Hazırlayan
SADIK YALSIZUÇANLAR

Ankara
2014

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARI - 950

Edebi Eserler: 25

Genel Koordinatör
Prof. Dr. Mehmet Emin ÖZAFŞAR

Yayın Yönetmeni
Dr. Yüksel SALMAN

Koordinasyon
Yunus AKKAYA

Editör
Mustafa TATCI

Grafik & Tasarım
Mücella TEKİN

Tashih
Mustafa KAYA

Baskı
Kalkan Matbaacılık San. ve Tic. Ltd. Şti.
0.312 341 92 34

2. Baskı, Ankara - 2014

Eser İnceleme Komisyon Kararı: 16.05.2013/13

2014-06-Y-0003-950
ISBN: 978-975-19-5750-4
Sertifika No: 12930

© T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı
No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA
Tel: 0 312 295 72 93 - 94
Faks: 0 312 284 72 88
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü
Tel.: 0 312 295 71 53 - 0 312 295 71 56
Faks: 0 312 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

TAKDİM

Divanlar; dilimizin, edebiyatımızın, zevkimizin, zarafetimizin, fikir ve gönlümüzün dışavurumunda, taşınmasında, aktarılmasında takdiri güç bir önemi haizdirler. Şairlerimiz divanlarında zihin ve gönül dünyalarını ifade ederken dilin zenginliklerini alabildiğine kullanmış, dili derinleştirerek fikrimize derinlik katmışlardır. Zaman zaman bu şiirlerde kendi iç dünyamızın yansımasını buluruz, bazen ruhumuza işleyen dokunaklı tasvirler yakalarız, bazen ufkumuzu genişleten açılımlara rastlarız. Bazen de şaire has, onun öznel alemine ilişkin ifadeler çıkar karşımıza. Öyle ki, bunlar şairin iç dünyasını, yaşadığı ortamı, ait olduğu mezhep ve meşrebin etkilerini yansıtan, her zaman anlayamadığımız, bazen ise kabul edemediğimiz anlamlardır. Bu anlamlar divanın ve şairin bütünlüğünün bir parçasıdır. Diyanet İşleri Başkanlığı, divan klasiklerini yayımlarken bu bütünlüğü zedelemeksizin, esere halel getirmeksizin yayımlamayı şaire ve esere karşı edebin gereği addetmektedir. Eserde serdedilen görüşler şairin kendine aittir. Başkanlığın sorumluluğu bu büyük mirası olduğu gibi aktarmaktır.

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

ÖN SÖZ

Yunus Emre’yi kaynak alarak gelişen Bektaşî Edebiyatı’nın en önemli temsilcisi olan Kaygusuz Abdâl, Türk dili, kültürü ve Tasavvufî Türk Edebiyatı tarihi için son derece önemli olan 15’e yakın eserin şairi ve müellifidir. Bektaşî erkânı içinde yetişen şair, Menâkıbında verilen bilgiye göre, Elmalı’da yaşayan Hacı Bektaş-ı Velî silsilesinden Abdâl Mûsâ’ya intisap etmiş ve uzun müddet onun terbiyesinde ve hizmetinde bulunmuştur. Kaygusuz, seyr ü sülûkunu tamamladıktan sonra, tahminen H. 800/M. 1379-1398 yıllarında Hac farizasını yerine getirmek üzere yola çıkar ve Mısır’a varır. Orada bir süre kaldıktan sonra Hacca gider. Hac’dan dönüş yolunda Hicaz, Suriye ve Irak’ı dolaşarak tekrar Anadolu’ya döner. 1424-1430 tarihleri arasında Rumeli’ye giden Kaygusuz Abdâl, Edirne, Yanbolu, Filibe ve Manastır’ı ziyaret eder. Daha sonra muhtemelen Anadolu’ya (belki de Mısır’a) dönen Kaygusuz, tahmini olarak 1444 yılında vefat eder. Elmalı/Tekke köyündeki Abdâl Mûsâ türbesinde medfun olduğuna inanılmaktadır.

Kaygusuz Abdâl’ın tarihî hayatı konusunda ma’alesef yeterli bilgi mevcut değildir. Menkabevî hayatı ise, yaşadığı dönemden itibaren dilden dile nakledilerek, daha sonraları da yazıya geçirilerek günümüze kadar gelmiştir. Eldeki mevcut bilgilere göre Kaygusuz Abdâl, Alanya Beyi Hüsameddin Mahmud’un oğludur. O, bu özelliğinden dolayı, bazı şiirlerinde “Alaî (Alayî)” veya “Sarâyî (Saraya mensup)” mahlâsını, çoğu şiirinde de, “Kaygusuz Abdâl”, “Kaygusuz”, “Kul Kaygusuz” mahlaslarını kullanır. Kaygusuz, iyi bir tahsil görmüş, Arapça ve Farsça öğrenmiştir. Manzum ve mensur 15 kadar eserinin tamamı tasavvufî muhtevaya sahiptir. Vahdet-i vücûdu, esas olarak ilahî aşkı, yaratılışı, vahdeti, kesreti, insanı, vd. konuları işlediği şiirlerinde aynı zamanda yaşadığı tasavvufî tecrübeleri de derinlikli ve zaman zaman kapalı, remzî bir üslupla dile getirir.

Kaygusuz Abdâl, genellikle antolojilerde, ders kitaplarında, vd. yer alan hece vezniyle yazılmış şathiyeleri ile bilinir. Şathiye bilindiği üzere anlaşılması oldukça zor, herkesin anlayamayacağı, çok derin anlamlı felsefî şiirlerdir. Bu yönüyle Kaygusuz Abdâl eksik olduğu kadar hakkında yanlış hükümler verilmiş bir mutasavvıftır. Şiirlerine ve nesirlerine bir bütün olarak bakıldığında, Kaygusuz’un vahdet-i vücûd inancını bütün eserlerinde son derece derin işlediği görülecek; kullandığı kavramların düz anlamlarının arkasında ilahî aşkın, ilahî sırların, tecrübelerin olduğu anlaşılacaktır. Son derece irşadî ve terbiyevî bir üslupla yazılan şiirlerde anlam katları aralandıkça Kaygusuz’un ne denli güçlü bir dili ve tasavvufî tecrübesinin olduğuna tanık olunacaktır.

Çalışmamız, Anadolu insanının gönül mimarlarından birisi olan Kaygusuz Abdâl üzerinedir. Çağımız insanının irfanî yetkinliğe ulaşmasında bir kılavuz kişinin, Kaygusuz Abdâl’ın eserlerinden örneklerin sunulduğu bu çalışma gönül dostlarına yüzyıllar öncesinden dostça bir selamdır. Çalışmamızın ilk bölümünde Kaygusuz Abdâl’ın tarihî ve menkabevî hayatı, onun tasavvufî kimliği ve eserlerinin edebî özellikleri hakkında bilgi verildi. Daha sonra eserleri kısaca değerlendirildi. Daha sonra ise, çeşitli kütüphanelerde tespit edebildiğimiz Kaygusuz Abdâl’a ait yazmalardaki şiirler bir araya getirildi. Farklı yazmalardaki şiirler karşılaştırıldı, kritik edildi. Diğer yandan, Kaygusuz Abdâl’ın edebî ve tasavvufî kimliği ve kişiliğinin daha iyi ve doğru anlaşılması amaçlanarak müstakil eserlerinden kısa alıntılar yapıldı. Son bölümde okuyucunun şiirleri anlamada kullanabileceği küçük bir sözlüğe yer verildi.

Netice olarak, Tasavvufî Türk Edebiyatı içinde bir zümre edebiyatı olan Bektaşî Edebiyatı’nın kurucusu ve en önemli temsilcisi olan bir mutasavvıfın ahlakî, irşâdî ve terbiyevî özellikleriyle bizlere miras bıraktığı eserlerinden örnekler sunduk. Çağında Anadolu insanının manevî dünyasını besleyerek onların maddî dünyalarına, gündelik hayatlarına şekil vermelerinde ilham kaynağı olan Kaygusuz Abdâl’ın, günümüzün insanlarına da ilham kaynağı olacağına, onların da gönüllerini besleyeceğine inanıyoruz. “Kaygusuz Abdâl-Seçmeler” aşk ve gönül dostlarını Kaygusuz Abdâl gibi büyük bir mutasvvıfla tanıştırmayı hedefleyen bir çalışmadır.

Ulu bir dağdan alınarak kesilip, biçilip bir dolap hâline getirilen ulu bir çınar gibi, Abdal Musa’nın izinden yürüyerek değişen, dönüşen; değiştikçe, dönüştükçe de çevresini değiştiren, dönüştüren, özüyle, sözüyle, ameliyle ideal insanî özellikleri va’z eden bir mutasavvıf olan Kaygusuz Abdal’ın şiirlerinden bir seçme olan bu çalışmayla bunalan, kararan gönüllerin ihyasına bir nefes sunmaya çalıştık. Aşk ve gönül dostlarına aşk u niyâz ile ...

Prof. Dr. Mustafa SEVER

BEKTAŞÎ
EDEBİYATI

BEKTAŞÎ EDEBİYATI

Miladî VIII. asırdan itibaren İslamiyetle tanışan, ananevî inanç ve yaşayışlarıyla bu din arasında benzerlikler, uygunluklar bulan Türk toplulıkları İslamiyeti kabul etmeye başlar ve özellikle X. asırda (920’de) Satuk Buğra Han’ın Müslümanlığı bir devlet dini olarak kabul etmesiyle ilk İslamî-Türk devletini (Karahanlılar) kurarlar. Türk boylarının tedrici olarak Müslümanlığı benimsemesiyle İslamiyetin yaygınlaşması da hızlanır. Bu süreçte gerek Müslümanların fetihlerine katılarak gerekse ticarî kafilelerle Maveraünnehir ve çevresi bölgelere gelen mutasavvıfların etkileriyle İslamiyet yaygınlaşır ve bölgede İslamiyet’in nüfûzunun genişlemesine paralel olarak birçok yerleşim merkezinde tekkeler kurulur. Kurulan bu tekkelere mensup dervişlerin mevsimlere bağlı olarak yayla-kışla arası göçer bir hayat süren Türk boyları arasında İslamiyeti, katı kurallarıyla değil de İslamiyet’in insana tanıdığı serbestlik ve hoşgörü içinde, onların rûhuna uygun şekilde telkin etmeleri, onların dilinde, zevkinde ve aşina oldukları ölçü ve şekilde dile getirmeleriyle İslamiyet hızla yaygınlık kazanır. Diğer bir söyleyişle, İslamiyet’in Türkler arasında yaygınlaşması tasavvuf yoluyla olur. Zira, ananevî inançlarındaki serbestlik karşısında, imân ve ibadeti kesin, katı kurallara bağlı bir dini, İslamiyet’i kabul etmeleri kolay olmamıştır. Mutasavvıf dervişlerce yaşayış özelliklerine göre yumuşatılarak sunulan İslamiyet’in geniş kütleler tarafından kabul görmesi kolaylaşmıştır. Ananevî inanç izlerini yeni dinin tebliğcisi dervişlerde de gören Türk toplulukları, onları kamlarına, ozanlarına benzeterek onlara da bir kutsiyet atfederek onları “ata, bab, baba” şeklinde adlandırırlar[1]. Kamların çeşitli vesilerle yapılan törenlerdeki trans hâlinde Tanrı’yla, çeşitli rûhî varlıklarla iletişim kurmaları ile dervişlerin “vecd hâli esnasında benlik bağlarından kurtulup manevî makamlara ulaşmaları arasındaki benzerlik, dervişlerin Türkmen zümreleri arasında kabul görmelerini kolaylaştırmıştır.”[2] Bu ata, bab veya babaların çeşitli vesilelerle okudukları dinî, tasavvufî ve ahlakî hikmetler, tasavvufî Türk şiirinin doğmasına ve gelişmesine zemin hazırlar. “ ‘Horasan’da ezan okumak, Mekke’de ibadete dalmaktan daha üstün ve daha faziletlidir.’ düşüncesini kendilerine rehber edinen babalar ve dervişler, Türk dünyasının uyanışında, daha sonra da Anadolu’nun fethinde ve Müslüman-Türk yurdu olmasında önemli bir misyon üstlenmişlerdir.”[3]

Türkler arasında Ahmed Yesevî (öl. 1167) tarafından kurulup şekillendirilen ilk tarikat, kurucusundan adını alan Yesevîliktir. İslamî ilke ve ibadet âdâbını sade Türkçeyle söylediği hikmetleriyle va‘z eden Ahmed Yesevî, Türklerin yaşayışına, ananevî özelliklerine uygun, “yasaklayıcı veya emredici bir tavır takınmaksızın alıştırarak tedrici bir eğitim ve irşâd faaliyeti”[4] ile İslamiyet’in Türk boyları arasında benimsenmesini ve yaşanmasını sağlamıştır. Ahmed Yesevî’nin irşâd faaliyetlerini sürdürdüğü dönem, Mısır’da Memlukların, Anadolu’da Anadolu Selçuklularının ve Beyliklerin, Suriye ve Irak coğrafyasında çeşitli beyliklerin hüküm sürdüğü yıllardır; ki bu dönem, bir yandan Haçlı saldırılarının bir yandan da Moğol saldırılarının yoğunlaştığı ve İslam dünyasını bunalttığı bir dönem olmuştur. Bu bunalımlı dönemde halkın maneviyata sığındığına, mutasavvıfların çevresinde toplandığına, buralarda sükûn ve huzur bulduğuna tanık olunur. Bu dönemde halkın yanında yönetimlerin de mutasavvıflara ilgi ve saygılarında artış olur. Bu dönem, “başta İbn Arabî olmak üzere [kendisinden sonra gelen mutasavvıflarca] ‘kutub’ ve ‘insan-ı kâmil’olarak tavsif edilen”[5], Abdülkadir Geylanî (öl. 1165), İşrâkiye düşüncesinin kurucusu, ilahî sırlara, manevî zevklere kalp temizliği ile ulaşılacağını öne süren Şihabaddin Sühreverdî (öl. 1191), mutasavvıflar arasında “aktab-ı erbaa (dört kutub)dan biri kabul edi[len][6] Ahmed Rıfâî (öl. 1183), Nakşibendiye tarikatının kurucusu Bahâeddin Nakşibend’in (öl. 1389) “Üveysî”[7] yolla kendisinden feyz aldığı ve bundan dolayı Nakşibendiye tarikatının temellerini, kurallarını belirlediğine inanılan Abdülhâlık Gücdüvânî (öl. 1199) gibi mutasavvıfların yetiştiği devirdir. Abdülkadir Geylanî tarafından kurulan ve İslam dünyasında çok geniş bir sahaya yayılan Kadiriye tarikatı, Ahmed Rıfâî tarafından kurulan Rıfâîye tarikatı ve Ahmed Yesevî tarafından kurulan Yesevîyye tarikatı bu dönemde vücut bulmuşlardır. “Selçuklu döneminde Türklerin mânevî hayatında önemli yeri olan Kâdirîlik ve Rıfâîlik tarikatları Moğol istilasının toplumsal etkisi sonucu tamamıyla bir Türk-Sûfî tarikatı görünümüne girmişlerdir.”[8]. Bu dönem ve sonrası “tasavvufî gerçeklerin incelenmesi devridir. Bu devirde özellikle nefsin yaratılışının hakikati ve mahiyeti, vahdetten kesretin nasıl çıktığı, tenezzülât-ı hamse gibi meseleler ön plana alınmış ve incelenmiştir.”[9].

XI. yüzyılın başında Selçukluların Dandanakan Savaşında (1040) Gaznelileri yenilgiye uğratmalarıyla Anadolu’ya Türk akınları başlar. Türk tarihi için bir dönüm noktası olan Malazgirt zaferinden (1071) sonra, özellikle Sultan Melikşah döneminde (1072-1092) bu akınlar ve dolayısıyla Oğuz-Türkmen göçleri iyice artar. Bizans’a karşı kazanılan her zafer sonrası elde edilen topraklara Türkistan’dan, Horasan’dan gelenlerin yerleştirildiği görülür. Bu yerleştirmelerin/yerleşmelerin bir sonucu olarak Anadolu’nun Türkleşmesi, İslamlaşması süreci başlar. “XI. yüzyılın son çeyreği içinde Kutalmış oğlu Süleyman Şah Anadolu topraklarında ilk Türk devletinin temelini at[ar]. Aynı dönemde, Anadolu’nun fethinde rol oynamış büyük Türkmen beyleri tarafından Dânişmendliler, Saltuklular, Mengücükler ve Artuklular gibi Orta ve Doğu Anadolu Türk devletleri kurul[ur]” [10].

XIII. yüzyılın başlarında iki büyük göç dalgası, Anadolu’nun toplumsal-kültürel yapısında önemli değişimlere neden olur. İlki, özellikle Karahıtay-Hârezm mücadelesinden etkilenen Fergana yöresi Türklerinin oluşturduğu Batı’ya yönelen göçleridir. Bunlardan bir bölümü Anadolu’ya gelerek yerleşirler. Diğeri ise, Mâverâünnehir’den Arran’a kadar uzanan sahada yaşayan ve Moğol istilasından etkilenen Türklerin oluşturduğu göçtür. Yesevîlik, Kalenderîlik, Haydârîlik, Babaîlik gibi çeşitli tarikâtlere mensup ünlü sufîler Konya, Kayseri, Sivas, Tokat, vd. büyük kentlere yerleşerek gerek şehirlerde gerekse göçer topluluklar ve köy çevrelerinde kendi tarikat inançlarını yaymaya çalışırlar. Bu göçler neticesinde Anadolu’da Müslüman-Türk nüfus arttığı gibi, Anadolu’nun iktisadî, toplumsal-kültürel yapısı da hayli değişir. Bu göçlerle, “Anadolu’nun İslamlaşma[sın]da rol oynayacak pek çok âlim, mutasavvıf, vb. tarikat erbabı ve bunlarla birlikte tabii olarak çeşitli dinî ve fikrî cereyanların taşıyıcıları” [11] Anadolu’ya gelmişlerdir. “Bu sûfîlerden bir kısmı İran ve Horasan’ın aşk ve melâmetî anlayışını; bir kısmı Irak’ın zühde dayalı nefs muhasebesi ve nefs mücahedesi anlayışını; bir kısmı da Endülüs ve Kuzey Afrika’nın varlığın birliği ve tasavvuf felsefesi anlayışını Anadolu’ya taş[ır][12] ve bu yeni fikir ve akımlar, yeni coğrafî-siyasî ortam, yeni toplumsal yapı üzerinde kısa sürede etkisini göstermeye başlar. Anadolu’da tasavvufun gelişiminde, şekillenmesinde bu mutasavvıfların büyük etkisi olmuştur. Söz gelimi Mevlânâ’nın babası Bahâeddin Veled de gelenler arasındadır. “Bir rivâyete göre beş yüz deve yükü kitabın yer aldığı bir kafile ile seyahat ederek Anadolu’ya gelmişlerdi.”[13]

XIII. yüzyılın ortalarına gelindiğinde, Orta ve Doğu Anadolu’daki Türk beylikleri, egemenliklerini kaybederek Anadolu Selçuklu Devleti egemenliğine girerler. XII. ve XIII. yüzyıllar, tarikatların kurumsal kimliklerine ulaştıkları dönemdir. XII. yüzyıldaki Kadiriyye, Rıfâiyye, Yesevîyye tarikatlarına XIII. yüzyılda Kübreviyye, Sühreverdiyye, Ekberiyye, Bedeviye, Mevleviyye tarikatları dahil olur.

Bu tarikatlardan Kübreviyye, Şeyh Necmeddin Kübrâ (öl. 1221) tarafından kurulmuş, özellikle Orta Asya, İran ve Rusya’da etkin olmuş bir tarikattır. “Eski Türk ‘alplık’ telakkilerini yansıtan Melametî fikirleri ile Türk psikolojisini oldukça kavrayan esasla ihtiva eden Kübrevîlik, Anadolu’da Mevlevîliğin doğmasına zemin hazırlamıştır.”[14] Mevlânâ’nın babası Bahâeddin Veled’in, Necmeddin Kübrâ’nın müritlerinden olduğu söylenir.

Ebu Hafs Ömer Sühreverdî (öl. 1236) tarafından kurulan Süheverdiyye tarikatı, özellikle İran, Afganistan, Hindistan ve Pakistan’da etkinliği görülen bir tarikattır. Anadolu’da yaygınlaşmamıştır. “Sühreverdî, tarikatlardaki âdâb ve erkâna âyet ve hadîslerdeki işaretlerden hareketle delil ve mesned bulması açısından”[15] devrinde ve sonrasında önemli bulunan bir mutasavvıftır.

Bu dönemin diğer önemli bir tarikatı Muhyiddin b. Arabî (öl. 1240) tarafından kurulan Ekberiyye tarikatıdır. İbn Arabî, dönemindeki pek çok İslam ülkesini gezmiş, bu arada Konya’ya da gelmiştir. Özellikle Füsûsu’l-Hikem ve Fütûhâtu’l-Mekkiyye adlı eserlerinde savunduğu vahdet-i vücûd görüşüyle tasavvuf tarihinde pek çok tarikat üzerinde etkili olmuştur. “Ona göre varlıkta Allah’tan başka bir şey yoktur. Allah’tan başka bütün sebep ve araçları reddetmek Müslümanların tevhîdidir. Ancak Allah’tan başka bütün nedensellik fikrini çürütmek ve mutlak tevhîdi benimsemek vahdet-i Vücûd öğretisinin işidir.”[16] Anadolu’daki tasavvufun gelişmesinde etkileri büyük olan İbn Arabî, bir rivayete göre ünlü Türk mutasavvıfı Sadrettin Konevî’nin (öl. 1275) irşâdını üstlenmiştir. “İbn Arabî’nin bir üstat sıfatıyla benimsenip tetkik edilmesinde Konevî’nin rolü çok büyük olmuştur.(…) İslam dünyasının çeşitli yerlerinden gelen sûfî bilginler Konevî’den Füsûs okumuşlardır.”[17]

Mevlânâ Celâledin Rûmî’nin (öl. 1273) kurucusu olduğu Mevlevilik de bu dönemin önemli tarikatlarındandır. “Mevlânâ, babası Bahâeddin Veled (öl. 628/1231) ve Burhaneddin Muhakkik Tirmizî vasıtasıyla aldığı Kübrevîliği, Şems-i Tebrizî’den aldığı vecd ve coşkuyu, İbn Arabî tesiriyle aldığı vahdet-i vücûd telakkisiyle yoğurmuş yepyeni bir mektep olmuştur.”[18] Bu dönemde kimi tarikatların daha çok medrese çevrelerinde, yani şehirlerde, kimilerinin de kırsal çevrelerde taraftar bulduğu, yaygınlaştığı görülür. Söz gelimi daha çok Horasan Melâmetîliğine dayanan Yesevîlik, Haydârîlik, Bektaşîlik, vd. kırsal çevrelerde gelişirken, Mevlevîlik, Kübrevîlik, Sühreverdîlik, Rıfaîlik, vd. daha çok şehirlerde gelişip yaygınlaşmıştır.

XIII. yüzyıl sonlarına doğru Anadolu Selçuklu Devleti dağılma sürecine girer. Bir yandan saltanat çekişmeleri, diğer yandan denetimin zayıflaması ile beyliklerin ortaya çıkması, Devlet ile beylikler arasında vuku bulan çekişmeler ve savaşlar, Moğol istilasının Anadolu içlerine kadar ilerlemesi, iç isyanlar, vd. birçok etken Anadolu’da düzenin bozulmasına, huzursuzluğa, yoksulluğa neden olur. Diğer yandan özellikle yerleşik nüfus arasında, daha doğrusu denetimin kurumsal anlamda daha etkin olduğu şehirlerde Sünnîlik mensupları ile denetimin görece daha zayıf olduğu kırsal muhitlerde Haydarîlik, Kalenderîlik, Bektaşîlik, vd. Sünnîlik dışı tariklerin taraftarları arasındaki anlaşmazlıklar da toplumsal düzendeki huzursuzluğun artmasında bir diğer etken olur. Tüm bu olumsuzluklara karşın, XIII. yüzyıl, Türk tasavvuf tarihinde dikkate değer bir dönemdir. Huzursuzluğun, yoksulluğun, emniyetsizliğin had safhaya vardığı bu yıllarda Anadolu insanı huzuru, emniyeti dinî kimlikler/mutasavvıflar çevresine toplanmakta bulur. Onların derin hoşgörüsüyle, onların yönlendirdikleri yolda birlik ve güvenlik içinde yaşarlar. Bu dönemde “çocuklara okuma-yazma öğretmek maksadıyla her mescidin yanında yapılan sıbyan mekteplerinden başka, her tarafta medreseler yapılmıştır.”[19] Bu dönemde kurulan tekkeler, âdeta birer okul hâline gelmiş, mutasavvıfların dersleri ve eserleri geniş topluluklar tarafından takip edilmiştir. Fikrî faaliyetlerin geliştiği bu dönemde “[ş]ehirlerdeki fütüvvet zümreleri ile Ahî teşkilâtları toplum nizamının bozulmasına engel olmuş, tesiri köylere ve uçlara kadar ulaşmıştır.”[20].

“XIII. asra kadar Kur’an, sünnet ve büyük sufîlerle velîlerin görüşleriyle teyid edilen tasavvufî düşüncelerin bu asırdan itibaren artık yavaş yavaş felsefî bazı kavramlarla izah edilmeye başlandığı da görülür. Varlık, Allah ve insanın hakikati gibi konular, bu yıllarda tartışma zeminine girmiştir.”[21] Bu dönem Orta Asya’da Ahmed Yesevî ile başlayan hikmet söyleme geleneği, Yesevî takipçilerince de sürdürülür. Özellikle tekkelerde yetişen mutasavvıf şairler ve mutasavvıfların manzum ve mensur eserleriyle Anadolu’da tasavvufî Türk edebiyatını meydana getirdiklerini söyleyebiliriz. Bu dönemde başta Yunus Emre olmak üzere Mevlânâ, Hacı Bektaş Velî, Sultan Veled, Ahmed Fakih, Şeyyâd Hamza gibi mutasavvıflar, İslam’ı ve tasavvufî düşünceyi işleyen eserleriyle Anadolu insanını manevî bakımdan aydınlatır, onlara kılavuzluk ederler. Bu süreçte Anadolu insanı, bir yandan Moğol akınlarının verdiği rahatsızlık ve huzursuzluk sebebiyle, diğer yandan Selçukluların sürekli olarak Bizanslılarla, Ermenilerle ve
(I. Alaeddin Keykubat’tan sonra siyasi birliğin bozulması, veraset kavgalarının başlamasıyla birlikte) diğer Türk beylikleriyle mücadele içinde olmaları sebebiyle, hayatından bezmiş, geleceğinden ümitsiz bir hâldedir. Bu psikoloji içinde kurtuluşu başka âlemde arar durumdadır. İşte tam da bu sıralarda başta Horasan Erenleri olarak adlandırılan mutasavvıfların Anadolu’ya gelmeleri, tekkelerin kurulması için elverişli bir ortam oluşturur. Çünkü, “tasavvuf da halkın istediğinden başka bir şey değildi[r]. O da halka ‘alaik kaydından çözülünüz, âlâyişi bırakınız, mâsivâdan geçiniz/dünya ile olan ilişkilerinizden vazgeçiniz, dünyanın gösterişine, tantanasına aldanmayınız’ [demektedir]. Vücûd-ı Mutlakta fâni ve müstehlik olacaklar, yani asıllarına rücû edeceklerdi[r]. O halde buna hazırlanmak lâzımdı[r]. Bunun için de bir mürşide intisap edip bir zaviyede çile doldurmak icab et[mektedir]. Bu fikir ve telâkkinin böyle bir halka ne derece mülâyim gelebileceği tahmin edilebilir.”[22]. Tekkeleri bir sığınma yeri, bir kurtuluş kapısı olarak gören halk ile tekkelerin arasında kurulan sıkı bağ, Anadolu’da tasavvuf inancının gelişmesini, kurumsallaşmasını sağlarken, diğer yandan da Anadolu’da yeni tarikatların doğmasına imkan sağlamıştır. Anadolu’da kurulan bu tarikatların en önemlilerinden birisi şehir toplumuna seslenen Mevlevîlik, diğeri ise köylü ve göçebe çevrelere seslenen Bektaşîlik’tir.

Bu dönemin ve Türk tasavvuf tarihinin en önemli şahsiyetlerinden birisi, şüphesiz Mevlânâ’dır. Mevlânâ Celâleddin, Horasan’ın Belh şehrinde doğar. Babası Sultan’ul-Ulemâ Bahaeddin Veled, mânevî nüfuzundan çekinen Hârezm hükümdarı ile arası açılınca ailesi ile birlikte 1212 yılında Belh’ten ayrılır. Önce Bağdat’a oradan Mekke’ye, oradan da Şam yoluyla Anadolu’ya gelirler. Malatya, Erzincan, Lârende’de bir süre kaldıktan sonra 1228 yılında Konya’ya gelirler. Bahaeddin Veled 1230’da vefat eder; Mevlânâ, Seyyid Burhaneddin’in müridi olur ve onun vefatına kadar yanında kalır. “Seyyid Burhaneddin’in vefatından sonra beş sene yalnız kal[ır]. 1244’te derviş Şemseddin Muhammed Tebrizî’nin Konya’ya gelmesiyle yalnızlıktan kurtul[ur].”[23] Şemsi Tebrizî’nin etkisi altında kalan Mevlânâ’nın düşüncelerinde büyük değişiklikler olur. Şems’e olan ilgisi nedeniyle müridlerini ihmal etmesi, müridleri arasında hoşnutsuzluklara neden olur ve bunun üzerine Şems, Konya’dan ayrılır. Bu duruma çok üzülen Mevlânâ, müridlerini tamamıyla ihmal eder. Müridlerinin özür dilemesi üzerine oğlu Sultan Veled’i Şems’i getirmesi için Şam’a gönderir. Şems’in dönüşüyle birlikte yine hoşnutsuzluklar başlar ve bir rivayete göre Şems, aralarında Mevlânâ’nın ortanca oğlu Alâeddin’in de olduğu bir grup tarafından öldürülür. Diğer bir rivayete göre de Şems, dönmemek üzere Konya’dan ayrılıp izini kaybettirir. Şems’in bu ikinci ayrılışı ile Mevlânâ’nın çok üzüldüğü ve teselliyi şiirde bulduğu söylenir. “Daha sonra Konyalı kuyumcu Sâlahaddin Zerkub’un şahsında Şemseddin’i bul[ur], onu kendisine (1249 veya 1254’te) halife olarak seç[er].” [24] On yıl kadar Mevlânâ’ya halifelik eden Sâlahaddin Zerkub (1259 veya 1264’te) vefat eder. Sâlahaddin Zerkub’un vefatından sonra Çelebi Hüsameddin halife olur ve Mevlânâ’nı vefatına (1273) kadar halifelikte kalır. Hüsameddin’in vafâtından sonra da Mevlânâ’nın oğlu Sultan Veled halife olur ve Mevlevîlik bir tarikat olarak onunla şekillenir.

Anadolu’da tasavvufî düşüncenin ve yaşayışın gelişmesinde en büyük rol tartışmasız Yunus Emre’ye aittir. Yunus Emre, şiirlerinde ilahî aşkı insanî aşkta, dostlukta görerek Allah’a ulaşmanın, varlıkta birlik olmanın yollarını, ilahî adaleti ve insan sevgisini tasavvuf inancı çerçevesinde işleyen bir mutasavvıftır. Şiirlerinde genellikle hece ölçüsünü, zaman zaman da aruzu kullanır. Halktan biri olarak çağının konuşma diliyle coşkulu şiirler söylemiştir. Arapça, Farsça kelimeler kullanmasına rağmen, tasavvuf düşüncesini halkın anlayacağı yalınlıkta dile getirmiştir. XIII yüzyılın Türkçe şiirler söyleyen en büyük tekke şairi olan Yunus Emre, kendinden sonra gelen birçok tekke şairinin üzerinde derin etkiler yaratmış, tasavvuf edebiyatının Anadolu’da gelişmesine büyük katkılar sağlamıştır. XIV. yüzyılda, Yunus Emre’den etkilenen, O’nun tarzında şiirler söyleyen mutasavvıf şairlerin yaygınlık kazandıkları, yüzyılın ikinci yarısından itibaren ise tasavvufî edebiyatın gelişmesine, yaygınlaşmasına paralel olarak tasavvufî etkinin ve anlayışın şehir merkezlerinden çevreye doğru yayıldığı görülür.

Anadolu’ya gelen Horasan Erenleri olarak adlandırılan mutasavvıflardan biri de Hacı Bektaş Velî’dir. Tarihî hayatı hakkında yeterli bilgi bulunmayan Hacı Bektaş Velî’nin yaşadığı dönemden sonra sözlü kaynaklardan derlenerek yazılan Vilâyetnâme’si, Âşık Paşazâde’nin Tevârih-i Âli Osmân’ı, Eflâkî’nin Menâkıbu’l-Ârifin’i, Elvan Çelebi’nin Menâkıbu’l-Kudsiyye’si gibi eserler Hacı Bektaş Velî’nin tarihî hayatı hakkında -yeterli olmasa da- bilgiyi muhtevi eserlerdir. Y. Nuri Öztürk’ün verdiği bilgilere göre Hacı Bektaş Velî, Horasan erlerinden olup babası İbrahim (asıl adı Muhammed), anası Hatem veya Hatme Hatun’dur. Tahsil ve manevî eğitimini Horasan’da tamamlamış; bir görüşe göre Orta Asya Türklerinden, bir görüşe göre ise baba tarafından Hz. Ali soyundandır. Moğol istilası önünden kaçıp Anadolu’ya gelmiştir. Hacı Bektaş Velî’nin 1230’lu yıllarda Anadolu’ya geldiği tahmin edilmektedir. Onun Anadolu’ya geldiği sıralar Anadolu’da ekonomik ve siyasî sıkıntılar yaşanmaktadır. Türkmenler aslî unsuru oldukları devletlerinin yönetim kadrolarının, devlet imkânlarının İran uyruklu kişilere verilmesinden, sunulmasından büyük rahatsızlık duymaktadırlar. Selçuklu yönetimi, Türkmenleri üçüncü sınıf insan olarak görmekte ve üst kademe görev ve hizmetleri İran asıllılara veya İran’a temayüllü kişilere vermektedir. Tüm bu sıkıntılar, huzursuzluklar yaşanırken I. Alaaddin Keykubat zamanında Anadolu’ya gelip Amasya yakınlarındaki Çat köyüne yerleşen ve burada zaviye açan Baba İlyas (diğer adı Baba Resul) etrafına topladığı Türkmen topluluklarını bütün bu baskı, husursuzluk ve sıkıntıları ortadan kaldıracağı vaadiyle isyana teşvik eder.[25] 1239 yılında başlayan ve Babaî İsyanı olarak adlandırılan isyan, 1240 yılının sonuna doğru kanlı şekilde bastırılır ve Baba İlyas öldürülür. Hacı Bektaş Velî Anadolu’ya geldiğinde Baba İlyas’ı ziyaret eder; ancak ona katılmayıp Amasya’dan Sivas’a, oradan Kayseri’ye, oradan da Suluca Karahöyük’e gelir ve oraya yerleşir. Hacı Bektaş Velî, Y. Nuri Öztürk’ün tespitiyle[26] söylersek ne yapacağını, nerelere varmak istediğini çok iyi bilen ve son derece basîretli bir programla iş gören, kurucu dehası çok güçlü bir Türk sufîsidir. Horasan’dan çıkmış, muntazam ve emin bir seyirle Anadolu’ya gelmiş, hitâp edeceği kitleleri peşine takma pozisyonuna gelen kişilerle (Baba İlyas, vb.) görüşmüş, ancak onlarla işbirliği yapmayı sakıncalı bulmuş ve nihayet etkili olabileceği sakin bir mekânı yurt bellemiştir. Bundan sonraki süreçteki faaliyetleri hususunda J. K. Birge[27] onun ananevî Türk hayatının toplumsal ve dinî uygulamalarıyla az çok Ortodoks İslam’ın görüntüsünü, Orta Asyalı sufî Ahmet Yesevî’nin etkisini taşıyan bir tasavvuf sisteminde birleştirdiğini, genel Türkmen babaları hareketinin bir parçası olduğunu, Türkmen kabileleri arasında zamanının azizi olarak yavaş yavaş genel bir kabul kazandığını, süreç içinde müridleri olduğunu, onları yönlendirdiğini, çeşitli bölgelere öğretilerini taşıyacak halifelerini gönderdiğini belirtir.

Hacı Bektaş Velî, özellikle bahar ve güz mevsimlerine göre yayla-kışla arasında göçe dayanan yaşantılarıyla dikkat çeken Türkmen toplulukları için bir çekim merkezi olur. Yaşama şekilleriyle, ananevi inanç ve uygulamalarıyla İslam’ı algılama ve yaşamada “Kur’an ve sünnetten kaynaklanan İslamî düşünce ile, bu iki kaynağa ters düşmeyen Türk hassasiyet, duygu ve bir ölçüde de töresi[ni]”[28] va’z eden Hacı Bektaş Velî’ye sıkı sıkıya bağlanırlar. Özellikle bu çevrelerde gelişen Bektaşîlik, “son peygamber ve onun en mütekâmil dinini, İslamiyet’i esas olarak ele alıp ona insan ruhu ve gönlünden düşünüş, anlayış ve inanış katarak hepsini meczetmiş”[29] bir inanç ve yaşama şekli olarak edebiyatta da etkisini gösterir. Araştımacılarca Alevî-Bektaşî Zümre Edebiyatı[30] olarak adlandırılan bu edebiyat, Yunus Emre’yi kaynak alarak onun etkisiyle doğmuş, ancak zaman içerisinde kendine has özellikler kazanan bir edebî gelenektir.

Bu edebî gelenekte aşırı derecede Hz. Ali’ye bağlanış, hatta kimi topluluklarca Ali’yi Tanrı tanıma gibi bir inanç teşekkül etmiştir. Zira, “Bektaşilere göre (sırr-ı hüviyet) doğrudan doğruya Muhammet’ten Ali’ye geçmiştir. Bu itibarla Ali, Bektaşî şairlerinin en zengin bir ilham kaynağıdır. Bektaşî şiirinin en mühim unsurunu teşkil eder. Âl-i Abâ’ya ve on iki imama [duvaz imam] muhabbetle Yezid’e lanet bunu takip eder. Buna (tevellâ) ve (teberrâ) derler.”[31] Bektaşî edebiyatının kendine has bir muhtevası vardır. İçinde geliştiği toplumun inançlarını, özlemlerini, yaşayış ilkelerini, dinî-ahlakî normlarını, vd. yansıtan bir edebiyattır. Yaşanan olaylar, savaşlar, mezhebî özellikler, ilahî aşk, insanın kimliği, mutluluğa ulaşma yolu, yola bağlılık, zahidlere taşlamalar, yaşanan zamandan şikayet, vd. işlenen konulardandır.

Alevî-Bektaşî şiiri muhtevada kendine has özellikler gösterirken dilde, ölçüde, kafiyede, nazım birimi, tür ve şekillerde Türk halk şiirinin genel özelliklerini gösterir. Zirâ, Alevî-Bektaşî edebiyatında İslam öncesi kültürel özellikler diğer edebî zümrelere göre daha canlıdır. Söz gelimi gelenekte ozanın kopuz eşliğinde söz söylemesi/destan anlatması, Alevî-Bektaşî âşıklarında da müzik eşliğinde söz söyleme şeklinde yaşamaktadır. Bu açıdan bakıldığında bağlama/saz, Alevî-Bektaşî âşıklarınca âdeta ilahî bir enstrüman olarak dğerlendirilir ve cem ayinlerinin vazgeçilmezidir.

Bektaşî şiirinin nazım birimi genellikle dörtlüktür. Ölçü olarak 7’li, 8’li, 11’li hece ölçüsü; nazım şekli olarak koşma, mani, destan, vd. nazım şekilleri ve nazım türü olarak deyiş, nutuk, nefes türleri kullanılır. Bunların yanında Divân şiirinin etkisinin de görüldüğü bu edebî gelenekte nazım birimi olarak beyit, nazım şekli olarak gazel, murabba, mesnevi, kaside, vd. şekiller de kullanılır. Alevî-Bektaşî şairler şiirlerinde mahlas olarak adlarının başına “kul” (Kul Himmet, Kul Yusuf, Kul Hüseyin) “abdâl” (Abdâl Mûsâ), “pîr” (Pîr Ali, Pîr Mehmet); adlarının sonuna “abdâl” (Guvenc Abdâl, Kazak Abdâl, Muhyiddin Abdâl), “sultân” (Lala Sultân), “baba” (Haşim Baba, Esirî Baba, Gani Baba), “dede” (Hasan Dede, Bezmî İmam Dede,) gibi Alevî-Bektaşî inançlarına işaret eden adlar eklemişlerdir. Burada, Alevî Bektaşî kadın şairlerin adlarının sonuna “ana”, (Yeter Ana) “bacı” (Gülsüm Bacı, Arzu Bacı) adlarını ekleyerek mahlas meydana getirdiklerini de belirtelim[32].

Bektaşî edebî geleneğinin bir özelliği de kendine has terminolojisinin olmasıdır. Bazı söz ve kavramlar, doğrudan doğruya bu geleneği oluşturan sistemin remizleridir. Alevî-Bektaşî edebiyatında varlık birliği (Vahdet-i Vücûd) ikinci plandadır. Buna karşın Hz. Ali ve Ehl-i Beyt sevgisi ön plandadır. Bu aşırı sevgi sonucu Ehl-i Beyt’e karşı olanlara karşı şiddetli bir düşmanlık, onları kınama ve lanetleme görülür. Yine bu sevgi sonucu XVI-XVII. yüzyıllarda İran’daki Safavî hanedanına ve Erdebil dergâhına candan bir bağlılık söz konusudur. Bunun bir yansıması olarak da Osmanlıya karşı derin bir düşmanlık vardır.

Alevî-Bektaşî şiirinde giyime-kuşama hatta bunların anlamlarına ait bilgilere, kutsî inançlarla ince bir alaya, Tanrı’yla senli benli samimi bir konuşmaya da rastlanır. Alevî-Bektaşî usûl, âdâb ve erkânı yanında yaşayış aşkı, bu aşkın verdiği kötülüğe karşı direnme gücü, hatta güzel yaşamaya karşı özlem; insan, hayvan ve tabiat sevgisi, kusurları örtme çabası, bütün dinleri bir görme de Alevî-Bektaşî şiirinin temel konularındandır.

Fuad Köprülü, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Diyanet Yay. (5.b), Ankara 1984, s.19.

M. Necmettin Bardakçı, Türklerin Sosyal ve Kültürel Hayatında Tasavvuf ve Tarikatlar, Türkler Ans. c. 7, Yeni Türkiye Yay., Ankara 2002, s.450.

Bardakçı, agm, s. 450.

Bardakçı, agm, s.451.

H. Kâmil Ylmaz, Tasavvuf ve Tarikatlar, Ensar Neşriyat, İst., 2000, s. 128.

Mustafa Kara, Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi, Dergah Yay., (2. basım), İst., 1990, s.296.

Uveysî yol: Daha önce yaşamış bir mürşidden rûhânî yoldan eğitim ve terbiye alma biçimi.

M. Necmettin Bardakçı, Sosyo-Kültürel Hayatta Tasavvuf, Fakülte Kitabevi, Isparta 2000, s.218.

Cavit Sunar, Tasavvuf Tarihi, Ank. Ün. İlahiyat Fak. Yay.,Ank., 1975, s.173.

A. Yaşar Ocak, “Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşması”, İslam Ans., c.3, İst.,1995, s. 110.

A. Y. Ocak, agy, s. 111.

M. N. Bardakçı, age, s. 218.

Mehmet Şeker, “Anadolu’nun Türk Vatanı Hâline Gelmesi”, Türkler Ans. c.4, Yeni Türkiye Yay., Ank., 2002, s. 280.

M. N. Bardakçı, age, s.218.

M. Kara, age, s. 298.

İ. Agâh Çubukçu, İslam Düşünürleri, Ank. Ün. İlahiyat Fak Yay., Ank., 1983, s. 88.

Y. Nuri Öztürk, Tasavvufun Ruhu ve Tarikatlar, Yeni Boyut Yay., (5.basım), İst., 1997, s.145.

H. Kâmil Yılmaz, Tasavvuf ve Tarikatlar, Ensar Neşriyat, İst., 2000, s.131.

M. Necmettin Bardakçı, Sosyo-Kültürel Hayatta Tasavvuf, Fakülte Kitabevi, Isparta 2000, s. 220.

Bardakçı, age, s. 220

H. Kâmil Yılmaz, age, s. 132.

Agah Sırrı Levend, Divân Edebiyatı, Enderun Yay. (3.b), İst. 1980, s.44.

Neclâ Pekolcay, İslamî Türk Edebiyatı, Kitabevi Yay., (3.basım), İst., 1999, s. 132.

Pekolcay, age, s. 133.

Yaşar Nuri Öztürk,Tarihi Boyunca Bektaşîlik, Yeni Boyut Yay. (2.b), İst. 1992, s. 57-69.

Öztürk, age, s. 75.

John Kingsley Birge, Bektaşilik Tarihi, Ant Yay., İst. 1991, s. 56.

Öztürk, age, s. 97.

Bedri Noyan, Bektaşîlik Alevîlik Nedir?, Ant / Can Yay. (3.b), İst. 1995, s. 9.

Abdülbaki Gölpınarlı, Alevî-Bektaşî Nefesleri, İnkılâp Kitabevi, İst. 1992, s. 6.

Levend, age, s. 65.

Mustafa Sever, “Âşık Tarzı Kültür Geleneğinde Günümüz Kadın Âşıkları”, Zeitschrift für die Welt der Türken,Vol 2, No 3, 2010, p.81-89.

KAYGUSUZ ABDÂL

KAYGUSUZ ABDÂL

M. F. Köprülü, Kaygusuz Abdâl’ın Kitâb-ı Dilgüşâ adlı eserinin h. 900/m. 1494’te istinsah edilmiş bir nüshasının mevcut olduğuna ve Cami’ün-Naza’ir’de[33] de bir manzumesine tesadüf edildiğine bakarak Kaygusuz Abdâl’ın XIV. asır sonları ile XV. asrın ilk yarısında yaşamış olabileceğini belirtir.[34] Yine Köprülü’nün Lûtfi Baba’dan naklettiği bilgilere göre, Kaygusuz Abdâl h. 791/m. 1388’de Mısır’a gider. h. 796/m. 1393’te Mısır’dan ayrılarak Mekke’yi, Medine’yi, Kerbelâ ve Necef’i ve Abdâl Mûsâ’yı ziyaret ettikten sonra h. 799/m. 1396’da tekrar Mısır’a döner ve h. 806/m. 1403’te Kahire’de Kasrü’l-‘Ayn Dergâhı’nda post nişîn olur. Vefatı h.848/m. 1444’tedir.[35] Kahire’deki Kasrü’l-Ayn Bektaşî Dergâhı’nın son şeyhi Ahmed Sırrı Baba’nın bilgilerine göre[36] Kaygusuz Abdâl vasiyeti üzerine Mukattam dağı eteğindeki mağaraların bulunduğu bölgeye defnedilmiştir. Diğer yandan halk arasındaki yaygın bir rivayete göre ise, Kaygusuz Abdâl, Elmalı’nın Tekke köyünde bulunan Abdâl Mûsâ türbesinde medfundur; ancak bu rivayeti doğrulayacak herhangi bir bilgi yoktur.

Bu tarihî bilgiler yanında Kaygusuz Abdâl hakkındaki diğer bilgileri onun vefatından bir buçuk asır sonra yazıldığı tahmin edilen menâkıbnâmesinden elde ediyoruz. Menâkıbnâme’ye[37] göre Kaygusuz Abdâl, Alâiye Sancağı beyi Hüsameddin Mahmud’un[38] oğludur ve adı Gaybî’dir. Gayetle âkıl, ârif, dânâ, âlim, kâmil ve tüvânâdır. On sekiz yaşında onunla kimse bir konuda konuşamaz, her ne durum olursa, konuşmada bilgisiyle çevresindekileri susturur. Çünkü, çok kitap okumuş, her ilimi eksiksiz bilmektedir. Bu niteliklerinin yanında aynı zamanda pehlivandır. Güçlü, yetenekli bir yiğit olarak at üzerinde silahşorlukta, ok atma ve kılıç çalmada, gürz sallamada, süngü oynatmakta bir eşi daha yoktur. Günlerini maiyetindeki erleriyle beber, peleng, kaplan, ahu ve önüne her ne çıkarsa avlayarak geçirir. Günlerden bir gün avlanırken önüne bir ahu çıkar. Gaybî Bey, tirkeşinden bir ok çıkararak kirişe koyar ve ahuya atar. Ok, ahunun koltuğuna değer. Ahu kaçar, Gaybî Bey kovalar. Dağlar, vadiler geçerler, bir sahraya inerler. Meğer ki o zamanda velayet erenlerinden Seyyid Abdâl Mûsâ bu sahrada bir asitâne yaptırmış, nice mürid ve muhibleriyle burada yaşamaktadır. Ahu, kaçıp bu asitânenin kapısından içeri girer, ardından da Gaybî bey gelerek dervişlere yaralı ahuyu sorar. Dervişler, “Buraya böyle bir ahu gelmedi ve biz onu görmedik” derler. Gaybî Bey, “Dervişler hiç yalan söyler mi? Niçin inkâr edersiniz. Ben ahunun içeri girdiğini kendi gözümle gördüm” der. Dervişler şaşırır ve “Bizim haberimiz yok, biz bilmeyiz.” derler. Beyzâde, melul, mahzun olur. O sırada sesleri duyan Abdâl Mûsâ dervişlere “Kiminle söyleşirsiniz?” diye seslenir. Dervişler, “Sultânım, Alâiye Sancağı beyinin oğlu Gaybî Bey geldi, bizden avını ister.” derler. Abdâl Mûsâ, “Ona söyleyin yanıma gelsin, ben ona cevap vereyim.” diyerek Gaybî Bey’i yanına göndermelerini buyurur. Dervişler Gaybî Bey’e “Erenler sizi çağırır, varın hem kendilerini ziyaret edin hem gerekli cevabı alın.” derler. Gaybî Bey, atından iner, “N’ola varalım, o mübârek cemalini görelim, ellerini öpüp ayağının toprağına yüzümüzü sürelim” diyerek içeri girer, Abdâl Mûsâ Sultân’ı görür. Eğilerek selam verir , varıp elini öper, yüzünü yere koyarak ayaklarının tozuna yüzünü sürer. Geri çekilerek karşısında ellerini kavuşturarak bekler. Seyyid Sultân Abdâl Mûsâ Hazretleri izzetle onun selamını alır. “Hoş geldiniz oğlum, safa geldiniz, kadem getirdiniz. Gönlün, dileğin nedir? Söyle bilelim.” der. Bey, olanı biteni anlatır. Sultân, “O ahu neden senin avın oldu?” diye sorar. Gaybî Bey, “Sultânım ben onu ok ile vurmuşum, dahi üzerine at sürüp kovalamışım. Çok menzil aldı, yoruldu, zorlukla buraya geldi.” diye cevap verir. Sultân, “O oku görsen bilir misin?” diye sorunca Gaybî Bey, “Bilirim” der. Sultân “Bak şimdi gör okunu” diyerek kendi mübarek kolunu kaldırır, koltuğunun altını gösterir. Gaybî Bey görür ki attığı ok Sultân Abdâl Mûsâ’nın koltuğunda saplıdır. Meğer Gaybî Bey, Sultân ahu suretinde gezerken onu vurmuş. Bu durumu anlayınca pişman olan Gaybî Bey bir zaman kendinden geçer. Bir süre sonra kendine gelince Sultân’dan özür diler, tekrar Sultân’ın elini öpüp ayağına baş koyar. Tazarru ve niyaz eyler. Sultân koltuğu altından oku çıkarıp önüne kor ve “Dergâhımız, izzet sahiplerine, hatasını kabul edip pişmanlık duyanlara daima açıktır. Biz senin suçunu bağışladık; ancak bir daha böyle yapmayasın, her gördüğün cana ok atmayasın.” buyurur. Gaybî Bey, “Sultânım, bu kulunuzu hizmetinize layık görüp oğulluğa kabul edin. Allah’ın inayetiyle size hizmet edeyim.” der. Sultân, “Oğlum, bu erenler yoluna girmek için mutlak mücerredlik gereklidir. Sonunu düşünmeyip sonra pişman olmayasın. Çünkü, bu yol ince, sarp bir yoldur. Bu yolun derdi, belası, eziyeti, cefası, boldur. Bu yola giren kişi güçlü olduğu derece elinden gelen işi yapmaktan usanmamalı, halktan kendisine her ne cefa gelirse sabr etmeli, Hak katından ne bela nazil olursa kendisi için ganimet bilip feryat etmemeli, incinip melul olmamalıdır. Hak Taâlâ Hazretleri’nin her işinde bir hikmet vardır. Kahrediciliği ve iyiliğine nail olmuş, mesela dünya ve ahiret, cehennem ve cennet, gece ve gündüz, kış ve yaz, gam ve sevinçlilik, ağlamak ve gülmek, dağ ve sahra, yokuş ve iniş, hep birbirine karşılıktır. Bunu anlayan temiz gönüllüdür. Senin baban bir sancak beyidir, hizmet edenleri, maiyetleri vardır. O senin bu riyazeti çekmene razı olmaz. Şimdi git babandan izin al, bizim katımıza gel ve hem gönlüne danış ki sonra pişman olmayasın.” diye onu uyarır. Gaybî Bey, “Sultânım benim babam sizsiniz, burada kalmama razı olmazsanız, ben başka bir yere gitmem ve asitâneyi terk etmem. Gelmek var, gitmek, dönmek yok” diye cevap verir. Sultân, Gaybî Bey’in bu kararlılığı karşısında bir halifesini çağırarak “Gaybî Bey’in başını tıraş edin” diye buyurur. Gaybî Bey’in başını tıraş ederler, ona erkân üzere tâc ve hırka giydirirler. Tekbirlerle, öğüt ve nasîhatlarla giysi giydirip beline kemer bağlarlar. O saadet asitânesinde ereneler nazarında bir postu yer gösterirler. Gaybî Bey, edeb ile diz çökerek bu posta oturur. Fahr libasını kabul edip dünyadan elini eteğini çekip cümleden vazgeçerek Hakk’a tevekkül kılar.

Bu tarafta Gaybî Bey’in adamları, hizmetkârları dağları, sahrayı ararlar, fakat Gaybî Bey’i bulamazlar. Hizmetkârlardan biri asitâneye gelir, asitânede Beyzâde’nin atını görünce yoldaşlarına el ederek Gaybî Bey’in asitânede olduğunu bildirir. Gelirler, görürler ki eski Gaybî Bey değil, değişmiş. Bir post üzerinde oturmakta. Selam verirler. Gaybî Bey olanı biteni anlatır ve “Bundan sonra benim babam Abdâl Mûsâ Sultân’dır. Atımı ve elbiselerimi alın, buradan ayrılın” der.

Durumu öğrenen Gaybî Bey’in babası, oğlunun Abdâl Mûsâ’ya intisabını kabul edemez ve Teke Beyi’ne giderek oğlunun sihir ve efsunlaAbdâl Mûsâ tarafından alıkonulduğunu söyleyerek ondan yardım ister. Teke Bey’i maiyetindeki adamların en güçlüsü ve cesuru olan Kılagılı İsâ’yı Abdâl Mûsâ’yı kendisine getirmesi için asitâneye gönderir. Asitâneye gelen Kılagılı İsâ atından inip konuşmaya tenezzül etmez. Atının üzerinde dervişlere “Söyleyin gelsin, bana zahmet vermesin” der. Bunu duyan Abdâl Mûsâ Kılagılı İsâ’ya “Edebinle geri dön, geldiğin yola git. Biz senin o dediğin âdem değiliz” der. Bu söze kızan Kılagılı İsâ, içeri girip Sultân’ı tutmak ve zorla alıp götürmek üzere atından inmeye yeltendiğinde sol ayağı üzengiye takılır. At ürker ve Teke iline doğru kaçar. Ayağı üzengide takılı olduğu hâlde yerlere çarpa çarpa Kılagılı İsâ paramparça olur.

Bu duruma çok sinirlenen Teke Bey’i askerlerini toplayarak asitâneye gitmek, Abdâl Mûsâ’yı yakmak üzere yola çıkar. Ateş yakmak için öncüler gönderir. Durum Abdâl Mûsâ’ya malûm olur. Dervişileriyle birlikte Teke Beyi’ne karşı yola çıkar. Onunla birlikte dağlar, ağaçlar da yürümeye başlar. Ateş yakılan yere gelirler. Sultân dervişleriyle beraber ateş içine semâ ederek girer ve ateşi söndürür. Geri dönüp asitâneye giderlerken yolda, dağdan inen ve üzerlerine gelen kara bir canavar görürler. Abdâl Mûsâ bunun Teke Beyi’nin ruhu olduğunu söyler. Baltası Gedik adlı derviş canavarı baltası ile öldürür. Aynı anda da Teke Beyi atından düşüp ölür. Askerler bunu görüp felakete uğradıklarını anlarlar. Gaybî Bey’in babası da bu hâli görür ve Abdâl Mûsâ Hazretleri’nin velayet keramet sahibi olduğunu anlar. Yaptığı işten pişman olur, üç yüz adamıyla gelerek Sultân’dan özür diler, oğluyla görüşür. Gaybî Bey’i hüsn-i rızâ ile Abdâl Mûsâ’ya teslim ederek asitâneden ayrılır.

Gaybî Bey, bundan sonra erenlere cân u gönülden hizmet eyler. Abdâl Mûsâ bir gün “Kaygıdan rehâ buldun, şimdiden sonra kaygusuz oldun” diyerek onun adını “Kaygusuz” koyar. Kaygusuz, asitânede kırk yıl hizmet edip nasibini alır, menzil ü merâtib sahibi olur. Kaygusuz, Kâbe’ye gitmeye niyetlenir. Bu niyetini,

Satarım yoluna cânım kurbân ederim ben

Belirsiz olacak cân u cihânı n’iderim ben

Şey’enli’l-lâh benim gıybetime kılıç salana

Hercâyî yüze gülücü yâri n’iderim ben

Hayvân âdeme zencir yular dahi dayanmaz

Ehl-i tariki bin nefesde yederim ben

Hüsnün cemâlin göreli geldim îmâna

Muhammedî’yim bu dîne ikrâr ederim ben

Hâl diliyle icâzet ister Kaygusuz Abdâl

Şâhımı ıssı kıl kuşum uçdu giderim ben

şiiriyle dile getirir. Abdâl Mûsâ Sultân bunu işitince kalem kağıt ister ve Kaygusuz’a bir icâzetnâme yazar. Kaygusuz bu icâzetnâmeyi kalbinde saklama düşüncesiyle ayran içine doğrayıp yer. Sultân bunu duyunca tebbessüm eder ve “Gayrı kimseler taşradan söyler, sen içinden söyleyesin” der. O anda Kaygusuz’un gönül gözü açılır. Cümle damarlarından hikmet çeşmeleri cârî olup akmaya başlar ve her bir nazarını ibret gözüyle ve her sözünü hikmet sözüyle söylemeye başlar.

Bir akşam Sultân Abdâl Mûsâ nezaretinde kanûn-ı evliyâ üzere çerağ uyarıp du’a-yı gülbenk söyledikten sonra Kaygusuz, Abdâl Mûsâ Sultân’dan Kâbe’ye gitmek üzere izin ister. Abdâl Mûsâ, “Her nereye giderseniz uğurlarınız hayrola” diyerek izin verir. Kaygusuz ertesi gün sabah namazından sonra Sultân’a ve dervişlere veda ederek kendisine tâbi kırk dervişle yola çıkar. Bir ulu kavak gölgesinde mola verdiklerinde Kaygusuz kavak ağacına bakarak “Bu çınar ne ulu bir çınardır, ne hoş yerde büyümüştür.” der. Yanındaki dervişler “Bu ağaç, çınar değil, kavak ağacıdır.” derler. Kaygusuz hemen kalkarak tekrar asitâneye döner. Akşam olur, yine âdet üzre çerağ uyarılır. Sultân Abdâl Mûsâ, “Bu defa evvelki yoldaşları otursun başka dervişler kalkıp Kaygusuz’un yanına varsın” diye buyurur. Kırk derviş Kaygusuz’un yanına varıp durur. Ertesi sabah yine veda edilerek yola çıkılır. Yine o kavak ağacının yanına gelinip mola verilir. Kaygusuz, “Yârânlar ne hoş bir ulu çınar” der. Dervişler bir ağızdan “Sultânım evet çok güzel bir çınardır” diye karşılık verirler. Kaygusuz anlar ki yoldaşları kendisine tâbidir. Bu duruma gönlü hoş olan Kaygusuz, “Bu çınardan bir kimse olsa da çıkıp meyve indirse de yemek üstüne yesek” der. Dervişlerden biri hemen kalkıp kavak ağacının üzerine çıkarak ağaç dallarından birini silkeler. Allah’ın kudret ve hikmetiyle ağaçtan kırmızı elmalar dökülür. Ağacın dibinde akan suya da düşen elmalardan birçoğu su ile birlikte asitâneye doğru akıp gider. Bunu gören Sultân Abdâl Mûsâ, “Bizim Kaygusuz’un velayet elmaları su ile akıp gelir, tez toplayın da yiyelim” der. Mevsim bahar olduğundan görenler, işitenler taaccüp ederler.

Menakıbnâme’de bundan sonra Kaygusuz’un yanındaki dervişleriyle Mısır’a gittiği bilgisi verilir. Dimyat kasabasından gemiye binen kafile, Nil nehri yoluyla Bulâk-nâm iskelesine varır, karaya çıkar. Mısır padişahıyla görüşürler. Padişah Kaygusuz’u ve dervişleri yemeğe davet eder. Bir gözü âmâ olan padişahın gözü Kaygusuz’un duasıyla açılır. Kaygusuz’un keramet sahibi bir Ehli’llâh olduğunu anlayan padişah tahtından inerek Kaygusuz’un elini öper. Kaygusuz ve dervişler, Padişaha veda ederek saraydan ayılırlar; eski Mısır denilen yere, Nil nehri kenarına gelip otururlar. Sarayda bir keşküle konan bal ve yağ ile burada kırk gün geçirirler. Bu tarafta Padişah’ın gönlüne ilham gelip Kaygusuz’un Nil kıyısında sakin olduğunu bilerek “O yere bir kasr-ı ‘âlî binâ eyleyin” diye buyurur. Karaf dağından getirilen taşlarla bir bina yapılır ve adını Kasrü’l-Ayn koyarlar. Kaygusuz, dervişleriyle bir müddet burada kaldıktan sonra Hacc’a gitmek niyetiyle Mısır’dan ayrılır. Mekke’ye varıp Hac erkânını yerine getirdikten sonra Medine’ye varırlar. Hz. Peygamberin kabrini ziyaret ederler. Yedi gün yedi gece burada kalırlar. Kaygusuz Baba, Hz. Peygamberin kabri başında cûşa gelir ve Gevhernâme adlı risâleyi söyler.

Hac’dan dönüşte Dımışk Kalesi’ne gelirler. Hz. Peygamber Şam şehrine girmediği için bunlar da Şam’a girmeyip yakınından geçerler. Kutayfa denilen yere gelirler. Oradan Nebek köyüne, oradan da Humus Kalesi’ne gelirler. Burada medfun olan Hâlid Bin Velîd’i ve Baba Amr’ı ziyaret ederler. Hama Kalesi’ne gelip Âsî suyu kenarında otururlar. Burada Muhammedî dolabı görürler ki kaleye su çıkarmaktadır. Dolap yapıldığında dönmez. Yapan usta Frenk kavmindendir. Dolabın dönmemesine çok üzülür ve “Meryem oğlu İsâ hürmetine dön” diye dolaba and verir, dolap dönmez. “Hazret-i Dâvûd hürmetine dön” der, dolap yine dönmez. “Hazret-i Muhammed Mustafa hürmetine dön” dediğinde dolap dönmeye başlar. Usta anlar ki Muhammed dini kutludur; ikrar edip kelime-i şehadet getirerek Müslüman olur. Dolabın adı da Muhammedî dolap kalır. Kaygusuz bu dolap üzerine Kaside-i Dolâb’ı söyler. Daha sonra Halep, Kilis, Ayıntap (Antep) üzerinden Bağdat’a gelirler. Burada bir müddet kaldıktan sonra Kûfe, Necef ve Kerbelâ’yı ve buralardaki ziyaretgâhları ziyaret edip tekrar Bağdat’a dönerler. Medâin, Sâmerrâ, Musul ve Nusaybin üzerinden Sultân Abdâl Mûsâ asitânesine yaklaşırlar. Asitânedeki dervişler Kaygusuz’u ve beraberindeki dervişleri karşılar, beraberce asitâneye gelirler. Tekke kapısında Kaygusuz, “Hâzır u gâib evliyâ demine ‘Hû’ diyelim” diyerek gülbenk eyler. Cümle dervişler de ‘Hû’ diyerek gülbenk çekerler ve birbiri ardınca içeri girerler. Abdest alıp şükür namazı kılarlar. Abdâl Mûsâ Sultân Hazretleri gelir; Kaygusuz varıp elini öper. Abdâl Mûsâ Sultân, Kaygusuz’a “Safâ geldiniz, kadem getirdiniz” diyerek eliyle sırtını sıvazlar. Dervişler de gelerek Abdâl Mûsâ Hazretlerinin elini öperler. Kaygusuz Baba, getirdiği hediyeleri takdim eder, Mısır’da, Bağdât’ta Irak’ta, Mekke ve Medîne’de görüştüğü erenlerin selamlarını iletir. Sultân Abdâl Mûsâ Hazretleri ve halifeleri ve dervişler ayağa kalkarak ‘izzet ü ta‘zîmile Baba Kaygusuz’un selamın alıp du‘â-yı gülbenk eylerler. Sonra, Sultân Abdâl Mûsâ, halifeler ve dervişler seccadeleri üzerine oturup karar eylerler.

Kaygusuz Abdâl’ın Eserleri

Yunus Emre’den sonra, Tasavvufi Türk Edebiyatı’nın en önemli temsilcisi olan Kaygusuz Abdâl, Türk dili ve Tasavvufî Türk Edebiyatı tarihi için son derece önemli olan on beşe yakın -manzum ve mensur- eserin şairi ve müellifidir. Bunların hemen hepsi tasavvufî neşveyle yazılmış ve tasavvufî muhtevada eserlerdir. Bektaşî erkânı içinde yetişen şair, aynı zamanda zümre edebiyatı özelliği gösteren Bektaşî Edebiyatı’nın da ilk ve en büyük temsilcisidir. Kaygusuz Abdâl’ın bilinen eserleri şunlardır:

1. Divân: Kaygusuz Abdâl’ın bilinen bir divânı yoktur. Çeşitli yazmalarda bulunan şiirlerinin sayısı ve muhtevası henüz tam olarak tespit edilememiştir. Yazmalardaki gazel, kaside ve mesneviler, Menâkıpnâme’deki Dolabnâme, Gevhernâme, Minbernâme, Salatnâme adlı manzumeler dikkate alındığında Kaygusuz Abdâl’ın mürettep olmayan bir divânının olduğu söylenebilir.

2. Gülistân:

Yine bir türlü hikâyet-i vasf-ı hâl[39]

Şerh edeyim dinle ey sâhib-kemâl

Vahdet yüzünden açayım nikâbı

Göstereyim ‘ârife bin türlü bâbı

şeklinde vahdetin anlatılmasıyla başlayan Gülistân, Kaygusuz Abdâl’ın vahdet, vahdet-i vücûd hakkındaki düşüncelerini sergilediği eserdir. Gülistân’da Hz. Âdem’im yaratılması, Âdem’den sonra gelen peygamberler hakkındaki kıssalar, tasavvufî konular ve kavramlar, tasavvufî yaşayışın özellikleri hakkında bilgiler verilir.

3. Dilgüşâ: Manzum-mensur bir eser olan Dilgüşâ’nın başında vahdet-i vücudun anlatıldığı bir mesnevi vardır. Mensur kısımda ise Kaygusuz Abdâl, Hz. Peygambere kadar gelen peygamberleri ve Hz. Peygamberin onlara olan üstün vasıflarını belirtir. Daha sonra nefs, aşk, âşık, edep, kibr, vb. kavramların tasavvufî anlamlarını iyi bir insanın, Müslümanın, aşk erinin niteliklerini anlatır. Eserde yer yer Farsça bölümler de yer almaktadır.

4. Sarâynâme: Manzun-mensur bir eserdir. Eserin manzum kısımları mesnevi tarzındadır. Girişte Allah’a münacat eden Kaygusuz, ardından bu dünyanın bir saray olduğunu belirtir. Bu saray, altı kapılı bir evdir. Aşağısı yedi kat zîr-i zemîn, yukarısı yedi kat tabakadır. Allah bu sarayı süslemiş, nakışlamış; insan ise bu nakışlara gönül verip nakkaşı idrak edememiştir. Kaygusuz, bu eserinde âleme insanın halife olarak gönderildiği, bu sarayda görevinin Allah’a kulluk etmek olduğu yönünde bilgiler verir.

5. Budâlanâme: Kaygusuz Abdâl’ın mensur eserlerindendir. Eserin başında[40] bu esere; Delil-i Budalâ, Defter-i ‘Âşık, Seyr-i Sâdık veya Hayâl-i Nâdân da dendiği bilgisi vardır. Kaygusuz Abdâl, Budalanâme’nin başında sadece dünyayı düşünen aklın (‘akl-ı ma‘aş) gözünün kör olduğu, bununla Allah’ın bilinemeyeceğini, yerle gök arasında iki direkli bir şehrin (insanın) olduğunu, bu şehre girmeden Allah’ın sırrından hiçbir şey anlanamayacağını, ancak Allah’ın sırlarının ve bilinmesinin ahireti düşünen akıl ile (akl-ı ma‘ad) mümkün olacağını belirtir; ki ona göre akl-ı ma‘ad ilmine mantıku’t-tayr denilir ve bu ilmi gönül gözü açık ârifler bilir. Âriflerin sohbetinde bulunmayanlar hiçbir şey bilmez ve muratlarına eremezler. Bu bilgilerden sonra Kaygusuz; insanın kendini, yaratılışındaki hakikati bilmesi, kendini bilerek Hakk’ı dünyada bulması gibi çeşitli tasavvufî konuları işler.

6. Vücûdnâme: Kaygusuz Abdâl’ın mensur eserlerinden olan Vücûdnâme, Mü’minûn sûresinin “Andolsun ki, Biz insanı süzülmüş bir çamurdan yarattık. Sonra onu, oturaklı bir karargahta bir nutfe (tohum) yaptık. Sonra o damlayı bir pıhtıya dönüştürdük, bu pıhtıyı bir et parçacığına dönüştürdük, bu et parçacığını bir takım kemiklere çevirdik, derken bu kemiklere bir et giydirdik; sonra ona bambaşka bir yaratık olarak hayat verdik. Bak ne şanlı o Allah, yaratanların en güzeli!” (12, 13, 14) ayetleri ile başlar. Daha sonra “[y]edi gezegenin, on iki burcun, insanın zâhirî ve bâtınî duygularının, rûhun, nefsin, dört büyük meleğin, nâsût, melekût, ceberut ve lâhût âlemlerinin, on sekiz bin âlemin hakikatleri”[41] anlatılır. Kâinatta var olan her şeyin insanda mevcut olduğu, insanın kendini bilmesi, nefsini tanıması suretiyle Hakk’ı da bileceği, bunun içinse bir mürşid-i kâmile bağlanması gerektiği üzerinde durulur.

7. Kitâb-ı Miglâte: Eserin başında, Budalânâme’nin sonunda yer alan ve bir dervişin rüyalarında gördükleri, yaşadıkları yer almaktadır. Bir rüyasında bir çölde kendini bulan derviş, karşısına çıkan şeyhin şeytan olduğunu anlayarak ondan kaçar. Derviş, daha sonra gördüğü bir rüyada Hz. Peygamberin sultânı olduğu akıl pazarına, Hz. Ali’nin sultanı olduğu aşk pazarına girer. Rüyalar devam eder ve derviş bu rüyalarda diğer peygamberlerle karşılaşır. Sonuçta herşeyin kendisi olduğunu, kâinattaki her şeyin kendisinde mevcut olduğunu idrak eder.

Kaygusuz Abdâl’ın Eserlerinin Edebî Özellikleri

Kaygusuz Abdâl’ın özellikle şiirleri göz önüne alındığında daha çok şiirlerinde aruz ölçüsünü kullandığı ve esas edebî başarısını da aruzla yazdığı şiirlerinde gösterdiği görülür; ancak aruz kullanımında birçok kusurlu kullanıma rastlamak mümkündür. Yaşadığı devir düşünülürse, henüz tekamül sürecinde olan bir edebî gelenekte bu tür kusurların olması olağandır. Aruzla yazılan şiirlerde genel olarak “Fâilâtün/Fâilâtün/fâilün”, “Mefûlü/Mefâîlün/Feûlün”, “Mefûlü/Mefâîlü/Mefâîlü/Feûlün”, “Mefûlü/Fâilâtü/Mefâîlü/Fâilün” gibi aruz kalıplarının kullanıldığı görülmektedir. Heceyle olan şiirlerde daha çok yedili, sekizli, onbirli ölçüler kullanılır. Heceyle yazılan şiirlerde genel olarak Türk Halk Şiiri geleneğine uygun olarak yarım kafiye kullanılırken aruzlu şiirlerde tam ve zengin kafiyeler yeğlenmiştir. Şiirlerinin çoğunda (özellikle aruzla yazılan şiirlerde) gazel, kaside, mesnevi, tercî-i bend, terkîb-i bend gibi Divân Şiiri nazım şekillerini kullanan Kaygusuz Abdâl, heceyle yazılan şiirlerde de koşma şeklini kullanır.

Gerek aruzla gerekse heceyle yazılan şiirlerde bir anlam derinliği ve kendine özgülük (orijinalite) söz konusudur. Nesirleri de secîler göz önüne alındığında son derece şairane bir üslupla yazılmıştır. Cümleler oldukça sade ve kısa, çoğunlukla da devriktir.

Kaygusuz Abdâl’ın özellikle heceyle yazdığı şathiyelerde, bir çok tasavvufî remiz, dolayısıyla tasavvufî açıklama ve yorumu gerektiren bir kapalılık ve gerçeküstü bir şiir atmosferi söz konusudur. Özellikle tasavvufî irşâd ve terbiyeyi amaç edinen şiirlerinde, gündelik dilin deyim ve atasözlerinin kullanıldığı görülür. “ ‘Ben Türkîceden başka dil bilmezem’ diyen, Cenâb-ı Hakk’a Türkçe dua eden, sevgisini Türkçe dile getiren ve Âdem Peygamber ile Cebrail (a.s.)’i Türkçe konuşturan Kaygusuz, bizim ledün edebiyatımızın Yûnus Emre’den sonra ve Yûnus’un izinde yetişen en şuurlu kalemlerindendir.”[42] Özellikle nesirlerinde “bir konuyu anlatırken bir başka konuya geçiş, hayâlden doğma olaylar, garip fakat çok güzel tekerlemeler ve bir sözün üstünde durmak için bilerek, isteyerek bir fikrin üstünde durarak tekrar edişler, bilinçaltından sıçrayan sözler, bütün bunlar, devrik ve kısa cümlelerle öz ve en güzel, en yerinde kelimelerle anlatılır.”[43]

Kaygusuz Abdâl’ın gerek şiirlerinde gerekse nesirlerinde vahdet-i vücûd düşüncesi, ilahî aşk irfânî, irşâdî ve terbiyevî bir kaygı ile işlenmiş, devrinin edebî ve renkli Türkçesi ile dile getirilmiştir. İlahî aşkı işlediği şiirlerinde “derin bir vecd hâli, dolayısıyla lirizm vardır. İrşâdî şiirlerinde ise didaktizm hâkimdir”[44] Nesirlerinin birçoğunda seyr-i sülûk esnasında yaşadıkları dile getirilir. Bu yönüyle kendinden sonrakilere kılavuzluk eder. Bir yanda iyinin, ideal olanın, Hakk’ın ve Hakk’a yaraşanın vasıfları anlatılırken diğer yandan nefsine kul olmuş kişilerin, İslam’ı idrak edememiş kaba softaların, sahte mürşidlerin, sahte âşıkların riyakârlıklarının ince ince yerildiği görülür. Kaygusuz alaycı, iğneleyici bir mizahî üslupla devrinde yaşanan çarpıklıklara dikkat çeker.

Menâkıbnâme’de anlatıldığı gibi, Kaygusuz Abdâl bir av esnasında ceylan suretine giren Abdâl Mûsâ’yı yaralamış ve onu takip etmek suretiyle dergâha gelmiş ve bu suretle ona intisap etmiştir. Gaybî, tabiri caizse, ava giderken avlanan olmuş sâliklerdendir. Abdâl Mûsâ bunu, gördüğü her canlıya ok atan delişmen Türkmene bir ders vermek, onu ikaz etmek için yapar. Gaybî ise âhûya attığı oku Abdâl Mûsâ’nın koltuğunun altında görünce kendinden geçer. Kendine geldiğinde de Abdâl Mûsâ’dan kendisini hizmetine almasını niyaz eder. Abdâl Mûsâ, Gaybî’yi bu yolun zorlukları hususunda uyarır. Her ne söylenirse söylensin, Allah’ın takdiri Gaybî’nin Kaygusuz hâline gelmesi yönünde olmalı ki Gaybî, tıraş edilir, erkân üzre tekbîrlerle tâc ve hırka giydirilip kemer bağlanır; öğütler verilir. Yer gösterirler; erenlerin huzurunda diz çöküp edebiyle oturur. Bundan sonrasında Gaybî; beyliğinden, atından, ihtişamlı giysilerinden vazgeçip Abdâl Mûsâ asitânesinin bir kulu olur; ki giydiği bu giysiyle (fakr libasıyla) dünyadan el çeker, kendisini mânâya verip terk yolunu seçerek Hakk’a teslim olur. Onun bu hâlini gören Abdâl Mûsâ, Gaybî’nin yüzüne bakıp “Gaybî, kaygudan rehâ buldun, şimdiden sonra Kaygusuz oldun.” der. Bu andan itibaren Gaybî Bey’in adı “Kaygusuz” olur. Bundan sonrasını Kasîde-i Dolâb’tan takip edelim: Kasîdede hikâyesi anlatılan ağaç, yüce bir dağda nice bir zamandır yaşarken Allah’ın takdirince kesilir. Yüzü üzre yıkılır; dalları, budakları kırılır. Boynuna kement takıp sürüklerler; gelip geçenler üzerine basarak geçerler. Bağrını (Hz. Eyyûb’un bağrını kurtların yediği gibi) kurtlar yer; gözlerinden kanlı yaşlar akar. Hz. Zekeriyyâ’yı kestikleri gibi ağacı da biçerler; yüreğine demir mıhlar çakarak onu dolap yaparlar. Dolap su üstünde dönmekte, dost diyerek inilemektedir. Dolabın bu sergüzeşti, Kaygusuz’un da sergüzeştidir. Zira, o da yüce bir makamda, bir beyzâde olarak, maiyetindeki adamlarıyla (dalı ve budaklarıyla) yaşarken takdir gereği beyzâdeliğini terk etmiş, Abdâl Mûsâ’ya mürîd olmuştur.

Seyr ü sülûk, insanı halktan Hakk’a, çokluktan birliğe cehilden ilme ve irfana yükselten bir manâ eğitimidir. Bu eğitimin sonunda her işin, oluşun failinin Allah olduğu, varlığın Hakk’ın varlığından ibaret olduğu hakikatine ulaşan mürîd tevhîde erer. Bu yolculukta mürîd, kılavuzunun/mürşidinin tavsiye ve telkinlerine göre davranarak nefsî istek ve arzularını, kötülükleri terk eder, arınır. Bunları yaparken şüphesiz kayıtsız, şartsız mürşide bağlılık en önemli husustur. Kaygusuz, bu hususu şöyle dile getirir.

Kend’özini mürşide ver ta bilesin Hakk nedir

Nice bir susuz gezersin gel beri hayvânı gör

Üstâd olana şâkirdlik eyle

Üstâd olasın sen dâhi üstâd

Cenab-ı Hak, işlerini İnsanın eliyle işler. Mürşid-i kâmil âdeta Hakk’ın gören gözü, konuşan dili, yapan eli mesabesindedir. Allah adına fail olan mürşid-i kâmile bey’at, dolayısıyla Allah’a iman ve bağlılıktır. Âdeme secde esasen Hakk’a secde demektir. Cenab-ı Hak bir ayetinde “Allah, iman edenlerin dostudur. Onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır.” (Bakara/257) buyurmaktadır. Dolayısıyla mürşid, mürîdi karanlıklardan aydınlığa, nefs-i emmâreden nefs-i safiye mertebesine çıkaran, onu çokluktan çekip birliğine ileten ve kötülüklerden koruyan kişidir. Kaygusuz, pîrin nefesini haklayan, yani emrine râm olan dervişin Pîr tarafından korunacağını söyler:

Tâlib oldur pîrin nefesin haklar

Pîr oldur tâlibi hatâdan saklar

Çalınır kudümler altun sancaklar

Tuğlar gelir Sultân Abdâl Mûsâ’’ya

Manevî terbiyede/eğitimde amaç, mürîdin Allah’ı ve kendini bilmesi, yani “Men ‘arefe nefsehu fekad arefe rabbehu/Nefsini bilen Rabb’ini bilir.”i gerçekleştirmektir; ki bu da edeb ile mümkündür. Edeb insanın eline, diline, beline hakim olmasıdır. Ebcede göre edeb kelimesinin toplam değeri yedidir ( =1+4+2=7). Bu da edebin yedinci nefs mertebesine, yani nefs-i safiyeye ulaşıldığında tam olarak ortaya çıkacağını gösterir. İnsan o mertebeye gelinceye kadar yedi mertebeden geçer; ki bu mertebelerin ilki, insanın karanlıklar içinde veya bedeninin emrinde olduğu mertebe olan nefs-i emmare mertebesidir. Kaygusuz bu mertebeyi şöyle dile getirir:

Nefs-i zulmet bu vücûd’a derler

Sen zulmet içinde nûr-ı îmân

İnsan nefs-i safiye mertebesine geldiğinde, her şeyin kendisinden farklı olmadığını, kendi nefsinin eşyanın aslıyla aynı olduğunu görüp edebe ulaşır. Kaygusuz Abdâl edebin insân-ı kâmilin işi olduğunu belirtir:

İnsân-ı kâmil işidir ibâdet ü takvâ

Bu zühd ü tâat u savm u bu edeb u erkân

Kaygusuz’a göre imanın, her türlü ibadetin aslı edeptir.

Gaflet içinden uyan

Edebsiz olma ey cân

Edebdir asl-ı îmân

Var edeb öğren edeb

Edebdir asl-ı tâ’at

Küllî sıfât cümle zât

Varlığın edebe sat

Var edeb öğren edeb

Manevî eğitimin bir basamağı da kibrin terkidir. Kaygusuz, pek çok şiirinde kendini beğenmişliğin, kibrin terk edilmesiyle gönlün aşk ile nurlanacağını, kibirle gönlün taşlaşacağını belirtir.

Gel gel ey gönül neye gerek ‘ucb u tekebbür

Kibri ko gönül tâ olasın aşk ile pür-nûr

Dirîgâ hayf dirîgâ bilmedin özün

Bu kibr ü ‘acîb tekebbür bağrını eyledi daş

‘Ucb (kendini beğenme), tekebbürlük ve riya, âşıkta bulunmaması gereken vasıflardır. Zira, Kaygusuz’a göre girilen bu yolda aşk işi mürailiği kaldırmaz.

Sıdkın safa kıl aşk işi riyâyı götürmez

Aşka batır seni gönül ikrâr-ı bikrin

Tasavvufî makamların ilki sayılan tevbe, günahtan rücû edip Hakk’a yönelmektir. Bir başka ifadeyle salikin, İslam’ın ruhuna aykırı davranışlardan uzaklaşarak içtenlikle güzel huylara yönelmesidir. Kur’an-ı Kerim’de istiğfar ve tevbe buyurulur: “Ey müminler tevbe ediniz ki kurtuluşa eresiniz.” (Nûr/31); “Ey iman edenler! Allah’a içtenlikle tevbe edin. Umululur ki Rabb’iniz sizin kötülüklerinizi örter.” (Tahrim/8); “Rabb’inizden bağışlanma dileyin, sonra da tevbe edin ki sizi belirlenmiş bir süreye (ömrünüzün sonuna) kadar güzel bir şekilde yararlandırsın ve her fazilet sahibine faziletinin karşılığını versin.” (Hûd/3).

“Tasavvufta tevbe, bir irkilme, teyakkuz, cezbe ve Hakk cânibine yöneliştir”[45] Kaygusuz Abdâl, Şeyh Abdâl Mûsâ’nın huzurunda yaşadıklarından sonra, o güne kadar yaptıklarından, yaşadıklarından derin bir pişmanlık duyarak Abdâl Mûsâ’ya kul olur. Ona göre, tevbe pişman olmaktır. Abdâl Mûsâ’nın huzuruna gelinceye kadar geçirmiş olduğu ömür, ona göre cahilliğinden dolayı hiç yere harcanmış bir ömürdür:

Ömürün hiç yere harc etdiğinden

Câhil kendi işine pişman oldu

Tevbe kıl özünü oda yakmagıl

Su gibi her gördüğüne akmagıl

Salikin nefsine galip gelmesi, nefsinin arzu ve isteklerini yerine getirmemesi yönündeki çabaları tasavvufî dilde mücahede olarak adlandırılır. Salikin nefsin mertebelerini geçerek kâmil insan olması, zorlu bir nefis terbiyesiyle mümkündür. Bu da riyâzat ve mücahede ile olur. “Mücahede nefsi iyiliğe zorlamak, riyâzat da nefsi bu işe alıştırmaya çalışmaktır.”[46] Kaygusuz bunun için kanaat sahibi olmanın gerektiğini, kim kanaat sahibi ise, onun amacına ulaşacağını söyler:

Kanâ’at gencini her kimki buldu

Sa’âdet mülküne sultân olupdur

Kur’an-ı Kerim’de mücahede, manevi cihad olarak geçer. Söz gelimi, Ankebût sûresinin 69. ayetinde “Bizim uğrumuzda cihad edenler var ya, biz onları mutlaka yollarımıza ileteceğiz.” şeklinde buyurulmaktadır. Kaygusuz Abdâl, nefsin terbiyesi için dünyevî lezzetlerin terk edilmesini, Nefs-i safiye mertebesine varmak için evliyanın dâmeninden tutulmasını tavsiye eder. Zira, nefs terbiyesi, mürşidin kılavuzluğunda gerçekleşecektir.

Cehd edip terk eyle nefs-i şehveti

Mihnetine değmez anın lezzeti

Cehd eyle hemân ‘aşk eteğine elin ersin

‘Aşk sâfi kılar seni gönül hiç melâl olma

Sen dahi cehd eyle imdi ey hümâm

Evliyalar eşiğin eyle makâm

İmdi (gel) cehd eyle bu yola düriş

Evliyânın dâmenin tut budur iş

Mücahede ve riyâzatın uygulama şekli olarak açlık ve az yemek, az uyumak ve az konuşmak şeklinde üç esası vardır. Kur’an-ı Kerim’de “Gecenin bir kısmında O’na secde et; geceleyin de O’nu uzun uzadıya tesbih et” (İnsan/26) buyurulmaktadır. Kaygusuz, geceler uyumaz; gecelerini ibadet ve tesbihle geçirir. Çünkü nefs terbiyesi öyle kolay bir iş değildir; bir filin taşıyamayacağı veya katlanamayacağı bir yükü, gereklilikleri vardır.

Gündüzün bu aşk benim artırdı âh u feryâdım

Geceler gözlerime uykuyu harâm eyledi

Her gece gönül gözlerime uyku harâmdır

Ta subha değin tesbîhim âh u figân oldu

Çekilmez ammâ çekdik çar-nâ-çar çille-i ‘aşkı

Tahammül edemez fil çekemez bar-i girândır bu

Nefs terbiyesinde açlığa, az yemeye, az uyumaya ve az konuşmaya halvet veya uzlet[47] de dahil edilir. Mürşidin buyruğu ile salikin, tekkenin çillehânesinde/halvethânesinde inzivaya çekilmesi halvet olarak adlandırılır. Salikin açlık, az yeme, az uyuma, az konuşma, hatta hiç konuşmama esaslarına uyarak murakabe etmesi, gönlünden mâsivâyı temizlemektir. Kaygusuz, halvet mekânının yâr ile buluşulacak, yalnız kalınacak yer olduğunu, her an sadakat ve samimiyetle Allah’ı düşünenler için ise, halvet yerinin aslında kişinin gönlü olduğunu belirtir.

Halvet olıcak yâr ile yâr gülşen içinde

Tâvûs gibi yâr cevlân edip gezdiği hoşdur

Sarâyî’nin safâ sıdkıyla her dem

Gönlü bu ‘aşka halvet ü odadır

Mürşid, L. Filiz’in[48] ifadesiyle “Kur’an’la ikiz kardeş olmuş” ve Hz. Peygamberin vasıflarını taşımakta olan kişidir. Salik, bu gerçeği idrak ederek mürşidinin işaret ettiği yönde zikr ve ibadetle meşguliyeti ölçüsünde birtakım tecellîlere mazhar olur; “ben” fikrinden uzaklaşmaya, kendisine ait sandığı bedenin Allah’a ait olduğunu idrak etmeye başlar. Bu süreçte salik, sağlam inanç, halis niyet ve tevekkül hâli içinde olmalıdır. Kur’an-ı Kerim’de, “Mü’minler, yalnız Allah’a tevekkül etsinler” (Âl-i İmrân/122.); “Şüphesiz Allah, tevekkül edenleri sever” (Âl-i İmrân/159.); “Tevekkül edenler ancak O’na tevekkül ederler.” (Zümer/38) şeklinde, tevekküle birçok ayette yer verilmiştir. Kaygusuz da

Sabır seccâdesin altına salmış

Tevekkülde kuşanmışdır kuşağı

derken sabrı seccade ettiğini, müridlik kuşağını tam bir teslimiyet, tevekkül hâli içinde kuşandığını söyler. Zira tevekkül, Allah’tan gayrı fail ve O’ndan gayrı güvenecek varlığın olmadığını idrak eden salikin hâlidir. Kaygusuz, Abdâl Mûsâ’ya intisap ederken tam bir iman ve güvenle, yani Allah’a güvenerek, dayanarak müridlik kuşağını kuşanmıştır. Zikir, Allah’ı anmak, sürekli hatırlamak, “Allah” adını dile dolamak anlamındadır. Kur’an-ı Kerim’de bir ayette “Rabb’ini, içinden yalvararak ve korkarak yüksek sesle olmayan bir sesle sabah akşam zikret ve gafillerden olma.” (A’râf/205.) şeklinde zikrin gerekliliğinden, gafilliği giderici oluğundan söz edilirken diğer bir ayette de “Onlar, inananlar ve kalpleri anmakla huzura kavuşanlardır. Biliniz ki kalpler ancak Allah’ı anmakla huzur bulur.” (Ra’d/28.) şeklinde buyurulmaktadır. Kaygusuz Abdâl, şiirlerinde zikri tesbîh ile birlikte kullanır; ki tesbih etmek de “Sübhânallah” kelimesini söyleyerek Allah’a ta’zîm etme demektir. Ona göre aşk ile, şevk ile Allah’ı zikr ve tesbîh etmek, Hakk’a vasıl olmaktır:

Tesbîh ü zikrim hemîşe yâ hû direm yâ hû direm

Her lahza her dem her sâ’at lâ bilmez illâ hû direm

Vuslat şarâbın ‘aşk elime sunalı günden

‘Aşk ile gönül tesbîh ü zikrimiz Ene’l-Hak

Kur’an-ı Kerim’de “Ey iman edenler! Eğer Allah’a karşı gelmekten sakınırsanız; O, size iyiyi kötüden ayırt edecek bir anlayış verir ve kötülüklerinizi örter, sizi bağışlar. Allah, büyük lütuf sahibidir.” (Enfâl/29) şeklinde buyurulmaktadır. Allah’a karşı gelmekten sakınmak, O’ndan korkmak ve kişinin bu korku ile kalbini kötülüklerden arındırması takvâ olarak adlandırılır. Kaygusuz Abdâl’a göre, Allah’ı bilmek ve O’ndan korkmak, yani takvâ işin aslıdır.

Her bir işin aslını bilmek dilersen hoca

Takvâyı sen kabûl et zünnârı tersâya ver

Tasavvufî terbiye ve eğitim, kişinin tam bir iman ve halis niyetle bir mürşide müracaatı, mürşidin de bu müracaatı değerlendirerek kişiyi mürîd olarak kabul ettiği takdirde, bu kişiye kılavuzluğu ile gerçekleşen bir süreçtir. Sülûk, kişinin kendinden kendine yolculuğu, İçindeki Allah’ı arama çabasıdır. Kaygusuz, bunun insanın kendini bilmesi, vücûdun tekliğini, birliğini idrak etmesi yolculuğu olduğunu belirtir:

Ey tâlib olan yâr-i mahrem

Hakk seninle biledir her dem

Mabûd vücudunda bile mevcûd

Zâhir ü bâtınında biledir hem

Bir anlayı bak ki gayrı yokdur

Oldur vücûdunda nefes ü dem

Ol mûr’sun ki var idin ezelde

Dü heft ü mâh’da olmaya kem

Her mutasavvıf şair, kendi sergüzeştini şiirleri vasıtasıyla sonra gelenlere aktarır. Yaşadığı hâlleri dile getirme, kişinin söz söyleyebilme kabiliyeti ile orantılıdır. Kaygusuz Abdâl, şiirlerinde doğrudan olmasa da kendi sülûkunu dile getirir. Sülûkunu tamamladıktan sonra çıktığı seyahati Menâkıbında anlatılır; ki burada anlatılanlar da çevresindeki mürîdler için eğitim ve terbiye işlevindedir. Kaygusuz’un şiirlerinde kullandığı terbiyevî sözler, ferdî kusur ve eksiklikleri dile getirmekten öte, tasavvufî eğitim ve terbiyenin genel esaslarını işaret eden sözlerdir. Tasavvufî bir gelenek olarak tarikat büyüklerinin tekke muhitlerinde okunması amacıyla manzum veya mensur eserler meydana getirdikleri bilinmektedir. Kaygusuz’un eserleri de bu mantıkla meydana getirilmiş, kendi yaşadığı tecrübelerin söze dökülmüş hâlleridir.

Cami ün-Nezair, Eğridirli Hacı Kemal tarafından 1512’de Türkçe nazirelerin derlendiği kitap. XIII.-XIV asır Türk Edebiyatı hakkında bilgiler vermesi nedeniyle önemlidir.

M. Fuad Köprülü, Mısır’da Bektaşilik, Türkiyat Mecmuası, c. 6, İst. 1939,(s. 13-40), s. 20.

Köprülü, agm, s. 16.

Nihat Azamat, “Kaygusuz Abdâl”, İslam Ans., c. 25, Türkiye Diyanet Vakfı Yay., Ank. 2002, s. 74.

Bk. AE 797 ve A. Güzel, Kaygusuz Abdâl (Alâeddin Gaybî) Menâkıbnâmesi, TTK Yay. Ank. 1999, s. 90-142.

Abdurrahman Güzel, Kaygusuz Abdâl, Akçağ Yay. (2.b), Ank. 2004, s. 84.

167/28a.

İst. Ün. Ktp. 4105.

N. Azamat, agm, s. 76.

Mustafa Tatcı, “Bektâşî Dervişi Bir Yörük Beyi: Kaygusuz Abdâl”, Keşkül, sayı: 22, 2012, s. 31.

Abdülbaki Gölpınarlı, “Kaygusuz Abdâl”, Türk Dili-Türk Halk Edebiyatı Özel Sayısı, sayı: 207, 1968, s. 398.

M. Tatcı, agm, s. 31.

H. Kâmil YILMAZ, Anahatlarıyla Tasavvuf ve Tarîkatlar, Ensar Neşriyat, İst. 2000, s. 161.

H. Kâmil YILMAZ, age, s. 191.

Halvette genel olarak süresi belli olan bir yalnızlık, uzlette ise süresi belli olmayan bir yalnızlık ve kişinin keyfiyeti söz konusudur.

Lütfi FİLİZ, Noktanın Sonsuzluğu II. Kitap, Pan Yay. (8.b), İst. 2009, s. 145.

SEÇMELER

1

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül yüreğimi sen yâre kıldın

Bu ‘aşk oku ile ciğerimi sad-pâre kıldın

2-Bir hûb sureti kanda görürsün alınırsın

Bu hûyun için ben za‘îfî bîçâre kıldın

3-Mecnûn gibi âh eyledim elim işe varmaz

‘Aşk ile gönül uş beni âvâre kıldın

4-Vallâh ey gönül ‘âşk ile hûblar bâzârında

Beni bırakıp ‘aşk ile sen kenâre kıldın

5-Bu ‘aşk ile ben o dem yanında haberin yok

Dâ’ima gönül meylini sen hûblara kıldın

824/2a.

2

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül hûblar elinden hazer eyle

Hikâyetini hûblar ile muhtasar eyle

2-Dâ‘ima gönül bildiğini pîş edinirsin

‘Âkıl katında gel ahî bir dem karâr eyle

3-‘Aşk ile gönül şem‘ u çerâğ gibi yanarsın

Billâh i gönül bir dahi bana nazar eyle

4-‘Aşk zülfikârın çünki gönül eline aldın

Nefs-i zâlimin boynunu ur bir hüner eyle

5-Terk et ey gönül cism ü cânı cihâna kalma

Zinhâr ey gönül ‘aşk ile her dem bâzâr eyle

824/2b.

3

1-Var var ey gönül ‘aşk ile söylegil Ene’l-Hak

Sen Hakk’ı koma söyle hakkı yârı kıla Hak

2-Yüz bin sözü bir eyle hemân bir sözü söyle

Bir sözü de ki sana gönül tutmayalar dak

3-Hemân kend’özün koyuban çevre gözetme

Fi’l-cümle ‘âlem sana gönül cân ile müştâk

4-Çün Hak evidir Seyyid Muhtâr sözüyle dil

Hak tanıyan Hakk’a gönül olmaya küstâk

5-Sensin ey gönül ‘aşka mekân Hakk’a nazargâh

Kabile gönül sırrını her beyhûde merdek[49]

824/3a.

4

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül bağrımı kebâb eder ‘aşkın

Suçum ne ki key katı ‘azâb eder ‘aşkın

2-Her lahzâ beni mecnûn u melâmet eder uş

‘Aşkla gelir ‘aklımı harâb eder ‘aşkın

3-‘Aşk eliyle ciğerime dâğ komak ister

Vallâh ey gönül işimi ‘aceb eder ‘aşkın

4-Sen seni gönül mihnet okuna nişân etdin

Beni melâmet etmeğe sebeb eder ‘aşkın

5-‘Aşkına gönül verigeli cân gözü gördü

Gaflet gözüne perde-i hicâb eder ‘aşkın

824/3b.

5

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül bağrım içinde koma dâğlar

Âh eylerim senin elinden yana dağlar

2-‘Aşkın çerisi cân ilini yağmaya verdi

Senin hayâlin ‘aşk ipini boynuma bağlar

3-Ben seni gönül bilemedim fettâne sensin

Bir dahi gönül seni gören özünü çağlar

4-Gel gel ey gönül ‘aşk ile hasta-dil oldum

Sevâbdır ahî sayrıyı sûda gele sağlar

5-Ben seni gönül ‘aşk ile cândan severem ben

Senin dediğin gözleri elâ yürü ağlar

824/4a.

6

1-Var var ey gönül teni ko gel cân bâzârında

Cânlar satılır gör ahî canân bâzârında

2-Her dem ey gönül ‘aşk ile melâmet olursun

Assıyı koyup yürüme ziyân bâzârında

3-‘Aşk meydânına başını top eyle gönül sen

Assı dilesen gel beri sultân bâzârında

4-Ger yâr dilesen cevrine sabır gönül sen

Derd dahi bile satılır dermân bâzârında

5-Sen sarrâf isen cevherî ol güher bilgil

Ne assın ola ‘akîk ü mercân bâzârında

824/4b.

7

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül tabl-ı melâmet yeter çal

‘Aşk ile beni eyledin uş divâne abdâl

2-Melâmet eder çünki perimi açdın

Ko yârı gönül dahi bana eylemegil kîl ü kâl

3-Bu aşk niceyi oda yakıp eyledi ber-dâr

Sakın ki gönül dahi bana eylemesin âl

4-Bu ‘aşk niceyi mihnet okuna nişân eyler

Dek dur ey gönül ‘aşk ile sen eyleme kengel

5-Gel gel ey gönül ‘aşk ile sen seni bil eyle

Nasîhat edip bârî gönül öğüdümü al

824/5a.

8

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül senin elinden yanaram ben

Hâlim ne n’ola deyü sanırlar sanaram ben

2-Sen hûbunu uş melâmet ü bed-nâm etmegil

Ya‘ni ki gönül işini sana derem ben

3-Sen beni gönül toprak edip ayağa saldın

Ya‘ni elimi tut deyü sana sunaram ben

4-‘Aşkına gönül düşeliden teşne-dil oldum

Yandı yüreğim bağrım kanına kanaram ben

5-Gel gel ey gönül aşkın ile tersâya döndüm

Zünnâr kuşanıp Abdü’r-rezzak’a döndüm ben

824/5b.

9

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül başımı çûn edesin sen

Bu hasret ile ciğerimi hûn edesin sen

2-Fikrim bu durur ‘aklım imâret edem ben

‘Aşk ile gönül bir dahi düzgün edesin sen

3-Var var ey gönül bu ‘aşk ile kime yetersin

Mecnûn ne ola Leyli’yi Mecnûn edesin sen

4-Fettâneliğin var ey gönül menşûr olupdur

Bu fitne ile çokları mağbûn edesin sen

5-‘Aşk ile gönül iki büküldüm haberin yok

Elif kâmetim nice nûn edesin sen

824/6a.

10

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül derdimi dahi beter etdin

Bu ‘aşk ile sen ‘aklımı da bî-karâr etdin

2-Bu ‘aşk oduna düşeli şöyle ki delirdin

Mecnûn kıssasın hele gönül muhtasar etdin

3-Her dem der idin derdine tîmâr edeyin ben

Yakdın ciğerim vallâh gönül uş tîmâr etdin

4-Ben varayım gözlerime uyhu harâmdır

Şundan beri ki hûblar ile sen bâzâr etdin

5-Ben hasret ile zârı kılaram âh ederem

Sen sohbetini ‘aşk ile leyl ü nehâr etdin

824/6b.

11

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül elini çek gel bu cihândan

Görmek dilersen nişânsın bî-nişândan

2-Top eyle başını ‘aşkla meydâna kadem bas

Vuslat dilersen âşikâre ol mecnûn cândan

3-Vuslat şarâbın iç sâkî sen vahdet elinden

Nûh ile biliş keştîye gir korkma tûfândan

4-‘Ömrün hesâbın nice nice hesâb edersin

Terk et varını ko ahî geç assı ziyândan

5-Hasîs sözü ko ey gönül ‘akıla ziyândır

Sözü söyler isen ‘ilm-i ledûn söyle lisândan

824/7a.

12

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül hasret ile bağrımı yarma

Sulh eyleyelim gel ey gönül fitneye yorma

2-Ben senin için nice nice hasret ü gamgîn

Nâ-hak kanımı aldıruban toprağa karma

3-Dâ’ima gönül söylediğin sözün Ene’l Hak

Berdâr ipini ben fakîrin boynuna sarma

4-Hak sende dâ’im senin ile hem-dem olupdur

Sen kend’özüne gel ey gönül yok yere urma

5-N’ola fakîrem dedim ise dîvânesin sen

Dâ’ima gönül benim ile gavgâ başarma

824/7b.

13

1-Var var ey gönül ‘aşk ile bu haberi söyle

Nâmûsu kodun tasamı çaldın ‘ârı söyle

2-Söyle gönül her sözü ‘aklına ziyândır

Hak ile dâ’im eylediğin bâzârı söyle

3-Feşâr keleci beyhûde sözüne gerekdir

Söyleme demen söyle velîkin ârı söyle

4-Gel gel ey gönül bize nişân ver bî-nişândan

Şol peydâ nihân gizli duran esrârı söyle

5-Ne söyler isen söyle gönül gel keremdir

Şol hüsn ıssı hulku latîf hûbları söyle

824/8a.

14

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşk ile bu dîdâre bakgıl

Asıl ne imiş fer‘ nedir her kâre bakgıl

2-Sen ‘ârif isen nakdini Tur’da unutma

Ağyârı gözet hâli nedir hem yâre bakgıl

3-Sen diler isen keşf ola bu ma‘nâ-yı esrâr

İnkârı kogıl sıdk ile bu ikrâra bakgıl

4-Var tâvus isen seyr ede gör bu nişân içinde

Gel bülbül isen dikeni ko gülzâra bakgıl

5-Cümle ‘âlemin gel ey gönül defteri ‘aşkdır

Ne yazmış ezel kalemi bu deftere bakgıl

824/8b.

15

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül kend’özünü bilmeğe bilgil

Bilgil özünü âyineni ‘aşk ile silgil

2-Sil âyineni ‘aşk ile bak gör ki ne vardır

Eyleme her ağa eylersen bu ağa eylegil

3-Yâr yoluna yan yüreğin bağrını kebâb eyle

Kıyma çeküben ciğerini ‘aşk ile dilgil

4-Tutulma gönül kalma bu gaflet tuzağından

Tâ kıssa edip hikâyetin söyleye her dil

5-Gel gel ey gönül özünü bil her yana gezme

Özünü bilen ‘ucb evine asmaya zenbil

824/9a.

16

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşka niçin inkâr edersin

‘Aşkı koyuban dahi niye inkâr edersin

2-‘Aşk seni gönül fikr-i hayâlden irâd eyler

Kaçan ki gönül ‘aşk ile sen bâzâr edersin

3-Sakla ey gönül sırr-ı Ene’l-Hak fâş etme

Bu söz ile sen beni nâgâh ber-dâr edersin

4-‘Aşk ile biliş hiç yere ‘ömrün zâyi etme

‘Aşk ile gönül her nesi gevher edersin

5-Hakk’ı bilenin vallâh gönül kıblesi ‘aşkdır

Tapmağa gönül meğer kim ‘âr edersin

824/9b.

17

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşk ile sen birliğe yitgil

Her ne ki sana ‘aşk der ise sözün işitgil

2-İki cihânı fikr ederem hiç nazarın yok

Maksûd ne ise bârî gönül anı itgil

3-Gâfil gibi gel sen ey gönül gaflete düşme

Ur bildiğini ko ey gönül öğüt işitgil

4-Yolunu koyup deli gibi yabana düşme

Yol eri isen yolu gözet yoluna gitgil

5-Her ne ki sana sanır isem yoluma gelsin

Ser-gerdân olup kalma gönül menzîle yitgil

824/10a.

18

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül neye gerek ‘ucb u tekebbür

Kibri ko gönül tâ olasın ‘aşk ile pür-nûr

2-Ger diler isen sen ey gönül sultân olasın

‘Aşkı özüne sultân edip kulluğuna dur

3-‘Aşk eteğini tut ey gönül koma elinden

Tâ kim olasın sen ey gönül ‘aşk ile ma‘mûr

4-‘Aşkın ey gönül cânıyla sen müştâkı olgıl

Gaflet kirini ‘aşk ey gönül sâfî kılar yur

5-Zinhar ey gönül ‘aşk ile ol uyma bu nefse

‘Aşk eli ile nefsi zâlimin kulağın bur

824/10b.

19

1-Var var ey gönül sen sana bir doğru yol iste

‘Aklın var ise usûl içinde usûl iste

2-Ser-gerdân olup kalma gönül mihnet evinde

Bul varmağa sen sana gönül bir delîl iste

3-Gayr-ı Hak’la ey gönül sen mu‘âmele kılma

Ne istersen vâcib odur Hakk’ı bil iste

4-Hem-nişînini iste gönül sen bu cihânda

Bilmek dilesen Hakk’ı bir ‘akl-ı kâmil iste

5-Şeytân gibi sen kend’özünü görme bu yolda

Yol vardın ise ‘ibâdetinden hâsıl iste

824/11a.

20

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül hâlimi sor ‘aşk ile yandım

‘Aşka düşeli cevr ü cefâ ile boyandım

2-Almışdı beni vallâh gönül uyku-yı gaflet

‘Aşk kulluğumu yordu eyle ki közüne yandım

3-‘Aşkı göreli cân u gönül şöyle sevindi

Vallâh gönül gel cihândan ben usandım

4-Ben kend’özümü dünyâda bir nesne sanırdım

‘Aşkı göreli ben dahi özüme yöründüm

5-Dükendi kamu fikrim ‘aklım hacîl oldu

‘Aşkı göreli ben ey gönül şöyle utandım

824/11b.

21

1-Var var ey gönül dîn yoluna sen gâfil olma

Dînini hâsıl eyle gönül bî-hâsıl olma

2-Uyuma gönül aç gözünü dört yana bakma

Devşir öğünü kend’özüne kem ‘âkil olma

3-Sen diler isen ‘aşk ile âşinâ olasın

Meskeneti tut zinhâr ey gönül fuzûl olma

4-Halkını gönül Mustafâ gibi şîrîn eyle

Çirkin hûy ile altûn iken kara pûl olma

5-Cehd ile hemân ‘aşk eteğine elin ersin

‘Aşk sâfi kılar seni gönül hiç melûl olma

824/12a.

22

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül hasret ile hasta-dil oldum

Bu ‘aşk ile ben ayağa düşdüm sebîl oldum

2-Bu hasret ile tutdı ciğerim oda yandı

‘Aşka düşeli vallâh gönül lâ-ya‘kıl oldum

3-Yâr yar deyü uş düşeliden ‘aşk oduna

Başdan ayağa yandım uş delîl oldum

4-Ben benliğimi terk ediben ‘aşk dutaldan

Dükendi vücûd ‘aşk ile andan vâsıl oldum

5-Sabr u karârım kalmadı bu ‘aşk belâsından

Dîvâne gibi gör ahî Mecnûn şekil oldum

824/12b.

23

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül çünki benim terkimi urdun

‘Aşk özüne sultân edip kulluğa durdun

2-Şikeste kılıp ben fakîrin terkin uruldun

‘Aşk ile gelip cân ilini yağma buyurdun

3-Her dem beni sen ‘aşk okuna nişân edersin

At bârî gönül ‘aşk ile çün yayını kurdun

4-‘Aşk bulalı ‘aşk ile sen ‘işret edersin

Şikeste kılar beni gönül yere buyurdun

5-Bilmen ki gönül senin ile ne kılayın ben

Bu cefâ ile beni gönül câna doyurdun

824/13a.

24

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül yaraşalım ko ahî cengi

Yohsa ey gönül yere salarım nâm u tengi

2-Sabr edemezem ‘aşka gönül hiç tâkatim yok

Cân ile seversen görecek bir şûh u şengi

3-Vallâh ey gönül senin ile ‘aşk belâsından

Şehr ehli lakab kodu bana dehrî vü bengî

4-Sabr edemezem ‘aşka gönül hiç tâkatim yok

‘Aşk uğrayacak zebûn eder şîri pelengi

5-Ben bir fakîrem ‘aşka gönül sabr edebilmem

Cûşa getirir ‘aşk ey gönül bahr ü nehengi

824/13b.

25

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül hem-nişînin iste cihânda

Bu gaflete sen tutuluban kalma yabanda

2-Sözü söyler isen gel ey gönül ‘aşka söyle

Ta her nefesin defter olup yazıla cânda

3-Senin nişânın vallah gönül kimesne vermez

Velî hayâlin dopdoludur kevn ü mekânda

4-Niçin ey gönül iki cihânda nazarın yok

Eğlenmeyesin sen ey gönül anda vü bunda

5-İki cihâna kalma gönül ‘aşkı taleb kıl

Kalma ey gönül tutuluban sûda ziyânda

824/14a.

26

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül kalma bu gaflet duzağında

Biliş ey gönül kalmayasın yâd duzağında

2-Sen deli gönül ‘âşık olup ‘aşka düşelden

Yandım ey gönül cevr ile mihnet duzağında

3-Sırrını fâş edip yakanı yırtdı Ene’l-Hak

Tutulma gönül kalma firkat duzağında

4-Vuslat olasın ma‘şûk ile gide bu perde

‘Aşk yoluna düş kalma bu firkat duzağında

5-Sakın ey gönül ‘aşk ile sen oynama santranç

Tutmaya seni beydak ile mat duzağında

824/14b.

27

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül delil ü bürhân nedir anla

Cân demenin maksûdu ne cân nedir anla

2-Sen Hak evisin Hak’dan niçin haberin yok

Bu ev ne imiş evdeki mihmân nedir anla

3-Hayf ki gönül kendi özüne şöyle gâfilsin

Gör ahî gönül derdimi dermân nedir anla

4-Hakk’ı bil ahî Hak ey gönül sende nihândır

Bir anlayı bak şu‘le-i îmân nedir anla

5-Özüne yörün mertebeni bilmek için sen

Gör ahî gönül sözümü noksân nedir anla

824/15a.

28

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül cânımıza cân yine geldi

Şol bedr-i münîr kıble-i îmân yine geldi

2-Şol ki cân ile cümle ‘âlem ana ‘âşıkdır

Şol hüsn ıssı revnak-ı gülşen yine geldi

3-Şol nûr-ı ebeddir ay u güneş andan alır nûr

Şol şem‘ ü çerağ delil ü bürhân yine geldi

4-Şol ki bu kamu cân u gönül buna ‘âşıkdır

Şol kân-ı sehâ edeb ü erkân yine geldi

5-Sen dertli isen gel ey gönül çevre gözetme

Zahmına tımâr derdine dermân yine geldi

824/15b.

29

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül özüne gel geçdi devrân

Mât oldu bu gün ‘aşk ile ‘akl u gönül cân

2-Hoş gör bu demi çünki ‘ömür bâkî değildir

Bu ‘aşk oduna sen ey gönül yan ahî büryân

3-Çün bâkî değil dünyâ fânîdir niye kaldın

Beş gün olasın dünyâda sen ki ise mihmân

4-‘Aşk ile bile ‘akla gönül sen yâr olursun

Özün tanıyabile gönül haddini insân

5-Kend’özüne gel sende nihân esrârı anla

Ne işe gelir bu beyhûde söz kıssa-yı destân

824/16a.

30

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül gör ahî ben niye sataşdım

‘Aşka düşeli derd ile sevdâya sataşdım

2-Hem zâhid idim zühd ile takvâm bile vardı

Halk duyalı sırrımı gör ki ne gavgâya sataşdım

3-Var var ey gönül sen ferâgat kendi işinde

Bu ‘aşk ile ben mihnet ü belâya sataşdım

4-‘Aşk göreli beri gönül Ka‘be’yi buldum

Safâ’yı tavâf eyledim Merve’ye sataşdım

5-Gör gör tâli‘imsin ey gönül ‘aşka düşeliden

‘Aşk sâyesi ile devlet-i hümâya sataşdım

824/16b.

31

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül sen beni bir oda bırakdın

Hasta ciğerim dahi beter odlara yakdın

2-Bir zâhid idim sırrımı saklarım özümde

Sen fâş edüben ‘aşk ile uş yâdlara çakdın

3-Vallâh ey gönül ‘aşk oduna beni yakarsın

Delirdi diye yine benim başıma kakdın

4-‘Aşka düşeli hergiz ‘âkîl bana yâr olmaz

Sen dahi gönül lakabım uş dîvâneye dakdın

5-Başdan çıkaran beni gönül ‘aşk ile sensin

Ne gördün ise sen ey gönül ol yana akdın

824/17a.

32

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül gümrâh olup niçin azarsın

Bitmiş işimi ‘aşk ile sen niye bozarsın

2-Dem be dem çağırıp nîşe diyesin Ene’l-Hak

Öz yoluna sen elin ile kuyu kazarsın

3-Ana ki elin ere gönül sen anı iste

Yetemediğin koma gönül koy ahî varsın

4-Özün bilene sor ey gönül ‘aşk sorarsın

Ol ki özünü bilmedi andan umarsın

5-Ol sırr-ı ebed kim dediler sende nihândır

Irağı gözetme ey gönül kim tez azarsın

824/17b.

33

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül sen ‘acâib bahr-i muhîtsin

Vasfını senin künh ile beyân etsin

2-Mansûr sözünü cûşa gelip ‘aşk ile söyle

Çağır ey gönül cümle cihân halkı işitsin

3-Ağyâr sözü ile sen yâr ile yargıya düşme

Herbir hasîse uyma gönül koy ahî gitsin

4-Bin bencileyin olsa gönül ferâgatin var

Durma benim pes ey gönül kim tımâr etsin

5-‘Aşk seni gönül fâş edüben perdeni yırtdı

Henüz nâmûsun yokdur ey gönül ‘aşka becidsin

824/18a.

34

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül cihâna kalma sana kalmaz

Ehl-i niyâz ol sen ey gönül neye gerek nâz

2-Mu‘teber isen gel bu sözü muhtasar eyle

Nîşe kılasın sen ey gönül kıssa-yı dırâz

3-İnsân-ı kâmil sözünü sen hayvâna sorma

Bu kaçan oldu ki gönül kerkes ola dırâz

4-Hayf ki gönül ‘ömr-i azîz hiç yere geçdi

Gel gel bu sözü ‘aşk ile cân varakına yaz

5-‘Aklın var ise sermâyeni ma‘nâya harc et

Bu nasîhatı yaz ki gönül pür ola kırtâs

824/18b.

35

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül söyle ki ‘âkil neye derler

Assı ne imiş sermâye-i asl neye derler

2-Gel su’âle sen ey gönül bir cevâb eyle

Câhil kim olur insan-ı kâmil neye derler

3-Fark eder isen ey gönül hakkı bâtıldan

Ne demek olur hak dedigim bâtıl neye derler

4-Yol ne imiş menziline gel bana söyle

Bu yolda gönül bürhân ü delîl neye derler

5-Bu ne kîl u kâl u kıssa vü destân u hikâyetdir

Rivâyet et söyle ki te’vîl neye derler

824/19a.

36

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül iste bulasın sana bir yâr

Sakla sırrını velî gönül duymasın ağyâr

2-Özünü bürün sen ey gönül sahrâya düşme

Sende biledir ey gönül ol dilber-i ayyâr

3-Pend ü nasîhatı tut sen ey gönül dîvâne olma

Râzını sakın sen ey gönül zinhâr zinhâr

4-Benden aluban sırrımı sen taşra bırakma

Yâr ol bana tek yüreğimi yarar isen yar

5-Bunca melâmet görüben ‘aşk komazsın

Sakın ki seni ‘aşk ey gönül kılmaya berdâr

824/19a.

37

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül hoş görelim dem bu demdir

Her kim bu demi anlamaya idrâki kemdir

2-‘Aşkın nişânı ‘aşka düşen melâmet oldu

‘Aşk güdeli gönlümü görür ne dü-‘âlemdir

3-‘Aşk kime gönül erdi ise perdesin açdı

‘Aşka çeh-i cây-ı tâk u revâk hây-ı haşemdir

4-‘Aşkın dahi nişânın gören ma‘lûl olmaz

Her kim bilişe ‘aşka gönül şâd u kâmdır

5-Her başa ki bu ‘aşk odunun şu‘lesi ermez

Pişmedi gönül henüz anın sevdâsı hâmdır

824/20a.

38

1-Var var ey gönül benimle meyl ü vefân yok

Terk eyle bari ‘aşkı gönül çünki safân yok

2-Her kime gönül yâr der isen ağyâr olan ol

Niçin ey gönül dünyâda hiç âşinân yok

3-Baş ver ey gönül yüreği döndürme bu yoldan

Terk eyleme ki ‘aşkı gönül çünki çâren yok

4-Terk eyle gönül kibri başından aşağı ko

Yolunu gözet kimse ile çûn ü çerân yok

5-Bu iki cihân zerrece gözüne görünmez

‘Aşk eteğini dut bârî gönül medârın yok

824/20b.

39

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül kend’özüne çıkma yolundan

Belinlegil vahşî gibi öz hayâlinden

2-Özüne yörün sen ey gönül gör ki hâlin ne

Taşma ey gönül aşmaya sen kendi hâlinden

3-‘Aşk ile biliş yoluna düş sefer eyle

Emîn olasın sen ey gönül kîl u kâlinden

4-‘Ömr-i câvidan ister isen sen ebedîsin

Öğüdün ala gör sen ey gönül öz ecelinden

5-Dedim ki gönül ‘aşk belâsından hazer eyle

Her ne ki gele yoluna kendi ‘amelünden

824/21a.

40

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül bir arada çün mekânın yok

Nâmın görünüyor velî hergiz nişânın yok

2-‘Aşk eteğini tut ey gönül koma elinden

Bu ‘aşk ile bir olursan hergiz ziyânın yok

3-Baş ver ey gönül cânını tartınma bu yolda

Sâbit kadem ol yoluna çünkim yalanın yok

4-‘Aşk ile kadem bas bu yola menzili gözle

Tabşırdın ise ‘aşka dahi hiç lisânın yok

5-Bu ‘aşkı gönül kend’özüne dîn ü imân bil

Bu ‘aşka inan sen ey gönül çün gümânın yok

824/21b.

41

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül deryâ-yı hikmet seni derler

Hakk’ı tanıyan Hak ile vuslat sana derler

2-Her kim ki nişân verdi gönül ol bî-nişândan

Birlikde bugün gülşen-i vahdet seni derler

3-Ben ne bileyin seni gönül ehl-i hünersin

Bu ‘aşkı bilen sâhib-i üstâd seni derler

4-Hak sende nihân oldu gönül meskeni sensin

Kıymetde bugün sâhib-i devlet seni derler

5-Her dürlü hâlin dünyâda ki bir sebebi var

Bu ‘aşka gönül maksûd u maksad seni derler

824/22a.

42

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

-Var var ey gönül her dikene düşme gül olmaz

Her bî-usûle sırrını açma usûl olmaz

2-Gel gel ey gönül tedbîri ko takdîri gözle

Her ne ki tedbîr edesin takdîrde ol olmaz

3-İhlâs ile gel sen ey gönül inkârı terk et

Riyâlı ‘ibâdet Tanrı’ya hergiz kabûl olmaz

4-Bugünkü günü hoş görelim tanla gâyibdir

Bugünkü demi tanlaya koyan ‘âkil olmaz

5-Her bir hasîse deme gönül râzını sakla

Her nesneye kim noksân ede ol kâmil olmaz

824/22b.

43

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül yârama niçin tuz ekersin

Yüzüm suyunu ‘aşk ile uş yere dökersin

2-Tabl-ı melâmet çalma gönül ki zâhidim ben

Zühd ü ta‘atim zerkûmu oda mı yakarsın[50]

3-Ben saklar idim râzımı hiç duymaya kimse

Sen fâş edüben uşta gönül halka çıkarsın

4-Ağyâr belâsı cânımı uş odlara yakdı

Bu ‘aşkı gönül sen dahi başıma kakarsın

5-Bu ‘aşk seni çün ma‘şûkla vuslata iletir

Terk eyle varın dahi gönül neye bakarsın

824/23a.

44

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşka nice mey tutarsın

Sâlûsluğu ko zerkini ‘aşka mı satarsın

2-Ko bu hayâli gel ey gönül sevdâyı terk et

Şâd ol ahî bir ‘aşk ile ne fikre batarsın

3-‘Aşk ile gönül sırrımı sen eylemegil fâş

Ben zâhid idim nâmûsumu yere atarsın

4-Sen ‘âşık isen ‘aşka gönül eyleme inkâr

Kalb eyleyüben altına bakır mı katarsın

5-‘Aşk seni gönül berdâr edip oda yakarsa

Şâd ol ey gönül sevdigine kaş mı çatarsın

824/23b.

45

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül deryâ-yı vahdet cûşa geldi

‘Aşkı gör ahî mevci başımdan aşa geldi

2-Tek ben değilem ‘aşka esîr anlayı bak bir

‘Aşkdandır ahî cümle ‘âlem cünbüşe geldi

3-Kısmetin alıp cümle vücûd Kavl-i Elest’den

Bugün ey gönül her birisi bir düşe geldi

4-Her bir kişiye nasîbi ezelden sunuldu

Sen ‘aşkı koma çünki gönül ‘aşk başa geldi

5-Ben yandığımı ‘aşk ile ‘âşıklara sor gör

Hayvâna işim gör ki nice temâşâ geldi

824/24a

46

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül derd ile ‘aşka boyanırsın

‘Aşk odu yeter cânına andan uyanırsın

2-Bu ‘aşk belâsı Mansûr’a Bağdat’dan kaldı

Bu ‘aşk belâdır ‘aşkı sen genez mi sanırsın

3-Tanrı’yı gözet sen ey gönül nefsine hey de

Beyhûde işi kılma sonunda utanırsın

4-Bağlanubanı kalma gönül nakş-ı sûretde

Şol nesneye kim bâkî değil ne uzanırsın

5-Meydânda meğer gözlerin dilbere düş oldu

O sebeb için meydânı her gün yörünürsün

824/24b.

47

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül gör ahî bu ‘aşk bana n’etdi

‘Aşka düşeli âr u nâmûsum bile gitdi

2-Ben ne kılayın gönül ile beni öğütlen

‘Aşk ile gönül kaynayıban birliğe yetdi

3-‘Aşk göreli ‘aşk ile hoş sâfâsı vardır

Gönlümü görün ben fakîri küllî unutdu

4-Sevdâlarını terk edüben kurdu gönülden

Bu deli gönül aşk eteğin ‘aşk ile tutdu

5-Nasîhat edip nasîhatim hergiz işitmez

‘Aşk öğüdünü gönlümü gör ne tez işitdi

824/25a.

48

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül cân ilini yağmâya verme

Zinhâr ey gönül başını bu gavgâya verme

2-Devşir öğünü sen ey gönül Hakk’ı hâzır gör

Sakın özünü her beyhûde sevdâya verme

3-Yol eriyisen gel ey gönül çıkma yolundan

İslâmını sen sakla gönül tersâya verme

4-Zinde diledi sırrını sen söyler olursan

Her bir bî-haber olmuş olan mürdeye verme

5-Sarrâflara çok kulluk eden üstâd olupdur

Şahbâz yerini sen ey gönül kargaya verme

824/25b.

49

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel gönül yârini terk niçin edersin

Dese de olur sana gönül ki bî-habersin

2-Melâmet olan ‘aşk ile ‘âşıklara gülme

Ya‘ni ey gönül kıblene sen taş mı atarsın

3-‘Aşka danışıp her işini söyle gönül bir

Öz elin ile aşına ağu mu katarsın

4-Çün bilmedin sen ey gönül geçdi bu devrân

Sen kend’özünü söyle gönül kime sorarsın

824/26a.

50

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül gör ki ne kutlu sâ‘at oldu

‘Aşkı göreli ‘aklıma bak nice mât oldu

2-Gerçek ‘âşık isen kıble-i hakîkat ‘aşkdır

Her kim ey gönül ‘aşkı bî-zârsa la‘net oldu

3-‘Aşka ey gönül ‘âşık olan münkir olur mu

Gerçek âşıkın işi dâ’im i‘tikâd oldu

4-Delirdi gönül delilik küllî belirdi

‘Aşka düşeli gör nice Mecnûn oldu

5-Sen deli gönül bî-karîb ‘aşka düşelden

Zühd ü tâ‘atim gör kim nicesi gâdat oldu

824/26b.

51

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül sevda-yı hâm neye gerekdir

‘Aşk olmayacak billâh âdem neye gerekdir

2-Bu iki cihân ‘aşk ile münevver olupdur

‘Aşk olmayacak gussa vü gâm neye gerekdir

3-Gerek ki ‘âşık ‘aşk ile esrik ola her dem

Diyâr-ı ‘Arab u ‘Acem neye gerekdir

4-Çünki bu cihân bâkî değil kimseye kalmaz

Bu bir dem için bâde-i hâm neye gerekdir

824/27a.

52

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var gönül başını ko meydân içinde

Dürdâne getir daldın ise bu kân içinde

2-Baş ver ey gönül ‘aşkı koma başa varınca

Yazalar adın söyleyeler destân içinde

3-‘Aşk ile özü esîr olup ‘âşıka gülmek

Sığmaya gönül bu fâ’ide insan içinde

4-‘Âşık olanın küfrü bu hulk yahşi demekdir

Bu küfrü gönül saklama sen imân içinde

824/27b.

53

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşkı koma işini terk et

Bu ‘aşk yoluna cânını ko başını terk et

2-Çün ‘aşkı gönül pîr edinip kulluğa durdun

Geç ko dahi bu efsâne cünbişini terk et

3-Bir yerde gönül fikr ederem hiç mekânın yok

Billâh hâsıl bu beyhûde düşünü terk et

4-Dediğim için ‘aşk oduna düşme yanarsın

Benim ile sen yargı savaşını terk et

5-Ağyâr sözü çün fikr edüben zulmete düşme

İlk yaz günü olsun ey gönül kışını terk et

824/28b.

54

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül sana benim ne ziyânım var

‘Aşkı başına kakmağa benim ne cânım var

2-‘Aşkı göreli beni gönül ayağa saldın

Öldür beni zulm ile boynunda kanım var

3-‘Aşk ile gönül çünki beni ele getirdin

Cân dahi senin oldu gönül neyin nem var

4-Ben âşinâyam beni gönül bîgâne sanma

Benzim sarıdır uş gönül ‘aşkdan nişânım var

5-‘Aşk ile gönül cân ilini yağmaya verdi

Yandırdı beni dahi gönül ne dükkânım var

824/29a.

55

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül nâşî gibi yerme bu ‘aşkı

Dartınma gönül başını veriverme bu ‘aşka

2-Bu ‘aşk dediğin nûr-ı ebeddir lâ-yezaldir

Her nesne gibi sen ey gönül görme bu ‘aşkı

3-Özünü bilen kişi bilir ‘aşkı ana sor

Her bî-haber kim ‘akla sorma bu ‘aşkı

‘Aşk fikri gönül ruhânîdir cismânî bakma

Yanlış hayâle sen ey gönül koma bu ‘aşkı

5-Cüst ol ey gönül ‘aşk ile mest niçin oldun

Baş ver ey gönül başa ilet durma bu ‘aşkı

824/29b.

56

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşk belâsı rahat-ı cândır

Gerçek ‘âşıka ‘aşk ey gönül dîn ü imândır

2-Ben hatır için gönlümün ‘aşka mürîd oldum

Bir sorun ahî gönlüme niçin perîşândır

3-Bu ‘aşk nûr ile sırr-ı ebed âşikâr oldu

Billâh ey gönül söyle ki bu ‘aşk ne ziyândır

4-Bu ‘aşk çerâğın her bî-basar görmeye hergiz

Bu ‘aşk gönül görene gün gibi ‘ayândır

5-‘Aşka düşeli gönlümü bu ‘aşk belâsından

Her gün göresin ‘aklım ile yargı dîvândır

824/30b.

57

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül zâhidim sen dîvanesin

Senin murâdın bu mu ki ‘aşk ile yanasın[51]

2-Sûfî kişisin ey gönül uyma bu ‘aşka

Yele vere bu ta‘ati sonunda utanasın

3-Var var ey gönül Mecnûn’u gör ‘aşkın elinden

Başda ey gönül sen de özüne yörenesin

4-Bir lahza gönül zâhid olup zikrine meşgûl

Bir lahza gönül çeng ü çigâne terânesin

824/31a.

58

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşka tövbe olduğu yokdur

Bu fikr dahi hergiz ‘âşık kıldığı yokdur

2-Billâh ey gönül ‘aşk ile derdin haberin ver

Bî-derd kişiler sohbetde anladığı yokdur

3-Her kim ey gönül ‘aşk sarâbın içdi ezelden

Esrik olur ol dâ’imâ eylediği yokdur

4-Bu ‘aşk ey gönül sâfî vü musaffâ vücûddur

Kalb nesne gönül sâfiye katıldığı yokdur

5-‘Aşk ile gelen yola gönül menzîle yetdi

Menzîle yeten yolunu yanıldığı yokdur

824/31b.

59

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşk odu cânım eser eyler

Bu ‘aşk bana ey dil safâ-yı nazâr eyler

2-Gönlümü görün kim cihânda ferâgatdir

Bu deli gönül ‘aşk ile her dem bâzâr eyler

3-Yüzüm suyunu ‘aşk ile gönül yere dökdü

Hâlim dahi Mecnûn hâlinden beter eyler

4-Ben bir fakîrem beni yolumdan cüdâ kıldı

‘Aşk ile senin cevr ü cefân câna kâr eyler

5-Dedim ki gönül yakamı ko billâh elinden

Kime diyesin zühd ü ta‘atim feşâr eyler

824/32a.

60

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşk odu cânımda cûş eyler

‘Aklımı gören ‘aşk odu nice cûş eyler

2-Zâhid kişiyem ben kanda bu ‘aşk kanda

Dâ’imâ gönül bu belâyı bana dûş eyler

3-Sana yeridir bu ‘aşk ile melâmet olmak

‘Aşk ne ki kılarsa ki gönül küllî hoş eyler

4-Berkidi gönül ‘aşk ile gel teferrüc eyle

‘Aklımı komaz Skender’im her dem savaş eyler

5-Yandırdı beni başdan ayağa yanarım uş

Bu ‘aşk ey gönül bağrımı dopdolu yaş eyler

824/32b.

61

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşk belâsı beni üzütdü

Pes ola gönül cefâ ise cânıma yetdi

2-Dersin ki gönül ‘aşk oduna sen sabır eyle

Sabır kılman uş yandı vü tütdü

3-Gönlüm hemîşe ‘ibâdete meşgûl olurdu

‘Aşkı göreli tesbîh ü zikrini unutdu

4-‘Aşkı koma diye bana gönül nasîhat eyler

Kurtulamazam ‘aşk beni bir tuzağa tutdu

5-‘Aşka uyalı bana bu gönlüm neler eyler

Yüzüm suyunu dökdü yere toprağa katdı

824/33a.

62

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül çünki câna ‘aşk mürîd oldu

Savutdu gönül işine dahi becîd oldu

2-Gönlüm görün ‘aşk ile ‘andelîbe döndü

Velî ki ‘akıl ‘aşkı göreli samıt oldu

3-Dartınma gönül ‘aşk yoluna cân dirîg etme

Her kim ey gönül ‘aşk ile oldu şehîd oldu

4-Safâsına bak gönlümün ‘aşka ulaşaldan

Her dünü kadar her günü nûr-ı zî-‘ıyd oldu

5-Gönlüme bu ‘aşk gevheri genc-i hazînedir

Bu hazineyi açmağa dilim kilid oldu

824/33b.

63

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşka hiç asâyişim yok

‘Aşk oldu işim dahi gönül hergiz işim yok

2-‘Aşk beni gönül yakdığını halk kamu bildi

Bana ‘inâyet etdi gönül dahi bilişim yok

3-Elim dut ahî ‘aşk ile uş ayağa düşdüm

Seni tanıdım dahi gönül özge kişim yok

4-Kuluna kulu bildi meğer beni gönül ‘aşk

Arkunluk ile sana derim hiç savaşım yok

5-Bu ‘aşk ey gönül senin olduysa belâsın çek

Hâm sevdâları ko gönül çekmeğe başım yok

824/34a.

64

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşk ile ehl-i hüner oldun

Muhtasar idin gör ki nice mu‘teber oldun

2-Sen bir zâhid-i mağrûrdun kendi hâlinde

N’oldun ey gönül ‘aşk ile sen de tüter oldun

3-‘Akîk ne imiş gevherbân bilmez idin sen

‘Aşk cevher ile sen ey gönül dür gevher oldun

4-Seni göreli halk-ı cihân Mısr’ı unutdu

Halvet-nişîn olubeni kand ü şeker oldun

5-Evvel ey gönül hâtırımı sorar idin sen

Şindi yarama ‘aşkla uş tuz eker oldun

824/34b.

65

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül bizim ile kargaşa kılma

Bu hâm hayâli kend’özüne sen pîşe kılma

2-‘Aşka düşene ta‘na urur hem kim işitse

Bu sözleri sen kend’özüne endîşe kılma

3-Beni bırakıp ‘aşk oduna hasreti gâm-gîn

Irakda durup sen ey gönül temaşâ kılma

4-Her bir lahza beni ‘aşk ile melâmet edersin

Ben bir fakîrim cefâyı hadden aşırı kılma

5-Terk eyle cânın ‘aşk eteğin koma elinden

Meylini gönül her safâsız kulmaşa kılma

824/35a.

66

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül her nâşîye râzını verme

Her bir bî-hâber kulmaşa sen özünü verme

2-Yâr deme gönül her kişiye kim yanılırsın

Sanmadığın kişiye sen özünü verme

3-Mîzân iledir ‘aşk nefs mîzân iledir sakla

Herbir nâşîniñ eline mîzânını verme

4-Bu ‘aşk ey gönül şahbâz-ı kudsî Lâ-yezâldır

Ola demeyen kişiye şahbâzını verme

5-‘Aşka ‘ibâdet eyler isen bekle bu sırrı

Her bir cünûba sen ey gönül od özünü verme

824/35b.

67

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül sen beni bu ‘aşkdan ayırma

Zulm etme bana sen ey gönül kanıma girme

2-‘Ömrüm hâsıl-ı dünyâda ‘aşkın hâsıl oldu

Dek dur ey gönül emeğimi hiç yele verme

3-‘Aşk ile benim arama hiç kimse sığamaz

Var sen ey gönül özünçün sevdâyla pişirme

4-Dem-i sâfa gönül ‘âlemde dîdâr ganîmetdir

Hoş gör ey gönül ‘ömrünü hiç yere sürme

5-‘Âşık kişinin dâ’im işi ‘aşk ile hoşdur

Dur dur ey gönül sen işine gâfil oturma

824/36a.

68

1-Var var ey gönül seni dîvâne deli derler

Bilmez işini ‘aklı yok usdan ölü derler

2-Bir lahza zâhid zühd ü tâ‘at zikrine meşgûl

Bir lahza sâlûs seni ‘aceb sevdâlı derler

3-‘Aşk göreli gönlümü gör ‘akla hiç uymaz

Gönlü bilen şöyle yamanca hûlu derler

4-Her kim ki nişân verdi gönülden nişânı bu

‘Aşk hazînesidir ma’nâ cevâhir dolu derler

5-İşitdin ahî ‘aşk ile Mansûr hikâyetin

Gönül delidir varmaya bu yolu derler

824/36b.

69

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül bir kâmil insân ele girmez

Hoşdur hele bu derd ile dermân ele girmez

2-Bu ‘aşk dediğin sa‘âdet-i genc-i ebeddir

Cân ver ey gönül ‘aşka ki âsân ele girmez

3-‘Aşk bilenin sen ey gönül baş ko ayağında

Herbir hüneri anla ki raygân ele girmez

4-Her kim dilese ma‘şûk ile vuslata ermek

‘Aşkdır delîl dahi hiç bürhân ele girmez

5-Hoş gör ey gönül bu demi ki dem de bu demdir

Geçer bu ‘ömre dahi bu devrân ele girmez

824/37b.

70

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül cümle ‘âşıklar seni gözler

Nice nice bu fikr ü fesâd efsâne sözler

2-Bu ‘aşk beni melâmet ü bed-nâm edipdir

Sen dahi gönül yâreme ekme bârî tuzlar

3-Bu ‘aşk sâfîdir dirliği riyâyla derilme

‘Ârif kişiler altına bakır nice yüzler

4-‘Aşkın mekânı sıdk ile bir safâ gönüldür

Bu ‘aşk gönül görmeye her birini temizler

5-Dağlar tutuşa oda yana ‘aşk belâsından

‘Âşık kişi bu ‘aşkı gönül nicesi gözler

824/38a

71

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşk ile işim ‘aceb oldu

Yandı yüreğim derd ile bağrım kebâb oldu

2-Bu halk-ı cihân bana güler ‘aşk belâsından

Ben kime diyem ‘aşk ile gönül sebeb oldu

3-Hâlim budur uş ben ne diyem ‘aşka düşelden

‘Âr u nâmûsu kodu gönül bî-edeb oldu

4-Tutdu beni bu ‘aşk ey gönül kurtulabilmen

Ayağıma bend boynuma zencîr kullâb oldu

5-Birikdi gönül ‘aşk ile ben haste-dil oldum

‘Aşk ile gönül arası şöyle hesâb oldu

824/38b

72

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ömr-i câvidân ele girdi

Ya‘ni ey gönül ‘aşk nâgâh âsân ele girdi

2-Yanmışdı cânım ‘aşk ile gönül belâsından

Şükür ki bârî derdime dermân ele girdi

3-Bu ‘aşkı gönül cân ile sen arzû kılardın

Oyna başını ‘aşk ile meydân ele girdi

4-Hicrân belâsı ‘aşk ile çün vuslat olupdur

Şükr et ey gönül çünki bu devrân ele girdi

5-‘Âşıka bu ‘aşk devlet-i genc-i sa‘âdetdir

Hoş gör gönül sermâye-i dükkân ele girdi

824/39a

73

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül hayâl ü efsâneye kalma

‘Aşk gerekse ziynet ü zamâneye kalma

2-‘Aşk ile biliş ta ki gönül şahbâz olasın

Baykuş-şekil bu harâb vîrâneye kalma

3-‘Aşka dolaşan ‘âr u nâmûs perdesin açdı

Sen dahi gönül nâmı ko nişâneye kalma

4-‘Âşıka bîgâneler ta‘na ururlar

Sen ‘aşk ile ol nükte-yi bîgâneye kalma

824/39b.

74

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşk ile hoş-vaht ki nasîbdir

Nâşî gibi sen yürüme bu ‘aşk ki ‘acîbdir

2-Gece uyuman gündüzün işden âvâreyin

Vallah ey gönül ‘aşk ile işim ‘acâ’ibdir

3-Müdde‘î sözü nüktesi cânım oda yakdı

Hoş gör ey gönül ‘aşkı ki derdine tabîbdir

4-Ger cümle ‘alem ağyâr ola gönlümü gör kim

Terk eyleyemez bu ‘aşkı bu ‘aşk ile habîbdir

5-Var var ey gönül ‘aşk eteğin koma elinden

Yerde halâyık gökde melek ‘aşka talîbdir

824/40a.

75

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül yâre sen ağyar gibi bakma

Her kara taşa inci vü gevher gibi bakma

2-Fark edince ol her kişi yerli yerince

Her câhile Ahmed ü Haydar gibi bakma

3-Bu ‘aşk gönül sen sana gel dîn ü imân bil

‘Aşka var ise ikrârın inkâr gibi bakma

4-Devletdir ey gönül ‘aşk ne burçdan doğar ise

Cân ile gözet ol ayı şebper gibi bakma

5-Cân gözü ile bak ‘aşk yüzüne var ise ‘aklın

Her bir bî-habere kem-‘akl ebter gibi bakma

824/40b.

76

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşk eli kulağımı burdu

Yakdı ciğerim yüreğim üstüne dâğ urdu

2-Budur hâlim ûş ben ne diyem ‘aşkı görelden

Gönlümü târâc cân elini yağmâya verdi

3-Bu gönlümü gören hiç bana şefâ‘ati yok

‘Aşkı özüne sultân edip kulluğa durdu

4-Ben kime diyem hâlimi gönül belâsından

Cevr okun atar ‘aşkla mihnet yayını kurdu

5-Bana melâmet taşını halk atalı günden

Gör ki ne kalır bu gönül ‘aşk ile kudurdu

824/41a.

77

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşka yüzün sen türâb eyle

Ko bu hayâli ‘aşk ile işin sevâb eyle

2-Her bir bî-haber sana gelir ‘aşk belâsından

Utangıl ahî sen ey gönül bir edeb eyle

3-Ger diler isen ma’şûk ile vuslata ermek

Yar yüreğin ciğerin ‘aşka kebâb eyle

4-‘Aşk eteğin tut ey gönül kurtul bu hayâlden

‘Aşk ile dâ’im işini ‘ayş u tarâb eyle

5-Var var ey gönül rahat ile ‘aşk ele girmez

Derd ile biliş ‘aşkı sen andan taleb eyle

824/41b.

78

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşk ile maksûd hâsıl oldu

Gönül dileği ‘aşk idi ‘aşka vâsıl oldu

2-Gör gör ey gönül ‘aşk ile bu gönlüm içinde

Uyandı bu ‘aşk çerâğı şem‘e delîl oldu

3-Keşf oldu bana iki cihânda ne ki vardır

Andan beri kim ‘aşk ile gönlüm dâhil oldu

4-Bu deli gönül ‘aşk ile vuslata erelden

Gitdi nâmûsum ‘aşk ile varım sebîl oldu

5-Dedi kim için bu ‘aşka dolaşma

İşi dâ’ima benim ile kâl u kîl oldu

824/42a.

79

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşk işi riyâ değildir

Bu ‘aşkı bilen kimesne hercâyî değildir

2-Sorma ey gönül her nâşîye bu ‘aşkı ne bilsin

Her kişi ‘âşık ‘aşk ile sevdâyî değildir

3-Her kimse ki bu ‘aşkı gönül inkâr ederse

Yokdur nasîbi devlet ü hümâyî değildir

4-Her kimse ki ‘aşka gönül sıdk ile bakmaz

Ezelde nasîbi anın ‘atâyî değildir

5-‘Aşkı bilenin teni küllî cân oldu

Bu ‘aşk ey gönül her nâşîye kolay değildir

824/42b.

80

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşk ile gönlün safâ eyle

Sâbit kadem ol bu yolda ‘ahd ü vefâ eyle

2-Yâr yâr diye uş hasret ile haste-dil oldun

Derdine gönül ‘aşk ile gel bir du‘â eyle

3-Yâr gerek ise sana gönül ‘aşk eteğin tut

Bu hâm-hayâl sevdâyı ko geç ırâğ eyle

4-Nâziklik ile ‘aşk işini kimse başarmaz

Bu ‘aşk yoluna dâr-ı dilsin bir yarağ eyle

5-Hôdbînlik ile ‘aşk kişinin eline girmez

Meskeneti tut kend’özünü ‘aşka otağ eyle

824/43a.

81

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşkdan sana maksûd

Bu ‘aşkı nasîb verdi ezelden Ma’bûd

2-Bu ‘aşk gözüyle bak ta ki göresin lâ-mekânı

Ermek dilesen menzîle ‘aşk eteğin tut

3-Gel gel ey gönül dü-cihânda geç koma ‘aşkı

‘Aşk ile sana hâsıl ola makâm-ı Mahmûd

4-Nâzik derilen kimse gönül ‘aşkı ne bilsin

Cevr ü cefâ kıl kend’özüne kuvvet-i min lâ-büdd

5-‘Aşk ile bakan gözde gönül perde-i hicâb yok

Perde mi olur ‘aşk güneşi yüzüne bulut

824/43b.

82

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül neye gerek zerk ü sâlûsluk

‘Aşk ile ‘ibâdet edenin nâkıs u zevâli yok

2-Geç ko ey gönül bu fesâdâtı ‘akl-ı mecâzdan

‘Aşk ile bile at ta nişâna doğru vara ok

3-Sen ‘aşkı gözet çün nasîbin ‘aşkdır ezelden

‘Ömrün hâsılın hiç yere harc eylemegil çok

4-Vallah ey gönül senin ile ‘aşk belâsından

Nâmûsu kodu deyü güler şehirdeki mahlûk

5-Bu ‘aşk yoluna kurbân oluşum sa‘âdetdir

Çünki bu imiş takdir-i ezeldeki buyruk

824/44a.

83

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşk gözüne perde hicâb yok

Zirâ ki bu ‘aşk nûrudur ‘aşka ‘aceb yok

2-Cândır satılan dâ’ima bu ‘aşk bazârında

Bir anlayı bak sen ey gönül ‘akla hesâb yok

3-‘Aşk gerek ise yine hemân ‘aşk eteğin tut

‘Aşkdır sebebi ‘aşk yoluna dahi sebeb yok

4-‘Aşk kimde ise nişânı bu melâmet eyler

‘Aşk gelse başa arada bu şerm ü edeb yok

5-‘Aşk gerek ise yüreği ‘aşka türâb et

Nâzikliği ko sen ey gönül nâz u ‘itâb yok

824/44b.

84

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşk ile serkeş mi olursun

‘Ahdın çîn iken bî-vefâ kulmaş mı olursun

2-Sakla namûsun ‘aşk eline verme gönül sen

Şehre melâmet bî-vefâ kulmaş mı olursun

3-Sen bir zâhid-i ra‘nâ kişisin kendi halinden

‘Aşka dolaşup eyle şehre fâş mı olursun

4-Gel gel ey gönül dâ’ima bu ‘aşk belâsından

Her bir kişiye yağma vü taraş mı olursun

5-Devir özünü ‘aşk ile sen ser-be-ser eyle

Bu mihnete sen dâ’ima dutaş mı olursun

824/45a.

85

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül kanı senin tesbîh ü zikrin

Unutdun ahî sen ey gönül ne idi fikrin

2-Geç bu kamudan sen ey gönül ‘aşkı taleb kıl

Bir mezîd ola dâ’ima bu ‘aşk ile fikrin

3-Bu ‘aşkı gönül sen sana gel dîn ü îmân bil

‘Aşk kimyâsıyla altın (ola) varsa bakırın

4-Sıdkın safâ kıl ‘aşk işi riyâ götürmez

‘Aşka yetire seni gönül ikrâr-ı bikrin

5-Öz yoluna boşan sen ey gönül çevre gözetme

‘Aşka sende bite ‘aşka gönül varsa şükrün

824/45b.

86

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşk oduyla küllî kül oldum

Şöyle yanaram sanasın şem‘-i delîl oldum

2-Gitdim aradan nâm ü nişân kalmadı hergiz

Tükendi vücûd ‘aşk ile andan hâsıl oldum

3-‘Aklım var idi öz işimi yahşi bilirdim

‘Aşk oldu pîşim gitdi ‘akıl kem-‘akıl oldum

4-Hâlim göreli halk-ı cihân beni esirger

Düşdüm ayağa ‘aşk ile küllî sebîl oldum

5-Ben sultân idim öz hâlime kendi işimde

‘Aşkı göreli sıdk ile ben ‘aşka kul oldum

824/46a.

87

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül derdini sen dermâna verme

Cânın var ise ‘aşk sırrını bî-câna verme

2-‘Aşk hâsılı çün bî-vasıta yetdi gönülde

Sen ‘ârif isen bitmiş işi ziyâna verme

3-‘Aşk gerek ise ‘aşkı gönül cân gibi sakla

Sen kâmil isen sırrını noksâna verme

4-İşitdin ahî ‘aşkı gönül Mansûr’a n’etdi

Sen saklanıdur başını bu meydâna verme

5-Her bir zâhid-i ra‘nâ sâlûs-ı ‘aşk neylesin

‘Aşk küfrünü sen ‘ârif isen îmâna verme

824/46b.

88

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül dîn ü imândan bîzâr oldun

‘Aşkı göreli rahat-ı cândan bîzâr oldun

2-‘Aşkı göreli sen ey gönül üstüne bakdım

Dünya ahiret kân u mekândan bîzâr oldun

3-Sevdâ-yı cihân kılma gönül küllî yalandır

Çîn olâ işin çünki yalandan bîzâr oldun

4-Bir dükkândır sana gönül seccâde vü tesbîh

‘Aşkı göreli sen bu dükkândan bîzâr oldun

824/47a.

89

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşka yakın bakma ırakdan

‘Aşk yasağına boynunu sun kaçma yasakdan

2-‘Aşk geldi başa gel ey gönül ‘aşk ile hoş var

Senin nasîbin ‘aşk imiş çün ezelî Hak’dan

3-Senin dileğin ‘aşk idi çün eline girdi

Dahi ne işin var ey gönül karadan akdan

4-Bin riyâlı tâ‘at olursa bir derd ile bin âh

Sâlûsluğu ko gel ey gönül geç bu durakdan

5-‘Aşk gerek ise cümle cihândan güzâr eyle

Ta geçmeyesin ne fâ’ide bu zîkzâkdan

824/47b.

90

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül nûr-ı imân sende bulundu

Revnâk-ı cihân maksud-ı cân sende bulundu

2-Bu ‘aşk-ı mecâz her kişide hâlli hâlince

‘Aşk-ı hakîkat yine hemân sende bulundu

3-Ahmed sözüyle nâkd-i ebed sende nihândır.

Ol sırr-ı ezel kân u mekân sende bulundu

4-Sen kend’özüne gel ey gönül her yana gezme

Şâhid-i gayb sırr-ı nihân sende bulundu

5-Bu ‘aşkı sebeb eyleyüben sıdk ile bakdım

Ol bî-nişâna nâm ü nişân sende bulundu

824/48a.

91

1-Var var ey gönül hazer et ağyâr belâsından

Râzını sakın her nâşî tüccâr belâsından

2-Dünya hakkına Mustafâ murdâr dedi hoca

Sakın ey gönül bu cîfe murdâr belâsından

3-Terk et bârî bu ‘aşkı gönül geç ko bu hâlden

Her bir bî-haberi bî-gâne inkâr belâsından

4-Bu ‘aşk yoluna inkâr eden şeytân-ı mutlak

Hak saklaya bu hem-dem-i bündâr belâsından

5-‘Aşk gerek ise ‘aşk ile kulluğu çîn eyle

Sakın ey gönül beyhûde güftâr belâsından

824/48b.

92

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül başıma bu ‘aşk yine geldi

Bu derd ile uş tutdu ciğerim yine geldi

2-Bunca nasîhat gönlüme hiç fâ’ide kılmaz

Baş açdı bugün ‘aşk ile bu meydâna geldi

3-Kuşanmış idi beline tersâ gibi zünnâr

‘Aşka ereli bârî şükür imâna geldi

4-Sarraflık edip inci-fürûş olduğu ‘aklım

Gönlüm sadefi içinde ‘aşk dürdâne geldi

5-Geçmişdi gönül küllî cihân sevdâlarından

‘Aşkı göreli gör ki nice kıvana geldi

824/49a.

93

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşk ile sen ‘arbede kılma

Dek dur ey gönül özüne gavgâ peydâ kılma

2-Bu ‘aşk hûbunu eyle şehre melâmet etdi

Git bârî gönül dahi beni sen şeydâ kılma

3-Dolaşma gönül ‘aşka ki başa varamazsın

Öz elin ile kendi başına gadâ kılma

4-Bir dem bana yâr bir sâ‘at ‘aşka muhîb olmak

Bu fitneleri bârî gönül irâde kılma

5-‘Aşk ile gönül çünki bârî birliğe bitdin

Cefânı bana meyl ü vefânı yâda kılma

824/49b.

94

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül elini çek cümle cihândan

‘Aşk gerek ise ferâgat ol sûd u ziyândan

2-‘Aşka düşeli derd ile bağrım başı artdı

Mahle uyumaz oldu gönül âh ü figândan

3-Küllî bu cihân müdde‘idir yâr ele girmez

Sakın ey gönül sırını fâş etme lisândan

4-Maksûd sana çün ‘aşk idi maksûd hâsıl oldu

Dahi ne işin var ey gönül karadan akdan

5-‘Aşk-ı hakîkat sana gönül gevher-i kândır

Behre tuta göresin ey gönül gevher-i kândan

824/50a.

95

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşk ile bağrım delinipdir

Andan beri ki bu gönül ‘aşka alınıpdır

2-Fâş oldu râzım ile şehre küllî bilindi

Adıma zirâ tabl-ı melâmet çalınıpdır

3-Eğerçi bu ‘aşk râzımı fâş eyledi şehrde

Velî ki bu cân âynâsı gör ne silinipdir

4-Cevr ü cefâyı çün hâşâ ki döne bu ‘aşkdan

Meğer ki benim devletim ayı dolanıpdır

5-Her bir nâşînin sözüyle kaçan kovarım ‘aşk

Bu ‘aşk yoluna saç u sakalım yolunupdur

824/50b.

96

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşk sana ulu beşâretdir

Bu ‘ilm-i ledün dediğim ‘aşkdan ‘ibâretdir

2-Cümle ‘âlemin anlayı bak revnâkıdır ‘aşk

‘Aşk ile cihânı gör ki ne kâim ‘imâretdir

3-Bu cümle cihân olmağına ‘aşk sebep oldu

Her eşyâ ki var ‘aşk ile cümbüş hareketdir

4-Her ne kelecin var ise bu ‘aşk ile söyle

‘Aşk sözü haberi söyleme küllî feşâretdir

5-Bu ‘aşkdan olan derdi gönül tabîbe sorma

‘Aşk derdlisine yine hemân ‘aşk kefâretdir

824/51a.

97

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşk güneşinde hicâb olmaz

‘Aşka dolaşan melâmet olsa ‘aceb olmaz

2-Cümle cihânın bünyâdı çün ‘aşk ile oldu

‘Aşk ile olan ‘imâret hergiz harâb olmaz

3-‘Aşka dolaşan kişi dâ’im ma‘şûkı gözler

Ağyâr cefâsı arada hergiz hesâb olmaz

4-Gel gel ey gönül anlayı bak iki cihânda

Bu ‘aşk oduna yanana hergiz ‘azâb olmaz

5-‘Âşık mıdır ol kişi gönül ‘aşk belâsından

Bu ‘aşk oduyla ciğeri her dem kebâb olmaz

824/51b.

98

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşk ile vuslat taleb eyle

Geçer bu ‘ömür dünyâda bir ad taleb eyle

2-Oyna başını ‘aşk ile bu meydân içinde

Sen bilmez isen yürü bir üstâd taleb eyle

3-Bu yolda cânâ kalma ki tâ ‘aşkı bulâsın

‘Aşkı bulacak sıdk ile himmet taleb eyle

4-‘Aşk hazînedir çünki gönül cânda bulundu

Bu hazîneden gevher-i vahdet taleb eyle

5-Bu ‘aşka gönül kişinin idrâki ermez

Mürşid eteğin tut gönül irşâd taleb eyle

824/52a.

99

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül cevr ü cefâ cânıma yetdi

Bu ‘aşk ile uş ‘âr u nâmûsum yele gitdi

2-Yandı ciğerim derd ile elim işe varmaz

Cânımda bu ‘aşk hayâli kaynadı bitdi

3-‘Aşk beni oda yakdı gönül belâsından

Edem der idi bana gönül dediğin etdi

4-Ben bir fakîrem ‘aşkı gönül saklayıbilmez

Fâş oldu râzım halk-ı cihân küllî işitdi

5-Diler bu gönül feryâd ede diye Ene’l Hak

Dedim ki sabır eyle gönül beni sekitdi

824/52b.

100

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşk ile bed-nâm niçin oldun

Sen ‘âkil idin dîvâne sersem niçin oldun

2-‘Aşka dolaşan kişi gönlü geçdi nâmûsdan

‘Arın var ise ‘aşk ile hem-dem niçin oldun

3-Her bu müdde‘i sözle kaçan kodurur ‘aşkı

Bu ‘aşk ile sen pûhte iken hâm niçin oldun

4-Bu ‘aşkı koma değme bir hayvân belâsından

Pes sen ey gönül sûret-i âdem niçin oldun

5-Henüz sen ‘aşk ile âşinâ değilsin

Bu ‘aşk ile sen rûzgâr u eyyâm niçin oldun

824/53a.

101

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşk olana gussa vü gam yok

‘Aşk olmadığı kişide hiç dem ü kadem yok

2-Her bir kişinin başına bu ‘aşk yeli esdi

Bir anlayıbak dînde hiç ‘aşksız âdem yok

3-‘Aşk oldu sebeb Mansûr’u ki halk oda yakdı

Her ne eder ise dünyâda bu ‘aşka kalem yok

4-‘Ar u nâmûsu kodu gönül melâmet oldu

Dîvâne gibi ‘aşk ile hiç sabra varam yok

5-Maksûdu budur gönlümün ‘aşka vâsıl olsa

Budur dileği gönlüme hiç nesne kem yok

824/53b.

102

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşkı bulan küllî cân oldu

Her düşvâr işi ‘aşk ile gör ne âsân oldu

2-Bu ‘aşk ile ben bilişeli mertebe buldum

Küfrüm dahi bu ‘aşk nûru ile îmân oldu

3-‘Aşk bana delîl oldu ve ben vuslata erdim

‘Ömrün hâsılı gör ki nice câvidân oldu

4-‘Aşk oldu varım küllî bu vücûdum içinde

Her lahza gelip dilime ‘aşk tercümân oldu

5-‘Aşkdır dâ’imâ dolu bu gönlüm sarâyında

Cânımda biten ‘aşk ile gevher ü kân oldu

824/54a.

103

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül gizli râzımı açar oldum

‘Aşk geldi başa sabr edemezem nâçâr oldum

2-Tabl-ı melâmet çaldığımı halk kamu bildi

‘Aşk oldu bilişim ‘âr u nâmûsdan geçer oldum

3-Küllî beşâret oldu cânım ‘aşk safâsından

Bu ‘aşk nûruyla hakkı bâtıldan seçer oldum

4-‘Aşk ile cânım bilişeli mertebeme bak

Her nefes ile dürr ü cevâhir saçar oldum

5-‘Aşk ile gönül çün bî-hicâb vuslat olaldan

‘Arife kulum nâşî kişiden kaçar oldum

824/54b.

104

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşk denizinde yüzer oldum

‘Aşkı göreli küllî cihândan bîzâr oldum

2-Bu ‘aşk ile ben bilişeli bahtım uyandı

Sarrâflık edip inci vü gevher düzer oldum

3-Genc-i hazîne oldu gönül ‘aşkı bulaldan

Bu hazîneyi gönlüm içinde sezer oldum

4-Gevheri tutar oldu gönül ‘aşkı bulaldan

Dürdâne için bahr-ı mühîti süzer oldum

5-Gel gel ey gönül tâlib isen sözümü dinle

‘Âşıklar için ‘aşk ile şeker ezer oldum

824/55a.

105

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül dünyâ âhiret ne demekdir

Bu ‘aşk dediğin ya‘ni ki merdâne demekdir

2-Çünki başına geldi nâgâh sevdâsı ‘aşkın

Billâh ey gönül ‘âr u nâmûsu at ne demekdir

3-Çün ‘aşk ile sen âşinâsın sabr ile depren

Sırrın fâş edip feryâd u feryâd ne demekdir

4-Bir lahza zâhid ü tâ‘at bir dem âşıksın

Yek renk olugör uş bu hareket ne demekdir

5-Sabr u tahammül kılmak için cevrine ‘aşkın

Katında gönül ahûn u pûlâd ne demekdir

824/55b.

106

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşk yoluna nâmûs u ‘âr yok

Her gönüle ‘aşk dola hiç sabr u karâr yok

2-Gark eyledi bu ‘aşk denizi ‘âlemi yeksân

Her kim düşe bu bahre gönül dahi kenâr yok

3-Eğer dilesen ma‘şûk ile vuslata ermek

‘Aşkdır sebebi dahi ana feth ü zafer yok

4-Çün gitdi hicâb aradan vuslat taleb eyle

‘Aşk sile gönül âyineni çünki gubâr yok

5-Fâş oldu nâgâh gönül ‘aşk bâzârında

Gönlümde benim gayr dahi sevdâ bâzârı yok

824/56a.

107

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşk oduyla cânımı yakma

Nâmûs şîşesin taşa çalıp taşra bırakma

2-Ezelde gönül çünki sana ‘aşk nasîb oldu

Bu sırrı sakın zinhâr nâşîye çakma

3-‘Aşk ile henüz âşinâlık eylemezsin

‘Âşıklık adın bârî gönül özüne dakma

4-‘Ârsız deyü halk ‘aşk için ta‘na taşın atdı

Her nâşî gibi sen de gönül başıma kakma

5-Hercâyiliği ko ahî gel ‘aşk ile hoş var

Her ne ki bu göz göre gönül sen ona akma

824/56b.

108

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül tesbîh ü seccâde gerekmez

Sâlûsluk u zerk u riyâ arada gerekmez

2-Mest-i la-ya‘kıl etdi beni ‘aşk-ı hakîkat

Bu ‘aşk ile mest olana hiç bâde gerekmez

3-‘Âşıklara halk ta‘na urur ‘aşk sebebinden

Sabret ey gönül arada hiç ‘arbede gerekmez

4-‘Âşıklara bak ‘aşk ile meydâna süvârdır

Atlan ey gönül ‘aşk eri piyâde gerekmez

5-Bu ‘aşk ey gönül Vâmık u ‘Azrâ’ya ne kaldı

‘Aşkdan hazer et sana gönül fâyda gerekmez

824/57a.

109

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşkla gönlüm latîf oldu

‘Aşka düşeli cümle ‘âlemden vâkıf oldu

2-Tevhîd yazılır dâ’ima cânım varakında

Zîrâ ki bana ‘aşk-ı hakîkat harîf oldu

3-Kalmadı hicâb perde bu gözüm nazarında

‘Aşka düşeli gör ki bahs-i ‘ârif oldu

4-‘Aşk-ı hakîkat kimde ise nişânı oldur

Terk etdi kamu sevdâyı şöyle elif oldu

824/57b.

110

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşk ile cânım âzâd oldu

Terk etdi kamu efsâne sözleri yâd oldu

2-Fikr ü hayâli gönlümün ‘aşkdır dü-cihânda

Geçdi kamudan özü bu ‘aşka mürîd oldu

3-Ağyâr müdde‘i söyle hergiz melûl olmaz

Bu deli gönül ‘aşk ile gör nice şâd oldu

4-Seng-i melâmet atdı bu halk ‘aşk belâsından

Sabr etdi gönül gör nice dervîş-nihâd oldu

5-Ağyâr cefâsı gönlümü ‘aşkdan cüdâ kılmaz

‘Aşk ile gönül âşnâ ezel ü ebed oldu

824/58a.

111

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘ârif isen bî-usûl olma

Teslimliği tut ‘âşık isen sen füzûl olma

2-Koma elini cehd ile dilber eteğinden

Çün ‘aşk sana yâr oldu gönül hiç melûl olma

3-Dünyâ vü âhiret ‘aşk ile vücûda gelipdir

‘Aşkdır ‘âlemin maksûdu sen kem ‘akıl olma

4-‘Âşıklara halk kâ‘idedir ta‘na ururlar

Sen âşık isen nâşî sözünden hacîl olma

5-Hâk et yüzünü ‘aşkı bilenin ayağından

‘Aşkı tanımaz nâşi katında sebîl olma

824/58b.

112

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşk ile işim temîz oldu

Perde aradan gitdi bu ‘aşk yüz be yüz oldu

2-Şek dutma ki sen ma‘şûk ile vuslat olursun

Bu yolda sana çün gönül ‘aşk kulağuz oldu

3-Gönlüm hemîşe sûfî-sıfât tesbîh ederdi

‘Aşkı göreli ‘aşk ile gör ne kuduz oldu

4-Cândır bahâsı ‘aşk kadrini sen bilene sor

Bu ‘aşk ey gönül nâşî katında ucuz oldu

824/59a.

113

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşk dediğin derd ü belâdır

Her kim ki çeker bu belâyı ‘aşka salâdır

2-Gönlümü görün ‘âr u nâmûs yere bırakdı

Bu ‘aşk ile uş tabl-ı melâmeti çaladır

3-Düşdüm ayağa ‘aşk ile gönül belâsından

Zîrâ ki benim cânıma bu ‘aşk havâledir

4-Gönlüme bakın tesbîh ü seccâdeyi kodu

Şimdi hevesi meyhâne câm u piyâledir

5-‘Aşkdan yakamı cehd ile kim kurtarabilsin

Ezelde bu ‘aşk bana yazılmış kabâledir

824/59b.

114

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşk ile gözde hakîr oldum

Her kim ki beni görse beğenmez fakîr oldum

2-Gerçi ki nâşî kişi gözünde fakîrem ben

Velî ki bu ‘aşk nûruyla bedr-i münîr oldum

3-Halk nükte kılar ta ki bu gönlüm belâsından

Hâlimi kime söyleyeyin ‘aşka esîr oldum

4-‘Aşk ile gönül belâsı bağrım kebâb eyler

Çârem ne gönül her hâle şükür şâkir oldum

5-Müdde‘î sözü beni bu ‘aşkdan cüdâ kılmaz

Bu ‘aşkla ben âşinâ-yı evvel âhir oldum

824/60a.

115

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül derdim içimde beter oldu

Bu ‘aşk oduyla yandı ciğerim tüter oldu

2-Ağyâr u müdde‘i güldü bana ‘aşk belâsından

Bu halk-ı cihân seng-i melâmet atar oldu

3-Gerçek ‘aşk sırrımı fâş etdi bu halka

Cânımda velî dürr ü cevâhir biter oldu

4-Ancak ki derim gönlüme ‘aşkdan hazer eyle

Nâmûsu kodu ‘aşk ile gönül katar oldu

5-Bir gör hâlimi ‘aşk ile gönül belâsından

Her müdde‘inin nûktesi câna yeter oldu

824/60b.

116

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül sırrını her bed-nâma verme

Sen ‘âkil isen şâdlığını gama verme

2-Râzını sakın sen ey gönül çıkma kanûndan

Bu ‘aşk sırrını bilmez olan âdeme verme

3-Hâk et yüzünü Hakk’ı bilenin ayağına

Puhtelere ver sırrını zinhâr hâma verme

4-Dünyâ âhiret ya‘ni ki bunlar ne demekdir

Çün ‘aşk sana yâr oldu kamu ‘âleme verme

5-‘Aşk ile senin râzını sen sakla özünde

Her bir özünü bilmez olan serseme verme

824/61a.

117

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül derd ile yandım tımâr eyle

Hâlime benim bak ahî bir kez nazar eyle

2-Her nâşi bu ‘aşk nüktesinin taşını atdı

Billâh gönül bu cefâyı muhtasar eyle

3-‘Aşkı göreli işine dahi beter oldu

Nice ki derim sen gönül ‘aşkdan hazer eyle

4-Var var ey gönül mekân-ı ‘aşk senden bulundu

Sen gaflet ile kalma özünü bîdâr eyle

5-Maksûdu hemân sırrını sakın bî-haberden

Var sohbetini ‘aşk ile leyl ü nehâr eyle

824/61b.

118

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşk erine leyl ü nehâr yok

Urdu melâmet cünbüşünü nâmûs ‘ârı yok

2-Bu ‘aşk sırrını sakla gönül her bî-hâberden

Dünyâda dahi ‘aşk erine dahi dûçâr yok

3-Gönlüme bakın tesbîh ü seccâdeyi kodu

‘Aşk oldu hemân fikri dâ’im özge bâzâr yok

4-‘Aşkdır ‘âlemin varlığı maksûd dü cihândan

‘Aşkdır keleci söylersin dahi haber yok

5-Her kimse ki bu ‘aşk ile bağrı kebâb olmaz

Ol bir ağaca benzer ki hiç bâr u semer yok

824/62a

119

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşk dahi sana nigerândır

‘Aşkdır murâdım zîrâ ki ‘aşk cânıma cândır

2-Genc-i sa‘âdet ‘âşıka ‘aşkdır dü cihânda

Dahi ne dükkân-ı sermâye vü sûd ziyândır

3-Dünyâ âhiret ‘aşk için hergiz hesâb olmaz

‘Âşıklara ‘aşk yoluna cân vermek âsândır

4-‘Aşk ile cânım gussa vü gâmdan âzâd oldu

Gönlümde bu ‘aşk şu‘le ile nûr-i îmândır

5-Her bir kişiye dünyâ bir mertebedendi

‘Aşk senin ile olur ise sana hemândır

824/62b.

120

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül derd ile dermân yaraşır mı

‘Aşk olmayacak insâna insân yaraşır mı

2-Sen insân isen hayvân ile hem-nişîn olma

Hem-nişîn için insâna hayvân erişir mi

3-Benim bu vîrân gönlüme ‘aşk genc-i kadîmdir

Genc olmasa bu vîrâna vîrân yaraşır mı

4-Gönlümde bu ‘aşk bahr-i muhit mevci bu sözdür

Mevc olmasa bu deryâda ‘ummân yaraşır mı

824/63a.

121

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül beni ko sultân nazarında

Derdin var ise söyle bu dermân nazarında

2-‘Aşk eteğini tut ki hemân bu ola maksûd

Hayvânlığı ko gel gönül insân nazarında

3-‘Aşk bahr-ı muhît cümle ‘âlem katreye benzer

Katre ne ola deryâ-yı ‘ummân nazarında

4-Sen ‘aşkı koma cümle ‘âlemden elini çek

Maksûd hemân ‘aşk bu cân nazarında

5-Vîrâne vücûdum ‘aşk ile genc-i ebed oldu

Gel gel ey gönül genci ko vîrân nazarında

824/63b.

122

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşk denizi taşdı gönülde

Dürr ü cevâhir oldu bakın mevci bu dilde

2-Sen ‘ârif isen öz hâlini ‘aşk ile hoş gör

Ne nasîhatin var ey gönül bu kâl ü kîlde

3-Teslîmliği tut yüzünü ‘aşka türâb eyle

Mekân mı tutar ‘aşk ey gönül değme füzûlda

4-‘Aşkın nişânı kimde ise sahî olur ol

Bu ‘aşkı gönül sorma ki olmaz her bahîlde

5-Her ‘akl-ı nâkıs noksân olur ‘aşkı ne bilsin

‘Aşkın mekânın ister isen ‘akl-ı kâmilde

824/63b.

123

1-Gel gel ey gönül ‘aşk ile bu dem niyâz eyle

Efsâne sözü kes ahî yeter dırâz eyle

2-Her müdde’î güldü bana bu ‘aşk belâsından

Ko ahî gönül sen dahi yeter dırâz eyle

3-‘Âşıklara bu ‘aşk için gelmek ‘ayıb olmaz

Fikri ko gönül gel beri endîşe az eyle

4-Ene’l-Hak urup Mansûrî var meydân içinde

Çağır ey gönül ‘aşk ile bir ser-ağâz eyle

5-‘Aşk işine hiç sığmaya bu ‘ucb u tekebbür

Kalenderi var ‘aşk ile dilin palâz eyle

824/64a.

124

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül çağır et ki şâhı buldum

Ol benim ile bile gelen hem-râhı buldum

2-Sende biledir Hak ey gönül söyle utanma

İt gibi gönül bende imiş Allah’ı buldum

3-‘Aşk beni eğer oda yakarsa gelesim yok

Bu ‘aşk nûruyla sırr-ı ezel İlâhı buldum

4-Gör gör tâli‘im ‘aşk ile gönlüm ferah oldu

Sevindi cânım şâdî kılur ferâhı buldum

5-Bahtım çerâğı uyandı bu ‘aşk sebebinden

Gümrâh oluban gezer idim uş râhı buldum

824/64b.

125

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşk okunu yüreğe atma

Yâd endîşeleri bârî gönül derdime katma

2-Bir lahza zâhid zühd ü tâ‘at bir dem özümde

Koy ahî gönül zerrâk sâlûsluk bana satma

3-‘Âşıklara ‘aşk için gülmek ayıb olmaz

Hoş var ey gönül ‘aşk ile hiç fikirde batma

4-Var var ey gönül ‘âşık isen ‘aşk eteğin tut

Nefsi uyarıp gaflet ile ‘aklı uyutma

5-Senin murâdın ‘aşk ise ‘aşkı koma elden

Kat‘ eyle gönül efsâne sözleri uzatma

824/65a.

126

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşk belâsına sabır eyle

Her ne ki gele yoluna ‘aşkdan şükür eyle

2-‘Aşka dolaşan halk ile başa varabilmez

Koy halk sözünü ‘aşk ile bir dem huzûr eyle

3-Eğer dilesen ma‘şûk ile vuslata ermek

‘Aşka mürîd ol ‘aşkı sen özüne pîr eyle

4-Gel gel ey gönül ‘âşık isen cân u gönülden

‘Aşka kuvvet ol bu yolda nefsi hakîr eyle

5-‘Aşk gelse başa çünki sabır eylemezsin

Koy ahî gönül bu sözü bârî âhir eyle

824/65b.

127

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ol cân-ı bîgâneyi buldum

Bahre daluban sadef ü dürdâneyi buldum

2-Bahtım çerağı yandı bu ‘aşkın safâsından

Gönlümde nâgâh dilber-i cânâneyi buldum

3-Gönlümde bu ‘aşk sa‘adeti genc-i ezelîdir

Genc ile dolu gör nice vîrâneyi buldum

4-Ol sır ki cânım sevdi anın nişânı ‘aşkdır

Şükür ki gönül bârî ol nişâneyi buldum

5-Dedim ki gönül ‘aşk ile sen bed-nâm olursun

Uslandı gönül çünki bu bahâneyi buldum

824/66a.

128

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşk sadefinde güher oldum

Muhtasar iken gör ki nice mu‘teber oldum

2-Uyumuş idim gaflet içinde haberim yok

‘Aşk geldi nâgâh gör ki nicesi bîdâr oldum

3-‘Aşk oldu nasîb çünki sa‘adet yârı kıldı

Bî-hüner idim gör nice ehl-i hüner oldum

4-‘Âr u nâmûsu yok deyi halk serzeniş eyler

‘Aşk geldi başa çünki neydeyim nâçâr oldum

5-Kış günü gibi olmuş idim gaflet elinden

‘Aşkı göreli sanasın evvel bahâr oldum

824/66b.

129

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşk ile sabr u ârâmın yok

‘Aşk oldu pîşin dînde hiç dahi gamın yok

2-Her kişiye bir iş ucu değdi bu cihânda

‘Aşk oldu pîşin dînde hiç dahi gâmın yok

3-Gerçi ki gönül bu ‘aşka tevbe kılayın der

Bî-vefâlığın var ey gönül senin in’âmın yok

4-Sen ‘aşk ile bir olalı ben ayağa düşdüm

Cevr ile beni yakma çü lutfun keremin yok

5-Tesbîh ü zikr ü seccâdeyi bir yana koydun

‘Aşk oldu sözün dahi hiç özge kelâmın yok

824/67a.

130

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül iki cihân ‘aşk ile hoşdur

Sermâye dükkân rahat-ı cân ‘aşk ile hoşdur

2-Maksûd bu ise dünyâda nişân koyasın sen

‘Âşıklara bu nâm ü nişân ‘aşk ile hoşdur

3-Var var ey gönül ‘aşkı koma geç bu hayâlden

Bir anlayıbak cümle mekân ‘aşk ile hoşdur

4-‘Âr u nâmûsu ko beri gel yâr eşiğinde

Yâr dahi gönül yine hemân ‘aşk ile hoşdur

5-Tersâda dahi ‘aşk olacak küfrü belirmez

Müselmâna da dîn ü îmân ‘aşk ile hoşdur

824/67b.

131

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül söyle bu ‘aşkın belâsından

Sen ‘aşk ile ol geç ko bu kân-ı mekânından

2-Gönlüm vîrân-ı ‘aşk ile genc-i kadîm oldu

Ermeye gönül sen dahi geç vîrânından

3-‘Aşk eteğini tut ki senin maksûdun ‘aşkdır

Geç ko ey gönül dünyânın sûd u ziyânından

4-‘Aşk sırrını sen her kişiye eylemegil fâş

Yeğrek sakınır ‘aşk olan ‘aşk cânından

5-‘Aşk küfrü yeğ ola her yüze baksan

Her bir zâhid ü ra‘nâ sâlûsun îmânından

824/68a.

132

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşk ile tenim câna döndü

Katre vücûdum gör ki nice ‘ummâna döndü

2-Terk etdi kamu efsâne sevdâdan âzâtdır

Bu ‘aşk nûruyla gönlüme bak sultâna döndü

3-Sen ‘aşk ile hoş kendi işinde ferâgatsın

Derd ile benim ciğerim küllî câna döndü

4-Her gece işim subha değin âh u figândır

Gözümden akan yaş ey gönül tufâna döndü

5-Bu ‘aşk ile sen vallâh gönül ‘imâret oldun

Velî ki benim vücûdum uş vîrâna döndü

824/68b.

133

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül nice nice âvâresin sen

Ol senin ile varmasa nice varasın sen

2-Sen bir iş için tut ey gönül fermânın olsun

Dervîş kişisin ‘aşkı nice başarasın sen

3-Var var ey gönül hiç bâb ile in‘âm yok

Bir lahza zâhid bir dem ‘âşık sâd-pâresin sen

4-Bir lahza gelip ‘aşk ile gönlüm târâc etmek

Kasdın bu mu ki yüreğim yarasın sen

5-Oldur bârî bu ‘aşk ile hiç şefâ‘at etme

Başdaki beni bu belâdan kurtarasın sen

824/69a.

134

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşk ile hiç müdâra yokdur

Bu ‘aşkdan derde gönül hiç çâre yokdur

2-‘Âr u nâmûsu koyup ‘aşka esîr oldum

Dünyâda gönül sencileyin âvâre yokdur

3-Bu ‘aşk denizi ‘âlemi gark eyledi yeksân

Hiç bâb ile bu denize bir müdâra yokdur

4-Geç kamudan ‘aşk etegin tut ki hemândır

Hiç dahi gönül arada çûn u çerâ yokdur

5-Revnâk-ı cihân Hüsn ile ‘Aşk dedi ‘âşıklar

Hemân dahi bu arada ak u kara yokdur

824/69b.

135

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşkı gör vahdet çemeninde

Genc oldu bu ‘aşk dolu bu gönlüm vîrânında

2-‘Aşk oldu sözü gönlüme bak dahi haber yok

Özge keleci kalmadı dahi lisânında

3-‘Aşk oldu pîşe gönlüme dahi pîşesi yok

Bu ‘aşk yazılır dâ’ima gönlüm vîrânında

4-Bu ‘aşkı deli gönlümü gör maksûdu ‘aşkdır

Dahi hâcet kalmadı kân u mekânında

5-Mecnûn kasd-ı katımda efsâneye döndü

Hâlince ‘âşık oldu o dahi zamânında

824/70a.

136

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşka tüccâr gibi bakma

Yâr ol ey gönül ‘aşka sen ağyâr gibi bakma

2-Sâdık olanın kıblesi ‘aşkdır dü cihânda

‘Aşka var ise ikrârın inkâr gibi bakma

3-Bu ‘aşk sözünü cân ile yaz gönlün içinde

Bu deftere sen evrâk-ı ebter gibi bakma

4-‘Aşk cefâsına her kişi sabr eyleyi bilmez

Bu ‘aşk işine gözün aç kör gibi bakma

5-‘Aşk-ı hakîkat fark ola bu ‘aşk-ı mecâzdan

Sen topalağa nâfe-yi ‘anber gibi bakma

824/70b.

137

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül ‘aşk ile varlık ‘ayân oldu

‘Aşk-ı hakîkat gönlümün içinde kân oldu

2-Bir yana bu halk bana güler ‘aşk belâsından

Bir yana bu ‘aşk okuna cânım nişân oldu

3-Genc oldu bu ‘aşk dolu bu cân hazînesinden

Velî ki gönül vücûdum vîrân oldu

4-Ben zâhid idim zühdümü bu ‘aşk yele verdi

Dilimde bu kez ‘aşk haberi tercümân oldu

5-‘Ârsız diye bu yahşî yamân ta‘na ururlar

Uslangıl ahî sen gönül şimdi evrân oldu

824/71a.

138

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül bana dahi derd-i ser etme

Ayağa salıp sen beni derd ü gubâr etme

2-‘Aşkdır ‘âlemin maksûdu sen ‘aşk eteğin tut

Kuru nâmûsu ko gönül gel beri ‘âr etme

3-Nice nice bu cevr ü cefâ ‘aşk sebebinden

Sen beni gönül tatlı cânımdan bîzâr etme

4-‘Âşıklara halk ‘aşk için gülmek ‘ayıb olmaz

Efsâneyi ko sen gönül sözü feşâr etme

5-‘Aşk gerek ise ‘aklı dahi ‘aşka yâr eyle

‘Aklı uyudup cehl ile nefsi bîdâr etme

824/71b.

139

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül sun bana bu ‘aşk şarâbından

Bâşed ki cânım uyana gaflet hâbından

2-Bu riyâ tâ‘at u zerk sulûslık hiç imiş hiç

Haber ver ahî bize gönül ‘aşk kitâbından

3-Bu ‘aşkı bilir kimse gerek bana cihânda

Tûtiyâ çekeyim gözüme pây-ı turâbından

4-Bu ‘aşk oduna yandı vücûdum küle döndü

Her bir bî-haber geldi bana ‘aşk sebebinden

5-Gel varını ‘aşk yoluna der-miyân eyle

Var var ey gönül geç ko bu dünyâ hesâbından

824/72a.

140

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşk eteğin tut ki hemândır

‘Aşksız kişinin anla ki işi ne çünândır

2-‘Aşk ile bakan gözde gönül perde hicâb yok

Sırr-ı dü cihân bir nazar içinde ‘ayândır

3-‘Aşkdır ‘âlemin maksûdu nâşî gibi bakma

‘Aşk olsa hemdem ü hemrâz ne ziyândır

4-Küllî cihân sevdâsını kodu elinden

Gönlüme bakın fikr ü hayâli lâ-mekândır

5-Dürr ü cevâhir oldu sözüm lisânımda

Gönlümün bu ‘aşk fikri zirâ ma‘den-i kândır

824/72b.

141

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül ‘aşk belâsı beni eritdi

Her bir nâşînin nüktesi tut cânıma yetdi

2-Fâş oldu râzım ‘aşk ile benzim sarısından

Feryâd ü âhım halk-ı cihân küllî işitdi

3-Gece uyuman gündüzün ‘aşkdan âvâreyin

Halk duydu sırrım ‘âr u nâmûsum yele gitdi

4-Yardan vefâ yok ‘aşk işine müdârâ bilmen

Bu cefâ benim küllî vücûdumu kar’etdi

5-Pend-i nasîhat verme bana kim tutubilmen

Cânımda bu ‘aşk hâsılı kaynadı bitdi

824/73a.

142

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül bu nâm u nişâneyi terk et

Baykuş gibi gel kalma bu vîrâneyi terk et

2-Zühd ü sâlûsı kılma ki riyâ-yı ‘ameldir

Sıdkın safâ kıl hayâl-i efsâneyi terk et

3-Bir lahza zâhid bir dem ‘âşık sad-pâre olma

Koy ahî gönül bârî bu efsâneyi terk et

4-‘Aşk gerekse kibri başından aşağa ko

Yüzün sûret-i ziynet-i efsâneyi terk et

5-Her bir bîgâne güldü bana ‘aşk belâsından

Aşinâ isen ‘aşk ile bîgâneyi terk et

824/73b.

143

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül yüz yere ko cân nazarında

Hikmet haberin söyle bu Lokmân nazarında

2-Söyle sözünü şöyle ki cânlar bîdâr olsun

Efsâne sözü söyleme sultân nazarında

3-Nâmûs şîşesin ur taşa gel ‘aşk eteğin tut

Derdine çâre iste bu dermân nazarında

4-Sor müşkilini ‘aşk ile hâl ede ‘âşıklar

Var yüz yere ko bir kâmil insân nazarında

5-‘Aşka mürîd ol bağla belin Leylî’yi gözle

Sakla edebi sâhib-i erkân nazarında

824/74a.

144

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Var var ey gönül sıdk ile sen ‘aşk eteğin tut

Ta ki işini hâsıl ede ‘aşk ile Ma‘bûd

2-‘Aşkdır ‘âşıkı ma‘şûk ile vuslat eyleyen

‘Aşkı dediler bârî gönül makâm-ı Mahmûd

3-‘Aşk kulluğuna sıdk ile dur ahdi çîn eyle

‘Aşka kul olan kimse gönül olmaya merdûd

4-Özünü arıt ‘aşk ile gaflet gubârından

Tâ kim bulasın sen ey gönül tâli‘ mes‘ûd

5-‘Aşkdır ‘âlemin maksûdu hemân dü cihânda

‘Aşk ile kâim oldu gönül Ka‘be eğer put

824/74b

145

Mefûlü Mefâîlü Mefâîlü Feûlün

1-Gel gel ey gönül her dü cihândan güzâr eyle

‘Aşkla hemân özünü maksûd-ı dîdâr eyle

2-‘Aşkdır sa‘adet cümle başa devlet-i ikbâl

Var sen ey gönül cânını ‘aşka nisâr eyle

3-Sen diler isen ma‘şûk ile vuslata ermek

Var ‘aşk eteğin tut sözü yeter feşâr eyle

4-Ne ‘akıla muhîb ne ‘aşka yâr olursun

Gör ma’nâ bak da‘vanda ol kadar eyle

5-Zâhir ü bâtın cümle sıfat Kaygusuz Abdal

Şâhdır hakîkat özünü yeter şümâr eyle

824/75a.-167/71b.

AE 797/119a.

146

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1-Vücûdun ne biter cân olmayınca

Yaraşmaz şehre sultân olmayınca

2-Kul ile sultânın mertebesine

Bilinmez lutf u ihsân olmayınca

3-Eğer bu kimseye kısmet değildir

Delîlim eyyâm devrân olmayınca

4-Kaçan biter bu gül vahdet bağında

Mürebbî kâmil insân olmayınca

5-Murâdı ma‘lûm olmaz bu beyânın

Sıfât-ı dûn düşmân olmayınca

6-Ey bu vahdet bağına yol bulanlar

Bir olmaz katre ‘ummân olmayınca

7-Kaçan gelsin dile bu dürr-i vahdet

Onun gönlünde bu kân olmayınca

8-Gel ey vahyi bilen bir nazar eyle

Delîl olmaya bürhân olmayınca

9-Melekût bahçesindeki tâvûslar

Yaraşmaz ahî cevlân olmayınca

10-Küfür kaçan kosun yakanı elden

Senin maksûdun îmân olmayınca

11-Kaçan âşikâr oldu cân vücûdda

Vücûdu küllî vîrân olmayınca

12-Şehîdlik mertebesine erişmez

Bu ‘aşk yolunda kurbân olmayınca

13-Yahyâ menziline kaçan erişsin

Anın gözleri giryân olmayınca

14-Yâ ne bilsin nedir Mesîh demeklik

‘İsâ tek nefesi ol cân olmayınca

15-Mürüvvet bâzârında kabûl olmaz

Delîli Şâh-ı Merdân olmayınca

16-Bal u yağ helvâ derdine düşdü gönül

Hoş olmaz derde dermân olmayınca

17-Yine nazlandı bu Kaygusuz Abdâl

Yemez helvâyı büryân olmayınca

AE 797/119a.

147

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1-‘Aceb bu künbed-i devvâr nedir

Felekler dâ‘im-i seyyâr nedir

2-Sebeb nedir bular şöyle durmuş

Dâ‘im durmaz döner ahter nedir

3-‘Aceb nakş-ı hayâldir bu ‘aceb hâl

Bu sır içindeki esrâr nedir

4-Kimi nûra tapar kim nârı gözler

Nûrun aslı ne imiş nâr nedendir

5-Kimi cehle giriftârdır cihânda

Kimisi seyyid-i muhtâr nedendir

6-Kiminin cevr ile bağrında başlar

Kimine od olur gülzâr nedendir

7-Kimi bel baglamış Rahmân’ı gözler

Kiminin kuşağı zünnâr nedendir

8-Kimi söylerse ağzına ururlar

Kimisi sükkeri güftâr nedendir

9-Kiminün ‘aklı hoş idrâki mevzûn

Kimisi hûşu’la bî-haber nedendir

10-Kimisi ‘âşikâr gökçek müselmân

İçinde dopdolu put var nedendir

11-Kiminin sûreti insâna benzer

Velâkin her işi hûr nedendir

12-Kim odur her işi işleyen Hak’dır

Derken âşikâre inkâr nedendir

13-Bilirsin söyle gel Kaygusuz Abdâl

Sana bu ‘acâ’ib haber nedendir

AE 797/119b.

148

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1-Bu ne pinhân ki bu resme ‘ayândır

‘Ayândır âşikâre cism ü cândır

2-Bu ne cism-i cândır ki ‘akla gelmez

Bu ne ‘akıldır ki câvidândır

3-‘Aceb bahr-i muhît yok kenârı

‘Aceb keştî ‘acâ’ib keştîvândır

4-Bu ne hüsn-i cemâldir kim göründü

Bu ne gülşen ne gül ne gülistândır

5-Bu ne lâ’l-i Bedehşân’dır ne ‘anber

Bu ne nâfe bu ne müşk-i Hotân’dır

6-Bu ne hazînedir kim cân içinde

Bu ne gevher bu ne genc-i nihândır

7-Bu ne şâhdır bu ne halvet ne perde

Bu ne sultân bu ne barg u dîvândır

8-Zihî hayy u tüvâna kim kadîmdir

Kadîr ü pür-kemâldir câna cândır

9-‘Âlem nâdân eğer dânâ olursa

Anın’çün ne sûd ne ziyândır

10-Bu cümle hayr u şerden hep münezzeh

Çü cây-ı în ü an şerh-i beyândır

11-Bilenler Tanrı’yı ‘akl ile bildi

Hem ol bî-nişâne ‘âşk nişânıdır

12-‘Âşıklar cân içinde buldu Hakk’ı

Gümânda kalanın işi gümândır

13-‘Âşıklar sûreti âyînedir kim

Bakan gördü hemân ol hemândır

14-Yakîn ehline bu Kaygusuz Abdâl

Özü genc-i revân cismi vîrânedir

AE 797/120a.

149

Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1-Bülbülün karşısında gül olduğum

Güle karşı şöyle bülbül olduğum

2-Hûbların yüzünde hüsn-i hûb-cemâl

Gül yanak üstünde sünbül olduğum

3-‘Anber-efşânım müselsel çîn-be-çîn

Turre-yi müşkinde müşkil olduğum

4-Cümle nakşın pergâlıyım pergâlı

Her usûl içinde usûl olduğum

5-Her vîrân içinde genc-i pinhânım

Her câna kabûl ü makbûl olduğum

6-Ne ki var ‘âlem içinde bende var

Her ne kim der isen ol olduğum

7-İnsânın gönlü içinde hikmetim

Âyet-i bürhân te’vîl olduğum

8-Kur’ân’ın aslı vü fer‘i menba‘ı

Tevrât u Zebûr u İncîl olduğum

9-Bu kamu eşyâda bile mevcûdum

Her neye gerekse dâhil olduğum

10-Gâh cânım cümle cismin varlığı

Gâh sûrete bu âb gil olduğum

11-Gâh menzilim ‘âlem-i ‘ulvîde

Gâh şeytân gibi ma‘zûl olduğum

12-Bu sözüm ‘aşk-ı hakîkatdir benim

Ol sebebdendir ‘akl-ı kül olduğum

13-Her cânın içinde hem benim maksûdu

Her gönülden gönüle yol olduğum

14-Ben bî-çâre Kaygusuz Abdâl’ı gör

‘Aşk elinden şöyle Behlûl olduğum

AE 797/120b.

150

1-Ciğerim kan olur bu ‘aşk elinden

Bağrım büryân olur bu ‘aşk elinden

2-Yanarım şem‘a-veş başdan ayağa

Gözüm giryân olur bu ‘aşk elinden

3-Ne kıldı ‘aşk bana söyler olursam

Kıssam destân olur bu ‘aşk elinden

4-Açılır nâmûs perdesi her dem

Tenim ‘üryân olur bu ‘aşk elinden

5-Bu halkın atdığı ta‘na taşına

Cânım nişân olur bu ‘aşk elinden

6-‘Âlem halkın teferrüc et serâser

Bana handân olur bu ‘aşk elinden

7-Sa‘âdet gencini saklamak için

Gönül vîrân olur bu ‘aşk elinden

8-Benim sultânlığım hergiz anlamaz

Adım insân olur bu ‘aşk elinden

9-Bu cümle ‘âleme sultân iken ben

Yerim külhân olur bu ‘aşk elinden

10-Yerim gülşen iken taş köşesinde

Bana vatan olur bu ‘aşk elinden

11-Kaygusuz Abdâl’a bir anlayı bak

Nice fettân olur bu ‘aşk elinden

AE 797/121a.

151

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1-Erişdi bâd-ı nevrûz gülistâna

Gülistân vakti yetdi kim uyana

2-Tamâmen yeryüzü cünbüşe geldi

Behişt’e benzedi devr ü zamâne

3-Ağaçlarda çiçekler müşkîn oldu

Kerâmet kılmadı bâğ-ı hazâne

4-Dehânı goncaların mim yazıldı

Kokusu benzedi müşk-i cinâne

5-Gülistân bohçasın açdı donatdı

Divâne oldu bülbüller divâne

6-Yine sîmurga haber verdi hüdhüd

Otağın başına komuş şahâne

7-Göğercin çifti ile zevke geldi

Dudak dudağa verdi câne câne

8-Yine bülbül gülistân arzu kıldı

Tûtî sükker ü baykuşlar vîrâne

9-Zihî fasl-ı bahâr u revnak gelse

Zihî zevk ü safâ nâm u nişâne

10-Bezendi dağ sahrâ nûr-ı rahmet

Nihânî nesneler geldi ‘ayâne

11-Evvel dünyâ olup hûb hüsn-i zibâ

Erişir ‘âkıbet sonu hazâne

12-Kime cevr etmedi dünyâ-yı mekkâr

Ana kalmadı bir ‘özrü bahâne

13-Eğer bildinse hoş Kaygusuz Abdâl

Yüzün hâk etgil pîr-i mugâne

14-Dile maksûdunu şâh-ı kadîmden

Uyana devletin bahtı uyane

AE 797/121a.

152

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1-Bahâr oldu yine sâki getir mül

Açıldı gül ü reyhân yetdi sünbül

2-Yine rahmet yeli esdi cihâna

Figân eyler gülistânlarda bülbül

3-Teferrüc kıl ki ne şîveler eyler

Bu gün hûblar yanağında kızıl gül

4-Erişdi nûru zulmet gitdi

Hoş oldu hâtırı sevindi her kul

5-Gülistânlar uyandı uykusundan

Ru‘d çaldı yine hevâda dühül

6-Yeşil atlasıyla donandı dünyâ

Kaz ile ördekle zeyn oldu her göl

7-‘Âşıka ma‘şûk ile gülşen içinde

Sürâhî söyledi Arabça kul kul

8-Bu rahmetden cihân cünbüşe geldi

Göresin cümlesi işinde meşgûl

9-Hezârân ‘ayş-ı sohbet gülistânda

Bahâsı yâdıla olması bir pul

10-Murâdın yâr ise Kaygusuz Abdâl

Dile Hak’dan başed eyleye kabûl

AE 797/121b.

153

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1-Yine fasl-ı hazân erdi sâkî dur

Ganîmet gör de mey kadehi doldur

2-Durugel bir ağaçda yaprağa bak

Benizleri sararmış misl-i rencûr

3-Âcil sayruluğundan hasta olmak

Bu çarh elinden olmuşlar tagayyür

4-Rumûz ile bize söyler hazânlar

‘Ömür sizden dahi bir gün elin yur

5-Beri gel beş günü hoş gör ki n’etdi

Bâkî kalmaz bize bu dört ‘anâsır

6-‘Ârif ol sohbeti zâyi‘ geçirme

Yapışdır etmeği çün kızdı tandır

7-İçelim subh şâm sohbet edelim

Geceler mest olalım tanla mahmûr

8-Düzülsün def çeşte ney çalınsın

Ma‘nâ sende çengin kulağın bur

9-‘Ârifler sohbeti Kaygusuz Abdâl

Kime nâr-ı cihândır kime nûr

AE 797/122a.

154

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1-Eğer cân istersen terk et cihânı

Cihânı terk edenler buldu cânı

2-Cihân zerre değil ‘ârif katında

Câhile deryâdır yokdur pâyânı

3-Cihânda cân u başı yola ko kim

İstersen bulasın kevn ü mekânı

4-Eğer ‘ârif isen genci taleb kıl

Nesin gördün seversin bu vîrânı

5-Bu ‘acûz dünyâ-yı mekkârı gör kim

Pâymâl eylemiş pîr ü civânı

6-Hadîsdir Mustafâ’dan kim işitdin

Âhiret bâkî dedi dünyâ fânî

7-Nice meclis nice ‘işret nice zevk

Nice bir sevesin leb ü dehânı

8-Nice sen sen nice ben ben diyesin

Nice bir söyleyesin bu belâyı

9-Nice mağrûr olup yoldan kalasın

Nice bir anmayasın ol vatânı

10-Bir yerden ‘âkıbet göçmek gerekdir

Nice bir saklayasın bu kalanı

11-Selatinler cihân harcına dönmez

Sürer bundan fülân ibn-i fülânı

12-Gelen gitmek için geldi cihâna

Bâkî oldur ki ebed câvidânı

13-Bu pend ü nasîhatdir anlayana

İsâ’yı pend-dân etdi sûzânı

14-Hakk’ı yakîn bildi Kaygusız Abdâl

Anınçün bî-nişân oldu nişânı

AE 797/122a.

155

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1-Cihân sevdâları muhtasar oldu

Cihânı terk eden gerçek er oldu

2-Bu ne dünyâ bu ne derd ü belâdır

Buna gönül veren görükür oldu

3-“Ed-dünyâ cîfetün” dedi Muhammed

Dünyâ-yı murdâr seven murdâr oldu

4-Cihân sevdâsına gönül verenler

Tanrı’ya ‘âsî ere inkâr oldu

5-Bu ne dünyâ bu ne renc ü ‘anâdır

Bu gafletden niceler bî-mâr oldu

6-Niceler dünyâyı put edinipdir

Nicenin cânı içinde mâr oldu

7-Kanı şol köşkler sarâylar yapanlar

Vîrân oldu ‘âkılsız ebter oldu

8-Bu denli nükdeyi anlamayanlar

Sûreti âdem kend’özü har oldu

9-Ol ki dünyâyı cândan yeğ severdi

Âhir yerinde kaldı nâçâr oldu

10-Hakk’ı terk eyleyip dünyâ sevenler

Odur kim gönlü katı mermer oldu

11-Niceler var bu dünyâ hasretinden

Dinini terk etdi ehl-i kenâr oldu

12-Müselmânım diyenler bu cihânda

‘İbâdet tâ‘at etdi kim şer oldu

13-Resûl evlâdına kasd eyleyenler

Havâric mel‘ûn itden kemter oldu

14-O zâhid kim cihâna verdi gönlün

Özü har taylâsânı efsâr oldu

15-Muhabbet eyleyen âl-i Resûl’e

Gulâm-ı Hanedân-ı Haydar oldu

16-Hemân oldur bu ‘âlemde ne kim var

Özün bilen cihâna ser oldu

17-Bu dünyâ nicenin Kaygusuz Abdal

Gönlünde put belinde zünnâr oldu

AE 797/122b.

156

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1-Bu kimdir kim bizde mihmân olupdur

Vücûduma serâser cân olupdur

2-Nitekim fikr edem ‘aklım erişmez

Cânımda şöyle kim pinhân olupdur

3-Bu nişândan nişân vermek içinde

‘Akıllar mat ser-gerdân olupdur

4-Alan satan odur bu şehr içinde

Vücûdum ana bu dükkân olupdur

5-Görenler göñlüm içinde bu hâli

Cânım bu ‘aşk ile hayrân olupdur

6-Kanâ‘at gencini her kim ki buldu

Sa‘âdet mülküne sultân olupdur

7-Bu ma‘nâ genc-i kadîmdir ezelden

Velâkin sûretâ insân olupdur

8-İnsândır mektûbu bu gizli gencin

Buna inkâr eden şeytân olupdur

9-Kamu ehl-i cihân insâna muhtâc

Cihân insân için gülistân olupdur

10-Özü insân idiğin kim ki bilmez

Bî-menzil ol dahi hayvân olupdur

11-Hezâr sencileyin Kaygusız Abdâl

Bu ‘aşkın yoluna kurbân olupdur

AE 797/123a.

157

-Feilâtün Feilâtün Feilün

1-Bana bir rind ü harâbât dediler

Harâbâtîlere üstâd dediler

2-Harâbâthâneyi mesken edinmiş

Ne tesbîh bilir ne tâ‘at dediler

3-Dâ’im mest-i harâb meyhânelerde

Bu müselmân değil feryâd dediler

4-Şarâb içip müdâm esrâr yiyecek

Maksûdu yemekdir ni‘met dediler

5-Ne belli tersâyı ne hod müselmân

Ne belli Türk imiş ne Tat dediler

6-Belini bağlamış cândan kılıpdır

Pîr-i harâbâta hizmet dediler

7-Ne sünneti bilir kat‘an ne farzı

Ne delîl bilir ne âyet dediler

8-Dâ’im esrâr yiyip kırkar sakalın

Görün şol dehrî-yi bid‘ât dediler

9-Müselmânlık yoluna varmaz yatarmış

Yola gelince bu heyhât dediler

10-Hezâr sencileyin Kaygusuz Abdâl

Bu ‘aşkın yoluna kurbân dediler[52]

AE 797/123b.

158

Mef ûlü Fâilâtü Mefâîlü Fâilün

1-Ey beni da’im derdile giryân eden gönül

Bu ‘aşk oduyla bağrımı büryân eden gönül

2-Efsâne kılıp ‘aklımı âvâre eyleyen

Râz-ı nihânım ‘âleme destân eden gönül

3-Gâh cânımı cehâletle vücûda benzeden

Gâh vücûdumu hâk ile yeksân eden gönül

4-Gâh ‘ibâdetim zerkle zünnâre değşürüp

Gâh sıdkımı sâfi küfrümü îmân eden gönül

5-Âşikâre beni zâhid-misâl kılıp

Hırkam içinde zünnârı pinhân eden gönül

6-Gâh beni ‘ârif kılıp ‘aklım bî-gâne eyleyen

Gâh sıfâtımı gavl-i beyân eden gönül

7-Vahdet içinde gâh beni vuslata irgüren

Zerremi güneş katremi ‘ummân eden gönül

8-Bir lahza beni hâk ile hâk ister eyleyen

Bir dem beni hurrem u handân eden gönül

9-Bir dem işi mühal iken müşkile irgüren

Bir dem dükeli müşkilim âsân eden gönül

10-Bir dem kul edip belimi kulluğa bağlayan

Bir lahza beni ‘âleme sultân eden gönül

11-Bu ‘aşk yolunda derd ile Kaygusuz Abdâl

Mihnet okuna pûte-i nişân eden gönül

AE 797/123b.

159

1-Özü şâd u handân sözü cân abdâl

Nefsi dürdâne vü gönlü kân abdâl

2-Hızr gibi isteyip bulmuş özünü

Zulmetde çeşme-i hayvân abdâl

3-Cehâletde heyûlâ der behâyim

Kemâliyet deminde aldanan abdâl

4-Bu hikmet bahrine neheng olupdur

Ma‘rifet ‘âleminde ‘ummân Abdâl

5-Ceberût dağının şîr ü pelengi

Melekût bahçesinde hayrân abdâl

6-Emîn olmuş kamu zann u gümândan

Süregör senindir bu devrân abdâl

7-Yolun doğru varan menzile erdi

Azmetse delîl ü bürhân abdâl

8-Kurtulmuş bu dünyâdan fâriğ olmuş

Yemiş esrâr u bengi hayrân abdâl

9-Başın top eylemiş meydân-ı ‘aşka

Ki sensin şimdi sâhib-meydân abdâl

10-Gözün bu cihânda er gibi ol

Orda gör top senindir çevgân abdâl

11-Kaygusuz Abdâl’ın gönlü içinde

Nedir söylediği şalâh abdâl

AE 797/141b.

160

Mesnevi

Mefûlü Mefâîlü Feûlün

AE 797/100

1-Her gönül içinde Hakk’a yol var

Gözün aç bak ki hemân o var

2-Her şem‘in önünde pervâne var

Her âdemin içinde bir dâne var

3-Her gül diken ile bile yetmiş

‘Aşk sözün cân-ı ezel işitmiş

4-Ol mülk-i ebedde ‘aşk ile cân

Ol demde bile kalırdı seyrân

5-Hem bunda dahi bile gelipdir

İkisi birikip bir olupdur

6-‘Aşk biline fedâ-yı cân et

Râz-ı nihânı ana ‘ayân et

7-‘Aşk yolunda sen cânını kurbân

Kılarsan azdır yoluna bin cân

8-‘Aşk bir ‘âşıkın dîni îmânı

‘Aşkı bilene sorun nişânı

9-‘Aşk ile döner bu yedi seyyâr

‘Aşk ile durur kubbe-i devrân

10-‘Aşkdır ki ‘âlemi nûr edipdir

‘Aşk şeyâtini makhûr edipdir

11-‘Aşkdır ki Âdem tövbeye geldi

‘Aşkla bu sırrı araya geldi[53]

12-‘Aşk ile düzüldü cümle tertîb

‘Aşkdır kamuya değin merâtib

13-‘Aşkı bilmeyenin nasîbi yokdur

Hayvândır desen ‘ayıbı yokdur

14-Bu ‘aşk dediğin neye işâret

Maksûd ne imiş ‘aşkdan ‘ibâret

15-‘Aşk dedikleri hemân bir addır

Velâkin bu sıfâtda bir zâtdır

16-‘Aşkla döner bu cümle pergâl

‘Aşkla görünür cümle eşkâl

17-Cihânda neye gelir durursun

Söyle ki neye kalıp durursun

18-Nedir murâdın cihânda söyle

Derdini tabîbe ‘ayân eyle

19-Senin bu gafletle cânın boyanmış

‘Aklın uyumuş nefsin uyanmış

20-Hayfâ ki dirîgâ sen âdemsin

Velâkin âdem deminde hâmsın

21-Bu gaflet ile bîmâr olursun

Hasta vü rencûr u zâd olursun

22-Derdin var ise tabîbe söyle

Vasf-ı hâlini hikâyet eyle

23-Evvel ne idin ten değil idin

Küllî ol idin sen değil idin

24-O dem yok idi bu cism-i pergâl

Küllî Hak idi âhiri evvel

25-Çün ten seninle yoldaş oldu

Bu kargaşaya yolun tûş oldu

26-Ten toprak ile su od u yeldir

Yokdur sebâtı gönle meseldir

27-Ten beşiğin seninle yoldaş

Âhir yine aslına çeker baş

28-Bir dâk gibidir tenin misâli

Nâgâh uşanır yeter eceli

29-Ten zahmetidir ki sen çekersin

Nâçâr ki zîrâ tene nökersin

30-Ten tuzağında tutuldu cânın

Ayruk ana bilmedin vatanın

31-Dirîgâ seni uyutdu gaflet

Dahi uyanınca heyhât

32-Gel ben sana bir öğüt vereyim

Bu yol kolayın sana göstereyim

33-Elinde var ise yeyip yedirgil

Adını sahî vü cömerd dedirgil

34-Şâyed ola ki anasın vatanın

Aslına erişe kalır ise cânın

35-Bir işâretdir sözüm sana fakîr

Ne demekdir bu sözü anla bir

36-Hubbu’l-vatan min’el-îmân nedir

Tut Nebî sözün ki câna cân nedir

37-Nebîler sözünü sana söylerim

Hem meşâyih kavlin beyân eylerim

…

AE 797/100

161

1-Anı cânın ki diler

Sende gözet sendedir

În heme gayb u hüner

Sende gözet sendedir

2-Ol Sırât-ı müstakîm

Cennet ü hûr-ı na‘îm

Hüve’l âliyü’l-‘azîm

Sende gözet sendedir

3-Yer gök uçmak tamu

Her ne ki vardır kamu

Ayrı değil ey ‘amû

Sende gözet sendedir

4-Ol şerh-i insân tûyî

Her cism-i hayvân tûyî

Deryâ-yı ‘ummân tûyî

Sende gözet sendedir

5-Zühre vü Mâh Müşteri

Çarh-ı felek çenberi

Dünyâda her ne ki var

Sende gözet sendedir

6-Ma‘deni her sebebin

Mâyesi her ‘acemin

Zulmet u nûr-ı şemâ

Sende gözet sendedir

7-Şâhid-i server tûyî

Ol şân-ı enver tûyî

Sâhib-i defter tûyî

Sende gözet sendedir

8-Âfâk u hem enfüsü

Diğer cümle serveri

Her dü cihân defteri

Sende gözet sendedir

9-Mehdî-yi zamân tûyî

Cânımızdan cân tûyî

Yûsuf-ı cânân tûyî

Sende gözet sendedir

10-Ve lekad kerrem tûyî[54]

Her sırr-ı mükerrem tûyî

Mesîh ü Meryem tûyî

Sende gözet sendedir

11-Burak ile Cibr’îl

‘İlm ü ‘amel kâl ü kîl

Her ne ki olan hâsıl

Sende gözet sendedir

12-Rüstem-i destân tûyî

Sâhib-i devrân tûyî

Ol şâh-ı merdân tûyî

Sende gözet sendedir

13-Yedi kat yerler tamâm

‘Arş u kürsî levh kâlem

Zemzemle Beytü’l-Harem

Sende gözet sendedir

14-Nûr-ı Muhammed tûyî

Deryâ-yı hikmet tûyî

Gülşen-i vahdet tûyî

Sende gözet sendedir

15-Evvel âhir küllî hâl

‘Ömr ü devlet mülk ü mâl

Devr ü eyyâm mâh u sâl

Sende gözet sendedir

16-Yedi yıldız dört kitâb

Sağışı yevmü’l-hesâb

Tevhîd-i ‘ilm ü edeb

Sende gözet sendedir

17-Gönüllerde sırâcı

Nebî’nin nûrdan tacı

Habîbu’llah mi‘râcı

Sende gözet sendedir

18-Ente bi-hamd-i şâkir

Ente ganiyy ü fakîr

Ente sırâc-ı münîr

Sende gözet sendedir

19-Ente kaviyy-i tarîk

Ente muhibb-i sâdık

Ente hâkim ü hâzık

Sende gözet sendedir

20-Zülfikâr-ı şâh tûyî

‘Aşk ile hem-râh tûyî

Hem bâb-ı miftâh tûyî

Sende gözet sendedir

21-Sen deryâ-yı ‘azîmsin

Sen ma‘nâ-yı kadîmsin

Sen Hayy u kâf u mimsin

Sende gözet sendedir

22-Sen bahr-i melekûtsun

Sen cevher-i yâkûtsun

Sen mübârek vücûdsun

Sende gözet sendedir

23-Adındır Âdem safî

Muhtâr-ı keşşâf ahî

Simurg-ı kûh-ı Kaf’ı

Sende gözet sendedir

24-Sen Kur’ân-ı mecîdsin

Sen fıkh u ferâ‘izsin

İncîl Tevrat Zebûrsun

Sende gözet sendedir

25-Tüyi gülistân veren

Hem câna cânân veren

Emîr (ü) sultân veren

Sende gözet sendedir

26-Cür‘a-yı Âdem sende

‘İsâ vü Meryem sende

Değil ki her ne var

Sende gözet sendedir

27-Sen hatt-ı istivâsın

Sen kelâm-ı Hudâ’sın

Sen nûr-ı Mustafâ’sın

Sende gözet sendedir

28-Kaygusuz Abdâl kalma

Dünyâ için gam yeme

Söyle sözün irkilme

Sende gözet sendedir

29-Sırr-ı evvel bildinse

Âyineyi sildinse

Perdeciğin aldınsa

Sende gözet sendedir

606/44b.

162

1-Allah Allah yaradan

Günde bin bir cür‘adan

Yâr ile yâr ola gör

Ağyâr çıksın aradan

2-Bekle gönül bostânın

Su sığırı girmesin

Ki sakın uçurursun

Kañlunu minâreden

3-Fil yükün karıncaya

Yükletme çekebilsin

La‘l (ü) gevher kıymetin

Umma seng-i hâreden

4-‘Âkil sanma özünü

Sanma delîl sözünü

Çünki fark edebilmez

Nefsini emmâreden

5-‘Âşıklar bu meydânda

‘Aşk ile baş oynadır

Sen de Hakk’a ‘âşıksan

Bakma gel kenâreden

6-Ger insânı sorarsan

Hak’dan ayrı değildir

Sıfât-ı zât-ı mutlak

Hırkası çâr-pâreden

7-İnsân nûr-ı kadîmdir

Hasta değil hekîmdir

Eğer ‘aklın var ise

Anla bu iş‘areden

8-Dünyâ ahret demese

Gel bir bil bu yâd demese

Uzak endîşe etmese

Geç bu simât aradan

9-Tıfıllayın dem-be-dem

Dambu dambu söyleme

Mansûrlayın ölürsün

Bilmezsin müdâreden

10-Özünü gör ki nesin

Hak sende sen kandesin

Hakk’ı bilmek dilersen

Geç bu ağ u karadan

11-Hacca gitdim dersin sen

Kaçan hacca vardın sen

Geçdiğin kum deryâsı

Geçe gör bu aradan

12-Hacca giden kişinin

Gönül yapmakdır işi

Gönül Hakk’ın evidir

Sakın anı yıkmadan

13-Kaygusuz’un hüneri

Helvâ vü püryân yemek

Bundan artık hüneri

Umma bu bî-çâreden

606/46b.

163

1-Bu Âdem dedikleri

El ayak u baş değil

Âdem ma‘nâ dediler

Bu sûret ü kaş değil

2-Gerçi etdir deridir

Cümlenin serveridir

Hakk’ın kudret elidir

Gayrı bakmak hoş değil

3-Âdem cânıdır cânı

Bil insân insânı

Bu sözün iç yüzüne

Bak kakımak hoş değil

4-Âdem’dir ma‘nâ mutlak

Âdem’dedir nutk-ı Hak

Âdem’den olma gâfil

Âdem içdir taş değil

5-Âdem’dedir küllî hâl

‘İlm ü hikmet kîl u kâl

Âdem katında ‘âlem

Dâne-i haşhâş değil

6-Âdemim der ol kişi

Ki Hakk’ı bildiğ’için

‘Aşk yolunda varlığı

Yağmâ-yı tarâş değil

7-Bu Kaygusuz Abdâl’a

‘Âşık diyen dünyâda

Nakş-ı sûret görünür

Maksûdu nakkâş değil

606/47b.

164

1-‘Âşk ile meydâne gel abdâlımız

Ta ki sana atlas ola şâlımız

2-Küfrümüz îmân edüben sıdk ile

Ta ki bilesin ne imiş hâlımız

3-Gönlümüzün fikri dâ’im Hak ile

Menzile yetdik bu durur yolumuz

4-Cümle ‘ilm-i hakîkat-i Hak dedi

Erdiği menzile değin yolumuz

5-Cümle Hak dedi sen aradan yürü

Verdiği nasîhat budur ulumuz

6-İkrâr ile ‘aşkı bileliden beri

Bi-külli sağ oldu hemân solumuz

7-Dinle ahî Kaygusuz Abdâl ne der

Mikdârımıza tanıkdır miskâlımız

606/48a.

165

1-Hakk’a lâyık fi‘ilim var cihânda

İnandım i‘tikâd etdim kitâbda

2-Cenâb-ı ‘İzzet’in hakdır kelâmı

Devşirmem gönlümü ben inkılâba

3-Okudum anladım şerh-i ma‘âni

Kulak tutmam olur olmaz kilâba

4-Müfessirler anı tefsîr ederler

Neler ihsân eder ehl-i sevâba

5-Katı müşkil imiş kabrin ‘azâbı

Eğer kâdir olamazsan cevâba

6-Eğer a‘lâ eğer ednâ eğer bay

‘Akıbet gelir arkası türâba

7-Bu çarhın lu‘bına aldanma zinhâr

Tenzîldir iner gün gün harâba

606/48b.

166

1-Kime vefâ kıla bu çarhı lâğı

Bâkî kalmaz ne bostânı ne bâğı

2-Dinle imdi benim bu vasf-ı hâlim

Yokdur anın ne ucu ne bucağı

3-Velâkin muhtasar olsun beyânı

Diyeyim derdimi sen tut kulağı

4-Hak emriyle ana rahmine düşdüm

Bir zamân tutdum anda ben duzâğı

5-Dokuz ayda doğa geldim cihâna

Tutdu beni bu dünyânın duzâğı

6-Ezân okudular gûşuma andan

Dinleyince safâ etdim bayağı

7-Gusl edip tenime tuzlar ekilip

Urdular nâmıma bend ile bağı

8-Dediler nâmı bunun Kaygusuz olsun

Seyr ol demde çeşmim kapağı

9-Her kaçan kim meme vermezdi mâder

Depinirdim basardım ağlamağı

10-Kumaşlarla serîr içre belendim

Kalıp akfâ dilerdim sallamağı

11-Her kaçan bir yaşıma dâhil oldum

Zemîn üzre basar oldum ayağı

12-İki yaşımda feth oldu zebânım

Şûride bülbülden aldım sebâğı

13-Üç yaşımda giyindim dürlü câme

Kuşadılar meyânıma kuşağı

14-Dört yaşımda güler oynar gezerdim

Fark etmezdim ne karayı ne ağı

15-Beş yaşımda çanak çömlek kırardım

Anam babam çalardı hem dayağı

16-Altı yaşımda lu‘ba mâ’il oldum

Çalardım torbadan ipin yumağı

17-Yedi yaşımda dişedim dişlerim

Uşaklarla gezer oldum sokağı

18-Sekizinde gayet şîrin şakıdım

Döğüşürdüm döğerdim çok uşağı

19-Dokuzunda libâsa mâ’il oldum

Taşıdım belimde gümüş bıçağı

20-On yaşımda kaçan reftâr ederdim

‘Âşıklarım çekerdi sîne dâğı

21-Dişim lü’lü’ ü mercâna döndü

Yetişdim on dört on beşe çağı

22-Yiğirmide dîdâra mâ’il oldum

Uyandı sînede ‘aşkın çerâğı

23-Otuzumda gam-ı dünyâya düşdüm

Kasâvetden yatamadım yatağı

24-Kelâmı Kaygusuz sen muhtasar kıl[55]

606/49a.

167

1-Beni bir rind-i harâbât demişler

Harâbâtlara isnâd demişler

2-Harâbat hâneyi mesken edinmiş

Ne tesbîh ne tâ‘at demişler

3-Tanıklık verdiler bengîliğine

Ehl-i salât ü cemâ‘at demişler

4-Müslümânlık yoluna varmaz buyurmuş

Yola gelmeyince heyhât demişler

5-Şarâb içip müdâm esrâr yiyicek

Yemeğe maksûdu ni‘met demişler

6-Dâ’im mest ü harâbât meyhânelerde

Yolunda tersâdan kemter demişler

7-Ne belli tersâdır ne hod müslümân

Ne belâ-terk imiş ne tâ‘at demişler

8-Beline bağlamış cândan kaladur

Pîr-i harâbâta hizmet demişler

9-Ne sünnet bilir kat‘an ne farz

Ne delîl bilir ne âyât demişler

10-Dâ’im esrâr yer kırkar sakalın

Görün dehrî-i bid‘at demişler

11-Çü la‘li gevheri harc edemez

Yürü bâzâra bağlama sat demişler

12-Kaygusuz Abdâl bu ‘aşk yolunda

‘Âşıklar var imiş kîşe-mât demişler

İB K 606/51b.

168

1-Beni bir bengî dengi-ser demişler

Dâ’ima yediği esrâr demişler

2-Şarâb içer yeri meyhânelerde

Yolunda tersâdan kemter demişler

3-Dâ’im tanbûr çalar söyler terâne

Yeridir hâne-i humâr demişler

4-Mescide vardığın kimse görmez

Velî meyhânede bisyâr demişler

5-Harâbâthâne de mest ü harâbatdır

Zihî bed-nâm ile bed-kâr demişler

6-Müdâm kulluk eder puthânelerde

Beline bağlamış zünnâr demişler

7-Zâhidler gürûhu beni görücek

Görün bu mel‘ûnu küffâr demişler

8-Velî sâdık kişi hâlime bakmış

Hayırdır her hâle şâd demişler

9-‘Âşıklar görücek i‘tikâd etmiş

Erenlerden bular bir er demişler

10-Kamu cihân halkı ahî sözünde

Budur ol i‘tibâr-ı mekkâr demişler

11-Kamu gönüllerin sırrını bilmiş

Kamu dilleri bu anlar demişler

12-İnkâr etdiğini ikrâra gelmiş

Velî ikrârına inkâr demişler

13-Kaygusuz Abdâl’ı her kim ki gördü

Muhibb-i Ahmed ü Haydâr demişler

İB K 606/51b.

169

1-Bize ağyâr olana Hak yâr olsun

Göreyim dünyâda berhüdâr olsun

2-Bizim ardımızca taşlar atanın

Kollarına kuvvet elleri var olsun

3-Bizi bunda her kim zem eder ise

Şefâ‘atci ana muhtâr olsun

4-Bizi cehenneme lâyık görenin

Yeri cennet makâmı gülzâr olsun

5-Kaygusuz Abdâl’ı her kim sorsa

Anın nasîbi Hak’dan dîdâr olsun

İB K 606/52b.

170

Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1-Kendi özün bilmeyen ma‘nâda insân olmaya

İnsan demek ol kişiye tarîk erkân olmaya

2-İnsân özün bilen olur özün bilen cân olur

Her kim özün bilmedi bî-cândır ol cân olmaya

3-‘Ârif isen her taşı gevhere nisbet eyleme

Seng-i hârânın kıymeti la‘l-i Bedehşân olmaya

4-Esrâr-ı Küntü Kenz’i muhtâra sor muhtâr bilir

Her bir dânânın sözü delîl ü bürhân olmaya

5-‘Aşk meydânına gelmeyen nasîbin ‘aşkdan almayan

Gönül pâsın silmeyen makbûl-i merdân olmaya

6-Her hikmetin aslını sen anla tut Lokmân’a kulak

Hurde-fürûşun ma‘cûnu rencûr-ı peymân olmaya

7-Kaygusuz Abdâl özünü ‘aşk ile hemdem eylegil

‘Aşk ile hemdem olmayan hurrem handân olmaya

İB K 606/52b.

171

1-Sırrını sakla ey cân-ı cânân ebsem ol

Ol câna cânân burcuna ermedi her cân ebsem ol

2-Kendi özüne habîr isen iki değil bir isen

Bu sözü sen fâş eyleme ko dursun pinhân ebsem ol

3-Çünki Hakk’ın tedbîrine ‘aklın ermez takdîrine

Gör ne kalır ortada sâhib-merdân ebsem ol

4-Meydân içinde merdâne cismini tarh edemezsin

‘Aşk tarîkinde henüz bilmezsin erkân ebsem ol

5-Genc istersen aslını bil her bî-haberden isteme

Her burca kaçan seyr eder ol mâh-ı tâbân ebsem ol

6-Gizlediği özün durur istediğin sözün durur

Sen kendi özin söylesin evdeki mihmân ebsem ol

7-Zerrem içinde güneşi sır eylesem ‘aceb m’ola

Katrede gör ne saklanır deryâ-yı ‘ummân ebsem ol

8-Kaygusuz Abdâl bu sırrı sakla nâşîden duymasın

Ne assı kalır kişiye sonra pişmân ebsem ol

İB K 606/53a.

172

1-Evliyâya eğri bakma kevn ü mekân elindedir

Mülke hükmü süren oldur iki cihân elindedir

2-Sen anı şöyle sanırsın sencileyin bir âdemdir

Evliyânın sırrı vardır gizli ‘ayân elindedir

3-Hak anı bunda gönderdi kullarına irşâd için

İstediğin irşâd eder kahr u ihsân elindedir

4-Hak dâ’ima sıfât ile tecellî eylemiş ana

Varlığı Hak varlığıdır emr-i Sübhân elindedir

5-Kaygusuz Sultân bu ‘ilmi okudum anladım bildim

Şimdi bu ‘ilmin hükmü kâmil insân elindedir

İB K 606/53b.

173

1-Vücûda tâlib olmak câna düşmez

Başı terk etmeyen meydâna düşmez

2-Özün bilen bilir kendi hâlinden

Gavvâslık etmeyen ‘ummâna düşmez

3-Hak ile Hak olan ayrı değildir

Ana ayrı demek erkâna düşmez

4-Erenler gidişi kemâl-i ‘aşkdır

Kemâle erişen noksâna düşmez

5-İnsânın hûyu insâna gerekdir

Velî hayvân-sıfât insâna düşmez

6-Muhammed dünyâya zindân demişdir

Hakk’a ‘âşık olan zindâna düşmez

7-Erenler ganîdir ma‘nâ buñuñdan

Hayvân terk etdiği harmâna düşmez

8-Eşi var her kuşun Kaygusuz Abdâl

Karga bülbül ile gülşene düşmez

İB K 606/54a.

174

Salâtnâme

1-Ey emîr efendi bana

Dahi namâz sorar mısın

Dur haber vereyim sana

Dahi namâz sorar mısın

2-Yanar yüreğimde oddur

Bilmeyene müşkil dertdir

Sabâh namâzı hod dörtdür

Dahi namâz sorar mısın

3-Gâh ağlarım gâh gülerim

Tânrı’dan hâcet dilerim

Öğle namâzın on kılarım

Dahi namâz sorar mısın

4-Namâz sorucusun bildim

Teftîş edip böyle buldum

İkindiyi sekiz kıldım

Dahi namâz sorar mısın

5-Ahşâm namâzı hôd beşdir

Anı kılmak bize hôşdur

Yatsı namâzı on üçdür

Dahi namâz sorar mısın

6-Efendi sarığın değirmi

İşit kulağın sağır mı

Terâvih namâzı yiğirmi

Dahi namâz sorar mısın

7-İşte anla budur özü

Hakk’a eyle niyâzı

Dokuz tekbîr ile iki bayrâm namâzı

Dahi namâz sorar mısın

8-Adımı sorarsan fâkîdir

Mektebde çocuk okudur

Cum‘a namâzı ikidir

Dahi namâz sorar mısın

9-Bir namâzı cenâze

Hem gelse gerekdir bize

Bizcileyin ‘akılsıza

Dahi namâzı sorar mısın

10-Zâtımda hayrân oldum

Farz u sünneti kıldım

Bir yıllık namâz bildim

Dahi namâz sorar mısın

11-Pîrimizden olur himmet

Yaradan Allâh’a minnet

Yedi bin iki yüz sünnet

Dahi namâz sorar mısın

12-Hatm olsun bu arada söz

Kimin oku kimin yaz

Altı bin yüz yiğirmi farz

Dahi namâz sorar mısın

13-Kimine vâcibdir hac zekât

Bize dahi farzdır salât

Yedi bin beş yüz altmış tahiyyat

Dahi namâz sorar mısın

14-Câmi‘lerde olan imâm

Çok bu denli bilmez kelâm

Dört bin dört yüz seksen selâm

Dahi namâz sorar mısın

15-Hele bu denli biliriz

Elhamdüllâh şükr biz Müselmânız

Altı bin altı yüz tekbîr kılarız

Dahi namâz sorar mısın

16-Kaygusuz Abdâl pes midir

Abdâla kelâm noksândır

Vitir vâcible bin seksendir

Dahi namâz sorar mısın

İB K 606/54a; AE 797/34b.

175

1-Kâmil insân olandan

Var edeb öğren edeb

Edeb öğren bilenden

Var edeb öğren edeb

2-Edeb erkân iyidir

Bilene yüz suyudur

Evliyâlar huyu

Var edeb öğren edeb

3-Edeb gerekdir ana

Ta yolu doğru vara

Varma edebsiz yere

Var edeb öğren edeb

4-Edebli ol yâr isen

Tâlib ol insân isen

Sultâna müştâk isen

Var edeb öğren edeb

5-‘Âriflerin hâlidir

Edebli olmak iyidir

Edebsizler lâ‘ydır

Var edeb öğren edeb

6-Vechin seb‘al-mesânî

Kaş u gözde nişânı

Bilmez edebsiz anı

Var edeb öğren edeb

7-Âdemdim sırr-ı edeb

Bilmezdim terk-i edeb

Tabîb Âdem’den edeb

Var edeb öğren edeb

8-Cümle kelâmdan murâd

Senden sana imdi ad

Ta olasın ber-murâd

Var edeb öğren edeb

9-Uyan Kaygusuz uyan

Hakkı bil Hakk’a dayan

Böyle der bunu diyen

Var edeb öğren edeb

İB K 606/55a.

176

Tercî-i Bend

Mefûlü Mefâilün Feûlün

1-Ey tâlib olan berâ-yı Ma’bûd

Ma‘bûd vücûdunda bile mevcûd

2-İnsân vücûdun adına derler

Sensin kamu hâcet ü maksûd

3-Sen kend’özünü bil ki hemândır

Ey tâlib olan Ka‘be hem pût

4-Sen kend’özüne eyleme inkâr

Nasîhat işit ki bulasın sûd

5-Zâhir ü bâtın de ki Hak’dır

Terk et hayâli olma merdûd

6-Mustafâ-sıfat ‘ârif olgıl

Ta ki bulasın makâm-ı Mahmûd

7-İnsândır adın halîfesin sen

Gök ehli sana kıldı sücûd

8-Hak dedi kamuya sen Hakk’ı söyle

Sen kendi özünü ahî unut

9-Dü hefte mâhım cânın içinde

Sen de kend’özüne olma bulut

10-Benim bu kamu ‘âlemde maksûd

Her ‘âlem içinde bile mevcûd

11-Ey tâlib olan berây-ı matlûb

Cümle hikâyet latife-i hûb

12-Cân gözüyle bak hayâli terk et

Ta ki göresin cümleyi mahbûb

13-Evvel âhir bu cümle söze

Senin cemâlin oldu mektûb

14-Birlikde kamu yegâne oldu

Cümleye tamâm hep değdi nasîb

15-Yûsuf’u Ya‘kûb evinde buldu

Gitdi belâsı hoş oldu Eyyûb

16-Ol cân-ı ebed ü lâ Yezâl’dir

Cemiyle hemân değen merâtib

17-Sen kend’özüne bürün ahî bir

Verdiği nişân budur ol Habîb

18-Unut özünü küllî de Hak’dır

Cehl’le tersine işlemegil ‘ayb

19-Fikrin hayâlin hemân benim ben

Ben her ne etsem nâzil ü gâlib

20-Benim bu kamu ‘âlemde maksûd

Her ‘âlem içinde bile mevcûd

21-Ey tâlib Hak berâ-yı vahdet

‘Aşk-ı hakîkat sıdk-ı himmet

22-Sıfâtın içinde zâtı anla

Sözünde buluna bahr-i hikmet

23-Nâmûs harmânını yele vergil

Üstâd olasın sen dahi üstâd

24-Küllî cihânı yegâne gör

‘Aklına bu fikri eyle işâret

25-Tarrâre cân ile hizmet eyle

Ta sen olasın ayyâr-ı Bağdâd

26-Bîgânelere bîgâne olmagıl

Âşinâ olana olmagıl yâd

27-Sen âb-ı hayât- câvidânsın

Vuslat sıfâtını kılma firkat

28-Gör ahî bil beni gör ki neyim ben

Her bir sözüm oldu kand ü nebât

29-Benim bu kamu ‘âlemde maksûd

Her ‘âlem içinde bile mevcûd

30-Ey tâlib olan yâr-ı mahrem

Hak seninle biledir her dem

31-Ma‘bûd vücûdunda bile mevcûd

Zâhir ü bâtın biledir hem

32-Bir anlayı bak ki gayrı yokdur

Oldur vücûdunda nefes ü dem

33-Ol nûrsun ki var idin ezelde

Dü hefte vü mâhda olmaya kem

34-Matlûb sen iken niye tâlibsin

Dirşür hâtırını eylegil cem

35-Cânında bile çü kurs-ı güneş

Gönlün içinde çerâğ u şem

36-Evvel âhir bî-küllîsin sen

Senden ‘ibâretdir sabâh ahşâm

37-Bu dört ‘anâsır altı cihet

Bu sâl u mâh devr-i eyyâm

38-Beni sen özünden ayrı görme

Ben dahi senim hemân ey sersem

39-Benim bu kamu ‘âlemde maksûd

Her ‘âlem içinde bile mevcûd

40-Ey arzû-yı dil maksûd-ı cân

Ey mâden-i dürr derya-i mâden

41-Sen zât içinde âfitâbsın

Sen katre içinde bahr-i ‘ummân

42-Cümle vücûdun cânı sensin

Cism-i sûretin misâl-i bürhân

43-Sen sır ile bahr-i melekûtsun

Zâhîrde velî sûretin insân

44-Nefs-i zulmet bu vücûda derler

Sen zulmet içinde nûr-ı îmân

45-Her bir nazarın ‘İsâ’ya candır

Her bir nefesindir âb-ı hâyvân

46-İnsan-ı şerîf senin adındır

Sen kamûya delîl ü bürhân

47-Bir anlayı bak kim hâk-i pâyım

Gönlümün içinde mâh-ı tabân

48-Benim bu kamu ‘âlemde maksûd

Her ‘âlem içinde bile mevcûd

49-Ey zât-ı sıfât ‘ayn-ı kemâl

Zâtından ‘âlem dolu mâlâmâl

50-Bî-küllî lisân hep seni söyler

Bu ahbâr u hadîs kîl ile kâl

51-Sen eğer özünü bilirsen

Cümle hayâlât cümle eşkâl

52-Sensin hakîkat-ı cümle eşyâ

Bî-küllî sıfât u hâl ü ahvâl

53-Anla ki menim tâlib ü matlûb

Tabl-ı melâmeti ‘aşk ile çal

54-Vücûdun içinde şâhı anlâ

Sen kend’özünü yabanlara sâl

55-Benim bu kamu ‘âlemde maksûd

Her ‘âlem içinde bile mevcûd

56-Ey cân-ı latîf câna dem-sâz

Ey Kâf-ı ‘Anka-yı murg-ı şâhbâz

57-‘Ârifler ile harîf olacak

Ehl-i niyâz ol eyleme nâz

58-Geç koy beri hayâl-i hâmdan

Tevhîd sıfâtını cânına yâz

59-Sen tûtîsin murdârı gözetme

Kerkes şikârına konmaya bâz

60-Kend’özünü bil emîn olasın

Ta kılmayasın kıssayı dırâz

61-Sen sana bâki kalanı gözle

Sen kendi özünü anla az az

62-Sen zann u hayâl ü gümândan geç

Nur-ı kân-ı hod-râ nigû-pervâz

63-Benim bu kamu ‘âlemde maksûd

Her ‘âlem içinde bile mevcûd

64-Ey ‘akl-ı kâmil ü rind ü kallâş

Sırrını sakın eyleme fâş

65-Beşâret âvâzın işidi gör

Âşikâre güneşi gördü huffâş

66-Evvel ü âhir bî-küllî eşyâ

Cümle bir vücûddur kamu bir baş

67-Sensin bahâne nikâbın oldu

Bu hâk bâd u âb u âteş

68-Bî-küllî cihân birlik oldu

Sâdıklar erişdi gitdi kulmaş

69-Özündür o kim özün sorarsın

Bana hâtırın kalmasın kardaş

70-Ben dahi senim beni unutma

Çöp düşüp gözüne tutmasın yaş

71-Benim bu kamu ‘âlemde maksûd

Her ‘âlem içinde bile mevcûd

72-Ey tâlib ‘aşka olma münkir

Bu cehâletin defterini dür

73-Gönlünü hâr u haşldan arıt

Hakk’ı ko gayrı taşkarı sür

74-Bî-küllî ‘âlem içinde sensin

Müsellim olana berât menşûr

75-Sırr-ı ezel ü ebed her ne kim var

Vücûdun içinde âşikâre gör

76-‘Aşk ile özün vâsıl edersin

Bî-küllî vücûdun ola pür nûr

77-Bir anla dilinde söyleyen kim

Hak’dır ki cânında oldu mestûr

78-Benim kamusunun başında sevdâ

Ben idim ahî hayâl-i mensûr

79-Bu söyleyen vücûdun içinde

Kimdir bir Kaygusuz Abdâl’a sor

80-Benim bu kamu ‘âlemde maksûd

Her ‘âlem içinde bile mevcûd

AE 797/112a.

Bu mısra manzumenin kafiyesine ve anlamına uymamaktadır.

Zerkûm (Garkad ağacı): “Müslümanlarla Yahudiler savaşmadıkça kıyamet kopmayacaktır O savaşta Müslümanlar galip gelecek ve Yahudileri öldüreceklerdir. Öyle ki Yahudiler taşın ve ağacın arkasına saklanacak da taş veya ağaç, ‘Ey Müslümanlar, ey Allah’ın kulları, şu arkamdaki Yahudidir, gel de onu öldür!’ diye haber verecektir Sadece Garkad ağacı müstesna, çünkü o, Yahudilerin ağaçlarındandır.” Hadîs. Ayrıca bu kelime “zerkimi” (riyâmı) şeklinde tevriyeli kullanılmıştır.

“yanasın” kelimesi “ya nesin?” şeklinde de düşünülmelidir.

dediler: oldur 797/123b.

“araya” kelimesi tevriyeli olarak kullanılmış olup “ârâya” şeklinde de okunmalıdır.

“Andolsun ki biz, insanoğlunu şan ve şeref sahibi kıldık.” İsrâ/70.

Manzumenin bundan sonraki kısmı yazmadaki eksik varak yüzünden okunamamıştır.

DOLÂBNÂME

177

Nutk-ı Dolâb

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1-Su‘âl etdim bugün ben bir dolâba

Dedim niçin yüz sürersin bu âba

2-Neden bağrın delikdir gözlerin yaş

Sebeb nedir sataşdın bu ‘itâba

3-Karârın yok gece gündüz dönersin

Dökersin gözlerinden yaş hûn-âba

4-Elif kaddin bükülmüş çenge dönmüş

İniltini düzeltmişsin rebâba

5-İniltinden delindi dertli bağrım

Firâkından ciğer döndü kebâba

6-Ne zulm etdi sana bu çarh-ı devrân

Ki derdin deftere sığmaz kitâba

7-Gözün yaşı revân oldu sehergâhı

Geceler varmadın bir lahza hâba

8-Ne cevr etdi sana bu felek-i gaddâr[56]

Ki devr içre düşüpsen bu gazâba

9-‘Aceb[57] feryâd ile zârı kalırsın

Figânın gelmedi asla hesâba

10-Dûdundan[58] boyandı göğe gökler

Firâkından sürersin yüz türâba

11-Sana acır işiden vasf-ı hâlin

Düşer belki nice dürlü sevâba

12-Su‘âl etdim dolâba döndüğünden

Deyüben hoş dolâb geldi cevâba

Cevâb-ı Dolâb

13-Dolâb eydür eyâ çeşmim çerâğı

Cevâb işidmeğe açın kulağı

14-Sorar isen budurur sergüzeştim

Ki men yaylar idim bir yüce dağı

15-Geçirmişdim serâdan köklerimi

Süreyyâya yetirmişdim budağı

16-Erişmezdi boyuma yetmiş arşın[59]

Kuşanmazdı belim on er kucağı

17-Dokuz ay derleşüben yüce kuşlar

Budağımda tutarlardı yatağı[60]

18-Otururdu tûti kumru turrâc

Geçirdim bir zamân bu resme çağı

19-Hevâ murg-ı heves[61] bağın gezerken

Bozuldu kalmadı budum budağı

20-Meğer bir gün kazâ dest-i Hudâ’dan

Ki bir şahs erişüp çaldı bıçağı

21-Yıkıluban yüzüm üstüne düşdüm

Kavurdum ‘aşk ile kara budağı

22-Delip boynuma takdılar kemendi

Sürüdüler dolandım her sokağı

23-Sokaklarda nice vakit yatardım

Gelen geçen basarlardı ayağı

24-Sabır seccâdesin tahtıma serdim

Tevekkülden kuşanuban kuşağı

25-Yedi Eyyûb-veş bağrımı kurtlar

Ciğer kanın döker çeşmim kapağı[62]

26-Zekerriyyâ gibi her dem biçildim

Dolâb için yasadılar[63] yarağı

27-Demir mîhlar dokunup yüreğime

Kazâ desti ile çarhın çomağı

28-Dolâb oldum dilim der Yâ Muhammed[64]

Su üstünde tutar oldum yatağı

29-Dönüp inilerim dostum deyüben

Gözüm yaşı sular bostânı bağı

30-Kime dost oldu bu devrân hemân[65]

Ki sonra olmadı anınla bağı

31-Felek her kime sunar[66] bir kaşık balı

Sonunda kasd eder tas ile ağı

32-Süleymân’ın sürerken tahtını yel

Fenâ toprağına sürdü yatağı

33-Skender kim cihânda Kâf-ber-Kâf

Tutup hükmünde serdi yatağı

34-Ararken zulmet içre âb-ı hayvân

Dolu zehr ile sundular susağı

35-Kanı Rüstem kanı Husrev kanı Sâm

Kanı ya anların yurdu yatağı

36-Cihânın varlığı başdan başa hep

Fenâ yurdu durur mihnet ocağı

37-Bekâ yurdu değildir bu vefâsız

Fenâ ehli tutar bunda bucağı[67]

38-Bu dünyâ bir köhne beytü’l-‘ankebût

Pes ol durur mekeslerin tuzağı

39-Gönül vermez buna ‘âkil olanlar

Arısı semm-i kâtildir dumağı

40-Anınçün tekye tutmaz Kaygusuz kim

Harâbât ehlinin olmaz durağı

41-Sözün hey Kaygusuz ‘ârife söyle

Ne bilsin gevheri[68] dana buzağı

42-Kaygusuz bu fânîde karâr etmez

Meğer cennet ola anın durağı

43-Kaygusuz bu cihâna arka vermez

Hakk’ın fazlı durur anın dayağı

44-Kelâmın Kaygusuz dânâya rümûz

Ne tatsın sükkeri her mürg-ı zâğı

İB K 606/55b; AE 797/25a.

178

Gevhernâme

Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1-Esselâm ey dürr-i deryâ-yı Celâl

Esselâm ey âfitâb-ı bî-zevâl

2-Esselâm ey heşt cennâtü’l-na‘im

Esselâm ey bâğ-ı erzân-ı nihâl

3-Ey sıfâtın Kulhü va’llâhü Ahad

Her dem içinde Kâdir’sin her sâ‘at

4-Cümle sırrı sen bilirsin ey Kâdir

Bî-şerîksin bî-misâlsin bî-nâzîr

5-Cümle sensin mu‘teber ü muhtasar[69]

Ol ki sensizdir feşâr-ender-feşâr

6-Senden özge cümlenin hiç cânı yok[70]

Pür-kemâlsin kudretin noksânı yok

7-Mâlikü’l-mülksün kadîm-i lem-yezâl

Mahlûkun Hâlık’ı sensin Zü’l-Celâl

8-Değme bir zerrede bin türlü ‘aceb

Sen bilirsin sen kılarsın ey Çalab

9-Kim ‘akıllar mât u ser-gerdân durur

Bü’l-‘aceb kim kudretin andan durur

11-Söz öküşdür kendi hâlim söylerem

Derdimi vasf u hikâyet eylerem

12-Kim bu tenim yok iken ben cân idim

Katre değil ezelî ‘ummân idim

13-Ol ‘âlemde bu Âdem olmaz idi

Ay u güneş görülüp doğmaz idi

14-Birlik idi olmaz idi ayrılık

Yok idi ölmek dirilmek sayrılık

15-Hem o demde yok idi ins (ü) melek

Gerdîş gerdûn değildi nüh felek

16-Dahi yerler kân-ı ma‘dânda idi

Katre varı küllî ‘ummânda idi

17-‘Arş u ferş gâv u mâhî yok idi

Cümle varlık hemân ol Allah idi

18-Hem ol demde biz dahi anda idik

Ol ‘âlemde bile cevlânda idik

19-Diledi kim Sâni‘-i Perverdigâr

Kendi kudretini kıldı âşikâr

20-Mevce geldi çün o deryâ kıldı cûş

Mevc ile beni kenâre saldı uş

21-Deryâ idi katre oldu menzilim

Bu idi bu hâl içinde müşkilim

22-Mevc içinde taşra düşdü bir gevher

Öyle gevher kim visâl-i mu‘teber

23-Çünki gevher taşra düşdü deryâdan

Vuslatı firkat ayırdı ortadan

24-Ol gevhere bunca zamân Tanrılık

Eyleyüben kendisi oldu ‘âşık

25-‘Aşkın dahi bünyâdı andan durur

‘Aşk varakı hem ol dîvân durur

26-Asl-ı hikmet ol bir gevherden durur

Gevher aslı yine ol kândan durur

27-Ol gevherden oldu bu cümle ‘âlem

Ne kim vardır yer ü gök levh u kalem

28-Yedi yıldız hem ol gevherden durur

Cümle hüner hep o hünerden durur[71]

29-Andan oldu enbiyâ vü evliyâ

Birlik olur karışacak su suya

30-Torpak aslı yine torpakdan durur

Cümle varlık hemân ol hâkdan durur

31-Ol gevherin bir adı Muhammed idi[72]

Cennet içinde tâlî‘ mes‘ûd idi

32-Ol gevher Âdem donunu ihtiyâr

Eyleyüben hem o dem kıldı firâr

33-Âdem’i gevhere sadef eyledi

Ya‘ni bu mülke müşerref eyledi

34-Sadef içinde murâdım dür durur

Dürr ü sadef Hak katında bir durur[73]

35-Dürr ü sadef yine ma‘nâdan biter

Aslı birdir yine bir kândan biter

36-Su dilersen bardağa kılma nazar

Bardak içinde suyu kıl ihtiyâr

37-Cümle bir çeşme suyudur ey velî

Tutalım bardak kiçidir ya ulu

38-Küllî suyun aslı birdir ey ‘azîz

Su temîzdir bardağı eyle temîz[74]

39-Ger değilsen sen bu hikmetden gâfil

Gâfil olma yol içinde ey ‘âkil

40-Ehl-i tevhîd ol ki cânın şâd ola

Şâkird olan ‘âkıbet üstâd ola

41-Ol gevherden oldu Muhammed cânı

Anın için tutdu cümle cihânı

42-Anın için oldu cihân gülistân

‘Ûd u sandal serv ü tûbâ ergûvân

43-Hûr cennet vahş tayr ‘akl u cân

Ol gevherdir cümlenin aslı hemân

44-Cümle anın ‘aşkına kıldı karâr

İhtiyâr oldur kamudan ihtiyâr

45-Bu idi kim vasf-ı hâlim söylerim

Anı kim gördüm hikâyet eylerim

46-Her ne ‘ilim üstâddan gördüm ise

‘Akl içinde her neye erdim ise

47-Nazm kıldım bir destân eyledim

Bu idi şikeste beste söyledim

48-Goncenin yüzünden açdım perde

Güneş ile bile görmüşüm ayı

49-Len terâni güle bürka‘ eyledim[75]

Gülşeni bülbüle otağ eyledim

50-Ben fakîrem kuş dilinden anlaman

Tûtîye şeker gerek hara saman

51-Şahbâzın yavrusu yine şahbâz olur

Hümânın hümâ vü bâzın bâz olur

52-Dervîşem ben Mustafa kıldı nazar

Hem anın bahşîşidir bu haber

53-Yohsa ben kendi hâlimi anlarım

Sözümü hemân yerimde banlarım

54-‘Âşık isen Kaygusuz Abdâl gibi

Sana bir hırka hemân bir şal gibi

55-Anı ko kim Mustafâ murdâr dedi

Anı koyana erenler er dedi

56-Tekebbürlük eyleyen mel‘ûn olur

Nitekim Şeytân gibi bî-dîn olur

57-Yol içinde alçağa koy menzilin

Tâ ki hallolmak dilersen müşkilin

58-Meskenet toprağına her dem yüzün

Süregör kim ta bilesin kend’özün

59-Toprak olmayınca gevher olmadı

Toprağa düşen gevherler solmadı

60-Toprak ol toprak gibi teslîm ü cûd

Cümle ‘âlem toprağa kıldı sücûd

61-Evliyâyı bil ki benzin solmaya

Hiç mukallidler müselmân olmaya

62-Evliyâ oldu delîl ü bürhânım

İnsân-ı kâmilde buldum sultânım

63-Yedi gün yedi gece ol nâtuvân

Bekledi Peygamber’in kabrin hemân

64-Bu nasîbi anda sundular ana

Hem dediler adına gevher-nümâ

65-Tâze gülden desteler çîn eyledim

Her nefesi bûy-ı müşkin eyledim

66-Kıymetin bilir anın sarrâf olan

Gıll u gışdan kalbi dâ’im sâf olan

67-Gevhernâme bunda hatm oldu tamâm

Ver Resûl’ün rûhuna yüz bin selâm

AE 797/22b; A 7621-1/113a.

179

Mimbernâme

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1-Eyâ ‘akl ile irfânım diyenler

Eyâ mülke Süleymân’ım diyenler

2-Eyâ bildim diyenler cümle hâli

Eyâ vardım diyenler doğru yolu

3-Hakk’ı bildim diye irşâd edersin

Tepersin minberi feryâd edersin

4-Ne bildin neye erdin iş bu hâlde

‘Akıllar mât olupdur iş bu hayâlde

5-Buna ‘akl ile kimse ermemişdir

Gözüyle Hakk’ı kimse görmemişdir

6-Bu bir deryâ durur ‘akıllar ermez

Özünden geçmeyen Rabb’ını bilmez

7-Dilersen bulasın kevn (ü) mekânı

Özünden fânî ol Rabb’ını tanı

8-Ki sen senliğini gider aradan

Bilirsin ta seni kimdir yaradan

9-Sen ü ben eylemez o kim kişidir

Sen ü ben eylemek şeytân işidir

10-Özünden gayrı kul görmez arada

Hakk’ı hâzır görür ağ u karada

11-Dilersen olasın mahrem-i esrâr

Bu dünyâ gavgâsına uyma zinhâr

12-Ferâgât ol cihânın gavgâsından

Ki nefsin kurtarasın fitnesinden

13-Hemân seyrâncısın seyrânın eyle

Sakın deme şu şöyledir bu böyle

14-Özüne gel özüne Tanrı dostu

Sana derim budur sözün dürüstü

15-Cihân halkının iş budur hayâli

Hayâli gece gündüz mülk (ü) mâli

16-Eğer söyler olursan Hak sözünü

Çevirir yüzünü örter gözünü

17-Azâzil’dür Hakk’a eylemez ikrâr

Gerekse söyle ana bunca tekrâr

18-Binipdir nefs atına ha seğirdir

İşitmez kulağı sankim sağırdır

19-Hemân birbirinin ‘aybın gözedir

Gönülden dürlü fitneler düzedir

20-Nice edip ne edeceğin bilmez

Birinin onduğun biri dilemez

21-Eğer mâlın var ise kavm u kardaş

Cihân halkı seninle cümle yoldaş

22-Eğer kendi hâlinde bir ‘âşıkdır

Ana derler ki iş sevmez ışıkdır

23-Âşık olsam adım tenbel Alâyî

Eğer sofu isem derler mürâ’î

24-Dânişmende varırsam Dâbbetü’l Arz

Câhil deyü halkı bir pula saymaz

25-Ha bir cenkdir biri birin beğenmez

‘Ârifler Hakk’dan özge nesne bilmez

26-Bulurlar bir sözü bin söz ederler

Koyup doğru yolu eğri giderler

27-Söz ile bulmak olsa idi Hakk’ı

Uçup Arş’a çıkaydı cümle fâkı

28-Cihânda şimdi gavgâ çoğalıpdır

Cihânı fitne-i Şeytân alıpdır

29-Eğer ‘âlim eğer sûfî vü dervîş

Hemân şöhret olupdur cümle cins

30-Dinle imdi hem yine bir hoş haber

Yine kânından getirdim bir gevher

31-Dinle imdi bir ‘acâ’ib armağân

Yine taşdı gönlüm evinden bu kân

32-Yine cûş eyledi ma‘nâ deryâsı

Yine geldi başıma ‘aşk sevdâsı

33-Yine kurdum ‘aşka yây ok atmağa

Gelmişim şarrâfa gevher satmağa

34-Kim ki ister ol tarrârı uş benem

Ol cânımdır câna perde ben tenem

35-Benem ol Bağdât’da feryâd eyleyen

Başın oynadıp Ene’l-Hak söyleyen

36-Yine gelsin ol bana fetvâ veren

Beni bu halka bi-tâ‘atdir diyen

37-Dâ’imâ söyler bu sözü ol nâdân

Meğer kim korkmaz utanmaz Tanrı’dan

38-Ol sâlûs kim dervîşe münkir olur

Cümle kulun sırrını Allâh bilir

39-Bi-tâ‘atdir deyü söyler abdâla

Söyleyin gelsin bir ol meydâna

40-Görelim kendi nice tevhîd kılur

Bu Tanrı bendesin bid‘at bilir

41-Tanrı Settâru’l-uyûb’dur hem Kerîm

Hem Rahîm’dir hem halîmdir hem ‘alîm

42-Tanrı bilir günâhın her bendenin

‘Aybını yüzüne urmaz kimsenin

43-Ol kadîrdir lutf ile ihsân kılar

Dertlilerin derdine dermân kılar

44-Ben sâdıkım zerk u tezvîr bilmezem

Her bir işde gayrı tedbîr kılmazam

45-Velîkin sâlusı sevmez yıldızım

Hakk’ı hâzır görenedir bu sözüm

46-İnsân-ı kâmil içindir bu cevâb

Hayvânın nesine gerek bu hitâb

47-Bir nasîhatdir bu sözüm insâna

Değme bir kimse giremez bu ‘ummâna

48-Cihâna geldi insân gitmek için

Kemâl-i ma‘rifet kesb etmek için

49-Dinle imdi bir acâ’ib dürlü hâl

Âhiri noksâna erer her kemâl

50-Her sabâhın sonuna ahşâm olur

Hem şadîliğin âhiri gam olur

51-Yukarı gök aşağa yer görünür

Bilinmez birbirine bürünür

52-Göğün nerdibânı yokdur çıkılmaz

Yerin nihâyetini kimse bilmez

53-Bu ne kârhânedir üstâd görünmez

Bilişdir cümle eşyâ yâd görünmez

54-Neye baksan pâyânı yok denizdir

Bu ne yoldur ne menzildir ne izdir

55-Özünden yâd olanlar yâd olupdur

Bilişenler hemân âzâd olupdur

56-Bilişmeyen bî-gânedir özüne

Zirâ bilemez vücûdu ne özü ne

57-Özün bilen kişi oldu haberdâr

Hemân bir vücûddur bir cân ne kim var

58-Sözü ko fâriğ ol Kaygusuz Abdal

Bu sözden açılır bunca kîl u kâl

59-Gönül Hakk’ın evidir bî-gümân bil

Dudag anın kilididir dili dil

60-Eğer dilim hatâ söylerse ey dîl

Dilim dilim dilim dilim dilim dil

AE 797/33a.

180

Dilgüşâ’dan

Mefâîlün Mefâîlün Feûlün

1-Gel ey kendi hâline yol bulanlar

Ma‘nâ rahında mikdârın bilenler

2-Erişenler bu vahdet menziline

Cân u baş terk edenler ‘aşk yoluna

3-Ma’nâ burcunu seyrân edenler

Vücûdun katresin ‘ummân edenler

4-Girüben ‘aşk denizin boylayanlar

Ma’nâ izleyip soy soylayanlar

5-Ne demekdir bilin ‘ilm-i ledünnî

Olan sıdk ile bu ‘aşkın cünûnu

6-Bu ma‘nâ bahrine zevrak düzenler

Bu vahdet kuşlarına fak kuranlar

7-Erişenler Süleymân menziline

Olanlar ‘andelîb vahdet gülüne

8-Ma’nâ meydânında bâz olanlar

Hakîkat burcuna şahbâz olanlar

9-Bu ma‘nâ dürrüne ma‘den olanlar

Hakîkat kâmil-i insân olanlar

10-Bu ma’nâ dürrüne ma‘den olanlar

Hakîkat kâmil-i insân olanlar

11-Kamu eşyâ Hakk’a mevcûd değil mi

Hakk’ı inkâr iden merdûd değil mi

12-Kamu şey’ Hak ile birlikde yeksân

Kamu vâhid olupdur derd ü dermân

13-Kamu varlık kadîm ü pür-kemâldir

Hayâl yokdur arada cümle hâldir

13-Kamu varlık Hakk’ın bürhânı imiş

Kamu gönül Hakk’ın mekânı imiş

14-Bakan her yana Sultân’ı görür pes

Dahi hiç gayrı yok cânı görür pes

15-Vücûduyla dahi cân misâl olmuş

Birikmiş bire gör ne kâbil olmuş

16-Dahi hiç gayrı görünmez cihânda

Hemân Hak’dır görünen her mekânda

17-Neye baksan hemân nûr u ziyâdır

Kamu yüz âyine-i cân nümâdır

18-Kamu varlık bâkîdir yok fenâsı

Hatâsı yok kamu sözün hatâsı

19-Ne kim görsen hemân ‘ayn-ı kemâldir

Kamu eşyâ bir vücûd bir cemâldir

20-Gel ey tâlib olan hayâli terk et

Hâmûş ol bu kamu makâlı terk et

21-Sakın beyhûde sözlerle dilini

Eriştiği yere sungıl elini

22-Bu cihân sahrâsında yol bekleme

Hakk’ı sen kend’özünde ayrı bilme

23-Sakın gönlünü her sevdâya verme

Özüne gel başın gavgâya verme

24-Cânını pâk eyle hayâl ü hâmdan

Hemân Hak’dır murâd cümle ‘âlemden

25-Nasîhat kabul eyle İblîs olma

Hâsü’l-hâs ol bu yolda hasîs olma

26-Eğer bilmek dilersen sen özünü

Hâlin anla mizâna dart sözünü

27-Bu yolda yol erine yoldaş olgıl

Ayak olma yol içinde baş olgıl

28-Özüne gel haber anla sözünden

Ta kim haberdâr olasın özünden

29-Hakk’ı sen kend’özünden ayrı görme

Özünü gayrı Hakk’ı gayrı görme

30-Hakîkat cümle ‘âlem nûr-ı mutlak

Hak istersen hakîkati budur Hak

31-Eğer Hak’dan utanırsan utangıl

Ko bu hayâli özüne bürüngil

32-Özünü cehl ile Hak’dan ayırma

Hakk’a doğru bak ahî gözün ayırma

33-Sakın aldanmagıl sen bu hayâle

Eğer cânla müştâk isen visâle

34-Îmân ehli isen terk et gümânı

Âdemsen bil ahî sûd u ziyânı

35-Nice hayvân gibi gâfil gezersin

Meğer şeytân gibi Hak’dan bezersin

36-Unutma Hakk’ı sen kalma hayâlde

Zî-hayf eğer kalır isen bu hâlde

37-Yolu gözet yolu sahrâya düşme

Sakın her beyhûde sevdâya düşme

38-Eğer insân isen anla haberi

Cânında var ise ‘aşkın eseri

39-Hakk’ı kend’özüne yâr eyleyigör

Yok olmaya özün var eyleyigör

40-Mutî‘ ol Hakk’a olmagıl muhalif

Eğer bu hâlde geçersen zî-hayf

41-Ey Hakk’ı isteyen gezme yabanda

Hemân istediğin nesne sende

42-Senin istediğin sensin hemân sen

Sa‘adet güherinin kânı sensin

43-Eğer sen bilmezsen bileni dinle

Sözün işit nedir haberin anla

44-Nasîhat dinle ey Hakk’ın tâlibi

Tâ ki olasın Allah’ın habîbi

45-Kamu eşyâ içinde doludur Hak

Eğer görmek dilersen gözün aç bak

46-Gözün aç gör Hakk’ı cümle mekânda

Dolu oldur kamu vücûdda cânda

47-Neye baksan görünen ol kadîmdir

Dahi kim var hemân hayy ü ‘âlîmdir

48-Bu haberden cânına bir haber ver

Boynundan cân kuşuna bâl ü per ver

49-Uyar gönlünü bu gaflet hâbından

Suvar cân bostânın tevhîd âbından

50-Tâ ki cânın bağı ola münevver

Bite gönlün içinde gül ü gülzâr

51-Sıfâtında buluna zât-ı mutlak

Sana yüz göstere gönlündeki Hak

52-Bilesin sen nesin kendi hâlini

Âhir eyleyesin kîl u kâlini

53-Özünü bil ki bilesin nedir Hak

‘Ayân ola sana bir sırr-ı muğlak

54-Bite cânın bâğında tâze güller

Birike sana küllî cümle yollar

55-Sen olasın kamu yoldağı menzil

Senin katında hâl ola bu müşkil

56-Sana secde kıla cümle halâyık

Kamu yerdeki kul gökde melâyik

57-Sen olasın kamu işin murâdı

Kamu sıfatların içinde zâtı

58-Kamu ‘âlemin olasın umudu

Zâkirin zikri sâcidin sücûdu

59-Yoluna sen de ol zât-ı mutahhar

Seni beyân kılar bu cümle defter

60-Hemân sen olasın matlûb tâlibe

Erişesin dilediğin nasîbe

61-Olasın murâdı cümle ‘âlemin

Elif olasın içinde o lâmın

62-Gel ey insân işit sen bu haberi

Yetesin kend’özüne kıl seferi

63-Sücûdun sen sana kıl gayra kılma

Hemân sensin özüne gel dâğlama

64-Bilir misin nedir bu sözde maksûd

Sana mevcûd olupdur ahî Ma’bûd

65-Sen vücûdsun sana cân olan oldur

Senin cânında pinhân olan oldur

66-Odur gönüldeki fikr ü hayâlin

Odur vechindeki hüsn (ü) cemâlin

67-Hemân oldur sen özünü sanırsan

‘Ayândır ol sana pinhân sanırsan

68-Sebeb oldur ki bilmezsin özünü

Gözün kaçan görebilsin gözünü

69-Meğer insân-ı kâmile eresin

Nedir bu hikmetin aslın sorasın

70-Yüzünü yere koyasın katında

Hâlini ‘arz edesin hazretinde

71-Dersin kim neyim ben maksûdum ne

Bu bâzârda ziyânım ne sûdum ne

72-Ser-gerdân oldum bilmezem özümü

İşidirim velî bilmem sözümü

73-Bu söyleyen bilmem ki benim mi

Cânân mıyım vücûd muyum cânım mı

74-Neyim ben kend’özümden haberim yok

Dîvâne oldum uşta karârım yok

75-Nerden gelmişem bunda işim ne

Âhir ne olacağım gerdîşim ne

76-Bilemem kul muyum yâ sultânım mı

Nedir hâlim vücûd muyum cânım mı

77-Beni aldadı bu nakş u hayâller

Bu cihândaki dürlü dürlü hâller

78-Azığım yok yolum sahrâya düşdü

Başım gör ne sevdâya düşdü

79-Unutdum aslımı kaldım yabanda

Giriftâr olmuşum bu cism ü cânda

80-Yüzün ‘urvesi beni aldadı tutdu

Bu tama‘ ejderhâsı beni yutdu

81-Bir sağ mürebbî istemem cihânda

Hemân bir kuru sözüm var lisânda

82-Sözüm özdür velî özüm gâfilim

Neyim bu özümü bilmem ki gâfilim

83-‘Âsîyim yol erine mutî‘ olmam

Tekebbürüm füzûlüm yola gelmem

84-Bu sevdâdır beni koyan yolumdan

Ser-gerdân eyleyen kendi hâlimden

85-Sen işit ey tâlib bu ne demekdir

Neyi beyân kılar ne söylemekdir

86-Bu sözden kıyas etgil özünü

Öğün devşir bir aç ahî gözünü

87-Nice ser-gerdân olasın cihânda

Azığın yok susuz kaldın yabanda

…

88-Azığın düz dahi bir yol iş iste

Sana kulağuz olmağa baş iste

…

89-Nice bu vîrân kervânsarâyda

Gâfil olmakdan sana ne fâ’ide

…

90-Nice bu gaflet içinde yatasın

İşin kılıp halka sâlûsluk satasın

91-Gâfil olma gözün aç bir beri gel

Anaru gitme Hak’dan bir beri gel

92-Çün âdemsen haberdâr ol nedir hâl

O kim senden kalacakdır anı sal

93-Anı götür ki bu yolda gerekdir

Gâfil oturma kim menzil ırakdır

94-Gâfil olma kalırsın yoldaşından

Bu uykuyu gider ahî başından

95-Uyan ki menzile yetdi seferin

Sana yâr oldu devlet-i bîdârın

96-Açıldı perde Sultân göründü

Bak ahî cism içinde cân göründü

97-Hicâb gitdi ‘ayân oldu o Sultân

Zihî lutf zihî ihsân zihî devlet

98-Hemân (ki) gölgesi cümleye düşdü

Kâfile-yi bâkîye devlet erişdi

99-Kamu yola erişdi buldu menzil

Bihamdüllâh ki hâlloldu bu müşkil

100-Kamu eşyâ Hak ile vuslat oldu

Erişdi birlik ikilik mât oldu.

…

06 Hk 167/1b.

181

Gülistân’dan

1-‘Aşk gözün aç maksûdun Sultân ise

Tene kalmagıl murâdın cân ise

2-Ten cânın yüzünde perdedir hemân

Perde ardında nihân oldu o cân

3-Cümle bunlar mezahîrdir ol cânın

Perdesidir cism ü sûret sultânın

4-Cism ü sûret cân ile cünbüş kılur

Cândır ahî cismi arayış kılur

5-Sen bu sözden anlagıl kend’özünü

Gözün aç devşir bilesin sözünü

6-Nakşa bakmagıl gerekse nakkâşı

İşine karâr gerekdir her kişi

7-Ne işe geldin cihâna söyle bir

Seni bunda yine getirdi Kadîr

8-Söyle ki insân mı ya hayvân mısın

Kul musun bil ahî sultân mısın

9-Kul isen kulluğu eyle yegâne

Şöyle kulluk eyle sultân beğine

10-Sultân isen küllîyen sen gayrı yok

Çün tabîbsin sen arada sayrı yok

11-Her sûret nakşında bakıp nakkâşı

Görse olur gözleri olan kişi

12-Zâhir ü bâtın ‘ayân oldu ‘ayân

Ten içinde âşikâre göründü cân

13-Kande baksan gülistân oldu cihân

Kurtulupdur ten duzâğından bu cân

14-Sadef içinde bitipdir her gevher

Birbirine şerîfdir her ne ki var

15-Kendi cinsiyle yaraşır her kişi

Aslını bilen yek işler her işi

16-Ne bilir eşek arısı bal nedir

Yolcudan sorgıl der ki yol nedir

17-Yerli yeri var bu cümle nesnenin

Ayrı libâs don vardır her cânın

18-Her birinin işi dahi ayrıdır

Göresin biri birinden gayrıdır

19-İki şey biribirine benzemez

Kışa kış derler sorana yaza yaz

20-Her biri kendi işinde gönlü hoş

Kendi cinsiyle uçarlar cümle kuş

21-Hoş donanır bahâr olucak cihân

Şâdılık eyler sevinir cümle cân

22-Cümle tertîb yerli yerinde usûl

Hoş bilir kendi işini cümle kul

23-Her neye baksan arâste pür kemâl

Zâhir ü bâtın tamâmdır küllî hâl

24-Cümle şey vuslat olupdur şâh ile

Her neye baksan arada şâh bile

25-Zerre içinde güneş oldu ‘ayân

Nişân içinde göründü bî-nişân

26-Deniz ile bile katre muttasıl

Birikdi bürhâne yetdi her delîl

27-Kande baksan görünür oldu Ahad

Âşinâlıkdır aradan gitdi yâd

28-Cümle âşinâ birliğe oldu tanık

Küllî birlik oldu arada gayrı yok

29-Yerde gökde her ne kim vardır tamâm

Cümle bu cân ile diri vesselâm

30-Her neye baksan görünen ol Gafûr

Ne münâcât kıldı ne Mûsâ ne Tûr

31-Birlik oldu cümle varlık ser-be-ser

Birliğe yetdi birikdi cümle kâr

…

06 Hk 167/51b.

32-Bu sûretler kim görünür âşikâre

Cism ü cân ‘ayân görünmez gözlere

33-Cândır ahî sûreti perde çeken

Özü nihân perde ararından bakan

34-Her ki ‘aşk gözü ile bakdı dîdâre

Cism içinde cânı gördü âşikâre

35-Cân pâdişâhdır yüzünde ten nikâb

Nikâb içinde ‘ayândır âfitâb

36-‘Aşk gözünde perde hicâb olmaya

Yakın ırak hayâl ü hâb olmaya

37-Her kim ‘aşk gözü ile bakdı ol

Ten içinde câna doğru vardı ol

38-Nice kim diri dutubdur teni cân

Cân dahi ol pâdişâh hem-çünân

39-Biri biriyle ola ‘aşk silsile

Cân u canân bütün içinde bile

40-Ten ü cân canâna derler bu kelâm

Üçü bir vücûddur adı bu âdem

41-Ol âdemin adı Ahmed’dir anın

Aslı oldur her vücûdun her cânın

…

06 Hk 167/58b.

42-Öz cânına her neyi kılsa kabûl

Cümleye de hem anı isteye ol

43-Günde beş vakt namâza hazır ola

Hak ne kim verse ana şâkir ola

44-Uşda budur şerî‘at şartı hemân

Tarîkatden dahi işit bir nişân

45-Tarîkat oldur ki dünyâdan geçe

Hak yolunda sıdk ile gözün aça

46-Şerîk olmaya bu Tanrı mülküne

Sînesinde kalmaya kibr ü kîne

47-‘İbret göre kande baksa gözleri

Söyleyecek hikmet ola sözleri

…

06 Hk 167/59a.

48-Kimyâ-yı sa‘adet olmaz her türâb

Her işin içinde vardır bir sebeb

49-Aş pişirmeğe havuç u tuz gerek

Ol ki olmuş ana ne ol bu gerek

50-Zerre içinde nihân olmaz güneş

Ayağa ayak demişler başa baş

51-Gülün aslıdır diken andan biter

Gül ve diken aslı bir kândan biter

52-Nûra bak kim zulmet içinde ‘ayân

Zulmeti gör nûra olmuşdur mekân

53-Derd arasında görüngil dermânı

Küfr içinde bile iste îmânı

54-Yahşi ile bile gelmişdir yaman

Ya ‘izz içinde nihândır yahşî cân

55-Bir vücûdda biledir ‘ayb u hüner

Perdedir biri birine ne ki var

56-Suyla diri suyu görmez balık

Ten cânı görmek mahaldir ey ‘âşık

57-Her kafaya bak ki biledir yüzü

Güneşin katında iste yıldızı

58-Mevce bak kim yine denizden kopar

Biri birine ulaşık huşk-ı ter

59-Bir ‘âlem (ü) bir hayâtdır bir vücûd

Kime pîş ü küfr ü îmân Ka‘be pût

60-Doğru yol oldu Sırat-ı Müstakîm

Tâb‘ oldu cennete nâr-ı cahîm

61-Yâr u ağyâr bu hayâller küfr ü dîn

Birliğe yetdi yakîn oldu yakîn

62-Zerre ile birliğe yetdi güneş

Gevher inciye döndü kara taş

63-Gömleği kalmadı günden zerrenin

Deryâ gizlendi içinde kudretin

64-Nice bî-payân göründü her çâker

Matlûba maksûda yetdi her sefer

65-Bir yüz oldu kande baksan cümle şey

Zâhir bâtın bir oldu mürde vü hay

66-Yine hemân evde bulundu deve

Kande baksan dübdüz oldu dağ ova

67-Cümle gözden gitdi hicâb perdesi

Hak bilindi îmâna geldi ‘âsî

68-Her neye baksan görünen vech-i Hak

Vasl erişdi visâle döndü firâk

69-Zerk ü tezvîrin dürüldü defteri

Her dilek Hak oldu sözü haberi

70-Küllî bir cân bir vücûd oldu ‘âlem

Elif oldu lâm-elifden gitdi lâm

71-Cümle eşyâ mir’ât oldu şöyle sâf

Simurg ile bunda geldi kûh-ı Kâf

72-Zerre içinde nihân oldu nihân

Bu mekânda ‘âyân oldu lâ-mekân

73-Mülk-i vahdet âşikâr oldu tamâm

Hakîkat sırrını bildi her âdem

74-Cümleye çünki Hak oldu destgîr

Sa‘adet gencini buldu her fakîr

75-Cümle birlikden ganî oldu ‘ukûl

Birlik içinde ne sağ kaldı ne sol

76-Zerre-i güneş yana ne oldu hemân

Ebed ü kâ’im ü mülk-i câvidân

77-Zan u gümân yel aldı harmânın

Hakîkat bozdu ikilik bostânın

78-Küllî îmân oldu gümân kalmadı

Kemâle erişdi noksân kalmadı

79-İnkâr ehli sıdkını kıldı safâ

Yüz göründü aradan gitdi kafa

80-Evvel ü âhir her ne ki var dünyâda

Buna delîldir görünür ortada

81-Dört ‘anasır şeş cihet vardır ‘ayân

Cümle varlık bu mekân u lâ-mekân

82-Bu sûretler zâhir ü bâtın demek

Ana revâ karâr dîn ü bî-dîn demek

83-Heft eyyâm rüzgâr mâh u sâl

Küllî tertîb ‘ilm ü ‘amel güft ü kâl

84-Yedi kat yer yedi kat gök rûz u şeb

Pîş ü kem ü hâm u puhte hurd u hâb

85-Cümlesin sen bir elif bil ey tâlib

Budur uş verdiği nişân ol Habîb

…

06 Hk 167/60a.

182

Sarâynâme’den

1-Bu dem kulak ol ey âdem bu söze

Bu ‘atâ Hak’dan nasîb oldu bize

2-Nasîb oldu hâlimizi anladık

Hikmeti cân kulağı’la dinledik

3-Çok zamân ‘aşk ocağında cânımız

Yanmağıla geçdi bu devrânımız

4-‘Akl evine çünki erdi menzilim

Gönlümün seyr etdiğin söyler dilim

5-Söylediğim sözün aslı ey habîb

Ne demekdir kasdını anlar tâlib

6-Hikâyet çok söz öküş menzil ırak[76]

Müstemi‘ ol söze ey tâlib-i Hak

7-Niye geldin bu sarâyda yolumuz

Bu sarâyda n’olısardır hâlimiz

8-Sultânındır bu sarây cümle varı

İçindeki yine kendi kulları

9-Bu sarâyı ol ‘imâret eylemiş

Kudretinden gör ne hikmet eylemiş

10-Bu sarâyda nûr u zulmet yaz u kış

Erte gece eyi yavuz yâd biliş

11-Vasl hicrân ağlamak gülmek bâbı

Cümle dürlü işin aslı sebebi

12-Tamu uçmak Sırat u mizân demek

Cümle ef‘âl insân u hayvân demek

13-Zühd ü takvâ farz u sünnet küllî hâl

Derd ü dermân ‘ilm ü hikmet kîl u kâl

14-Hak bâtıl demek bu sözler ey fakîr

Cümle bu evdeki sözdür ol habîr

15-Cümle dürlü hâsılın aslı hemân

Bu sarây içinde biter ey civân

16-Cümle varlık ‘ilm ü hikmet lisâne

Bu sarâyda hâsıl olur hem yine

17-Zirâ bu sarâyda bite her hâsıl

Va‘deye koma hâlini bunda bil

18-Bu sarâyda Sultân’ın seyrângâhı

Bu sarây içinde iste sen şâhı

19-Zirâ cümle dürlü hikmet bundadır

Bu sarâyı düzen üstâd bundadır

20-İşini va‘deye salma ey ‘âkil

Dem bu demdir sen hâlini bunda bil

21-Bunda bilsen müşkilin kalmaz dahi

Bunda bilen bildi buldu Allah’ı

…

06 Hk 167/74b.

22-İnsân oldur ol Hakk’ı hâzır göre

Kendi nefsin cümleden hakîr göre

23-Nefsine uymaya cânı gözleye

Küfrü tek edip îmânı gözleye

24-Mutî‘ ola Hakk’a ‘âsî olmaya

Pâk ola gönlünde pası olmaya

25-Mustafâ ‘ilminden aça gözünü

Dem-be-dem toprağa koya yüzünü

26-Evliyâ hakkından ikrâr eyleye

‘Aşka ‘aklın sıdk ile yâr eyleye

27-Terk ede yanlış hayâli er gibi

Temiz ola tâ‘ati Muhtâr gibi

28-Yol erinden sora yolda müşkilin

Yol erinden hâsıl ede hâl dilin

29-Nefsi dileğine harîs olmaya

Kâmiller katında nâkıs olmaya

30-Budur insân demekden maksûdu

Bilmeğe taleb edersen Ma’bûd’u

31-Gayr-ı Hak’dan gönlünü sâf eyleye

Tâ ki Hak suçunu mu‘af eyleye

32-Mustafâ’nın ‘ilmi ola yoldaşı

Yol içinde Mustafâ ola başı

33-Şâh-ı Merdân gibi gerçek er ola

Cümle işi Allah’a yarar ola

34-Gidere Allah yolunda şirketin

Anlamak dilerse Hakk’ın hikmetin

35-Zühdü temiz ola hâlis dirliği

Gönlünde keşf ola Hakk’ın varlığı

36-Uşta hemân budur âdemden murâd

Sultân ile bilişe olmaya yâd

…

06 Hk 167/75a.

37-Tanrı’nın adı kerîmdir lutfu çok

‘Adli vardır kullarına zulmü yok

38-Kimsenin ‘aybını yüzüne urmaz ol

Sultân’dır hakkı bâtıla vermez ol

39-Gerçi kullarından gelir dâ’im hatâ

Kula Hak’dan erişen lutf u ‘atâ

40-Ey hoca bir dem kulak ol aç gözün

Bilmeğe taleb edersen kend’özün

41-Bu saraya geldiğinden ey âdem

Bilesin ki kandedir Rabbü’l-enâm

42-Cümle ‘âlemde bile mevcûd mudur

Yohsa kendisi şöyle vahid midir

43-Sorduğum ol kişidir ben sana

Bakıcak oldur görünen dört yana

44-Sen evvel fikr eyle bu sarây nedir

Bu kevâkibler güneş ü ay nedir

45-Kul sultân Tanrı Peygamber demek

Ulu kiçi kemter ü server demek

46-Bu sarâyda görünen nakş u hayâl

Zâhir ü bâtın görünen küllî hâl

47-Şöyle bunlar kendi kendinden midir

Yohsa Allah bunları eden midir

48-İnsân oldur ol bu hâli fikr ede

Bile özün Allah’ına şükr ede

49-Cem‘ ede ‘aklın bile kend’özünü‘

Gaflet uykusundan aça gözünü

50-Bu sarây nakşına gönül vermeye

Hakk’ı bile özün arada görmeye

51-İnsân ile hayvânın farkı hemân

Hakk’ı bilmek vechi nedir ey civân

52-İnsân oldur ol Hakk’a teslîm ola

Nefsi zâlim olmayıp mazlûm ola

53-Halkı Mustafâ gibi şîrîn ola

Şâh-ı merdân gibi kulu çîn ola

54-İnsân oldur ol Hakk’ı unutmaya

Hâm hayâl gönlünde yer tutmaya

55-Gayr-ı Hak’dan gönlünü pâk eyleye

Anlaya her sözü idrâk eyleye

56-‘İlm ü hikmet ile aça gözünü

İnsân oldur ki bile kend’özünü

57-Kend’özün bilen Hakk’ı bilmiş olur

Hakk’ı bilen cümle halka pîş olur

58-Gayr-ı Hakk’a gönlünü vermez dahi

Zirâ ol gönlünde bulur Allah’ı

59-Allah’ı bulan kişinin ey ‘azîz

Gayr-ı Hak’dan zamîri olur temiz

60-Hayrân olur Allah’ın birliğine

Muhib olur cümle halk dirliğine

61-Sıdkı bütün kendi gerçek er olur

Cümle işi Allah’a yarar olur

62-Bu sarâyda cümle halka Hak anı

Emîn eyler dirliğinde ol Ganî

63-Dirliği temiz özü sâdık olur

Her ‘ameli Allah’a lâyık olur

64-Uyanır gafletden açar gözünü

Vezn ile mîzâna dartar sözünü

65-Dirlik ile Allah’a lâyık olur

Gönlü ‘ilm-i ledüne hazîne olur

66-Çîn olur kalmaz hâlinde müşkili

Hak ile birliğe biter her hâli

67-Gayr-ı Hak’dan gönlünü safâ kılar

Hak yolunda ‘ahdine vefâ kılar

68-Teslîm olur gerçek erenler gibi

‘Ârif olur ‘ilm ile muhtâr gibi

69-Cümle halka delîl olur dirliği

Bir olur gönlünde Hakk’ın varlığı

70-Tevhîd ile teni de câna döner

Hayvân iken nâgâh insâna döner

71-Erişir bahtı sa‘adet tahtına

Gözün açar hazır olur vaktına

72-Gafil olmaz gerçek erenler gibi

Dâ’im uyanık olur Haydar gibi

73-Server olur cümle cihân halkına

Benzedir hulkun Muhammed hulkuna

74-Mülküne emîn Allah’a velî olur

Her işin âhir ü evveli olur

75-Sa‘adet mülküne yeter seferi

Fermân olur hükmüne dîv ü perî

76-Öz hâlinde müşkili kalnaz dahi

Cân gözüyle âşikâre görür Şâh’ı

77-Bu sarâyda bu kez anın cümle kul

Mutî‘ olur hükmünü eyler kabûl

78-Allah anı ‘azîz eyler cân gibi

Halîm olur her huyu Sultân gibi

79-Cümle halka rûşen olur dirliği

Cem‘ olur gönlünde Hakk’ın varlığı

80-Can içinde bilişir Allah ile

Cümle işi birlik olur Şâh ile

81-Gönlü Hakk’ın varlığına kab olur

Hakk’ı bilmeğe özü sebeb olur

82-Bu sarâyda ay u güneş gibi ol

Cümle halkın gönlüne olur kabûl

83-Yerde gökde cümle halka baş olur

‘Aklı selîm kend’özü yavaş olur

84-Bu kez andan emîn olur hâs u ‘âm

Yol içinde dirliği olur tamâm

85-Cümle halka şefî‘ olur dirliği

Kendüye müsellem olur erliği

86-Bu sıfatları nişân verdi gören

Yola girip yolda menzile eren

87-Cân içinde vuslat olan Hak ile

‘Ömrünü sarf eyleyen müştak ile

88-Mustafâ’nın kavline mutî‘ olan

Allah’ı Mustafâ ‘ilminden bulan

89-Vücûdunda gayr-ı Hak kalmaz dahi

Doğru bakan anda görür Allah’ı

90-Gayr-ı Hakk’a ol mutî‘ olmaz dahi

Mustafâ yolunda ister Allah’ı

91-Zîrâ hadd-i menzilin oldu hemân

Mustafâ verdiği nişândır nişân

92-Gel ey tâlib bu sarâyda utma gel

Mustafâ’dan gayrı mürşid tutma gel

93-‘Aklını cem‘ eyle uy Mustafâ’ya

Tâ ki bu yolda eresin safâya

94-Zîrâ oldur cümle halkın mürşidi

Evvel ol âşikâre kıldı Ma‘bûd’u

95-Cümle halka evvel ol verdi haber

Gafil olman ki bu mülkün ıssı var

96-Bu sarây bir ulu Sultân’ın imiş

Küllî tertib hemân ol Han’ın imiş

97-Gafil olman deyi evvel Mustafâ

Hitâb eyledi bu halka ol safâ

98-Halkı gaflet uykusundan ol Nebî

Uyardı eyder ki bilin Allah’ı

99-Gece gündüz tâ‘ata meşgûl olun

Bu yolda Allah’a yarar iş kılın

100-Gafil olman ki gafillik hoş değil

Er olan gaflete düşmek iş değil

101-Bu haberi halka evvel ol Nebî

Söyleyip bildirdi şart u edebi

102-Bu temyizi Mustafâ’dan bildiler

Bu haberi evvel andan aldılar

103-Mustafâ bildirdi ulu Sultân’ı

Halka ol kıldı bu lutf u ihsânı

…

06 Hk 167/79b.

felek: çarh AE 797

niçin: ‘aceb AE 797

dûdundan: duhânından AE 797.

yetmiş: altmış AE 797.

yatağı: otağı: AE 797.

heves: kebûter AE 797.

kanın: kaşın İBK

yasadılar: düzeltdiler AE 797.

dilim der Yâ Muhammed: gece gündüz dönerem AE 797

hemân: bu cihânda AE 797

sunar: tadırdı AE 797

bucağı: otağı AE 797.

gevheri: sükkeri AE 797.

muhtasar: ihtisâr AE 797/23b.

özge: ayrı A 7621; cümlenin: nesnenin A 7621.

Cümle hüner hep o hünerden durur: Gevher aslı hem ol birden durur
AE 797.

Ol gevherin aslı ma‘dendendir

Ol bir katre hemân ‘ummândandır A 7621.

katında: önünde A 7621.

eyle: kılgıl A 7621.

Nestireni göğe bürka‘ eyledim

Gülşeni bülbüle otağ eyledim A7621.

Metinde “öküşdür” şeklinde yazılan kelime, vezin gereği “öküş” olarak yazılmıştır.

ŞİİR DİZİNİ

ŞİİR DİZİNİ

1-Var var ey gönül yüreğimi sen yâre kıldın

Bu ‘aşk oku ile ciğerimi sad-pâre kıldın

2-Gel gel ey gönül hûblar elinden hazer eyle

Hikâyetini hûblar ile muhtasar eyle

3-Var var ey gönül ‘aşk ile söylegil Ene’l-Hak

Sen hak koma söyle hakk’ı yârı kıla Hak

4-Gel gel ey gönül bağrımı kebâb eder ‘aşkın

Suçum neyi ki key katî ‘azâb eder ‘aşkın

5-Var var ey gönül bağrım içinde koma dâğlar

Âh eylerim senin elinden yana dağlar

6-Var var ey gönül teni ko gel cân bâzârında

Cânlar satılır gör ahî canân bâzârında

7-Gel gel ey gönül tabl-ı melâmet yeter çal

‘Aşk ile beni eyledin uş dîvâne-î abdâl

8-Var var ey gönül senin elinden yanaram ben

Hâlim ne n’ola deyü sanırlar sanaram ben

9-Gel gel ey gönül başımı çûn edesin sen

Bu hasret ile cigerimi hûn edesin sen

10-Var var ey gönül derdimi dahi beter etdin

Bu ‘aşk ile sen ‘aklımı da bî-karâr etdin

11-Var var ey gönül elini çek gel bu cihândan

Görmek dilersen nişânsın bî-nişândan

12-Var var ey gönül hasret ile bağrımı yarma

Sulh eyleyelim gel ey gönül fitneye yorma

13-Var var ey gönül ‘aşk ile bu haberi söyle

Nâmûsu kodun tasamı çaldın ‘ârı söyle

14-Gel gel ey gönül ‘aşk ile bu dîdâre bakgıl

Asıl ne imiş fer‘ nedir her kâre bakgıl

15-Var var ey gönül kend’özünü bilmeğe bilgil

Bilgil özünü âyineni ‘aşk ile silgil

16-Gel gel ey gönül ‘aşka niçin inkâr edersin

‘Aşkı koyuban dahi niye inkâr edersin

17-Var var ey gönül ‘aşk ile sen birliğe yitgil

Her ne ki sana ‘aşk der ise sözün işitgil

18-Gel gel ey gönül neye gerek ‘ucb u tekebbür

Kibri ko gönül tâ olasın ‘aşk ile pür-nûr

19-Var var ey gönül sen sana bir doğru yol iste

‘Aklın var ise usûl içinde usûl iste

20-Var var ey gönül hâlimi sor ‘aşk ile yandım

‘Aşka düşeli cevr ü cefâ ile boyandım

21-Var var ey gönül dîn yoluna sen gâfil olma

Dînini hâsıl eyle gönül bî-hâsıl olma

22-Gel gel ey gönül hasret ile hasta-dil oldum

Bu ‘aşk ile ben ayağa düşdüm sebîl oldum

23-Var var ey gönül çünki benim terkimi urdun

‘Aşk özüne sultân edip kulluğa durdun

24-Gel gel ey gönül yaraşalım ko ahî cengi

Yohsa ey gönül yere salarım nâm u tengi

25-Var var ey gönül hem-nişînin iste cihânda

Bu gaflete sen tutuluban kalma yabanda

26-Gel gel ey gönül kalma bu gaflet duzağında

Biliş ey gönül kalmayasın yâd duzağında

27-Var var ey gönül delîl-i bürhân nedir anla

Cân demenin maksûdu ne cân nedir anla

28-Gel gel ey gönül cânımıza cân yine geldi

Şol bedr-i münîr kıble-i îmân yine geldi

29-Var var ey gönül özüne gel geçdi devrân

Mât oldu bu gün ‘aşk ile ‘akl u gönül cân

30-Gel gel ey gönül gör ahî ben niye sataşdım

‘Aşka düşeli derd ile sevdâya sataşdım

31-Var var ey gönül sen beni bir oda bırakdın

Hasta ciğerim dahi beter odlara yakdın

32-Gel gel ey gönül gümrâh olup niçin azarsın

Bitmiş işimi ‘aşk ile sen niye bozarsın

33-Gel gel ey gönül sen ‘acâib bahr-i muhîtsin

Vasfını senin künh ile beyân etsin

34-Var var ey gönül cihâna kalma sana kalmaz

Ehl-i niyâz ol sen e gönül neye gerek nâz

35-Gel gel ey gönül söyle ki ‘âkil neye derler

Assı ne imiş sermâye-i asl neye derler

36-Var var ey gönül iste bulasın sana bir yâr

Sakla sırrını velî gönül duymasın ağyâr

37-Gel gel ey gönül hoş görelim dem bu demdir

Her kim bu demi anlamaya idrâki kemdir

38-Var var ey gönül benimle meyl ü vefân yok

Terk eyle bari ‘aşk gönül çünki safân yok

39-Gel gel ey gönül kend’özüne çıkma yolundan

Belinlegil vahşî gibi öz hayâlinden

40-Var var ey gönül bir arada çün mekânın yok

Nâmın görünüyor velî hergiz nişânın yok

41-Gel gel ey gönül deryâ-yı hikmet seni derler

Hakk’ı tanıyan Hak ile vuslat sana derler

42-Var var ey gönül her dikene düşme gül olmaz

Her bî-usûle sırrını açma usûl olmaz

43-Gel gel ey gönül yâreme niçin tuz ekersin

Yüzüm suyunu ‘aşkla uş yere dökersin

44-Gel gel ey gönül ‘aşka nice mey tutarsın

Sâlûsluğu ko zerkini ‘aşka mı satarsın

45-Gel gel ey gönül deryâ-yı vahdet cûşa geldi

‘Aşkı gör ahî mevci başımdan aşa geldi

46-Gel gel ey gönül derd ile ‘aşka boyanırsın

‘Aşk odu yeter cânına andan uyanırsın

47-Gel gel ey gönül gör ahî bu ‘aşk bana n’etdi

‘Aşka düşeli âr u nâmûsum bile gitdi

48-Gel gel ey gönül cân ilini yağmaya verme

Zinhâr ey gönül başını bu gavgâya verme

49-Gel gel gönül yârini terk niçin edersin

Dese de olur sana gönül ki bî-habersin

50-Var var ey gönül gör ki ne kutlu sâ‘at oldu

‘Aşkı göreli ‘aklıma bak nice mât oldu

51-Gel gel ey gönül sevda-yı hâm neye gerekdir

‘Aşk olmayacak billâh âdem niye gerekdür

52-Var var gönül başını ko meydân içinde

Dürdâne getir daldın ise bu kân içinde

53-Var var ey gönül ‘aşkı koma işini terk et

Bu ‘aşk yoluna cânını ko başını terk et

54-Var var ey gönül sana benim ne ziyânım var

‘Aşkı başına kakmağa benim ne cânım var

55-Var var ey gönül nâşî gibi yerme bu ‘aşkı

Dartınma gönül başını veriverme bu ‘aşka

56-Gel gel ey gönül ‘aşk belâsı rahat-ı cândır

Gerçek ‘âşıka ‘aşk ey gönül dîn ü imândır

57-Var var ey gönül zâhidem sen dîvanesin

Senin murâdın bu mu ki ‘aşk ile yanasın

58-Gel gel ey gönül ‘aşka tövbe olduğu yokdur

Bu fikr dahi hergiz ‘âşık kıldığı yokdur

59-Var var ey gönül ‘aşk odu cânım eser eyler

Bu ‘aşk bana ey dil safâ-yı nazar eyler

60-Var var ey gönül ‘aşk odu cânımda cûş eyler

‘Aklımı gören ‘aşk odu nice cûş eyler

61-Var var ey gönül ‘aşk belâsı beni üzütdü

Pes ola gönül cefâ ise cânıma yetdi

62-Gel gel ey gönül çünki câna ‘aşk mürîd oldu

Savutdu gönül işine dahi becîd oldu

63-Var var ey gönül ‘aşka hiç asâyişim yok

‘Aşk oldu işim dahi gönül hergiz işim yok

64-Var var ey gönül ‘aşk ile ehl-i hüner oldun

Muhtasar idin gör ki nice mu‘teber oldun

65-Var var ey gönül bizim ile kargaşa kılma

Bu hâm hayâli kend’özüne sen pîşe kılma

66-Var var ey gönül her nâşîye râzını verme

Her bir bî-hâber kulmaşa sen özünü verme

67-Gel gel ey gönül sen beni bu ‘aşkdan ayırma

Zulm etme bana sen ey gönül kanıma girme

68-Var var ey gönül seni dîvâne deli derler

Bilmez işini ‘aklı yok usdan ölü derler

69-Gel gel ey gönül bir kâmil insân ele girmez

Hoşdur hele bu derd ile dermân ele girmez

70-Var var ey gönül cümle ‘âşıklar seni gözler

Nice nice bu fikr ü fesâd efsâne sözler

71-Gel gel ey gönül ‘aşk ile işim ‘aceb oldu

Yandı yüreğim derd ile bağrım kebâb oldu

72-Var var ey gönül ömr-i câvidân ele girdi

Ya‘ni ey gönül ‘aşk nâgâh âsân ele girdi

73-Gel gel ey gönül hayâl ü efsâneye kalma

‘Aşk gerekse ziynet ü zamâneye kalma

74-Gel gel ey gönül ‘aşk ile hoş vaht ki nasîbdir

Nâşî gibi sen yürüme bu ‘aşk ki ‘acebdir

75-Var var ey gönül yâre sen ağyar gibi bakma

Her kara taşa inci ve gevher gibi bakma

76-Gel gel ey gönül ‘aşk eli kulağımı burdu

Yakdı ciğerim yüreğim üstüne dâğ urdu

77-Var var ey gönül ‘aşka yüzün sen türâb eyle

Ko bu hayâli ‘aşk ile işin sevâb eyle

78-Gel gel ey gönül ‘aşk ile maksûd hâsıl oldu

Gönül dilegi ‘aşk idi ‘aşka vâsıl oldu

79-Var var ey gönül ‘aşk işi riyâ değildir

Bu ‘aşkı bilen kimesne hercâyî değildir

80-Gel gel ey gönül ‘aşk ile gönlün safâ eyle

Sâbit kadem ol bu yolda ‘ahd ü vefâ eyle

81-Var var ey gönül ‘aşkdan sana maksûd

Bu ‘aşkı nasîb verdi ezelden Ma’bûd

82-Gel gel ey gönül neye gerek zerk ü sâlûsluk

‘Aşk ile ‘ibâdet edenin nakıs u zevâli yok

83-Var var ey gönül ‘aşk gözüne perde hicâb yok

Zirâ ki bu ‘aşk nûrudur ‘aşka ‘aceb yok

84-Gel gel ey gönül ‘aşk ile serkeş mi olursun

‘Ahdın çîn iken bî-vefâ kulmaş mı olursun

85-Var var ey gönül kanı senin tesbih ü zikrin

Unutdun ahî sen ey gönül ne idî fikrin

86-Gel gel ey gönül ‘aşk oduyla küllî kül oldum

Şöyle yanaram sanasın şem‘-i delîl oldum

87-Var var ey gönül derdini sen dermâna verme

Cânın var ise ‘aşk sırrını bî-câna verme

88-Gel gel ey gönül dîn ü imândan bîzâr oldun

‘Aşkı göreli rahat-ı cândan bîzâr oldun

89-Var var ey gönül ‘aşka yakın bakma ırakdan

‘Aşk yasağına boynunu sun kaçma yasakdan

90-Gel gel ey gönül nûr-ı imân sende bulundu

Revnâk-ı cihân maksud-ı cân sende bulundu

91-Var var ey gönül hazer et ağyâr belâsından

Râzını sakın her nâşî tüccâr belâsından

92-Gel gel ey gönül başıma bu ‘aşk yine geldi

Bu derd ile uş tutdu ciğerim yine geldi

93-Var var ey gönül ‘aşk ile sen ‘arbede kılma

Dek dur ey gönül özüne kavga peydâ kılma

94-Gel gel ey gönül elini çek cümle cihândan

‘Aşk gerek ise ferâgat ol sûd u ziyândan

95-Var var ey gönül ‘aşk ile bağrım delinipdir

Andan beri ki bu gönül ‘aşka alınıpdır

96-Gel gel ey gönül ‘aşk sana ulu beşâretdir

Bu ‘ilm-i ledün dedigim ‘aşkdan ‘ibâretdir

97-Var var ey gönül ‘aşk güneşinde hicâb olmaz

‘Aşka dolaşan melâmet olsa ‘aceb olmaz

98-Gel gel ey gönül ‘aşk ile vuslat taleb eyle

Geçer bu ‘ömür dünyada bir ad taleb eyle

99-Var var ey gönül cevr ü cefâ cânıma yetdi

Bu ‘aşk ile uş ‘âr u nâmûsum yele gitdi

100-Gel gel ey gönül ‘aşk ile bed-nâm niçin oldun

Sen ‘âkil idin dîvâne sersem niçin oldun

101-Var var ey gönül ‘aşk olana gussa vü gam yok

‘Aşk olmadığı kişide hiç dem ü kadem yok

102-Gel gel ey gönül ‘aşkı bulan küllî cân oldu

Her düşvâr işi ‘aşk ile gör ne âsân oldu

103-Var var ey gönül gizli râzımı açar oldum

‘Aşk geldi başa sabr edemezem nâçâr oldum

104-Gel gel ey gönül ‘aşk denizinde yüzer oldum

‘Aşkı göreli küllî cihândan bîzâr oldum

105-Var var ey gönül dünyâ âhiret ne demekdir

Bu ‘aşk dediğin ya‘ni ki merdâne demekdir

106-Gel gel ey gönül ‘aşk yoluna nâmûs ü ‘âr yok

Her gönüle ‘aşk dola hiç sabr u karâr yok

107-Var var ey gönül ‘aşk oduyla cânımı yakma

Nâmûs şîşesin taşa çalıp taşra bırakma

108-Gel gel ey gönül tesbîh ü seccâde gerekmez

Sâlûsluk u zerk u riyâ arada gerekmez

109-Var var ey gönül ‘aşkla gönlüm latîf oldu

‘Aşka düşeli cümle ‘âlemden vâkıf oldu

110-Gel gel ey gönül ‘aşk ile cânım âzâd oldu

Terk etdi kamu efsâne sözleri yâd oldu

111-Gel gel ey gönül ‘ârif isen bî-usûl olma

Teslimliği tut ‘âşık isen sen füzûl olma

112-Var var ey gönül ‘aşk ile işim temîz oldu

Perde aradan gitdi bu ‘aşk yüz be yüz oldu

113-Gel gel ey gönül ‘aşk dediğin derd ü belâdır

Her kim ki çeker bu belâyı ‘aşka salâdır

114-Var var ey gönül ‘aşk ile gözde hakîr oldum

Her kim ki beni görse beğenmez fakîr oldum

115-Gel gel ey gönül derdim içimde beter oldu

Bu ‘aşk oduyla yandı ciğerim tüter oldu

116-Var var ey gönül sırrını her bed-nâma verme

Sen ‘âkil isen şâdlığını gama verme

117-Gel gel ey gönül derd ile yandım tımâr eyle

Hâlime benim bak ahî bir kez nazar eyle

118-Var var ey gönül ‘aşk erine leyl u nehâr yok

Urdu melâmet cünbüşünü nâmûs ‘ârı yok

119-Gel gel ey gönül ‘aşk dahi sana nigerândır

‘Aşkdır murâdım zîrâ ki ‘aşk cânıma cândır

120-Var var ey gönül derd ile dermân yaraşır mı

‘Aşk olmayacak insâna insân yaraşır mı

121-Gel gel ey gönül beni ko sultân nazarında

Derdin var ise söyle bu dermân nazarında

122-Var var ey gönül ‘aşk denizi taşdı gönülde

Dürr ü cevâhir oldu bakın mevci bu dilde

123-Gel gel ey gönül ‘aşk ile bu dem niyâz eyle

Efsâne sözü kes ahî yeter dırâz eyle

124-Var var ey gönül çağır et ki şâhı buldum

Ol benim ile bile gelen hem-râhı buldum

125-Gel gel ey gönül ‘aşk okunu yüreğe atma

Yâd endîşeleri bârî gönül derdime katma

126-Var var ey gönül ‘aşk belâsına sabır eyle

Her ne ki gele yoluna ‘aşkdan şükür eyle

127-Gel gel ey gönül ol cân-ı bîgâneyi buldum

Bahre daluban sadef ü dürdâneyi buldum

128-Var var ey gönül ‘aşk sadefinde güher oldum

Muhtasar iken gör ki nice mu‘teber oldum

129-Gel gel ey gönül ‘aşk ile sabr u ârâmın yok

‘Aşk oldu pîşin dînde hiç dahi gamın yok

130-Var var ey gönül iki cihân ‘aşk ile hoşdur

Sermâye dükkân rahat-ı cân ‘aşk ile hoşdur

131-Gel gel ey gönül söyle bu ‘aşkın belâsından

Sen ‘aşk ile ol geç ko bu kân-ı mekânından

132-Var var ey gönül ‘aşk ile tenim câna döndü

Katre vücûdum gör ki nice ‘ummâna döndü

133-Gel gel ey gönül nice nice âvâresin sen

Ol senin ile varmasa nice varasın sen

134-Var var ey gönül ‘aşk ile hiç müdâra yokdur

Bu ‘aşkdan derde gönül hiç çâre yokdur

135-Gel gel ey gönül ‘aşkı gör vahdet çemeninde

Genc oldu bu ‘aşk dolu bu gönlüm vîrânında

136-Var var ey gönül ‘aşka tüccâr gibi bakma

Yâr ol ey gönül ‘aşka sen ağyâr gibi bakma

137-Gel gel ey gönül ‘aşk ile varlık ‘ayân oldu

‘Aşk-ı hakîkat gönlümün içinde kân oldu

138-Var var ey gönül bana dahi derd-i ser etme

Ayağa salıp sen beni derd ü gubâr etme

139-Gel gel ey gönül sun bana bu ‘aşk şarâbından

Bâşed ki cânım uyana gaflet hâbından

140-Var var ey gönül ‘aşk etegin tut ki hemândır

‘Aşksız kişinin anla ki işi ne çünândır

141-Var var ey gönül ‘aşk belâsı beni eritdi

Her bir nâşînin nüktesi tut cânıma yetdi

142-Var var ey gönül bu nâm u nişâneyi terk et

Baykuş gibi gel kalma bu vîrâneyi terk et

143-Gel gel ey gönül yüz yere ko cân nazarında

Hikmet haberin söyle bu Lokmân nazarında

144-Var var ey gönül sıdk ile sen ‘aşk eteğin tut

Ta ki işini hâsıl ede ‘aşk ile Ma‘bûd

145-Gel gel ey gönül her dü cihândan güzâr eyle

‘Aşkla hemân özünü maksûd-ı dîdâr eyle

146-Vücûdun ne biter cân olmayınca

Yaraşmaz şehre sultân olmayınca

147-‘Aceb bu künbed-i devvâr nedir

Felekler dâ‘im-i seyyâr nedir

148-Bu ne pinhân ki bu resme ‘ayândır

‘Ayândır âşikâre cism ü cândır

149-Bülbülün karşısında gül olduğum

Güle karşı şöyle bülbül olduğum

150-Ciğerim kan olur bu ‘aşk elinden

Bağrım büryân olur bu ‘aşk elinden

151-Erişdi bâd-ı nevrûz gülistâna

Gülistân vakti yetdi kim uyana

152-Bahâr oldu yine sâki getir mül

Açıldı gül ü reyhân yetdi sünbül

153-Yine fasl-ı hazân erdi sâkî dur

Ganîmet gör de mey kadehi doldur

154-Eğer cân istersen terk et cihânı

Cihânı terk edenler buldu cânı

155-Cihân sevdâları muhtasar oldu

Cihânı terk iden gerçek er oldu

156-Bu kimdir kim bizde mihmân olupdur

Vücûduma serâser cân olupdur

157-Bana bir rind ü harâbât dediler

Harâbâtîlere üstâd dediler

158-Ey beni da’im derdile giryân eden gönül

Bu ‘aşk oduyla bağrımı büryân eden gönül

159-Özü şâd u handân sözü cân abdâl

Nefsi dürdâne (vü) gönlü kân abdâl

160-Her gönül içinde Hakk’a yol var

Gözün aç bak ki hemân o var

161-Anı cânın ki diler

Sende gözet sendedir

162-Allah Allah yaradan

Günde bin bir cür‘adan

163-Bu Âdem dedikleri

El ayak u baş değil

164-‘Âşk ile meydâne gel abdâlımız

Ta ki sana atlas ola şalımız

165-Hakk’a lâyık fi‘ilim var cihânda

İnandım i‘tikâd etdim kitâbda

166-Kime vefâ kıla bu çarhı lâğı

Bâkî kalmaz ne bostânı ne bâğı

167-Beni bir rind-i harâbat demişler

Harâbâtlara isnâd demişler

168-Beni bir bengî dengi-ser demişler

Dâ’ima yediği esrâr demişler

169-Bize ağyâr olana Hak yâr olsun

Göreyim dünyâda berhüdâr olsun

170-Kendi özün bilmeyen ma‘nâda insân olmaya

İnsân demek ol kişiye tarîk erkân olmaya

171-Sırrını sakla ey cân cânân ebsem ol

Ol câna cânân burcuna ermedi her cân ebsem ol

172-Evliyâya eğri bakma kevn ü mekân elindedir

Mülke hükmü süren oldur iki cihân elindedir

173-Vücûda tâlib olmak câna düşmez

Başı terk etmeyen meydâna düşmez

Salâtnâme

174-Ey emîr efendi bana

Dahi namaz sorar mısın

175-Kâmil insân olandan

Var edeb öğren edeb

Tercî-i Bend

176-Ey tâlib olan berâ-yı Ma’bûd

Ma‘bûd vücûdunda bile mevcûd

Dolâbnâme

177-Su‘âl etdim bugün ben bir dolâba

Dedim niçin yüz sürersin bu âba

Gevhernâme

178-Esselâm ey dürr-i deryâ-yı Celâl

Esselâm ey âfitâb-ı bî-zevâl

Mimbernâme

179-Eyâ ‘akl ile irfânım diyenler

Eyâ mülke Süleymân’ım diyenler

Dilgüşâ’dan

180-Gel ey kendi hâline yol bulanlar

Ma‘nâ rahında mikdârın bilenler

Gülistân’dan

181-‘Aşk gözün aç maksûdun Sultân ise

Tene kalmagıl murâdın cân ise

Sarâynâme’den

182-Ey tâlib bu dem kulak ol bu söze

Bu ‘atâ Hak’dan nasîb oldu bize

SÖZLÜK

A

Abdâl:(a) Dünyâ ile ilgisini kesip Allah’a bağlanan derviş.

Âfâk:(a) Ufuklar.

Âfitâb:(f) Güneş.

Ağ:Ak, beyaz.

Ağyâr:(a) Yabancılar.

Ahad:(a) Bir, Allah’ın:(C.C.) her bir şeyde kendine âit birlik tecellisi.

Ahd:(a) Yemin, and. 2.çağ, devir. 3.söz verme.

Ahî Kardeş: Ahilik ocağından olan kimse.

Âhir:(a) Son, en son.

Ahûn:(f) Delik, yarık, lağam.

Akfâ:(a) başın arka tarafları, ense.

Akîk:(a) Genel olarak kırmızı renkte bir cins değerli taş.

Âkil:(a) Akıllı, akıl sahibi.

Âm:(a) Sene, yıl.

Amû:(a) Amca.

Anâ:(a) Zahmet, güçlük, zorluk.

Anber:(a) Güzel koku. Adabalığı ve kaşalot denilen büyük balıkların barsaklarında teşekkül eden güzel koku.

Anber-efşân:(a+f) Anber saçan.

Andelîb:(a) Bülbül.

Anka:(a) Zümrüdüanka olarak da bilinen mitolojik kuş.

Âr:(a) Utanma.

Arbede:(a) Kavga, nizâ.

Ârif:(a) Bilen, bilgili, irfan sahibi.

Arkun:Aheste, yavaş, ağır, sakin.

Ârsız:(a) Utanmayan.

Arş:(a) Göğün dokuzuncu katı.

Arz:(a) Yeryüzü, dünya.

Âsân:(f) Kolay.

Asâyiş:(F) Huzur, güvenlik.

Âsî:(a) İsyan eden, günahkâr.

Assı:1. Fayda, kâr, kazanç, menfaat. 2. Faiz.

Âşinâ:(f) 1. Bildik, tanıdık,

2. Bilen, tanıyan.

Atâ:(a) Bağışlama, bahşiş.

Âvâre:(f) Aylak, başıboş.

Ayân:(a) açık, belli, aşikâr

Âyine:(f) Ayna.

Ayn:(a) 1. Göz. 2. Aslı, kendisi

Ayyâr:(a) 1. Hîlekâr, dolandırıcı. 2. Zekî, kurnaz.

3. Çevik, atik.

Azâb:(a) İşkence, keder.

Azâzil:(a) İblis‘in/Şeytan‘ın Allah’a âsî olmadan önceki esas adı.

Azîz:(f) Muhterem, sayın, sevgili.

Azrâ:(a) 1. Kızoğlan kız. [Hz. Meryem‘in sıfatı].

2. Delinmemiş inci.

B

Bâb:(a) Kapı, bölüm.

Bâd:(f) Yel, rüzgar.

Bâde:(f) Şarap, içki.

Bahâ:(f) Değer, kıymet.

Bahil:(a) Cimri.

Bahr:(a) Deniz.

Bâkî:(a) 1. Kalıcı, ebedî.

2. Artan, geri kalan

Barg Bark,:ev

Bâri:(a) Yaratan, yaratıcı.

Bârî: (f) Hiç olmazsa, en azından

Bâşed:(f) Olur, ola.

Bâtıl:(a) Boş, beyhude, yalan; çürük.

Bâtın:(a) İç, iç yüz, gizli.

Bâz:(a.zf.) 1. geri, gerisin geriye. 2. tekrar, yeniden.// . doğan [kuş], şehbaz, şahin. 3. s. açık. 4. tekrar, geri; yine

Bâzâr:(f) Pazar, çarşı, alışveriş, pazar yeri.

Becidd:(f) Ciddî, gerçek, gerçekten.

Bed-kâr:(f) işi, hareketi kötü; işi, hareketi fena.

Bed-nâm:(f) Kötü adlı, fena tanınmıs, adı kötüye çıkmıs.

Bedr:(a) ayın on dördüncü gecesi, dolunay.

Bedr:(a) Hz. Muhammed’in dinsizlerle çarpıştığı Mekke ile Medine arasında bir yer olup, bu savaşa “Bedir Gazası” denir.

Behişt:(f) Cennet.

Behlûl:(a) 1. Çok gülen, çok gülücü, 2. Hayır sahibi, çok iyi adam.

Behlûl:(a) Harûn-ür-Reşîd’in kardeşinin adı olup, delice hareketleriyle meşhur

Behre:(a) Nasip.

Belinlemek:Korku ile birden sıçramak, irkilmek.

Bengî:(F.) Esrarkeş.

Berât:(a) [Eskiden] rütbe, nisan ve imtiyaz verildigini bildiren ferman.

Berdâr:(f) Asılmış:(insan)

Berhüdâr:(f) Berhurdar olma, mesut olma, sevinme.

Berkitmek:Sağlamlaştırmak, pekitmek, tahkim etmek.

Ber-Murâd:(f+a) Arzusuna kavuşan, dileğine eren.

Beşâret:(a) 1. Müjde, muştu. 2. Çirkin kıyafet; yeni çıkan garip şey.

Beşe:(f) Atmaca [kuş].

Beyân:(a) Anlatma, açık söyleme, bildirme.

Beydak:(a) Satranç oyununda piyade denilen taşların her biri, paytak.

Beyhûde:(f) Boş, boşuna.

Beytü’l-‘ankebût:(a) Örümcek yuvası.

Beytü’l-harem:(a) Kabe.

Bî-basar:(a) Görme kabiliyetinden mahrum, idrak edemeyen, kalp gözü kapalı.

Bî-cân:(f) Cansız.

Bî-çâre:(f) Çaresiz, zavallı.

Bid‘at:(a) Sonradan meydana çıkan seyler.

Bîdâr:(f) Uyanık, uyumayan, uykusuz.

Bî-derd:(f) Dertsiz, kedersiz.

Bî-dîn:(f) 1. Dinsiz. 2. Acımasız, merhametsiz.

Bî-edeb:(f) Edepsiz, terbiyesiz.

Bî-gâne:(f) 1.Kayıtsız, ilgisiz. 2. Yabancı. 3. (tas.) Dünya ile ilgisini kesmiş olan.

Bî-haber:(f) Habersiz, bilgisiz; vurdumduymaz.

Bi-hamdi’lillâh:(a) Allah’a şükür olsun.

Bî-hâsıl:(f) 1. Sonsuz, nihayetsiz. 2. Verimsiz.

Bi-hicâb:(f) Utanmayan, utanması olmayan.

Bî-hüner:(f) Hünersiz, marifetsiz, maharetsiz.

Bî-karâr:(f) Karârsız, rahatsız.

Bî-karîb:(a) Yakın olmayan.

Bikr:(a) dokunulmamış, kız-oğlan kız.

Bî-nişân:(f) Nişansız, işâretsiz.

Bî-payân:(f) Sonsuz, tükenmez.

Büryân:(f) Kebap

Bî-usûl:(a) Usulsüz, yolsuz yordamsız.

Bî-vefâ:(f) Vefasız, hayırsız; dönek.

Bî-zâr:(f) Rahatsız, bıkmış, usanmış, küskün.

Buñ:Zaruret, felaket, sıkıntı, gam, kasavet, şiddetli ihtiyaç.

Bündâr:(f) Zengin ve kibirli kişi.

Bünyâd:(f) 1. Asıl, esas, temel. 2. Bina, yapı.

Bürhân:(a) Delîl, ispat, tanık.

C

Câm:(f) Sırça, cam; bardak, kadeh, şişe ve toprak cinsinden şarap kadehi.

Câme:(f) Elbise, çamaşır.

Câvidan:(f) Kalıcı, sonsuz, ebedî.

Cây:(f) Yer.

Ceberût:(a) 1. Aşırı büyüklük, pek ziyâde kibir. 2. Allah’ın büyüklüğü. 3. (tas.) Allah’a varmanın üçüncü basamağı.

Cefâ:(a) Eziyet, incitme.

Cehd:(a) Çalışma, çabalama.

Cehl:(a) cahillik, bilgisizlik.

Cemâl:(a) Yüz güzelliği.

Ceng:(f) Savaş, vuruşma.

Cennâtü’l-na‘im:(a) Sevinç Bahçesi:(Maide/65, Yunus/9, Hac/56)

Cevâhir:(a) Cevherler, elmaslar, kıymetli taşlar.

Cevher:(a) 1. Maya, öz.

2 .Elmas, değerli taş.

Cevlân: (a) Dolaşma, gezme

Cevr:(a) 1. haksızlık, eza, cefâ, eziyet, gadir, zulüm; sitem. 2. (tas.) Müridin seyr-i sülukuna manî olan şey.

Cîfe:(a) 1. İaşe 2. Leş.

Cûş:(f) Coşma, kaynama.

Cüdâ:(f) Ayrı, ayrı düşmüş, ayrılmış.

Cünbiş:(f.) Kımıldanma, hareket.

Cünüb:(a) Şer‘an yıkanmak zorunda kalma hâli.

Cür‘a:(a) Yudum, içim

Ç

Çarh:(f) 1. Çark, tekerlek.

2. Felek, gök.

Çeh:(f) Kuyu.

Çeng:(f) 1. El. 2. Pençe. 3.Kanuna benzer, dik tutularak çalınır bir çeşit saz.

Çerağ:(f) Fitil, mum.

Çeri: Asker, savaş.

Çeşte:Uzun saplı büyük tekneli bir çeşit musiki aleti.

Çevgân:(f) l. Cirit oyununda atlıların birbirine attıkları değnek. 2. Ucu eğri değnek, baston, çevgen. 3.:(tas.) Allah’ın ezeldeki takdiri.

Çîn:(f) Kıvrım, büklüm, çatıklık, buruşukluk.

Çîn-be-çîn:(f) Kıvrım kıvrım.

Çûn u çerâ:(f) Niçin ve nasıl.

Çünân:(f) Böyle, bu şekilde.

D

Dâbbetü’l Arz:(a) Kıyametin kopmasına yakın, ortaya çıkacağı bildirilen ve kıyametin büyük alametlerinden olan bir yaratık.(Neml/82)

Dâg:(f) 1. Yanık yarası.

2. İnsan ve hayvan vücûduna kızgın demirle vurulan damga, işaret, im.

Dak:Özür, kusur.

Dambu dambu söylemek:Saçma sapan, gelişi güzel, ileri geri, boş söz.

Dânâ:(f) Bilen, bilici, bilgiç.

Dâr:(a) Yurt, ev.

Dâr:(f) Darağacı

Dartınmak:(tartınmak) Çekinmek, ihtiraz etmek, esirgemek.

Dehân:(f) Ağız.

Dehr:(a) Dünyâ, zaman, devir.

Dehrî:1. Zamana dair

2. Âlemin ezelî ve ebedîliğini iddia edip âhrete inanmayan münkir ve imansız.

Delîl:(a) 1. Yol gösteren, kılavuz. 2.Şahit, belge, tanık.

Dem:(f) Soluk, nefes. 2. İçki. 3. An, vakit, saat, zaman.

Dem-Be-Dem:(f) vakit vakit, zaman zaman.

Deng:(f) Hayrân, sersem, şaşkın, ahmak.

Deprenmek:Hareket etmek, kımıldamak.

Derilmek:Toplanmak, tecemmü etmek.

Devrân:(a) Dünyâ, felek, zaman, talih, kader; devir.

Devşirmek:Toplamak, derlemek, bir araya getirmek.

Dırâz:(f) Uzun.

Dîdâr:(f) Yüz, çehre.

Dîl:(f) Gönül, yürek.

Dirîgâ:(f) .) Yazık, eyvahlar olsun!

Dirîğâ:(f) Ne yazık ki, vah vah, eyvahlar olsun.

Dîvâne:(f) Deli; budala, alık.

Duçâr:(f) Tutulmuş, uğramış, yakalanmış.

Dumag: soğuk algınlığı, öksürük

Dûş:(f) Omuz. Katlanma, dayanma.

Dutaş olmak:1. Karşılaşmak, rastlaşmak, yakınlaşmak. 2. Meşgul olmak, çalışmak.

Duzâh:(f) Cehennem, tamu.

Dügel/dükel: Hepsi, bütünü.

Dühül:(f) Davul.

Dürdâne:(f) 1. İnci tanesi.

2. Sevgili, kıymetli.

Dürr:(f) İnci.

E

Ebsem/Epsem/Ebkem:(a) Dilsiz.

Ecl:(a) Sebepi illet.

Ed-dünyâ cîfetün:“Dünya bir leştir” Hadîs.

Ef‘âl:(a) İşler, ameller

Efsâr:(f) Yular.

Ejderhâ:(f) Büyük yılan. Korkunç ve hayalî bir hayvan.

Elest:(a) Allah‘ın, ruhları yarattıktan sonra „elestü bi-rabbiküm = Ben sizin Rabbiniz değil miyim? dediği zaman, insanların yaradılış başlangıcı, [elestü = değil miyim].

Emmâre:(a) Emredici.

Ene’l-Hak:(a) Hallâc-ı Mansûr‘un söylediği “Ben hakkım” mânâsına meşhur söz.

Enfüs:(a) Ruhlar, canlar, yaşayanlar, hayat sahipleri.

Ente bi-hamd u şâkir:(a) Sen şükür ve hamd ile…

Ente ganiyy ü fakîr:(a) Zengin ve fakirsin.

Ente hâkim ü hâzık:(a) Hikmet sahibi bir hekimsin.

Ente kaviyy-i tarîk:(a) Yolu doğru olansın

Ente muhibb-i sâdık:(a) Sadık sevensin.

Ente sırâc-ı münîr:(a) Aydınlatan bir nursun.

Enver:(a) Daha:(en, pek) nurlu, çok ve pek parlak.

Erkân:(a) Esaslar, destekler; direkler, sütunlar.

Esrâr:(a) Gizlenilen ve bilinmeyen şeyler, aklın eremiyeceği gerçekler.

Esrik:Sarhoş, mest. Azgın, kızgın. Zayıf, hasta, hâlsiz, dermansız, tâkatsiz.

Eşkâl:(a) Biçimler, suretler, tarzlar.

Etmek:Ekmek.

Evran:Büyük yılan, ejderha.

Eyyâm:(a) Günler, gündüzler.

F

Fak:(a) Tuzak

Fâki:(a) Zeki, anlayışlı.

Fânî:(a) Ölümlü, muvakkat, geçici

Fâriğ:(a) 1. vazgeçmiş, çekilmiş. 2. rahat, asude. 3. boş, boş kalmış, işini bitirmiş, işsiz. 4. huk. bir mülkün, tasarruf, sahip olma, kullanma hakkını başkasına terk eden.

Fâş:(f) Meydana çıkma, duyulma, açığa vurma, dile verme.

Ferâgat :(a) 1. Vazgeçme, el çekme. 2. İstirahat, dinlenme.

Ferş:(a) 1. Döşeme, yayma.

2. Halı, taş ve sâire döşetme. 3. Yeryüzü, dünya.

Fesâd:(a) Bozukluk.

Feşâr:(f) Sıkıcı, sıkan.

Feşâr-ender-feşâr:(f) Çok sıkıcı.

Fettâne:(a) Altın ve gümüşü tespite yarayan taş, mehek taşı.

Fetvâ:(a) Müftü tarafından verilen şer’î hüküm veya karâr.

Fi’l-cümle:(a) Nihayette, sonunda.

Figân:(f) Iztırap ile bağırıp çağırma, inleme.

Firkat:(a) Dostlardan, sevilenlerden ayrılık, ayrılış,

Fuzûl:(a) Fazla, çok, gereksiz, fuzuli.

G

Gada:Dert, hastalık.

Gadât:(a) Sabahın erken saati. Sabah.

Gâfil:(a) Gaflette bulunan, ihmâl eden, ilerisini iyi düşünmeyen, dikkatsiz, ihtiyatsız, dalgın, tembel.

Gaflet:(a) 1. gafillik, boş bulunma, dalgınlık, dikkatsizlik, ihtiyatsızlık.

2. ihmal, endişesizlik.

Gamgîn:(a+f) Kederli, tasalı, hüzünlü,

Ganî:(a) 1. Zengin, varlıklı, bol, doygun. 2. Allah‘ın adlarından biri.

Gark:(a) 1. Suya batma; batma; batırma. 2. Boğulma, boğma.

Gâv: (f) İnek, öküz

Gavvâs:(a) Dalgıç, inci veya sünger bulmak denizin dibine inen kimse.

Gayr:(a) Ayrı, başka, özge, artık, diğer, ma’dâ, değil.

Genc:(f) Hazîne, define

Genez Kolay

Gerdîş:(f) Dönüş, dönme, dolaşma.

Gevher/Güher:(f) 1. Elmas, cevher. 2. İnci. 3. Değerli taş.

Gıll u Gış:(a) Kin ve hîle.

Giriftâr:(f) 1. Tutulmuş, yakalanmış, esir. 2. Düşkün, uğramış, tutkun.

Gubâr:(a) Toz.

Gulâm:(a) 1. Tüyü, bıyığı çıkmamış delikanlı, genç. 2. Köle, esir, kölemen.

Gussa:(a) Keder, kaygı, tasa.

Güftâr:(f) Söz.

Gülşen:(f) Gül bahçesi

Gülzâr:(f) Gül bahçesi, gül tarlası

Gümân:(f) Zan, sanma, sezme.

Gümrâh:(f) Yolunu şaşırmış, doğru yoldan ayrılmış

H

Hâb:(f) Uyku, rü‘yâ.

Habîb:(a) Sevgili, seven, dost.

Habîr:(a) 1. Haberli, bilgili.

2. Cenâb-ı Hak.

Hâcet:(a) İhtiyaç, lüzum, gereklik, muhtaçlık.

Hacîl:(a) Utanmış. Utanan. Utanmaktan yüzü kızaran.

Hadd:(a) 1. Keskin. 2. Sivri. 3. Dar.

Halvet-nişîn:(a+f) Halvette, yalnızlıkta oturan.

Hâm:(f) 1. Pişmemiş, olmamış, çiğ. 2. İşlenmemiş, üzerinde çalışılmamış.

3. Boş, nafile.

Handân:(f) Gülen, gülücü, güler; sevinçli.

Hâr:(f) 1. Hor, hakir, aşağı, bayağı. 2. Yiyen, yiyici.

Hâr:(f) Diken.

Har:(f) Eşek.

Hârâ:(f) 1. Pek katı taş, mermer. 2. Üzeri menevişli kumaş.

Harâb:(a) Yıkık, viran.

Harc:(a) 1. Vergi. 2. Sarf, gider, bir iş için kullanılan madde.

Harîf:(a) Meslekdaş, san’at arkadaşı.

Harîf:(a) Rakip, meslektaş.

Harîs:(a) Hırslı, tamahkâr, bir şeye çok düşkün, lüzumundan fazla istekli.

Hâsıl:(a) Husule gelen, peyda olan, olan, çıkan, üreyen, türeyen, biten.

Hâsil:(a) Ot.

Hasîs:(a) 1. Nekes, cimri, pinti. 2. Alçak, değersiz, kıymetsiz; insanı küçülten.

Haste-dil:(f) Gönlü hasta, üzüntülü; sıkıntılı.

Hâsü’l-hâs:(a) En güzel, en has.

Hâşâ:(a) Asla, katiyen, hiçbir vakit, Allah göstermesin, uzak olsun

Haşem:(a) 1. Maiyet, yanında bulunanlar. 2. Aile.

3. Hademe.

Haşem:(a) Bir adamın düşmanlarına karşı gazab-nâk olacak derecede gayretini güden maiyeti.

Haşhâş:(a) Kapsüllerinden afyon, tohumlarında da yağı çıkarılan bir nebat

Haşl:(a) Herşeyin fenası, adîsi, bayağısı.

Havâric:(a) 1. Âsîler; zorbalar. 2. “Hakemeyn Vakası”ndan sonra

Hz. Ali’ye isyan eden zümre, haricîler.

Hây:(a) Vay, eyvah!

Haydar:(a) 1. Arslan. 2. Hz. Ali. 3. Cesur, yiğit adam.

Hayf:(a) 1. Haksızlık, zulüm. 2. Yazık ki, heyhat, vah!.

Hayy:(a.i.) 1. Diri, canlı

2. Allah‘ın adlarındandır.

Hazer:(a) Sakınma, kaçınma, korunma, çekinme.

Hefte:(f) Hafta, yedi gün.

Heme:(f) Cümle, bütün, hep.

Hemîşe:(f) Dâ’ima, her vakit, her zaman.

Hem-nişîn:(f) Beraber oturup kalkan, teklifsiz arkadaş.

Hem-râh:(f) Yoldaş, yol arkadaşı.

Hemrâz:(f) Sıkı fıkı arkadaş, sır arkadaşı.

Hercâî:(f) Karârsız, sebatsız.

Hergiz:(f) Asla, katiyyen, hiç bir vakit, hiç bir suretle.

Heyhât:(a) Yazık, ne yazık; ne kadar uzak.

Hezâr:(f) 1. Bülbül 2. Bin.

3. Pek çok.

Hicâb:(a) 1. Utanma, sıkılma. 2. Perde

Hicrân:(a) 1. Ayrılık 2. Unutulmaz acı, keder, iç acısı.

Hikmet:(a) 1. Hakîmlik.

2. Sebep.

Hôdbin:(f) Kendini beğenmiş, bencil.

Hôd-râ:(f+a) Bildiğinden şaşmayan.

Hotan:(f) Doğu Türkistan‘da ahâlîsi Müslüman büyük bir şehir.

Hûb:(f) Güzel, hoş, iyi.

Hûb cemâl:(f+a) Güzel yüzlü.

Hubbu’l-vatan min’el-îmân:“Vatan sevgisi imandandır” Hadîs.

Hulk:(a) Huy.

Humâr:(a) İçkiden sonra gelen başağnsı, sersemlik.

Hûr:(a) 1. Âhû gözlüler, gözlerinin akı karasından çok olanlar. 2.:(c. hûriyân) cennet kızları, huriler.

Hûr:(f) Güneş.

Hurde-fürûş:(f) Çerçi, küçük şeyler veya oyuncak türü mallar satan kişi.

Hurrem:(f) Şen, sevinçli, güleryüzlü, gönül açan; taze.

Hüdhüd:(a) Çavuşkuşu, ibibik, Süleyman Peygamber ile Sebâ Melikesi Belkis arasında haber getirip götüren kuş.

Hümâ:(f) 1. Devlet kuşu.

2. Saadet, kutluluk.

Hüsn:(a) 1. Güzel, iyi.

2. Güzellik, iyilik.

Hüsrev:(f) Pâdişâh, hükümdar, sultan.

I / İ

Issı: Sahip.

İ‘tikâd:(a) 1. Düğümlenip kalma, bir şeye bağlanma. 2. İnanma, gönülden tasdik ederek inanma.

İdrâk:(a) 1. Anlayış, akıl erdirme. 2. Yetişme, erişme. 3. Olgunlaşma

İgen:Çok, gayet, pek, ziyade, daha ziyade.

İhlâs:(a) 1. Hâlis, temiz, doğru sevgi. 2. Gönülden gelen dostluk, samimiyet, doğruluk, bağlılık.

İhsân:(a) 1. İyilik etme.

2. Bağış, bağışlama.

3. Verilen, bağışlanan şey.

İkbâl:(a) 1. Birine doğru dönme. 2. Baht, talih. 3. İşlerin yolunda gitmesi; bahtlı, saâdetli, mutlu olma.

4. Arzu, istek.

İkrâr:(a) 1. Saklamayıp söyleme 2. Dil ile söyleme, bildirme.

İmâret:(a) 1. Ümran, bayındırlık 2. Yoksullara yiyecek dağıtılmak üzere kurulmuş olan hayır evi.

În:(f) Bu.

İnci-fürûş:(f) Mücevheratçı, inci alıp satan.

İnkâr:(a) 1. Yaptığını saklama, gizleme 2. Reddetme, tanımama.

İrâd:(a) 1. Getirme. 2. Söyleme.

İrfân:(a) l. Bilme, anlama.

2. (tas.) İlahî bir feyiz olarak kâinatın sırlarını bilme kudreti.

İrgürmek:Ulaştırmak, eriştirmek.

İrşâd:(a) 1. Doğru yolu gösterme, uyarma.

2.: (tas.) İrfan sahibi birinin, bir kimseye Hak yolunu göstermesi..

İsnâd:(a) 1. Birisi için, bir şeyi yaptı demek. İftira etmek. 2. Peygamberimiz’in:(s.a.s.) sözlerini sırası ile kimlerden nakledildiğini bildirmek. 3. Bir nesneye, bir şeye dayanmak.

İstivâ:(a) Müsavi olma, denk olma.

İş‘ar:(a) Yazı ile bildirme, haber verme.

K

Kabâle:(a) Toptan, götürü usulü yapılan iş.

Kaçan:Ne zaman, ne zaman ki, her ne zaman, vakta ki, nasıl, ne suretle, ne vakit?

Kadîr:(a) Kudret sahibi; kudretli, kuvvetli, güçlü. Allah adlarından.

Kâf:(a) Zümrüd-i anka kuşunun yaşadığı rivayet olunan dağ. Doğu kozmolojisinde yeryüzünün etrafını kuşatan dağ.

Kâim:(a) 1. Ayakta olarak, dik olarak. 2. Yıkılmamış, kesilmemiş olduğu hâlde.

Kakımak:Öfkelenmek, darılmak, kızmak.

Kâl:(a) Söz, lâf.

Kalb:(a) Hileli, sahte, taklit.

Kalenderi:(f) Kalenderlik; feylesofluk; dervişlik; serserilik.

Kallâş:(a) Kalleş, kancık, hilebaz, dönek.

Kâm:(f) Meram, arzu, emel. İstek, lezzet, zevk.

Kâmet:(a) Boy, boy bos.

Kâmil:(a) 1. Bütün, tam, noksansız eksiksiz. 2. Kemâle ermiş, olgun. 3. Yaşını başını almış, terbiyeli, görgülü, pişmiş [kimse].

4. Âlim, bilgin, geniş bilgili kişi.

Kanâ‘at:(a) 1. Kısmete razı olma, bir şeyi yeter görüp fazlasını istememe.

2. Kanma, kanış. 3. Görüş, tahmin.

Kand:(a) Şeker, şeker kamışının donmuş usaresi.

Kanda:Nerede, nereye?

Kañlu/Kangu: Kağnı.

Kânî:(a)1. Kanaat eden, yeter bulup fazlasını istemeyen. 2. İnanmış, kanmış.

Kasâvet:(a) 1. Sertlik, katılık. 2. Gam, keder, tasa.

Kasd:(a) 1.Niyet, kurma.

2. Bile bile yapma.

3. Bir işe bilerek, isteyerek girişme.

Kat‘en:(a) Asla, hiç bir vakit.

Katre:(a) Damla, damlayan şey.

Kavl:(a) 1. Lâkırdı, söz.

2. sözleşme.

Kazâ:(a) 1. Olacağı ezelden Cenâb-ı Hak tarafından takdîr olunan şeylerin vukua gelmesi. 2. Dâvaları görme işi, hüküm, hüküm verme; kadı’mn hükmü, kadılık vazifesi, bir kadı’nın idaresi altında bulunan yer. 3. İstemeden yapılan ve elden çıkan kötü iş, zararlı iş.

Kefâret:(a) Bir günaha, suça karşı tutulmak üzere yapılan veya tutulan şey.

Keleci Söz, lakırdı.

Kem:(f) 1. Az, eksik. 2. Fena, kötü; bozuk.

Kem-‘akıl:(f) Aklı kıt, ahmak.

Kemâliyet:(a) Olgunluk, mükemmellik.

Kem-ebter:(f+a) Az, eksik, kısa.

Kemter:(f) Daha az, değersiz.

Kenz:(a) Hazine, define.

Kerâmet:(a) 1. Kerem, bağış. 2. İkram, ağırlama.

3. Velîlerin lüzumu ânında gösterdikleri fevkalâde hal.

Kerkes:(a) Akbaba.

Keşf:(a) 1. Açma, meydana çıkarma. 2. Gizli bir şeyi bulma. 3. Bir sırrı öğrenme. 4. Bir şeyin olacağını önceden anlama. 5. Allah tarafından ilham olunma.

Keşşâf:(a) 1. Çok keşfeden, edici, gizli bir şeyi meydana çıkaran. 2. Sırları çözen.

Keştî:(f) Gemi.

Kevn:(a) 1. Olma. 2. Var olma, varlık, vücut.

Key:(f) Ne zaman, ne vakit?

Kırtâs:(a) 1.Kâğıt, kâğıt tabakası, sahife. 2. Kâğıtçı.

Kıssa:(a) 1. Fıkra, hikâye, rivayet. 2. Vak’a, macera.

Kıvanmak:1. Sevinmek, güvenmek, öğünmek. 2. Haz duymak, heveslenmek.

Kibr:(a) 1. Büyüklük, ululuk. 2. Büyüklük taslama, yüksekten bakma

Kîl ü kâl:(a) Dedikodu; çok konuşma.

Kilâb:(a) Köpekler.

Kîşe:(f) Kalp, gönül.

Kûh:(f) Dağ.

Kulağuz:Kılavuz, rehber.

Kulmaş:Aldatıcı, hilekâr, sahtekâr, herzegû, kalleş, terbiyesiz

Kuvvet-i min lâ-büdd:(a) Gerekli, zorunlu kuvvet, güç.

Küfr:(a) 1. Allah’a ve dîne ait şeylere inanmama, Cenâb-ı Hakk’a ortak koşma. 2. insizlik, imansızlık. 3. İslam dînine uymayan inanışlarda bulunma.

Küllî:(a) 1. Umûmî, bütün. 2. Çok.

Küllîyen:(a) Büsbütün, çok olarak, tamâmiyle, toptan, kökünden.

Künbed:(f) Kümbet, kubbe.

Künh:(a) 1. Bir şeyin aslı, cevheri, mikdarı. Dip. Kök. Özü, nihâyeti, vechi. 2.Vakit, zaman.

Küstâk:(f) Küstah, edepsiz, hayasız.

L

La’b:(a) Oyun.

Lâhzâ:(a) 1. An, dakika.

2. Göz ucuyla bakmak.

Lâ-mekân:(a) Mekânsız, yersiz, yere ihtiyacı olmayan; Allah.

Latîf:(a) 1. Yumuşak, hoş, güzel; nâzik. 2. Allah adlarındandır.

Lâ-ya‘kıl:(a) Dalgın, bî-hoş, ne yaptığını bilmez.

Lâ-yezâl:(a) Zevalsiz, bitimsiz.

Leb:(f) Dudak.

Ledün:(a) Allah’ın sırlarına ait manevî bilgi, gayb ilmi.

Len terâni:(a) “Beni asla göremezsin.” Araf/143.

Libâs:(a) Elbise, esvap.

Lutf:(a) 1. Hoşluk, güzellik.

2. İyi muamele; iyilik.

M

Ma‘bûd:(a) 1. Kendisine ibadet olunan, tapınılan. 2. Allah

Ma‘lûl:(a) İlletli, hastalıklı, sakat.

Ma‘mûr:(a) Bayındır, şenlikli.

Ma‘rifet:(a) 1. Herkesin yapamadığı ustalık; her şeyde görülmeyen hususiyet, ustalıkla yapılmış olan şey, hüner, san‘at). 2. Bilme, biliş.

Ma‘şûk:(a) Sevilen, sevilmiş [erkek].

Ma‘zûl:(a) Azledilmiş, işinden çıkarılmış.

Magbûn:(a) 1. Alış verişte aldanmış olan. 2. Şaşkın, şaşırmış.

Mağrur:(a) 1. Gururlu. 2. Bir şeye güvenen 3. Güvenilmeyecek şeye güvenip aldanan, kendini beğenmiş, büyüklük taslayan

Mâh:(f) Ay.

Mâhal:(a) Yer.

Makhûr:(a) 1. Kahrolmuş, mağlûb olmuş, bozguna uğratılmış, yenilmiş.

2. Allah’ın gazabına uğramış.

Maksûd:(a) Maksat, istenilen.

Mâlâmâl:(a) Çok dolu, dopdolu.

Mansûr:(a) Kasdolunan, istenilen şey, istek.

Mât:(f) Satranç oyununda yenilmek. Mağlubiyet.

Matlûb:(a) 1. Talebedilen, istenilen, aranılan şey.

Mâye:(f) 1. Maya, asıl ve lüzumlu madde; asıl, esas. 2. Para, mal. 3. İktidar, güç. 4. Bilgi.

Mazlûm:(a) 1. Zulüm görmüş. 2. Halim selim, sakin, sessiz [insan veya hayvan].

Mecnûn:(a) 1. Cin tutmuş, çıldırmış, deli; dîvâne.

2. Delice seven, tutkun. Leylâ ile Mecnûn hikâyesinin erkek kahramanı, Kays

Medâr:(a) Bir şeyin döneceği, devredeceği, üzerinde hareket edeceği yer, etrafında dönülen nokta

Mekkâr:(a) Çok mekreden, hîleci, düzenbaz.

Melâmet:(a) Ayıplama, kınama; azarlama, çıkışma.

Melûl:(a) 1. Melâlli, usanmış, bıkmış, bezmiş. 2. Mahzun ve acıklı, mahzun.

Menba‘:(a) 1. Kaynak.

2. Pınar.

Menşûr:(a) 1. Neşrolunmuş, dağıtılmış, yayılmış.

2. Pâdişâhın verdiği vezirlik, müşirlik, vb. rütbelerinin tevcihini hâvî ferman.

Menzîl:(a) 1. Yollardaki konak yeri. 2. Ev. 3. Bir günlük yol, konak. 4. Mesafe.

Merdân:(f) 1.Mertler, insanlar, erkekler, yiğitler. 2. Bir çeşit ney.

Merdek:Mertek, kalın kereste.

Merdûd:(a) 1. Reddolunmuş, kovulmuş. 2. Geri döndürülmüş, geri çevrilmiş,

Mes‘ud:(a) Saâdetli, bahtlı, bahtiyar, kutlu.

Mesîh:(a) Hz. İsa.

Meskenet:(a) 1. Miskinlik; fakirlik, yoksulluk.

2. Beceriksizlik.

Mest:(f) Sarhoş.

Mest-i lâya’kıl Sızmış, sarhoş

Meşâyih:(a) Şeyhler.

Mevc:(a) Dalga.

Meyl:(a) l. Eğilme, eğiklik; akıntı. 2. Sevme, tutulma. 3. Gönül akışı.

Mezîd:(a) 1. Artma, arttırma, çoğalma. 2. Artmış, arttırılmış, büyümüş, çoğaltılmış.

Miftâh:(a) 1. Anahtar. 2. Şifre cetveli.

Mihmân:(f) Misafir, konuk

Mihnet:(a) 1. Zahmet, eziyet. 2. Gam, musibet, keder, sıkıntı, dert. 3. Bela.

Miskâl:(a) Yirmi dört kıratlık bir ağırlık ölçüsü.

Mîzân:(a) Terazi, ölçü âleti, tartı; ölçek.

Mu‘teber:(a) 1. İtibarlı.

2. Geçerli.

Muğlak:(a) Karmaşık, çapraşık.

Muhîb:(a) Seven.

Muhtâr:(a) 1. Seçilmiş, seçkin [Hz. Muhammed: (s.a.s.) hakkında kullanılır].

2. Hareketinde serbest olan, istediği gibi davranan, dilediğini yapan.

Muhtasar:(a) İhtisar edilmiş, kısaltılmış, kısaltma, kısa.

Mukallid:(a) 1. Taklitçi

2. Bir şeyi takan, kuşatan, boynuna asan.

Murg:(f) Kuş.

Musaffâ:(a) Tasfiye edilmiş, süzülmüş, yabancı maddelerden ayrılmış.

Mutî‘:(a) 1. İtaat eden, boyun eğen. 2. Bağlı.

Mutlak:(a) 1. Itlak olunmuş, salıverilmiş, başıboş bırakılmış. 2. Kayıtsız, şartsız. 3. Yalnız, tek, salt.

Müdâm:(a) 1. Devam eden, süren, sürekli.

Müdde‘i:(a) 1. İddia eden, davacı. 2. Bir hükümde ayak direyen. 3. İnatçı.

Mühal:(a) İmkânsız.

Mül:(f) Şarap.

Münezzeh:(a) Tehzîb olunmuş, düzeltilmiş, yoluna koyulmuş.

Münîr:(a) Nurlandıran, ışık veren, parlak.

Mürde:(f) Ölü, ölmüş.

Mürîd:(a) 1. İrâde eden, emreden, buyuran. 2. Bir şeyhe bağlı olan kimse.

Müselsel:(a) Zincirleme.

Müşgîn:(f) 1. Miskli, misk kokulu. 2. Siyah, kapkara şey.

Müşk:(f) Misk.

Müştâk:(a) 1. İştiyaklı, özleyen, göreceği gelen, can atan.

N

Nâçâr:(f) Çaresiz, zavallı.

Nâfe:(f) 1. Ceylanın göbeğinden çıkan misk.

2. Sevgilinin saçı.

Nâgâh:(f) 1. Vakitsiz. 2. Ansızın, birdenbire.

Nâ-hak:(f+a) 1. Haksız.

2. Bîhûde, boş.

Nakd:(a) 1. Akçe, mâden para. 2. Para olarak bulunan servet. 3. Peşin para.

Nâkıs:(a) 1. Noksan, eksik; tam olmayan. 2. Kusuru olan, kusurlu.

Nâşî:(a) İleri gelen, kaynaklanan, dolayı.

Nâtüvân:(f) Zayıf, kuvvetsiz.

Nazargâh:(a+f.) Nazar edilen, bakılan veya bakılacak yer.

Nefs:(a) 1. Ruh, can, hayat. 2. İnsanın yeme içme gibi biyolojik ihtiyaçları.

3. Kendi, şahıs.

Neheng:(F.) Timsah.

Nigerân:(f) Bakıveren, bakıcı, bakan, baka kalan.

Nigû:(f) Güzel, iyi.

Nihân:(f) Saklı. 2. Bulunmayan; görünmeyen. 3. Sır.

Nikâb:(a) Peçe, yüz örtüsü.

Nişân:(f) 1. Nişan, iz, belirti. 2. İşaret. 3. Yara izi.

4. Amaç, hedef.

Nîşe:(f) Kaval, çoban düdüğü.

Niyâz:(f) 1. Yalvarma, yakarma. 2. Dua. 3. Bazı tarikatlarda küçüğün büyüğe karşı olan selam, saygı ve duası.

Nöker:Hizmetçi.

Nûr:(a) Aydınlık, parıltı, paklaklık.

Nükte:(a) 1. Herkesin anlayamadığı ince mânâ. 2. İnce mânâlı, zarif ve şakalı söz.

O / P

Od Ateş

Pâk:(f) Temiz, arık, pak.

Pây:(f) Ayak.

Pâyân:(f.i.) 1. Son, nihayet.

2. Uç, kenar. 3.:(tas.) Sâlikin ulaşacağı birlik âlemi.

Pâymâl:(f)Ayak altında kalmış, çiğnenmiş.

Peleng:(f) Kaplan.

Pend:(f) Nasîhat, öğüt.

Pergâl:(f) Pergel.

Pervâne:(f) 1. Geceleri ışığın etrafında dönen küçük kelebek. 2. Fırıldak. 3. Çark. 4. Haberci, kılavuz.

Pervâz:(f) 1. Uçma, uçuş.

Perverdigâr:(f) Besleyici, terbiye edici, rızıklandırıcı. Allah.

Pes:(f) 1. İmdi, o hâlde, öyle ise, öyle iken, öyle olunca, binaenaleyh. 2. Sonra, ondan sonra, ardınca, müteakiben, nihayet. 3. Hasılı, hasılıkelam, velhasıl.

4. Ne zaman ki. 5. İşte.

Peydâ:(f) 1. Meydanda, açıkta.

Peymâne:(f) Kadeh.

Pinhân:(f) Gizli.

Pîr-i mugân:(f) 1. Meyhaneci. 2. Mecûsîlerin başrâhibi.

Pîş:(f) 1. Ön. 2. Yan. 3. Huzur. 4. Önce.

Pîşe:(f) 1. Meslek, sanat.

2. Huy.

Pîşrev:(f) Peşrev. Türk müziğinin en mâruf saz eseri şeklidir

Puhte:(f) Pişmiş, pişkin, olgun.

Pûlâd:(f) Polat, çelik.

Pûte:(f) 1. İçinde mâden eritilen tava. 2. nişan tahtası.

Pür:(f) 1. Dolu. 2. Çok fazla. 3. Sahip, mâlik.

Pür-nûr:(f) Nur dolu, nur içinde, nurlu, aydınlık.

R

Ra‘nâ:(a) Güzel; latif, hoş görünen.

Rabbü’l-enâm:(a) Cümle yaratılmışların Yaratıcı’sı.

Râygân:(f) 1. Bedava, parasız. 2. Pek çok, pek bol.

3. Değersiz.

Râz:(f) Sır, gizlenilen şey.

Rebâb:(a) Gövdesi Hindistan cevizi kabuğundan yapılmış bir çeşit kemançe.

Renc:(f) Sıkıntı, zahmet.

Rencûr:(f) Sıkıntılı, incinmiş; rahatsız, hasta, dertli.

Resm:(a) Âdet, usul, şekil.

Revâ:(f) Yakışır, uygun, yerinde.

Revâk:(a) 1.Üstü örtülü, önü açık yer. 2. Kemeraltı; sundurma; saçak altı; çardak.

Revân:(f) Yürüyen, giden, akan, su gibi akıp giden [söz].

Revnak:(a) Parlaklık, güzellik, tazelik, süs.

Reyhân:(a) Fesleğen.

Rind:(f) Kalender, dünya işlerini hoş gören kimse, aldırışsız.

Riyâ:(ai.) özü, sözü bir olmama, ikiyüzlülük

Ru‘d:(f) 1. Irmak, çay.

2. Kemençe. 3. Saz kirişi, saz teli.

Rûşen:(f)1. Aydın, parlak.

2. Belli, meydanda.

Rûz:(f) Gün, gündüz.

S

Sâcid:(a) Secde eden, alnını yeren koyan.

Sad-pâre:(f) Yüz parça; parça parça olmuş.

Safâ:(a) l. Saflık, berraklık.

2. Gönül şenliği, kedersizlik, neşe, zevk, eğlence.

Sâfi:(a) Duru, temiz, katıksız; bir şeyle karışık olmayan, katkısız.

Sahî:(a) Cömert, eliaçık.

Sahrâ:(a) Kır, ova, çöl.

Sâkî:(a) 1. Su veren, su dağıtan. 2. Kadeh, içki sunan. 3. İnsan ruhuna Allah sevgisi, Allah nuru saçan kimse.

Sâkin:(a) Hareketsiz olan, oynamayan. 2. Uslu, kendi hâlinde olan, yavaş.

3. Oturan:(bir yerde),

Sâl:(f) Yıl.

Sâlûs:(f) Riyakâr, ikiyüzlü

Sâm:(f) 1. Gök kuşağı.

2. Ateş, od. 3. Sersemlik hastalığı.

Samıt:(a) 1. Sesi çıkmayan, susan. 2. Sessiz, ses çıkarmaz, sağır.

Sâni‘:(a) 1. Yapan, işleyen, yapıcı. 2. Yaratan, san’at eseri olarak meydana

Sarrâf:(a) 1. Sarfeden.

2. Sarrâf. 3. Anlayan, değer veren.

Savutmak:Uzaklaştırmak.

Sâye:(f) Gölge. 2. Koruma, sahip çıkma. 3. Yardım.

Sayrı Hasta.

Sebîl:(a) 1. Yol, büyük cadde. 2. Su dağıtılan yer.

3. Hayrat olarak, parasız dağıtılan su.

Sehâ:(a) Cömertlik, eliaçıklık.

Sekitmek:1. Reddetmek, azarlamak. 2. Dindirmek, sakinleştirmek.

Selâtin:(a) Sultânlar.

Semer:(a) Meyva, ürün, sonuç.

Semm:(a) Zehir, ağı.

Serâser:(f) Baştan başa, büsbütün.

Ser-be-ser:(f) Bir baştan bir başa.

Sergüzeşt:(f) Serüven, birinin başından gelip geçen şey.

Serîr:(a) Taht.

Serkeş:(f) Dikbaşlı, başkaldıran; inatçı; itaatsiz.

Server:(f) Baş, başkan, reis, ulu.

Settâru’l-uyûb:(a) Ayıpları örtücü. Allah’ın Sıfatlarından.

Seyrângâh:(a) Seyir yeri, eğlence yeri, gezme yeri.

Seyyid:(a) 1. Efendi, bey; ağa; ileri gelen, baş, başkan. 2. Hz. Hasan‘ın soyundan olan kimse.

Sıdk:(a) 1. Doğruluk, gerçeklik. 2. İç, yürek temizliği

Sîmurg:(f) Zümrütüanka, masal kuşu.

Skender:Makedonya kiralı Filip‘in oğlu olup, Aristo‘dan ders almış ve yirmi yaşında hükümdar olmuştur.

Subh:(a) Sabah, sabah vakti.

Sûd:(.) Fayda, kâr, kazanç.

Sûzân:(f) 1. Yakan, yakıcı.

2. Yanan, yanıcı.

Süreyyâ:(a) Ülker yıldızı.

Süvâr:(f) Ata binmiş, binici.

Ş

Şâd:(f) Sevinçli.

Şahbâz:(f) 1. Bir cins iri ve beyaz doğan. 2. Yiğit, şanlı, gösterişli [adam].

Şâkir:(a) Şükreden, gördüğü iyiliğe karşı dua eden.

Şâkird:(f) 1. Talebe:(öğrenci). 2. Çırak, yamak.

Şalah:Olgunlaşmamış karpuz, kavun.

Şebper:(f) Yarasa.

Şefâ‘at:(a):(a.i.) Birinin suçundan geçilmesi veya dileğinin yerine getirilmesi için edilen aracılık.

Şefî‘:(a) Şefaat eden, bir suçun bağışlanması için aracılık eden.

Şek:(a) Şüphe, zan, tereddüt.

Şem‘:(a) Mum, balmumu.

Şem‘-veş:(a+f) Mum gibi.

Şeng:(f) Neşeli, kıvrak.

2. Haydut, şaki, eşkiya.

Şerîf:(a) 1. Şerefli, mübarek, kutsal. 2. Soylu, temiz.

Şerîk:(a) 1. Ortak. 2. Okul arkadaşı.

Şeş:(f) Altı.

Şikeste:(f) 1. Kırık, kırılmış. 2. Yenilmiş.

Şîr:(f) Arslan.

Şu‘le:(a) Alev, ateş alevi.

Şûh:(f.) 1. Hareketlerinde serbest. 2. Neşeli, şen ve oynak [kadın]. 3. Açık saçık, hayasız [kadın].

Şûride:(f) 1. Karışık, perişan. 2. Âşık, tutkun.

T

Tâ‘at:(a) İbadetler.

Ta‘n:(a) Sövme, yerme; ayıplama.

Tabl:(a) Davul.

Tabl-ı melâmet:(a) Melamet davulu.

Tâk:(a) Bina kemeri, pencere üstü, kubbe, künbed.

Takvâ:(a) Allah‘dan korkma, Allah korkusuyla dînin yasak ettiği şeylerden kaçınma.

Tâli‘:(a) 1. Sonradan gelen; bir şeyin arkası sıra giden. 2. İkinci derecede olan.

Tama’:(a) Tamah, açgözlülük.

Tarab:(a) Sevinçlilik, şenlik; sevinçten gelen coşkunluk.

Târâc:(f) Yağma, çapul, talan.

Taraş:Yağma, çapul.

Tarh:(a) Atma, düzenleme, plan.

Tartınmak:Çekinmek, ihtiraz etmek, esirgemek.

Tât:(f) Türklerden gayri olanlar, Farsça konuşanlar.

Tavâf:(a) 1. Etrafını dolaşma. 2. Zamanında ve muayyen usul dâhilinde Kâbe’nin etrafını dolaşarak ziyaret.

Tâvus:(a) Tavus kuşu.

Taylasân:(a) Başa sarılan sarığın omuzlar üzerine salıverilen ucu.

Tayr:(a) Kuş.

Te’vîl:(a) Sözü çevirme, söze ayrı mânâ vermeye çalışma.

Teferrüc:(a) l. Açılma, ferahlama. 2. Gezinti. 3. Gezintiye çıkıp gam dağıtma.

Tefsîr:(a) 1. Yorum.

2. Kur’an-ı Kerim‘in mânâ bakımından îzahı.

Tekebbür:(a) Kibir gösterme, büyüklük satma.

Teng:(f) 1. Dar, sıkıntılı, melul, kederli. 2. Kıtlık.

Terâne:(f) Nağme, ahenk, makam.

Tersâ:(f) Hrıstiyan

Tezvîr:(a) 1. Yalan dolan.

2. Ara bozmak ve bilhassa fenalık kasdıyla yapılan kovuculuk.

Tımâr:(f) 1. Yara bakımı.

2. Ağaç bakımı. 3. Hayvanı temizleme.

Tûbâ:(a) 1. Güzellik, iyilik, hoşluk. 2. Rahatlık.

Turrâc:Sülüne benzer bir kuş.

Turre:(a) 1. Alın saçı.

2. Kıvırcık saç lülesi.

Tûtî:(f) Dudu, papağan cinsinden taklit yapan bir kuş.

Tûtiyâ:(a) Kadınların gözlerine çektikleri sürme.

Tûyî:(f) Sensin.

Türâb:(a) Toprak.

Tüvâna:(f) Güçlü, kuvvetli.

U

Ucb:(a) Kendini beğenmişlik.

Ulvî:(a) Yüksek, yüce.

Urve:(a) Kulp.

Usûl:(a) 1. Asıllar, kökler.

2. Yol, yöntem, tertip, metod, nizam, kaide, düzen.

Uş:1. İşte, şimdi. 2. Çünkü.

3. Ancak

Uşanmak:Kırılmak,

parçalanmak, ufanmak, dağılmak, kopmak, toz hâline gelmek.

Utmak:Yenmek, kazanmak, faydalanmak.

V

Vâcib:(a) Terki caiz olmayan, yapılması şer‘an lüzumlu olan, farz derecesine yakın bulunan.

Vâkıf:(a) 1. Duran, ayakta duran. 2. Bir şeyi elde eden; bir işten haberli olan.

Vâmık:(a) Seven, âşık, sevdalı.

Varak:(a) 1. Yaprak. 2. kâğıt veya kitap yaprağı.

Vâsıl:(a) 1. Erişen, ulaşan, kavuşan. 2.:(tas.) Hakk‘a eren.

Vefâ:(a) 1. Sözünde durma, sözünü yerine getirme.

2. Dostluğu devam ettirme.

Velî:(a) 1. Allah‘ın sıfatlarından. 2. Sahip. 3. Ermiş, eren.

Velî:(a) Velakin, amma.

Vuslat:(a) 1. Bir şeye ulaşma, yetişme. 2. [Sevgiliye] kavuşma.

Y

Yâd:(f) 1. Hatırlama, anma.

2. Hatır, gönül.

Yâd:Yabancı, el, garip.

Yahşi:İyi, güzel.

Yakîn:(a) Kesin bilgi.

Yaraşmak:Yakışmak, muvafık gelmek, uygun düşmek, layık ve münasip olmak.

Yavuz:1. Fena, kötü. 2. Sert, kızgın, keskin, güçlü, çetin, yaman, şiddetli. 3. Fenalık.

Yegrek:Daha iyi, üstün.

Yeğ:1. Daha iyi, üstün, efdal. 2. Kuvvetli, yeğin.

Yek:(f) 1.Bir, tek. 2. Birlik, bir oluş.

Yeksân:(f) 1. Düz. 2. Bir, beraber. 3. Her zaman.

Yörünmek:1. Bir şeyin etrafında dolaşmak, dönmek, yaklaşmak. 2. Hatıra gelmek, gönlü kaplamak

Z

Zâhid:(a) 1. Çok, aşırı sofu; kaba sofu.

Zâhir:(a) 1. Görünen, görünücü, açık, belli, meydanda. 2. Elbette, şüphesiz, öyledir ya. 3. Galiba, zannederim, umulur ki.

Zahm:(f) Yara.

Zâyi:(a) Elden çıkan, kaybolan, yitik; zarar, ziyan.

Zebûn:(f) Zayıf, güçsüz, âciz.

Zenbil:(a) Hasırdan örülmüş saplı torba.

Zerk:(a):(a.i.); 1. Bir su veya sıvı ilacı şırınga ile verme. 2. Sofuların giydiği mavi cübbe. 3. Dindar görünme. 4. ikiyüzlülük, hîle, riya, dalavere.

Zerkûm:(a):(Garkad ağacı): “Müslümanlarla Yahudiler savaşmadıkça kıyâmet kopmayacaktır O savaşta Müslümanlar galip gelecek ve Yahudileri öldüreceklerdir. Öyle ki Yahudiler taşın ve ağacın arkasına saklanacak da taş veya ağaç, ‘Ey Müslümanlar, ey Allah’ın kulları, şu arkamdaki Yahudidir, gel de onu öldür!’ diye haber verecektir Sadece Garkad ağacı müstesna, çünkü o, Yahudilerin ağaçlarındandır.” Hadîs.

Zerrâk:(a) Çok mürâî, ikiyüzlü.

Zevâl:(a) 1. Yerinden ayrılıp gitme. 2. Zail olma, sona erme.

Zevrak:(a) Kayık, sandal.

Zeyn:(a) Süz, bezek.

Zî-‘ıyd:(a) Bayrama ulaşmış.

Zibâ:(f) 1. Süslü. 2. Yakışıklı, güzel.

Zî-hayf:(a) Haksızlık yapan, cevredici, zâlim.

Zihî:(a) 1. Ne güzel, ne hoş.

2. Aferin, bravo!

Zikr:(a) Anma, anılma.

Zînet:(a) Süs, bezek.

Zinhâr:(f) Sakın! Asla, olmaya, aman!

Zulmet:(a) Karanlık.

Zühd:(a) Her türlü zevke karşı koyarak kendini ibadete verme.

Zühre:(a) Çoban yıldızı, Venüs.

Zülfikâr:(a) Hz. Peygamberin Hz. Ali’ye armağan ettiği ucu çatallı kılıç.

Zünnâr:(a) Papazların bellerine bağladıkları uçları sarkık, ipten örme kuşak.

KAYNAKLAR

KAYNAKLAR

Yazmalar:

1. Milli Kütüphane (Ankara)

06 Hk 824/1 Divân

06 Hk 167/1 Dilgüşâ

06 Hk 167/2 Gülistân

06 Hk 167/3 Sarâynâme

06 Mil Yz A 7621/1 Divân

06 Mil Yz A 7621/2 Gevhernâme

2. İstanbul Belediyesi Atatürk Kitaplığı

OE Yz 1950 Divân

OE Yz 1296 Divân

Belediye K 606/3 Divân

3. İstanbul Millet Kütüphanesi

34 AE Mnz 797 Külliyat

Kitap, makale, vd.

AZAMAT, Nihat “Kaygusuz Abdâl”, İslâm Ans., c.25, Türkiye Diyanet Vakfı Yay., Ank. 2002.

BARDAKÇI, M. Necmettin “Türklerin Sosyal ve Kültürel Hayatında Tasavvuf ve Tarikatlar”, Türkler Ans. c. 7, Yeni Türkiye Yay., Ankara 2002.

BARDAKÇI, M. Necmettin Sosyo-Kültürel Hayatta Tasavvuf, Fakülte Kitabevi, Isparta 2000.

BİRGE, John Kingsley Bektaşilik Tarihi, Ant Yay., İst. 1991.

ÇUBUKÇU, İ. Agâh İslâm Düşünürleri, Ank. Ün. İlâhiyat Fak Yay., Ank., 1983.

FİLİZ, Lütfi Noktanın Sonsuzluğu IV. Kitap, Pan Yay. (7.b), İst. 2010.

FİLİZ, Lütfi Noktanın Sonsuzluğu II. Kitap, Pan Yay. (8.b), İst. 2009.

GÖLPINARLI, Abdülbaki 100 Soruda Tasavvuf, Gerçek Yay., 1969.

GÖLPINARLI, Abdülbaki Alevi-Bektâşî Nefesleri, İnkılâp Kitabevi, İst.1992.

GÖLPINARLI, Abdülbaki “Kaygusuz Abdal”, Türk Dili-Türk Halk Edebiyatı Özel Sayısı, sayı: 207, 1968.

GÜZEL, Abdurrahman Kaygusuz Abdal (Alâeddin Gaybî) Menâkıbnâmesi, TTK Yay. Ank. 1999.

GÜZEL, Abdurrahman Kaygusuz Abdal, Akçağ Yay. (2.b), Ank. 2004.

KARA, Mustafa Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi, Dergah Yay., (2. basım), İst., 1990.

KÖPRÜLÜ, M. Fuad “Mısır’da Bektaşilik”, Türkiyat Mecmuası, c. 6, İst. 1939, (s. 13-40).

KÖPRÜLÜ, M. Fuad Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Diyanet Yay. (5.b), Ankara 1984.

KÖPRÜLÜ, M. Fuad Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Diyanet Yay. (5.b), Ank.1984.

Kur’ân-ı Kerim Meâli Diyanet İşleri Başkanlığı Yay.(14.b), Ank. 2007.

LEVEND, Agah Sırrı Divân Edebiyatı, Enderun Yay. (3.b), İst. 1980.

NOYAN, Bedri Bektaşîlik Alevîlik Nedir?, Ant/Can Yay. (3.b), İst. 1995.

OCAK, Ahmet Yaşar “Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslâmlaşması”, İslâm Ans., c.3, İst.,1995.

ÖZTÜRK, Yaşar Nuri Tarihi Boyunca Bektaşîlik, Yeni Boyut Yay. (2.b), İst. 1992.

ÖZTÜRK; Yaşar Nuri Tasavvufun Ruhu ve Tarikatlar, Yeni Boyut Yay., (5.basım), İst., 1997.

PEKOLCAY, Neclâ İslâmî Türk Edebiyatı, Kitabevi Yay., (3.basım), İst., 1999.

SEVER, Mustafa “Âşık Tarzı Kültür Geleneğinde Günümüz Kadın Âşıkları”, Zeitschrift für die Welt der Türken,Vol 2, No 3, 2010, p.81-89.

SUNAR, Cavit Tasavvuf Tarihi, Ank. Ün. İlâhiyat Fak. Yay., Ank., 1975.

ŞEKER, Mehmet “Anadolu’nun Türk Vatanı Hâline Gelmesi”, Türkler Ans. c.4, Yeni Türkiye Yay., Ank., 2002.

TATCI, Mustafa “Bektâşî Dervişi Bir Yörük Beyi: Kaygusuz Abdal”, Keşkül, sayı: 22, 2012.

YILMAZ, H. Kâmil Anahatlarıyla Tasavvuf ve Tarikatlar, Ensar Neşriyat, İst., 2000.