlerin uşşâk içinde âb-ı hayvân eyledi

199

10 Heceli

1 Çün sana gönlüm mübtelâ düşdü

Derd ü gam bana âşinâ düşdü

2 Zühd ü takvâya yâr idim evvel

Aşk ile benden hep cüdâ düşdü

3 Vâiz eydür gel aşkı terk eyle

Nideyim sabrım bî-vefâ düşdü

4 Nice terk etsin aşkı şol âşık

Ana karşı sen meh-likâ düşdü

5 Vechini görsem dağılır aklım

Zülfün ana çün muktedâ düşdü

6 Kim seni buldu kendi yok oldu

Vaslına ey dost cân-bahâ düşdü

7 Aşka uşşâkın da‘vet etmişsin

Cân kulağına ol sadâ düşdü

8 Bu Niyâzî’nin hîç vücûdunda

Zerre komadı hep yaka düşdü[392]

200

Müstefilün Müstefilün Müstefilün Müstefilün

1 Bir yüze duş oldu gözüm yüz bin gezer dîvânesi

Olmuş cemâli şem‘inin ay ile gün pervânesi

2 Kendi sunar dolu dolu peymâneler âşıklara

Bir kez elinden nûş eden olur ebed mestânesi

3 Şunlar ki tatmadı ezel bezminde anın cür’asın

Tatmaya bunda dahi ol aşk ehlinin bîgânesi

4 Her bir kuru lâf ehli dâhil olamaz bu meclise

Ol câna kıymaz nice gel desin ana cânânesi

5 Aşk ehli ayılmaz ezelden tâ ebed serhoş olur

Pes nice ayılsın ki dâim devr eder peymânesi

6 Bir mülke mâlik eylemiş uşşâkını ol pâdişâh

Mülk-i Süleymân anların yanında bir vîrânesi

7 İki cihânda Mısrî’ye devlet dahi izzet yeter

Geldikçe yârin sunduğu cevherlerin her dânesi

201

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Zühdünü ko aşka düş ehl-i cenân etsin seni

Pîr-i aşka kulluk et cânâne cân etsin seni

2 Bir zamân bülbül gibi efgânın ağdır göklere

Şol kadar kıl nâleyi kim gülsitân etsin seni

3 Âr u nâmûsun bırak şöhret kabâsından soyun[393]

Giy melâmet hırkasın kim ol nihân etsin seni

4 Yüzünü yerler gibi ayaklar altında ko kim

Hak taâlâ başlar üzre âsumân etsin seni

5 Verme râhat nefsine dâim gazâ-yı ekber et

Ka‘be-i dil feth olup dâru’l-emân etsin seni[394]

6 Gel Niyâzî’nin elinden bir kadeh nûş eyle kim

Mahv edip nâm u nişânın bî-nişân etsin seni

202

Der-beyân-ı ehl-i hakîkat ve hâl-i ârif-i sırr-ı vahdet

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1 Belirmez ârifin hâli vü şânı

Değil irfân filân ibn-i filânı

Yerin terk edenin yokdur mekânı

Hakîkat ehlinin olmaz nişânı

2 İzi yokdur ki izinden biline

Dahi tozmaz ki tozundan biline

Sen anı sanma sözünden biline

Hakîkat ehlinin olmaz nişânı

3 Ne denlü var ise âlemde evsâf

Sıfatlanır anı bil ehl-i a‘râf

İnâd ehli değilsen eyle insâf

Hakîkat ehlinin olmaz nişânı

4 Sen anın sabr u şükrünü sorarsın

Bulamazsın o vasf ile yürürsün

Bilindi kim nişânını ararsın

Hakîkat ehlinin olmaz nişânı

5 Kıbâb-ı Hak’da mestûr olan erler

Sıfât-ı halk içinde görünürler

Ne doğarlar ne dolunurlar anlar[395]

Hakîkat ehlinin olmaz nişânı

6 Gazab şehvet iki ayakdır anlar

Binip üstünde seyyâh oldu cânlar

Bularla çıkdılar arşa çıkanlar

Hakîkat ehlinin olmaz nişânı

7 Ne kim âfâkda hor görmezse ârif

Vücûdundan da olmaz anı sârif

Anınçün der bunu ehl-i maârif

Hakîkat ehlinin olmaz nişânı

8 Görünse taşradan bir vasf-ı fâil

İçinden de biri olsa mukâbil

Yakına yardım eyle olma hâil

Hakîkat ehlinin olmaz nişânı

9 Anı uran urur ağlatmak içün

Ya gayret gösterir darıltmak içün

O da ağlar darılır çatmak içün

Hakîkat ehlinin olmaz nişânı

10 Nefessiz dünyada bir harf dirilmez

Nefes de harfe boyanır ırılmaz

Şu kim Hak’dan gelir cânâ yerilmez

Hakîkat ehlinin olmaz nişânı

11 Cihânda bir gürûh olmaz ki ey cân

Bulunmaya içinde ehl-i irfân

Olur mevsûf sıfatlarıyle her ân

Hakîkat ehlinin olmaz nişânı

12 Kimi şâdân kimi nâ-şâd olurlar

Kimi üstâd kimi nerrâd olurlar

Niceler sûretâ cellâd olurlar

Hakîkat ehlinin olmaz nişânı

13 Şerî‘atle olursa ger o ef‘âl

Deme ana ki bu gâyet bed-a‘mâl

Şer’i reddetmese sen de kıl ikbâl

Hakîkat ehlinin olmaz nişânı

14 Ne kim mevcûd olupdur bu cihânda

Ger işlense kamu yerli yerinde

Bahâne bulamazlar hîç birinde

Hakîkat ehlinin olmaz nişânı

15 Niyâzî’ye gelir her gayb u hâzır

Görünür cümle a‘râz u cevâhir

Nişâniyle olur her biri zâhir

Hakîkat ehlinin olmaz nişânı

203

Der medh-i Aspozi der-Malatya

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Bâreka’llâh gülsitân-ı bülbülândır Aspozi

Cenneti tezkîr eder âlî-mekândır Aspozi

2 Mu‘tedil âb u hevâ hem müctemi‘ envâ‘-ı zevk

Mecma‘-ı bezm-i safâ-yı ârifândır Aspozi

3 Âb-ı hayvânı beğenmez hasletindedir Mesîh

Akdığınca sanki bir rûh-ı revândır Aspozi

4 Câme-i hadrâsın eyyâm-ı rebî‘de kim giyer

Şübhesiz menzil-geh-i Hızr-ı zamândır Aspozi

5 Her taraf pür-mîve-i şîrîn leb-i dilber misâl

Yeşil atlasla donanmış nev-civândır Aspozi

6 Bî-midâd elması üzre nakş olur ebyât-ı sürh

Lâ-cerem sun‘-ı Hudâ’ya bir beyândır Aspozi

7 Ol sebebden ehl-i pür-akl u zekâ vü ma‘rifet

Mahzen-i ehl-i ulûm u kâmilândır Aspozi

8 “Cennetin min tahtihe’l-enhârı tecrî” dense hûb[396]

“Hâzihî cennâti adnin”den nişândır Aspozi[397]

9 Ey Niyâzî ger dokunmayaydı hîç bâd-ı fenâ

Kim demezdi ana firdevs-i cinândır Aspozi

204

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Hamdüli’llâh habs-i zindân ehl-i hâlin hırfeti

Fakr u zillet derd ü mihnet ol gürûhun izzeti

2 Habs-i cism ü nefs eden cânın eder elbet halâs

Halvetin rûşen eder envâr-ı Hakk’ın celveti

3 Zulmet içre teşne diller âb-ı hayvâna erer

Kıllet içre sabr ile çok kimse buldu devleti

4 Halk-ı âlem kabza-i kudretde bî-çün ü çerâ

Hak kazâsına rızâ ver bula kalbün vüs‘ati

5 İzzet-i ukbâya zilletdir Niyâzî çün tarîk

Nefha-i Rahmân’a bu yoldan ede gör sür‘ati

205

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1 Nolaydı ey Keşiş Dağı n’olaydı

Senin dâim yüzün böyle güleydi

2 Yüzün gözün kan ağlayıp şitâdan

Biten dürlü çiçekler solmayaydı

3 Senin âb u havânı matlab edip

Başında her taraf yârân dolaydı

4 Kibirle göklere baş çekmeyeydin

Başında dürlü boran olmayaydı

5 Bu Mısrî’ye aceb bu dağ ne derdi

Eğer dile gelip bir söyleyeydi

206

Müstefilün Müstefilün

1 Meydân-ı aşka girdiler

Hak yolunun âşıkları

Maksûda bunda irdiler

Hak yolunun âşıkları

2 Çün mâsivâ terk etdiler

Dostdan yana azm etdiler

Arş üzre cevlân etdiler

Hak yolunun âşıkları

3 Zulmât-ı dünyâyı geçer

Âb-ı hayâtı hem içer

Deryâ olup dürler saçar

Hak yolunun âşıkları

4 Ölmezden evvel öldürür

Bâkî hayâtı ol bulur

Hak yoluna kurbân olur

Hak yolunun âşıkları

5 Her kim Hak’ı bulmak diler

Alsın Niyâzî’den haber

Bunda iken dosta erer

Hak yolunun âşıkları

207

6 Heceli

1 Bilir var bu yolu[398]

Cândadır dost ili

Söyler cân bülbüli

Sendedir dost ili

2 Ey dervîş-i âşık

Ey sâlik-i sâdık

Bil cevâb-ı tahkîk

Sendedir dost ili

3 Sorduk bilenlere

Yüzin görenlere

Söyler var anlara

Sendedir dost ili

4 Taşradan varılmaz

Bin yılda erilmez

Yabanda yâr olmaz

Sendedir dost ili

5 Niyâzî der bunda

Uzak değil cânda

Görünmez nihânda

Sendedir dost ili

208

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Nûr-ı vâhid cümle âlem yok durur bîgânesi

Nûru zulmet gösteren hep bu cihet vîrânesi

2 Lâm-ı halkı mahv edip hak-bîn olup Hakk’ı görüp

Kayd-ı zulmetden çıkıp olma akıl dîvânesi

3 Aklın aslın sorar isen bir resendir bağlısın

Seyr-i lâhûta komaz kalır deyü vîrânesi

4 Ey Niyâzî nârı nûrdan fark eden bilmez bizi

Anlamaz illâ kelâmım şeş cihetdir ânesi

209

Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün Mefâîlün

1 Elâ ey sâil-i mürşid nazar kıl gel bu eşyâyı

Kelâm-ı Hakk’ı gel gûş et bu eşyâ üzre ma‘nâyı

2 Nefis rûh Âdem ü Havvâ hakâyık andadır hâlâ

Merâtib Sidre vü Tûbâ sıfât bil Arş-ı a‘lâyı

3 Sıfât u zâtıdır ilmeyn vücûdu Mecma‘u’l-bahreyn

Velâyet nûr-ı Zülkarneyn çü akleyn Hızr u Mûsâ’yı

4 Çü esmâ merkez-i ednâ müsemmâ devre-i kübrâ

Bu âlem halka-i vustâ çü nâsût bil bu sugrâyı

5 Çü Muhyî ism-i a‘zamdır hem İsâ rûh-ı sultândır

Nefis Meryem yem irfândır “nefahtü” dürr-i yektâyı[399]

6 Vücûdun Mısri’dir Ken‘ân hakâyık kaplamış el’ân

Bu kevndir ma‘nevî ey cân hakâyık seb‘-i kurrâyı[400]

210

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Sırr-ı tevhîd ile sırrım âşinâlık eyledi

Bunu bana himmet-i pîr ile Hâlık eyledi

2 Merve hakkı sa’y edip kesb-i safâ eyle gönül

Nûr-ı Ka’be hac yolunda rûşenâlık eyledi

3 Aşk-ı Hak’dan gayrı yâra ol vefâdâr olmadı

Her kime yâr oldum ise bî-vefâlık eyledi

4 Zulmet-i imkân içinde zâr u sergerdân iken

Çekdi nûr-ı kibriyâya reh-nümâlık eyledi

5 Pîr-i aşkın dâmenini koma elden Mısrîyâ

Öz atandan artık ol sana atalık eyledi

211

Mesnevî

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1 Bir göz ki anın olmaya ibret nazarında

Ol düşmenidir sâhibinin baş üzerinde

2 Kulak ki öğüt almaya her dinlediğinden

Akıt ana kurşunu hemân sen deliğinden

3 Şol el ki anın olmaya hayr u hasenâtı

Verilmez ana cennet ilinin derecâtı

4 Ayak ki ibâdet yolunu bilmez anı kes

Öğrensin anı mescid önünde kapudan as

5 Bir dil ki Hak’ın zikri ile olmaya mu‘tâd

Urma sen ol et pâresine dil deyü hîç ad

6 Nefsim deme şol dîve ki ilter seni şerre

Nefs odur anın fikri vü meyli ola hayra

7 Gönül midir ol kim içi vesvâs ile dolmuş

Kibr ile hased askeri her yanını almış

8 Şol cân ki fakat cismi diri tuta deme cân

Hayvânda da vardır o damarlarda dolan kan

9 Cân ol ki “nefahtü” dedi Kur’ânda ana Hak[401]

Ol nefha-i Rahmâniyedir bu sırr-ı mutlak

10 Ol rûh-ı izâfîye kim erdi odur insân

Ol nokta-i kübrâdır olan sûret-i Rahmân

11 İnsân da denir ana dahi âdem-i manâ

Hem rûh-ı musavverdir o hem âkil ü dânâ

12 Zîrâ ki cihâna neye geldiğini bildi

Maksûd olunan matlab-ı a’lâsını buldu

13 Ol nefha imiş âdeme bil meşreb-i a‘lâ

Ol nefha imiş kâf-ı vücûdundaki ankâ

14 Ol nefha imiş diri tutan cümle cihânı

Ol nefha imiş zînet eden bâğ-ı cinânı

15 Ol nefha ile oldu imâret bu avâlim

Ol nefha ile doldu kamu yedi ekâlîm

16 Ol nefha ile gözü açıklar görür ibret

Ol nefha ile işidilir ma‘nî-i hikmet

17 El anın ile vermeğe meyl eyledi mâlı

Ayak dahi doğrultdu bu nefha ile yolu[402]

18 Dil anın ile kıldı özin zikr ile mu‘tâd

Ol nefha ile dâim eder yâr adını yâd

19 Nefs anın ile râzıye vü marzıye oldu

Emmâreliğin terk edüben tasfiye buldu

20 Rûh anın ile etdi semâvâta urûcu

Kıldı melekûta dahi anınla vülûcu

21 Ulvî olup ıtlâka erişdirdi sülûkü

Mülkü şu ki terk ede bulur şâh-ı mülûkü

22 İniş dahi yokuş bir olur cümle yanında

Cismindeki cân gibi bulur dostu cânında

23 Gider ikilik birlik olup her şey olur Hak

Çün gide bulut âleme gün doğa muhakkak

24 Ol nefha ki âdem demidir âdemi iste

Ol demle Niyâzî erilir menzil-i dosta

212

Müstezad Gazel

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Falün

Mefûlü Feûlün

1 Ey dost bugün mürşid-i ebrâr Alî’dir[403]

Hem yâr-i mutlak

Âlim-i sır u kâşif-i esrâr Alî’dir

Bir nükte-i muğlak

2 Nokta durur arş ile bu cümle-i eşyâ

Hak dediği budur

Men söylerem ol nokta-i pergâr Alî’dir

Ârif dediği saddak

3 Ol Seyyid-i Kevneyn dedi “lahmike lahmi”[404]

Ol şâh-ı şerîfe

Hem cân u dil-i Ahmed ü Muhtâr Alî’dir

Ey Şâh-ı “kuli’l-Hak”[405]

4 Her kim Alî’yi bildi yakîn cennet anındır

Hem hûr ile gılmân

Ma’nî-i çemende gül-i bî-hâr Alî’dir

Belli bilir ancak

5 Her kim Alî’yi bilmez anın gönlü gözü kördür

Gaflet cesedinde

Gönül basarı dîde-i bîdâr Alî’dir

Yokdur bu sözde rak

6 Hem şem‘-i hidâyetdir ol menzilet içre

Yok zerre gümânım

Zâhirde nihân ma’nîde izhâr Alî’dir

Remzi anlamaz ahmak

7 Ger ister isen iki Hasen üç Muhammed

Bâ-çâr Alî hem

Dil-teşnelere sâkî-i esrâr Alî’dir

Emrine Hakk’ın bak

8 Bülbül gibi âvâre gönül derd Alî’dir

Vechin görür aydur

Her kanda ise yâr-ı vefâdâr Alî’dir

Şayeste-i erzak

9 Müşrikleri katl eyleyen ol rûy-ı zemînde

Ol sâhib-i Düldül

İşte lakabı Haydar-ı Kerrâr Alî’dir

Ol sâhib-i sancak

10 Ol Kanber’inin Kanberi sıdk ile Niyâzî

Şâhın eteğin tut

Şems ü kamer ü kevkeb-i seyyâr Alî’dir

Hem çarh-ı mu‘allak

213

NASÎHAT-NÂME

1 Hakk’a şükr edelim her bâr[406]

Yaratdı sûret-i insân

Kim oldur fâil-i muhtâr

Anın emrindedir ekvân

2 Düzen oldur kamu resmi

Odur ihyâ eden cismi

Gerekdir kim anın ismi

Kamu dilde ola destân

3 Cihânı eyleyen pür-nûr

Kamuyu eyleyen ma‘mûr

Hem oldur yağdıran yağmur

Bitiren bâğ ile bostân

4 Çün evvelden düzen oldur

Kamu nakşı yazan oldur

Geri sonra bozan oldur

Eğer mü’min isen inan

5 Nazar kıl söz usûlüne

Bu işlerde husûlüne

Salât eyle Resûlüne

Kim oldur cânlara cânân

6 Budur lâyık olan câna

Kamu cinne vü insâna

Gerek kim yoluna yana

Getirdi âyet-i Kur’ân

7 Hevâda gezmegil her dem

Kulağın tut bana bir dem

Sana bir bir beyân edem

Ne der gör ma’nî-i Kur’ân

8 Hakk’a her dem ibâdet kıl

Bu nefsine siyâset kıl

Gece gündüz riyâzet kıl

Bulasın sen dahi Rıdvân

9 Hazer eyle menâhîden

Elin çek her melâhîden

Yanıp derd-i ilâhîden

Ola bu ciğerin püryân

10 Her işde emrini gözle

Yürekde aşkını gizle

Resûlün izini izle

Kim oldur derdine dermân

11 Sakın dünyâya aldanma

Yalandır sözü inanma

Adûdur dost olur sanma

Dişin biler sana her ân

12 Bunun anla harâbını

Su sanmagıl serâbını

İçip gaflet şarâbını

Sakın sen olmagıl sekrân

13 Eğer âkil isen bugün

Tefekkür kıl bunun sonun

İmâret gösterir o gün

Velî sonu olur vîrân

14 Giyen şâl ü abâsını

Harîr atlas kabâsını

Koyup cümle libâsını

Gidiser son ucu üryân

15 Bu dünyâ bir aceb hâldir

Sanırsın zehrini baldır

Ta‘âmı semm-i kâtildir

Olur sonra içine kan

16 Bu dünyânın safâsı yok

Hemân cevr ü cefâsı çok

Hîç ahdine vefâsı yok

Kamu kavli olur yalan

17 Cihândan almağa lezzet

Sakın kim eyleme rağbet

Bu dünyâ kâfire cennet

Olupdur mü’mine zindân

18 Kişi hiç zevk ü işretde

Olur mu dâr-ı mihnetde

Ne yatarsın bu gafletde

Göçüp gitmekdedir kerbân

19 Gel imdi çıkmadan serden

Seçer gör hayrını şerden

Geç imdi her hevâlardan

Nice bir fısk ile tuğyân

20 Hevâya oluban tâbi‘

Gel etme ömrünü zâyi‘

Bu hâle olmagıl kâni‘

Yüce tut himmetin ey cân

21 Harâma hîç el uzatma

Kim olursa dil uzatma

Elin aybını gözetme

Kamu sendedir bil noksân

22 Ayağın bağlagıl ey yâr

Harâma olmasın seyyâr

Hakk’ın emrin gözet her bâr

Bulasın Hûrî vü Gılmân

23 Ki zikr et hâ ile kâfı

Sakın kim urmagıl lâfı

Ola tâ kim sana şâfi

Oku dâim hemân Kur’ân

24 Okuyup Hakk’ın esmâsın

Taleb eyle müsemmâsın

Olagör eşref-i nâsın

Açıla her taraf meydân

25 Anın aşkıyla ol dâim

Gece gündüz olup kâim

Yatuban kalmagıl nâim

Seherlerde kılıp efgân

26 Yakalar âh edip çâk et

Yüzün sür yerlere hâk et

Sivâdan kabrini pâk et

Açılsın sırrına seyrân

27 Görüne dostun illeri

Kokula gonca gülleri

Hakk’ı zikr ede dilleri

Safâdan mest ola ol cân

28 Görünür andan ana ol

Mesâkin ol sen lutfu bul

Hiç olmaz anda sağ u sol

Bu sûret sîret-i Sübhân

29 İkilik perdedir sana

Nice vasl olasın ana

Sözüm tut teslîm ol bana

K’olasın vâsıl-ı Yezdân

30 Netîce mürşide muhtâç

Erenler giydiler bir tâç

Bulunmayan yabanda aç

Kalırmış sonra ol hayvân

31 Anın aşkıyle ol dâ’im

Gece gündüz olur kâ’im

Yatuban kalmagıl nâ‘im

Seherlerde kılıp efgân

32 Yakalar çâk edip âh et

Yüzün sür yerlere hâk et

Sivâdan kalbini pâk et

Açılsın sırrına seyrân

33 Görüne dostun illeri

Kokula gonca gülleri

Hakk’ı zikr ede dilleri

Safâdan mest ola ol cân

34 Görünür andan ana ol

Mesâkin ol sen lutfu bol

Hîç olmaz anda sağ u sol

Bu sûret sîret-i Sübhân

35 İkilik perdedir sana

Nice vasl olasın ana

Sözüm tut teslîm ol bana

Ki olasın vasl-ı Yezdân

36 Netîce mürşide muhtâc

Erenler giyeler bir tâc

Bulunmayan yabanda aç

Kalırmış sonra ol hayvân

37 Olayım der isen şâfî

Kıl imdi kalbini sâfî

Hudâ’dan eyleyip havfı

Her emrine uzat gerdân

38 Çü Hak’dan havf edip dağlar

Dün ü gün durmayıp ağlar

Başından bu sular çağlar

Akarlar kasd edip ummân

39 Eğer âşık isen kişi

Ver anın yoluna başı

Gözünden dök yere yaşı

Dökülür nitekim bârân

40 Yolunda nefsi kahr eyle

Belâlar gelse sabr eyle

Ana her demde şükr eyle

Nasîb etdi sana îmân

41 Sevinme ger öğerlerse

Yerinme hem yererlerse

Du‘â eyle söğerlerse

Döğene olmagıl düşmân

42 Nazar kıl sonuna işin

Sakın çatma gözün kaşın

Tutuver taşına başın

Eğer atar ise nâdân

43 Bu halkın hâline bakma

Bu kîl ü kâline bakma

Cihânda bir gönül yıkma

Elinden gelse et şâdân

44 Sakın kimseye bakma hor

Sen ebsem ol yerinde dur

Temâşâ eylegil bir bir

Bu âlem halkını ey cân

45 Kimi deli kimi uslu

Kimi güler kimi yaşlı

Kiminin kalbidir paslı

Kiminin dopdolu irfân

46 Kimi câhil kimi âlim

Kimi ‘âdil kimi zâlim

Kimi kâim kimi sâim

Kimi câyi’ kimi şeb’ân

47 Kimi ahmak kimi âkil

Kimi nâkıs kimi kâmil

Kimi ‘ilmî kimi âmil

Kimi nâ‘im kimi yakzân

48 Kimi sûfî kimi âşık

Kimi kâzib kimi sâdık

Kimi işler Hakk’a lâyık

Kiminin işidir tuğyân

49 Kimisi incidir halkı

Urur nâ-hak yere belki

Sanasın bu fenâ mülki

Ana ısmarladı sultân

50 Kiminin sözleri yatlı

Kiminin dilleri tatlı

Kimi udsuz kimi udlı

Kimi hayvân kimi insân

51 Kimi el aybını gözler

Dizer dilde abes sözler

Kimi setr eyleyip gizler

Kimi halka eder bühtân

52 Kimi âhiretin sezmiş

Kimi dünyâsından bezmiş

Kimi gönlün Hakk’a vermiş

Yolunda cân eder kurbân

53 Kimi dâim şekâvetde

Gece gündüz dalâletde

Olur yevmü’l-kıyâmetde

Olısarlar kati hüsrân

54 Kimi dâim sa‘âdetde

Hak emrine itâ‘atde

Olar dâr-ı selâmetde

Olısarlar kati ferhân

55 Bu halkın her biri işde

Sükûnetde vü cünbüşde

Kim ayakda kimi başda

Kimi bende kimi sultân

56 Çü bildin halkın ahvâlin

Kamunun kavl ü ef’âlin

Severler her biri hâlin

Eğer zâhir eğer pinhân

57 Gel imdi sen dahi düriş

Cihânda kıl bir iyi iş

Tarîk-ı Hak’da kal’ol pîş

Anın aşkı oduna yan

58 Günâhına nedâmet kıl

Bu nefsine melâmet kıl

Dün ü gün gel ferâgat kıl

Hevâdan ermesin elvân

59 Ele girmiş iken fırsat

Dün ü gün eylegil gayret

Gidersin sen dahi elbet

Geçer ömrün döner devrân

60 Kanı bunda gelen cânlar

Kamusu verdiler cânlar

O nâzik beslenen tenler

Türâbda oldular yeksân

61 Kamu tahtânî fevkânî

Bilirsin hod olur fânî

İşitmedin mi sen anı

Ki “küllü men aleyhâ fân”[407]

62 Cihâna kim geliserdir

Kamusunu çavlısardır

Kara yerde yatısardır

Ana toprak döşek yorgan

63 Cihânı var mı hiç tutmuş

Gelenler hep gene gitmiş

Bu gün nevbet sana yitmiş

Yaraklan göçüne ey cân

64 Ki sana da olup va‘de

Yitüben ölesin sen de

Koyup hep gidesin bunda

Ne kim var mâl u mülk otan

65 Çün Azrâîl suna câna

Tutuşuban yürek yana

Hemân kasd ede îmâna

O demde gelüben şeytân

66 Ecel ol dem geleceğin

Bu cânını vereceğin

Kara sine gireceğin

Ola mı yoldaşın îmân

67 Eğer îmân ile rıhlet

Edersen bulasın cennet

İmânsız gidicek elbet

Olısardır yerin nîrân

68 Gel ol günü dahi ana

Gele Münker Nekîr sana

Göricek kalasın tana

Buların heybetin ey cân

69 Aceb n’olasın ol günde

Suâl olıcağız anda

Şaşa mısın cevâbında

Veyâhûd ola mı âsân

70 Suâline cevâbına

Veresin bunlara sen de

Senin kabrin içi anda

Olısar ravza-i bostân

71 Çü vermezsen cevâbını

Mu‘azzeb edeler seni

Çekesin kabr azâbını

Kalasın haşre dek giryân

72 Çün İsrâfîl ura sûru

Kabrden kopasın girü

Ne şekle durasın örü

O dem cisme giricek cân

73 Ölenler çünki dirile

Hesâb yerine dirile

Ne kim etdiyse sorıla

Eğer hayr u eğer isyân

74 Nice âkil olan şaşa

Akıl yâr olmaya başa

Kimi ura başın taşa

Olup işlerine pişmân

75 Nicesine azâb ola

Nicesine itâb ola

Kati ince hesâb ola

Ciğerler olısar biryân

76 Kişi n’itdi bulısardır

Başına hep geliserdir

Hem anda kurılısardır

Ameller tartmağa mîzân

77 Biti uçup uçup gele

Kimi sağa kimi sola

Niceler şâd olup güle

Niceler olısar giryân

78 Niceler görmeye zahmet

Buları gark ide rahmet

Olara eyleye hizmet

Gelip vildân ile gılmân

79 Sırâtı geçe mü’minler

Bula ihsânı muhsinler

Düşüp tamuya mücrimler

Olısarlar kati hızlân

80 Cinâna gireler müştâk

Bula ma’şûkunu uşşâk

Cehennemde kalıp füssâk

Dün ü gün edeler efgân

81 Yanıp nâr-ı cehennemde

Dün ü gün olalar gamda

Meded kim ede ol demde

Çü hışmı ede ol sultân

82 Bu hâlin bunlara bu dil

Değil şerh eylemek kâbil

Buların zahmeti zâyil

Hiç anda olmaya bir ân

83 İlâhî bize hışm etme

Bizi âsîlere katma

Cehennem oduna yakma

Eyâ Hannân u yâ Mennân

84 Şular kim cennet içinde

Kalalar lezzet içinde

Safâ vü işret içinde

Kılalar cenneti seyrân

85 Gönülde kalmaya gamlar

Sürüle aşk ile demler

Demine ermeye demler

Zihî devlet zihî ihsân

86 Cemâle çün olalar duş

Olalar hem hâlleri hoş

Edip vuslat şarâbın nûş

Safâdan olalar sekrân

87 İlâhî izzetin hakkı

Nasîb et bize bu zevkı

Cemâline bulup şevkı

Olavuz mest ü hem hayrân

88 N’idem fi’lim ana lâyık

Bilirem hem ilmim lâhık

Odur yine ana lâyık

Ederse afv ile gufrân

89 Bu Mısrî’nin sözü Hak’dır

Tutanlar Hakk’a mülhakdır

Geriye kalan alçakdır

Olurlar son ucu pişmân

“ki andan/k’andan” aynı zamanda kaynak, menba’, ocak anlamındaki “kândan” şeklinde de okunulmalıdır.

Buradaki “günde” kelimesi “O her gün /ân/ başka şe’n /iş, yaratma hâlinde/dedir! (kulle yevmin huve fî şe’n. Rahmân/29.) âyetindeki “yevm” kelimesinin mukâbili olarak düşünülmüştür. Beyitteki kelime, aynı zamanda “kevnde” şeklinde de okunabilir. Bu durumda beyite iki ayrı mana verilebilir: 1-“Varlık âleminde /kevnde/ yüz bin cân, her an yokluk iline taşınır. Yüz bin can da hayat bularak /yeniden/ bu varlık âleminde ortaya çıkar.” 2-“Günde yüz bin cân, her an yokluk iline taşınır. Yüz bin cân da hayat bularak /yeniden/ bu varlık âleminde ortaya çıkar.”

“kime” kimine, kimisine anlamındadır.

“bire”, birine, birisine anlamındadır.

“eylesen” kelimesi (sağır kef ile) bazı nüshalarda “eyle sen” şeklindedir.

“irfan”kelimesi bazı nüshalarda “ihsan” şeklindedir. Bu kelime de esas alınabilir.

Alleme’l-Esmâ: İsimler bilgisi demektir. Âyette şöyle denilir: “Ve alleme âdeme’l-esmâe kullehâ summe aradahum ale’l-melâiketi fe kâle enbiûnî bi esmâi hâulâi in kuntum sâdikîn: Allah, Âdem’e bütün varlıkların isimlerini öğretti. Sonra onları meleklere göstererek, “Eğer doğru söyleyenler iseniz, haydi bana bunların isimlerini bildirin, dedi.” Bakara/31.

“oldu” kelimesi bazı nüshalarda “olur” şeklindedir. Bu kelime de esas alınabilir.

Bu manzume İsmail Hakkî Bursavî’ye hitaben yazılmıştır. Beyitteki “Hakkı” kelimesi hem “Hakk’ı inkâr eyleyen”, hem de “Hakkî, bu Mısrî’yi inkâr eyleyen” anlamında kullanılarak tevriye yapılmaktadır. “Bulur” kelimesi bazı nüshalarda “birler” şeklindedir. İkinci anlamı verirken bu manayı da gözettik. Dolayısıyla buradaki “bulur” kelimesi aynı zamanda “birler” yani bir görür, aynı görür anlamındadır.

Kâbe kavseyni ev ednâ. İki yayın birbirine uzaklığı kadar, hatta daha da yakın oldu. Necm/9.

“Mâ Evhâ: Fe evhâ ilâ abdihi ma evhâ.” Böylece Allah kuluna vahyedeceğini vahyetdi. Necm/10.

İlk bend mealen şöyledir: “Yaratılmışların nefesleri adedince Rahmân’a giden yollar vardır. Her Hak yolunun yolcusunun kendi isteğiyle yöneldiği bir yolu vardır. Akl-ı selîm sahibi kişi ise Hazret-i Mustafa’ya uyar. Aşk, Hak yolunda âşıkların önünü aydınlatmıştır. Hakîkat yolunun yolcusu, aşka uyar.”

“Katreyem” ve “zerreyem” kelimeleri ayrıca “katre yem” ve “zerre yem” şeklinde okunmalıdır. “Yemm” bahr (deniz) anlamındadır. Katre ve zerre yemden ayrı yahut gayrı değildir.

Kâbe kavseyni ev ednâ. İki yayın birbirine uzaklığı kadar, hatta daha da yakın oldu. Necm/9.

Manzûme “B” kafiyesinde olmakla birlikte son kelimeleri tenvinlidir. Bu sebeple kelimeler kitâbin, cevâbin vb.” şeklinde de okunabilir.

Kitâbun fî kitâbin fî kitâbin: Kitabın içinde kitap, kitabın içinde bir kitaptır.

Cevâbun fî cevâbin fî cevâbin: Cevabın içinde bir cevap, cevabın içinde bir cevaptır.

“yüzünde” kelimesi “senin yüzünde” anlamındadır.

Nikâbun fî nikâbin fî nikâbin: Perdenin içinde bir perde, perdenin içinde bir perdedir.

Şarâbun fî şarâbin fî şarâbin: Şarâbın içinde bir şarâp, şarâbın içinde bir şarâptır.

Hitâbun fî hitâbin fî hitâbin: Hitabın içinde bir hitap, hitabın içinde bir hitaptır.

Hisâbun fî hisâbin fî hisâbin: Hesabın içinde bir hesap, hesabın içinde hesaptır.

İkâbun fî ‘ikâbin fî ‘ikâbin: Azabın içinde bir azap, azabın içinde bir azaptır.

Sevâbun fî sevâbin fî sevâbin: Sevab (mükâfat)ın içinde bir sevap, sevabın içinde bir sevaptır.

Serâbun fî serâbin fî serâbin: Serab (vehim ve hayâl)ın içinde bir serap, serabın içinde bir seraptır.

Habâbun fî habâbin fî habâbin: Su birikintisi içinde bir kabarcık (habbe), habbe içinde bir habbedir. (Yani su kabarcığının aslı nasıl ki su ise ve göz açıp kapanıncaya kadar bunlar aslına dönüşüyorsa, cisim de, kalb de, rûh da hepsinin aslı bir tek varlıktan bir tek nefesten ve nefistendir.)

Sekâhum Rabbuhum: Rableri onlara tertemiz bir içki içirir. İnsân-Dehr/21.

“Oldum çü” ibaresi yazmaların çoğunda “Benven şu” şeklindedir. Mısrî muhtemelen ibareyi aldığımız şekilde değiştirdi.

“bu cân” bazı yazmalarda “gönül” şeklindedir.

“Ki anı/k’anı” kelimesi ayrıca kaynak yahut ocak anlamına gelen “kânı” şeklinde de okunmalıdır.

“mümkinât” bazı yazmalarda “kâinât” şeklindedir.

“hakîkatle” bazı nüshalarda “hakîkatin” şeklindedir.

Semme vechu’llah: Nereye dönerseniz Allah’ın yüzü oradadır. Bakara/115.

“içinde” kelimesi bazı yazmalarda “evinde” şeklindedir. Gönül beytullah olduğuna göre bu kelime de esas alınabilir. Fakat muhtemelen Mısrî bu kelimeyi bahr-i ummana benzettiği için sonradan “içinde” yapmıştır.

el-Fakru fahri: Fakirlik övüncümdür. Hadîs.

Yevme’t-tenâd: Kıyâmet günü. “Ve yâ kavmi innî ehâfu aleykum yevme’t-tenâd. :Ey kavmim! Gerçekten sizin için o bağrışıp çağrışma gününden, arkanıza dönüp kaçacağınız günden korkuyorum. Mümin/32.”

Men aref: “Nefsini bilen Rabbini bilir.” Hadîs. /”Ve mâ rameyte iz rameyte.” Attığın zaman da sen atmadın, fakat Allah attı. Enfâl/17.

“kâdirven” kelimesi bazı yazmalarda “kâdirem” şeklindedir. İkisi de olabilir.

Levlâke levlâke Lema halaktül-eflâk: Habîbim! Sen olmasaydın, sen olmasaydın, ben felekleri yaratmazdım.” Hadîs-i kudsî.

Vel leyli: geceye. Duhâ/2.

Kâbe kavseyni ev ednâ. İki yayın birbirine uzaklığı kadar, hatta daha da yakın oldu. Necm/9.

“‘alem” kelimesi nüshalarda “‘âlem, ‘alem, ilim” şeklinde kaydedilmiştir. Kelime muhtemelen ‘âlem” olup vezin gereği “’alem” okunmalıdır.

“sihirler” kelimesi pek çok nüshada “sihr ile” şeklinde geçmektedir.

Bu mısra bazı yazmalarda şöyledir: “Kazdırdığın kuyuyu boyunca var kaza dur”.

“dûd-ı kaz” kelimesi bazı nüshalarda “kurtçağız” şeklindedir. Bu kelime de esas alınabilir.

Bu mısradaki “dut” dut ağacı, “dût” ise, ipek böceği demektir. Mısrî Hazretleri meramını cinâs yoluyla anlatıyor.

Kara (Kaf, elif, re, he ile, Kârre/Kâre/Kara) kelimesi üç türlü de okunmaktadır. Kârre, kıta, büyük toprak parçası, yer anlamındadır. Türkçe’de “kara yer/kara toprak/kara yere karmak” gibi deyimler muhtemelen bu kelimeden gelmektedir. “Kara” kelimesi ayrıca renk ismidir. Mısrî “Karamız nûrdur” diyerek kelimeyi hem kıta (toprak), hem kara renkten kinâye “zulmet” veya zıddı olan nûr-ı süveydâ (siyâh nûr) anlamında kullanmaktadır. Doğal olarak Mısrî bu mısrada “zulmetimiz yani maddi varlığımız (benliğimiz) nûr olmuştur.” Yine “makâmımız nûr-ı siyâhtır” yahut “makâmımız, mevkimiz nûra garkolmuştur.” demek istemektedir. Bilindiği üzere eskiden erkân sahipleri renklerle sıfatlar arasında bağlantı kurmuşlar, yeşili ilâhî hayatın, kırmızıyı aşk-ı hakîkînin, sarıyı rûhun ve celâl tecellîlerinin, siyahı kâmilliğin alâmeti kabul etmişlerdir. Bu sebeple makam seyreden sâlikler içinde bulundukları hâl ve makama göre meselâ “Hay” esmasında erkek iseler yeşil sarık takar, kadın iseler yeşil çarşafa bürünürlerdi. Kâmiller ve mürşidler ise kendilerinde siyah renk tecellî edip nûr-ı esved (siyâh nûr) olarak kabul edildiklerinden, siyah sarık takarlardı. Kısacası, ilm-i ledün dilinde kara (siyâh) renk kemâlâtın ve kâmillerin remzidir. Bu mevzu özellikle Halvetî erenleri tarafından giydikleri elbiseye, yahut pabuca -ki kâmillerin pabucu sarı yahut kahverengi olur- varıncaya kadar dikkat edilmiştir.

“Pîrdir” kelimesi bazı yazmalarda “budur” şeklindedir.

Bazı yazmalarda şöyledir: “Kim ki süfyânî artdı tuğyânı/Oldu şeytânî bir gözü kördür.”

Bu mısradaki “müselmân” kelimesi esasen “müslimân” (Türkçe telaffuzuyla müslümân) şeklinde de okunabilirdi. Bu şekliyle vezinde de bir sıkıntı olmazdı. Fakat Hazret-i Pîr bu kelimeyi hem şerîat ve hakîkati korumak, hem de nükteyle merâmını anlatmak için kelimeyi Bursa’da yaşayan bir grup azınlığın telaffuzuyla harekelemiştir.

Mısrî Hazretleri bu beyti iki şekilde kaydetmiştir. İkinci şekil kendi el yazısıyla yazmış olduğu Hatıralarına muhtevî defterde şöyledir:

Mısrî’nin bunda izzeti zinde

Dînler içinde Hamzavî hordur

(Mecmûa-i Kelîmat-ı Kudsiyye, Bursa Eski Eserler Ktp. Orhan Bl. Nu: 690, vr. 85a.)

“haber” kelimesi bazı nüshalarda “nişân” şeklindedir.

“Bildim” kelimesi bazı nüshalarda “Mâdem” şeklindedir. Mana itibariyle ikisi ide uygundur.

“cân” kelimesi bazı nüshalarda “yâr” şeklinde geçmektedir. Mana itibariyle ikisi de uygundur.

Beyitteki “gel” kelimesi “gül” şeklinde tevriyeli okunabilir

Ey gönül gül, ağlama zârî zârî inleme

Pîrden aldım haberi ol bî-nişân sendedir

“büründü” kelimesi bazı nüshalarda “bulundu” şeklinde geçmektedir. Mânâ itibariyle bu da uygundur.

“biryân” kelimesinin “püryân” şekli de var.

Men arefe nefse fekad arafe rabbe: “Nefsini bilen Rabbini bilir.” Hadîs.

Keşfen sahih olduğu söylenen hadîs şöyledir: “Küntü kenzen mahfiyyen fe-ahbebtu en-u‘rafe fe-halaktu’l-halka li-u‘raf”: “Ben gizli bir hazine idim, istedim ki bilineyim, halkı bu bilinme sevgisiyle yarattım. Bu hadîs-i kudsî İbn Arabî tarafından Futûhat ve Fusûs’ta şöyle kaydedilmektedir: Küntü kenzen lem u‘raf feahbebtu en u’rafe fehalaktu’l-halka ve te‘arraftu ileyhim fe‘arafûnî “Ben bilinmeyen bir hazine idim, bilinmeyi istedim de mahlûkatı yarattım. Onlara kendimi tanıttım, onlar da beni tanıdılar.

Kulle yevmin huve fî şe’n: O her an bir oluş (tecellî) üzeredir. Rahmân/29.

“çûl” kelimesi vezin gereği “çul” okunmalıdır.

“yel eylemek” yerinde yeller esmek, dağıtmak.

Bu mısradaki “yel eyler” ile üstteki mısradaki yel farklı mânâlarda kullanılmaktadır.

Kâbe kavseyni ev ednâ. İki yayın birbirine uzaklığı kadar, hatta daha da yakın oldu. Necm/9.

“eksen” kelimesi bazı nüshalarda “diksen” şeklindedir.

“levnu mâ levnu inâ” Suyun rengi kabının rengindendir. Bâyezîd-i Bistâmî (k.s.).

“halka tadı” ibaresi bazı yazmalarda “hulk u tadı” şeklinde geçmektedir.

“elhak” bazı nüshalarda “ancak” şeklindedir.

“bîmâr”, bazı nüshalarda bîdâr (uyanık) şeklindedir.

“dükkân” kelimesi vezin gereği “dükkan” okunmalıdır.

“dâr” darağacı manâsının yanında “dar olmak” manasıyla tevriyeli kullanılmaktadır.

“ya ne” ibaresi bitişik olarak “yana” şeklinde de okunmalı “tarafa, yan tarafa” manasıyla da alınmalıdır.

zâlike yevmu’n-nüşûr: O kıyâmet/dağılma/ günü.

Bu mısradaki “âsmân-ı” kelimesi bazı nüshalarda “esmâ-i” yahut “âsmânî” şeklindedir. Kelimenin doğrusu “âsmân-ı Hak”tır. Zirâ Cenab-ı Hak Fussilet/12.ci âyette “Zeyyenne’s-semâe’d-dunyâ bi-mesâbîha ve hıfzâ, zâlike takdîru’l-azîzi’l-alîm: Ve dünya göğünü kandîllerle bezedik ve koruduk; işte bu, üstün olan ve her şeyi bilen mâbûdun takdîridir.” Buyurmaktadır. Hazret-i Pîr bu ayetten mülhem Hakk’ın semasını -genişliği, ezelî ve ebedî oluşuyla enbiyanın sözlerine; yıldızları da nûr saçması, derinliği ve yol gösterici oluşuyla evliyaullahın sözlerine benzetmektedir.

Hazret-i Peygamberin bir hadîsinde zikredilen “hablü’l-metîn” veya “hablü’llâhi’l-metîn” “Allah’ın sağlam ipi” demektir. Kur’an ve onun tarif ettiği hakîkat yolundan kinaye söylenmektedir.

Hazret-i Pîr’in bazı şiirleri Elmalı Mecmûası’nda “Visâlî” veya “Mısırlı” mahlasıyla kaydedilmiş, bilâhire üzeri çizilerek “Niyâzî” yazılmıştır. Bu mısrada da mahlas “Sanma Mısırlı özün dervîş olupdur senin” şeklinde “Mısırlı” yazılmıştır. “(bk. Konya BYEK. Elmalı İlçe H. Ktp. Bl. Yz. 6676, s. 281). Menakıbında da zikredildiği gibi Hazret-i Mısrî için bu tâbir şeyhi Sinân Ümmî tarafından Uşak’ta ilk görüşme anında kullanılmış bundan sonra ihvan arasında zât-ı âlîleri “Mısırlı” veya “Mısrî” lakabıyla tanınmıştır.

“talazlanıp” bazı nüshalarda “dalgalanıp” şeklinde yazılmaktadır. Her iki kelimenin manası aynı, ikisi de esas alınabilir.

Semme vechu’llâh: Nereye dönerseniz Allah’ın yüzü oradadır. Bakara/115.

“Küntü kenzen mahfiyyen fe-ahbebtu en-u‘rafe fe-halaktu’l-halka li-u‘raf”: “Ben gizli bir hazine idim, istedim ki bilineyim, halkı bu bilinme sevgisiyle yarattım.” Hadîs-i kudsî.

Ulû’l-ebsâr: Basiret sahipleri. Haşr/2; Âl-i İmrân/13.

Li meni’l-mülk: Mülk kimindir. Mü’min/16.

Men arefe nefse fekad arafe rabbe: “Nefsini bilen Rabbini bilir.” Hadîs.

Farsça fakat, ancak anlamına gelen ve “lâkin”in tahfifi olan “Lîk”, vezin gereği “liki” okunmalıdır.

Ulû’l-ebsâr: Basiret sahipleri, gönül gözü açıklar. Haşr/2; Âl-i İmrân/13.

“Tanyeri ağardı, ağarıyor, ağarmakta.”

“Sabretti, sabrediyor, sabretmekte.”

“Sınadı, sınıyor, sınamakta.”

“Fakr yaraşırdı, fakr yaraşıyor, fakr yaraşmakta.”

Bu mısra bazı yazmalarda “Sende çü cem‘ oldu şol âyet-i Hak” şeklindedir. Bu şekil de esas alınabilir. İkinci mısra “noksa idi (eksik idi), noksanlığı devam ediyor, noksan.”

“İhtiyârdı, ihtiyârlıyor, ihtiyâr.”

“Dağıttı, dağıtıyor, dağıtmakta.”

“Gözledi (bekledi), gözlüyor (bekliyor), gözlemekte (beklemekte).”

“ukbâ” kelimesi, bazı nüshalarda “âhret” şeklinde geçmektedir. Bu ikinci şekil vezin gereği “âhiret” yerine “âhret” şeklinde kısaltılarak okunmalıdır.

“Hicâzın” kelimesi nüshalarda “Hüccâcın” şeklinde de geçmektedir.

Bu mısra bazı nüshalarda “İçin hırs u hevâ almış taşın şeytâna dolanır” şeklindedir. Bu da esas alınabilir.

“mahv et” ibaresi bazı nüshalarda “hor et” şeklindedir. Bu şekil de esas alınabilir.

Bu mısranın mana ve vezninde sıkıntı var. “ibretle” kelimesi “gayrla” olabilir.

“Başımın” kelimesi bazı yazmalarda “yaşımın” şeklindedir.

“Bükülmez” kelimesi” yazma nüshalarda “yenilmez” şeklinde de istinsah edilmiştir.

“Hutan”, adımlar demektir. Alleme’l-Esmâ: İsimler bilgisi anlamındadır. Âyette şöyle denilir: “Ve alleme âdeme’l-esmâe kullehâ summe aradahum ale’l-melâiketi fe kâle enbiûnî bi esmâi hâulâi in kuntum sâdikîn: Allah, Âdem’e bütün varlıkların isimlerini öğretti. Sonra onları meleklere göstererek, “Eğer doğru söyleyenler iseniz, haydi bana bunların isimlerini bildirin, dedi.” Bakara/31.

“Sırf” kelimesi bazı nüshalarda “sâf” şeklinde de yazılmaktadır. İki kelime de “sek/susuz” manasına kullanıldığı için her ikisi de esas alınabilir.

Kullu şey’in hâlikun illâ vechehu: O’nun zâtından/vechinden/ başka her şey yok olacaktır. Kasâs/88.

“Gündüzü” kelimesi bazı nüshalarda “kendini” anlamında “kendözin” şeklinde geçmektedir. Her iki ibare de esas alınabilir.

Kâbe kavseyni ev ednâ. İki yayın birbirine uzaklığı kadar, hatta daha da yakın oldu. Necm/9.

Hazret-i Pîr kendi mecmûasında bu şiirin yanına şöyle bir not koymuştur: “Taâlâ yevmü’l-ehad râbiun yevmün min şevvâl 2237 sene 1091. Bu ilâhîde 59 kâf vardır. Ehad 118 eder, Mesîh adedidir evvelinde Hak zikr olmuşdur hâ kâf kâf 371 el-Mısrîdir.”

“hâlâ” kelimesi bazı nüshalarda tenvinle “hâlen” şeklinde yazılmıştır. Hazret-i Pîr kelimeyi hem şimdi, el’an anlamında hem de hâlen hâl olarak anlamında iki manaya kullanmaktadır. Okurken her iki mana dikkate alınmalıdır.

Alleme’l-Esmâ: İsimler bilgisi demektir. Âyette şöyle denilir: “Ve alleme âdeme’l-esmâe kullehâ summe aradahum ale’l-melâiketi fe kâle enbiûnî bi esmâi hâulâi in kuntum sâdikîn: Allah, Âdem’e bütün varlıkların isimlerini öğretti. Sonra onları meleklere göstererek, “Eğer doğru söyleyenler iseniz, haydi bana bunların isimlerini bildirin, dedi.” Bakara/31.

“hubbundan” kelimesi bazı yazmalarda “cennetden” şeklindedir.

“erit” kelimesi bazı nüshalarda “arıt” şeklinde de yazılmıştır. Kurşun ve kalay gibi anlamlara gelen “rasâs” eritilmeden arıtılmayacağına göre mana her iki imlaya da uygundur.

el-Fakru fahri: Fakirlik övüncümdür. Hadîs.

“İlmin” kelimesi bazı yazma nüshalarda “uluvvun” şeklindedir.

Kul huva’llâh: De ki O Allah birdir. İhlâs/1.

“soyunan “bazı nüshalarda “muarrâ” şeklindedir.

Bu mısra bazı nüshalarda şöyledir: “Lehîb-i tîg-ı hayretde firâkın nârı hasretde”.

Fe izâ sevveytuhu ve nefahtu fîhi min rûhî fekaû lehu sâcidîn: Artık onu biçim verip kendi rûhumdan üflediğim zaman, hemen ona secde ederek yere kapanın! Hicr/29.

Burada Necm sûresinin bilhassa: “Kâbe kavseyni ev ednâ: İki yayın birbirine uzaklığı kadar, hatta daha da yakın oldu” şeklindeki 9. âyeti kasdedilmektedir.

“Ölmüş gönülün cânı” ibaresi bazı nüshalarda “Ol imiş gönlün cânı” şeklindedir. Bu ibare de esas alınabilir.

“râzına” bazı nüshalarda “hâline” şeklindedir. Her iki kelime de uygundur.

“Şaşırandan” kelimesi bazı nüshalarda “Şaşar andan” şeklinde kaydedilmektedir. “Şaşuran”, burada şaşırtan, yanıltan anlamındadır. Muhtemelen vezni bozacağı için “şaşırtan” şeklinde yazılmamıştır.

Urvetü’l-vüskâ. Sağlam ip (kulp). Bakara/256; Lokman/22. Mecazen Kur’an, Hazret-i Peygamberin sünneti veya Peygamberimizin varisi olan kâmil ve mükemmillerin yolları ve erkanları. “Habl-i metîn” de Arapça, sağlam ip. Kur’an, ilahî hükümler ve yaşayan kâmille anlamında zikredilen terkiplerdendir.

“talatmak/dalatmak” “yağmalatmak” manasına gelmektedir. Kelime bazı nüshalarda “dağıtmak” şeklinde kayıtlıdır. Bu şekil de esas alınabilir.

“de”, aslen “di-” burada “söyle!” anlamındadır.

“irfân” gerek bazı nüshalarda “insân” gerek.

“derip cem‘ eylemez” ibaresi bazı nüshalarda “üşürmek istemez” şeklindedir. İkisi de esas alınabilir.

“cennet-i rıdvân” terkibi bazı nüshalarda “ravza-i rıdvân” şeklindedir. Bu da esas alınabilir.

İstivâ kavramı, istila etmek, kuşatmak, kaplamak, iki eşit şeyin ortasında olmak (vs.) gibi anlamlara gelmektedir. Âyetlerde “O Allah ki gökleri, yeri ve bunlar arasında bulunanları altı günde (evrede) yarattı, sonra arşı istivâ etti. (istevâ ale’l-arş)” (Secde, 32/4); “Rabb’iniz o Allah ki gökleri ve yeri altı günde yarattı sonra arşı kuşattı. (isteva ale’l arş)” (Yûnus, 10/3); “O Allah ki gökleri görebileceğiniz bir direk olmadan yükseltti, sonra arşı kuşattı, güneşi ve ayı iradesine boyun eğdirdi.” (Ra’d, 13/2) denmektedir. Âyetlerden anlaşıldığı üzere, Allah’ın yeri ve gökleri yarattıktan sonra arşı istivâ ettiği bildirilmiştir. Buradaki istivâ kavramı Allah’ın bir makama kurulup oturmasını değil, mekân ve cihet olmaksızın O’nun yücelik ve üstünlüğünü, âlemi yönettiğini, her şeyi hâkimiyeti altına aldığını ifade etmektedir. “İstevâ alâ arşihî” tâbiri Allah’ın bütün yaratıkların Rabb’i, yöneticisi ve koruyucusu olmasından gücü, kudreti ve iradesinin mutlak yerine gelmesinden kinayedir. Allah’ın arşa istivâsının mahiyetini akıl ile idrak mümkün değildir. Mutasavvıflara göre bu kavram sâlikte hiçbir beşerî sıfattan eser kalmayarak rahmaniyyet sıfatının galip olmasıyla kalbin makam-ı Muhammed’de karar kılması, insanın zatın murakabesine girmesi demektir.

Men arefe nefse fekad arafe rabbe: “Nefsini bilen Rabbini bilir.” Hadîs.

Semme vechu’llah: Nereye dönerseniz Allah’ın yüzü oradadır. Bakara/115.

“yüzin” kelimesi bazı nüshalarda “gözin” şeklindedir. Mana itibariyle “vech”e mukabil geldiği için bu daha doğrudur.

“özin” kelimesi bazı nüshalarda “yüzin” şeklindedir.

“Küntü kenzen mahfiyyen fe-ahbebtu en-u‘rafe fe-halaktu’l-halka li-u‘raf”: “Ben gizli bir hazine idim, istedim ki bilineyim, halkı bu bilinme sevgisiyle yarattım.” Hadîs-i kudsî.

Aynı hanede oturan, arkadaş olan anlamındaki “hem-hâne” kelimesi bazı yazmalarda meyhane anlamına gelen “hum-hâne” şeklinde yazılmaktadır. Mana itibadriyle her ikisi de uygundur.

“aşkına” kelimesi bazı nüshalarda “aşkını” şeklindedir. “Mâsivâ-yı aşkına” ibaresi ise, “aşkının dışındakilerine” anlamındadır.

Kebîru’l-muteâl: çok büyüktür, yücedir. Ra’d/9.

“târîhin anın” ibaresi bazı nüshalarda “çünki târîhin” şeklindedir.

Bu tarih mısraında “kıldı” kelimesindeki “kaf”tan sonra gelen “ye” harfi bazı nüshalarda yazılmış bazılarında yazılmamıştır. “Ye” harfinin değeri 10 olduğuna göre tarih “ye” harfi olmadan 1068 (M. 1657-8); “ye harfi dahil edildiğinde 1078 (M. 1667-8) çıkmaktadır. Bu tarih mısraı Mısrî Hazretleri’nin, Ümmî Sinan Hazretlerine bey’at ettiği 1647 senesinde istinsah etmeye başlayıp 1655 senesine kadar yazmaya devam ettiğini sandığımız kendi el yazısı Mecmû’a’da (bk. Süleymaniye Ktp. Reşid Efendi, Yz. Nu: 1218, vr. 166b) “Allah Allah didü kıldı bekâya irtihâl” şeklinde yazılmış ve kelimelerin altına aynı kalemle rakamları (Allah=66; Allah 66, didü=24; kıldı= 144; bekâya= 118; irtihâl= 640=H. 1058/M. 1648) kaydedilmiştir. Mısrî’nin bu tarihlerde yazdığı eserlerindeki imla umumiyetle sağlam olmakla birlikte, bu mecmûa bir müsvedde olmak hasebiyle imla hataları da bulunmaktadır. Yukarıdaki tarih mısraında geçen “didi” kelimesi normalde 28, “vü” kelimesi de “6’dır. Buradaki 10 fazlalığı Mısrî hazretlerinin kendi el yazısı mecmûada verdiği 1058 tarihine ilave edersek 1068 (M. 1657/1658) tarihi ortaya çıkmaktadır. Bir de şunu hatırlatalım ki, sair yazmalarda mısra bizim kaydettiğimiz “didi vü kıldı” şeklindedir. 1068 tarihi Hazret-i Mısrî’nin irşad edildikten sonra hilafetle Uşak’a gönderildiği aynı zamanda Ümmî Sinan Hazretlerinin vefat ettiği tarihtir. İmdi, burada bilinmesi gereken iki husus vardır: Malumdur ki bir beldede o tarîkatin hulefasından biri var ise, onun üzerine başka bir halîfe gönderilmez. Yine bir beldede faal bir tekke var iken o tekkenin görevli halîfesi vefat ettiyse, boşluk bırakılmaz ve yerine derhal bir halîfe tayin edilir. Bize öyle geliyor ki, Ümmî Sinan Hazretleri Uşak’taki halîfesi Şeyh Mehmed Efendi 1657 senesinde vefat ettiği için Hazret-i Mısrî’yi Uşak’a göndermiştir. Dolayısıyla Şeyh Mehmed için Hazret-i Mısrî’nin kendi el yazısıyla kaydettiği mısrada imla noksandır. Bu mısra yazmalarda olduğu gibi muhtemelen “didi vü kıldı” şeklindedir ve tarih 1068/1657 olmalıdır. Nitekim dîvânın bazı yazmalarında verilen hicrî tarih budur (mesela bk. Dîvân-ı Niyâzî-i Mısrî, Süleymaniye Ktp. Mihrişah Sultan Bl. Yz. Nu: 384/1). Dolayısıyla Şeyh Mehmed’in vefat tarihi 1058 değil, 1068 (M. 1657) tarihidir. Bu mevzunun farklı bir tartışması için bk. Derin Terzioğlu, “Mecmû’a-i Şeyh Mısrî: On Yedinci Yüzyıl Ortalarında Anadolu’da Bir Dervîş Sülûkunu Tamamlarken Neler Okuyup Yazdı?” Mecmû‘a: Osmanlı Edebiyatının Kırkambarı, (hz. Hatice Aynur vd.), İstanbul 2012, s. 296-7.

“Satın alan” anlamına gelen “harîdâr” kelimesi pek çok nüshada “haberdâr” şeklinde kayıtlıdır.

Bu mısra şöyle de okunabilmektedir: “Âlem ol vech-i ‘amâdır hayret andandır bana”

“dönerven”kelmesinin değişik nüshalarda “dönerdim, dönerin, dönerim” şekilleri de vardır.

“olduysa” kelimesi vezin sebebiyle “oldusa” okunmalıdır.

“Bedestân” kelimesi bazı nüshalarda “bezistân/bezestân” şeklinde kaydedilmiştir. Bu şekil de esas alınabilir.

“dâne yem” kelimesi Osmanlı Türkçesinde “dâneyim” şeklinde de okunur. Buğday veya arpaya Anadolu’da “yem” de denir. Yem dökmek, yem vermek gibi deyimler bu kelimeden türemiştir. “Dâne yem” burada buğday dânesi demektir. Buradan Âdem, Havva ve yasak meyve hususları hatırlanmalıdır. İnsan bir dâne yem mahsulüdür. Bu varlık, kamuya cami olup hakîkati anladığında görünüşte kendisinin bir dâne mahsulü olduğunu “ben bir dâneyim” diye anlatabilir. Nitekim Hazret-i Mısrî kelimeyi “dâne yem/dâneyim” şeklinde kullanarak vahdetteki ve kesretteki durumu izah etmektedir.

“adım” kelimesi Arap alfabesiyle “âdem” şeklinde de okunur. Hazret-i Mısrî burada kelimeyi her iki anlamda da kullanmaktadır.

“mücrime” bazı nüshalarda “bendene” şeklindedir.

“nârına” kelimesi bazı nüshalarda “oduna” şeklindedir. İki kelime de esas alınabilir.

Levlâke levlâke Lema halaktü’l-eflâk: Habîbim! Sen olmasaydın, sen olmasaydın, ben felekleri yaratmazdım.” Hadîs-i kudsî.

Kâbe kavseyni ev ednâ. İki yayın birbirine uzaklığı kadar, hatta daha da yakın oldu. Necm/9.

Hazret-i Mısrî, beyitteki “ki andan” ibâresini kef ile elifi bitiştirerek yazmıştır. Bu şekilde kelime Farsça “kândan” (=menba‘, bir şeyin kaynağı, maden ocağı anlamında) okunacak şekilde tevriye yoluyla kullanılmakta ve anlam genişlemektedir.

“bilinen” kelimesi bazı nüshalarda “bilmeyen” şeklindedir.

Desen, söylesen, sorsan anlamındadır.

“hem ü gam” bazı nüshalarda “vehm ü gam” şeklindedir. Bu şekil de esas alınabilir.

Pek çok nüshada “gül bahçesiyim” anlamında “gül-zâram” şeklinde yazılan kelime birkaç nüshada “gül yanaklıyım” anlamında “gül-‘izârem” şeklinde geçmektedir. Mana itibariyle iki şekil de olabilir. Fakat vezin bu ikinci durumda daha doğrudur.

“Küntü kenzen mahfiyyen fe-ahbebtu en-u‘rafe fe-halaktu’l-halka li-u‘raf”: “Ben gizli bir hazine idim, istedim ki bilineyim, halkı bu bilinme sevgisiyle yarattım.” Hadîs-i kudsî.

Farsça “süsleyen, bezeyen” anlamındaki “ârâ” kelimesi, aynı zamanda Türkçe “ara” şeklinde de düşünülmelidir.

Kâbe kavseyni ev ednâ. İki yayın birbirine uzaklığı kadar, hatta daha da yakın oldu. Necm/9.

“Küntü kenzen mahfiyyen fe-ahbebtu en-u‘rafe fe-halaktu’l-halka li-u‘raf”: “Ben gizli bir hazine idim, istedim ki bilineyim, halkı bu bilinme sevgisiyle yarattım.” Hadîs-i kudsî.

Kün: Ol. Bakara/117

“digil” söyle anlamındadır.

Bu mısra bazı yazma nüshalarda, “Kati çalışdı sevindi yöneldince sana özin” şeklindedir. Mânâ itibariyle ikisi de uygundur.

Bu mısra bazı yazma nüshalarda: “Şu dem ki senden bir nidâ geldi” veya “Şu dem ki senden bir sadâ geldi” şeklindedir. Bu tür farklılıklar kendi el yazısı ile mevcut olan mecmûalarındaki notlardan bildiğimiz üzere bizatihi Mısrî Hazretlerinin ortaya koyduğu farklılıklardır. Nitekim bu mısrada da “hüdâ, sadâ, nidâ” aynı anlamlara gelecek şekilde yazılmıştır. Maksat hakîkat sırrını ihtiva eden insân-ı kâmilin nefesidir.

Alleme’l-Esmâ: İsimler bilgisi demektir. Âyette şöyle denilir: “Ve alleme âdeme’l-esmâe kullehâ summe aradahum ale’l-melâiketi fe kâle enbiûnî bi esmâi hâulâi in kuntum sâdikîn: Allah, Âdem’e bütün varlıkların isimlerini öğretti. Sonra onları meleklere göstererek, “Eğer doğru söyleyenler iseniz, haydi bana bunların isimlerini bildirin, dedi.” Bakara/31.

Men arefe nefse fekad arafe rabbe: “Nefsini bilen Rabbini bilir.” Hadîs.

Alleme’l-Esmâ: “Ve alleme âdeme’l-esmâe kullehâ summe aradahum ale’l-melâiketi fe kâle enbiûnî bi esmâi hâulâi in kuntum sâdikîn: Allah, Âdem’e bütün varlıkların isimlerini öğretti. Sonra onları meleklere göstererek, “Eğer doğru söyleyenler iseniz, haydi bana bunların isimlerini bildirin, dedi.” Bakara/31. Kerremnâ: Ve lekad kerremnâ benî âdeme ve hamelnâhum fîl berri vel bahri ve razaknâhum minet tayyibâti ve faddalnâhum alâ kesîrin mimmen halaknâ tafdîlâ. And olsun ki, biz insanoğullarını şerefli kıldık, onların karada ve denizde gezmesini sağladık, temiz şeylerle onları rızıklandırdık, yaratıklarımızın pek çoğundan üstün kıldık. İsrâ/70.

Bu mısra yazmalarda üç şekilde geçmektedir: “Anladı mı tâ sorsan o bînâ haberin sen”; “Ağladı mı tâ sorsan o bînâ haberin sen”, “İnledi mi tâ sorsan o bînâ haberin sen”. Mana üç şekilde de uygun olmakla birlikte dîde, bînâ ve ağlamak mütenasip geldiği için yukarıdaki gibi aldık.

Bazı yazmalarda “Bülbüllere sorma yürü var hâlet-i aşkı” şeklindedir.

“ki itmeye” ibaresi vezin gereği “k’itmeye” okundu.

Dîvân’ın Atatürk Kitaplığındaki yazma nüshasında (bk. OE., Yz. Nu: 543, vr. 85b) şiirin başında şunlar kaydedilmiştir: “Cenâb-ı Hazret-i Pîr’in bin yüz dörtde Edirne vâkı’asında olan rumûzâtıdır.”

Bu mısra bir yazmada farklı olarak şöyle: Binde bir tutdunsa bin yüz beşde bin tut sözlerim”.

“âne” kelimesi Arapça zamanın en küçük birimi olan “ân” ve Türkçe doğuran, meydana getiren anlamında “ana” şeklinde düşünülmelidir. Hazret-i Pîr cem‘den konuşarak “ânı doğuran ana da benim” buyurmaktadırlar.

“Şüphesiz bunda işiten bir toplum için ibretler vardır.” Yûnus/67; Nahl/65; Rum, 23. Beyit mealen şöyledir: “Kâf ve nûn (kün=ol) edibi güzelliğin kitabında ‘Bunda işiten bir kavim için ibretler vardır.’ yazmıştır.”

“Öyle ise akşama girdiğinizde, sabaha kavuştuğunuzda Allah’ı tespih edin.” Rûm/17. Beyit mealen şöyledir: “Ey sevgili! Gönül ehli kişiler, ervahın (rûhlar âleminin) halakasından sabah akşam senin saçlarını ve yanağını zikrederler.”

“Onlar düşünmezler” Bakara/171. Beyit meâlen şöyledir: “Ey Rahmânî nûr olan sevgili! Zülfünün karanlığı hakkı için, zühd ehli senin yüzüne iman etmezse, “onlar düşünmezler!” âyetinin muhatabı olurlar.”

“Keşke kavmim bilseydi!” Yâsin/26. Beyit mealen şöyledir: “Gönül cennete benzeyen huzurunun tahtında makam buldukça, hâl dili ile “keşke kavmim bilseydi”. der.”

“Onların istedikleri şeyler.” Yâsin/57. Beyit mealen şöyledir: “Elbetteki aşk ehlinin arzusu, asıl cennet olan senin huzurundur. “Onların asıl istedikleri şey” senin cemalindir.”

“şahit ol ki, bizler şüphesiz Müslümanlarız.” Âl-i İmrân/52. Beyit meâlen şöyledir: “Aşkının kılıcıyla şehid olsam, mezar taşıma “şahit ol ki, bizler şüphesiz Müslümanlarız.” âyetini yazsınlar.”

“Biz anlayan kimselere âyetleri açıkça bildirdik.”. En’âm/97. Beyit mealen şöyledir: “Senin güzelliğinin âyeti Niyâzi’ye ayrıntılı olarak “Biz anlayan kimselere âyetleri açıkça bildirdik.” diye yazdırır.”

“Küntü kenzen mahfiyyen fe-ahbebtu en-u‘rafe fe-halaktu’l-halka li-u‘raf”: “Ben gizli bir hazine idim, istedim ki bilineyim, halkı bu bilinme sevgisiyle yarattım.” Hadîs-i kudsî.

“ak kızıl” birkaç yazmada “karanfil” şeklinde geçiyor.

Bu mısra bazı nüshalarda “Korkuludur ol çöllerin dört yanı hep arslan kamu” şeklindedir.

Semme vechu’llah: Nereye dönerseniz Allah’ın yüzü oradadır. Bakara/115.

Mecmûa, Konya BYEK. Elmalı İlçe H. Ktp. Bl. Yz. 6676, s. 449.

“nihân” kelimesi “çoğu nüshada “cihân” şeklindedir. “Cihân” kelimesi aşağıda tekrar edilmektedir. Fakat mana itibariyle ikisi de uygundur.

“şu” kelimesinin “bu” ve “gel” şekilleri de vardır.

Bu manzûme âşık ve melâmî bir sûfî olan Fuzûlî’nin cem’ makamında yazdığı rindâne bir gazeline, ondan bir asır sonra gelen Niyâzî-i Mısrî’nin -cem‘den farka, sultanlıktan kulluğa inemeyen âşıklara yardım ve tembih etmek gayesiyle cem‘ü’l-cem‘den verdiği bir cevaptır. Bazılarının sandığı gibi söz konusu manzûme Fuzûlî’ye yapılan bir tenkit değildir. Öyle olsaydı Hazret-i Pîr, bir Resûlullah ve ehl-i beyt âşıkı olan Fuzûlî’nin “Kad enâre’l-’aşku li’l-uşşâki minhâce’l-hüdâ/Sâlik-i râh-ı hakîkat aşka eyler iktidâ” beytiyle başlayan gazeline tahmis (bk.) yazmazdı. Fuzûlî aşkın taşkınlığıyla cem‘ makamında şöyle der:

Gönül tâ var elinde câm-ı mey tesbîhe el urma

Namâz ehline uyma anlarınla durma oturma

Eğilip secdeye salma feragât tâcını başdan

Vuzû‘dan su sepip râhat yuhusun gözden uçurma

Sakın pâ-mâl olursun bûriyâ tek mescide girme

Ve ger nâçâr girsen anda minber kimi çok durma

Müezzin nâlesin alma kulağa düşme teşvîşe

Cehennem kapusın açdırma vâ‘izden haber sorma

Cemâ‘at izdihâmı mescide salmış küdûretler

Küdûret üzre lutf et bir küdûret sen hem artırma

Hatîbin sanma sâdık vâ‘izin kavliyle fi’l etme

İmâmın tutma âkil ihtiyârın ana tapşırma

Fuzûlî behre vermez tâ‘at-i nâkış nedir cehdin

Kerem kıl zerki tâ’at sûretinde hadden aşırma

“yakın geldi” ibaresi, aynı zamanda “yakîn geldi” şeklinde okunmalıdır.

“cânıma” bazı nüshalarda “derdime” şeklindedir. Bu da esas alınabilir.

“şâh-ı” kelimesi bazı nüshalarda “halk-ı” şeklindedir. Bu da esas alınabilir.

“vereydi” kelimesi bazı nüshalarda “verirdi” şeklindedir. Bu da esas alınabilir.

“bunu” kelimesi bazı nüshalarda “anı” şeklindedir. Bu da esas alınabilir.

“Küntü kenzen mahfiyyen fe-ahbebtu en-u‘rafe fe-halaktu’l-halka li-u‘raf”: “Ben gizli bir hazine idim, istedim ki bilineyim, halkı bu bilinme sevgisiyle yarattım.” Hadîs-i kudsî.

“gösterensin” ibaresi bazı nüshalarda “gösteren ol”.

“tefe’ül eyledim” ibaresi bazı nüshalarda “nazar eyledim hem” şeklindedir. Bu şekil de esas alınabilir.

Bu ibare bazı yazmalarda oluş, keyfiyet anlamındaki “hâl” ve delîl olan anlamındaki “dâll” ibaresiyle “hâl ile dâl” şeklinde geçiyor. Bir kısım yazmada da (=ha ve dal ile hadd) şeklinde yazılmaktadır. “hâl ile dâl” ibaresi anlam itibariyle daha uygun görünmektedir.

“nûr-ı siyâhın” terkibi nüshalarda “rûy-ı siyâhın” şeklinde de geçmektedir. Her kisi de doğru olmakla birlikte Ka’be’nin hakîkati “siyâh nûr” ile de verilmek istendiği için bu ibare tercih edilmiştir. Hazret-i Pîr kavramların yüzünü (rûyunu) değil daima içini ima etmektedir.

Şimşek anlamındaki “lemha” kelimesi bazı nüshalarda “lücce” (=deniz) ve “lem’a” (=parıltı) şeklinde kaydedilmektedir.

Len terânî: Beni asla göremezsin A’raf/143.

“eder” bazı nüshalarda “eyler” şeklindedir.

Bu mısra bazı nüshalarda “Ana insân denilen evvelki bâbı olmasa” şeklindedir.

Bazı nüshalarda “Çün kâmet olup durduk dîvâna el kavşurduk.”

Yehdî bihillâhu menittebea rıdvânehu subules selâmi ve yuhricuhum minez zulumâti ilân nûri bi-iznihî ve yehdîhim ilâ sırâtın mustakîm: Allah, onunla rızası peşinde olanları selamet yollarına iletir ve onları izniyle, karanlıklardan aydınlığa çıkarıp kendilerini dosdoğru bir yola iletir. Mâide/16.

“hâlete” kelimesi bazı nüshalarda “râhata” ve “menzile” şeklindedir. Bu şekiller de esas alınabilir.

Bu mısra bazı yazmalarda “Gele deccâl bircik hele” şeklindedir.

“pîrisin” bazı yazmalarda “birisin” ve “tîrisin” şeklindedir.

“öldürem” bazı yazmalarda “bildirem” şeklindedir.

“Deccâl” kavramı bu bendden sonra bizzat Mısrî tarafından “zâlim” şeklinde kaydedilmiştir. Bazı nüshalarda vasıta beyti aynen tekrar edildiği hâlde müstensihlerin kimisi Hazret-i Pîr’in ilk yazdığı şekle riayet etmişlerdir. Bu mısranın yine bizzat Mısrî tarafından “Gele zâlim bircik gele” yazıldığı da vakidir.

“güldürürem” bazı yazmalarda “ben güldürem” şeklindedir.

“ka‘rını” kelimesi bazı yazmalarda “sırrını” şeklindedir.

Bu şiir Dîvân’ın bir nüshasına (bk. Atatürk Kitaplığı Osman Ergin Bl. Yz. Nu: 543, vr. 86a) şu başlıkla kaydedilmiştir: “Cenâb-ı Hazret-i Pîr (k.s.m.) Efendimizin Hazret-i Şâh-ı Velâyet hakkında fermûde-i kudsiyyeleri.” İlk beyitte vezin hatası bulunmaktadır.

“Hel etâ ale’l-insâni hînun mine’d-dehri lem yekûn şey’en mezkûrâ: İnsanın üzerinden, henüz kendisinin anılan bir şey olmadığı uzun bir süre geçmedi mi? İnsan/1.

“levhimden” kelimesinin yazmalarda “levhden” ve “levhinden” şeklinde yazılışları da vardır.

“Osmanlı Türkçesi”nde “Y kafiyesi”ne alınan “Yolu, kulu” vs. gibi kafiye kelimelerini, bu gazelde ve bundan sonraki şiirlerde değiştirerek günümüze uyarladık. Fakat şiirlerin sırasını “vav kafiyesi”ne taşımadık. Eski imlayı bilen pek çok kişi sonu düz yuvarlak seslilerle biten bu kelimelerin zaten “ye” harfiyle yazılıp telaffuz sırasında u/ü okunduğunu bilirler.

el-Fakru fahri: Fakirlik övüncümdür. Hadîs.

fahru züllî: Zelîlliğim, hakîr görülmemle övünürüm. Hazret-i Pîr’in meşhur sözlerinden birisi de, “Her nebinin ve velînin bir övünç vesilesi vardır. Benim övüncüm düşmanlarımın çokluğudur.” Sözüdür.

Hazret-i Pîr kendi Mecmûa’sında bu şiirin yanına şöyle bir not koymuştur: “Limye Câmii’nde isneyn gün taşra çıkmış idim biri bir söz okur bana işitdirerek “ya o beni ya ben onı” deyü ne hoş kâfiye olur şuna bir ilâhî olsa derken bu zuhûr etdi. Ve’l-aded fî 2168. Sonra didiler ki ol çıplak idi bildim ki Karabaş talîmidir. “(Bk. Mecmûa-i Kelimât-ı Kudsiyye Hazret-i Mısrî, Bursa Eski Basma ve Yazma Eserler Ktp., Orhan Gazi Bl., Yz. Nu. 690, vr. 83b).

Hazret-i Pîr kendi Mecmûa’sının bir yerinde bu şiirin tamamını (bk. vr. 83b) ayrıca iki mısraını (bk. 50b) “Rabbim kıldı beni emîn/Yâ sen beni yâ ben seni” şeklinde kısmen farklı olarak kaydetmiştir. Mısrî manzumelerinde bu şekilde pek çok tasarrufta bulunmaktadır. İlâhiyat’ın tamamında bu farklılıklara rastlanmaktadır.

“yorulmazam” kelimesi bazı nüshalarda “yanılmazam” şeklindedir. Bu ikinci kelime mantıklı olmakla birlikte Mısrî bu mısraı kendi Mecmûa’sında aldığımız şekliyle yazmaktadır. Mısra birkaç yazmada “Hak’dır sözüm yorulmazam” biçimindedir.

Redif bazı yazmalarda “Ya ben seni ya sen beni” şeklindedir. Bütün bu ikili imlalar, değişik zaman ve mekanlarda Hazret-i Mısrî’nin bizatihî kendisini tarafından kullanılmıştır.

Hazret-i Pîr kendisine ait Mecmûa’da bu şiiri kaydederken “bâtıl” kelimesinin üzerine “korkak” kelimesini yazmıştır. Müstensihler bilahire yazma dîvânlarda her iki kelimeden birini tercih etmiştir. Bk. Mecmû‘a-i Kelimât-ı Kudsiyye Hazret-i Mısrî, Bursa Eski Basma ve Yazma Eserler Ktp., Orhan Gazi Bl., Yz. Nu. 690, vr. 87b.

Hazret-i Pîr kendisine ait Mecmûa’da bu şiirin başına “Elmalı’da azîzim Ümmî Sinân Hazretleri’ni ziyârete giderken Elmalı göründükte tulû‘ etmiş idi bu ilâhî.” (bk. vr. 89a) şeklinde bir kayıt koymuştur.

“alnıdır” kelimesi bazı nüshalarda “altıdır” ve “elinde” şeklinde de yazılmıştır. Levh alında, kalem de elde olduğu için Hazret-i Pîr her iki kavramı da değişik zamanlarda kullanmış olmalıdır. “altıdır” varyantı muhtemelen nun ile te karıştırıldığı için bu şekilde kaydedilmiştir.

“Merkezi de” ibaresinin “Merkezinde” şekli de vardır. Her ikisi de mana ve vezin itibariyle doğrudur. Her iki şekilde mana vermek uygun olacaktır.

Mehmed Şemseddin Efendi, Hazret-i Pîr’in bu tahmisi hakkında “Üftâdezâde Kutub İbrâhîm Efendi’nin veyâhûd Oğlan Şeyhi demekle marûf Şeyh İbrâhîm Efendi (1591-1655)’nin “anlar bizi” redifli gazelini tahmîs buyurmuşlardır.” der. Bk. Gülzâr-ı Mısrî, s. 88. Oğlan Şeyh’in dîvânında “anlar bizi” redifli bir şiir bulamadığımızı belirtelim. Muhtemelen Kutub İbrahim Efendi’ye ait olsa gerektir.

“velî” kelimesi bazı nüshalarda “şehâ” şeklinde gelmektedir. Bu kelime de esas alınabilir.

Lî-maallâh: “Benim Allah ile öyle anlarım olur ki ne bir mukarreb melek, ne de gönderilmiş bir nebî öyle bir yakınlığı elde edebilir.” Hadîs’inden kısmî iktibâs.

“tâlib” bazı nüshalarda “bülbül” şeklinde geçiyor.

“sende” kelimesi bazı nüshalarda “sana” şeklinde gelmektedir. Bu kelime de esas alınabilir.

“Tuygurur” kelimesinin yazmalarda “tuydurur” şekli de vardır. “Bilerli” belleri, tepeleri, yokuşları demektir.

Mâ-zâgal basaru ve mâ tegâ: Gözü kaymadı ve sınırı aşmadı. Necm/17.

“bâkî” kef ile ağlayan, inleyip sızlayan, şikayet eden anlamındadır.

“teli” kelimesi bazı yazmalarda “benim” şeklinde kaydedilmiştir.

“yaka” kelimesi bazı azmalarda “bekâ” şeklinde istinsah edilmektedir.

“nâmûsun” kelimesi “nâmûsunu” anlamındadır.

“olup” kelimesi bazı nüshalarda “edip” şeklindedir.

Mısra bazı nüshalarda “Ne doğarlar olar ne dolunurlar” şeklindedir.

Cennâtin min tahtihe’l-enhârı tecrî: İçinden ırmaklar akan cennetler.” Muhammed/12. “Cennâtin” kelimesi vezin gereği “Cennetin” okunmuştur.

Cennâti adnin. Adn cennetinden. Taha/76.

“var bu” ibaresi bazı yazmalarda “var mı” şeklindedir.

Fe izâ sevveytuhu ve nefahtu fîhi min rûhî fekaû lehu sâcidîn: Artık onu biçim verip kendi rûhumdan üflediğim zaman, hemen ona secde ederek yere kapanın! Hicr/29.

“kevndir” okuduğumuz kelime “gündür” şeklinde de okunabilir.

Fe izâ sevveytuhu ve nefahtu fîhi min rûhî fekaû lehu sâcidîn: Artık onu biçim verip kendi rûhumdan üflediğim zaman, hemen ona secde ederek yere kapanın! Hicr/29.

“doğrultdu” kelimesi bazı nüshalarda “doğru gitdi” şeklindedir.

Manzûmede vezin noksanlıkları vardır.

“lahmike lahmi” (Ya Ali) Etin etimdir. Hadîs.

Kur’an’ın pek çok âyetinde geçen “Kuli’l-hak” tabiri, “gerçeği söyle, gerçeği söyler, gerçek olmak, anlamlarında kullanılmaktadır. Mesela bk. Ahzâb/âyet 4.

Manzumenin bulunduğu bazı nüshalarda (bk. Mecmûa-i Resâil, OE. Yz. 1385, 4a-6b.) şöyle bir kayıt bulunmaktadır: “Kutbü’l-ârifîn sultânü’l- âşıkîn merhûm ü mağfûrleh Hazret-i şeyhü’ş-şuyûh Mısrî Mehmed Efendi erbâb-ı sülûku irşâd için nasîhat yüzünden terbiye buyurdukları elfâz-ı dürer-bârlarıdır ki tahrîr olundu. Allahu Teâlâ mucibiyle amel eylemekliğe cümlemize muvaffak eyleye amîn.”

Küllü men aleyhâ fân: Yer yüzünde bulunan her şey fânidir. Rahmân/26.

ŞİİR DİZİNİ

ŞİİR DİZİNİ

1 Ey gönül gel gayrıdan geç aşka eyle iktidâ

Zümre-i ehl-i hakîkat anı kılmış muktedâ

2 Zihî kenz-i hafî k’andan gelir her var olur peydâ

Gehî zulmet zuhûr eyler gehî envâr olur peydâ

3 Merhaben ehlen ve sehlen merhabâ

Yâ beşîra’l-adli min sultâninâ

4 Hamden ilâhî ‘alâ mâ ente melce’unâ

Mimmen etâ ve huve ğadbân ve muhlikunâ

5 Ve ba‘de hamdi’l-ilâhi ‘ale’n-Nebiyyi’s-salât

Muhammed Mustafâhu ve huve efdalunâ

6 Kad eşrakati’d-dunyâ bi’ş-Şemsi ve Mevlânâ

Fe’ş-şemsu lenâ bedrun ve’l-bedru suveydânâ

7 Sekânî vechu mahbûbin şarâben

Fekuntu’l-yevme memlûen sevâbâ

8 Yâ Erhame’l-‘usâti kun rahîmâ

Li’l-muznibi’l-fakîr câe zelîlâ

9 Ey derde dermân isteyen yetmez mi derd dermân sana

Ey râhat-ı cân isteyen kurbân olandır cân sana

10 İki kaşın arasında çekdi hatt-ı istivâ

“Alleme’l-esmâ”yı ta‘lîm etdi ol hatdan Hudâ

11 Habs için geldi gelir ıtlâk için fermân bana

Evveli kahr âhiri ihsân eder sultân bana

12 İnne li’r-Rahmân turukan kadre enfâsi’l-verâ

Kulli mer’in sâlikin nehcen kadîmen bi’l-hevâ

Men lehü aklün selîmün yektadî bi’l-Mustafâ

Kad enâre’l-’aşku li’l-uşşâki minhâce’l-hüdâ

Sâlik-i râh-ı hakîkat aşka eyler iktidâ

13 Ey çarh-ı dûn n’etdim sana

Hîç vermedin râhat bana

Güldürmedin önden sona

Âh mihnetâ vâh mihnetâ

14 Uyan gafletden ey gâfil seni aldamasın dünyâ

Yakanı al elinden kim seni sonra kılur rüsvâ

15 Bahr içinde katreyem bahr oldu hayrân bana

Ferş içinde zerreyem arş oldu seyrân bana

16 Hatm-i cem‘i’l-mürselînin fahrıdır fakr u fenâ

Hatm odur kim bir ola yanında hem şâh u gedâ

17 İster isen ma‘rifetde olasın ‘âlî-cenâb

Ehl-i irfân eşiğinde yüzünü eyle türâb

18 Mevâlîdin sana her fasl u bâbı

Kitâbun fî kitâbin fî kitâbin

19 Aç gözün dildâra bak ref’ oldu vechinden nikâb

Zulmeti sürdü çıkardı ara yerden âfitâb

20 Muz ğıbtumû dumû‘u aynî teskub

Kâdet mine’ş-şevkı ileykum tezheb

21 Oldum çü mahv-ı mahz-ı zât buldum vücûdumdan necât

Ben içmişem âb-ı hayât ermez bana hergiz memât

22 Sırr-ı Hakk’ı nicesi fâş eyleyem ben ey sikât

K’anı ancak remz ile etmiş beyân ehl-i nikât

23 Cân kuşunun her zamân ezkârıdır Vâridât

Akl ü hayâlin hemân efkârıdır Vâridât

24 Sarây-ı dîn esâsıdır şerîat

Tarîk-ı Hak hüdâsıdır şerîat

25 Yakıp aşk oduna cânı meşâmın bûyu tevhîd et

Kamuya yek nazar birle şuhûdun rûyu tevhîd et

26 Bakıp cemâl-i yâre çağırıram dost dost

Dil oldu pâre pâre çağırıram dost dost

27 Bağrımı pür-hûn eder şol çeşm-i mestân ile bahs

Dağıdır aklımı şol zülf-i perîşân ile bahs

28 Cân bu ilden göçmeden cânânı bulmazsa ne güç

Yârını terk etmeden yârânı bulmazsa ne güç

29 Hep güzeller arasında buldu hüsnün çün revâc

Cem’ olup uşşâk bir bir sana eyler ihtiyâc

30 İster isen olasın ehl-i felâh

Kulluk eyle bi’l-gadâti ve’r-revâh

31 Ey karındaş bir sözüm var tut sımâh

Zikre meşgûl ol sakın olma ırah

32 Müşkilim var size ey Hak dostları eylen reşâd

Kim cevâbın vere olsun Hak katında ber-murâd

33 Yine dil na’tını söyler Muhammed

Dil ü cân mülkünü toylar Muhammed

34 Zulmet-i hicrinde bîdâr olmuşam yâ Rab meded

İntizâr-ı subh-ı dîdâr olmuşam yâ Rab meded

35 Kunnâ zevâte’r-reşed

Nilnâ hayâte’l-ebed

Lemmâ bedâ min Ahmed

Envâru sırri’s-Samed

36 Vucûdun kad bedâ fî kulli mevcûd

Nukûşun kad bedet min ayni meşhûd

37 Yâ ilâhî sana senden el-‘ıyâz

Sensin âhir cümlemize müste‘âz

38 Âriflere esrâr-ı Hudâ’dan haberim var

Âşıklara dildâr-ı bekâdan haberim var

39 Vallâhi Deccâl senin emeklerin hebâdır

Çalışdığın sihirler ha bir kuru ‘anâdır

40 Her neye baksa gözün bil sırr-ı Sübhân andadır

Her ne işitse kulağın mağz-ı Kur’ân andadır

41 Erimiz erdir pîrimiz pîrdir

Karamız nûrdur yerimiz Tûr’dur

42 Ey tarîkat erleri ey hakîkat pîrleri

Bir haber verin bana ol bî-nişân kandedir

43 Ey gönül gel ağlama zârî zârî inleme

Pîrden aldım haberi ol bî-nişân sendedir

44 Ey garîb bülbül diyârın kandedir

Bir haber ver gül-‘ızârın kandedir

Sen bu ilde kimseye yâr olmadın

Var senin elbette yârin kandedir

45 Kûs-ı rıhlet çaldı mevt ammâ henüz cân bî-haber

Asker-i a‘zâya lerze düşdü sultân bî-haber

46 Kandedir cehl ile zulmet nefs-i su’bânındadır

Kandedir ilm ile hikmet bil anı cânındadır

47 Hak’ın kullarını bazı kul eyler

Anı kul eylemez yine ol eyler

48 Yâ Rab bize ihsân et vuslat yolunu göster

Sûretde koma cân et uzlet yolunu göster

49 Şunlar ki görüp yüzünü bu dâra gelirler

Ol ahde vefâ eyleyip ikrâra gelirler

50 Halk içre bir âyîneyem herkes bakar bir ân görür

Her ne görür kendi yüzün ger yahşı ger yaman görür

51 Sıyıp bin pâre eden şîşe-i kalbi celâlindir

Yine her pâresinde görünen rûy-ı cemâlindir

52 Esmâ-i ilâhiyyede bî-had hünerim var

Her demde semâvât-ı hurûfa seferim var

53 Aşkın kime yâr olur dâim işi zâr olur

Dinmez gözünün yaşı yanar içi nâr olur

54 Ey sanem n’oldun câna kasdın var

Bağrımı deldin kana kasdın var

55 Hazret-i İsâ inip gökden tamâm etdi zuhûr

Ger sen idrâk eylemezsen bil ki sendendir kusûr

56 Katre katre dökülenler dür müdür bârân mıdır

Zerre zerre görünenler hat mıdır reyhân mıdır

Karâr etmez bu cânım kalmadı hîç dermânım

Cemâlini göresim geldi dîvânında durasım geldi

57 İnile ey derdli gönül inile

Ehl-i derdin inleyecek çağıdır

Gel tımâr et yârene sen aşk ile

Yârelerin onulacak çağıdır

58 Derviş olan kişinin sözleri umrân olur

Sâlik-i Hak olanın râhına bürhân olur

59 Bu halvete bakma güzâf zevk u safâ halvetdedir

Halvetle kıl içini sâf nûr u ziyâ halvetdedir

60 Belirse vech-i cânânî bu cism ü cânı neylerler

Görünse şemsin envârı meh-i tâbânı neylerler

61 Âteş-i hicrinle cân durmaz figâna başlar

Kaynayıp akar ol âteşle gözümden yaşlar

62 Kim ki aşkın dârına berdâr olur

Cümle uşşâk içre ol serdâr olur

63 Esicek bâd-ı sabâ aklıma san şâne değer

Zîrâ evvel eser ol zülf-i perîşâne değer

64 Rumûz-ı enbiyâyı vâkıf-ı esrâr olandan sor

Ene’l-Hak sırrını cândan geçip berdâr olandan sor

65 Oldu yüzün subhu senin ey nigâr

İnfecera yenfeciru inficâr

66 Hakk’ı seven âşıkların

Eğlencesi tevhîd olur

Aşk oduna yanıkların

Eğlencesi tevhîd olur

67 Ey Allâh’ım seni sevmek

Ne güzeldir ne güzeldir

Yolunda cân u baş vermek

Ne güzeldir ne güzeldir

68 Çıkıp huccâc ile gitmek

Ne güzeldir ne güzeldir

Yolunda cânı terk etmek

Ne güzeldir ne güzeldir

69 Sırrını nâdâna izhâr etme cânân elden gider

Bülbül-i şûrîde olma gülsitân elden gider

70 Ey gönül Mecnûn kimdir zâhiren âkil nedir

Gâh habs u gâh ıtlâk olmadan hâsıl nedir

71 Nazar kıldıkça insâna gönül hayrâna dolanır

Acebdir kimi Hak ister kimi butlâna dolanır

72 Hâhiş-i dünyâ olanlar dâimâ sekrândadır

Münkir-i ni‘met olanlar bî-gümân hüsrândadır

73 Gelen kuldan eğerçi kim hatâdır

Efendinin velî işi atâdır

74 Hutana “alleme’l-esmâ” rumûz-ı sırr-ı vahdetdir

Kitâb-ı nokta-i evvel hakîkat ehl-i irfândır

75 Dertliyim dermâna geldim dertli olan iniler

Yanmışam aşkın oduna oda yanan iniler

76 Dil derdini dildârına takrîr edeyim der

Hâl-i dili arz etmeğe tedbîr edeyim der

77 Sırf içirdi bize vahdet câmını cânânımız

Anın içün bir nefes ayılmadı mestânımız

78 Şerîatin sözleri hakîkatsız bilinmez

Hakîkatın sırları tarîkatsız bulunmaz

79 Bulan özünü gören yüzünü

Bir yüzü dahi görmek dilemez

80 Eyâ Deccâl Hak’ın takdîri bil hergiz bozulmaz

Ezel levhindeki yazı silinmez hem yuyulmaz

81 Tâ ezelden biz bu aşk içinde rüsvâ olmuşuz

İsmimizdir söylenen ma‘nâda ankâ olmuşuz

82 Vasl-ı Hak olmağa eylersen heves

Aşka ulaş gayrıdan gönlünü kes

83 Dermân arardım derdime derdim bana dermân imiş

Bürhân arardım aslıma aslım bana bürhân imiş

84 Her yeri hüsnün gülistân eylemiş

Her tarafda bâğ u bostân eylemiş

85 Gözet sun’-ı kadîmi kim kimün halkın azîm etmiş

Tamâm halka elin fi’lin dilin gönlün kerîm etmiş

86 Bu tabîat zulmetinden bulmak istersen halâs

Gel riyâzetle erit bu cism ü cânı çün rasâs

87 Sen seni bilmekdir ancak pîre ülfetden garaz

Noktayı fehm eylemekdir ilm ü hikmetden garaz

88 Her denînin sözüne aldanıp etme ihtilât

Her le’îmi sırra mahrem sanma eyle ihtiyât

89 Bu gün bir meclise vardım oturmuş pend eder vâiz

Okur açmış kitâbını bu halkı ağladır vâiz

90 Sıdk ile girdinse yola ey şücâ‘

Bir kati gerekli söz var kıl semâ‘

91 Her kimin kim derd-i Hak’dan yüreğinde olsa dağ

Âkıbet dermâna erip cân u gönlü ola sağ

92 Gel ey sofî çıkar sofu kıl insâf

Ko sûret düzmeği kıl içini sâf

93 Bulan cem‘iyyet-i kübrâ olur sâf

Vücûdu olur anın hâ ile kâf

94 Zâhidâ sûret gözetme içerü gel câna bak

Vechi üzre gör ne yazmış defter-i Rahmâna bak

95 Hak ilmine bu âlem bir nüsha imiş ancak

Ol nüshada bu âdem bir nokta imiş ancak

96 Ey gönül gel olmagıl Hak’dan ırak

Tende cânın var iken eyle yerak

97 Diyâr-ı dâr-ı dünyâda Hüdâyâ bâki dârım yok

Derûnum gayrı sevdâda bu dâr içre karârım yok

98 Hak yolunun rehberi nefesidir kâmilin

Dil tahtının serveri nefesidir kâmilin

99 Ey bülbül-i şeydâ yine efgâna mı geldin

Azm-ı gül edip zâr ile giryâna mı geldin

100 Köstebekdir köstebekdir köstebek

Ol münâfıklar vezîr olsun ya bek

101 Dervîş olan âşık gerek yolunda hem sâdık gerek

Bağrı anın yanık gerek cân gözleri açık gerek

102 Derd-i Hak’a tâlib ol dermâna erem dersen

Mihnetlere râğıb ol âsâna erem dersen

103 Gözlerini n’oldu bî-dâr eyledin

Âh u efgânı sana yâr eyledin

Aşk oduyla içini nâr eyledin

N’oldu bülbül işini zâr eyledin

Ne sebebden azm-i gülzâr eyledin

104 Ârifin mutlak kelâmın duymağa irfân gerek

Sırr-ı muglakdır gönülde zevk ile vicdân gerek

105 Sâlikin mürşidine hizmeti şâhâne gerek

Eşiğine koya başın diye şâhâ ne gerek

106 İster isen bulasın cânânı sen

Gayra bakma sende iste sende bul

Kendi mir’âtında gözle anı sen

Gayra bakma sende iste sende bul

107 Ey gönül gel Hakk’a giden râhı bul

Ehl-i derd olup derûnî âhı bul

Cânın ilindeki şems ü mâhı bul

Âdem isen “semme vechullâh”ı bul

Kande baksan ol güzel Allâh’ı bul

108 Âşinâ-yı aşk olandan âh u zâr eksik değil

Keşti-i bahre dem-â-dem rûzgâr eksik değil

109 Hevâ ise yeter gönül

Gel Allâh’a dönelim gel

Sivâ ise yeter ey dil

Gel Allâh’a dönelim gel

110 Varlığın mahv eyleyip meydâna gel

Lâ vü illâdan geçip merdâne gel

111 Pâdişâhâ aşkını hem-hâne kıl

Mâsivâ-yı aşkına bî-gâne kıl

112 Bu fenânın ızz u câhı ıyş u nûşu bir hayâl

Görmedim bir izzetin kim bulmaya âhir zevâl

113 Gel ey bahr-ı hakâyıkda taleb kılmayan asdâfı

Gel ey gevherlerinden hem harîdâr olmayan gönül

114 Merhabâ ey peyk-i matlûb-ı celîl

Merhabâ ey gamz-ı mahbûb-ı cemîl

115 Allahu kerîmün ve rahîmün ve kefîlün

El-mevhibu min-indihi ve’l-fazlu cezîlun

116 Evvelimde dinmez idi âh u efgânım benim

Gece gündüz gitmez idi zâr u giryânım benim

117 Âdetim budur ezelden günde bir şân olurum

Dirilip gâh cem‘ olup gâhî perîşân olurum

118 Ey kudret ıssı pâdişâh

Lutf eyle açıver yolum

Bağlandı her yanım i şâh

Lutf eyle açıver yolum

119 Doğdu ol sadr-ı risâlet basdı arş üzre kadem

Saldı ol nûr-ı nübüvvet pertevin fevka’l-ümem

120 Ayağı tozunu sürme çekelden gözüme cânım

Görünür oldu her gâhî gözüme vech-i cânânım

121 Aşkın meyine ben kana geldim

Şevkın nârına hoş yana geldim

122 Ol cihânın fahrinin sırrına kurbân olayım

Hutbe-i levlâk inen şânına kurbân olayım

“Kâbe kavseyni ev ednâ”sına kurbân olayım

Ben anın ilm ile irfânına kurbân olayım

Ben anın esrâr-ı mi‘râcına kurbân olayım

123 Hudâ’nın sun‘ına âyîne âlem

Düşüpdür sâni‘in mir‘âtı âdem

124 Bir kimse aceb yok mu ki bu sînemi yarem

Şerh ede ana hâlimi sînemdeki yarem

125 Cânâne görünür bana cânâ neye baksam

Kâşâne görünür heme vîrâneye baksam

126 Ol menem kim vâkıf-ı esrâr-ı ilm-i Âdemem

Kâşif-i genc-i hakîkat hem hayât-ı âlemem

127 İbn-i vaktem ben ebu’l-vakt olmazam

Abd-i mahzam ben tasarruf bilmezem

128 Âlem-i ârâyı buldum âlem-i ârâ menem

Mâlik-i kevn ü mekânam tâc ile Dârâ menem

129 Asmân-ı manevînin şems ü necm ü mâhıyam

Sûretâ gerçi gedâyam aşk ilinin şâhıyam

130 Küntü kenz’em mahfîyem cevherinin sırrıyam

Zât-ı sıfâtdır kadîm sanma beni gayrıyam

131 Tecellî-i cemâle mazhar eyle

Efendim Hâlıkım Rabbim İlâhım

Tarîk-ı vasla lutfun rehber eyle

Efendim Hâlıkım Rabbim İlâhım

132 Derûnumda olan hâlet ne hâletdir anı bilmem

Ezel câmından içilmiş ne şerbetdir anı bilmem

133 Ey bu gönlüm şehrini bin kahr ile vîrân eden

Bî-duhân odlar yakıp bu sînemi külhân eden

134 Gel ey gurbet diyârında esîr olup kalan insân

Gel ey dünyâ harâbında yatıp gâfil olan insân

135 Tende cânım cânda cânânımdır Allâh hû diyen

Dilde sırrım sırda Sübhân’ımdır Allâh hû diyen

136 Şehâ yüz döndüren senden kime tutsa gerek yüzin

Gözin yuman cemâlinden kime açsa gerek gözin

137 Gönülden zikre eyle iştigâli

Zikirden gayrı işgâli n’idersin

138 Ey Kerîm Allâh ey Ganî Sultân

Derdliyiz senden umarız dermân

Lutfuna had yok ihsâna pâyân

Derdliyiz senden umarız dermân

139 Elâ ey mürşid-i âlem haber ver ilm-i Mevlâ’dan

Elâ ey ma‘na-yı Âdem haber ver remz-i esmâdan

140 Gel ey bâd-ı sabâ lûtf eyle bir dem

Haber ver bize cânân illerinden

Beşâretle bizi kıl şâd u hurrem

Haber ver bize cânân illerinden

141 Nâdânı terk etmeden yârânı arzûlarsın

Hayvânı sen geçmeden insânı arzûlarsın

142 Cânını terk etmeden cânânı arzûlarsın

Zünnârını kesmeden îmânı arzûlarsın

143 Ey bu cümle kâinâtın aslını bir cân eden

Âdem’i kudretle ol câna sevip cânân eden

144 Aldın mı gönül hüsn ile yektâ haberin sen

Duydun mu hem ol Yûsuf-ı zîbâ haberin sen

145 Yine firkat nârına yandı cihân

Hasretâ gitdi mübârek Ramazân

Nûr ile bulmuşdu âlem yeni cân

Firkatâ gitdi mübârek Ramazân

146 Gül müdür bülbül müdür şol zâr u efgân eyleyen

Ten midir ya cân mıdır hem arşı seyrân eyleyen

147 Âlimim bir ilm ile ma‘lûm ancak bendedir

Ben yoğum kimdir beni bu ilme hem-râz eyleyen

148 Kim ki cândan geçmez ise den bize yâr olmasın

Âr u ırz ile gelip âşıklara bâr olmasın

149 İlim bahr u vücûd asdâf anın dürdânesiyem ben

Ma‘ârif kenz ü dil vassâf anın vîrânesiyem ben

150 Sevdim seni hep varım yağmâdır alan alsın

Gördüm seni efkârım yağmâdır alan alsın

151 Teşne-i bahr-ı muhît olan dile reş neylesin

Tûti-i sükker-feşân üftâdeye keş neylesin

152 Ene‘l-Hak bâbını açdım

Sala etdim gelen gelsin

Hakîkat feyzini saçdım

Sala etdim alan gelsin

153 Mushaf-ı hüsnünde yazmışdır edîb-i Kâf u nûn

«İnne fî zâlike le âyâtin li kavmin yesme‘ûn”

154 Gir semâ‘a zikr ile gel yana yana Hû deyü

Er safâ-yı aşk-ı Hakk’a yana yana Hû deyü

155 Nev-bahâr erişdi bî-dâr olayım şimden gerü

Andelîb-i bâğ-ı gül-zâr olayım şimden gerü

156 Bir şehre erişdi yolum dört yanı düz meydân kamu

Ana giren görmez ölüm içer âb-ı hayvân kamu

157 Cûş eyledi deryâ-yı aşk doldu cihân âğâz-ı Hû

Her kancaru kılsan nazar andan gelir âvâz-ı Hû

158 Ezelden nârına aşkın yana geldim nihân içre

Akıtdım nice dem yaşlar gözümden dolu kan içre

159 Uyan gözün aç durma yalvar güzel Allâh’a

Yolundan izin ırma yalvar güzel Allâh’a

160 Uyan gafletden ey nâim Hak’a yalvar seherlerde

Döküp acı yaşı dâim Hak’a yalvar seherlerde

161 Gönül tesbîhi çek seccâdeden hîç ayağın ırma

Namâz ehlinden özgeyle sakın sen durma oturma

162 Deme ki Hakk’ı sende mevcûd ola ya ben de

Ne sendedir ne bende sığmaz ol bir mekânda

163 Hudâ da‘vet eder elhamdüli’llâh

Bu cân dosta gider elhamdüli’llâh

164 Dönmek ister gönlüm cümle sivâdan

Dönelim âşıklar Mevlâ derdiyle

Geçmek ister gönlüm mülk-i fenâdan

Geçelim âşıklar Mevlâ derdiyle

165 Bilmem nic’etsem n’eylesem

Bu halvetin şerbetine

Bu cânı teslîm eylesem

Bu halvetin şerbetine

166 Zuhûr-ı kâinâtın madenisin yâ Resûla’llâh

Rumûz-ı “küntü kenz”in mahzenisin yâ Resûla’llâh

167 Ey bî-misâl-i vâhid hüsnün misâl içinde

Ayînenin göründü bir hûb cemâl içinde

168 Kalbini bâğ-ı cinân et ravza-i tevhîd ile

Cân dimâğın kıl mu‘attar nefha-i tevhîd ile

169 Zerreler zâhir m’olurdu âfitâbı olmasa

Katreler kande yağardı hîç sehâbı olmasa

170 Ahvâl-i serencâmım bu sâate erince

Diyem sana icmâlin tâ gâyete erince

171 Ey şeh zen-i dünyânın gel âline aldanma

Şem‘-i ruhu nârına pervâne gibi yanma

Fânîdir anın hüsnü var rengine boyanma

Ahdine vü va‘dine gönül verip inanma

Hakdır bu sözüm hakla inkârına dayanma

Gerçeklere teslîm ol her sözü yalan sanma

172 Gele Deccâl gele gele

Gör ki bu gün neler ola

Cümleten il sana güle

Gele Deccâl gele gele

Gör kim senin hâlin n’ola

173 Âlem ahvâlime hayrân

Eylemez dil hâlim iz’ân

Hiç bilemem bu ne seyrân

Geh Halvetî geh Celvetî

Geh Kâdirî derler bana

174 Kanı bir mürşid-i kâmil isteyen

Yetiş Elmalı’da Ümmî Sinân’a

Kalbim marazından kurtulam diyen

Yetiş Elmalı’da Ümmî Sinân’a

175 Es-salâ her kim gelir bâzâr-ı aşka es-salâ

Es-salâ her kim yanarsa nâr-ı aşka es-salâ

176 Devr edip geldim cihâna yine bir devrân ola

Ben gidem bu ten sarâyı yıkılıp vîrân ola

177 Devrân odur kim devrini devr-i felek bilmez ola

İnsân odur kim sırrını ins ü melek bilmez ola

178 Cânân dilersen cânına

Gel halvetî meydânına

Sultân dilersen sırrına

Gel halvetî meydânına

179 Söyler bu cânım

Derde lokmânım

Küllî irfânım

Aşk meydânında

180 Uğradı cân yine mâtem üstüne

Olmaya bir nâle nâlem üstüne

181 Ey derde dermân isteyen derde dermândır Alî

Ey râhat-ı cân isteyen cânda cânândır Alî

182 Bu gün Yakûb-ı kalbe Yûsuf-ı cândan haber geldi

Kamîs-ı pür-nesîm ile o cânândan haber geldi

183 Zevâle gün salındı kal‘a-i Van alındı

Bâtıl vücûd tolundu vücûd-ı Hak bulundı

184 Kıldan ince vü kılıçdan keskin ol şâhın yolu

Her kemâl ehli kapusında anun ednâ kulu

185 Kassâb elinde koyunum

Yâ o beni ya ben onu

Cellâd önünde boyunum

Yâ o beni yâ ben onu

186 Yakın yalınlı külhanı

Atın firengî temreni

Çokdan arardım ben bunu

Ya ben sizi ya siz beni

187 Dost illerinin menzili key âli göründü

Derd-i dile dermân olan Elmalı göründü

188 Ey kefere o ığrib avlar mı bu balığı

Yanlış haber söylemiş size veren salığı

189 Hamr-ı rûy-ı yâr ile sekrân olan anlar bizi

Katresin bahr eyleyüp ummân olan anlar bizi

Câhil anlamaz zevi’l-irfân olan anlar bizi

Vâkıf-ı esrâr olup hayrân olan anlar bizi

Anlamaz hayvân olan insân olan anlar bizi

190 Zât-ı Hak’da mahrem-i irfân olan anlar bizi

İlm-i sırda bahr-ı bî-pâyân olan anlar bizi

191 Ben sanırdım âlem içre bana hîç yâr kalmadı

Ben beni terk eyledim gördüm ki ağyâr kalmadı

192 Cân yine bülbül oldu hâr açılıp gül oldu

Göz kulak oldu hep bir her ne ki var ol oldu

193 Gönülleri doldurur erenlerin halveti

Ölüleri dirildir erenlerin halveti

194 Tâlib-i Hakk’ın devâsız derd durur sermâyesi

Anın içün âh u zâr olur hemîn hem-sâyesi

195 Eylesin Allâh çok tahiyyâtı

Ana kim verdi ilm-i gâyâtı

196 Sana âşık olan diller n’iderler hûr u gılmânı

Cemâlin seyr eden gözler n’iderler bâğ u rıdvânı

197 Ey gönül gûş eylegil âşıkların güftârını

Nicedir gör dost ile yanıkların bâzârını

198 Dilberâ gamzen oku içim dolu kan eyledi

Şol siyâh zülfün teli aklım perîşân eyledi

199 Çün sana gönlüm mübtelâ düşdü

Derd ü gam bana âşinâ düşdü

200 Bir yüze duş oldu gözüm yüz bin gezer dîvânesi

Olmuş cemâli şem‘inin ay ile gün pervânesi

201 Zühdünü ko aşka düş ehl-i cenân etsin seni

Pîr-i aşka kulluk et cânâne cân etsin seni

202 Belirmez ârifin hâli vü şânı

Değil irfân filân ibn-i filânı

Yerin terk edenin yokdur mekânı

Hakîkat ehlinin olmaz nişânı

203 Bâreka’llâh gülsitân-ı bülbülândır Aspozi

Cenneti tezkîr eder âlî-mekândır Aspozi

204 Hamdüli’llâh habs-i zindân ehl-i hâlin hırfeti

Fakr u zillet derd ü mihnet ol gürûhun izzeti

205 Nolaydı ey Keşiş Dağı n’olaydı

Senin dâim yüzün böyle güleydi

206 Meydân-ı aşka girdiler

Hak yolunun âşıkları

Maksûda bunda irdiler

Hak yolunun âşıkları

207 Bilir var bu yolu

Cândadır dost ili

Söyler cân bülbüli

Sendedir dost ili

208 Nûr-ı vâhid cümle âlem yok durur bîgânesi

Nûru zulmet gösteren hep bu cihet vîrânesi

209 Elâ ey sâil-i mürşid nazar kıl gel bu eşyâyı

Kelâm-ı Hakk’ı gel gûş et bu eşyâ üzre ma‘nâyı

210 Sırr-ı tevhîd ile sırrım âşinâlık eyledi

Bunu bana himmet-i pîr ile Hâlık eyledi

211 Bir göz ki anın olmaya ibret nazarında

Ol düşmenidir sâhibinin baş üzerinde

212 Ey dost bugün mürşid-i ebrâr Alî’dir

Hem yâr-i mutlak

Âlim-i sır u kâşif-i esrâr Alî’dir

Bir nükte-i muğlak

213 Hakk’a şükr edelim her bâr

Yaratdı sûret-i insân

Kim oldur fâil-i muhtâr

Anın emrindedir ekvân

SÖZLÜK

SÖZLÜK

A

Âb: Su.

Abâ: Yünden yapılan kalın ve bol elbise. Peygamberlerin, Hazret-i Peygamberin ve sûfîlerin giydiği yünden yapılmış geniş elbise.

Abâd: Mamur, bayındır.

Abes: Boş, yararsız.

Abd: Kul.

Abdâl: Bedel kelimesinin çokluk şeklidir. Büdelâ da denir. Kendini Hakk’a vermiş olan ermiş kişi. Sayıları yedi veya kırk olduğu söylenen erenler zümresi.

Abd-i mahz: (mahz=sırf, sade. Abd=Kul.) Mazhar-ı tâm olan, makam-ı sâfiyyedeki kâmil insan. Âdem-i mana.

Âb-ı hayât: Ölümsüzlük suyu, Hayat suyu.

Âb-ı hayvân: Ölümsüzlük suyu, hayat suyu.

Âb-ı revân: Akarsu.

Âbid: İbâdet eden kul, zâhid, çok ibadet eden kişi. Ehl-i şerîat”.

Acb-i zeneb: Kuyruk sokumu kemiği.

Aceb: Tuhaf, garip, şaşılacak şey.

Âciz: Çaresiz kalan, elinden hiçbir şey gelmeyen. Güçsüz, beceriksiz, kabiliyetsiz.

‘Adâ: Düşman.

A’dâ: En zalim, en fazla düşmanlık eden.

Adâb: Edepler, usuller, yollar. Adâb-ı Hak: Hakk’ın usulleri, emirleri.

Adâlet: Hakka uygunluk; her şeyi layık olduğu yere koymak.

Adâvet: Düşmanlık; hınç, kin.

Aded: Sayı.

Adel: Aşağılık, daha aşağı. Hayvandan adel, hayvandan daha aşağı.

Adem (‘Adem): Yokluk.

Âdem: İnsan, insan-ı kâmil.

Adet: Tarz, görenek, alışkanlık, usûl.

Adetâ: Bayağı, usul olduğu gibi, âdet olduğu üzere.

Adl: Adalet, doğruluk.

Adn: Cennet, oturulacak yer, ikâmetgâh.

‘Adû, ‘adüvv: Düşman.

Afâk: Ufuk, zahir (görünen) âlem.

Âfic: Vurmak (?)

Âfitâb/ Âftâb: Güneş.

Âğâh: Bilgili, haberli, uyanık, hâlden anlayan kalp gözü açık velî.

Ağâz:Başlamak.

Ağarmak: Beyazlaşmak, mecazen temizlenmek.

Ağmak: Yükseltmek. Uçmak, yükselmek, dolaşmak.

Ağniyâ: Ganî’nin çoğulu. Zenginler.

Ağrab (Agreb): Pek tuhaf.

Ağyâr: Yabancılar, rakibler, başkaları, Cenab-ı Hakk’ın varlığı dışında var olduğunu sandığımız vehmî şeyler, nefsî istekler ve engeller.

Âh u efgân: Izdırap ile haykırma, inleme.

Ahad: Bir.

Ahadiyet: Birlik, teklik.

Ahbâb: Dost, bildik, tanıdık.

Ahbâr: Haberler.

Ahd gütmek: Süzünü tutmak.

Ahd: Söz, vad’ etme, yemin, söz verme, and. Ahd ü peyman: Yemin, and.

Âher (Âhar): Başka, diğer, gayrı.

Ahfâ: Daha gizli, çok gizli.

Âhir: Sonunda, en sonraki.

Âhiret: İşin sonu.

Ahkâf: Kum tepeleri.

Ahkâm: Emirler, hükümler.

Ahmed: En çok hamd edilen, övülen. Hazret-i Muhammed.

Ahsen: Pek güzel.

Ahvâl: Hâller, durumlar.

Ahvâl-i serencâm: Başa gelen ve baştan geçen hâller.

Ahz: Alma, kabul etme.

Ahzân: Hüzünler, kederler.

Âk (‘Âk): İtaatsizlik eden, inat eden.

Ak ile kara: Yazı, kitap.

Akâlim: İklimler, ülkeler.

Akdâm: Ayaklar, kademler.

Akdem: İlk, önce, önceki.

Akdes: En kutlu, en kutsal.

Âkıbet: Nihayet, son.

Âkil: Akıllı.

Akl-ı meâd: Âhiret işlerini düşünen akıl.

Akrân: Eş ve benzer olanlar, yaşıtlar, yakınlar.

Akreb: En yakın.

Aks: Çarpma, çarpıp geri dönme.

Akvâl: Kal’in çoğulu, sözler.

Âl: Hile, düzen, tuzak.

Âl: Sülale, aile, akraba.

Alâ: Rütbece yükseklik, büyüklük, şeref, şan.

Alâyık (Alâik): İlgiler, ilişkiler, alakalar.

Aldamak: Aldatmak, kandırmak, oyun etmek, şaşırtmak.

Alem (‘Alem): Bayrak, sancak.

A’lem: En iyi bilir. Va’llahu a’lem: Allah bilir.

Âlem-ârâ: Âlemi tezyin eden, dünyayı süsleyen.

Âlem-i gayb: Görünmeyen âlem. Hakk’ın halktan gizlediği hakîkatler âlemi. Duyu organları ve akıl ile bilinemeyen ulûhiyyet âlemi.

Âlem-i mülk: Yaşanan dünya âlemi.

Âlem-i devvâr: Dönen âlem. Dünya, kainat.

Âlî: Yüce, ulu, yüksek.

Âlî-cenâb: Büyük zat, yüksek ahlaklı, üstün karakterli, cömert, şerefli kimse. Kadri ve kıymeti yüksek olan kimse.

Alîl: Kör. Sakat. Hasta.

Âlim: Bilgin.

Âlî-mekân: Değeri üstün ve yüksek olan yer.

Alleme’l-esmâ: İsimler bilgisi demektir. Âyette şöyle denilir: “Ve alleme âdeme’l-esmâe kullehâ summe aradahum ale’l-melâiketi fe kâle enbiûnî bi esmâi hâulâi in kuntum sâdikîn: Allah, Âdem’e bütün varlıkların isimlerini öğretti. Sonra onları meleklere göstererek, “Eğer doğru söyleyenler iseniz, haydi bana bunların isimlerini bildirin” dedi. Bakara/31.

Amâ (A‘mâ): Sonsuz karanlık ve görünmezlik âlemi, Ahadiyet. Hakk’ın Ahadiyet mertebesindeki makamı. Bu kelime “ince bulut” anlamında olup, dilimize “dipsiz, sonsuz karanlık” şeklinde tercüme edilebilir. Cenab-ı Hak bu mertebede zat hâlinde olup tecellî söz konusu değildir.

Amâ (A‘mâ): Kör.

Amâl: İşler, ibadetler.

Âmî: Avâma mahsûs, halkın yaptığı gibi.

Amîm: Umûmî, genel, yaygın..

Âmm: Umûm, halk.

Ân: Şimdi, şu anda, zamanın en küçük birimi. Zamanın anası.

Anâ: Güzellik, çekicilik.

Anâsır: Unsurlar. Anâsır-ı Erbaa: Ateş, hava, su ve topraktan oluşan dört unsur.

Andelîb: Bülbül.

Âne: Kelime metinde hem “ân” hem de mecazen “ân”ı da doğuran/yaratan varlık, yani anne anlamında kullanılmaktadır. (Bk. Ne maziyem ne müstakbel her ânın anesiyem ben/Âneyem ben gitmezem ben gelmezem).

Anı: Onu.

Anın: Onun.

Anda: Onda.

Ankâ: İsmi olup cismi belli olmayan mitolojik bir kuş. Cenâb-ı Hakk’ın bâkî zatını ifade eden bir mecâz.

Âr: Utanma, namus.

Ârâ: Süsleyen, bezeyen manasına bir son ek. Dil-ârâ: Gönül süsleyen.

A’râf: Ârif olan, Hakkı tanıyan kimseler.

Arâz: İşaretler, belirtiler.

Ârî: Çıplak, hür.

Ârif: İrfan sahibi, bilen, tanıyan, Hakk’ı tanıyan, velî.

Arrâf: Herkesin fark edemediği sırlı hususları doğuştan sahip bulunduğu bir kabiliyetle hisseden, kazandığı deneyimlerle de gelecek hakkında önceden tahminlerde bulunan kimse.

Arsa: Yer, meydan.

Arş: Dokuzuncu gök. Bütün âlemi çevreleyen, âlem tasavvurunun sonu ve en yüksek noktası kabul edilen yer. Allah’ın izzet ve saltanatının tecellî ettiği mahal. Zâtî âlem. Arş-ı a’lâ, arşu’llah, arş-ı Rahmân gibi ifadeler için de kullanılır. Bursalı İsmail Hakkı Kitâbü’n-Netîce’de şöyle der: “er-Rahmânu ‘ale’l-‘arşi’stevâ” (Allah, arşa hükmetmektedir. A‘râf/54, Yûnus/13, Ra‘d/2, Tâhâ/5) ayet-i kerîmesinden murâd-ı İlâhî zât-ı Hakk’ın sıfat-ı rahmet ile arş-ı a‘lâ üzerine istivâya, arş bu sıfatın zuhuruna mahal olmaktan Hakk’ın zâtına dahi mahal olmak lazım gelmez. Arş, Hak Ta‘âlânın cemî‘-i ‘avâlime rahmetidir. Zîrâ te’sîrât ve tedbîrâta âlettir ki onun hareketiyle şu’ûn-ı İlâhiyye vücud bulur. Arş ve kürsî hemân levh u kalem gibidir. Arş, mazhar-ı kalem, kürsî mazhar-ı levhdir. Bu cihetten ibtidâ felek-i rahmet kalem-i a‘lâ, ya‘nî hakîkat-ı Muhammediyyedir ki rahmet-i mutlakanın zuhuruna müstevâdır. Bu hakîkate felekü’r-rahmet derler. Bâtın-ı rahmetin mazharı hakîkat-ı Muhammediyye, zahir-i rahmetin mazharı arş-ı azîmdir. Bu sebepten azîm ile vasf olundu.” Esasen bu tabir mecazen kâmil insanın gönlüdür. Kürsî ise, Hakk’ın insan-ı kâmilden tasarrufudur.

Artık: Fazla, çok.

Arz u semavât: Yer yüzü ve gök yüzü.

Arz-ı vâsi: Geniş yer.

Asâ: Değnek, baston, dayanak. Tasavvufta, postnişîn tarafından halîfeye verilen bir alamet. Dervîş ve abdâlların seyahat sırasında kullandıkları boy hizasındaki değnek.

Âsân: Kolay.

Asâ-yı Mûsâ: Hazret-i Mûsâ’nın mucizeler gösteren asâsı.

Asdâf: Sedefler.

Asfiyâ: Saf, samimî, içi temiz ve doğru olan kimseler. Erenler. Nefsini temizleyenler.

Ashâb: Sahipler, mâlik ve mutasarrıf olanlar. Peygamberimizi görmek ve sohbetlerine ermek şerefini kazanmış kimseler.

Âsi: İsyan eden, haydut, günahkâr.

Asker-i a‘zâ: Uzuvların askeri, görme, tatma, koklama melekeleri vs.

Asl: Öz, hakîkat.

Aslâ: Hiç bir vakit.

Âsmânî: Göğe, güneşe, aya mensup.

Assı: Fayda, menfaat, kazanç.

Astar: Setr’in çoğulu, örtüler.

Âsumân: Gökyüzü.

Âşıkân: Âşıklar.

Âşikâre: Açık, belli.

Âşinâ: Bildik, tanıdık.

Ata: Baba.

Atâ: Verme, bağışlama, ihsanda bulunma, cömertlik.

Âteş-i a’dâ: Düşman ateşi.

Atlas: Bir çeşit ipekli kumaş.

Atşân: Susuz, susamış, susayan, susuzluk çeken.

Attâr: Güzel kokular vs. satan kişiler. Büyük bir İslam mutasavvıfı Feridüddin-i Attâr’ın lakabı.

Avâlim: Dünyalar, âlemler.

Avâm: Herkes, kaba ve cahil ayak takımı.

Âvâre: Boş gezen, serseri, aylak.

Avret: Kadın, avrat.

Ayakdaş: Arkadaş, yoldaş, işlerini el birliğiyle yapanlardan her biri.

Ayân: Açık, belli, meydanda. Görünüşler.

Âyât: Âyetler.

Ayb: Utanacak şey, kusur, ayıp.

Aydın: Aydınlık, açık, nurlu.

Âye/Âya: Avuç içi.

Âyet: Kur’an’ın bir cümlesi; işaret, alamet.

Ayık: Uyanık.

Ayıtmak: Söylemek.

Âyîn: Devrân.

Âyîne: Ayna, mir’ât, gözgü. Mecâzen, insan-ı kâmil.

Ayn: Tıpkı, aynı; göz; görünüş, Aynısı, tıpkısı. Hakîkati, özü.

Azâ (a‘zâ): Uzuvlar, azalar, göz kulak vs gibi vücudun parçaları, topluluğun üyeleri.

Azâd: Kurtulmuş, serbest olan. Kimsenin kölesi olmayan, hür.

Azâde: Hür, serbest.

A’zam: En büyük.

Azamet: Büyüklük, ululuk.

Azâzil: Şeytanın Melek Olduğu Sıradaki Asıl Adı.

Azık: Yiyecek, yol yiyeceği, erzak. Mecazen abdest ve tevhid gibi ibadetler.

Azıtmak: Yoldan çıkmak ve çıkarmak, taşkınlık etmek.

Azîm: Büyük, ulu.

Azîz: Sevgide üstün tutulan, hürmetli, saygı değer. Tasavvufta mürşid-i kâmil.

Azm: Kasıt, niyet, gitme.

Azmetmek: Kesin karar vererek bir işe girişmek.

Azrail: Ölüm meleği.

B

Bâb: Kapı.

Bâc: Vergi, harç.

Bâd: Yel, rüzgâr, hava.

Bâde: Şarap kadehi, içki.

Bâd-ı sabâ: Baharda esen hafif rüzgâr, seher yeli.

Bâğ-ı cinân: Cennet bahçesi.

Bâğ-ı gülzâr: Gül bahçesi.

Bağ-ı Rıdvân: Cennet bahçesi.

Bahâ: Paha, değer, karşılık.

Bahâne: Kusur, noksan, eksik.

Bahâr: Bahar mevsimi. Cemâl tecellîleri. Nev-bahâr: İlkbahâr.

Bahâristan: İlkbahar mevsimi.

Bahr ü berr: Deniz ve kara.

Bahr: Deniz, derya, ummân. Hakk’ın sonsuz olan makamı ki, bütün eşya ve varlıklar bu sonsuz ummânın dalgalarıdır. Metinde vahdeti simgeler.

Bahreyn: İki deniz. Cem ve fark; bahr-ı vücub ve bahr-ı imkân diye isimlendirilen iki deniz.

Bahr-ı bî-pâyân: Sonsuz deniz.

Bahr-ı muhît: Her tarafı kaplayan deniz; Hak vücudu deryası.

Bahs: Karşılıklı konuşma, bir konu hakkında etraflıca konuşma.

Bahş etmek: Bağışlamak, vermek.

Bahş olmak: Bağış, ihsan.

Baht (ha ile): Öz, halis, saf. Zât-ı baht: Hakîkî zat.

Baht (hı ile): Talih, kısmet, devlet.

Baîd: Uzak, ırak.

Bâkî: (Kaf ile) Sonsuz, ebedî, kalıcı olan Allah.

Bâkî: (Kef ile) Ağlayan, inleyip sızlayan, şikâyet eden.

Bal: Ehlullahın tevhîd sırrıyla ilgili sözleri.

Bâlâ: Yüksek, yukarı.

Bâr: Defa kez. Her bâr: Her defa.

Bâr: Meyve, yük.

Bârân: Yağmur.

Bârekallah: Allah mübarek etsin.

Bârika: Şimşek, yıldırım parıltısı.

Ba’s: Gönderme; diriltme.

Basal: Soğan.

Basar: Göz; görme. Bî-basar: Gözsüz.

Basîret: Gönül gözü, sezgi. İleriyi görmek.

Baş urmak: Baş koymak. Cânını feda etmeye razı olmak.

Baş: Yara, çıban.

Bâtıl: Hakîkat olmayan, boş şey, beyhûde, yalan.

Bâtıl:

Bâtın: İç.

Bâtına: İç yönden.

Bay: Zengin.

Bâzâr: Alışveriş yeri, pazar; mecazen dünya.

Beç/Peç: Viyana.

Bed huy: Kötü huylu.

Bed: Kötü, çirkin. Bed amel: Kötü, çirkin iş.

Bed-amâl: Kötü işler, yaramaz davranışlar.

Beden: Gövde, vücut. Çoğulu: Ebdan.

Bed-nâm: Kötü ad.

Bedr: Dolunay. İnsân-ı kâmil’in yüzü, Tevhîd makamlarından sıfatlar tecellîsi. Fenâfî’r-resûl.

Bed-zamîr: Kötü kalpli.

Behre: Hisse, pay, kısmet.

Behremend: Hisseli, nasipli

Behremend: Hisseli, pâydar.

Behreyâb: Hissesi olan. Nasibi olan, payı bulunan

Bek: Bey.

Bekâ: Bâkîlik, ebedîlik.

Bel bağlamak: Önem vermek, azmetmek, yönelmek. Kulluğa bel bağlamak, kulluğa yönelmek, önem vermek, kulluk görevlerini titizlikle yerine getirmek.

Bel/Bil: Tepe, yüksek yer, üzeri yassı tepe, ufak tepe. Geçit.

Bel‘âm: Terbiyesiz, aç gözlü, pisboğaz.

Belâ: Gam, keder, musibet, âfet.

Bel’am: Hazret-i Musa’ya düşman bir yahudi hahamı.

Belde: Şehir. Büldân: Şehirler.

Belî: Evet.

Beliyyât: Felaketler, kederler, belalar.

Bend: Bağlanan, bağlanmış, bağ, boğum, engel.

Bende: Kul, köle, bağlı olan kimse.

Benî Asfar: Asfar oğulları. Asfaroğulları’nın hurucu kıyamet amâmetlerindendir. Bâtınen sâlikin sülûkunda hayvanî sıfatların zuhuru anlamına gelir.

Benven: Benim.

-ber: Kelimelerin sonuna gelerek o kelimeye “alan, getiren, götüren” manası ekleyen bir son ek. Dil-ber: Gönül alan. Peyamber: Haber getiren, peygamber.

Ber-: Üzere. Ber-mutâd: Alışılmış olduğu üzere. Ber-karar: Kararlı olarak, devamlılık üzere.

Berât: Kur’an’ın nazil olduğu kabul edilen Şaban ayının 14. gününü 15. gününe bağlayan kudsî gece.

Berdâr: Asılmış, idam edilmiş.

Berdâr-ı aşk: Aşkın darağacında asılmış olan kimse.

Bergüzâr: Hediye, hatıra.

Berî: Kurtulmuş, uzak.

Beriyyât: İyilikler, güzellikler. Hayırlar.

Berk: Sağlam, sıkı, katı.

Ber-karâr: Kararlı, yerleşik, yerli.

Ber-murâd: Muradına, isteğine ermiş.

Berr: Doğru sözlü, hayır işleyen kimse.

Berr: Kara, toprak. Bahr ü berr: Deniz ve kara.

Ber-sebîl-i infirâd: Birbirinden ayrılmış olarak, teker teker.

Ber-tarîk-i ıttırâd: Birbirine uygun biçimde olarak.

Berzah: İki şey arasındaki mesafe, aralık. Köprü. Dünya. Ruhların kıyamete kadar bulunacakları yer. Makam-ı Muhammed.

Bes: Yeterli, kâfi.

Beşâret: Müjde, muştu.

Beşer: İnsan.

Beşerî: İnsanî.

Beyân: Anlatma, açık söyleme, bildirme.

Beyt: Ev.

Beyt-i dil: Gönül evi.

Beytü’l-ahzân: Yakup peygamberin en sevdiği oğlu Yusuf’u kaybetmesi üzerine üzüntü ve acı içinde çekildiği evidir.

Beyyinât: Deliller, şahitler, tanıklar.

Beyzâ: Yumurta, koza.

Bezistân: Kumaşçı dükkânı.

Bezm: İçkili, eğlenceli meclis.

Bezm-i elest: Elest meclisi, nefislerin rûhlar âleminde Hakk’ın birliğini kabul ve tasdik ettikleri meclis. A’raf/172.

Bezm-i likâ: Buluşma meclisi, görüşme meclisi, Hakk’ın yüzünün (cemâlinin, birliğinin) görünüp idrak edildiği makam. (Likâ = görme ve yüz).

Bezm-i vahdet: Hak meclisi, birlik meclisi.

Bî: Farsça kelimelerin başına gelerek o kelimeye “...sız” hali verir. Bî-âr: Arsız, Bî-çâre: Çaresiz.

Bi’at: Kabul ve tasdik etmek.

Bî-âr: Arsız, utanmaz.

Bî-basar: Anlayışsız, kör, etrafındakileri görmeyen.

Bî-cihet: Cihetsiz, yönsüz.

Bî-çün ü çerâ: Niçinsiz ve nedensiz.

Bîdâr: Uyumayan, uyanık, uykusuz.

Bî-duhân: Dumansız.

Bî-gâne: Kayıtsız, alakasız.

Bî-gümân: Sezgisiz.

Bî-haber: Habersiz, vurdum duymaz.

Bî-hadd: Hadsiz, sınırsız.

Bihâr: Bahr’ın çoğulu, denizler.

Bihâr-ı şevk: Şevk denizi.

Bî-hilâf: Yalansız.

Bî-hod: Sahipsiz, kimsesiz, kendine sahip olmayacak derecede mest olan, kendinden geçmiş, ne yaptığının farkında olmayan. Allah adamı, fenâfillah ehli.

Bî-hûş: Şaşkın, akılsız, sersem.

Bî-ihtiyâr: Elinde olmayarak, kendiliğinden.

Bî-irtiyâb: Şüphesiz, hiç şüphesiz.

Bî-kem: Eksiksiz, tam olarak.

Bî-kes: Kimsesiz.

Bikr: Dokunulmamışlık, bâkirlik.

Bi-külli: Hepsi.

Bil: Bilgi, kavrama nişan.

Bilâd: Beldeler, memleketler, şehirler, kentler.

Bi’l-gadâti ve’r-revâh: Sabahtan (bi’l-gadâti) akşama kadar (ve’r-revâh), her gidip geldiğin, her yaptığın şeyde.

Bilik: İlim.

Bilim: Bildiğim.

Biliş: Bildik, tanıdık, dost, aşina. Marifet.

Bî-mâhî: Balıksız. Mâhî: Balık.

Bî-mâr: Hasta. Dertli, uykusuz.

Bî-mekân: Mekânsız, yersiz, yurtsuz.

Bî-midâd: Mürekkepsiz.

Bî-misâl: Emsâli olmayan, tek, eşsiz, benzersiz.

-bin: Farsça kelimelere eklenerek o kelimelere “görücü, gören” manasını katar. Dûr-bin: Uzağı gören. Hak-bin: Hakkı gören: Dide-i Hak-bin: Hakk’ı gören göz.

Bînâ: Gören, görücü; göz.

Binâ: Yapı, ev.

Bî-nihâyet: Sonsuz, tükenmez, sınırsız.

Bî-nişân: Nişansız, belirtisiz, izi olmayan.

Bî-pâyân: Sonsuz, sınırsız.

Biryân: Kebab, kızarmış, yanmış. Susuz veya az suda pişirildikten sonra kızartılan et.

Bisât: Kilim, minder, yaygı.

Bî-Şekk: Şüphesiz.

Bitmek: Meydana gelmek, hasıl olmak, çıkmak.

Bî-vefâ: Vefasız, kıymet bilmeyen, sebatsız.

Bizâr: Rahatsız, bıkmış, bezgin.

Bostân: Çiçekli ve ağaçlı bahçe; sebze bahçesi.

Bû, buy: Koku.

Buğz: Düşmanlık duyma, nefret, kin.

Bunda: Burada, buraya.

Burc: Kale, kule.

Burc: Yıldız kümesi.

Burhan: Senet, ispat belgesi.

Bûrıyâ: Hasır.

Butlân: Bâtıl olma. Boş ve abes olmak. Hak olmamak.

Bûy: Koku.

Bühtân: Yalan, iftira.

Bülbül: Âşık, dervîş. Bülbülân: Bülbüller, âşıklar.

Bülbül-i şeydâ: Çılgın bülbül, çılgına dönmüş âşık.

Bülbül-i şûrîde: Tutkun, âşık, meftûn.

Büldân: Beldeler, şehirler.

Bünyân: Yapı, temel, asıl, bina.

Bürhân: Delil, ispat, tanık.

Büryân: Kebap.

Büt-hâne/Put-hâne: Put evi. Kilise, dünya.

C

Câh: İtibar, rütbe, derece, makam.

Câhilîn: Cahiller, bilgisizler; kendini bilmeyenler.

Cahîm: Cehennem.

Câm: Kadeh, İçki..

Câme: Elbise, çamaşır.

Câme-i hadrâ: Yeşil Elbise

Câmi’: Toplayan, derleyen.İçerisinde namaz kılınan ve mescidden büyük olan ibadethane.

Cân: Cism-i latîf, rûh-ı hayvanî.

Cânâ: Ey cân! Ey sevgili!

Cânân, cânâne: Sevgili.

Cânân: Sevgili.

Cân-bahâ: Karşılığı (değeri) cân olan şey, canını feda ettirecek kıymette olan. İlahî sır.

Cânib: Taraf, yön, yan.

Carre: Akıcı, çekici, sürükleyici.

Câvidân: Daimî, kalıcı olan, ebedî.

Câyi’: Aç, acıkmış.

Câzû: Cadı, büyücü. Şeytanın gücünü kullanarak büyü yolu ile insanlara kötülük eden, felaketler getiren kadın.

Cebbâr: Zorlayıcı. Cebir ve zulüm eden, zalim.

Cebraîl: Peygamberlere emir ve vahye vasıta ve memur olan dört büyük meleklerden biri.

Cedîd: Yeni, kullanılmamış.

Cefâ: Eziyet, üzüntü. Allah yolunda çekilen sıkıntılar ki, sonu safadır.

Cehd: Çalışma, gayret etme.

Cehl/Cehil: Bilgisizlik, bilmezlik, cehâlet. Hakkı bilip tanımama.

Celâl: Allah’a mahsus azamet. Ululuk sahibi Allah. Allah’ın kahır sıfatı.

Celb: Kendine çekme, çekiş.

Celîl: Azamet sahibi Allah. Mertebesi yüksek olan Allah.

Cellâd: İnsan kesen veya asan kimse.

Celvet: İlahî nitelikler kazanan, sâlikin cem’ makamını yaşadıktan sonra farka gelip halka karışması. Dışından halk, içinden Hak ile olma hâli. Çoklukta birlik sırrını yaşama hâli.

Cem’: Toplamak, bir araya getirmek, biriktirmek. Cenab-ı Hakk’ın esmasının sâlikte tecellî ettiği makam. İnsanın Hak sırrını kendi nefsinde idrak ettiği ve varlığı Hak ile görme makamı. Bu makamda cemâl-i İlahî müşâhede edilir.

Cem‘iyyet-i kübrâ: Büyük topluluk.

Cem‘ü’l-cem‘: Sâlikin ne kendini ne de halkı görmesi yalnızca Hakkı görmesi hâlidir. Bunu biraz da açarsak şöyle denebilir: Fark, halk ile Hak’tan perdeli olmaya derler. Cem´ ise, Hakkı, halksız müşâhededen ibaretdir. Cem´ü’l-cem´ halkı –fark hâlinde iken, yani kendini kaybedip yitirmeden, bir cezbe eseri olmadan Hak ile (ma´a’l-Hak=Hak ile birlikte) kâ’im bulmaya derler. Cem‘ sâlikin fenası mertebesidir. Zira, madem ki sâlik kayd-ı vücûddan hâlâs olamaz, Hakk’ı bilâ-halk müşahede kılamaz. Cem´ü’l-cem´ sâlikin bekâbillah ile muttasıf olması, cemî’-i mahlûkât ve mevcûdâtı Hak ile kâim bulmasıdır. Kesreti vahdetde, vahdeti kesretde müşahede kılmasıdır. Bu makama, mahv-ba’de’l-mahv ve fark-ba’de’l-cem´ ve fark-ı sânî de diyenler olmuştur. Kâmiller için bundan yüce makam olmaz. Herşeyi Hak ile “‘alâ mâ hüve ‘aleyh” (=olduğu gibi) hakîkati üzere görür. Ve her zî-hakka (=hak sahibine) hakkını i´tâ kılar. Rü’yet-i vahdet, onu rü’yet-i kesret ve ahkâm-ı suret ile men’ etmez. Ayrıca rü’yet-i kesret ve ahkâm-ı suret ve rü’yet-i vahdetden perdeli olmaz.

Cemaat: Aynı fikir, görüş, kabiliyet vs. etrafında toplananlar.

Cemal: Güzellik, yüz güzelliği. Allah’ın lütuf sıfatı.

Cemî’: Bütün, hep.

Cemî’-i mümkinât: Varlığı mümkün olan şeylerin hepsi. Zuhûru zaruri olan her şey.

Cemîl: Güzel olan Allah.

Cem’iyyet: Topluluk.

Cem’iyyet-i kübra: En büyük topluluk.

Cenâb: Aziz, büyük, saygın kişi.

Cenâh: Kanat, taraf, bölüm.

Cenân: Kalp, gönül, fuad.

Ceng: Savaş, mücadele.

Cennât: Cennetler.

Cennet-i irfan: Hak bilgisine ulaşanların makamı. Makam-ı rü’yet.

Cenneti min tahtihe’l-enhârı tercî: İçinden ırmaklar akan cennet. Muhammed/12.

Cerem: Kabahat, hata, kusur. Lâ-cerem: Kusursuz, eksiksiz; şüphesiz.

Ceres: Çan; deve, at, inek vesairenin boynuna takılan çıngırak.

Cevâhir: Cevherler, elmaslar, özler, esaslar.

Cevher: Esas, öz, maya; hakîkat, elmas.

Cevher-i mana: Mananın özü.

Cevlân/ Cevelân: Gezme, dönmek, dolaşmak.

Cevr: Cefa, eziyet.

Cezbe: Kendine doğru çekme; Hakk’ın muhabbet gösterip sâliki kendine çekmesi.

Cibâl: Dağlar.

Cidâl: Savaş, kavga, mücadele.

Cidâr: Duvar, zar

Cîf’e: Laşe, leş.

Cihâd: Din uğrunda düşmanla savaşma.

Cihâd-ı ekber: Büyük savaş, nefsle yapılan savaş.

Cihât: Yönler, taraflar. Şeş cihat: Altı yön.

Cihet: Yön.

Cilâ: Parlatma, parlaklık.

Cilbend: Evrak çantası, büyük cüzdan.

Cilve: Tecellî, görünme.

Cin: Her gözün görmediği bir yaratık.

Cinân: Cennetler; bahçeler.

Cins: Çeşit, tür, benzer.

Cism: Vücut, beden.

Cûd: Cömertlik, el açıklığı. Bahr-ı cûd: Cömertlik denizi.

Cûş eylemek: Coşmak, kaynayıp taşmak.

Cûy: Akarsu, nehir, çay, ırmak.

Cüdâ: Ayrı, ayrı düşmüş, ayrılmış, uzaklaşmış.

Cümle: Bütün, hep, hepsi.

Cünbüş: Eğlence, hareket, oynama, zevk.

Cünne: Kalkan.

Cünne-i tevhîd: Tevhid kalkanı.

Cür’a: Bir yudumluk şey. Şarap ve esrar gibi şeylerin bir yudumda içilmesi veya çekilmesi.

Cürm: Suç, günah.

Ç

Çağ: Zaman, vakit.

Çağ u çağ: Çağlayarak. Çağlaya çağlaya.

Çağ u çıplak: Giyinik ve Çıplak.

Çâh: Kuyu, çukur.

Çâh-ı zindân: Yusûf Peygamberin kardeşleri tarafından atıldığı kuyu.

Çâk etmek: Yırtmak, paralamak

Çalınmak: Telaşla etrafı yoklamak. Esas istikametten sapıp dağılmak. Gerçeği başka yerde aramak.

Çalmak: Bıçak çalmak, öldürmek.

Çalmak: Almak, alıp kaçmak, çelmek, andırmak. Sürmek.

Çâr: Çâre. Nâ-çâr: Çâresiz.

Çâr: Dört.

Çâr-anasır: Dört unsur; hava. su, toprak, ateş.

Çâre: Yol, yardım, ilaç.

Çâre-sâz: Çare bulan.

Çarh: Çark, tekerlek, dönüp devreden şey. Çarh urmak: Dönmek, sema etmek.

Çarh-ı dûn: Aşağılık felek, dünya, varlık âlemi.

Çâr-unsur: Dört unsur; toprak, su, ateş, hava.

Çavlımak: Haber verilmek. Çavlısardır: Haber verilmiştir.

Çehre: Yüz, surat.

Çemen: Yeşil otlar ve çiçeklerle örtülü yer; çayır, çimen.

Çeng: Bir çeşit saz.

Çengî: Çeng denilen sazı çalan kimse.

Çerâ: Niçin.

Çerâğ: Mum, kandil, meşale.

Çeşm: Göz.

Çeşm-i mestân: Serhoşane, hayran hayran bakan gözler.

Çevgân: Beygir üzerinde oynanan cirit oyununda kullanılan değnek, ucu kavisli sopa. İlahî takdir, celal tecellîsi.

Çi: Ne. Çi faide: Ne faydası var.

Çingân: Çingene.

Çok/çoğ: Çok, fazla, büyük, kocaman. İri.

Çûl: Genellikle keçi kılından dokunmuş kumaş, yaygı vs.

Çü: Çünki. Gibi.

Çün: Çünkü, madem ki, ne zaman ki.

Çün ü çerâ: Bir şeyin sebebini ve keyfiyetini anlamak için sorulan “Nasıl ve niçin?” anlamında bir deyim.

D

Dâc: Karanlık.

Dâci’z-zulem: Zulmet karanlığı

Dâd: Adalet, ihsan, bağış.

Dağ: Yara, yanık.

Dâhil: İç, içeri. Dâhil olmak, içeri girmek.

Dahl: Girme, karışma. Azarlamak, tesir etmek, karışmak.

Dâl: Dal harfi gibi iki büklüm.

Dalâl: Sapıklık, dalalet. Doğru yoldan sapma.

Dalatmak: Dağıtmak

Dâll: Delalet eden, delil olan, gösteren, işaret eden; burhan.

Dâll: Sapık, doğru yoldan çıkmış olan.

Dâmen: Etek.

Dânâ: Bilen, bilici, bilgiç.

Dâne: Tane, tohum, çekirdek.

Dâr: Dar ağacı. Mecazen fena makamı. Sâlikin canını Hakk’a feda ettiğine dair söz verdiği meydan. Dâr denince Hallâç Hazretlerinin hatırlanmasının sebebi, fenâfillah timsali olmasındandır.

Dâr: Darağacı, idam sehbası.

Dâr: Konak, ev, yurt, dünya.

Dara gelmek: Asılmaya gelmek.

Dârâ: Eski Fars hükümdarlarından dokuzuncusu Keykubat’ın bir ismi.

Darbe: Vuruş, vurma.

Dâreyn: İki dünya: Dünya ve ahiret.

Dâr-ı bekâ: Ebedilik ülkesi.

Dâr-ı dünya: Dünya evi.

Dâr-ı fenâ: Dünya, yokluk âlemi.

Dâr-ı naîm: Cennetin sekizinci katında olduğu rivayet edilen nimetler cenneti. Vâkıa sûrisinin 89. ayetinde “Fe revhun ve reyhânun ve cennetu naîm” (Ona rahatlık, güzel rızık ve naîm cenneti vardır.) denilir.

Darlık: Sıkıntı.

Dârü’1-emân: Emniyetli ev, yer.

Dârü’n-naîm: Nimet yurdu, cennet.

Davâ: İddiada bulunma, şikayet, mücadele sebebi düşünce ve olaylar.

Davet: Çağırma, çağrı; ziyafet.

Dâye: Dadı, çocuk bakıcısı. Sütnine.

Dayf: Misafir, konuk.

Deccâl: Hazret-i İsâ tarafından öldürülecek olan yalancı Mesih; kötü ve zararlı kimse. Bu kavram yalancı, hilekâr; zihinlerde, gönüllerde iyi ile kötüyü, hak ile batılı karıştıran; bir şeyi yaldızlayıp gerçek yüzünü gizleyen; her yeri dolaşan kötü ve uğursuz kişi” gibi anlamlara sahiptir. Peygamberimizin âhir zamanı anlatan pek çok hadîsinde Deccâl, kıyametin en önemli alametlerinden biri olarak yer almaktadır. Bu kişinin, kıyametten önce ortaya çıkacağı ve Hazret-i İsâ tarafından öldürüleceği rivayet edilmiştir. Mısrî “Eşrâtü’s-Sâat” risalesinde “âlem-i âfakta (dıştaki âlem) her ne var ise elbette âlemi enfüste (iç âlemimizde) de vardır. Çünkü insan büyük nüsha olduğundan iki yönü de içine alır. Bu sebepten iki âlemin sultanı Rasûlüllah sallallahü aleyhi ve sellem Hazretlerinin işaret ve beyan buyurduğu eşrât-ı saat (Kıyamet alametleri) de iç âlemde mevcût olmak lazımdır. Ümmetin âriflerine ise vücûtta olanı bilmek lazımdır. Yoksa dışta kıyamet olacağını beklemekten bir şey hasıl olmaz.” diyerek kıyamet alametlerinden olan “Deccâl”in enfüsî yorumunu da vermiştir. “Benî Asfar’ın çıkması insandaki hayvanî sıfatların meydana çıkmasından ibarettir. Çünkü insanda en evvel yaratılmış olan bu sıfattı. İkinci olarak Ye’cüc ve Me’cüc’ün çıkması, insanda yerilmiş sıfatların, bozuk fikirlerin bütünüyle meydana çıkmasından ibarettir. Üçüncü olarak Deccâl’in çıkması, insanda akl-ı maâşın Tanrılık ve riyâset isteği ile meydana çıkmasıdır. Dördüncü olarak Hazret-i İsâ’nın inmesi, akl-ı maâdın kat’î inanç nûru ile meydana çıkmasıdır. Ve Deccâlı öldürmesi onun hükmünü ibtâl etmekten ibarettir. Nitekim Şeyh Sadreddîn Konevî Hazretleri buyurmuştur: “Deccâl dünyanın hakîkatinin mazharıdır. Onun için sağ gözü kördür. Yani Hakk’ı görmez. Hazret-i İsâ ise ahiret hakîkatinin mazharıdır. Onun ortaya çıkışı, Hakk’ın doğuşu zamanıdır. Zira her ne zaman ki akl-ı ma‘âd zuhur eder elbette akl-ı ma‘âş mahvolur.” Beşinci olarak Mehdî aleyhisselamın çıkışı, akl-ı küll (ilâhî akıl) ve rûh-ı a‘zamın ortaya çıkışından ibârettir. O rûh ümmetin hâslarına Rahmân’ın nefhası (üfürmesi) ile olur. Herkese olmaz. Ve Kur’an’da “onu düzenlediğim insan şekline koyduğum ve ona rûhumdan üflediğim zaman, siz hemen onun için secdeye kapanın” (Hicr/29) buyurduğu bu rûha işarettir. Bu cihetle mürşidlerin sadık taliplere üfledikleri Muhammedî mâya rûhu işte bu rûhtur. Altıncı olarak Dabbetü’l-arz’ın çıkması. Nefs-i levvâme zuhurundan ibarettir. Bir elinde Mûsâ aleyhisselamın asası, diğerinde Süleyman aleyhisselamın mührü olduğu, asa ile müminlerin yüzünü sıvayıp ehl-i cennet olduklarını ve mührü kâfirlerin yüzüne vurmakla onların cehennemlik olduklarını beyan etmek içindir. Kâfir olduğu şudur ki, nefs-i levvâmenin bir yüzü nefs-i mülhimeye diğer yüzü nefs-i emmâreye dönüktür. Yani saîd ve şakî olmaya istidâdı ve imkânı vardır. Tâbi olursa sâid, âsî olursa şakî olduğu yüzden zahir olur. Yedincisi güneşin batıdan doğması, rûhun bedenden ayrılmasından ibarettir ve ondan kinayedir. Zira ne zamanki rûh cisme taalluk etti o zaman doğdu demektir. Ve ayrılışında ise batıdan doğdu demek olur.”

Def’: Kovma, savma, uzaklaştırma.

Değme: Her, her bir, herhangi bir, gelişigüzel, rastgele.

Dehân, dehen: Ağız.

Delâil: Deliller, delalet eden şeyler. Bir davayı isbata yarayan belgeler.

Delâlet: Delil olmak, kılavuzluk. doğru yolu göstermek.

Dem: Ân; şarap; nefes; hava; kıvam.

Dem: Kan.

Dem: Soluk, nefes; an, vakit.

Dem-â-dem: Zaman zaman. Sürekli.

Dem-sâz: Arkadaş, refîk, hem-dem, dost, sırdaş.

Dendân: Diş.

Denî: Alçak, rezil, soysuz.

Denlü: Kadar. Bu denlü: Bu kadar. Ne denlü: Ne kadar.

Deprenmek: Oynamak, kımıldamak.

Der: Ter. Hazret-i Peygamberin teri. Dür mesabesinde bir ilahî tecellî.

Derc: Sokmak, toplamak, bir araya getirmek.

Derd: Mecazen aşk.

Derd-i yâr: Aşk derdi.

Derdmend: Dert sahibi, tasalı, kaygılı; âşık.

Dere: Toplama, biriktirme; yazma.

Derecât: Mertebeler, makamlar, yükselen basamaklar.

Dereke: Aşağı inen basamakların her biri. Derk-i esfel: Cehennemin en dibi.

Dergâh: Tekke. Zikir ve ibadet edilen yer. Kapı yeri, kapı eşiği. Tarikatlerin kurumlaştığı devirlerde irşad amacıyla kullanılan teferruatlı geniş mekân. Dergâhlar, semahâne, hâlvet veya çile odası, aşhane, dervîş hücreleri ve diğer bölümlerden teşekkül ederler. Hakikî sûfî âlemi dergâh kabul eder.

Dergâh-ı Hudâ: Cenab-ı Hakk’ın zatî âlemi, katı.

Derk: Anlama, kavrama, idrak etme.

Dermân: Çare, ilaç, güç; mecazen aşk, Allah derdi.

Dermek: Toplamak, biriktirmek.

Derûn: Gönül, iç taraf, yürek.

Derûnî: İçe ait.

Dervîş: Yoksul, mütevazî kişi, tarîkate girmiş kimse, sülûka ahdeden bir mürşide bağlı olarak Allah yolunda yürüyen kişi.

Deryâ: Deniz.

Dest urmak: Yardım etmek, el atmak.

Dest: El.

Dest-i kudret: Kudret eli, İlahî tasarruf.

Devâ: İlaç, çare.

Devâsız derd: Aşk.

Devlet: Saadet, mutluluk, zenginlik, ebedîlik.

Devr: Dönmek. Eşya ve insanın unsurlar âleminden çıkıp dönerek aslına doğru yol alması.

Devrân: Dünya, felek, zaman, talih. Dönme, dolaşma. Dönerek zikretmek. Hâlvetî ve sair cehrî tarîklere mahsus kuûdî ve dairevî olarak yapılan zikir.

Devr: Daire şeklinde bir tam dönüş. Kavram olarak Ruhların yaratılıp ilk elbiseye büründükleri andan Hakk’ı bulup idrak edinceye kadar geçirdikleri sefere devr denir. Devr nazariyesi gibi isimlerle anılmakla birlikte bu bir nazariye değil, hakîkattir. Sülûk ehli bunu vahdeti idrak edince anlar. İnce ayrıntıları anlaşılamadığı için tenasüh ve benzeri düşüncelerle karıştırılmıştır.

Devvâr: Devreden, dönen. Âlem-i devvar: Dönen âlem, kâinat.

Deyr: Manastır, kilise.

Deyü: Diyerek, deyip.

Deyyâr: Deyr sahibi, manastır sahibi, yurt sahibi, kâinatın sahibi.

Dırahşân: Aydınlatıcı, parlak, ışık saçıcı.

Dırâz: Uzun.

Dîdâr: Yüz, Hakk’ın cemâli; İlâhî güzellik.

Dîde: Göz.

Dil: Kalp, gönül.

Dil derdi: Aşk.

Dil müselmânı: Sözde müslüman.

Dil şehri: Gönül şehri.

Dil vermek: Gönül vermek, âşık olmak.

Dilâ: Ey dil, ey gönül.

Dilber: Sevgili. Gönül çeken güzel.

Dilber-i ra’nâ: Güzel ve latîf sevgili. Kâmil mürşid.

Dilber-i rûhânî: Mürşid-i kâmil.

Dil-cûy: Gönül arayan, gönül çeken. Gönül çekici, güzel, cazip.

Dildâr: Gönül alan, güzel. Kalbin hükümranı olan sevgili.

Dil-esîr: Gönlü bağlı, âşık.

Dil-hâne: Gönül evi.

Dil-i kare: Kararmış gönül.

Dil-i sengîn: Taştan yürek, katı kalp.

Dil-i vîrane: Yıkık, harap gönül.

Dimâğ: Akıl, şuur, zihin.

Dirîğâ: Yazık, eyvahlar olsun!

Dîv: Dev. Şeytan.

Dîvân: Büyük meclis; Allah’ın huzuru.

Dîvâne: Akılsız. Deli.

Diyânet: Dindarlık.

Diyâr: Memleket, ülke.

Dolanmak: Dolanmak, güneş ve ay için batmak.

Dolunmak: Bedir hâline gelmek, dolanıp kaybolmak.

Doyunmak: Doyduğunu bilmek, doyduğunu hissetmek.

Döğünmek: Pişmanlık duyup ah vah etmek.

Dört kapı: Şerîat, tarîkat, marifet, hakîkat.

Döymek: Ezmek, topa tutmak, baskın yapmak.

Dûd: Kurt, böcek.

Dûdu’l-kaz: İpek Böceği.

Duhân: Duman.

Dûn: Aşağı, aşağılık, alçak.

Dûr: Uzak.

Duş /düş, tuş/ olmak: Takılmak, yönelmek, rastgelmek, uygun gelmek.

Duymak: Sezmek, idrak etmek.

Duyurmak: Duyurmak, hissettirmek, haber vermek, tanıtmak.

Dûzah: Cehennem.

Dü âlem: Dünya ve ahiret.

Dü: İki.

Dühûl-i erbaîn: Kırk gün içeride halvette kalma.

Dükeli: Hepsi, tamamı, cümlesi.

Dün: Gece.

Dür: İnci, hakîkat bilgisi.

Dürdâne: İnci tanesi.

Dür-kân: İnci menbaı.

Dürmek: Bükmek, katlamak, tomar hâline getirmek.

Dürr-i yektâ: Biricik, eşsiz inci. Nûr-ı Muhammedî sırrı.

Dürüşmek: Çalışmak, sebat etmek, sa‘y etmek. Karşı karşıya gelmek, çarpışmak, mücadele etmek.

Düzmek: Yapmak, meydana getirmek, tertip, tanzim etmek. Süslemek, donatmak. Düzenlemek.

E

Ebâ: Kabul etmeme, reddetme, çekinme, uzaklaşma.

Ebced: Arapça alfabedeki her harfin sayısal bir değeri vardır. Her harf bir rakama tekabül eder. “Ebced, Hevvez, Hutti, Kelemen, Sa’fas, Karaşet, Sehaz ve dazağ şeklinde sıralanan alfabe düzeninin harfleri 1′den 9′a, 10′dan 90′a, 100′den 1000′e doğru numaralandırılır. Tarih boyunca bazı ehil kişiler bu rakam değerlerinden istifade ederek çeşitli hesaplamalar yapmışlardır. İşte yapılan bu hesaba “ebced hesabı” ya da “hisâb-ı cümel” denilmiştir. Ebced hesabı müslümanlar tarafından çok çeşitli sahalarda kullanmıştır. Ebced’in bir ceşidi de “cifr” diye adlandırılmıştır. Ebced umumiyetle hâlihazırda meydana gelen bir hadise için cifr ise gelecekte vuku bulacak bir hadise için kullanılmıştır. Ebced veya cifr ilmi, Kur’an’a da tatbik edildiğinde bazı olaylara dair işaretler bulunmuştur. Mısrî “ebced” tabirini eb ve ced kelimelerinden kinaye baba ve ata ilmi (ki ona göre baba rûh, ata ise nûr-ı Muhammedîdir) şeklinde aldığı gibi her harfleri kesret, harfin aslını vahdet mukabili değerlendirerek kesrette vahdet sırlarından kinaye bir ilim olarak da ele almaktadır.

Ebdân: Bedenler, gövdeler, vücutlar.

Ebed: Sonsuzluk, daimîlik. Sonu olmayan gelecek zaman. Allah’ın isimlerinden.

Ebedî: Sonu olmayan, daimî.

Ebhâr: Denizler.

Ebhâr-ı aşk: Aşk denizi

Ebleh: Pek akılsız, ahmak, bön.

Ebrû: Kaş.

Ebsem/epsem: Suskun.

Ebû: Baba.

Ebu’l-Vakt: Arapça, vakte sahip, vaktin babası demektir. Vakit ve hâlin etkisi altında kalmayan sûfîler hakkında kullanılır. Bu gruba mensub olanlar, temkîn ehlidirler. Telvîn ehli ise hâlin etkisi altında kalan “ibnu’l-vakt” denilen sâliklerdir. İbnü’l-vakt her an değiştiğinden telvîn (renkten renge girme) makamındadır. Bu makam zevkli bir makam olmakla birlikte kâmil bir makam değildir. Bunun üzerinde temkîn (istikrarlı ve sabit olma, yani renksizlik) makamı vardır. Bu makama erenlere ebu’l-vakt (vaktin babası) denmiştir. Bunlar zamandan etkilenmezler, tersine zamanı değiştirir ve etkilerler. O hâlde İbnu’l-vakt zamana ve hâline mahkûm ve mağlup iken, ebu’l-vakt zamana hâkim ve gâlibdir. Temkin ehli olan metin ve istikrarlı sûfîlere dıştan bakıldığında sıradan bir insandan farklı gözükmezler, onlarda herhangi bir fevkaladelik de gözükmez. Ama iç dünyaları çok fırtınalıdır. Mevlânâ bu makam ehli için: “Sûfî İbnü’l-vakt’tir, ama sâfî (kâmil insan) vaktin ve hâlin üstündedir.” der. Ebu’l-vakt olan sûfî, kendini şe’niyetin akışına bırakmaz, yani mahkûm değildir. O, âna hükmetmek ister. Sıfat ve isimlerin tecellîleriyle yetinmez, zat tecellîsine yükselmek peşindedir. Karar altına alınan tecellîye teslim olmak yerine kararın verilişine katılmak ister. Yani hâllere mağlûbiyet yerine hâllerin sahibine katılmayı esas alırlar. Bu kararlı durumları onlara temkîn erbabı denmesine sebep olmuştur. Temkîn sahibi sûfî bir inip bir çıkmaz. Sürekli ve yerleşik bir makama ulaşmıştır. Ayrıca ibnü’l-vakt kavramına bk.

Ebvâb: Kapılar, konular, bölümler.

Ebyât-ı sürh: Kırmızı mürekkeple yazılmış beyitler.

Ecel: Ölüm, ömrün sonu, ahirete göçüş.

Edall: Çok sapık, çok dalalette. A’râf/179.

Edhem (ö. 779): İbrâhîm Edhem. İlk sûfilerden ve sahabeye ulaşanlardandır. Belh şehzâdesi iken malını yağmaya vermiş, tâc u tahtını bırakarak mana yolunu tercih etmiştir.

Ednâ: En aşağı, en alçak, en bayağı.

Edvâr: Devirler, dönüşler, çağlar. Zamanlar.

Ef’âl: Fiiller, hareketler, işler, ameller.

Efgân: Bağırıp çağırma, istimdad, feryad.

Efhem: Çok fehîm olan, pek çabuk anlayan, zihni son derece açık ve zeyrek olan.

Efkâr (kaf ile): Daha veya pek fakîr, fakîrlerin en fakîri.

Efkâr (kef ile): Fikirler, düşünceler.

Eflâk: Felekler, yıldızlar.

Efrenc: Frenk, Avrupalı.

Efsâne: Masal.

Eğerçi: Gerçi, her ne kadar.

Eğin: Sırt, omuz, arka.

Eğlenmek: Oyalanmak, metinde dünya sevgisine, mâsivâya takılmak.

Ehil/ehl: Yabancı olmayan, aşina, mâhir, usta, becerikli; metinde kâmil insan.

Ehl ü ıyâl: Eş ve çocuklar, aile.

Ehl: Sahip; bir işi iyi bilen ve yapan; karı kocadan her biri.

Ehlen ve sehlen: Hoşgeldiniz, sefa getirdiniz meâlinde söylenir.

Ehl-i aşk: Allah aşkına düyşen kişi. Aşk ehli.

Ehl-i derd: Dert sahipleri. Âşıklar.

Ehl-i dil: Gönül ehli, âşıklar.

Ehl-i felâh: Selamete ulaşanlar. Kurtuluşa erenler.

Ehl-i fesâd: Kötü, ara bozucu, çıkarcı insanlar.

Ehl-i gurûr: Kibirli insanlar.

Ehl-i hayme: Çadırda oturanlar, göçebeler.

Ehl-i ilhâd: Allah’ın varlığına inanmayanlar, dinden çıkanlar.

Ehl-i inhitât: Aşağılık insanlar.

Ehl-i inkıyâd: Boyun eğenler, Hazret-i İsmail gibi kendini Allah’a teslim edenler.

Ehl-i irfan: Allah’ın hakîkatinden haberdar olan kimseler.

Ehl-i kurb: Allah’a yakın olan kişi. Ehlullah. Âşık, âbid, ârif kişi.

Ehl-i maârif: İlim sahipleri.

Ehl-i nikât: Nükte sahipleri, sözü en ince manasıyla anlatanlar.

Ehl-i tecrîd: Kendini dünya nimetlerinden sakınanlar.

Ehl-i ulûm: İlim sahipleri.

Ehl-i zühd: Kaba sofular.

Ejder: Büyük yılan.

Ekâlîm: İklimler, iller, memleketler.

Ekber: En büyük.

Eknâf: Yönler.

Ekrem: Çok cömert, çok şerefli.

Ekvân: Kevn’in çoğulu, görünen yapılar.

Ekvân: Kevnler, yaratılmış olan eşya. Kâinat.

El hükmi lillâhi’l-kebîrü’l-müte’âl:

El-‘ıyâz: Allah’a sığınırım veya Allah esirgesin anlamındadır.

El’ân: Şimdi, henüz. Şimdiki zamanda, bugünde.

Elâ ey: Bilmiş ol ki, dikkat et ki!

Elem: Keder, derd.

Elest: “Elestü” Arapça’da “değil miyim?” demektir. Kur’an’da 7. surenin 172-173. ayetlerinde, Cenab-ı Hakk’ın: “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” sorusunda geçer. Nefisler bu soruya: “Evet, Rabbimizsin. “ diye cevap verdikleri için birbirlerine tanık tutmuşlar ve şehadet etmişlerdir. Kıyamet gününde her nefs burada verdiği sözü yerine getirmek, Rabbini tanımak zorundadır. Sûfîler Bezm-i Elest’te verilen cevapların bazılarının olumlu “belâ”; bazılarının olumsuz “lâ” şeklinde olduğuna inanırlar.

Elfâz: Lafızlar, sözler, kelimeler.

Elhak: Hakîkaten. Hakk’ın ta kendisi, tam doğrusu.

El-’ıyâz: Sığındık, sığınırız!

Eltâf: Lütuflar.

Elvân: Renkler, görünüşler.

Emân: Emniyet, korkusuzluk. Yardım, imkân.

Emânet: İlahî sır. Âdem’e verilen yaratılış sırrı.

Emîn: Emniyet altına alınmış; kendisine güvenilir kimse.

Emlâk: Hem mülk ve hem de melek kelimelerinin çoğulu, mülkler, melekler.

Emmâre: Nefs-i emmâre. Kötülüğü emr eden nefs.

Emrâz: Marazlar, hastalıklar; nefsanî düşkünlükler.

Emred: Henüz bıyıkları terlemeye başlamış genç.

Emsâl: Örnekler; eş, benzer.

Emvâc: Dalgalar.

Enâniyet: Benlik, kendini beğenmişlik.

Enbiyâ: Nebiler, peygamberler. Şerîat sahibi olmayan peygamberler.

Encâm: Nihayet, son.

Encüm: Yıldızlar.

Ender: ...de, içinde. Hayret-ender-hayret: Şaşkınlık içinde şaşkınlık, şaşkınlık üstü şaşkınlık. Fenâ-ender-fenâ: Yokluk içinde yokluk, yokluk üstü yokluk, tamamen yok olma.

Ender: Az bulunan, pek nadir.

Enfüs: İç, iç âlem. Enfüsî: İçe ait, gönül ve mana âlemiyle ilgili.

Enhâr: Irmaklar, çaylar.

Enîn: İnilti, inleme.

Enîs: Dost, arkadaş, yâr, sevgili.

Ensâb: Soy. Aynı, nesepden gelenler.

Ente: Sen.

Enkas: En eksik, en nakıs.

Enva’: Nev‘iler, çeşitler; türlü türlü.

Envâr: Nûrlar.

Epsem: Sessiz, ses çıkarmayan, susan. Dilsiz, ebkem.

Er: Er, nefsiyle mücâdele eden kişi. Eren.

Erâzil: En alçaklar, en soysuzlar.

Erba‘în: Kırk. Kırk günlük halvet. Sûfilikte kırk gün insanlardan uzak kalarak Allah yolunda nefsini arıtmak için Allah’ı anmak ve Allah’ı düşünmek. Buna sûfilikte “Erbaîn çıkarmak” ismi verilir.

Erbâb-ı aşk: Aşk ehli.

Erbâb-ı ulûm: İlim sahipleri.

Erenler: Velîler, Hak dostları, mürşitler.

Erham: Daha (en, pek, çok) rahîm, merhametli.

Erkam: Ejderha, yılan. Mecazen nefs.

Erkân: Rükunlar, esaslar; bir tarîkatin uyguladığı esaslar.

Ervâh: Ruhlar.

Esdâf: Sedefler, inci kabukları.

Esfel: En sefil, en aşağı, çok bayağı.

Eshab: Sahabeler. Ashab.

Esicek: Esince.

Eslâf: Selefler, bir makamda veya hizmette daha önce bulunanlar.

Esmâ: Adlar, isimler.

Esmâ-i hüsnâ: Allah’ın isimleri.

Esmâr: Meyvalar.

Esnâf: Aynı meslekten olan san’atkârlar.

Esrâ: Kur’an’da mi’râc suresi olan ayet.

Esrâr: Sırlar, gizli ma’nalar, hikmetler.

Esrâr-ı vahdet: Birlik sırrı.

Es-salâ: Allah’ın rahmeti, bereketi ona olsun, mübarek olsun. Haberin olsun.

Estâr: Setr’den örtüler, perdeler.

Eşcâr: Ağaçlar.

Eşik: Kapı eşiği, yokluk makamı.

Eşkiyâ: Yol kesen hırsızlar, haydutlar.

Eşrâf: Şeref ve itibar sahibi kimseler, ileri gelenler.

Eşrât: Alametler, nişanlar.

Eşref-i nâs: İnsanların şereflisi, Hazret-i Muhammed.

Eşya: Nesneler, şeyler, nesneler, cisim şeklinde görünen gölge varlık.

Etrâf u eknâf: Yanlar ve yönler, her taraf, herkes.

Etvâr: Tavırlar, tarzlar, hâl ve hareketler, işler.

Evliyâ: Hak dostları, erenler. Velayet erbabı. Ledün sahibi kişiler.

Evrâk: Yapraklar. Kağıtlar.

Evsâf: Vasıflar, özellikler.

Evtân: Vatanlar, memleketler.

Evvel: Önce, başlangıç.

Eyven: Sağa sola bakınıp takılarak giden.

Eyyâm: Günler.

Eyyâm-ı Rebî’: Bahar Mevsimi

Ezel: Öncesi olmayan sonsuzluk. Allah’ın isimlerindendir.

Ezkâr: Zikirler.

Ezyâf: Misafirler, konuklar.

F

Fahr: Övünme, şereflenme, ululuk.

Fahr-i âlem: Hazret-i Peygamber.

Fahru züllî: Sahip olduğu horlukla övünmek.

Fâil: İş işleyen.

Fakîh: Fıkıh ilminin üstadı, İslam hukuku bilgini.

Fakîr: Sâlikin Hak’ta fani olması ve kendini ona muhtaç bilmesi. “Ey insanlar sizler fakîrsiniz, Allah’a muhtaçsınız” Fatır/15.

Fakr: Nefsin kendi nefsi olmayıp Hakk’a ait olduğu bilincine varmak. Metinde, nefis yokluğu, nefsin Hakk’a aitliği anlamındadır.

Fakru fahri: Fakirlik övüncümdür. Hadîs.

Fâni: Ölümlü, geçici.

Farîğ: Vazgeçmiş, çekilmiş; rahat, asûde.

Fark: Ayırma. Tasavvufta dervîşin çoklukta birliği, birlikte çokluğu farketmesi.

Fasık: Allah’ın emrinden çıkan. Kötülük eden, fesatçı, günah işleyen. Fıska düşen.

Fasl: Ayrıntı, ara, ayrılma; bölüm.

Fassalna’l-âyâti li-kavmin ya‘lemûn: Gerçekten biz, bilen bir toplum için ayetleri geniş geniş açıkladık. En’âm/97.

Fâş eylemek: Bir sırrı açığa vurma, dile getirme. Meydana çıkarmak, anlaşılır kılmak.

Fazîlet: İnsanda iyilik etmeye ve fenâlıktan çekinmeye olan devamlı ve değişmez istidat, güzel vasıflar.

Fazl: Üstünlük, erdem, artıklık cömertlik, iyilik. Âlimlere yakışır olgunluk. İmân, cömertlik, ihsan, kerem, ilim, ma’rifet, üstünlük, hüner, inayet.

Fe hum lâ ya’kılûn: “Onlar düşünmezler.” Bakara/171.

Fecr: Tan yerinin ağarması, sabahın başlaması.

Fedâ: Uğruna verme, yoluna kurban olma.

Fehm etmek: Anlamak.

Fehm: Anlama, anlayış.

Felâh: Kurtuluş.

Felek: Yıldız. Gökyüzü, sema.

Fenâ: Yokluk, tasavvufta bir makam, dünya, yokluk mülkü. Kuşeyrî, fenâyı üçe ayırır: 1. ilk fenâ, kulun kendinden ve kötü sıfatlarından fanî olması, 2. İkinci fenâ, Hakk’ı temaşa eden kulun, Hakk’ın sıfatlarından fanî olması, 3. Üçüncü fenâ, Hakk’ın varlığında yok olan kulun, kendi fenâsını görmesinden fanî olmasıdır. İbn Arabi, fenâ kelimesine yedi manâ verir. Ona göre; fenâ, kulu Allah’a ulaştırır. Bu durumda kul, bütün nefsî arzularını terk eder ve kendini Allah’ın iradesine teslîm eder. Fenâ hâli, kulun benliğinin kaybolması ile tevhîdin gerçekleşmesi demektir. Bu hâl, tevhîdin en yüksek derecesidir. Kul, Allah tefekküründe o derece boğulur ki, benlik bilincini de kaybeder hâle gelir. Buna fenâ fi’t-tevhîd denilir. Fenâ hâlinde kulun niyetleri, davranışları, ahlakî planda düzelme gösterir. Tefekkür planında görülen bu durum, fiillere de yansır. Fenâ fillah tâbiri de şu şekilde açıklanır: Kulun zat ve sıfatının, Hakk’ın zat ve sıfatında fanî olması. Kul, bu durumda bütün dünyevî ilgilerinden uzaklaşır, Allah’ın birlik dergâhına tam bir teveccühle yönelir.

Fenâ-ender-fenâ: Tamamen yok oluş, kayboluş. Yokluk içinde yok olma.

Fenâfillah: Allah’ta yok olmak.

Fend: Mekir, hile, desise, yalan, dolan.

Ferâgat: Vazgeçme, el çekme.

Ferâğ: Vazgeçme, bırakıp terk etme.

Ferah: Gönül açıklığı, sevinç.

Ferd: Tek kişi.

Feres: At, beygir.

Ferha ve terha: Sevinç ve üzüntü. (Ferha ve terha Mecmaü’l-bahreyn mesabesindedir. İkiyi bir edenler için sevinç ve üzüntü, cemâl ve celal tecellîleri aynı derecede zevk verir.)

Ferhâd: Ferhâd ile Şîrîn hikâyesinde Şîrîn’in sevgilisi olan erkek. Sevgilisi Şîrîn’e ulaşabilmek için dağlar delip yol açmış mühendisliği ve nakkâşlığı ile meşhûr bir fedakâr âşık.

Ferhân: Sevinçli, neşeli.

Fermân: Emir, buyruk. Padişah tarafından verilen yazılı emir.

Ferş: Döşeme, yayma, yeryüzü. Bu kavramı arş ile birlikte düşünmek gerekir. Ferş insanın bedeni, arş ise semavî yönüyle alakalıdır. Arş insanın yahut varlığın başı, ferş ise ayağı mesabesindedir. Devre-i arşiyye, varlığın kemal devresi olan insan-ı kâmillik; devre-i ferşiyye de eşyanın maddede (kalıplar âleminde) seyrettiği dönemiyle ilgilidir.

Ferz: Satranç oyununda şahın vezîri suretinde kullanılan bir taştır. “Ferz etmek” en değersiz piyonu sekizinci hâneye getirerek vezir etmek; “ferz çıkarmak” ise satrançta acemi oyuncuya karşı vezirsiz oynamak, “ferz ileri sürmek” şaha karşı rakip yaratıp onu meydana sürmek anlamındadır.

Fesâd: Bozukluk; düzgün ve yolunda giden bir şeyi karıştırma, bozma; bozulma.

Fesâhat: Doğru ve düzgün söyleyiş. Açık ve güzel konuşma. Sözün; lafız, mana ve ahenk itibariyle kusursuz olarak konuşulması.

Feşân: Saçan, saçıcı.

Feth: Açma, açılma; zaptetme, kuşatma.

Fettân: Fitne ve fesada teşvik eden, fenalık yapan, ayartan; cazibeli, gönül alıcı.

Fetvâ: Müftü veya şeyhülislam gibi dinî otorite tarafından verilen karar.

Fevk: Üst.

Fevka’l-ulâ: En yüce, yüksek. Pek yüksek.

Fevka’l-ümem: Ümmetlerin üstünde.

Fevkânî: Üstte olan, yukarıda bulunan.

Fevk-i şecer: Ağaçların üstü.

Fevt: Bir daha ele geçmemek üzere kaybetme, elden çıkarma, kaçırma.

Feyz: Su, gürlük, bolluk, verimlilik; ilim, irfan; ilahî tecellî.

Feyz-intimâ: Feyizle ilgili. Bereketli bir nesep.

Feyz-yâb: Feyiz bulan.

Fırka: Bölük, topluluk, birbirinden ayrılan toplulukların her biri.

Fırka-i Nâciye veya “Nâci denilen fırka”: Kurtulmuşlar topluluğu, tevhide erenler zümresi.

Fısk: Hak yolundan çıkma, Allah’a karşı isyan etme.

Fi: ... de, içinde.

Fi’l: İş, amel, eylem.

Fî-dâci’z-zulem: Zulmet karanlığında.

Figân: Ağlayıp, sızlama.

Fiil: İş.

Firak: Ayrılık, ayrılma.

Firâr etmek: Kaçmak, kurtulmak.

Firdevs-i cinân: Cennet bahçesi.

Firenk/ Frenk: Osmanlı’da Avrupalılara özellikle Fransızlara verilen ad.

Firkat: Ayrılık, dostlardan ayrı kalmak.

Firkatâ: Âh ayrılık.

Fitne: Ayartma, azgınlık, azdırma.

Fî’z-zulem: Karanlıkta, karanlıklar içinde.

Frengî demir: Frenklerin yaptığı sacayağı şeklinde demir.

Fuâd: Gönül, temaşa mahalli, kalbin bir mertebesi.

Furkân: İyi ile kötü, hak ile bâtıl, helâl ile haramın farkını gösteren. Kur’an’ın sıfatı.

Fuzûlluk/ Fodulluk: Lüzumsuzluk, boş şey.

Fülk: Gemi, sandal.

Fürû‘: Dal, budak, tomurcuk.

Füssâk: Fasıklar, Cenab-ı Hakk’a ve emirlerine isyan edenler, sapkınlar. Hak yoldan çıkanlar.

Fütûr: Zayıflık, gevşeklik, usanma, bezginlik.

Füyûzât: Bolluk, bereket, suyun taşması, mecazen mana âleminden veya nefes-i kudsî sahiplerinden alınan ilim, irfan, vs.

G

Gadât: Sabah.

Gaddâr: Merhametsiz, zulmeden.

Gâfil: Gaflette bulunan. Dikkatsiz, ilgisiz. Allah’ın varlık ve birliğinden habersiz olan.

Gaflet: Boş bulunma, nefsine ve heveslerine tabi olarak Allah’ı ve emirlerini unutmak.

Gâh: Bazan, ara sıra, kimi kez. Her gâhî: Her yerde ve her zaman.

Gam: Üzüntü, kaygı.

Gamz: Kaşla, gözle işaret, göz kırpma, Mürşid-i kâmilin celâl sıfatıyla sâliki terbiye edici nazarı, tenezzülü.

Gamze: Göz süzerek bakmak.

Ganî: Hiç bir şeye ihtiyacı olmayan, tam manasıyla zengin, müstağni. Allah.

Garaz: Hedef, gaye, maksat.

Gâret: Yağma, çapul, düşman topraklarına yağma için yapılan saldırış.

Garîb: Kimsesiz, yabancı.

Garîk: Batmış. Gark olmuş.

Gark: Batmak. Sâlikin vahdet deryasında yokluğu.

Garra’: Ak, parlak, temiz.

Garra-ı tevhîd/Gurre-i tevhîd: Tevhîdin nuru, gönüldeki parlaklığı.

Gavvâs: Çok gayretli, çalışkan, suya dalan, dalgıç, inci arayan dalgıç. Hakîkat arayışında tutunan sâlik.

Gayât: Gayeler. Son nokta, emeller, ümitler.

Gayb: Gizli olan, göze görünmeyen şey.

Gaybet: Arkasından söyleme, dedikodu yapma.

Gaybü’l-gayb: Gizlinin gizlisi. Zât-ı ulûhiyet. Cenab-ı Hakk’ın mutlak bilinmezlik âlemi.

Gaym: Bulut.

Gayr: Başkası, rakib; Allah’ın dışında vehmedilen.

Gayz: Hiddet, öfke, kızma, kızgınlık.

Gazâ: Savaş.

Gazâb: Kızma, kızgınlık.

Gazâ-yı ekber: Büyük savaş, nefisle olan savaş.

Gedâ: Yoksul, dilenci, kul, âşık.

Gehî/Gâhî: Bazen, arasıra.

Genc: Hazîne.

Genc-i pinhân: Gizli hazîne, kenz-i mahfî.

Gencûr: Hazînedâr, hazîne bekçisi.

Ger: Eğer.

Gerdân: Dönücü, dönen. Ser-gerdân: Başı dönen, şaşkın, perişan.

Germiyet: Sıcaklık, yakıcılık.

Gevher: Elmas.

Gezmek: Oyalanmak.

Gıdâ: Yiyip içilen besleyici şeyler.

Gıll u gışş: Kin ve hîle.

Gılmân: Cennetlik insanlara hizmet edecek olan genç ve güzel delikanlılar. Genç uşaklar.

Gıybet: Arkasından konuşma.

Giriftâr: Tutulmuş, yakalanmış.

Giryân: Gözyaşı döken, ağlayan, âşık.

Gisû: Saç.

Göçmek: Bu dünyadan ahirete intikal etmek.

Göymek: İçin için yanmak, üzülmek.

Göyünmek: Yanmak.

Gufrân: Cenab-ı Hakk’ın rahmet sıfatı.

Gulâm: Köle, kul.

Gulgule: Gürültü, şamata.

Gûne: Türlü, tarz, yol.

Gurâb: Karga.

Gurre: Parlaklık, aydınlık; yüzdeki nûranîlik.

Gussa: Tasa, keder, üzüntü, sıkıntı. kaygu.

Gûş etmek: Dinlemek.

Gûş: Kulak.

Güft ü gûy: Dedikodu.

Güftâr: Söz, konuşma.

Güher: Elmas, mücevher, kıymetli taş, inci, gevher. Mecâzen hakîkat sırrı.

Gül: İlâhî tecellî. Gönülde sevgi, aşk ve ilâhî bilgilerin tulû’ etmesi.

Gül-istân: Gül bahçesi. Cemal tecellîleri.

Gül-‘izâr: Gül yanaklı, al yanaklı.

Gülşen: Gül bahçesi. Gülşen-i vahdet: Birlik bahçesi.

Gülzâr: Gül bahçesi.

Gümân: Şüphe, zan.

Gümrâh: Yolunu şaşırmış, doğru yoldan ayrılmış.

Gün: Güneş.

Gün-be-gün: Günden güne.

Gürûh: Cemaat, bölük, takım. Topluluk.

Gürz: Eskiden silah olarak kullanılan uzun saplı, büyük demir topuz.

Güzâf: Boş, asılsız söz.

H

Habâb: Su üzerinde oluşan hava kabarcıkları.

Haberdâr: Haberli, uyanık, bilgisi olan.

Habîb: Sevgili, seven ve sevilen kişi, dost, Allah’ın isimlerinden, Hazret-i Muhammed.

Hablü’l-metîn: Sağlam ip, İslam, Hazret-i Peygamber ve yolundan giden hakîkat mürşidleri.

Habs: Hapis, bir yere kapama veya kapanma. Zapd etme, tutma, hapis, alıkoyma.

Hac: Allah’ın Evi’ni ziyaret ve tavaf etmeyi kasd etmek.

Hâcât: İhtiyaç, lüzum, muhtaçlık. istekler, dilekler.

Hacer: Taş.

Hacet: İhtiyaç, istek; gereken şey.

Had: Sınır.

Had: Yanak.

Hadd ü hâl: Yanak ve ben. Vahdetin cemâlî ve celalî tecellîleri.

Hadîs: Hazret-i Peygamberin sözü.

Hâdis: Yapılmış, sonradan meydana çıkan.

Hadrâ: Çok yeşil.

Hafâ: Gizli olma, gizlilik, kapalılık.

Hafî: Gizli, saklı.

Hâhâm: Mûsevîlerin din adamı.

Hâhiş-i dünya: Dünya arzusu.

Hâib: Mahrûm; ümitsiz, kederli.

Hâil (he ile): Engel.

Hâil(ha ile): Korku ve dehşet veren.

Hâk: Toprak.

Hâk etmek: Toprak olmak, yok olmak.

Hakâyık: Hakîkatler, gerçekler.

Hak-bîn: Hakkı, hakîkati gören.

Hâk-i pây: Ayak toprağı. Huzur.

Hakîkat: Gerçek; var olduğu kesin ve açık olarak bilinen şey, bir şeyi o şey yapan husus, mahiyet. Tasavvufta ise Hakk’ın sâlikten vasıflarını alarak yerine kendi vasıflarını koyması anlamındadır.

Hakîm: Muhkem, sağlam; hikmetli.

Hakîr: Aşağı, aciz, bayağı, hor.

Hakk: Cenab-ı Hak. Doğruluk, doğru, gerçek.

Hak-şinâs: Hakka riayet eden, Hakkı tanıyan.

Hâl ehli: Sözlerin hakîkatlerini bilen ve yaşayan kimseler.

Hâl: Oluş, bulunuş, duruş, nitelik.

Hâl: Salikin velayet mertebesine kadar sürekli değişim gösteren kalbî durumların tamamı.

Hâl: Vücutta olan siyah nokta. ben.

Halaka-i zikr: Dervîşlerin toplu zikir sırasında bir yuvarlak teşkil edecek şekilde dizilmeleri.

Halâs: Kurtulma, kurtuluş.

Hâlât: Hâller, nitelikler.

Halâyık: Yaratıklar, yaratılmışlar. İnsanlar.

Hâldaş: Hâlden anlayan, arkadaş.

Hâlet: Hâl, suret, keyfiyet, nitelik, durum.

Hâl-i ûlâ: Evvelki hâl, ilk hâl. İnsanın iradesi ve çabası olmadan sırf Allah’ın bir lutfu olmak üzere kalbe inen ilk mana.

Hâlî (Hı ile): Tenha, boş, ıssız.

Hâlık: Yaratan, Allah.

Halîl: Sâdık, samimi, dost. Hazret-i İbrahim’in sıfatıdır.

Halîm: Tabîatı yavaş olan, yumuşak huylu.

Hâlis: Saf, duru, katıksız, temiz, hilesiz.

Halk etmek: Yaratmak.

Halk: Yaratılmışlar.

Hall: Erime, çözme, çözülme.

Halvet: Tenhada Hakk’a yönelip, her şeyden el etek çekerek zikr etmek. Yalnızlık. Ferdaniyyet makamı. Her an Allah ile birlikte olma idrâk ve hâline ulaşmak.

Halvetî: Halvet ehli; Halvetî erkânına mensup.

Halvet-serây-ı sırr-ı vahdet: Vahdet sırrının gizli sarayı (evi), mecazen fenâfillah makamı.

Hamdülillah: Allah’a şükür.

Hâmil: Taşıyan.

Hamr: Şarap.

Hâmûş: Susmuş, sessiz.

Hamzavî: Bayramî Melâmîlerinin Şeyh Bosnalı Hamza Bâlî (ö. 1561)’den sonra aldıkları isimdir. Hamza Bâlî ibni Kemal’in fetvasıyla idam edilmiştir.

Hân: Yemek, sofra. Hân-ı fazl: Cömertlik sofrası. Sofra çekmek: Ziyafet çekmek.

Han: Hükümdar, sultan.

Handân: Gülen, sevinçli.

Hâne: Ev.

Hân-ı fazl: Fazîlet sofrası.

Hâr u haşak: Çörçöp, süprüntü.

Hâr u has: Çalı çırpı.

Hâr: Diken.

Hâr: Hakîr, aşağı, hor, zelîl, bayağı.

Har: Merkep.

Harâb: Yıkık, vîran.

Hardal: Hardal tanesi, mikdar bildirmeye yarayan bir mecaz; çok küçük bir şey.

Harîdâr: Satın alıcı.

Harîm: Mahrem, gizli. Biri için kutsal olan şeyler.

Harîr: İpek.

Hâristân: Dikenlik, çalılık.

Hâs: Seçkin.

Hasâlet: Haslet, huy, özellik, mizaç.

Hased: Kıskançlık, çekememezlik.

Hasenât: Güzel şeyler, iyilikler, iyi hâller, hayırlı işler.

Hâsıl kelâm: Sözün kısası, kısacası.

Hâsıl: Husule gelen, ortaya çıkan.

Hâsir: Hasret çeken, meramına nail olamayan.

Hasîs: Cimri, pinti.

Hasm: Düşman, bir davada veya kavgada karşı taraf.

Hasret: Elden çıkan veya beklenen bir şeye karşı üzüntü duyma.

Hasretâ: Ah hasret!

Hâşâk: Çöp, süprüntü.

Haşr: Mahşerde toplanma, kalabalık hâle gelme. Ölülerin dirilip bir yerde toplanması. Haşr u neşr: Haşır neşir olmak; toplanıp dağılmak. Dirilip ölme.

Haşyet: Korkma, korku.

Hatâ: Kusur, günah.

Hatî’ât: Suçlar, günahlar.

Hatm olmak: tamamlanmak, sona gelmek. Mühürlenmek.

Hatt: Çizgi, yazı; yüzdeki çizgi; sevgilinin yanağındaki ince tüyler.

Hatt-ı istivâ: Bütün ikilikleri kendi birliğinde toplayan, her şeyi kendisine bağlayan ve her şeyi kaplayan Muhammedî nûrun; Hakk’ın celâl ve cemâlinin tecellî mahalli olan bir çizgi.

İki kaşın arasında çekdi hatt-ı istivâ/Alleme’l-esmâyı ta’lîm etdi ol hatdan Hudâ

“Allah mürşid-i hakîkî olan kâmil insanın iki kaşının arasına istivâ hattını yani bütün ikilikleri kendi birliğinde toplayan, her şeyi kendisine bağlayan ve her şeyi kaplayan Muhammedî nûrun; Hakk’ın celal ve cemâlinin tecellî mahalli olan bir çizgi) çekti. İnsanlara, (Allah Âdem’e isimleri öğretti. Bakara/31) ayetinde işaret edilen ilahî isimlerin ilmini /hakîkatini/ insân-ı kâmilin yüzündeki bu istivâ hattından öğretti.”

Havâdis: Sonradan yapılmış olanlar, ilgi ile karşılanan haber, yeni söz.

Havâs (sad ile): Seçkinler, nitelikli kişiler; tasavvuf ehli.

Havâs (sin ile): Duyular, beş duyu.

Havf u recâ: Korku ve ümit

Havz: Havuz.

Hayâ: Hicâb, utanma.

Hayalât: Hayaller, hülyalar.

Hayât: Dirilik.

Hayfâ: Haksızlık. Yazık! Eyvah!

Hayme: Çadır.

Hayr: İyi ve yararlı işler.

Hayrân: Hayrete düşmüş, şaşırmış; dervîşin seyr ü sülûkunda zevkin, vecdin ve ilahî tecellîlerin galebesinden doğan şaşkınlık ve hüzün hâli.

Hayret: Manâ yolcusunun kalbinde tecellî eden bir hâl yüzünden şaşırması, ne yapacağını bilemez duruma gelmesi.

Hayvân: Canlı, diri olan şey; insandan başka canlı olan bütün yaratıklar. Mecazen, idraksiz, akılsız kimse.

Hazer etmek: Sakınmak, korunma.

Hazihi: Tıpkı.

Hâzihî cennâti adnin: Adn cennetinden.Taha/76.

Hazîne: Kıymetli şeylerin saklandığı yer.

Hebâ: Yok yere, boş, nâfile.

Hedâ: Armağan, hediye.

Hel etâ: Hel etâ ale’l-insâni hînun mine’d-dehri lem yekun şey’en mezkûrâ. ” İnsanın üzerinden, henüz kendisinin anılan bir şey olmadığı uzun bir süre geçmedi mi? İnsan/1.

Hem (hemm): Gam, keder, sıkıntı.

Hem dahi: Hem de.

Hem: Farsça kelimelerin başına gelerek beraberlik bildiren bir edat. Hem-hâne: Aynı bir evde yaşayan. Hem-râh: Aynı yolda giden, yoldaş. Hem-saye: Komşu, akran.

Hemân: Hemen, o anda, derhal.

Hem-çünân: Böylece, bu şekilde, böyle düşünürse.

Hem-dem: Sırdaş, canciğer arkadaş.

Heme: Cümle, hep, bütün, her şey.

Hem-hâne: Bir evde oturan, arkadaş, refîk.

Hemîn: Tıpkı onun gibi, aynen bunun gibi. Tıpkı bu.

Hem-râz: Sır arkadaşı.

Hem-sâye: Komşu.

Her-bâr: Her zaman, daima.

Hergiz: Asla, kat’iyen, hiç bir zaman, hiç bir şekilde!

Hevâ: Heves, istek, arzu, nefse ait şeylere istek.

Heves: Gelip geçici istek.

Heyâkil: Heykeller. Metinde varlıklar, şeyler, bedenler.

Hezâr: Bin.

Hezârân: Binlerce.

Hezârân: Bülbüller.

Hıfz eylemek: Ezberlemek.

Hıl’at: Elbise.

Hınzîr: Domuz.

Hırfet: San’at, meslek.

Hırka: Dervîşlerin giydiği önü açık, yakasız geniş kollu elbise.

Hırka-dâr: Hırka giyen, hırka sahibi.

Hırmen: Harman. Mecazen âlem, şeyler.

Hırs: Öfke, sonu gelmeyen istek.

Hısn: Sağlam, kale.

Hışm: Öfke, kızgınlık.

Hıyâr: Meyve.

Hıyel: Aldatmacalar, hileler, sahtekârlıklar.

Hızr: Ebedî hayatın sembolüdür. Hazret-i Mûsâ zamanında yaşayan bir peygamber veya velî olduğuna inanılır. Âb-ı hayât içtiği için ölümsüzlüğü bulmuş İskender’e bu suyu bulmak için rehberlik etmiştir. Hızır, İlyâs ile birlikte yardım isteyen kulların yardımına koşarlar. Hızır daha çok karada yardımcıdır.

Hicâb: Örtü, perde; utanma; sâlik ile mutlak hakîkat arasına giren engel, âşıkı sevgilisinden ayıran perde.

Hicr/Hicrân: Ayrılık.

Hidâyet: Hak yoluna yönelme.

Hikmet: Eşyanın yaratılışındaki ilahî sebep. Herkesin akılla idrak edemeyeceği yaratılış gayesi. Bir işteki sebep. Gizli yön.

Hilâf: Aykırı. Zıt düşünceli, karşı fikirli, aleyhtar.

Hil’at: Elbise.

Himmet: Kalbin bütün kuvveti ile Cenab-ı Hakk’a yönelmesi, lütuf, yardım. Gayret ve niyyet. Çalışma, gayret etme, bir işe girişmek, manevî yardım, manen birine yardım etmek.

Hîn: An, zaman, vakit, sıra.

Hîne tumsûne ve hîne tusbıhûn: “Öyle ise akşama girdiğinizde, sabaha kavuştuğunuzda Allah’ı tesbih edin.” Rûm/17.

Hisâb/Hesâb: Hesap.

Hitâb: Bir kişiye veya bir topluluğa karşı söz söyleme.

Hitâb-ı gaybet: Hakk’ın hitabı.

Hivel: Hile’nin çoğulu, hileler.

Hod: Kendi.

Hod-bîn: Kendini gören, kendini beğenmiş.

Hor: Hakîr, aşağı, bayağı, itibarsız.

Hûb: Güzel.

Hubâb: Su üzerindeki içi hava dolu baloncuklar; sevgi ve muhabbetler.

Hûbân: Güzeller

Hubb: Sevgi, meyil.

Huccâc: Hacılar.

Hudâ: Allah.

Hulk: Huy, tabiat, mizaç.

Hulûs: Gönül temizliği, safîlik.

Hum-hâne: Meyhâne, şarap mahzeni.

Hûn: Kan; öldürme, öç.

Hûr: Hûri.

Hûr u gılmân: Cennette yer alacak olan dişi ve erkek melekler.

Hurrem: Şen, seviçli, güleryüzlü, gönül açan.

Hûrşîd: Güneş.

Hurûf: Harfler.

Hurûf-ı cârre: Arapça’da “bi, li, min vs.” gibi isimlerin önüne gelerek kendilerinden sonra gelen ismin son harekesini kesre okutan bir kısım kelimedir.

Bu harfler kendi baslarına bir anlam ifade etmezler, ancak isme dâhil olduklarında manaya katkıda bulunurlar. Metinde eşya için bir benzetme olarak kullanılan tabir, esma müsemma ilişkisiyle verilmektedir. Eşyanın kendine ait vücudu yoktur, vücud Hakk’a aittir. Eşya, ismin yanında harf-i cerr gibidir.

Husûl: Üreme, türeme, çıkma, meydana gelme.

Huşyâr: Ayık, uyanık, akıllı.

Hutan: Adımlar.

Hutbe: Hatibin irad ettiği ilahî emir ve bilgilerle ilgi sözler.

Hûy: Tabîat, mizaç.

Huzûr: Hazır bulunma; rahatlık.

Hüccâc: Hacılar, Allah’ın evini /insan-ı kâmil gönlünü/ ziyaret kasdı ile oraya yönelenler.

Hüccet: Delîl.

Hüdâ: Hidayet, doğruluk, doğru yol.

Hükm ü kazâ: Olacağı ezelden Hak tarafından takdîr olunan şeylerin vukû’a gelmesi.

Hüküm: Emir.

Hümâ: Yükseklerden uçan ve insanın başına konarak talihini değiştiren efsanevî kuş. Türkçe’de umay kuşu da denir. Devlet kuşu; büyük saadet.

Hüsn: Güzellik.

Hüsn-i hatm: Güzel sona eriş.

Hüşyâr: Aklı başında, akıllı, uslu.

Hüviyyet: Mahiyet, hakîkat, asıl.

I

Iğrib: Balık avlamakta kullanılan ağ, serpme.

Irah: Irak, uzak.

Irılmak: Ayrılmak, uzaklaşmak, yorulmak.

Irmak: Ayırmak, uzaklaştırmak.

Irz: Namus, şeref, iffet.

Is: Sahip.

Iskât: Düşürmek, kaldırmak. Hükümsüz bırakmak.

Islâh: Düzeltme, iyi bir hâle koyma, iyileştirme.

Iss: Sahip. Şöhret ıssı: Şöhret sahibi. Kudret ıssı: Kudret sahibi.

Issı: Fayda, menfâat, kâr.

Itlâk: Bağlantısız, ilişiksiz olmak. Salıverme, boşaltma.

Itr: Koku.

Ittılâ’: Öğrenme, tanıma, bilme.

Ittırâd: Düzenli olmak, sürekli ve kesintisiz olmak. Ber-tarîk-i ıttırâd: Yolda devamlılık göstermek, süreklilik olmak.

Iyâl: Bir kimsenin geçindirmek zorunda olduğu kimseler, çocuklar.

Iyân: Âşikâr, açık, belirgin.

Iyâz: Sığınma, Allah’a sığınma.

Iyd: Bayram.

Iyd-ı ekber: Büyük Bayram. “Nereye dönerseniz Allah’ın vechi oradadır” (Bakara/115) sırrının tahakkuku. Hakk’a ulaşma, fenâfillah.

Iyş u nûş: Zevk, sefa, işret ve içki âlemi.

Iyş: İçki.

Iyş-ı bekâ: Ölmezlik içkisi.

Izz u câh: Büyüklük ve makam.

İ

İbâ: Çekinme.

İbâd: Âbidler, kullar, ibadet edenler.

İbdâ: Meydana getirme, yaratma.

İblîs: İnsanları Allah yolundan çıkartmakla görevli şeytan. Vesvese veren. Hannâs.

İbn: Oğul.

İbn-i Vakt (İbnu’l-vakt): Vaktin (ânın) çocuğu. Tasavvuf yolculuğunda hâlin tasarrufu altında olan sâlike ibnu’l-vakt; hâli kendi tasarrufuna alan kişiye ise ebu’l-vakt denir. İbnu’l-vakt (vaktin oğlu) deyimiyle sûfiler, bir vakitte yapılması en uygun olan işi gerçekleştiren ve belli bir zamanda kendisinden isteneni yapmakla meşgul olan kişiyi kastetmişlerdir. Geçmiş ve gelecek dervîşin zihnini meşgul etmemelidir. Onun önem verdiği şey, zaman içinde bulunduğu ândır. İlahî irade ile yönetildiği ve her vakitte o anın gerektirdiği şeyleri yaptığı için sâlike ibnü’l-vakt denilmiştir. Sûfî yaşadığı İlâhî tecellîlerin tasarrufu altında olduğundan, hâllerin hükmüne tabîdir. Vakt, sûfinin Hakk’ın iradesiyle yaşadığı hâldir. Bu yüzden “filân kimse vaktin hükmü altındadır.” denilir. Bu sözün mânâsı, kulun kendi iradesinden alınıp Hakk ile beraber olması, demektir. Davranışları şerîatin hakîkatine aykırı olmamak şartıyla sûfînin içinden geldiği gibi hareket etmesi makbûl sayılmıştır. Ebu Ali ed-Dekkâk (ö. 1014)’ın ifadesine göre vakit; içinde bulunduğumuz hâldir. Eğer dünyada bulunursak yani zihin ve kalbimiz dünyevî düşüncelerle dolu ise vaktimiz dünyadır, eğer âhirette bulunursak vaktimiz ahirettir. Eğer neşeli isek vaktimiz neşedir, hüzünlü isek vaktimiz hüzündür. Bu sözüyle ed-Dekkâk vakti, “fert tarafından yaşanan ve onun üzerinde galip olan hâl” diye tanımlamaktadır. Zaman kavramı yerine kullanılan vakt terimi, belirli bir tasavvufî hâlin yaşandığı ânı, yani ‘şimdiki zamanı ifade ettiğinden, sûfîye ‘ânın çocuğu’ denmiştir. Buna göre İbnü’l-vakt olan sûfî, manevî hâlleri tecrübe eder, irade ve hürriyetini işe katmadan ilâhî tecellîye teslîm olur ve onun getireceği oluşu yaşar. İlahî tecellîleri temaşa eden sûfî kendinden geçer, duygulanır, heyecanlanır, içi içine sığmaz. Bir tür cezbe ve coşku hâlindedir. Ânlarını Hak ile huzurlu geçirmekten dolayı, etkisi ve hükmü altında kaldığı neşe, sevinç ve coşku gibi bast (açılım) hâllerine bürünmekten dolayı şükreder. O’ndan ayrı kalmaktan, mâsivâ ile oyalanmaktan dolayı da tevbe eder, zira bunu gaflet olarak görür ya da hüzün ve kaygı gibi kabz (tutukluk) hâllerine dûçâr olduğu zaman bunlara sabır ve metanet gösterir. Niyâzî-i Mısrî bu konuda: “Ne maziyem ne müstakbel, her ânın anesiyim (anasıyım) ben” der. Sûfî, içinde bulunduğu ânın ne kadar farkındaysa o kadar saygındır. Onun her ânı biricik olduğu kadar nefsinin her bir ânı da biriciktir. Mânevî tecellîlere açık olan ve sürekli bir değişim içinde bulunan sûfî, sonsuz ilahî tecellîlerin etkisiyle hâlden hâle, renkten renge girer. Saatin yelkovanı gibi hiç durmadan bir ândan öbür âna intikal eder, bir ânı ötekine uymaz, bir yükselir, bir inerler, sabit bir manzaraları, yerleşik bir makamları yoktur. Kendisine âriften sorulduğunda, “Burada idi şimdi gitti.” tanımlamasında bulunan Zünnûn-ı Mısrî, ârifin iki vaktinin benzer olamayacağını, değişim hâli içerisinde bulunduğunu, kendisini Hakk’ın idaresine verdiğini ifade etmektedir. Bu özelliklerinden dolayı ibnü’l-vakt olan sûfîye telvîn erbâbı denmiştir. İbnü’l-vakt geçmiş ve gelecek kaygısı, kuruntusu taşımadığı için ânı genişletmiş, zamanın faniliğini “Külle yevmin hüve fi şe’n” âyeti ile idrâk etmiş ama yaratılışın sürekliliğine dayanan bilinci benimsemiştir. Tasavvufu, “vaktin ilmine vâkıf olmak” olarak tanımlayan Ebu Süleyman ed-Dârânî (ö. 831) kişinin hâlini muhafaza etmesini önemsemektedir. Cüneyd-i Bağdadî’ye ârifin özelliği nedir diye sorulduğunda, “Ârifin özelliği; suyun, kabının rengini alması gibidir.” demek suretiyle, her vakitte, o vakit için en uygun olan hareket tarzını icra etmek olduğuna işarette bulunmaktadır.

İbrâhîm Edhem: İlk sûfilerden ve sahabeye ulaşanlardandır. Belh’te şehzade iken malını yağmaya vermiştir.

İbrâz: Meydana çıkarma, gösterme.

İbret: Hadiselerden ders alma.

İbtidâ: Başlama, evvel, başlangıç, ilk.

İcâz: Az sözle çok şey anlatmak. Sözü muhtasar söylemek.

İclâl: Büyüklük, ululuk, üstün derecede saygı gösterme.

İcmâl: Bir şeyin toplamı. Kısaltma, özetleme.

İcrâ etmek: Yapma, yerine getirme, bir işi yürütme.

İdâd: Sayı, hesab etmek.

İddiâ: Ayak direme, ısrar etme.

İdlâl: Sapıklığa sürüklemek. Saptırmak.

İdrâk: Kavrama.

İftâh: Aç.

iftah ‘aynek: Gözünü aç.

İftikâr: Yoksulluğunu, fakîrliğini açığa vurmak. Çok ihtiyacı olmak.

İftirâk: Ayrılma, dağılma, perişan olma.

İgen: Çok, gayet, pek, ziyade, daha ziyade.

İgende: Ziyadece, çokça.

İhlâs: Karşılıksız sevgi. Kalp sâfiyeti. İçten, samimi sevgi, yalnız Allah rızası için yapılan ibadetler. Temiz kalp ile yapılan ibadetler.

İhmâl: Boşlama, önem vermemek.

İhrâc: Dışarı atma, çıkarma.

İhsân: Allah’a, O’nu görüyormuş gibi ibadet etmek. İyilik, lütuf, bağış, güzellik. İyilikle muamele etme. Kulun mürakebe içinde olmasıyla ilahî inayetin erişmesi.

İhtibâr: Haber alma.

İhtidâ: Yanlış yoldan gittiğini fark edip doğru yola girme, başka bir dinden çıkıp İslam’a, Hak katındaki gerçek dine tabi olma. Hidayete uğrama.

İhtilâf: Anlaşmazlık, geçimsizlik.

İhtilât: Karışma, katışma, bir araya gelmek.

İhtisâs (hı ve sad ile): Bir ilim veya san’atta fazla çalışarak derinlik kazanma,

İhtisâs (hı ve sin ile): Hissetme, duyma, duygulanma.

İhtiyâr: İstek, arzu, razı olmak, katlanmak; sâlikin, davranışlarını Hakk’ın iradesine bırakması.

İhtiyât: İlerisini düşünerek, görerek davranma.

İhvân: Kardeşler.

İhyâ: Diriltme, canlandırma, hayat verme; nefsin tecellî ile aydınlanması.

İkâb: Ezâ, cefa, eziyet.

İkâmet: Oturma.

İkbâl: Baht, talih. Kabul, iltifat etmek, iyi karşılamak.

İkrâr: Kabul etmek. Tasdik etmek, söylemek.

İktibâs: Alıntı.

İktisâr: Kısaltma.

İlâhî: Ey Allah’ım, ya Rabbi anlamında nida.

İlhâd: Dinsizlik, sapıklık. Gerçek inançtan dönme, cayma. Allah’ın varlığına, birliğine inanmama.

İllâ Vechehû: Allah ile birlikte başka bir tanrıya tapıp yalvarma! O’ndan başka tanrı yoktur. O’nun zatından başka her şey helak olacaktır. Hüküm O’nundur ve siz ancak O’na döndürüleceksiniz. Kasas/88.

İllâ: Ancak o var.

İllet: Sebep, alışkanlık.

İlm-i esrâr: Sırlar ilmi. Sâlikin Hak’ta ve Hakk’a erdiği noktada, “Benim Allah’la öyle bir vaktim var ki, o vakitteyken ne bir resul ne de bir melekle ilgilenebilirim.” sözünün hükmüyle incelmesi ve erimesi.

İlm-i gâyât: Gayeler ilmi.

İlm-i kinaye: Âdem-i mana’daki üstü örtülü esma ilmine delalet etmektedir.

İlm-i künâ: Künyeler ilmi, lakaplar ilmi. İmâ ilmi. Künâ kelimesi “künye” kelimesinin çoğulu olduğu gibi kinaye (imâ) anlamına da gelmektedir.

İlm-i ledün: Gönüle doğrudan Allah tarafından verilen ilim. Tasavvuf bilgisi. İlham ve vahiy yoluyla elde edilen irfan.

İlm-i min ledünnî: Ledünden gelen ilim, vehbî ilim. Vahye dayalı bilgi.

İltizâz: Lezzet bulma. Lezzet alma, lezzetlenme, tatma.

İltmek: Sevk Etmek, iletmek, ulaştırmak.

İlzâm: Cevap veremez hâle getirme, susturma. Zorla susturmak.

İmâr: Bayındır hâle getirmek, şenlendirme, yeniden yapmak.

İmâret: Şenlikli, bayındır, bakımlı yerler, mamur, hayır evi.

İmârât: Bakımlı ve mamur yerler.

İmdi: Şimdi, o hâlde.

İmkân: Varlığı mümkün olan.

İn‘âm: Nîmet verme, iyilik etme.

İnâ: Kap, bardak.

İnbisât: Yayılma, açılma, genişleme, içte derinleşme.

İnd: Yan, taraf, yön, kat.

İnficâr: Çatlayarak açılma.

İnfirâd: Yalnız olmak, yanında kimse bulunmamak. Ayrılıp tek kalma.

İnfisâh: Değişme, bozulmak. Kokmak, kokuşmak, bozulup çürümek.

İnhitât: Düşme, aşağı inme, gerileme, alçalma, aşağılama.

İnkılâb: Değişme, bir hâlden başka bir hâle dönme.

İnkıyâd: Bağlanma, boyun eğme, mûti olma, teslim olma.

İnne fî zâlike le âyâtin li kavmin yesme‘ûn: “Şüphesiz bunda işiten bir toplum için ibretler vardır.” Yûnus/67; Nahl/65; Rûm, 23.

İns: İnsan.

İnsâf: Acıma.

İnsilâh: Derisini çıkarmak, yüzmek, sıyrılıp çıkmak. Varlığından soyunmak, sıyrılıp çıkma. Tasavvufta kâmilin vücudunu terk edip tayy-ı zaman ve mekân yapabilmesi hâli.

İnşirâh: Açılma, ferahlanmak, mesrûr olmak.

İntihâ: Son, nihâyet.

İntimâ: Bir soya, nesebe bağlı olma. Feyz-intimâ: Feyizli, bereketli bir nesep.

İntişâr: Yayılma.

İntizâr: Beklemek, gözleme, gözlenilme.

İ’râz: Yüz çevirme.

irfân: Allah bilgisi. Tanımak, bilmek, Hakk’ı tanımak.

İrgürmek: Eriştirmek, ulaşmak, ulaştırmak.

İrsâl: Gönderme, yollama, elçi gönderme.

İrşâd: Doğru yolu gösterme, uyarma.

İrtifâ‘: Yükselme.

İrtihâl: Rıhlet etme, göçme.

İrtisâh: Yerleşme, kökleşme. Sağlam, sabit ve ebedî olmak; rüsuh peyda etmek. Derinlik, vukûfiyet.

İrtiyâb: Şüphe kırıntısı, şüphelenme, duraklama.

İsâ: Hazret-i Peygamberden önce gelen şerîat sahibi bir peygamberdir. Kur’an’da babasız doğduğu yazılıdır. Rûhu’l-kudüs (Cibril)’ün Hazret-i Meryem’e üflemiş olduğu rûh ile hâmile kalan Meryem’den doğan İsâ, bu yönüyle Âdem Peygambere benzer. (Âl-i İmrân/59). Hastaları eliyle dokunarak iyileştirdiğinden Mesih sıfatıyla anılır. İsâ’nın, nefesiyle ölüleri diriltme özelliğe de vardır. Kur’an’da İsâ’nın ölmediği beyan olunur. İsâ, göğe yükselirken üzerinde bulunan “dünyalık” bir iğne yüzünden dördüncü katta kalmıştır. Tasavvufî bir kavram olarak İsâ, cem‘ makamı sâlikleri için remizdir.

İsâr: İkram, cömertçe verme, bağışlama, dökme, saçma, serpme.

İsbât: Delilleriyle doğruyu meydana çıkarma.

İskât: Sükût ettirme, susturma.

İskender: Ermiş veya peygamberden kabul edilmiştir. Sâlikler veya kâmil insan için bir semboldür.

İsmâîl: Hazret-i İbrahim’in oğlu. Kur’an’da ismi zikredilir. Babası İbrahim tarafından kurban edilmek istenmiş, bu sırada nefsine bedel olarak yerine koç gönderilmiştir (Saffât/103). Edebiyatımızda, İsmâîl, dâima koç ile beraber işlenmiş olup cân feda eden âşıklara örnektir.

İsm-i a’zâm: Allah’ın en büyük ismi. Bu ismin ne olduğu bilenlerce söylenmemiştir.

İsm-i zat: Zat ismi, Allah.

İsrâf: Değersiz yere harcama.

İsrâfîl: Dört büyük melekten biri olup kıyâmet günü cesedlere nefh-i rûh etmekle ve Sûr’u üfürmekle vazifelidir.

İsti’âze: “Eûzü billahi min-eş-şeytânir-racîm” veya “neûzü billâh, el-iyâzü bi-llâh” gibi sözler söyleyerek Allah’a sığınma.

İstibâr: Sabretme.

İstidâd: Bir şeyin kabulüne, kazanılmasına olan tabîî meyil, kabiliyet.

İstidât: Bir işe uzaklık veya yakınlık kuvveti; kabiliyet.

İstiğnâ: Aza kanaat etme, tokgözlülük.

İstilâ etmek: Kuşatmak, yönelmek, iki şey birbirine eşit olmak, düzgün olmak, mûtedil olmak, yerleşmek binmek, oturmak ve karar kılmak.

İstinsâh: Nüshasını çıkarma, kopya etme.

İstivâ: Kaplama, istila etmek, kuşatmak, örtmek, yönelmek, iki şey birbirine eşit olmak, denk olma, düzgün olmak, mutedil olmak, yerleşmek binmek, oturmak ve karar kılmak.

İsyân: Karşı gelme.

İşbu: Bu.

İşret: İçki, içki içme, tasavvufta dervîşlerin sohbet veya zikir meclisi.

İştibâh: Şüphelenme. Bî-iştibah: Şüphesiz.

İştigâl: Meşgul olma, bir şeyle uğraşma.

İtâb: Azarlama, tersleme.

İtibâr: Saygı gösterme, ehemmiyet verme. Şeref, haysiyet.

İtikâf: Bir yerde aç, susuz nefs terbiyesi gayesiyle tenhada ibadete çekilme.

İ’tizâr: Özür dileme.

İttibâ: Uyma, bağlanma, izince gitme.

İttisâl: Bitişme, kavuşma, ulaşma.

İvmek: Acele etmek. İven kişi: Aceleci, acelen eden kimse.

İyş u nûş: İçmek, eğlenmek.

İz’ân: Anlayış, kavrayış.

İzâfât: Dünya ile olan bağlar, ilgiler. Sonradan yapılmış olanlar.

İzâfet: İki şey arasındaki bağ, ilgi.

İzâr: Yanak. Gül‘izâr: Gül yanak, gül yanaklı.

İzhâr: Açığa vurma, meydana çıkarma, gösterme, aşikar etme.

İzz: İzzet, büyüklük ve yücelik.

İzz ü sebât: Büyüklük ve sabır.

İzzet: Değer, kıymet, yücelik, üstünlük, ululuk, şeref.

K

Kabâ: Elbise, kaftan. Abânın zıddı olan bu kelime daha fazla dünyevî, süslü, pahalı ve yün (keçe) dışında malzemelerle yapılan kaliteli kumaşlara verilen isimdir.

Kâbe kavseyni ev ednâ: İki yayın birbirine uzaklığı kadar hatta daha da yakın oldu. Necm/9.

Kabes: Kıvılcım, ateş, köz. Kabes: Parlak ateş gözü; kıvılcım. Bk: Muktebes.

Kâbil: Kabul edici.

Kabir: Mezar.

Kabz: Tutmak, kudret eli, ele almak, pençe ile tutmak, tutup almak; zaptetmek.

Kadd: Boy

Kadeh sunmak: İçki vermek; mecazen ilahî aşk ve hikmet bilgisi vermek.

Kadem: Ayak, adım, bir uzunluk ölçüsü, uğur. Hayır ve bereket.

Kâdi: Hâkim.

Kadîm: Zaman itibariyle eski olan, öncesi olmayan. Allah’ın bir sıfatı.

Kadîmî: Eski.

Kadîr: Tükenmez kudret sahibi olan Allah.

Kâdirven: Kâdirim.

Kadr: Değer, kıymet, itibar.

Kâf: Kaf dağı. Arzın etrâfını çepeçevre kuşatan dağın adı. Mecazen insan vücudu, benlik, zahir âlem, çokluk.

Kafes: Mecazen beden.

Kâf-ı dil: Gönül dağı.

Kâfir: Küfürde olan, Hakk’ı inkâr eden. Hakk’ı tanımayan ve bilmeyen.

Kahhâr: Yok eden Allah.

Kahr: Çok kederlenme, çok üzüntü duyma. Zorlama, ezme, batırma, mahvetme. ‘

Kaht: Kıtlık, kuraklık.

Kâib: Tasavvufî terim: Tekallüb eden, kalıptan kalıba giren şey

Kâil: Söyleyen; razı olmuş.

Kâim: Ayakta duran, namaz kılan. Mevcut. Kalıcı olan, kendi kendine yeterli olan.

Kâl ehli: Sözlerin manasını ve hakîkatini bilmeksizin ve yaşamaksızın bu sözleri sadece kuru bir tekerleme halinde söyleyen kimse.

Kâl: Kalay.

Kâl: Söz. Kîl ü kâl/kâl u kîl: Dedikodu.

Kal’: Kopma, koparılma, sökülme.

Kal’a: Kale, hisar.

Kalb: Yürek; iman cevherinin ocağı. Kalbin bir mertebesi. Sâlikin farktan cem’e doğru yükselirken nefsin değişime uğrayarak Hakk’ı bilme ve kabullenme hâlindeki en önemli bilinç seviyesi.

Kalem: Levh üzerine olmuş ve olacakları yazan kalem; vücud mertebelerinin üçüncüsü, ilahî irade.

Kalîl: Az, çok olmayan.

Kalupdur: Kalmıştır.

Kamer: Ay.

Kâmet: Boy, endam, namaza dururken elleri kulağa koymak.

Kâmil: Cenab-ı Hakk’ın esmâ, ef’âl, sıfât ve zatını nefsinde idrak etmiş, yakîn mertebelerini yaşayarak ilmini irfana dönüştürmüş olgun kişi. Ermiş, mazhar-ı tâm. Eksiksiz insan.

Kâmilân: Kâmil insanlar, yetişkinler.

Kamîs: Gömlek; zâr.

Kamu: Hep, herkes, bütün.

Kân: “Ol!” emrini veren varlık.

Kân: Maden ocağı, kaynak, cevher.

Kancaru: Nereye, neresi, ne tarafa. Nereye ait.

Kand: Nebatî şeker.

K’andan: “Ki andan” kısaltma, ki ondan.

Kande: Nerede.

Kangısı: Hangisi.

Kâni‘: Kanaat eden, yeter bulup fazlasını istemeyen.

Kâr etmek: Kazançlı olmak.

Ka‘r: Denizin dibi, çukur bir şeyin dibi, nihayet, derinlik.

Kâr: İş.

Kara (Kârre/Kâre/Kara): Bu kelime üç türlü de okunmaktadır. Kârre, kıta, büyük toprak parçası, yer anlamındadır. Türkçe’de “kara yer/kara toprak/kara yere karmak” gibi deyimler muhtemelen bu kelimeden gelmektedir. “Kara” kelimesi ayrıca renk ismidir. Mısrî “Karamız nûrdur” diyerek kelimeyi hem kıta (toprak), hem de kara renkten kinaye “zulmet” anlamında kullanmaktadır. Doğal olarak Mısrî bu mısrada “zulmetimiz, yani maddi varlığımız (benliğimiz) nûr olmuştur.” yahut “makamımız, mevkimiz nûra garkolmuştur” demek istemektedir.

Kara pûl: Bir akçenin üçte biri. Metinde değersiz, kıymetsiz anlamında kullanılmıştır.

Karanu: Karanlık. Cehil karagusu: Bilgisizlik karanlığı.

Karâr: Durma, süreklilik, tam ölçüde olma. Ber-karâr: Hep aynı durumda olan.

Kârbân: Kervan, tarîkat.

Kârhâne: Kârhâne. İş yeri.

Karîb: Yakın.

Kasd: Niyet, bir şeyi akılda tasarlayıp yapmağa girişmek. Cana kasd: Öldürmek istemek.

Kâse: Kadeh. Mecazen İnsan-ı kâmil hazretlerinin sırlı dudağı, âşıkın gönlünü aşk ile sermest eden sözler, tevhîde ait hakîkatler veya bizatihi kelime-i tevhid ve hakîkati.

Kâşâne: Mükemmel ev, köşk, malikâne.

Kâşif: Açıcı, açan.

Kat’: Kesmek.

Kati: Çok, pek, kesin, iyi, Fazla, sert, ağır.

Katl: Öldürmek.

Katre: Damla, su damlası, bir damla.

Kattâl: Öldürücü, katil.

Kavl: Söz.

Kavm: İnsan topluluğu., hısımlar.

Kavs: Yay.

Kavseyn: İki kavs, iki kaş, iki yay. Hakk’a yakınlık sırlarından ilk mertebe.

Kavs-i Kazâ: Kaza yayı.

Kayd ü bend: Bağ ve kelepçe. Mecazen insanı hakîkat yolundan alıkoyan dünyevî şehvet ve zevkler. Bağlar.

Kayd: Ayağa vurulan zincir, bağ; bağlantı.

Kays: Mecnun’un adı.

Kaza dur-: Kazmaya devam et, durmadan kaz.

Kazâ: Allah’ın takdirinde olan şeyin meydana gelmesi.

Kâzib: Yalan söyleyen, yalancı.

Kazz: Ham ipek. Dudu’l-kazz: İpek böceği.

Kebâir: Büyük günahlar.

Kebîr: Büyük.

Keder: Bulanıklık, kaygı, tasa, üzüntü.

Kefere: Kâfirler, Hakk’ı tanımayanlar.

Kelâm: Söz, lakırdı.

Kelb: Köpek, mecâzen nefs-i emmâre.

Ke’l-hilâl: Ay gibi incelmiş ve bükülmüş.

Kem: Az, noksan, eksik. Kötü. Fenâ. Ayarı bozuk. Fakîr, hakîr. İyi kem: İyi ve kötü.

Kemâhî: Olduğu gibi.

Kemâl: Olgunluk.

Kemâl-i devlet: Refah, huzur, insanlık makamının ve saadetin en yüksek noktası, son derecesi.

Kemân-ebrû: Yay gibi kaşlı.

Ken’ân: Yûsuf’un ili.

Kendüzünü: Kendisini.

Kenz: Hazîne.

Kenz-i hafî: Gizli hazîne.

Kenz-i lâ-yefnâ: El-kanâatü kenzi lâ-yefnâ yani “kanaat, tükenmez bir hazînedir.” (Hadîs).

Kenz-i mahfî: Gizli hazine. Hz Peygamberin “Gizli bir hazîne idim, bilinmek istedim.” kudsî hadîsine işarettir.

Kerâmet: Bağış, kerem, ikram, ağırlama. Velîlerde görülen ma’rifet hâlleri. Velayet ehlince isteyerek keramet göstermek makbul değildir.

Kerbân: Kervan.

Kerem: Cömertlik.

Kerîm: Kerem sahibi, cömert, ulu büyük Allah.

Kerremnâ: “Velakad kerremnâ beni âdeme.” Biz Âdem evlatlarını çok şerefli kıldık -İnsanı çok yüce kıldık. İsrâ/70.

Kes: Kimse, kişi. Bî-kes: Kimsesiz. Nâ-kes: Kimsesiz, pinti, cimri. Her-kes: Her kimse, herkes.

Kesâd: Alışverişte durgunluk. Yokluk, kıtlık.

Kesâfet: Yoğunluk, koyuluk, katılık, bulanıklık; açık ve berrak olmayan.

Kesb: Çalışıp, kazanma.

Kesîr: Çok çok olan, bol.

Kesret: Çokluk, eşya âlemi.

Keş: Sarhoş. esrar içen serseri.

Keş: Yağı alınmış peynir. Lor, çökelek vs.

Keşf etmek: Açmak, anlamak.

Keşf: Açma.

Keşşâf: Açıcı, açan.

Keştî: Gemi.

Kevkeb: Yıldız.

Kevn: Olma, varlık, kâinat, dünya, görünüş, bu âlem.

Keyd: Hile, Hud’a, aldatma, iğfal, tuzak, kötülük, Hile.

Keyfiyet: Nitelik. Bir şeyin iyi veya kötü olması ciheti.

Keyl: Ölçü. ölçek.

Kıbâb: Kubbeler.

Kıble: Beytullah’ın bulunduğu yer. Namaza başlanırken yönelin taraf.

Kıllet: Kıtlık, azlık.

Kısâs: Öldüreni öldürme, yaralayanı yaralama cezası. Misliyle ceza vermek.

Kıyâfet: Kılık, dış görünüş.

Kıyâm: Ayağa kalkmak, ayakta durmak.

Kibr: Büyüklenme, gurur, gösteriş, benliğini aksettirme, kendini büyük görme.

Kibriyâ: Azamet, Allah’a mahsus büyüklük. Cenab-ı Hakk’ın büyüklüğü.

Kilk: Kamış kalem.

Kimyâ: Kimya; iksir. Simyacılar indinde bakırı altın yapacak ve bir çok hastalıkları iyileştirecek güçte çok tesirli bir madde.

Kisve: Elbise, hususî kıyafet. Tac.

Kisve-i ten: Ten elbisesi, vücut.

Kizb: Yalan söyleme, yalan.

Kizb: Yalan.

Koldaş: Yardımcı, muavin, arkadaş.

Komak: Bırakmak, terketmek, vaz’ etmek.

Kös: Davulun büyüğü.

Kudât: Kadılar.

Kudret: Kin tutmak.

Kuds: Kutsallık.

Kufl: Kilit, sürgü.

Kul huva’llâh: De ki O Allah birdir. İhlâs/1.

Kullu şey’in hâlıkun: Hakk’ın zatından başka şeyler helâk olacaktır (yokluğa mahkumdur) Kasâs/88.

Kulûb: Kalpler, gönüller.

Kurâ/Karye: Karye’nin çoğulu. Köyler. Nahiyeden küçük olan, insanlarla meskun yer, kasabalar.

Kurb: Yakın, Yakınlık, yakın bulunma.

Kurbet: Yakınlık, hısımlık, akrabalık; Allah’a yakınlık.

Kurrâ: Okuyanlar.

Kuru sevdâ: Cenab-ı Hak dışındaki şeylere duyulan arzu ve hevesler.

Kuru: Boş, anlamsız.

Kûs-ı Rıhlet: Göç davulu, ölüm ânı. Ölümcül hastalıklar.

Kusûr: Eksiklik, kabahat.

Kûşe: Köşe.

Kutb: Değirmen taşının miline verilen bu ad bir şeyin merkezi anlamına gelir. Istılahta gayb ricalinin reisine verilen isimdir. Her yönün bir kutbu vardır. Kaynaklarda üçler olarak anılan kutup ve imamların altında yeryüzünün dört yönünü yöneten evtâd-ı erbaa (dört direk), daha aşağılarda ise yedi iklimi yöneten yediler (abdâl, ahyâr), halka yardım eden kırklar (nücebâ) ve insanları gözetleyip denetleyen üç yüzler (nükebâ) bulunur.

Kûy: Huzur, nezd, köy.

Kuyûdât: Kayıtlar, bir şeye bağlılık, bağımlılık.

Kübrâ: En büyük.

Küdret: (Küdûret): Bulanıklık, gam.

Küdûrât: Kederler, sıkıntılar, üzüntüler.

Küdûret: Kesîf olmak, bulanıklık, keder, gam.

Küffâr: Hak dînini inkâr edenler.

Küfr: Allah’a ve dine ait şeylere inanmama, Cenab-ı Hakk’a ortak koşma, Hakk’ı örtme.

Küfr-i zülf: Saçın karalığı.

Külhan: Ocak.

Külle Yevmin Hû: Göklerde ve yerde bulunanlar (her şeyi) O’ndan isterler. O, her ân yeni bir oluştadır. Rahmân/ 29.

Küllî: Bütün, tam, umumî, hepsi, tamamı.

Küllü men aleyhâ fân: Yeryüzünde bulunan her şey fanidir. Rahmân/26.

Kümmel: Kâmiller.

Kümmel-i insân: İnsanın kâmilleri.

Kün: “Ol” demektir. İslam dininde Allah’ın varlıkları yaratması için yapması gereken tek şey “kün” diye emretmesidir. “Bir işe hükmettiği zaman ona sadece ‘ol!’ der ve o da oluverir.” Bakara/117.

Künâ: Künyeler, lakaplar, imalar, kinayeler, üstü örtülü ifadeler.

Künh: Asıl, kök, temel, öz.

Künh-i zat: Hakk’ın varlığı. Allah’ın görünmeyen varlığı. Zatın cevheri.

Küntü Kenz: Keşfen sahîh olduğu söylenen hadîs şöyledir: “Küntü kenzen mahfiyyen fe-ahbebtu en-u‘rafe fe-halaktu’l-halka li-u‘raf”: “Ben gizli bir hazîne idim, istedim ki bilineyim, halkı bu bilinme sevgisiyle yarattım. Bu hadîs-i kudsî İbn Arabî tarafından Futûhat ve Fusûs’ta şöyle kaydedilmektedir: Küntü kenzen lem u‘raf feahbebtu en u’rafe fehalaktu’l-halka ve te‘arraftu ileyhim fe‘arafûnî “Ben bilinmeyen bir hazine idim, bilinmeyi istedim de mahlukatı yarattım. Onlara kendimi tanıttım, onlar da beni tanıdılar.

Kürsî: Ayet-i kerîmede şöyle denilir: Onun kürsîsi (hükmettiği âlem), göklerden ve yerden geniştir. Bakara/255. Bk. Arş.

Kürsî: Cami’de imamların cemaate va’z ettikleri yerden yüksek mekân.

Kütüb: Kitaplar.

L

Lâ: Yok.

Lâ mevcûde illâhu: O’ndan başka mevcud yoktur.

Lâ vü illâ: Varlık ve yokluk. Nefiy ve ispat. Kelime-i Tevhîd.

La’l: Dudak, değerli bir kırmızı taş.

Lâ-cerem: Şüphesiz, elbette, besbelli.

Lafz: Söz.

Lâhik: Yetişen, ulaşan; eklenen.

Lâhût: Cenab-ı Hakk’ın zatî âlemi. Uluhiyyet âlemi.

Lâhût ile nâsût: Uluhiyet (zât) ve insanlık âlemi.

Laîn: Kovulmuş, nefret kazanmış, istenmeyen.

La’l ü mercân: Kırmızı ve değerli bir süs taşı, cevher.

Lâl: Suskun, dilsiz, konuşmayan.

Lâ-mekân: Mekânsız, mekân ihtiyacı olmayan. Uluhiyetin taayyünden evvelki hâli. Zatî gayb âlemi.

Lâsız zevk: Yokluk (nefiy) olmadan, yalnız ispat ile yapılan tevhidin verdiği ilahî zevk. Şöyle de denebilir. Sâlikin cem’ idrakine ulaşıp Hak ile Hak olduğu zatî zevk. “İllâ” sırf vahdet hâli zevki.

Lâ-yefnâ: Bitmez, tükenmez.

Leb ü dendân: Dudak ve diş.

Leb: Dudak.

Ledün: Ehlullahın ve velîlerin elde ettikleri vehbî ilim, vasıtasız mana ilmi. İlm-i ledün Allah’ın sırlarına ait bilgi, gayb ilmi. Ledünnî: Ledün ilmine mensup. Tasavvufî, gönül ve içle alâkalı.

Leffâf: Çok laf eden, çok söyleyen.

Lehum mâ yedde‘ûn: “Onların istedikleri şeyler.” Yâsin/57.

Le’îm: Alçak, aşağılık, cimri kimse.

Lem’a: Parıltı, şimşeğin bir kere çakması, parlayış.

Lemha: Gözün bir kez bakması, şimşeğin bir kez çakması. Lemha-i tevhîd: Tevhîd’in parıltısı.

Len terânî: “Beni asla göremezsin.” A’raf/143.

Lerze: Titreme, titreyiş.

Letâfet: Lâtiflik, hoşluk.

Levh u kalem: Levh, üstü düz şey, levha demektir. Burûc suresinin 21-22. ayetlerinde “Ey Muhammed! Doğrusu sana vahy edilen bu kitap, levh-i mahfûz (korunmuş levha)’da sabit, şanlı bir Kur’an’dır.” denilir. Kalem: Bu levhaya olacakları yazacak olan İlahî iradedir ki, Kalem suresinin ilk ayetinde geçer. Mutasavvıflara göre levh Allah’ın bilgisi, kalem de onu görünür hâle getiren Allah’ın iradesidir. Metinlerde insan-ı kâmilin aklı (beyni) için bir mecazdır.

Levlâke levlâke Lema hâlaktü’l-eflâk: Habîbim! Sen olmasaydın, sen olmasaydın, ben felekleri yaratmazdım.” Bu söz hadîs kaynaklarında geçmemekle birlikte bütün mutasavvıflarca hadîs-i kudsî olarak rivayet ve kabul edilmiştir.

Levn: Renk.

Levn-i mâ levn-i inâ: Suyun rengi kabının rengidir.

Leyl ü nehâr: Gece ve gündüz.

Leyl: Gece:

Leylâ: Çok karanlık gece; Mecnûn’un sevgilisi. Leylâ-yı aşk: Aşkın Leylâ’sı.

Lezzât: Lezzetler, tatlar.

Li meni’l-mülk: Mülk kimindir. Mü’min/16.

Libâs: Elbise.

Lîk (Lîki, Lîkîn): Lakin, fakat, ancak.

Likâ: Görme, yüz, cemal.

Li-maallâh sırrı: Allah ile birlikte olma sırrı.

Lisân: Konuşulan dil. Lisân-ı hâl: İnsanın yüzünün hareketlerinden, duruşundan anlaşılan şey.

Livâ: Bayrak, sancak.

Lokmân: İslam mitolojisinde büyük bir doktor ve hakîm.

Lu’b: Oyun, eğlence.

Lugaz: Bilmece, bulmaca.

Lutf: Hoşluk, güzellik.

Lücce: Engin deniz, okyanus.

Lü’lü vü mercân: İnci ve mercan.

M

Mâ’: Su.

Mâ evhâ: Fe evhâ ilâ abdihi ma evhâ: “Böylece Allah kuluna vahyedeceğini vahyetdi. ” Necm/10.

Mâ rameyte iz rameyte: “Fe lem taktulûhum ve lâkinnallâhe katelehum, ve mâ remeyte iz remeyte ve lâkinnallâhe remâ, ve li yubliyel mu’minîne minhu belâen hasenâ (hasenen), innallâhe semîun alîm(alîmun): “Sonra onları siz öldürmediniz fakat onları Allah öldürdü; attığın zaman da sen atmadın, lâkin Allah attı. Bu da mü’minlere güzel bir imtihan geçirtmek içindi. Gerçekten Allah işitendir, bilendir!” Enfâl/17.

Ma‘bûd: İbadet edilen, Allah.

Ma‘dûd: Sayılı, sayılmış. Muayyen, belli.

Ma‘dûm: Yok olan, yok olmuş, mevcut olmayan.

Ma‘hûd: Ahdolunmuş, bilinen, sözleşilen.

Ma‘mûr: Bayındır, şenlikli.

Ma‘rifet: Sûfilerin rûhânî hâlleri, manevî ve ilahî hakîkatleri yaşayarak ve tadarak elde ettikleri bilgi, irfan. Sülûk yoluyla Hakk’a dair elde edilen bilgiye marifetullah, buna sahip olan kişiye arif-i billâh denir.

Ma‘rûf: Bilinen, tanınmış.

Ma‘şûk: Sevilen, sevilmiş.

Maâd: Dönülecek yer. Mebde ve maâd: Dünya ve âhiret, işin başı ve sonu.

Mâada: ...den başka.

Maâdin: Madenler.

Maârif: Marifetler. Zikir ve tefekkürle geliştirilen ve kalbe doğuş şeklinde gelerek elde edilen bilgiler bütünü.

Mâden: Toprağın derinliklerinde bulunan kıymetli cisimler. Bu cisimlerin bulundukları ocaklar. Bütün kıymetli cevherlerin kendisinden elde edildiği bir madde.

Mağfurleh: Yargılanmış, günahları Allah tarafından affedilmiş.

Mağrib: Batı.

Mağrûr: Gururlu.

Mağz: Bir şeyin aslı, özü ve hakîkati. Beyin, dimağ.

Mağzûb: Gazap olunmuş, kendisine kızılmış olan.

Mâh/Meh: Ay.

Mâ-hasal: Hasıl olan, meydana gelen şey, netîce.

Mahbûb: Sevgili, sevilen kişi.

Mahfî: Gizli.

Mâh-ı tâbân: Parlak ay.

Mâhî: Balık. Marifet ummanına dalmış olan kâmil ârif?

Mahlûk: Halk olunmuş, yaratılmış.

Mahmûd: Hamd olunmuş, senâ edilmiş, övülmeye değer.

Mahrem: Sırdaş. Gizli.

Mahsûf: Gölgelenmiş.

Mahv: Ortadan kalkma, yok olma. Kulun fiillerinin Hakk’ın fiillerinde fanî olması.

Mahv-ı sırf: Tam yokluk. Fenâfillah.

Mahz: Hâlis, katkısız, sade.

Mahzen: Hazinenin saklandığı yer.

Mahzen: İçinde eşya saklanılacak yer.

Mâil: Hevesli, istekli, düşkün.

Makâl: Söz, konuşma. Makalât: Makaleler. Sözler.

Makam: Durulacak yer.

Makam-ı müntehâ: Son makam. Miraç’ta insanın akılla ulaşabileceği sınır. Sidre. Tasavvufta “Kâbe kavseyn makamı, cem‘ makamı, rü’yet makamı, tevhîd-i zat makamı gibi isimlerle anılan makamdır. Hazret-i Peygamberin miracında Cebrâil bu noktada “Lev-denevtü”. “Yaklaşsaydım (yanardım.) der. Bilindiği gibi Hazret-i Muhammed, Mi’rac’ta Cebrâil ile Sidretü’l-müntehâ’ya kadar yolculuk eder. Cebrâil oradan öteye geçmesinin kendisine yasaklandığını belirterek “Bir parmak ucu daha yaklaşsaydım yanardım.” diyerek ileriye geçemez.

Makbûl: Kabul olunmuş, beğenilmiş, alınmış.

Maksûd: İstenen, dilenen şey. Kasd edilen.

Mâl ü menâl: Varı yoğu, bütün varlığı.

Mâlik: Cehennem zebanilerine hâkim ve onları idare eden meleğin adı.

Mâlik: Sahip.

Mâlikü’l-mülk: Mülkün sahibi olan. Allah.

Ma’lûmât: Mâ’lûm olan, bilinen şeyler.

Manâ: İç, öz, asıl.

Mana-yı âdem: İnsan-ı kâmil.

Mansıb: Makam, rütbe, derece.

Mansûr-ı Bağdâdî (Hallâç): Adı Hüseyin, lakâbı el-Hallâc, el-Beyzavî, 9-10. yüzyıllarda yetişmiş büyük ve coşkun sufî. Aşka mağlup olup makam-ı fenâda sırrı ifşa etmiş, “Ene’l-Hak” diyerek vahdet-i vücudun halka yayılmasına sebep olmuştur. Zamanın âlimlerince “şer’e” muhalif bulunan sözlerinden ötürü Hallâc’ın asılmasına karar verilmiştir. Sûfîlerce aşk şehidi kabul edilen Hallâc’ın, Dîvân ve Kitabü’t-Tavasîn isimlerinde eserleri vardır.

Mantık: Konuşma, söz.

Mantıku’t-Tayr: Kuşların konuşması. Feridüddîn-i Attâr’ın ünlü eseri. Kur’an’da, “mantıku’t-tayr” terkibi “Ey insanlar size kuş dili öğretildi.” şeklinde Süleyman Peygamber bahsinde geçer (bk. Neml/16). Kuş dili mutasavvıflara göre ilm-i ledün, gaybî bilgi, marifet demektir. Bu dili sözlük bilimiyle uğraşanlar değil, hakîkat yolculuğunu gerçekleştirenler çözebilir. Ferîdüddîn-i Attâr bu tabirden hareketle kahramanları kuşlardan oluşan manevî yolculuk sırlarını anlattığı manzum bir eser kaleme almıştır.

Mâr: Yılan.

Maraz: Hastalık. Dert, bela.

Marzıyye: Kendisinden razı olunan, hoşnud olunan nefs (bk. Nefs).

Mâsivâ: Hak’dan gayrı şeyler. Eşya. Bir şeyden başka olan şeylerin hepsi; Allah’tan başka bütün varlıklar; dünya ile ilgili olan şeyler.

Mâsivâ-yı aşk: Aşk’dan başka olan her şey.

Ma‘siyet: Âsîlik, itaatsizlik. İsyan, günah.

Mât: Saf dışı olmuş, yenik, yenilmiş, mağlup.

Matar: Yağmur.

Matlab: Talep olunan, istenen şey.

Matlûb: Talep edilen, istenilen, aranılan şey.

Mâverâ: Geri. Bir şeyin gerisinde veya ötesinde bulunan şey. Görülen âlemin ötesi.

Mâye: Maya, öz; esas ve gerekli olan. Âdem-i manadan insân-ı kâmile aktarılan ilahî nefes, Muhammedî nûr. Hakîkî tevhîd, mâye-i Muhammedîdir. Hâssü’l-hâs, tevhîd deyince bunu anlar. Hazret-i Peygamberin Hazret-i Ali’ye ve Alî’nin de kendinden sonra gelen ehlullaha telkin ettiği tevhîd budur. Mâyenin zerresi bir kıvılcım gibidir. Bu telkini alan talip kelime-i tevhîd ile meşgul oldukça bu mâya artar. Ehlullah mâya için mâya-i Muhammediyye, kimyâ-yı saâdet ve tevhîd-i adl gibi isimler de vermişlerdir. Her kim ki tevatür ile ve eminden emine bir silsile ile gelen velîlerden birine bey’at edip kelime-i tevhîd telkini alırsa, hakiki mürşid, mücahede ehli olan o tâlibin gönlüne ledün yoluyla aşk ve irfan nakleder. Gönül gözünü açar. Seyr ü süluka düşürür. Onu, dünyaya geldiğinden beri işlediği meşru olmayan bütün fiillerden ve emmâre nefsin kötü faaliyetlerinden kurtarır. Tâlip darbî tevhîdin gücüyle emmâre nefsine savaş açar. Kötü ahlakı gittikçe güzel ahlaka dönüşür. Âyette, “Hakk’a layık amel günahı sevaba döndürür. “ (Hûd/11) denmiştir. Sâlik, gönül ilindeki değişiklikleri ve tecellîleri, can gözüyle müşahede eder. Mâye-i Muhammediyye, öyle bir kudrettir ki, indiği kalbde nefs-i emmârenin ve akl-ı maaşın bütün hatalarını ve meşru olmayan fiillerini kaldırıp kendi tabiatına döndürür. Bu Muhammedî kudrete, onun için Mâye-i Muhammediyye demişlerdir.

Mâ-zağa’l-basar: “Gözü şaşmadı.” Necm/17.

Mazhar: Bir şeyin göründüğü yer, mekân veya şahıs. Elde etme, nail olma. Mazhariyyet: Nail olma, tecellî etme. Zuhûr yeri, görünüş yeri.

Mazhar-ı tâmm: Bir şeyin bütün hakîkatiyle tecellî ettiği, göründüğü yer.

Mâzî: Geçmiş zaman.

Mazlûm: Zulüm Görmüş, ezilmiş.

Mazmûn: Nükteli, san’atlı ince söz.

Me’âd: Dönülecek yer, işin sonu, ahiret.

Meâz: Sığınacak yer. Sığınak.

Me-bâş: Olma. Gâfil me-bâş: Gafil olma.

Mebde: Başlangıç. Asıl, kaynak, bir şeyin başladığı yer, ilk unsur.

Mebnî: Bina olunmuş, yapılmış, kurulmuş. Bir şeye dayanan.

Mecîd: Azametli, şerefli, galip; Allah’ın adlarından. Cenâb-ı Hak büyüklüğü, yüceliği ve işlerinin güzelliği, nimetler vermesi sebebiyle övülmeye lâyıktır. Hûd/73.

Meclâ: Çıkma yeri, görünme yeri. Ayna.

Mecmâ‘: Toplanılacak yer.

Mecma‘u’l-bahreyn: Acı ve tatlı denizin birleştiği yer. İki deniz veya büyük bir suyun kavuştuğu nokta. Hazret-i Mısrî, “İrfan Sofraları” adlı eserinin elli sekizinci sofrasında bu tabiri ve etrafında oluşan kültürü şöyle açıklar: “Allah Taâlâ Kehif sûresinde şöyle buyurmuştur: “Mûsâ, genç arkadaşına, “Ben iki denizin birleştiği yere ulaşmaya yahut yıllarca yürümeye kararlıyım” dedi. “(Kehf/60). İki deniz, peygamberlik ahlâkı olan şerîat ilmiyle Mevlâ’nın hakîkat ilmidir. Hızır’ın, Mecma’u’l-Bahreyn (iki denizin birleştiği yer) de olması, onun her iki ilme sahip bulunmasına; Allah’ın Mûsâ Aleyhisselâm’ı Hızır’a göndermesi, insan kemâlinin ancak ledünnî ilimle tamam olacağına; birinci ilim her ne kadar ulü’l-azm peygamberlerde, ikinci ilim rütbe itibariyle onlardan aşağıda olanlarda ise de ikincisinin arandığına, ledünnî ilim sahibine Allah’a ibadet edecek kadar şerîat öğrenmesinin kâfî olduğuna işarettir. Bunun içindir ki Hazret-i Peygamber amel edeceğini söyleyen insana “Âdem tefakkuh etti, anladı” buyurmuşlardır. Zilzâl Sûresini görünce adam öğrenimi terk etmişti. Avârif’te ve diğer eserlerde de böyle yazılıdır. Hızır Aleyhisselam’ın Mûsâ’ya: “Sen benimle sabredemezsin. Haberin olmayan bir şeye nasıl sabredebilirsin?” (Kehf/67-68) demesi, ilk çarpışmada hakîkat ilminin şerîat ilmine mukavemet edeceğine işarettir. Velev bu şer’îat ilminin sahibi zamanında insanların en bilgini olsa da. Hatta Mûsâ Aleyhisselâm dahi olsa. Mûsâ’nın ilk itirazı, ilmi icabı, dini gayretinden ileri gelmişti. Sonra özür dilemesi, ledünnî ilmi kabule istidatlı olduğunu gösterir. Ey kardeşim, ilminle hakîkat erbabına karşı geliyorsan, itiraf- (i kusur) edip özür dilemede de Mûsâ gibi ol. Münkir ve muannid olma ki onların ilimleri bereketinden mahrûm kalmayasın. Sefineyi delmek, halka, şerîatle amel etmede dâimâ noksan yaptıklarını düşünmeye işarettir. Ta ki kendini beğenme meliki gemiyi zaptetmesin. Bil ki: alim, her şeyden önce ilminde amelinde ve ahlakında halkın sevgi ve itaatini kazanmalıdır. Sonra şerîat ve hakîkat denizlerini (ilimlerini) kendinde toplamış bir mürşid aramalıdır. Böyle bir mürşidin alameti, o âlimin başına toplanmış bulunan halkı usuliyle kaçırmasıdır. Kendini beğenme melikinin zaptından kurtulmak için emir ve nehiyleri çok sık yapmaz. İrşadı o âlimin arzusuna muvafik olan kimse, mürşid-i kâmil değildir. Öyle kimsenin zararı, faydasından çoktur. Çünkü eğer o şekilde irşad mümkün olsaydı, Hızır Mûsâ Aleyhisselam’ı irşad ederdi. Öyle bir gemi lazım ki Hızır’la Mûsâ o gemide bulunsun ve Hızır o gemiyi yaralasın. Yara olmayan gemide Hızır’ın bulunması umulmaz. Hızır’ın çocuğu öldürmesi, çok şekillerde görünen cüz’i rûh makamından görüntülerin birleştiği Küllî Rûha yükseltmesine işarettir. Beyt: “Her güzelin güzelliği, (O’nun) cemâlindendir; Her güzelin güzelliği O’ndan ariyetdir. Hatta her güzel O’dur. “ Hızır’ın, duvarı yıkıp sonra yapması, Mûsâ’nın tabii vücudunu yok edip Hakk’ın varlığı ile baki kılmasıdır. Gemiyi delmekle Fi’iller Tevhîdine ulaştı; çocuğu öldürmek ile Sıfatlar Tevhîdine vâsıl oldu; duvarı yapmakla da Zat Tevhîdine kavuştu. Bu suretle Mûsâ Aleyhisselam’ın irşadı tamam oldu. Bu konuda çok şeyler söylemişlerdir ama gerçek böyledir. Bil ki: Hızır iki denizin birleştiği yer (Mecma’u’l-bahreyn) de olduğundan onu bulan da Mecma’u’l-bahreyn’de buldu. Mûsâ Aleyhisselam’ın Mecma’u’l-Bahreyn olduğuna delil, kadının ona zina iftirasında bulunması olayıdır. Eğer Mûsâ, mû’cizelerle suçsuzluğunu ispat etmeseydi, hakîkatte suçsuz olduğu hâlde o utanç, kıyamete kadar üzerinde kalırdı. Keza Hazret-i Peygamber Efendimizin, Zeyd’in boşadığı karısını alması üzerine çok şeyler söylediler. Aişe’ye de iftira ettiler. Cenab-ı Hak çeşitli âyetlerle bunları temize çıkardı ve savundu. İki denizi kendisinde toplayan her peygamber ve veli de böyledir. Elbette onun gemisi delinmiş, çocuğu öldürülmüş, duvarı yıkılıp yapılmış olmalıdır. Artık anla. Allah Teâlâ, onlardan kiminin beraatini vahiy ile kiminin mu’cizelerle, kiminin kerametlerle göstermiş, kimini de suçsuz olduğu hâlde hâlleri üzerinde (zanlı) bırakmıştır. Hepsi de suçsuzlukta eşittir. Şayân-ı hayrettir ki Cenab-ı Hakk’ın, Hızır’ın Mûsâ’ya söylediği sözü nakleden: “Sana sabredemediğin şeylerin tevilini söyliyeceğim.” (Kehf/78) âyeti de tıpkı iki denizin birleştiği yer gibi Kur’an’ın tam ortasında bulunmuş ve iki yarısını birleştirmiştir. Hele Nazm-ı şerîfin güzel tertibine ve bu kıssanın, iki ayrı denizinin birleştiği yerde bulunmasına bak. Ey halkın rızasını kazanmış mürşid, eğer sen, bir cihetten onların sevgilisi, bir cihetten de onların nefret ettiği isen, bil ki sen, Mecma’u’l-Bahreyn’sin. Vaktin Hızr’ını arayan, seni Hızır bulur. Yani ne kendisinden tamâmen nefret edilen âlim, ne de kendisinden tamamen râzı olunmuş âlim irşada layık değildir. Zîra birincisi mülhid, imandan hariç; ikincisi cahil ve müraîdir. Cami olan (her iki ilmi birleştiren) de, her iki tarafın hükmü zuhûra gelmelidir. Yani (iki tarafta da) Allah’ın emri ve iradesi demek istiyorum. Nitekim Allah Taâlâ Hazretleri Hud Aleyhisselam’dan naklen: “Hiçbir canlı yoktur ki O, onun alnından yakalamış olmasın.” demiştir. Artık anla. Çünkü bu, kılın kırkta birinden daha incedir. Ben Mısır’da Nil ile denizin birleştiği yerde bu söylediğime uygun bir şeye şahid oldum. O da şu idi: Nil, denizin tuzluluğundan yarım mil kadar ya da daha çok içine almıştı. Deniz de Nil’in tatlılığından kapmış ve yarım mil kadar, ya da biraz daha fazla içine çekmişti. Şimdi ikisinin Mecma’ı (birleştiği yer) sanki Nil idi, deniz değildi ve sanki denizdi, Nil değildi. “Acı ve tatlı sulu iki denizi birbiriyle buluşmak üzere salıvermiştir. Ama aralarında bir engel vardır; birbirinin sınırını aşamazlar. “ (Rahmân/19-20) hakîkatine ne tamamen aykırı, ne de tamamen uygun idi. Ey sâlik, mürşid yanında, denizin yanındaki Nil gibi ol. Deniz kenarında bulunan sahil taşları gibi olma. Ki sertliğinden dolayı uzun zaman beraber kaldığı hâlde denizin letafetinden ve rikkâtinden bir şey alamaz. Nehirlerin tatlılığı ve denizlerin tuzluluğu yaşıyanlara (ehillerine) göredir. Yani deniz, içinde bulunan hayvanlar için tuzludur. Nehir de karada yaşayanlar için tatlıdır. Ama birleşimde her ikisi de tatlıdır. Bil ki: Bu iki ilmin misâli ve birbirine lüzûmu Âdem ile Havva gibidir. Çünkü eğer bunlar birbirine muhalif kalsalardı çocukları olmaz, dünya insanlarla dolmazdı. Keza biri diğerinde tamamen cem’ olup yok olsaydı Âdem’in kalbinde Allah’ın: “De ki: Rabbin kelimelerini yazmak için denizler mürekkep olsaydı, Rabbin kelimeleri tükenmeden onlar tükenirdi. Bunun bir mislini daha getirseydik yine (Rabbin kelimeleri) bitmezdi.” ayetiyle ifade edilen Allah’ın kelimelerine ait bilgiler hâsıl olmazdı. Ama bunların cem’i, irşâd için ve bilhassa peygamberler için çok mühim olduğundan Allah Mûsâ’yı Hızır Aleyhisselâm’a gönderdi. Bil ki: Havva, nasıl Âdem’in kaburga kemiğinden yaratıldı ise şer’îat ilmi de tıpkı böyle hakîkat ilminden doğmuştur, onun yankısıdır. Ona zıt görünür ama hakîkatte onun aynıdır. Çünkü bir şeyin yankısı, onun aynıdır.”

Mecnûn: Aklını kaybetmiş olan. Leylâ ve Mecnûn hikâyesinin erkek kahramanı. Âmir oğullarından Kays adlı bir Arap delikanlısının Leylâ adlı bir kıza âşık olduktan sonra aldığı sıfat. Tasavvuf edebiyatında cezbeye düşen dervîş için kullanılır. Fenâfillahtaki kişiyi temsil eder.

Mecrûh: Yaralı, yaralanmış.

Mecûs: Zerdüşt dininde bulunan halk, Ateşe tapan.

Meç (Metz): 1648’den sonra Fransa’ya tabi olmuş Almanya ile Fransa arasında bulunan tarihî ve önemli bir merkezdir. Bugün Fransa sınırları içinde bulunmaktadır.

Meded: Yardım, imdat, aman!

Medh: Övgü.

Medhûş: Dehşete uğramak, şaşırmak, ürkmek, korkmak.

Mefkûd: Kayıp, bilinmeyen.

Meftûn: Gönül vermiş, vurgun hayrân kalmış, tutkun.

Meh: Ay.

Meh-i tâbân: Parlak ay.

Me’haz: Bir şeyin alındığı, çıkarıldığı yer. Kaynak.

Mehdî: Hidayete eren. Hidayet eden. Doğru yolu tutan. Şîîlerin îtikadına göre yaşamakta olup, kıyameti beklemektedir.

Meh-likâ: Ay yüzlü güzel, mahbub, sevilen, kâmil insan.

Meh-veş: Ay gibi, güzel.

Mekân: Oturulan yer.

Mekkâr: Hilekâr. Çok hîleci, düzenbaz.

Mekr: Hile, düzen, dubara.

Meksûf: Işığı gitmiş, kararmış, aydınlığı tutulmuş.

Mekteb-i irfan: İlim mektebi. Tarîkat-i aliyye. Mürşid-i kâmilin huzuru.

Melâhî: Oyunlar, eğlenceler, cünbüşler.

Melâl: Üzüntü, hüzün, sıkıntı, gam.

Melâmet: Kınama, ayıplama, azarlama. Melâmet meşrebi benlik terbiyesi için kendisini hor ve aşağı gören insanların meşrebidir. Devamlı nefislerini kınadıkları ve her zaman halk tarafından yerildikleri için bu yolu tutanlara melamî, melâmetî veya melâmet ehli denilmiştir. Melâmîlik bir tasavvuf tarîkati olmaktan ziyade, bir yaşama biçimi; bir meşrebdir. Melâmî neşvenin tasavvufî hayata getirdiği güzelliklerin başında tevazu, alçak gönüllülük ve mahviyetkârlık gelmektedir. Bir başka ifade ile İslam ahlakının esaslarından biri olan tevâzu tasavvuf dünyasında melamî neşve ile kemâle ulaşmıştır. Melâmet bir aşk hâlidir. Melâmî, zahiren yasak alan bazı kâideleri, bozup tanımayabilir. Tabiî, bu kâide tanımazlık, şeklîdir. Nitekim Kur’ân’da melâmet hâli “kınayanın kınamasından korkmama” (Mâide/54) ifadesiyle tanıtılmaktadır. Her tasavvuf yolunda melâmet ehli vardır. Yûnus bu hâli anlatırken şöyle der: “Gerçek sana âşık isem ârlanmaklık nemdir benim/Şükrâne cânımı verem ger melâmet tonun geyem.”

Melâmet hırkası giymek: Kınama hırkası giymek. Kendilerini halktan gizleyen gayb erenlerinin dünyevî örtülerle, kalenderî tavırlarla velayetlerini göstermeden yaşamaları. Melâmet erleri için “kepenek altında er yatar” denmiştir.

Melâz: Sığınacak yer. Koruyucu.

Melce’: İlticâ edilecek, sığınılacak yer.

Melekût: Rûhların ve meleklerin âlemi.

Mel’ûn: Lanetlenmiş, kovulmuş.

Memât: Ölüm.

Men aref: “Nefsini bilen Rabbini bilir.” Hadîs. Bu sözün, Hazret-i Ali tarafından söylendiği de rivâyet edilir.

Men: Ben.

Menâhî: Yapılması dinde yasaklanmış şeyler, haram.

Menâl: Nail olunan mallar, sahip olunan şey, elegeçirilen nesneler.

Menâs: Kaçıp sığınılacak yer.

Menba’: Kaynak.

Menn ü Selvâ: İsrâiloğulları Tîh sahrasına düştüklerinde Hazret-i Mûsâ’dan yiyecek istediler. Mûsâ aleyhisselamın duasıyla Cenab-ı Hak onlara “men” indirdi. Bunu yiyen İsrâiloğulları; “Ey Mûsâ! Tatlı yemekten usandık. Allahu Tealaya dua et de bize yiyecek et versin.” dediler. Mûsâ aleyhisselam dua etti. Allahu Teala onlara selvâ indirdi. Her kişi men ve selvâdan bir gece ve bir gün yiyeceği kadar alırdı. İsrâiloğulları bu nimetin de kıymetini bilmediler. Men ve Selvâdan bıktık; mercimek ve soğan gibi şeyler isteriz dediler. Nimete şükretmediler. Men ve selvâyı da depo edip biriktirmeye başladılar. Fakat bunlar kurtlanıp bozuldu, yiyemediler. Âyette şöyle denilir: “Ve zallelnâ aleykumu’l-gamâme ve enzelnâ aleykumu’l-menne ves selvâ kulû min tayyibâti mâ razaknâkum ve mâ zalemûnâ ve lâkin kânû enfusehum yazlimûn” (Bulutu üstünüze gölge yaptık. Size, kudret helvası (men) ile bıldırcın (selvâ) indirdik. “Verdiğimiz rızıkların iyi ve güzel olanlarından yiyin” (dedik). Onlar (verdiğimiz nimetlere nankörlük etmekle) bize zulmetmediler, fakat kendilerine zulmediyorlardı. (Bakara/57). Kaynaklarda “Menn” kavramıyla ilgili olarak “ağaçların üzerine düşen şebnem gibi içinde tatlı bulunan bir yiyecek, gökten düşen balı andıran katı ve taneli “terencebin” adında bir şey, gibi anlamlar verilmiştir. Müfessirler “mucizeyle indiği için kısaca “kudret helvası” demişlerdir. “Selvâ” ise bıldırcına benzeyen bir kuştur.

Mensûb: Birine nisbeti, bağlılığı bulunan.

Menzil: Varılan yer, durak. Konaklanan yer.

Menzil-geh: Varılacak, konaklanacak yer.

Mer’î: Görünen, zahir. görünür olan. Gözle görülen. Manzara.

Merâm: İstek, maksat, niyet.

Merâtib: Mertebeler.

Merâyâ: Aynalar.

Mercân: Denizde mercan balığının ürettiği kıymetli -genellikle kırmızı renkte- değerli madde.

Merd: İnsan, erkek, yiğit kişi. Merdî: Yiğitlik, mertlik. Davâ-yı merdî: Erlik iddiası.

Merdan: Merdler. İnsanlar, erkekler, yiğitler.

Merdûd: Reddolunmuş, kovulmuş; geri döndürülmüş, geri çevrilmiş.

Merhem: Yaraya sürülen ilaç.

Mer’î: Görünen.

Merkad: Mezar, kabir.

Merkeb: Binek. Binilecek şey, vasıta. Metinde nefsî vücudu remzeden bu kelime dilimizde sınırlandırılarak “eşek” anlamıyla kullanılmaktadır.

Mervân: Mervân Hazret-i Osman’ın amcası Hakem b. Ebu’l-As b. Ümeyye’nin oğludur. Hazret-i Peygambere karşı düşmanca bir tavır takınıp ona eziyet edenlerle birlikte hareket eden Hakem, Ümeyye ailesi mensûplarının çoğu gibi Mekke fethinin ardından Müslüman olduysa da bundan sonra da olumsuz tavrını devam ettirdi. Hazret-i Peygamberi taklit etmesi, evini gözetlemesi ve Müslümanların sırrını ifşa etmesi yüzünden Hazret-i Peygamber tarafından lanet edilerek Taif’e sürüldü. Hazret-i Osman’ın öldürülmesinin ardından hâlife seçilen Hazret-i Ali’ye biat etmeyen Mervân, Ümeyye ailesinin diğer fertleri gibi Medine’den ayrılıp Mekke’ye gitti ve Hazret-i Osman’ın katillerini bulup cezalandırmak için harekete geçen muhâlif grubun içinde yer aldı. Hazret-i Aişe, Talha b. Ubeydullah ve Zübeyr b. Avvam’ın öncülük ettiği bu grupla birlikte Cemel Vakasına katıldı. Ağır şekilde yaralandığı Cemel Vakasından sonra Medine’ye giderek Hazret-i Ali’ye biat eden ve oraya yerleşen Mervân, Muaviye’nin Hazret-i Ali’ye karşı başlattığı mücadele sırasında ona açıkça destek vermekten kaçındı. Muaviye iktidarı ele geçirince Mervân’ı kısa bir süre Bahreyn valiliğiyle görevlendirdi ve ardından merkezi Medine olan Hicaz valiliğine getirdi. 42-49/M. 662-669 yılları arasında bu görevi sürdüren Mervân beş yıllık bir aradan sonra tekrar bu göreve tayin edildi ve iki yıl daha valilik yaptıktan sonra görevden alınınca Medine’de oturmaya devam etti. Muaviye’nin ölümünden (60/ M. 680) sonra Mervân Yezid’den daha fazla yakınlık gördü. Yezid’in Medine valisine, Yezid’e biat etmek istemeyen Hazret-i Hüseyin ve Abdullah b. Zübeyr’e karşı kuvvet kullanmasını tavsiye etti. Medine’de İbn Zübeyr’i destekleyen muhalifler Mervân’ın evine sığınan Ümeyyeoğullarını muhasara altına aldılar. Mervân ise kuşatmanın hafifliğinden faydalanarak Yezid’den yardım istedi. Yezid kuşatma altındaki akrabalarını kurtarmak ve muhalifleri itaat altına almak için Müslim b. Ukbe komutasında büyük bir orduyu Medine üzerine gönderdi. Medineliler Mervân ve Ümeyyeoğullarını üzerlerine gelen orduya yardımcı olmamaları şartıyla serbest bıraktılar. Ancak Yezid’in ordusuyla Vadiu’l-Kura’da karşılaşan Mervân ve yakınları Medinelilere verdikleri sözden döndüler. Mervân ve oğlu Abdülmelik, şehrin durumunu Müslim b. Ukbe’ye anlatarak gereken taktikleri vermek suretiyle ve Hazret-i Osman’a yakınlığıyla bilinen Beni Hariseoğullarının desteğini sağlayarak savaşı Yezid’in ordusunun kazanmasında önemli rol oynadılar. Ayrıca bu orduya katılıp Harre Savaşında onların safında yer aldılar. Bu savaşın ardından Medine 3 gün boyunca yağmalandı. Harre Savaşından sonra Yezid’in davetiyle Şam’a giden Mervân ikramlarla karşılandı. Mervân, ehl-i beyte olan düşmanlığı ve İslam’a nifak sokmasıyla meşhûrdur.

Meryem: İsâ Aleyhisselamın annesinin adıdır.

Mesâkin: Meskenler, oturulacak yerler.

Mesâlib: Ayıplar, kusurlar.

Mescid: Secde edilen yer.

Mescûd: Secde edilmiş, kendisine tapılmış; Allah.

Mesih: Mesheden, vücudu sıvazlayan. Tasavvufî terim: Hazret-i İsâ

Mesrûr: Sürurlu, sevinçli, memnûn, sevinmiş, meramına ermiş.

Mest: Sarhoş. Metinde mana sarhoşu, âşık.

Mestân: Serhoş, sekran. Kendinden geçmiş; âşık. Sarhoşlar. Pek fazla sarhoş.

Mestâne: Sarhoş gibi, baygın bakışlı.

Mestûr: Kapalı. Örtülü.

Meşâmm: Burun, koku alacak yer. Meşâmın bûyı tevhîd et; burnun aldığı kokuyu birle.

Meşhed: Şehîdin gömüldüğü yer.

Meşhûd: Şâhid olunan, görünen.

Meşreb: Yaradılış, tabîat, mizaç. İçmek. İçilecek yer. Yol, tarz.

Metâ’: Fayda, menfaat, kıymetli şey.

Metin: Sağlam, dayanıklı.

Mevâlîd: Doğanlar. Yaratılış sırasına göre madenler bitkiler ve hayvanlardan mürekkep üç grup varlık.

Mevâlid-i selâse: Üç çocuk, üç doğanlar: Maden, nebat ve hayvan cinsi.

Mevc: Dalga.

Mevc urmak: Dalgalanmak.

Mevce gelmek: Dalgalanmak, coşmak.

Mevcûd: Var olan. Vücud bulan. Mevcudat: Var olan şeyler, mahluklar.

Mevrûd: Gelmiş, gelen.

Mevsûf: Vasıflanmış, sıfatlar.

Mevt: Ölüm.

Mevtâ: Ölü, ölüler.

Mey: Şarap, içki. Tasavvufta mecazen, kâmil insanın, dervîşin gönlüne ilahî aşk veren söz ve sırları.

Meyhâne: İçki satılan ve içilen yer. Metinlerde mürşid-i kâmilin bulunduğu tekke, makam, sohbet ettiği mevki veya gönlü. Mey, kâmilin sohbeti, nutkettiği hakîkatler.

Meyl: Eğilme, akma.

Meyyit: Ölü, ölmüş.

Mezâk: Zevk alma, tad alma.

Mezellet: Zelîllik, horluk, hakîrlik; alçaklık, itibarsızlık.

Mezheb: Gidilen, tutulan yol.

Mezkûr: Zikredilen, Allah.

Mi‘mâr: İmar eden, hüner sahibi. Mecazen kâmil insan.

Midâd: Mürekkep.

Midhat: Medhetme, övme.

Miftâh: Anahtar.

Mihmân: Konuk, misafir.

Mihnet: Zahmet, sıkıntı, zorluk.

Mihnet-serâ: Keder, gam söyleyen, inleyen âşık.

Mihr: Güneş. Parlak güneş. Muhabbet, sevgi, aşk. Mihr-i dırahşân: Parlak güneş.

Mihrâb: Ümit bağlanan yer. Camilerde, mescidlerde yönelinen taraftaki duvarda bulunan ve imamlık edene ayrılmış olan oyuk, girintili yer. İslam tasavvufunda insan-ı kâmilin iki kaş arasına ve yüzüne mihrab derler. Bu mevzu, aynı zamanda rabıta ile ilgili olup sahihtir. Hazret-i Peygamberin “Beni gören onu görmüş gibidir”. Sözü de rabıta ile ilgilidir.

Mihr-i rahşân: Parlak güneş.

Milel: Bir dinde ya da mezhepte olan topluluklar.

Mîm-i gavrâ: Gavra: Engin araziye girmek. Gavrâ’nın mimi: Muhtemelen yağmalanan, akın edilen, savaşılan millet anlamına gelmektedir.

Minber: Yükselme aleti; yüksek yer, camilerde üzerine çıkılıp hutbe okunan kürsü.

Mine’l-ezel: Ezelden beri.

Minhâc: Meslek, yol. Açık ve belli yol.

Mir’ât: Ayna. Gönül veya âşıkın maşûka ulaşmasına vesile olan mürşid-i kâmil. Âşıkın aynada kendini seyretmesi, ayân-ı sabitesinin ortaya çıkması..

Mir’ât-ı kalb: Kalp aynası.

Mi’râc: Merdiven, Yükselecek yer. Göğe çıkma. En yüksek makam. Huzur-ı İlahî. Peygamberimiz Hazret-i Muhammed’in, Receb ayının 27. gecesinde bedenen ve hâlen Cenab-ı Hakk’ın huzuruna çıkması. Mucizesi.

Misâl: Gibi, örnek, benzer. Bî-misâl: Eşsiz, benzersiz.

Miskîn: Uyuşuk, tenbel, hareketsiz. Mecazen yokluk ehli.

Misl: Eş, karşılık, benzer.

Mîve-i şîrîn: Tatlı Meyve.

Mîzân: Terazi, ahirette hesaba çekilme. Mahşerde herkesin amellerini tartacak olan mikyas. Ölçü, terazi.

Mu‘cizât: Mu’cizeler, olağanüstü hâller.

Mu‘tâd: Âdet olunmuş, Âdet edinmek; âdet edinilmiş olan, her zaman yapılan, alışılmış.

Mu‘tedil: Ne az ne çok, orta hâlde bulunan, ılıman.

Muâdil: Denk, eşdeğer.

Muammâ: Bilmece, karışık, çözümü zor şey.

Muarrâ: Çıplak, arınmış, soyulmuş, ârî, temiz.

Mu‘attar: Itırlı, kokulanmış, kokulu.

Muazzeb: Azab içinde bulunan, eziyet çeken, üzüntü içinde bulunan..

Mûcib: İcâbeden, lâzım gelen.

Mu‘ciz eden: İcâzlı söyleyen, kimsenin söyleyemeyeceği şekilde ifade eden, ilahî kaynaklı söz söyleyen.

Mufassal: Tafsilli, geniş olarak yazılıp anlatılan, uzun uzadıya anlatılan.

Mugaylân: Deve dikeni.

Muğlak: Anlaşılması güç, kapalı, anlaşılmaz.

Muhakkak: Doğru, gerçekliği belli olmuş.

Muhakkik: Tahkîk eden, hakîkati gerçeği arayıp soruşturan.

Muhal: Kesin olarak imkânsız, münkün olmayan.

Muhayyer: Seçme, beğenme, kabul edip etmeme düşüncesi.

Muhît: İhata eden, etrafını kuşatan, çevreleyen; çevre, her şeyi içine alan..

Muhkem: Sağlam, kuvvetli, berk, sağlamlaştırılmış.

Muhsin: İhsan eden, iyilikte bağışta bulunan.

Muîd: İade eden, geri gönderen, eski hâline getiren.

Muîn: Yardım eden, yardımcı. Allah.

Mukâbil: Karşı, denk. Bir şeye karşı, bir şeye karşılık yapılan.

Mukaddem: Önde olan, önden giden.

Mukaddes: Temiz, Mübarek, kutsal.

Mukallib: Başka bir şekle sokan, çeviren Allah. Bir şeyin hâlini ve keyfiyetini bir hâlden başka bir hâle değiştiren.

Mukarrar: Kararlaşmış, sağlam, anlatılmış, bildirilmiş. Bu kelime, yazmak, bildirmek anlamına da gelir. Metinde bir yerde bu anlamda kullanılmaktadır.

Muktebes: Faydalanmak üzere aynen alınmış, aktarılmış.

Muktedâ: Önde bulunan, kendisine uyulan kimse (imam).

Muntazır: Gözleyen, bekleyen, yoluna bakan, hazır.

Murâd: Arzu, istek, dilek.

Murtâz: Ehlileştirilmiş hayvan.

Mûsâhib: Biriyle konuşan, arkadaş. Bir büyük adamın yanında bulunup kendisini konuşma ve lâtifeleriyle eğlendiren.

Musanna’: Sanat eseri olarak meydana getirilmiş, usta elinden çıkmış, estetik olan.

Musavver: Şekillendirilmiş:Tasvirli, resimli; tasarlanmış, düşünülmüş, planlanmış.

Mushaf: Kur’an-ı Kerîm, sahifeler. Kitap.

Mustafâ: Istıfa edilmiş, seçilmiş, seçkin. Hazret-i Peygamberin mübarek sıfatlarından birisidir.

Mutlak: Kayıtsız, şartsız, ilişiksiz.

Mûtû: Ölünüz.

Muzâf: İzafe olunmuş, ilişkili, bağlanmış, bağlı.

Muzill: Zelîl kılan, zillete düşüren, aşağılaştıran, bayağılaştıran.

Mü’min: Îman etmiş, İslam dinine inanmış. Allah’ın isimlerinden bir isim.

Müberrâ: Berî kılınmış, temize çıkmış, aklanmış, temiz.

Mübhem: Belirsiz, örtülü, anlaşılmaz, kapalı.

Mübtedâ: Başlangıç.

Mübtelâ: Düşkün, tutkun.

Mücellâ: Cilalı, parlatılmış, parlak.

Mücerred: Sadece, yalnızca; yalnız, tek, herşeyden ayrılmış. Hak’tan gayrı herşeyden arınmış.

Mücrim: Günâhkâr, suçlu.

Müctebâ: Seçilmiş, seçkin.

Müctehid: Âyet ve hadîslerden şer’î hükümler çıkaran yüksek din alimi.

Müctemi’: Toplanan, toplanmış, bir araya gelmiş.

Müdâm: Devamlı, sürekli, içki.

Müddeî: Davacı, iddia sahibi.

Müezzin: Ezan okuyan kişi.

Mülâzım: Bir yere veya kimseye sarılıp ayrılmayan, tutunup kalan.

Mülhak: Katılmış, eklenmiş. Sonradan katılmış.

Mülhid: Dinden sapan, Kur’an’ı ve ilahî hakîkatleri kendi görüşlerine göre mana vererek yanlış düşünceler ortaya koyan kişi. Allah’ı inkâr eden, dinsiz, imansız.

Mülk: Elde bulunan, tasarruf olunan şeyler. Ülke, memleket, dünya gibi sahip olunan şeyler.

Mülk-i fena: Yokluk âlemi.

Mülûk: Melikler, hükümdarlar.

Mülûk-ı Nemçe: Avusturya kralları.

Mümkinât: Olabilen, olabilecek şeyler.

Münâcât: Yalvarıp yakarış.

Münâdî: Nida eden, çağıran; müezzin.

Münâfık: Nifak çıkaran; iki yüzlü.

Münakkaş: Nakışlı, nakşedilmiş, resimli. türlü boyalarla işlenmiş.

Münâsib: Uygun olan, yakışan, yaraşan.

Müncerr: Bir tarafa çekilip sürüklenen, sürülen, bir tarafa kayıp giden. Sona eren.

Münevver: Aydınlatılmış, nurlandırılmış.

Münker-Nekîr: Kabirde insanları sorgulayacak olan melekler.

Münkesir: Kırılmış, kesilmiş.

Münkir: İnkâr eden, Hakk’ı kabul etmeyen.

Müntehâ: Nihayet bulmuş; bir şeyin varabildiği en uzak yer. Varılacak son nokta, son uç.

Münzevî: İnziva eden, çekilip bir köşede oturan.

Mürde: Ölü, ölmüş.

Mürg: Kuş. Mürg-i rûh: Rûh kuşu. Kuş, mecazen rûh, can, ehlullahın rûhanî hâli.

Mürsel: Gönderilmiş; peygamber. İrsal olunmuş, gönderilmiş.

Mürşid: Doğru yolu gösteren, irşad eden kılavuz, şeyh, tarîkat piri.

Müsellem: Gerçekliği herkesçe kabul edilmiş olan. Teslîm edilmiş, verilmiş; doğruluğu herkesçe kabul edilmiş.

Müselmân: İslam dininde olan, müslüman.

Müsemmâ: Kendisine ad konulmuş olan. İsimlenen.

Müstakbel: Gelecek zaman.

Müste‘ân: Kendisinden yardım beklenen, yardım istenen [Allah}.

Müste‘âz: Tehlikelerden kaçarak sığınılacak yer.

Müstedâm: Devamı istenilen, devamlı, sürekli.

Müstedric: Hilekâr. Değiştirici. Kendisine evliya süsü vererek kerâmetimsi şeyler gösteren sihirbaz, gözbağcı. Bu kelime esasen papaz, haham gibi gayr-ı müslim din adamlarının riyazat ile gösterdikleri olağanüstü hâller için kullanılır.

Müşahhas: Teşhîs edilmiş, şahıslanmış, tanınmış.

Müşevveş: Karmakarışık edilmiş. Belirsiz, düzensiz.

Müşk: Misk, güzel koku.

Müşkil: Güç, zor, çetin.

Müştâk: Arzu duyan, özleyen.

Müzekker: Erkek, er.

Müzeyyen: Süslenmiş, süslü.

N

Nâcî: Necat bulan, kurtulan, selamete kavuşan.

Nâ-çâr: Çaresiz.

Nâdân: Bilmeyen, câhil, kaba, anlayışsız. Hakkı bilmeyen.

Nâdi-i gavgâ: Kavga sırasındaki gürültü, tartışma meclisi.

Nâ-ehl: Ehil olmayan, ehliyetsiz, yabancı.

Nâfile: Boş, faydasız, fazla. Farzdan başka ibadetler.

Nâgâh: Vakitsiz, ansızın, birdenbire.

Nâgehân: Ansızın, birdebire.

Nâ-hakk: Haksız, Beyhûde, boş.

Nâim: Uyuyan.

Naîm: Nimet içinde, bolluk içinde yaşayan.

Nakd: Nakit, para.

Nâkıs: Noksan, eksik.

Nakkâş: Nakış yapan, süsleyen san’atkâr.

Nakş: Resim, tezyîn, motif, süs, işleme birşeyi çeşitli renklerde boyamak. Eşya, varlık.

Na’l: Atların ayağına çakılan demir. Ayakkabı, pabuç.

Nâlân: İnleyen, feryat eden.

Nâle: İnleme, inilti, feryad.

Nâm: İsim, ad, ün.

Nâ-mahrem: Yabancı.

Nâ-murâd: İsteksiz. İsteğine kavuşamamış.

Nân u nemek: Tuz ve ekmek.

Nâr: Ateş, od.

Na’ra: Yüksek sesle bağırma, haykırma. Na’ra-i İsrâfil: İsrâfil’in sûrunun sesi.

Nâr-ı İbrâhîm: İbrahim peygamberin Nemrûd tarafından ateşe atılması ve ateşin peygamberi yakmayıp bir gül bahçesine dönüşmesi kıssası.

Nâr-ı sûzân: Yakıcı ateş.

Nâs: İnsanlar.

Nasârâ: Hristiyanlar.

Nasîhat: Öğüt.

Nasîr: Nusret eden, yardımcı.

Nass: Sarîhlik, açıklık, kesinlik.

Nâsût: Lâhut’un zıddı, insanlık âlemi.

Nâ-şâd: Mutsuz. Sevinçsiz, kederli.

Na’t: Bir şeyi medhederek anlatma. Hazret-i Muhammed’i övmek üzere yazılan şiirler.

Nâtık: Konuşan, söyleyen.

Nâz: Bir şeyi değiştirmek, başka türlü yapmak için kendisini ağır satmak. Metinde Hazret-i Peygamberin bir sıfatı olup Hakk’a nâzını geçiren anlamında.

Nazar: Bakış, göz atmak, yan bakmak, tetkik; tasavvufta mürşidin müridine iltifat etmesi, tenezzülü.

Nazar-gâh: Bakılan yer.

Nâzenîn: Nârin, çok ince ve güzel, nazlı.

Nâzır: Nazar eden, bakan, gözeten.

Nazîr: Eş, benzer.

Ne’am: Evet.

Necâh: Başarı, kurtulma. İstediğine kavuşma.

Necât: Kurtulma, kurtuluş.

Necm: Yıldız.

Nedâmet: Pişmanlık.

Nedîm: Sohbet arkadaşı.

Nedmân: Pişman olma, pişmanlık.

Nef’: Menfaat, fayda, kâr, çıkar.

Nefahtü: Üfledim. Ve nefahtü fihi min rûhi: İnsana kendi rûhumdan üfledim.” Sad/2.

Nefes: Rûh, cân.

Nefha: Üfürme, nefes.

Nefh-i nidâ: Bu terkip , kâmilin âriflere nefyettiği hakîkatten kinaye “gönüle yüksek sesle üflenen nefes.” “Gel ölü isen sözlerime tut kulağın kim/Cân bahş edici nefh-i nidadan haberim var”.

Nefh-i rûh-ı hakîkat: İnsana can (rûh) veren, dirilten nefes.

Nefs-i emmâre: Emredici nefs. Kötülüğü işleten nefs. Emmâre nefs, bedenî tabiata meyleder, “Ben nefsimi temize çıkarmıyorum, zira nefis, kötülükle emredicidir.” (Yusuf/53). Nefsin yedi mertebesi vardır. 1) Nefs-i emmare, 2) Nefs-i levvame, 3) Nefs-i mülhime, 4) Nefs-i mutmainne, 5) Nefs-i râziye, 6) Nefs-i marziye, 7) Nefs-i sâfiye’dir. Nefs-i sâfiye’nin bir adı da: “Nefs-i naciye”dir. Anlamı ise saflaşmış, kurtulmuş nefis demektir. Bu yedi mertebeyi kendinde toplayan insan, Allah’la ünsiyet peyda etmiş demektir.

Nefs-i kâmile: Arapça, olgun nefis demektir. Tasavvufî olarak, bütün olgunluk özelliklerini elde etmiş, irşad durumuna geçmiş nefse, nefs-i kâmile denir. Buna, bir bakıma, nefs-i kudsiyye, nefs-i sâfiyye ve nefs-i zekiyye de denebilir.

Nefs-i kudsiyye: Kudsî nefis. İlahî nefis. Yakinî bilgilerle donanmış kemalâtın tamamını veya büyük bir kısmını haiz olma melekesini elde etmiş yüce nefse, kudsî nefis denir.

Nefs-i mardıyye: Kendisinden razı ve hoşnut olunan nefis. Bu nefis sahipleri Allah ile alır, Allah ile verir. Fecr/28.

Nefs-i mutmainne: Doyuma, huzura, rahata kavuşmuş nefis. Sülûk ve terbiye sonucunda kötü sıfatlardan sıyrılmış, güzel ahlak ile ahlaklanmış olan insana hâs nefis. “Cennetime gir” hitabına mazhar olan nefis budur. Keşif ve ilhama mazhar, Hak sırrına ârif olan kişilerin makamı. Fecr/27.

Nefs-i mülheme: İlham ve keşfe nail olan nefis, iyiyi kötüden ayıran iradeye, nefs-i mülheme denir. Nefis merhalelerinin üçüncüsüdür. Nefisten rûha, bilgiden aşka ulaşan sâlikler bu makamdadırlar. Rûhaniyetleri ilahî ilhama mazhar oldukları için sözleri hikmetli ve tesirlidir.

Nefs-i nâtıka: Konuşan nefis.

Nefs-i Râdıye: Râzı olan, hoşnud kalan nefis. Nefs rıza makamına ulaşınca bu ismi alır. Bu durumdaki sâlik nefsî iradesini Hakk’ın iradesine teslim eder fenâya adım atar. Hakk’ın isim ve sıfatlarının tecellîsine mazhar olur. İyilikler onun şahsiyetidir, Hakke’l-yakîn mertebesine ulaşmıştır. Fecr/28.

Nefy: Sürme, sürgün etme.

Nefy-i mâ‘adâ: Ondan başkasını ortadan kaldırmak, gayrıyı aradan çıkarmak.

Nehâr: Gündüz.

Nehr: Akarsu, ırmak.

Nehy: Yasak etme.

Nekâl: Azap, şiddetli işkence, eziyet.

Nekbet: Talihsizlik, şanssızlık, bela, musibet.

Nekîr: Kabirde sual soran iki melekten birinin adı. Diğerinin adı Münkir’dir.

Nemek: Tuz.

Nerrâd: Satranç ve tavla gibi oyunları çok iyi oynayan, bu oyunların her türlü hilesini bilen kişiler.

Neseb: Nesil, soy.

Nesîm: Rüzgâr, hafif ve tatlı esen yel.

Neş’e: Yeniden meydana gelme. Keyif, sevinç.

Neşât: Sevinç, neşe, şen, şâd ve hoş-dil olmak.

Neş’e-i ûlâ: İlk yaratılış, ilk hayât. İnsanın kâmil neş’esi. Bedenlenmeden önceki zevk-i ilahî hâli.

Neşr: Dağılma.

Nev: Yeni.

Nev-bahâr: İlkbahar.

Nevbet: Resmî yerlerde muayyen zamanlarda çalınan davul. Diğer bir anlamı da sıra, sıra ile görülen iş. Metinde iki anlamı da kullanılmıştır.

Ni‘am: İyilikler. Yiyecekler. Nimetler.

Nice: Çok, birçok, hayli.

Niceyse: Nedense.

Nidâ: Ses, bağırma, ünleme.

Nigâh: Bakış, bakma.

Nigâr: Güzel, sevgili.

Nigûn: Tersine dönmüş, altüst olmuş. Ser-nigûn: Baş aşağı olmuş.

Nihân: Gizli, saklı.

Nihayet: Son.

Nikâb: Perde, yüz örtüsü. Peçe.

Nikâl: Ateş, azap.

Nikât: Herkesin anlayamadığı ince manalı sözler. Nükteler.

Nîrân: Aydınlıklar, parıltılar, ışıklar. Cehennem, tamu; ateş.

Nisâr etmek: Saçmak, döküp saçma, yaymak, düğünlerde saçılan para vs.

Nisbet-i suğrâ: Küçük nisbet. Dört unsurdan yaratılan insan, varlığı Hakk’a ve hakîkate bağlı olan her şey bir nisbettir. Küçüğü insan vücudu, büyüğü ise kâinattır. Her iki varlığın kıyameti el’an kopmaktadır.

Nişân: Alamet, iz, belirti, eser.

Niyâz: Yalvarıp yakarma, dua.

Nizâ’: Çekişme, kavga.

Nizâm: Düzen, usul, tertip.

Noksân: Eksiklik. Eksiklik, azalma, azlık.

Nokta: Ali sırrı. Ahadiyyete ait bilgi. Gaybî hakîkat.

Nokta-i Kübrâ: Büyük nokta. Nokta-i zât: Zât noktası. Ahadiyyet. Hakîkat-i insaniyye. Ayân-ı sabite.

Nûh: Nûh Peygamber. Tufandan korunmak için bir gemi yapmış ve bütün canlılardan birer çift almıştır. Kur’an’da ismi zikredilen bir peygamberdir. Kur’an’da; kavminin inanmaması üzerine Hazret-i Nûh’un Allah’tan yardım istediği: “Dedi ki: Rabbim kavmim beni yalanladı” (Şu’arâ/117) ayetiyle belirtildikten sonra, “Bunun üzerine biz ona vahyettik ki, gözümüzün önünde vahiy ve talimimizle bir gemi yap, buyrultumuz gelip fırın fışkırınca gemiye her çeşit hayvandan birer çift ile helakleri hakkında sözü geçmiş olanlardan başka aileni götür. Öz nefislerine zulmedenler hakkında bana bir şey söyleme, çünkü onlar suda boğulacaklardır” (Mü’minûn/27) ayetiyle de; Allah’ın, bir gemi yapıp, içine her canlıdan birer çift doldurmasını, insanlardan da kendine iman edenleri almasını vahyettiği, bunun üzerine gemiyi yapmaya başladığı, gemiyi yaparken halkın kendisiyle alay ettiği, gemi bittikten sonra kendi eşi ve oğlu dâhil, kendine iman etmeyenleri gemiye almadığı, onların iman etmeyişine çok üzüldüğü, “Benimle onların arasını iyice aç, beni ve benimle olan müminleri kurtar” (Şu’arâ/18) diye dua ettiği, neticede geminin gelen bir tufanla yüzmeye başlayıp, içindekileri kurtardığı, geri kalanlarınsa tamamen boğulup, helak oldukları malumdur. Gemi tabîatıyla sırat-ı mustakim, Nûn da Neciyyullah’tır. Dolayısıyla ona inananlar kurtuluşa ermişlerdir.

Nukûş: Nakışlar, resimler.

Nûr-ı asl-ı sâfiyâ: Saf kulların aslî nûru Hz Muhammed.

Nûr-ı Ekrem: Hz Muhammed.

Nûr-ı Yezdân: Allah’ın nuru.

Nush: Nasîhat verme, öğüt.

Nusret: Allah’ın yardımı.

Nûş: İçki, içme.

Nûş etmek: İçmek.

Nutk: Konuşma, söz.

Nübüvvet: Peygamberlik, nebilik, insanları doğru yola çağırma yetkisi.

Nücûm: Yıldızlar.

Nüh felek: Dokuz gök.

Nükte: Herkesin anlayamadığı ince mana.

Nüsha: Kitap. Çoğaltılan yazma eser, yazılmış bir şey, bir yazının sureti.

Nüşûr: Neşirler, dağılmalar. Yevm-i nüşûr: Kıyamette haşir (toplanma)dan sonra dağılma günü.

Nüzûl: Aşağı inme.

O

Od: Ateş.

Ol: O.

Ol durur: Odur.

Olar: Onlar.

Olmayıcak: Olmayınca.

On sekiz bin âlem: Âlemlerin tamamı. Mutasavvıflar âlemlerin on sekiz olduğunu, her bir âlemde bin âlemin bulunduğunu belirtirler. Bu âlemler remzî olup, gerçekte insanın manen yaratılış süreci ve kemaliyle ilgidir.

Onmadık: İyileşmez, düzelmez.

Onmak: İyileşmek, şifa bulmak.

Onulmak: Şifa bulmak. İyileşmek, yaranın kapanması.

Osmân: Çâryâr’dan üçüncüsüdür. Hazret-i Peygamberin damadı olup hilmi (yumuşak huyluluğu) ve ilmiyle şöhret bulmuştur.

Ö

Ömer: Hazret-i Ömer, Çâryâr’dan İkinci halîfedir. Lakabı Fârûk ve İbn Hattâb’tır. Adaletiyle meşhurdur.

Ömr: Ömür, yaşama süresi.

Önden: Evvelden, önceden

Örtmek: Yok saymak.

Örü durmak: Ayakta durmak, ayağa kalkmak.

Özge: Başka.

P

Pâdişâh: Cenab-ı Hak, mürşid-i hakîkî.

Pâdişahâ: Ey padişah!

Pâk: Temiz.

Pâre: Parça.

Pârelenmek: Parçalanmak.

Pây: Ayak.

Pâyân: Son, nihayet, uç, kenar.

Pâye: Mertebe, rütbe.

Pâyidâr: Devamlı, sağlam, itibarlı.

Peleng: Kaplan. Panter.

Pend: Öğüt.

Pergâr: Pergel.

Perîşân: Dağınıklık, karışıklık.

Perr ü bâl: Kanat ve kol.

Pertev: Parlaklık, nur, ışık, parlaklık.

Pervâ: Korku, çekingenlik.

Pervâne: Geceleri ışığın etrafında dönen küçük kelebek. Bu kelebekler, gözyaşı ile beslenirlermiş, mecazen Cenab-ı Hakk’ın varlığında yok olan sâlik, fenâfi’llah ehli.

Pervâne-veş: Pervane gibi.

Pervâz: Uçmak, uçuş, kanat açmak.

Peydâ: Meydana çıkma, görünme.

Peyk: Haber ve mektup getirip götüren.

Peymân: And, yemin, söz.

Peymâne: Kadeh.

Pinhân: Gizli.

Pîr: İhtiyar, yaşlı, mürşid, tarîkat kurucusu.

Pîrân: Ulu erenler, ermişler. Pîrler, mesleklerin kurucuları, bir yolun büyükleri

Put: Put, haç, Allah’tan başka tapılan ve gönülde ilahlaştırılan her şey. Put-hâne: Tapınak, kilise, mecazen dünya.

Pûte: İçinde maden eritilen tava.

Pür: Dolu.

Pür-fakîr: Fakirlik içinde. Dünya nimetlerine sırt çeviren.

Pür-hûn: Kan içinde.

Pür-mîve: Meyvelerle dolu.

Pür-nâr: Ateş içinde.

Pür-nesîm: Hafif bir rüzgâr içinde.

Pür-nûr: Nur dolu, nurla dolu. Nur içinde.

Pür-taleb: İsteklerle dolu.

Püryân/Biryân: Kebab.

Püser: Oğul, erkek çocuk.

R

Ra‘î: Gören.

Ra‘iyyet: Teba‘. Vatandaş, bir padişahın buyruğunda yaşayan halk.

Rab: Efendi, öğretici, sahip; terbiye edici; Allah.

Rabbenâ: Rabbimiz.

Râgıb: Rağbet eden, kuvvetle isteyen.

Râh: Yol.

Râh-ı fenâ: Yokluk yolu. Kulun beşerî vasıflardan ve aşağı arzulardan sıyrılıp ilahî vasıflarla donanması.

Râh-ı hakîkat: Doğru yol.

Râh-ı sedâd: Hak ve hakîkat yolu.

Rahîk: Duru, temiz, hâlis, saf, hâlis şarap.

Rahm: Acıma, merhamet etme, esirgeme.

Rahmet: Acıma, esirgeme, koruma, yargılama.

Rahşân: Parlak.

Raht u bahtı terketmek: evini-barkını (eşini dostunu) ve huzurunu terk etmek.

Rakîk: İnce.

Raks: Semâ, devrân. Toplu zikirlerde ilahî eşliğinde dervîşlerin ayakta dönerek yaptıkları zikir.

Râm-ı aşk: Bütün varlığıyla Allah aşkına bağlı olmak.

Ra‘nâ: Güzel görünen, hoş.

Rasâs: Kurşun, kalay.

Ravza: Bahçe.

Ravza-i hadrâ: Yeşil bahçe. Metinde Hızır’ın bulunduğu yer anlamındadır. Bu da mecazen Celal ve Cemal arasında tasarruf eden kâmil mürşidin makamıdır.

Râz: Sır, gizli şey. Gizlenen şey.

Râziyye: Rıza gösteren, kabul eden, boyun eğen.

Rebi’: Bahâr, ilkyaz.

Recâ: Ümit, umma.

Ref’ olmak/ref’ etmek: Kalkmak, kaldırmak.

Ref’: Kaldırma, yükseltme.

Refîk: Yoldaş, arkadaş.

Rehâ: Kurtulma, kurtuluş.

Reh-nümâ: Yol gösteren, kılavuz. rehber.

Reh-zen: Yol kesen, haydut.

Remz: İşaret, sembol, sırrı anlatmak için başvurulan söz veya kelime. Meramı gizliden işaretle anlatma.

Resen: İp, urgan.

Resûl: Peygamber, yeni kitap ve şerîat ile gönderilen peygamber.

Resûlü’s-sakaleyn: İnsanların ve cinlerin peygamberi, Hazret-i Muhammed.

Reş: Serpinti, çisenti. Su serpintisi, yağmur serpintisi.

Reşâd: Hak yolda yürümek. Doğru yolda olmak. Doğru yolu bulup ondan sapmamak. Manevî bir yol bulup ona koyulma, Hak yolda yürüme.

Revâ: Uygun, yakışır olan; uygun görme, uygun hâle getirme.

Revâç: Değer, kıymet, sürüm, geçerlilik.

Revâh: Akşam. Güneşin batımından gece oluncaya kadar geçen zaman.

Revzen: Pencere.

Reyhân: Hoş ve güzel koku. Büyük yapraklı fesleğen çiçeği.

Rıdvân: Cennet bekçisi. Hoşnud, razı olmak. Cennetin kapıcısı olan büyük melek.

Rıfk: Yumuşaklık, yavaşlık, tatlılık.

Rıhlet: Göçme, ölme.

Rızâ: Hoşnutluk.

Riâyât: Riayetler. Hürmetler. Uymalar, tabi olmalar.

Ric’at: Geri dönme.

Ricâl: Erkekler; mevkî sahibi kimseler.

Rif‘at: Yükseklik, yücelik, büyük ve büyük rütbe.

Rikâb: Üzengi.

Risâlet: Elçilik. Peygamberlik.

Riyâ: İki yüzlülük, özü sözü bir olmama, yapmacık.

Riyâz: Bahçeler, çimenlik yerler. Güllük-gülistanlık araziler.

Riyâzet: Tasavvufta sülûk esnasında nefsin isteklerini gidermek için aç kalma, az ile kanaat etme, dünya lezzetlerinden sakınma hâli. Çoğulu Riyâzât.

Rû, rûy: Yüz, çehre.

Rûh: Can, nefes, canlılık.

Ruh: Yanak.

Rûhânî: Rûha ait, rûhla ilgili; gözle görülmeyen, cismi olmayan; ahiretle ilgili; rûhtan meydana gelen melek.

Rûh-ı izâfî: İnsanın hakîkati olan nûr-ı Muhammedî.

Ruhsâr: Yüz, yanak.

Rûhu’l-hayât: İnsana ölümsüz hayatı ve velayet sırrını bahşeden rûh. Rûh-ı kudsî. Âdem demi.

Rûmili: Anadolu.

Rummân: Meyve, nar.

Rumûz: Remizler, işaretler, dolaylı söylemler, manası gizli sözler.

Rû-siyâh: Yüzü kara, ayıbı olan.

Rûşen: Aydınlık, açıklık, belli olma.

Rûy: Yüz.

Rûz u şeb: Gündüz ve gece.

Rûz: Gündüz.

Rüsvâ, rüsvây: Rezil, hor, zelîl, haysiyetsiz.

Rütbe: Derece.

Rü’yet: Görme, bakma, Cenab-ı Hakk’ı kalp gözüyle görmek.

S

Sabâ: Sabah yeli.

Sabî: Henüz üç yaşını doldurmamış, memeden kesilmemiş çocuk.

Sâbit: Yerinde duran, kımıldamayan, hareketsiz; ispat edilmiş, anlaşılmış.

Sabr: Hayat ve geçim ıstıraplarına karşı Allah’a güvenerek nefsini tutmak; Allah’dan başkasına şikayeti bırakmak; Allah yolunda çekilen sıkıntılara sonuna kadar dayanmak, severek katlanmak.

Sadâ: Ses.

Sâdık: Sadakat gösteren, samimiyetle bağlı olan; doğru, gerçek.

Sâd-pâre: Yüz parça; parça parça olmuş.

Sadr: Göğüs. Baş taraf, kalbin bir mertebesi.

Saf: Temiz, katıksız, berrak.

Safâ: Gönül şenliği, huzur, kedersizlik.

Safha: Bir şeyin görünen yüzü; sahife, sayfa

Sağ: Sağ, sağlam, diri, hâli yerinde olan kişi.

Sahbâ: Şarap. İçki,

Sahn: Boşluk. Boş yer. Orta, meydan, aralık.

Sahra: Kır, ova, çöl.

Sahrâ-yı kesret: Çokluğun tecellî ettiği sahra, çokluk çölü.

Sahv: Ayılma, uyanıklık.

Saîd: Mutlu, huzurlu.

Sâik: Sevkeden, götüren.

Sâika: Yıldırım.

Sâil: Dilenci, soru sorucu.

Sâim: Oruç tutan, oruçlu.

Sâkî: Kadeh sunan, su dağıtan. Tasavvufta mecazen âşıka sohbetiyle aşk ve irfan veren mürşid-i kâmil.

Sal: Tabut.

Sâl: Yıl.

Sala verilmek: Haber göndermek.

Salâ: Dua ve rahmet okumak. Bu kelime dolaylı olarak dua ederek çağırmak anlamına gelmektedir. Namaza çağırma. Minarede okunan salavat.

Salâh: Bir şeyin en iyi hâli. Rahatlık, sulh, iyileşme, düzelme, iyilik. Dine olan bağlılık. Her hayra cami faziletlerin toplanmasında hasıl olan yüksek bir sıfat. Zıddı, fesad ve fücur.

Salât: Namaz.

Sâl-be-sâl: Yıl yıl. Her sene.

Salık/Salığ: Haber. Kelime beyitte şöyle geçmektedir: “Ey kefere o igrıb avlar mı bu balığı/Yanlış haber söylemiş size veren salığı” Salık, haber manasına geldiği gibi gürz, şeşper veya ucunda keskin ve öldürücü demirler olan savaş aleti anlamına da gelir. Hazret-i Pîr kelimeyi -tevriye tarîkiyle- her iki manada kullandığı gibi yine balığı (=Allah ârifi Mısrî’yi) avlayıp öldürmek için gönderdikleri zatın (=sözde avcının) eline verilen salık (=balık avında kullanılan zıpkına benzeyen alet) ile -istiâre tarîkiyle- Bursa’daki Kâdızadeli ve Vanî Mehmed çevresinin Hazret-i Pîr’i öldürmek için uyguladıkları sihir, büyü ve kahhariyetle ilgili diğer uygulamaları kasdeder.

Salınmak: Yürürken sağa sola meyletmek. Sallanmak. Sevk olunmak, gönderilmek.

Sâlik: Bir yola giren. Mürşid rehberliğinde manevî bir yolda yürüyen kişi.

Sâlik-i Hak: Hak yoluna giren.

Samân: Servet, zenginlik; rahat, dinçlik; düzen.

Samed: Esma-i Hüsna’dan. Son derece yüce ve daimî olan. Hiçbir şeye ihtiyacı olmayan Allah.

San: Ad, şöhret, ün.

Sanem: Pût; sevgili. Kâmil insanın vücudu.

Sânî: İkinci.

Sânî‘: Yaradan, san’at eser olarak meydana getiren. Allah. San’atkâr.

Sarf: Harcama, kullanma.

Sarf-ı vücud: Vücûdunu harcama.

Sârif: Sarfeden, harcayan. Kullanan.

Sarp: Dik, çıkılması zor, güç.

Sarrâf: Sarf eden, tasarruf eden, paranın kalpını iyisinden ayıran kişi.

Satı: Satış, satın alınacak şey. Pazar yeri.

Savâb: Doğru, doğruluk.

Savm: Oruç.

Savt: Ses, bağırma, haykırma, çığlık.

Sa’y: Çalışma, emek.

Sâye: Gölge.

Saykal vurmak: Cilalamak, parlatmak.

Saykal: Cila, parlatma vasıtası, Cila vuran usta. Cilacı. Mürşid-i kâmil.

Sayru/Sayrı: Hasta, marîz.

Seb’: Yedi.

Seb‘-i Kurrâ: Kur’an-ı Kerîm’i usul ve tecvidine göre yedi ayrı usul ile okuyanlar.

Sebak: Ders.

Sebât: Sözünden, kararından vazgeçmeme.

Sebîl: Yol.

Secde: Namazda alını, el ayalarını, dizleri ve ayak parmaklarını yere dayamaktan ibaret ibadet vaziyeti. Kulluğunu göstermek niyetiyle Allah’ın huzurunda yüzünü yere koymak; Rabbını tanımak ve onun rubûbiyetine teslim olmak, emrine itâat etmek.

Sedâd: Doğru, haklı, gerçek. Doğruluk, kusursuzluk. Râh-ı sedâd, gerçek yol.

Seddeyn: İki duvar, iki perde, iki engel.

Sefer: Gidiş, yolculuk; savaşa gitme.

Sefer: Yolculuk. Sülûk. Metinde daha çok iç yolculuk, nefsin makamlarında seyr.

Seğirtmek: Koşmak, koşturmak.

Sehâb: Bulut, yağmur bulutu.

Sehâvet: Cömertlik, eli açıklık.

Seher: Sabah.

Sehergâh: Seher vakti, sabahın erken saati.

Sehhâr: Büyücü, büyüleyici. Sihirbaz.

Sehm: Ok.

Sek: Köpek.

Sekâhum Rabbuhum: Üzerlerinde yeşil ipekten ince ve kalın elbiseler vardır; gümüş bilezikler takınmışlardır. Rableri onlara tertemiz bir içki içirir. İnsân-Dehr/21.

Sekr: Serhoşluk.

Sekrân: Serhoş.

Selamet: Kurtuluşa ermek. Emniyete ulaşmak.

Selâtin: Sultanlar.

Selâtîn-i evvel: Önceki sultanlar.

Selb: Kaldırmak, gidermek, yok etmek.

Selîm: Selamet bulan.

Selsebîl: Tatlı ve hafif su. Cennetteki bir pınarın adı. Suyun kademeli olarak aktığı çeşme. Sebîl; su dağıtılan yer. Bu ibare ayette şöyle geçmektedir: “Aynen fîhâ tusemmâ selsebîlâ: Bir kaynak ki, ona ‘Selsebîl’ denir.” Dehr/18.

Selvâ: Bıldırcın.

Sem’: İşitme, dinleme, kulak verme.

Semâ’: Âyin, devrân.

Semâ’: Kulak vermek, dinlemek, işitmek. Dervîşlerin zikir meclisi. Âyin, devrân.

Semâvât: Gökler.

Semâvât-ı hurûf: Harflerin semavâtı, harflerin (çokluğun) hakîkati. Mecazen eşyanın hak indinde mahiyeti.

Semek: Balık.

Sem/Semm: Zehir.

Semme vechu’llah: “Nereye dönerseniz Allah’ın yüzü oradadır.” (Bakara/115) mealindeki ayetten alıntı.

Senâ: Övme.

Seng: Taş

Ser: Baş, kafa.

Serâ: Yer, toprak. Tahte’s-serâ: Yerin, toprağın altı.

Serâir: Sırlar, gizli şeyler.

Serâser: Baştan başa.

Ser-asker: Baş asker, Hz. Muhammed.

Serdâr: Baş kumandan.

Serdâr: Önder, başkan, komutan, önde giden.

Ser-efrâz: Benzerinden üstün olan.

Ser-encâm: Bir işin sonu, başına gelen, vak’a.

Ser-gerdân: Sersem, şaşkın, perişan.

Ser-i uşşâk: âşıkların başı.

Serîr: Taht.

Serkeş: Dik başlı, inatçı.

Ser-nigûn: Başaşağı olmuş, ters dönmüş.

Ser-te-ser: Baştan başa.

Server: Baş, reis, ulu kişi, efendi.

Setr: Örtme. Kapatmak.

Settâr: Ayıpları örten Allah.

Sevâb: Hayır, hayırlı iş, güzel şeyler, ilahî mükafatı gerektiren hareketler.

Sevâhil: Yalılar, kıyılar.

Sevdâ: Aşk, sevgi, tutkunluk.

Sevi: Sevgi, aşk.

Sevr: Gezme, dolaşma.

Seyrân: Gezmeler, bakıp seyretmeler.

Seyyâh: Yolcu, gezici.

Seyyâr: Gezici, gezen, dolaşan.

Seyyâre: Gezegen.

Seyyâre-vâr: Gezegen gibi.

Seyyiât: Kötülük, fenalık.

Seyyid: Efendi, başkan, Hazret-i Hasan’ın soyundan gelenler.

Sıdk: Doğruluk. Gerçeklik.

Sıfât: Sıfatlar, vasıflar.

Sıhâh: Doğrular, gerçekler.

Sımâh: Kulak.

Sımak/Sıymak: Kırmak, koparmak, yenmek, öldürmek, kahretmek.

Sır: Gizli şey.

Sırât: Doğru yol.

Sırât-ı müstakîm: Doğru yol. Sırat köprüsü, üstünden geçip cennete gitmek üzere cehennemin üzerinde kurulacak olan çok dar ve güç geçilir köprü.

Sırdaş: Sır arkadaşı.

Sırf: Sade, katıksız, halis, ancak, yalnız.

Sırr-ı ahfâ: Pek gizli sır.

Sırr-ı ev ednâ: Sûfînin her şeyi fani, Hakk’ı bâki görme ve bilme noktasında elde ettiği yakîn sırrıdır. Bu makam, cem’ hâlidir. Bâyezid-i Bistâmî bu hâldeyken “Kendimi tenzih ederim şânım ne yüce!” Hallâc ise “Ene’l- Hak” demiştir. Bk. Kâbe kavseyn.

Sırr-ı ezel: Elest ahdinde yaşanan birlik (vahdet) sırrı.

Sıyâh: Bağırma, Haykırma, sayha, ses çıkarma.

Sidre/Sidretü’l-müntehâ: Sınır, sınır ağacı. Mirac (sülûk) esnasında aklın ve tefekkürün bitip cezbeyle yolculuğun devam edeceği sınırdır. Hazret-i Peygamber ve ehlullah bu noktaya kadar bilgi ve sohbetle bu noktadan sonra aşk ile yolculuk yapmışlardır.

Sihr: Büyü, göz bağı, aldatıcı. Sihr ü cidâr: Büyü ve duvar (perde).

Sihr-i bu’l-aceb: Acaip bir sihir.

Sikât: İnanılır, güvenilir kimseler.

Silk: İplik; sıra, dizi; yol, meslek.

Silkmek: Temizlemek, sarsmak.

Simât: Sofra.

Sîne: Göğüs, kalp, sadr.

Sîne-çâk/ Sîne-i çak: Sinesi yırtılmış, göğsü parçalanmış, yüreği yaralı.

Sirâc: Işık, kandîl, mum.

Sîret: Bir kimsenin içi, hâli, tavrı, gidişi, ahlakı.

Sitti cihât: Altı yön.

Sivâ: Başka, gayrı. Allah’dan gayrı her şey..

Sof/sûf: Sofuların giydiği yün hırka.

Sofî/sûfî: Sof (yün) giyenler. Ashâb-ı suffadan beri zâhidler ve tasavvuf ehli için kullanılan bir kavram.

Söyünmek: Sönmek, parlaklığı gitmek.

Su‘ûd etmek: Yukarı çıkma, yükselme.

Su’bân: Büyük yılan, ejderha. Nefs-i emmâre.

Subh: Sabah.

Sudâ’: Baş ağrısı, baş derdi, rahatsızlık, sıkıntı.

Sûfî/sofu: Sof (yün) giyen Hak âşıkı, zâhid.

Suğrâ: Daha küçük.

Suhûf: Sahifeler, yapraklar.

Sultân: Hükümdar. Kâinat sahibi.

Sun’: Yapma, yapış, amel, iş, kudret, yaratılış.

Sûr: Borazan, boru. Sûr-ı İsrâfil: İsrafil meleğinin kıyamet günü çaldığı boru.

Surâh: Bağırma, na’ra atma.

Sûret: Şekil, yüz, resim, tarz, biçim.

Sûretâ: Görünüşte, dış bakımdan.

Surî: Görünüşte olan.

Sûrî: Sûr ile ilgili. Haşr-ı sûrî, sûrun üflenmesiyle meydana gelen toplanma ve dirilme.

Suver: Suretler, görünüşler.

Sûy (sin, vav, ye ile): Taraf, cihet, yön. Kelime “sin” ile “taraf” manasınadır. Hazret-i Mısrî bu kelimeyi -sin ile yazsa da, sad ile yazılan “su” gibi değerlendirmekte ve “su” anlamını da vermektedir. “İhâta eylemiş her yana bak her sûyu tevhîd et” mısraındaki “sûyu tevhîd et”, her yönü birle, anlamına geldiği gibi her suyu birle anlamına da gelmektedir. Zira su girdiği kabın rengine bürünmekte kap gözü aldatmaktadır. Diğer taraftan kelimenin Arapça “sû’” yani kötülük manası da ima edilerek “celâlî de birle!” ikazıyla beytin manası genişletilmektedir.

Sübhân: Kendisine tesbih edilen her türlü noksandan münezzeh olan Allah.

Sücûd: Secdeler.

Süfyânî: Ebû Süfyân’a benzeyen kişi. Ebû Süfyân huylu. Ebû Süfyân, 561 yılında Mekke’de doğdu. Zengin bir aileye mensuptu. Babası Kureyş’in ileri gelenlerindendir. Hazret-i Peygamberin davetine icabet etmeyip cephe almış özellikle Uhud ve Hendek savaşında müşriklerin komutanlığını yaparak müslümanları katletmiştir. Müslümanların Mekke’nin fethi öncesinde çocukluk arkadaşı olan Abbâs’ın tavsiyesiyle Peygamberin huzuruna çıktı. Hazret-i Peygamberin İslam’a davetini kabul ederek müslüman oldu. Bazı kaynaklar samîmî bir müslüman olduğunu bildirmelerine rağmen sûfi çevreler bunu şüpheyle karşılar. Yermuk savaşında gözü kör olmuş ve 652 yılında Medine’de ölmüştür. Oğlu Muaviye bilindiği gibi ehl-i beyt muarızlarındandır.

Sükker: Şeker. Mecazen tevhîd sırları.

Sükker-feşân: Şeker saçan. Mecazen mürşid-i kâmil.

Süleymân peygamber: İsrailoğullarından Hazret-i Dâvûd’un oğlu. Peygamber ve hükümdardır. Saltanatının kudretiyle ve tahtıyla meşhurdur. Mahlukatın dilini bilir, kuş dilinden anlardı. Emrinde cinleri vardı.

Sülûk: Bir tarîkate intisap edip manevî ve rûhî yolculuğa çıkmak, sâlikin şahsî arzularından geçip ilahî iradenin hâkimiyetine girmesi. Mana yolculuğu. Eşyanın hakîkatine doğru gönül yoluyla bilgilenme.

Sünnet: Hazret-i Peygamberin sözleri, yaptığı ve yapılmasını tavsiye ettiği hususlar.

Sür’at: Çabukluk.

Sürh: Kırmızı.

Sürmek: Devam etmek, çekmek.

Sürûr: Sevinç.

Süvâr: Ata binmiş, binici.

Ş

Şâd: Sevinçli, neşeli.

Şâdân: Sevimli, mutlu, neş’eli.

Şâdîlik: Memnûnluk, gönül ferahlığı.

Şâdlık. Sevinç, neş’e.

Şâfî: Anlaşılır, net, açık, kâfi.

Şâfî‘: Şifa veren, Şefaat eden, kabahatli kimsenin afvı için araya girip yalvaran.

Şâh: Padişah, sultan, hükümdar.

Şâhân: Şahlar.

Şahâne: Padişaha yakışır şekilde.

Şâhân-ı cihân: Dünya şahları.

Şâh-ı âlem: Hazret-i Muhammed.

Şâh-ı enbiyâ: Hz Muhammed.

Şâhid: Tanık.

Şâhid-i zûr: Yalancı şahid.

Şakî: Haydut, yol kesici.

Şâm u seher: Akşam sabah.

Şâm: Akşam.

Şâne: Tarak.

Şarâb: İçki, mey, bade. Mecazen aşk, kâmillerin sâliklere aşk ve irfan vererek cezbeye gelmelerini sağlayan sözler.

Şark: Doğu.

Şâyet: Eğer, belki, olur ki.

Şâz olmak: (Şâd olmak). Sevinçli olmak, sevinmek.

Şeb: Gece.

Şeb’ân: Tok, doymuş.

Şebâb: Gençlik, tazelik, civanlık.

Şeb-pere: Altı kanatlı. Eski savaş aletlerinden altı dilimli bir topuz.

Şecâ‘at: Yiğitlik, yüreklilik, cesaret sahibi olmak.

Şecer: Ağaç.

Şefâ‘at: Birinin suçundan geçilmesi veya dileğinin yerine getirilmesi için edilen aracılık.

Şeffâf: Berrak, saydam, görünür hâle gelen.

Şeh: Şah.

Şehâ: Ey şah!

Şehâdet: Tanıklık, şehitlik.

Şehbâz/şâhbâz: İri ve beyaz doğan kuşu, şahin.

Şehlik: Şahlık, hükümdarlık.

Şeh-süvâr: Ata iyi binen, hünerli binici.

Şehvet: Aşırı istek.

Şek: Şüphe.

Şekâ: Şakîlik, alçaklık. Ehl-i şekâ, şakîler, yol kesiciler, alçak kişiler.

Şekâvet: Haydutluk, eşkiyâlık, yol kesicilik.

Şekk: Şüphe, zan, tereddüt.

Şem‘-i cemâl: Güzellik mumu. Cemal nûru. İnsân-ı kâmilin yüzü.

Şem‘: Mum.

Şemm: Koklama, koklanma, koku alma.

Şemme: Az bir şey.

Şems: Güneş.

Şems ü kamer: Güneş ve ay.

Şems-i dırahşân: Parlak güneş.

Şe’n, şân: Görünüş, oluş, durum.

Şenâ’at: Kötülük, iğrençlik.

Şer‘-i pâk:Temiz şerîat.

Şer’/Şerî‘at: Şerî‘at. Allah’ın emri, ayet, hadîs, icmâ-i ümmet ve kıyâs-ı fukahâ esasları üzerine kurulmuş olan din kaideleri. Zâhirî hükümler, fıkıh kâideleri, hukûkî kurallar, insanın bedeni ve dünyasıyla ilgili dinî hususlar. Hâkim-i şer’: Şerîat hâkimi, kadı.

Şerh: Açıklama.

Şerha şerha: Dilim dilim, parça parça.

Şerîk: .Ortak.

Şerr: Kötülük, şiddet.

Şeş cihet: Altı yön. Her yön, her taraf, dünya.

Şetm: Sövme, sövüp sayma.

Şevk: Şiddetli arzu, keyif, sevinç.

Şeyâtîn: Şeytanlar

Şeydâ: Aşktan aklını kaybetmiş çılgın. Deli.

Şeyh: Yaşlı kimse; bir tarikatın (yolun) başkanı; dervîşleri yetiştirip olgunlaştıran kimse, mürşid, pîr.

Şî‘a: Taraftar. Şîa-yı Ali: Hazret-i Ali taraftarı müslümanlara verilen isim.

Şifâ: Hastalıktan iyileşme; hastalığı iyileştirici ilaç, çare.

Şikâr: Av.

Şîrîn: Ferhad ile Şîrîn hikâyesinin kadın kahramanı. Tatlı.

Şirk: Ortaklık, Allah’a ortak koşma.

Şitâ’: Kış mevsimi.

Şîve: Cilve, eda, naz, söyleyiş şekli.

Şol: Şu, o.

Şöhret: Ün, halk arasında tanınma.

Şu‘le: Alev.

Şu’ûn: İşler, hâdiseler.

Şugl: Bir iş ile meşgul olma. Meşgale. Metinde zikirle meşguliyet.

Şuhûd: Görme, müşahede, İlahî tecellîleri temaşa, mana âlemini seyretme.

Şûrîde: Tutkun, âşık, meftun.

Şücâ‘: Yiğit, bahadır, cesur.

Şümûs: Güneşler.

T

Ta‘ab: Yorgunluk, sıkıntı, eziyet.

Ta‘addüd: Birden çok olma, çoğalma.

Ta‘ayyün: Meydana çıkmak, aşikar olmak, belirginleşme, görüntüye gelmek.

Ta‘lîm: Öğrenme, öğretme, meşk ile yetiştirme.

Ta‘mîr: Onarma, düzeltme.

Ta‘n etmek: Kınamak, yermek.

Tâat: Allah’ın emirlerini yerine getirme, ibadet.

Tab‘: Tabîat, huy, yaradılış.

Tab‘-ı pâk: Temiz huy.

Tab’: Tabîat, huy, yaradılış.

Tâbân: Işıklı, parlak.

Tabîb: Hekim.

Tabl: Davul.

Tabl-ı beşâret: Müjde davulu.

Tâc: Hükümdarların giydiği, mücevherle süslü altın başlık; tarikatte şeyhlerin giydiği ve ma’rîfet makamlarını sembolize eden başlık.

Tâc-ı kerremnâ: Âdemiyet tâcı. İnsan-ı kâmillik makamı. Kemâl alameti. “Velakad keremnâ beni âdeme.” Biz Adem evlatlarını çok şerefli kıldık –İnsanı çok yüce kıldık. İsrâ/70.

Tafsîl: Uzun uzadıya anlatma, açıklama.

Tagayyür: Değişme, başkalaşma.

Tagyîr: Başkalaştırma, değiştirme.

Tahiyyât: Tahiyye’nin çoğulu. Selamlar, hayır dualar.

Tahkîk: İnceleme, gerçek olup olmadığını araştırma. Bir şeyin hakîkatini bilmek, gerçeğe erme.

Tahmîd: Hamd etme, şükretme.

Tahrîr: Yazma, yazı olarak meydana getirme, kaydetme.

Tahsîl: Meydana getirmek, elde etmek; öğrenmek.

Taht: Alt, aşağı.

Taht: Sultanın oturduğu yer.

Taht-ı dil: Gönül tahtı.

Tahtânî: Altta olan, alttaki.

Tahte’s-serâ: Toprak altı.

Taht-ı bâ: “Be” harfinin altı, yani noktası. ‘Be’nin noktası.

Taht-ı dil: Gönül tahtı.

Tahûr: Çok temiz; temizleyici.

Takâzâ: Sıkıştırmak, zorlamak

Takrîr: Yerleştirme, sağlamlaştırma.

Takvâ: Sakınmak, dinin yasakladığı şeylerde aşırı özen göstermek. Kendini şüpheli şeylerden korumak.

Tâlân: Yağma, çapul.

Talatmak: Yağmalatmak.

Talazlanmak: Dalgalanmak, çalkalanmak.

Taleb: İsteme.

Talebkâr: İsteyici, isteyen.

Tâli’: Baht, talih; doğan.

Tâlib: İsteyen, istekli.

Tama’: Doymazlık, aç gözlülük.

Tâmme: Bütün, eksiksiz, noksansız.

Tamu: Cehennem.

Ta’n: Yerme.

Tapşurmak: Emânet etmek, teslim etmek, vermek, yöneltmek, ulaştırmak.

Tarab: Sevinçlilik, coşkunluk, sevinçten gelen coşkunluk.

Taraf: Yan, yön.

Tarfetü’l-ayn: Bir kere göz açıp kapayıncaya kadar olan ân.

Tarh etmek: Atmak, çıkarmak, atmak.

Tarîk: Yol. Hakka ermek için bir mürşid kılavuzluğunda gidilen yol.

Târumâr: Karmakarışık, dağınık, perişan.

Tasarruf: Hükmü altına alma, kullanma. Sahip olma, idâre ile kullanma.

Tasfiye: Saf kılma, saflaştırma, temizleme.

Taşra: Dışarı, merkezden farklı yer.

Tavır: Hareket, davranış.

Tayy: Bükmek, dermek, sarmak, kaldırmak, açmak, geçmek.

Tayyâr: Uçan. Cafer-i Tayyâr, uçan Cafer. Celâlî tecellîlere katlanıp da sülûkunu tamamlayan dervîşi remzeder.

Te’sîr: İşleme, iz bırakma, içe işleme, dokunma.

Tecdîd: Yenilenme, tazelenme.

Tecellî: Görünme, belirme. cilâlı ve parlak bir yüzde görünme. Allah’ın sır ve kudretinin sâlike eşya âleminden görünmesi.

Tecrîd: Soyunmak, tek olmak. Allah’tan başka herşeyden arınmak. Ehl-i tecrîd: Benlikten ve bağlardan soyunmuş olan kimse.

Tedbîr: Bir şeyi meydana getirecek veya önleyecek çare, yol.

Tefe’ül: Fal açma, hayra yorma.

Tefsîr: Yorum. Kur’an-ı Kerîm’in mana bakımından izahı.

Tefvîz: İhâle edilme, ısmarlamak, bırakılma, birine bırakma, sipariş etme, edilme.

Tehlîl: İslam dininin tevhîd akidesini hulasa eden “lâ ilâhe illallah” sözünü tekrarlama.

Tekbîr: “Allahu ekber” demek.

Tekellüm: Söyleme, konuşma.

Tekmîl: Kemale erdirme, tamamlanma.

Tekye: Dayanma, güvenme. Dervîşlerin zikir veya ibadet için toplandıkları mekan. Mecazen, mürşid-i kamilin gönlü.

Telemmüz: Tilmiz olmak; öğrencilik, çıraklık ederek bir ilim veya san’atı öğrenmek. Telkîn: iyice anlatmak.

Telvîn: Boyanma.

Temâşâ: Bakıp seyretme. Metinde Allah’ın isim, fiil ve sıfatlarının tecellîlerini seyretme, maddi ve manevi âlemlerdeki ilahî güzelliği müşahede etme anlamında kullanılmıştır.

Temâşâgâh: Seyir ve gezinti yeri.

Temellük: Mülk edinme, kendine mal etme.

Temennâ: Dilek, istek.

Temennî: İsteme.

Temkîn: Mekân tutma, yerleşme. Aşkın galebisinden, zevk ve vecdin boyalarından arınıp renksizlik hâlinin huzur ve sükûnuna kavuşma.

Ten: Vücûd, insanın dış yüzü.

Tenâd: “Ve yâ kavmi innî ehâfu aleykum yevme’t-tenâd.” (Ey kavmim! Gerçekten sizin için o bağrışıp çağrışma gününden, arkanıza dönüp kaçacağınız günden korkuyorum. Mümin/32) Bk. “Yevme’t-tenâd”.

Tenha: Yalnız, ıssız; tek.

Tenvîr: Işıklandırma, aydınlatma.

Terha: Üzüntü, keder. Bk. Ferha ve terha: Sevinç ve üzüntü.

Terk: Bırakma, vazgeçme.

Terk-i sivâ: Dünyadan vazgeçme, Allah’tan başka her şeyden ilgisini kesme.

Terkîb: Unsurların birleşmesinden meydana gelen cisim, vücut. Birkaç şeyi birleştirip karışık bir şey meydana getirme.

Tersâ: Hristiyan.

Tesellî: Bir şeyi kalbden kaybetmek, unutmak; avunmak.

Te’sîr-i sadâ: Sesin etkisi.

Tesnîm: Cennet ırmaklarından birinin adı.

Teşne: Susamış.

Teşrîf: Şereflendirme, şeref verme.

Teşvîr: İçine alıp gizleme.

Teşvîş: Karıştırma, karmakarışık etme.

Tetebbu’: Bir şeyi etraflıca tetkik etme, etraflıca inceleme.

Tevfîk: Muvafık kılma, Allah’ın yardım etmesi.

Tevhîd: Bir sayma, bir olarak bakma, birliğe inanma.

Tezkîr: Anma, andırma, Tezkir eder: Andırır. Hatırlatma.

Tezkiye: Temizlemek.

Tezyîn: Süsleme.

Tıfl: Çocuk.

Tınmak: Ses çıkarmak, söz söylemek.

Tıyn: Çamur, balçık.

Tıynet: Yaratılış, mizaç, maya.

Tîb: Güzel koku, güzel kokulu nesne, güzel kokusu için sürülen şey.

Tîg: Kılıç, pala, ok.

Tîg-i gamze: Gamze oku. Sevgilinin öldürücü bakışı. Mürşid-i kâmilin celalî nazarı.

Tîmâr etmek: Yaraya bakmak, tedâvî etmek.

Tiryâk: Panzehir. Bal ve afyondan yapılan bir içki; zehirlenmeye karşı kullanılan bir ilaç.

Tîz: Tez, çabuk.

Tolunmak: Güneşin Batması.

Toylamak: Düğün, şenlik ve ziyafet vermek.

Tûbâ: Cennette bulunan kökü gökte, dalları yerde bir ağaç.

Tûfân: Çok şiddetli ve her tarafı kaplayan su. Nûh Peygamber zamanındaki Nûh Peygamberin kavmine uygulanan manevî cezâ, büyük su baskını. Bu tufanda Nûh’un gemisi dışındaki bütün canlılar yok olmuştur.

Tuğyân: Taşmak, coşmak, haddini aşmak. Zulüm ve küfürde taşkınlık, karşı gelme, taşma, taşkınlık; azgınlık, coşkunluk.

Tuhfe: Hediye, armağan.

Tûl: Uzunluk, boy. Zaman çokluğu, uzun müddet.

Tulû‘: Doğma, doğuş.

Tur-/Dur-: Ayakta durmak fiilinden emir: Ayağa kalk, ayakta dur.

Tûr: Tûr-ı Sîna. Hazret-i Mûsâ’nın İlahî tecellîye mazhar olduğu dağ. Metinde Tûr, gönül veya beden için kullanılmıştır.

Tûtî: Papağan.

Tûtyâ/ Tûtiyâ: Bir nevi göz ilacı yapılan maden. Göze çekilen sürme.

Tuygurmak (duydurmak): Duyurmak, idrak ettirmek, sezdirmek

Tuyûr: Kuşlar.

Türâb: Toprak.

Tütmek: Dumanı çıkmak, kokmak.

U

U, ü, vu, vü: Ve.

Ubûr: Bir başka tarafa geçme. Bir suyun öbür yakasına geçmek.

Ucb: Acaip hâller, Kendini beğenmişlik.

Uçmak: Cennet.

Ud: Utanma, hayâ, şeref.

Uhrâ: Başka, diğer, son, ahiret.

Ukbâ: Ahiret. işin sonu.

Ukde: Düğüm.

Ûlâ: Şan ve şeref sahibi kimse.

Ulû’l-ebsâr: Gönül gözü açıklar.

Ulûm: İlimler, bilgiler.

Ulûm-ı enbiyâ: Peygamberler ilmi.

Ulûvv: Yükseklik, büyüklük, yücelik.

Ulvî: Yükseklik.

Ummân: Uçsuz bucaksız deniz. Birlik âlemi. Zât-ı ulûhiyyet.

Ummân-ı vahdet: Birlik Denizi.

Umrân: Medeniyet, ilerleme, refah, saadet.

Urmak: Vurmak, çarpmak.

Urûc: Yükselme. Rûhen birden göklere yükseliş.

Urvetü’l-vüskâ: Sağlam kulp. İslamiyet.

Uş: İşte.

Uşacık: Küçük çocuk.

Uşşâk: Âşıklar.

Uzlet: Bir tenhaya çekilip yalnız yaşama. Allah’tan başka herşeyden vaz geçme, halvet, inziva hayatı.

Ü

Ü, u: Ve.

Üftâde: Düşmüş, düşkün; bîçare, âşık.

Ülfet: Alışma, kaynaşma, görüşme, konuşma, dostluk.

Ümem: Ümmetler.

Ümmet: Bir peygambere inanıp bağlanan topluluk.

Ümmî: Anasından doğduğu gibi kalıp, okuma öğrenmeyen. Ana, tasavvufta “Dört unsur”dur. Ümmî, “anaya, dört unsura” ait.

Ümrân: İmâr ile şenlendirilmiş olan, bayındır. Medeniyet, mutluluk, saadet.

Üns: Alışkanlık, dostluk, yakınlık. Hakk’ın kalbdeki müşahedesinin eserleri.

Ürmek: Üfürmek, üflemek, nefes etmek.

Üryân: Çıplak.

Üstâd: Usta, ehil.

V

Vâbil: Yağmur. İri taneli yağmur.

Vâdî-i Eymen: Hazret-i Mûsâ’nın Tûr dağında Allah’ın tecellîsine mazhar olduğu yer, Tûr dağı civârında bir dere.

Vâdî-i hayret: Hayret vadisi. Cünûn makamı, âşıkın aklını yitirdiği makam. Vahdet tecellîsinin zevkiyle gönülde meydana gelen şaşkınlık hâli.

Vahdet: Birlik, bir ve tek olma hâli. Yalnızlık, kendi kendine kalış. Allah’a yakınlık, Allah’a ulaşma.

Vâhid: Bir, tek olan Allah.

Vahş u tuyûr: Yabanî hayvanlar ve kuşlar.

Vahy: Cenab-ı Hakk’ın emirlerini, yasaklarını ve öğütlerini doğrudan doğruya veya melek aracılığıyla peygamberlerine bildirmesidir.

Vâiz: Dinî ve ahlakî öğütlerde bulunan.

Vakâr: Ağırbaşlılık, temkinlilik.

Vâkıf: Bir işin içyüzünü bilen.

Vâkıf-ı esrâr: Sırlar ilmine sahip olan. Hakk’ın gaîb hâle getirdiği halka bildirmediği şeyleri bilenler.

Vâlih: Şaşakalmış, şaşırmış.

Vâridât: Allah’tan gelen feyizler, ilhamlar, vahyler. Büyük mutasavvıf Şeyh Bedreddîn’in (ö. 1420) ünlü eseri.

Vâris-i Enbiyâ: Peygamberin mirâsına sahip olan. İnsân-ı kâmiller.

Varlık: Vücût. Metinde bazen enaniyet, kibir anlamındadır.

Vasf etmek: Anlatmak, tarif etmek, övmek.

Vasf: Nitelik, bir kimsenin ya da şeyin taşıdığı hâl, sıfat. Nitelik, özellik.

Vâsıl: Ulaşan.

Vâsi’: Geniş, açık.

Vasl: Kavuşma, ulaşma.

Vasl-ı yâr: Sevgiliye ulaşan.

Vasl-ı-likâ: Yüz yüze gelme.

Vassâf: Vasıflarını bildirerek anlatan veya öven.

Ve’şhed bi ennâ muslimûn: “Şahit ol ki, bizler şüphesiz Müslümanlarız. ” Âl-i İmran/52.

Vebâl: Günah altında kalma.

Vech: Yüz, surat.

Vech-i bâkî: Kalıcı yüz. Ölümsüz yüz. Cenab-ı Hakk’ın cemali.

Vech-i mutlak: Hakk’ın yüzü.

Vefâ: Sözünde durma.

Velâyet: Velîlik, ermişlik, Hakk’ın dostluğu.

Veleh: Şaşkınlık, sersemlik.

Velî: Allah’ın isimlerinden biri; Allah’ın sevgilisi olan kimse. Ermiş, seven. Dost, sahip.

Velî: Velakin, amma, fakat.

Verd: Gül.

Vesvâs: Vesveseler, kuruntular; şeytan.

Veyletâ: Vay, yazık, vah vah.

Vicdân: İç, derûnî duygu; insanın içindeki doğruluk duygusu.

Vildân: Cennet çocukları, kullar, köleler.

Vîrâne: Yıkık, harap.

Vird: Sık okunan dua, zikir.

Visâl: Kavuşma, ulaşmak, sevgiliye kavuşmak.

Vuslat: Sevenin sevdiğine kavuşması, sevgiliyle buluşmak.

Vustâ: Orta, ortada bulunan.

Vuzû’: Abdest alma, abdest.

Vücûb: Vâcip, lüzumlu olma; bırakılması mümkün olmayan; gerekli.

Vücûd: Bulunma, var olma, varlık; gövde; ten, beden.

Vülûc: Girme, sokulma.

Vüs’at: Genişleme.

Vüska: Pek sağlam ve çok kuvvetli olan. Urvetü’l-vüska: Çok kuvvetli kulp, İslam dinî.

Y

Yâ leyte kavmî ya’lemûn: “Keşke kavmim bilseydi!” Yâsin/26.

Yâ: Ey!

Yaban: Dışarı, kır, tarla, dağ, evcil olmayan yırtıcı hayvanlar.

Yâd: Anmak.

Yad: Yabancı, tanıdık olmayan, garîb.

Yağmâ etmek: Akıncıların düşman topraklarına yaptıkları baskın, çapul. Baskın veya zor kullanarak elde edilmiş olan.

Yahşı: Güzel, yakışıklı.

Yahyâ: İhyâ eden, dirilten, hayat veren.

Yakîn: Kesin ve apaçık bilgi. Şüphe ve tereddüde yer bırakmayan doğru ve gerçek bilgi.

Ya’kûb: İsrailoğullarından Yûsuf Peygamberin babası olan peygamber.

Yakzân: Uyanık.

Yalın: Dil gibi uzanan ateş, alev; parlak; çıplak.

Yalınlanmak: Parlamak, ışıldamak, ışık saçmak, alevlenmek.

Yaman: Kötülük, musibet, fenalık. Fena, kötü, hoş olmayan.

Yâr: Dost, sevgili.

Yarak: Hazırlık, silah, levazım

Yaraklamak: Hazırlanmak, silahlanmak.

Yârân: Arkadaş, dost, sevgililer, sevenler.

Yaraşmak: Yakışmak.

Yâsin: Kur’an-ı Kerim’de 36. surenin ismi. Sûrenin birinci ayeti müteşabih ayetlerdendir. Mutasavvıflar, “insan-ı kamile” veya “Hazret-i Muhammed’e” hitap eden “Ey Muhammed” yahut “ey insan!” anlamında bir söz olduğunu söylerler.

Yatlu: Kötü, âdî, fena.

Yatur: Yatar.

Yed: El.

Yedi başlı bir ejder: Nefs-i emmare.

Yeğ: Daha iyi, daha üstün.

Yek: Bir, tek.

Yek-dâne: Bir tek, emsali olmayan.

Yek-dem: Bir nefeslik, çok kısa.

Yek-nefes: Tek nefes.

Yeksân: Düz olmak, aynîleşmek. Bir olmak.

Yektâ: Tek, eşsiz, benzersiz.

Yeldâ: Uzun. Leyl-i yeldâ: En uzun gece.

Yelmek: Koşmak, Yel gibi uçup koşmak, acele yürümek, esmek.

Yemm: Deniz, bahr.

Yerak/Yerağ: Lazım ve faydalı olan her şey; her türlü teçhizat, tedârikât ve silahlar. Mecazen abdest ve zikir gibi ibadetler.

Yerinmek: Kederlenmek, üzülmek, mahzun olmak, tasalanmak. Kendini eksik ve kusurlu-görmek.

Yevm: Gün.

Yevme’t-tenâd: Kıyamet günü. “Ve yâ kavmi innî ehâfu aleykum yevme’t-tenâd: Ey kavmim! Gerçekten sizin için o bağrışıp çağrışma gününden, arkanıza dönüp kaçacağınız günden korkuyorum.” Mümin/32.

Yevm-i tüblâ: Sırların orta yere çıkarılacağı gün. Mahşer günü.

Yevmü’l-kıyâmet: Kıyamet günü.

Yevmü’n-nüşûr: Dağılma günü.

Yezdân: Cenab-ı Hak.

Yiniltmek: Hafifletmek. Yükü yiniltmek, yükten kurtulmak.

Yumak: Yumak, yıkamak, arındırmak.

Yuyulmak/yoyulmaz: Silinmek, bozulmak. Yıkanmak. Zâil olmak.

Yümn: Güç, kuvvet.

Z

Zâğ: Karga. Mecazen dedikoducu insan, sofu.

Zâhid: İbadet ve taatlerde titiz davranıp kılı kırk yaran kişi. Zühd ve takvâ yoluyla Hakk’a ulaşmaya çalışan kimse. Kaba sofu; dünyaya arkasını dönen kişi. Zâhid: Sofu. Kendini sadece ibadete verip, yaptığı bu ibadetin kabuğunda kalan kişi.

Zâhidâ: Ey zâhid!

Zâhir: Görünen, açık, belli, meydanda. Esmaü’l-Hüsna’dan zâhir olan Allah.

Zahirâ/ Zahiren: Dışarıdan bakınca.

Zahm: Yara.

Zâil olmak: Sona ermek, kaybolmak, yok olmak.

Zâkir: Anan, zikreden.

Zakkum: Cehennemde yetişen bir ağaç.

Zâlike yevmu’n-nüşûr: “Bugün yeniden dirilme, yeni hayat bulma günüdür.

Zam’ân: Susamış, susayan.

Zamîr: İç yüz, içte gizlenen şey.

Zann: Şüphe.

Zâr: İnlemek, ağlamak.

Zarâfet: Nâziklik, incelik.

Zâri zâri: Yanık yanık.

Zât: Kişi, şahıs, öz. Kendi, herşeyden münezzeh olan Allah, asıl, esas, öz, hakîkat. Nefs.

Zat-ı baht: Sırf zat, Allah.

Zât-ı Kibriyâ: Azametli varlık veya kişi.

Zayf-ı mükerrem: Hürmetli, şerefli saygın misafir.

Zâyil: Geçen, geçici, kaybolan, yok olan.

Zebh: Boğazlama, kesme, keserek öldürme. Kurban kesme.

Zebh-i azîm: “Ona (İbrâhim’e), bedel olarak çok büyük kurban verdik.” (Ve fedeynâhu bi zibhın azîm. Saffât/107. İsmâil İbrâhim’in nefsinin temessülüdür. İbrâhim’in Hakk’a yakınlaşması için nefsin kurbân edilmesi yani kendisine engel olan unsûrî benliğin kaldırılması gerekiyordu. Fakat Hazret-i İbrâhim bu hâli yaşadığı ilk anda yanılsayıp oğlu İsmâil yerine nefsini koyamadı. Sonra bu kurbânın nefsinin yerine bedel olduğunu anladı.

Zeheb: Altın.

Zehr-i mâr: Yılan zehri.

Zelîl: Hor, Hakîr, alçak kimse.

Zem: Kötülemek.

Zem’an: Susamış.

Zemîn: Yer.

Zemm: Yerme, kötülemek, kınama, ayıplama.

Zen: Kadın; kadın tıynetli olan. Mecazen kemal sıfatları yönüyle nakıs olan sülûk erbabı.

Zenb: Günah, suç, kabahat.

Zeneb: Kuyruk.

Zer: Altın.

Zerk: Hile yapmak.

Zerk-i tâat: İbadette hîle yapmak.

Zerre: Pek küçük parça.

Zerrîn: Altın.

Zevâl: Yerinden ayrılıp gitme, sona erme, batma.

Zevi’l-irfân: İrfân sahipleri. Hakk’ı tanıyanlar.

Zevrak: Kayık, sandal.

Zeyl: Ek, ilave, bir şeyin altı, devamı.

Zeyn: Süs, bezek.

Zıddeyn: İki zıt. Belli bir durumda biri varken diğerinin var olması mümkün olmayan. Allah’ın celal ve cemâl sıfatları.

Zıll: Gölge.

Zihî: Ne hoş ne kadar, güzel, ne iyi, aferin.

Zî-kerem: Keremli. ikram edici, cömertlik sâhibi.

Zikr: Anmak. Allah’ı anmak, onu unutmamak ve gaflet hâlinde olmamak.

Zillet: Hakîrlik, horluk, alçaklık.

Zindân-ı cism: Beden.

Zinde: Diri, canlı.

Zînet: Süs, süsleme.

Zîr: Alt, aşağı. Zîr ü bâlâ: Aşağı ve yukarı, alçak ve yüksek. Zîr ü bâlâ: Aşağı yukarı, alt üst.

Ziyâ: Işık, aydınlık.

Zuhûr: Zahir olma, görünme, meydana çıkma. Zuhûrât: Hadiseler, ortaya çıkan şeyler.

Zulem: Karanlıklar.

Zulmet: Karanlık.

Zûr: Yalan. Yalancı, uydurma. Şahid-i zûr: Yalancı şahid.

Zübde: Hülasa, Bir şeyin en seçkin parçası. Öz. Hz. Muhammed için kullanılır.

Zühd: Kendisini ibadete vermek, dünyevî şeylerden uzaklaşmak.

Zülâl: Saf, hafif, soğuk, güzel, tatlı su.

Züleyha: Mısır maliye nazırının eşi.

Zülf: Yüzün iki yanından sarkan uzun saç. Metinde ise hiç kimsenin ulaşamadığı gaybi hüviyet, Hakk’ın zâtı ve künhü anlamında kullanılmıştır. Karanlık (siyah saç) nasıl meçhul ise Hakk’ın zâtı da öylece meçhuldür.

Zülf-i perişân: Sevgilinin saçının darma dağın oluşu.

Zülkarneyn: İki boynuzlu demektir. Kur’an-ı Kerîm’de adı geçen şahıs Büyük İskender. Kur’an-ı Kerim’de toplam 6 ayette geçmektedir.

Zülkarneyn: Kur’an’da geçen bir nebi.

Züll: Zillet, alçalma, horluk.

Zülf: Mahbubun iki yanından sarkan saç büklümü.

Zümre: Cemaat, topluluk, sınıf.

Zümre-i ehl-i hakîkat: Marifet sahipleri, ârifler.

Zünnâr: Papazların bellerine bağladıkları uçları sarkık, ipten örme kuşak. Mecazen sâlikin -mal, şöhret, evlad u iyal gibi- yolunu tıkayacak olan her türlü dünyevî sevgi, dünyevî bağ. Küfür ve benlik alameti.

Zünûb: Günahlar.

KAYNAKLAR

KAYNAKLAR

Akarca, Halid, “Niyâzî-i Mısrî Dîvânı’nın Tahlili ve Tenkitli Neşri”, İstanbul Ü. E. F. Türkoloji Bölümü, Mez. Tezi Nu. 2073, 1952.

Aytekin, Adil, Azbî Mustafa Çavuş Dîvânı, Gazi Üniversitesi Eğt. Fak. T. D. E. Bl., Bitirme Tezi, Ankara, 1988.

Ayvansarâyî, Hâfız Hüseyin, Mecmûa-i Tevârih, hz. F. Derin-V. Çabuk, İstanbul, 1985.

Ayvansarâyî, Hâfız Hüseyin, Vefeyât-ı Selâtîn ve Meşâhîr-i Ricâl, hz. Fahri Ç. Derin, İstanbul, 1978.

Ayvansarâyî, Hâfız Hüseyin, “Vefeyâtu’l-Ayân”, İstanbul, Ü. Ktp. TY. 2464.

Ayvansarâyî, Hâfız Hüseyin, “Tezkire-i Meşâyıh”, Süleymaniye Yazma Eser Ktp., Uşşâkî Tekkesi Bl. Yz. Nu: 365.

Babinger, Franz, “Niyâzî”, Encylopédie de L’Islam, Tome III, Leiden, 1936.

Baykal, Kâzım, “Bursa Hakkında Etütler”, Uludağ Mecmûası, S. 80, Bursa, 1946, s. 25-32.

Belîğ, İsmâil, Güldeste-i Riyâz-ı İrfân ve Vefeyât-ı Dânişverân, Bursa, 1286.

Belîğ, İsmâil, Nühbetü’l-Âsâr li-Zeyl-i Zübdeti’l-Eş’âr, hz. A. Abdülkadiroğlu, Ankara, 1985.

Bilginer, Mahmud Sadettin, Allah ve İnsan, İstanbul, 1991.

Bilginer, Mahmud Sadettin, Mısrî Niyâzî Dîvânı Şerhi, İstanbul, 1976.

Bilgiseven, Amiran Kurtkan, Büyük Türk-İslâm Düşünürü Niyâzî-i Mısrî’den Esintiler, İstanbul, 2010.

Bilgiseven, Amiran Kurtkan, Din Sosyolojisi, İstanbul, 1985.

Blochet, E., Catalogue des manuscripts turcs de la Bibliothéque Nationale, I, Paris, 1932.

Çavdaroğlu Müftî Dervîş, hz. M. Tatcı-C. Kurnaz, Ankara, 1999.

Dağlıoğlu, Hikmet T., “M. Şemseddîn Ulusoy”, Ülkü Halkevi Dergisi, C. IX, S. 53, Ankara, 1937, s. 385.

Doğramacı, Baha, Niyâzî-i Mısrî, Hayatı ve Eserleri, İstanbul, 1988.

Enfî, Hasan-Hulus, Halvetî, Tezkiretü’l-Müteahhirin: XVI-XVIII. Asırlarda İstanbul’da Velîler ve Delîler, hz. M. Tatcı-M. Yıldız, İstanbul, 2007.

Erbilî, Muhammed Es’ad, Divân-ı Es’ad, İstanbul, 1991.

Erdoğan, Kenan, Niyâzî-i Mısrî Dîvânı, Ankara, 2008.

Erdoğan, Kenan, “Niyâzî-i Mısrî Adına Kayıtlı Bazı Manzûmeler” CBÜ., Sosyal Bilimler Dergisi, Yıl: 2012, Cilt:10 Sayı:1, s. 18-48.

Ergun, Sadettin Nüzhet, Türk Mûsikîsi Antolojisi, C. I-II, İstanbul, 1943.

Erten, Süleyman Fikri, Antalya Livası Tarihi, İstanbul, 1340.

Erten, Süleyman Fikri, Antalya Tarihi, Antalya, 1948.

Fındıkoğlu, Ziyaeddin F., “Bursa Müverrihlerinden Mehmed Şemseddîn’in Hayatı ve Eserleri”, Uludağ Mecmûası, S. 34, Nisan 1941.

Gazzîzâde Abdüllatîf Efendi, Menâkıb-ı Evliyâ-Menâkıb-ı Ahmed Gazzî, hz. A. Koçin, Ankara, 2009.

Gölpınarlı, Abdülbâki, “Niyâzî”, İslam Ansiklopedisi, C. IX, İstanbul, 1988.

Gölpınarlı, Abdülbâki, “Niyâzî-i Mısrî”, Şarkiyat Mecmûası, C. VII, İstanbul, 1972.

Güleçyüz, M., “Risâle-i Hazret-i Mısrî”, Diriliş, S. 41-42, 43, İstanbul, 1976.

Harîrîzâde M. Kemâleddîn, “Tibyân-u Vesâili Hakâik fî-Beyâni Selâsili’t-Tarâik”, Süleymaniye Yazma Eser Ktp., İbrahim Efendi Bl., C. I-II-III, Nu: 430–432.

Hüseyin Vassâf, Kemâlnâme-i İsmâil Hakkî, hz. Murat Yurtsever, Bursa, 2000.

Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, hz. Ali Yılmaz-Mehmet Akkuş, V C., İstanbul, 2006.

İbn Manzûr, Lisânu’l-Arab, C.1-16, Beyrut, 1990.

İbnü’l-Emîn Mahmûd Kemâl, Son Asır Türk Şairleri, IV C., İstanbul, 1988.

İbrahim Râkım Efendi, “Vâkıât-ı Pîr-i Rûşen-Zamîr Hazret-i Mısrî”, Süleymaniye Yazma Eser Ktp., İzmir Bl., Yz. Nu: 790.

“İnönü Üniversitesi Malatya Çevresi Halk Kültürü Sempozyumu”, Malatya, 1985.

İstanbullu Bir Eren Senâyî Hasan Şabânî, Dîvân-ı İlâhiyât, hz. Mustafa Tatcı, İstanbul 2013.

Kabakçı, Yusuf, “Bursalı Tarihçi; Mehmet Şemsettin Efendi ve Seyahatnâmesi: Dildâr-ı Şemsî”, U. Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı: 1, Bursa, 2008, s. 263-282.

Kabakçı, Yusuf ve Mustafa Kara, Niyâzî-i Mısrî’nin İzinde Bir Ömür Seyahat-Dildâr-ı Şemşî, İstanbul, 2010.

Kantemir, Dimitri, Geschichte des osmanischen Reiches…, Hamburg, 1745.

Kaplanoğlu, Raif, “Mehmed Şemseddîn Ulusoy’un Kitapları-Hâkisâr-ı Şemsî”, Bursa Araştırmaları Kent Tarihi ve Kültürü Dergisi, S. 2, Bursa, 2003, s. 56-57.

Kara, Mustafa, “Bir Şeyh Efendi’nin Meşrutiyet ve Cumhuriyete Bakışı”, Türk Tasavvuf Tarihi Araştırmaları, İstanbul, 2005, s. 294-310.

Kara, Mustafa, “Bursalı Bir Tarihçi; Mehmet Şemsettin Ulusoy Efendi”, U. Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, Sayı: 3, Bursa, 1991, s. 99-105.

Kara, Mustafa, “Yâdigâr-ı Şemsî’nin Neşrinin 90. Yılı Münasebetiyle Mehmed Şemseddîn Ulusoy”, Bursa Araştırmaları Kent Tarihi ve Kültürü Dergisi, S. 2, Bursa, 2003, s. 50–55.

Kara, Mustafa, Bursa’da Tarîkatlar ve Tekkeler C. I, Bursa, 1990; C. II, Bursa, 1993.

Kara, Mustafa, Niyâzî-i Mısrî, Ankara, 1994.

Karahan, Abdülkadir, “Kendi Elyazısı Hatıralarına Göre Niyâzî-i Mısrî’nin Bazı Mistik Görüşleri”, Türkiyat Mecmûası, C. XIX, s. 93-98.

Kâsımzâde Seyyid Mehmed Emîn Halvetî, Dîvân-ı İlâhiyât, hz. Mustafa Tatcı-Mustafa Sever, Bursa, 2012.

Kavruk Hasan, Niyazî-i Mısrî Hayatı Sanatı Eserleri ve Türkçe Şiirleri,, Malatya 2012.

Kavruk Hasan, “Hatıraları Işığında Niyâzî-i Mısrî” A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi Prof. Dr. Hüseyin AYAN Özel Sayısı, Sayı 39, Erzurum 2009, s. 395 vd.

Kırpık, Güray, “Osmanlı Arşiv Belgelerinde Niyâzî-i Mısrî”, III. Uluslararası Malatyalı Niyâzî-i Mısrî Sempozyumu Bildirisi, 2-3 Kasım 2012.

Kondumer, Azîz, “Niyâzî Mısrî Kimdir?”, Yeni Sebilürreşâd, C. IV, S. 81, Yıl 1950, s. 93-94.

Köstendilli Süleyman Şeyhî, 1001 Sûfî-Bahrü’l-Velâye, hz. Sezai Küçük-Semih Ceyhan, İstanbul, 2007.

Kut, Turgut, “İstanbul Hankâhları Meşayıhı”, Journal of Turkish Studies, Abdülbaki Gölpınarlı Hatıra Sayısı, I, Harvard 1995.

Limnili Şeyh Abdî-i Siyâhî, Limni’de Sürgün Bir Velî-Niyâzî-i Mısrî’nin Hatıraları, hz. Mustafa Tatcı, İstanbul, 2010.

Lowry, Heath W., Historical Vestiges of Niyâzî Mısrî’s Presence on the Island of Limnos: Niyâzî Mısrî’nin Limnos Adası’nda Bulunan Tarihi İzleri, İstanbul, 2011.

Mehmed Ali Aynî, İslam Tasavvuf Tarihi, sad. H. R. Yananlı, İstanbul, 1985.

Mehmed Nazmî Efendi, Osmanlılarda Tasavvufî Hayat-Halvetîlik Örneği-Hediyyetü’l-İhvân, hz. Osman Türer, İstanbul, 2005.

Mehmed Şemseddin (Ulusoy), Bursa Dergâhları, Yâdigâr-ı Şemsî, hz. Mustafa Kara-Kadir Atlansoy, C. I-II, Bursa, 1997.

Mehmed Şemseddin (Ulusoy), “Gülzâr-ı Mısrî”, yz. Mustafa Tatcı özel Ktp. .

Mehmed Şemseddin, Niyâzî-i Mısrî’nin İzinde Bir Ömür Seyahat- Dildâr-ı Şemsî, hz. Y. Kabakçı-M. Kara, İstanbul, 2010

Mehmed Tahir, Osmanlı Müellifleri (tıpkıbasım), hz. M. Tatcı-C. Kurnaz, Ankara, 2000.

“Menkabe-i Mısrî”, yz. Bursa Eski Basma ve Yazma Eserler Ktp., 854/18.

Mustafa Lutfî Efendi, Tuhfetü’l-Asrî fî Menâkıbi’l-Mısrî, Bursa, 1309.

Müstakimzâde Süleyman Sadettin, Mecelletü’n-Nisâb (tıpkıbasım), Ankara, 2000.

Naimâ Mustafa, Tarih-i Nâimâ, C. II, İstanbul, 1147.

Niyâzî, Hallâc-ı Mansûr’un Menâkıbı, hz. Mustafa Tatcı, İstanbul, 2008.

Niyâzî-i Mısrî, El-Es’iletü ve’l-Ecvibe, sad. Nazım Akkoyun, İstanbul, 1966.

Niyâzî-i Mısrî, İrfan Sofraları, çev. Süleyman Ateş, Ankara, 1971.

Niyâzî-i Mısrî, “Mecmû‘a-i Kelimât-ı Kudsiyye-i Hazret-i Mısrî”, Bursa Eski Basma ve Yazma Eserler Ktp., Orhan Gazi Bl., Yz. Nu. 690.

Niyâzî-i Mısrî, “Mecmûa”, Süleymaniye Yazma Eser Ktp., Reşid Ef., 1218.

Niyâzî-i Mısrî, Niyâzî-i Mısrî’nin Hâtıraları, hz. Halil Çeçen, İstanbul, 2006.

Oral, Hüseyin, Niyâzî-i Mısrî, Hayatı, Tefekkürü, Eserleri, İstanbul, 1987.

Oruç, Adem, “Vahdet-i Vücût”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, Mez. Tezi, 1978.

Önez, Mehmed, “Bursa Evliyaları”, İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Bölümü, Mez. Tezi Nu: 1076, İstanbul, 1973.

Özay, İbrahim-Emrullah İşler, Türkçe-Arapça Kapsamlı Sözlük, Ankara 2011.

Purgstall, Hammer, Geschichte der osmanischen dichtkunst bis auf unsere zeit: Mit einer blüthenlese aus zweytausend, zweyhundert dichtern, C. III, Besth, 1827.

Râşid, Tarih-i Râşid, II C., İstanbul, 1282.

Sâdık Vicdânî, Tomar-ı Turuk-ı Aliyye, Tarîkatler ve Silsileleri, hz. İrfan Gündüz, İstanbul, 1995.

Safâyî, Mustafa, Tezkire-i Safâyî, hz. Pervîn Çapan, Ankara, 2005.

Sâlim Efendi, Tezkiretü’ş-Şuarâ, hz. Adnan İnce, Ankara, 2005.

Selîm Dîvâne, Âriflerin Delîli Müşkillerin Anahtarı, hz. Mustafa Tatcı, Ankara, 2004.

Serin, Rahmi, İslam Tasavvufunda Halvetîlik ve Halvetîler, İstanbul, 1984.

Silahdâr Fındıklılı Mehmed, Tarih, II C., İstanbul, 1928.

Süreyya, Mehmed, Sicill-i Osmanî, hz. Nûri Akbayar-Seyit Ali Kahraman, V C., İstanbul, 1996.

Şemseddîn Sâmi, Kamûsu’l-Alâm, VI C., İstanbul, 1316.

Şentürk, Ahmed, “Niyâzî-i Mısrî’nin Doğduğu Köy”, Görüş Gazetesi, Malatya, 1981.

Şeyhî Mehmed, Vekâyiu’l-Fuzalâ, neşr. A. Özcan, IV C., İstanbul, 1989.

Şeyhî Süleyman Köstendili, Bahru’l-Velâye, Berlin Ktp., Yz. Nu. 1683.

Tahirül-Mevlevî, “Şemseddîn Efendi’nin İrtihâli ve Tarihi”, Mahfil, II, 18 (R. Ahir 1340), 108.

Tatcı, Mustafa, Niyâzî-i Mısrî, Sarajevo 2012.

Tatcı, Mustafa, “Niyâzî-i Mısrî’nin Tasavvufî Bir Rüya Tabirnâmesi”, Türk Folklor Araştırmaları, Ankara, 1989, s. 85-96.

Tatcı, Mustafa, “Elmalılı Bir Mutasavvıf Şair: Ümmî Sinân Halvetî”, Türk Dünyası Araştırmaları, S. 81, İstanbul, 1992.

Tatcı, Mustafa, “Eşrâtu’s-Sâat”, Dolunay, S. 32-33, Kahramanmaraş, 1988.

Tatcı, Mustafa, “Mehmed Şemseddîn-i Mısrî’nin Bir Risâlesi: Bir Müsamere-i Hayaliyye-i Âşıkâne Der Huzûr-ı Hazret-i Niyâzî-i Mısrî”, Tarih ve Toplum, S. 97, İstanbul, 1992. s. 48-51.

Tatcı, Mustafa, “Niyâzî-i Mısrî’nin Bir Cifriyyesi”, Dergâh, S. 11, Yıl 1991.

Tatcı, Mustafa, “Sezâyî-i Gülşenî’nin Mahlası Hakkında Bir Not”, İslami Edebiyat Dergisi, S. 15, İstanbul, 1992.

Tatcı, Mustafa, “Şerh-i Esmâ-i İsnâ Aşere”, Türk Yurdu, S. 12, İstanbul, 1988.

Tatcı, Mustafa, “Yûnus’un Yeni Bir Şiiri mi?”, Erguvan, S. 1, Ankara, 1985.

Tatcı, Mustafa, Burc-ı Belâda Bir Merd-i Hudâ: Niyâzî-i Mısrî, İstanbul, 2010.

Tatcı, Mustafa, Elmalı’nın Cânları, İstanbul, 2008.

Tatcı, Mustafa, Limni’de Sürgün Bir Velî-Niyâzî-i Mısrî’nin Hatıraları, İstanbul, 2010.

Tatcı, Mustafa, “Niyâzî-i Mısrî, Hayatı, Düşünceleri, Bir Risâlesi”, Uludağ Üni. Necatibey Eğt. Fak. Mez. Tezi, Balıkesir, 1983-84.

Tatcı, Mustafa, Üsküdarlı Muhammed Nasûhî’nin Hayatı ve Dîvânçe-i İlâhiyâtı, İstanbul, 2004.

Tatcı, Mustafa, Üsküdarlı Selâmî Ali Celvetî-Hayatı, Tarîkat-nâmesi ve Vakfiyesi, İstanbul, 2006.

Tatcı, Mustafa, Yûnus Emre Dîvânı, I-VI, Ankara, 2008.

Tatcı, Mustafa v.d., “Manzum Bir Şathiyye Şerhi: Mehmed Nesîm Efendinin Tuhfe-i Verdiyyesi”, Journal of Turkish Studies-Türklük Bilgisi Araştırmaları: Essays in Honour of Barbara Flemming, II, Harvard University, Harvard, 2002, s. 69-95.

Tatcı, Mustafa, Ahmet Ögke, Elmalılı Vâhib Ümmî, Dîvân-ı İlâhiyât, Ankara, 2012.

Terzioğlu, Derin, “Mecmû’a-i Şeyh Mısrî: On Yedinci Yüzyıl Ortalarında Anadolu’da Bir Dervîş Sülûkunu Tamamlarken Neler Okuyup Yazdı?” Mecmûa: Osmanlı Edebiyatının Kırkambarı, hz. Hatice Aynur vd., İstanbul, 2012.

Tuman, Nail, Tuhfe-i Nâilî, hz. M. Tatcı-C. Kurnaz, II C., Ankara, 2001.

Uçman, Abdullah, “Çoban Babanın İstihrâçnâmesi”, Tarih ve Toplum, S. 121, Ocak 1994, s. 23-24.

Uşaklı Matlaî, Dîvânçe-i İlâhiyât, hz. Mustafa Tatcı, İstanbul, 2010.

Uşaklı Şeyhî, Dîvân-ı İlâhiyât, hz. Mustafa Tatcı, İstanbul, 2010.

Verdî Kâsım Efendi, Dîvân-ı İlâhiyât, Millî Ktp., Yz. Nu: 2589.

Yurdören, İbrahim, Niyâzî Dîvânı Açıklaması, Ankara, 1966.

Yücer, Rıza Ruşen, “Mehmed Şemseddîn Ulusoy”, Türkün Mecmûası, S. 9, Bursa, 1937, s. 38-41.

BELGE VE
FOTOĞRAFLAR

BELGE ve FOTOĞRAFLAR

Limni’de Mısrî’nin tevhîdhânesi (2011)

Semâhâne (tevhîdhâne) (2011)

Mısri’nin kabri, bu evin kapısının önünde, yol altında kalmış. (2011)

Hazret-i Mısrî’nin mezarı muhtemelen tam işaret ettiğim noktada bulunuyor.

Yanımıza gelen Rum vatandaş; cesedin yerinde durduğunu, babalarından böyle duyduklarını söylüyor.

Limni’de Mısrî Dergâhının giriş kapısı

Dergâhın sağındaki bina, “Cafe” olarak faaliyette. Bir zamanlar Hazret-i Pîr’in ibâdet ettiği câmi idi.

Hazret-i Mısrî’nin Tevhîdhânesi’nin ve yaşadığı dergâha ait bölgenin Kaleden görünüşü (16 Eylül 2011)

Limni: Elimizden çıkmadan önce (1912)