İSLÂM’DA AHLÂK
VE
MANEVÎ VAZİFELER

Prof. Dr. İ. Agâh ÇUBUKÇU

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları: 162

Halk Kitapları: 63

Yayın Yönetmeni
Dr. Yüksel SALMAN

Koordinasyon
Yunus AKKAYA

Tashih
Altan ÇAP
Sedat MEMİŞ

Grafik Tasarım
Recep KAYA
İlker ÇALIŞKAN

Baskı
Semih Ofset
(0312) 341 40 75

12. Baskı
Ankara 2016

ISBN 978-975-19-0016-6
2016-06-Y-0003-162
Sertifika No: 12930

Din İşleri Yüksek Kurulu Kararı: 06.03.2008 / 38

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Tel. : (0312) 295 72 93–94
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü
Tel: (0 312 ) 295 71 53 - 295 71 56
Faks: (0 312) 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

ÖN SÖZ

İslâm dininde iman, ahlâk ve ibadet çok önemlidir. Dinine bağlı bir kimse şekil yanında manevî değerlere de çok önem vermelidir. Hz. Muhammed (s.a.s.)’in hayatı, itidali ve ahlâkı her Müslüman için örnek olmalıdır. Sevgili Peygamberimiz sözleriyle ve davranışlarıyla insanlara doğru yolu göstermiştir. Hatta Yüce Allah tarafından ahlâkın güzelliklerini tamamlamak üzere elçi olarak gönderildiğini açıklamıştır. Peygamberimiz (s.a.s.) kendisine indirilen vahiyleri olduğu gibi tebliğ etmiş ve kısa sürede sapık insanları doğru yola getirmiştir. Zamanla İslâmiyet yayılmış ve büyük bir İslâm medeniyeti kurulmuştur. O derecede ki Orta Çağ’da koyu fikir karanlıkları içinde bulunan birçok Hristiyan bilginler, İslâm medeniyetinden faydalanmak ihtiyacını duymuşlardır. İslâm düşüncesi Güney İtalya ve İspanya halkına etki yapmıştır. Avrupalılar, fikirde, tıpta, fizikte, bayındırlık işlerinde, eczacılıkta ve astronomide Müslümanlardan çok faydalanmışlardır. Daha başka dallarda da Müslümanlardan istifade etmesini bilmişlerdir.

Zamanla Avrupalılar, Müslümanlardan öğrendikleri bilim ve tekniğe yenilerini katmasını başarmışlardır. Ne yazık ki Müslümanlar belli bir süreden sonra bilim ve teknikte ilerlemekte Avrupalılarla boy ölçüşemeyecek duruma gelmişlerdir. Şüphesiz ki dinler içinde en sonra gelen ve en olgun olan İslâmiyet’te bilim ve tekniğin ilerlemesini salık veren birçok hüküm vardır. Çalışma, ahlâk ve manevî değerler hakkında da birçok hüküm vardır. Kur’an’da ilk inen ayetin meâlen “oku” diye başlaması çok derin anlamlar taşımaktadır. Müslümanlar okudukça, çağdaş bilimlerden faydalandıkça, ahlâka ve bütün manevî değerlere önem verdikçe yeniden dünyaya ışık tutacak büyük bir medeniyet kurabilirler. Yeter ki biz dinimizin bilime önem veren, canlı, eğitici ve ahlâkçı ruhunu iyi bilelim.

Biz bu kitabımızda özellikle iman, ahlâk ve manevî meseleler üzerinde çok durduk. Kitapta konular birbirlerine bağlı değildir. Okurlarımız dilediği konuyu okuyup bir sonuca varabilirler. Özellikle kitabın kolay anlaşılır bir dille yazılmasına dikkat etmiş bulunmaktayız. Baş kaynağımız Kur’an-ı Kerim ve sevgili Peygamberimizin hadisleri oldu.

Çağımızda insanlığın önemli bir bölümünün güçsüz, ruhsuz ve gayesiz maddenin peşinden gitmesi, bizi maneviyatın değerini gösteren böyle bir eseri yazmaya yöneltti.

Bu mütevazı eserimizde din kardeşlerimize ve hatta bütün insanlığa küçük bir hizmet yapabildiysek ne mutlu bize!

İbrahim Agâh ÇUBUKÇU

KÂİNATIN SIRRI VE
ALLAH’IN VARLIĞI

İnsan ölümlü bir varlıktır. Her insan doğduğu zaman boynunda ölüm fermanını beraberinde getirir. Kur’an-da bu hususta, “Her can ölümü tadacaktır”[1] diye buyrulmuştur. Fakat insanoğlu çok kez öleceğini, dünyanın kimseye kalmayacağını ve er geç Yüce Allah’a döneceğini unutur. Bırakınız bunları, bir yaratıcının varlığını inkâr edenler veya bilmeyenler de vardır. Düşünmek gerekir ki, insan sınırlı yetenekleri olan bir varlıktır. Akıl ve şuur sahibi insanın ölüm karşısında acizliğini ve sınırlı yeteneklere sahip olduğunu düşünürsek, onun eksikliğini de kabul etmiş oluruz. Ölüm karşısında âciz, yeteneklerde sınırlı ve eksik bulunan varlık ise kendi kendinin sebebi olamaz. O halde insanı yaratan sonsuz derecede güçlü ve olgun bir yaratıcı vardır. O da ancak Yüce Allah’tır.

Kaldı ki insan bir damla sudan meydana gelmiştir. Bu su, kendi kendinin sebebi değildir. Onu yaratan vardır. Bu yaratıcı da şüphesiz kâinatın sahibi Yüce Allah’tır. Bu hikmetli meseleye Kur’an’da şöyle işaret edilmiştir: “Döktüğünüz meniyi gördünüz mü? Onları siz mi yarattınız, yoksa biz mi?” [2]

Ana rahminde su parçasının çeşitli evrimlerden geçmesi, onda kan, et ve kemiğin meydana gelmesi, neticede ruhsal davranışları olan çocuğun doğması sebepsiz değildir. Bütün bu olaylar ve evrimler, bir hikmetin, bir ince gayenin ve her şeyin bir düzen içinde işlediğinin kanıtlarıdırlar. Bu hikmeti, bu gayeyi ve her şeye bu düzeni veren insanoğlu olamaz. Çünkü insan güçsüz doğmakta ve birtakım değişmeler geçirmektedir. Değişen ve evrimlere ihtiyacı olan bir varlık ise kendi kendinin sebebi değildir. İnsanı da, kâinatı da yaratan değişmez iradeli bir Varlık vardır. Bu varlık da Yüce Allah’tır.

İnsan tabiata hikmetle bakınca da dehşetle irkiliyor. Her şeyde Allah’ın gücünü ve eserini görmemek mümkün olmuyor. Mevsimler, mevsimleri kovalamakta, gündüzler geceleri takip etmekte ve nesiller nesillerin ardından gelmektedir. Her canlıda ince bir san’atın, değişik davranışların ve akılla çözülmez vücutların bulunduğu görülüyor. Kur’an’da, “Devenin nasıl yaratıldığına bakmıyor musunuz?”[3] buyrulmuştur. Deve bir örnek olarak verilmiştir. Gerçekte her şeyin nasıl var olduğuna fikir yormak gerekir. Bu geliş nereden? Bu gidiş nereye? Kâinat niçin böyledir? Acaba başka türlü de olamaz mıydı? Varlıkların ilk nesli nasıl meydana gelmiştir? Varlıklar niçin bu yapıları ile mevcut olmuşlardır? İşte insanoğlu öteden beri bu soruların cevabını aramıştır.

Düşünmek, gerçeği ve ilk sebebi bulmaya çalışmaktır. İnsan düşündükçe bir sebebe dayanmaksızın çıkmazdan kurtulamıyor ve bu hikmetli bilmecenin içinden çıkamıyor. Fakat her şeyin sebebi ve yaratıcısı olan bir Yüce Allah’ın varlığına inandığı anda yukarıdaki soruların düğümleri çözülüyor. Hayatın anlamsızlığı ortadan kalkıyor. Kâinatın sırrı anlaşılıyor ve iç huzuru başlıyor. O halde kâinatın sırrını çözmek için, çıkmazdan kurtulmak için ve iç huzuruna kavuşmak için Yüce Allah’ın varlığını kabul etmek gerekir.

Bütün bunlara rağmen manevî gözü kör olanlar vardır. Normal olarak fiziksel açıdan kör bir insan tabiattaki nesneleri nasıl görmezse, manevî körlüğü olan da manevî meseleleri görmekte ve onlara inanmakta güçlük çeker. Kur’an’da manevî körler kastedilerek onların sağır, dilsiz ve görmez oldukları bildirilmiştir. Yine Kur’an’da “Görenle görmeyen bir midir? Düşünmüyor musunuz?”[4] ayeti vardır. Manevî körler kendilerini tahlil ettikleri zaman belki görmeye başlayabilirler. Acaba insan hayatının amacı 70–80 yıllık yemeden ve içmeden mi ibarettir? Yoksa insanın bir amacı olmalı mıdır? Organları bu kadar ince düzenle yapılmış, aklı bu kadar derin düşünen ve bedenin yanında ruhsal davranışlara da sahip olan insanın kâinatta bulunuşunun elbette bir amacı vardır. Aksi takdirde insanı 70-80 yıllık madde yığınından ibaret saymak gerekir. Oysaki insanda maddeyi aşan bir amaç ve onun varlığında güdülen bir hikmet vardır. Bu amaç sonsuz mutluluğu elde etmektir. Sonsuz mutluluğa sahip olmak isteyen insan ise kendisini yaratan sonsuz derecede güçlü bir varlığın bulunduğunu kabul etmelidir. Bu varlık da ancak Yüce Allah’tır. Allah’ın varlığı kabul edilince insanın amacı değer kazanır. Kâinatın sebebi anlaşılır. Hayatın var olma hikmeti açıklanır. Ahlâkî değerleri gözetmek vicdanî mesele olur. İnsan, kendisini yaratan varlığa döneceğini düşünür. Ahiret hayatına inanır. Nihayet inanmanın mutluluğunu duyar.

İnsanın akıl ve duyularının gücünü tahlil ederken de kâinat bilmecesiyle karşılaşırız. Akıl, insan için bir güç, bir ışık ve tabiatı yenmeye çalışan bir enerjidir. Sevgili Peygamberimiz, “İnsanı insan yapan aklıdır, aklı olmayanın dini de yoktur”[5] buyurmuştur.

Yüce Allah bizleri düşündürücü birçok ayet indirmiştir. Fakat aklın da bir sınırı vardır. Akıl, ayrı ayrı cinsten olan canlıların ilk neslinin nasıl meydana geldiğini izahtan acizdir. Akıl, kâinattaki varlıkların ilk maddelerinin nasıl meydana geldiğini de çözemez. Demek ki, dünyadaki varlıkların en olgunu olan insanın aklı bazı konularda aciz kalıyor. Materyalistlerin görüşleri tam bir çıkmaz içindedir. Çünkü onlar maddeden zamanla organik hayatın çıktığını ileri sürüyorlar. Onlara sormak gerekir ki, ilk madde nasıl var oldu? Onu kim var etti? Madde yokken kim vardı? Şüphesiz bu sorulara Yüce Allah’ın varlığını, yaratıcılığını ve gücünü hatırlatarak cevap vermek gerekir. Yukarıdaki sorulara Allah’ın varlığı ile cevap verince kâinatın sırrı da bir ölçüde çözülmüş olur. Hem materyalistler kâinatı fizik ve tabiat ilmi açısından bir problem sayıyorlar. Oysaki kâinat aynı zamanda estetik, etik ve metafizik bir problemdir. Kâinata güzelliği ve düzeni veren, insanı şuurlandıran ve ahlâkî gayeyi hedef olarak belirten, ayrıca fiziği de, fizik ötesi âlemi de yaratan bir Yüce Allah vardır.

Duyularımızı tahlil edince de aynı sonuca varırız. Biz her şeyi duyularımızın yapısına göre algılamakta ve anlamaktayız. Eğer beş duyumuz, olduğundan farklı olsaydı, algılarımız daha farklı ve daha değişik olacaktı. O zaman her şeyi daha başka olarak idrak edip anlayacaktık. Demek ki biz birçok şeyi ancak duyularımızın bize verdiği algılara göre bilmekteyiz. Duyularımız ise sınırlıdır. O halde insanın bilgileri de sınırlıdır. Bildiklerimizin yanında bilmediklerimiz pek çoktur. Kaldı ki duyular bile bazı hallerde bizi yanıltmaktadır. Uzaklık, yoğunluk ve sağlık gibi şartlar duyularda bu yanılmaları doğurabilir. Fakat bazen duyularımızın tamamen aciz kaldığı haller de vardır. Mesela, biz, fizikçilerin yazdığına göre, saniyede 16’dan az ve 21000’den fazla olan hava titreşimlerini algılayamıyoruz. Gözlerimiz bilinen yedi renge göre düzenlenmiştir. Gözlerimizin görmediği ultra mor ve ultra kırmızı ışınlar da vardır. Bu ışınlar, gözden daha güçlü aletlerle görülebilmektedirler. Bunlardan başka tabiatta duyularımızın habersiz kaldıkları olgular da bulunmaktadır. Mesela manyetik ve elektriğe ait olguların varlığından duyularımız bize haber veremiyor. Bunların varlıklarını ancak başka güce döndükleri zaman bilebiliyoruz.

Materyalistler, beş duyu organına dayanmaktadırlar. Oysaki kâinat ve içindeki olgular beş duyu organımızı aşmaktadırlar. Yanılan ve bir noktada aciz kalan insan, kendi kendinin sebebi olamaz. O halde maddeyi, insanı, kısacası kâinatı yaratan ve her şeye gücü yeten bir varlık vardır. Bu varlık da hiç şüphesiz Yüce Allah’tır.

[1]. Âl-i İmrân, 3/185.

[2]. Vâkı’a, 56/58-59.

[3]. Gâşiye, 88/17.

[4]. En’âm, 6/50.

[5]. Beyhakî, Şuabü’l-İman, 199.

TABİATIN GÜÇSÜZLÜĞÜ

Eskiden beri tabiatın yaratıcı gücüne inanan insanlar olmuştur. Zelzeleler, su baskınları, yanardağlardan lâv fışkırmaları, kısacası tabiî âfetler ilkel insanları korkutmuş ve onları bir ilâh aramaya yöneltmiştir.

Bazı ilkel insanlar da tabiatta var olan her cismin gizli bir ruhu bulunduğuna inanmışlardır. Nasıl bir çocuk kendini düşüren eşyayı canlı sanarak dövüp intikam almak isterse, bazı ilkel insanlar da cansız cisimlerin yaşadığını düşünürlerdi ve onların ruhundan korkarlardı. Evreni cisimlerin sözde canlı ruhlarının yönettiğini sanırlardı.

Büyünün ve büyücünün gücüne inanan insanlar da gelip geçmiştir. Bazı kavimlerde bu inanç o kadar güçlenmiş ki, büyücü âdeta ilâhî bir varlık farz edilmiştir.

Kimi kavimlerin dinî inançları da totemcilikle ilgili olmuştur.

Dinin toplumsal ve kişisel ihtiyaçlardan doğduğunu, gerçekte bir yaratıcının bulunmadığını, her şeyin tabiattan ibaret olduğunu iddia eden insanlar da vardır. Günümüzde bile bu gibi iddialarda bulunan insanlara sık sık rastlanmaktadır.

Bu tür düşüncelerin gelişmesinde eskiden beri tabiatın yaratıcı gücünü savunan düşünürlerin etkisi vardır. Maddeci, nasıl her şey maddeden ibarettir derse, tabiatçı da her şeyi tabiat yaptı der. Oysaki gerçekte her ikisi de yanılmaktadır.

Öncelikle kaydedelim ki tabiat durmadan değişmektedir. Dünyanın yapısı jeolojik devirlere göre değişmiştir. Astronomi bilginleri güneş sistemine ait yıldızların aslında güneşin ilk maddesinden ayrıldıklarını söylemektedir. Yeryüzüne baktığımız zaman, tabiattaki değişmeleri izlemek daha kolaydır. Bir insan, doğar, büyür, ölür. Ne halden ne hâle gelir. Bir ağaçtan biten yapraklar dökülüp gider. Yerine yenileri çıkar. Bir nehirden akan su, yerinde durmaz. Denizlere doğru gider. Sular aktıkça arkadan yenileri aralık vermeden gelir. Hâsılı tabiat devamlı değişme içindedir. Değişen bir varlık ise olgun olamaz. Oysaki Allah’ın her bakımdan olgun olduğunu düşünürüz.

Hem cansız taş parçalarının, karaların, denizlerin ne yaratıcı gücü vardır. Tabiatın en olgun varlığı aklı sayesinde insandır. Evet, insan aklını kullanmakta, bilim ve teknoloji gelişmektedir. Elektrik bulunmuştur, atom bulunmuştur, aya gidilmiştir. Bunların hepsi güzel. Fakat insanoğlu elektriğin nasıl meydana geldiğini bilse de mahiyetini çözememiştir. Atomu bulmuş ve ondan faydalanmıştır. Fakat atomun ilk çekirdeğini bizzat atomun var ettiğini iddia edememiştir. Aya gidildiği, daha da gidileceği gerçektir. Fakat insan aklı ayın ilk maddesinin nasıl var olduğunu izah etmekten acizdir. Demek ki, tabiatın en olgun en güçlü varlığı olan insanın bile yapacağı işler sınırlıdır. Biz ancak var olan şeylerin kanunlarını bulabiliriz. Bilimsel imkânları kullanarak önceden kuvve halinde mevcut şeyleri buluruz; tabiat yaratıcıdır diyemeyiz. Aksine tabiatın ve onun parçası olan insanın güçsüzlüğü, bir yaratıcının varlığını göstermektedir. Bu yaratıcı da ancak Yüce Allah olabilir. Çünkü biz tabiatta olan her şey için bir sebep aradığımız zaman, o sebebe de bir başka sebep aramaktayız. Böylece sebepler dizisi sonsuza kadar uzanmaktadır. Sonsuz sebepler dizisi ise mantıkta saçma ve anlamsız kabul edilmiştir. O halde sebepler dizisini bir yerde durdurmak ve yaratıcı Yüce Allah’ın varlığına inanmak gereklidir.

Gerçekte tabiat, tabiatçıların iddia ettiği gibi inkârı değil, yaratıcı bir Allah’ın varlığını ikrar etmeyi gerektirir: Mevsimler düzenli gelir. Canlılar çift çift var olmuştur. Soğukluk ve sıcaklık insan tabiatına uygundur. Kara parçalarının yanında insan yaşantısı için gerekli olan sular vardır. Toprağı insan istediği gibi ekmekte ve ektiğini biçmektedir. İnsan için beslenecek besinler vardır. Hâsılı bu âlemin düzeni öyle kurulmuş ki, düzenli bir biçimde işleyip durmaktadır. Bu düzenin bir rastlantı sonucu olması imkânsızdır. Her eserin bir yapıcısı olduğu gibi evrenin de bir yapıcısı vardır. Bu yapıcı da her şeyi yoktan dilediği gibi yaratan Yüce Allah’tır. Allah her şeyi hür iradesiyle yaratmıştır. Allah öyle bir varlıktır ki, gizliyi de açık olanı da bilir. Her şeyi görür ve işitir. Gücü sonsuzdur. İradesi kesin biçimde gerçekleşir. Daima hayat sahibidir. Doğurmamıştır. Doğurulmamıştır. Benzeri yoktur. Eşi yoktur. Dilediği olur. Dilemediği olmaz.

İşte gerçekten yaratma gücü olan varlık, tabiat değil, yukarıda özelliklerini saydığımız Yüce Allah’tır. İnançsızlık insanı mutlu etmez. İnanan insan sonsuz mutluluğun yolunu bulmuş demektir. Yüce Allah, son dinini Hz. Muhammed (s.a.s.) vasıtasıyla insanlara bildirmiştir.

MADDECİLİKTEN DOĞAN
BUNALIMLAR

Çağımızda teknik hızla ilerlemiştir. İnsanoğlu maddeyi yenmek için büyük bir çaba içindedir. Bu çaba birçok alanlarda meyvesini vermiştir. Korkunç silahlar bulunmuştur. Bu silahların savunma için yapıldığı söylenmektedir. Gerçekte ise insanları öldürmek için yapılmıştır. Nitekim klasik silâhlarla da olsa dünyanın şurasında veya burasında savaşlar oluyor ve insanlar öldürülüyor. İnsan, tabiatın kânunlarını, tekniğin inceliklerini ve yıldızların fiziksel yapısını bulmakta büyük başarılar içindedir. Fakat çağımızda insanoğlu maddeye kendini o kadar kaptırmıştır ki hırsını yenemiyor. Yüce Allah kâinattaki her şeyi insan için yaratmıştır. Elbette ki insan, ilmi ve aklı sayesinde maddenin fiziksel ve kimyasal kânunlarını bulmakta başarılar elde edecektir. Fakat önemli olan insanın kendini yenmesi, kendini araması ve kendini bulmasıdır. Nitekim şöyle bir söz vardır: “Kim kendini bilirse Allah’ını da bilir.” Günümüz insanlarının önemli bir bölümü maddeye o kadar bağlanmıştır ki, ne kendini biliyor ne de Allah’ı tanıyor.

Cansız, ruhsuz ve gayesiz olan maddenin kendiliğinden var olduğunu iddia edenler dünyamızda az değildir. Çağımızda bir yaratıcının varlığını, dinin gerçekliğini ve maddenin gayesizliğini kabul edenlerin de önemli bir bölümü kendini bilmiş değildir. Çünkü kendini bilmeyenler, maddenin yerine manayı, taklidin yerine hakikati ve şahsî arzular yerine erdemi gereği gibi koyamıyorlar.

Bugün insanlık maddeciliğin verdiği bunalımlar yüzünden maneviyata her zamandan daha çok muhtaçtır. İsterseniz aile hayatını alalım. Birçok ailelerin küçüklerinde büyüklere karşı saygı azalmıştır. Gençliğin önemli bir bölümü çevresine kafa tutmaktadır. Ailesini dinlemeyip diskoteklerde zamanını öldüren gençler az değildirler. Dünyanın çeşitli yerlerinde gençler uyuşturucu veya alışkanlık doğuran maddelerle zehirlenmekte ve insanlığını yitirmektedir. Dünyada görülmemiş bir seks cereyanı doğmuştur. İnsanın özelliklerinden olan utanma duygusu zayıflamıştır. İffetsizliği ile öğünenlere bile sık sık rastlanmaktadır. İnsanın değeri azalmış, dostluk bağları eski sağlamlığını yitirmiş ve menfaat her şeyin üstünde tutulmaya başlanmıştır. İnsanlık önemli ölçüde madde, lüks ve zevk peşine takılmıştır. Çoğu kez insan bunların elinde oyuncak hale gelmiştir. Nasıl küçük çocuklar birtakım oyuncaklarla oynayıp övünürse, büyükler de bazı lüksleriyle oynayıp övünmeye başlamışlardır. Bir sohbet anında konuşma dönüp dolaşıp maddeye kaydırılıyor. Birçok yerlerde insanlar, tanıdığı kimselerin kazançlarını, imkânlarını ve maddî güçlerini hesaplıyorlar.

Bunların yerine manevî alandaki hizmetleri, kazançları ve çabaları soranlara az rastlanıyor. Çoğu kez iyilik, doğruluk ve erdemin değerleri ruhlara değil, kitaplara yazılmıştır. Övünmenin yerine alçak gönüllülüğü, hırsın yerine itidali ve kıskançlığın yerine iyilikseverliği koyanlar azdır. Oysaki Hz. Muhammed (s.a.s.), “Kıskançlık ateşin odunu yiyip bitirdiği gibi iyilikleri yer, bitirir”[6] buyurmuştur.

Kur’an’da adam öldürme, adalete aykırı davranma ve gönül kırma yasaklanmıştır. Fakat bunları dinleyen kim? Öldürülenler var, hak yiyenler var ve gönül kıranlar var. Maddeciliğin, çıkarcılığın ve erdemsizliğin doğurduğu sebeplerle birçok yerlerde huzursuzluk artıyor. Toplumun bir kesiminde başlayan huzursuzluk ise sevgili Peygamberimizin buyurduğu gibi derece derece başka alanlara da sıçrıyor.

İnsanoğlu bir ölçüde aradığı maddeyi belki buluyor. Fakat kendini bulmakta güçlük çekiyor. Gerçekte Hz. Muhammed (s.a.s.) bin dört yüz küsur yıl önce insanlığa İslâmiyet’in manevî güneşini açıklamıştır. Fakat her insanda bu güneşi görecek göz nerede? Kur’an insanları düşünmeye çağırıyor. Yüce Allah, insanın kendine dönmesini vicdan hesaplaşması yapmasını ve ahlâkı seçmesini emrediyor. Bir ayette insanın neden yaratıldığı ve bir damla suyun ne gibi evrimlerden geçtikten sonra büyüdüğü hatırlatılıyor. Fakat bunu bilinçli olarak hatırlayanlar azalıyor. İslâm’da varlık hakkında, “Bir saatlik düşünce bir gecelik ibadetten hayırlıdır”[7] hadisi tanınmıştır. Fakat gerçek manada düşünen nerede? Gerçek düşünce hikmetli düşüncedir, maneviyatçı düşüncedir ve nihayet insanı insan yapan düşüncedir. İnsan kendine yabancılaştıkça, kendi aslını inkâr ettikçe ve maddenin gücünü maneviyattan üstün tuttukça gerçek mutluluğu bulamayacaktır. İnanan insan, bir ölçüde mutlu insandır. İnançsız insan ise inanmanın manevî zevkinden yoksun kalır.

İnsan maneviyata değer verdikçe maddenin esaretinden kurtulur. Ahlâka değer verdikçe iç huzuru duyar. Adaletli davrandıkça rahatlar. Böyle davranırken insan elbette ki yalnız ahiretini değil, aynı zamanda dünyasını da düşünecektir. Nitekim Hz. Muhammed (s.a.s.)’in, “Yarın ölecekmiş gibi ibadet et, hiç ölmeyecekmiş gibi de dünya için çalış”[8] dediği rivayet edilmiştir. Yüce Allah da Kur’an’da, “Dünyaya yayılınız ve Allah’ın nimetlerinden nasiplerinizi arayınız”[9] buyurmuştur. Ancak bunu yaparken insan maddenin esiri olmamalı, aksine onu bir araç ve bir ihtiyaç olarak kullanmalıdır.

İnsan bir yandan maddeyi yenip emri altına alırken, öte yandan kendini de yenerse o zaman yeryüzünde mutluluk artar. İnsan kendini yenmedikçe ve manevî alanda kısır kaldıkça, maddenin tutkusundan kurtulamaz. O halde her insan manevî alanda daha çok düşünmeli, ahlâkî değerlere daha çok önem vermeli ve her zaman vicdan hesaplaşması içinde olmalıdır.

[6]. Ebu Davud, “Edeb”, 44.

[7]. Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ, I, 31

[8]. Aclunî, Keşfü’l-Hafa, I, 370; Câmiu’s-Sağîr, II, 12

[9]. Cum’a, 62/10.

MATERYALİZMİN
ÇIKMAZA GİRİŞİ

Materyalistler dini, imanı ve manevî değerleri inkâr etmektedirler. Fakat düşünmek gerekir ki en ilkel kavimler bile inanma ihtiyacını duymuşlar, kendilerine göre bir ilâh bulup tapmışlardır. İnanma onları bir noktada birleştirmiş ve insanların başları sıkışınca bir şeye dayanma ihtiyacını karşılamıştır. Semavî dinlerin kitapları zaman zaman peygamberler aracılığı ile insanlığa açıklanmıştır. Bu dinlerin en son geleni ise İslâmiyet’tir. İslâm’da imanın baş ilkesi Yüce Allah’a inançtır. Materyalistler ise her türlü metafizik düşünceleri kabul etmemektedirler. Fakat ruhsuz bir madde, manevî değeri olmayan bir yaşantı ve sebepsiz var olmuş bir kâinat insanın iç hayatını doyurmamaktadır.

İnsanı ancak ruhî zenginlik ve manevî etkinlik doyurabilir. Manevî değerlere önem veren bir kimse de şüphesiz kâinatın sebebi olan, sonsuz derecede güçlü Yüce Allah’ın varlığını kabul eder.

Materyalistler, maddeden organik hayatın çıkışı iddiasını izahtan acizdirler. İnsanı insan yapan ruhsal yapısı ve manevî değerlerdir. Bedene hizmet geçici zevkler verebilir. Ruha hizmet ise, insanı sonsuz mutluluğa kavuşturabilir. Görülüyor ki insanın maddî yönünden manevî yönü daha etkin, daha devamlı ve daha güçlüdür.

Kaldı ki materyalistler, kadîm ve sonsuz saydıkları maddenin ilk özünün nasıl sebepsiz meydana geldiğini de izahtan âcizdirler. O halde insanı, maddeyi ve ahiret hayatını yaratan sonsuz derecede güçlü Yüce Allah’ın varlığını kabul etmek ve ona yürekten inanmak gerekir.

İnsanı da ele alırsak, hikmetli bir bilmece ile karşılaşırız. Halden hâle değişen insanoğlunun yaratılışındaki hikmeti düşündükçe yaratan varlığı ararız. İnsan niçin yaratılmış diyoruz. Çünkü ne bu dünyaya gelmemek ve ne de bu âlemden ölümle gitmemek insanın elinde değildir. Dünyaya gelmemek ve oradan ahiret hayatına gitmemek insanın elinde olmayınca, insanoğlunun bir noktada güçsüzlüğü ortaya çıkar. Güçsüz ve kendini var etmekten aciz bir varlık ise kendi kendinin sebebi olamaz. O halde mantığımız tam, olgun ve sonsuz derecede güçlü bir yaratıcının varlığına inanmaya bizi zorlar. Kaldı ki Kur’an’da Yüce Allah’ın “ol” emriyle her şeyi ve her canlıyı yarattığı açıklanmıştır.

İnsanın rüya âlemi de çok düşündürücüdür. Uykuda her şeyden habersiz bir hayat sürdürmekteyiz. Bazen rüyalar görmekteyiz. Uyanınca gördüğümüz rüyaların çok kez birer hayal olduğunu anlamaktayız. Bu dünyadaki hayatımıza göre rüya âlemi bir hayal gibidir. Ölümden sonraki ahiret hayatına göre de bu dünya bir hayalden ve imtihan yerinden ibarettir. Önemli olan, geçici zevkler değil, ahiretteki sonsuz yaşantıdır. O halde geçici hayattaki ihtirasları bırakıp sonsuz ahiret hayatını kazanmaya çalışmalıyız. Ahiret hayatını kabul eden bir kimse, her şeyin ilk sebebi ve yaratıcısı olan Yüce Allah’ın varlığına inanır.

Yine düşünmek gerekir ki uyku halinin başlaması, nasıl ölüm demek değilse, bedenin göçüp gitmesi de ruh için ölüm değildir. Beden öldükten sonra ruh vücuttan ayrılır. Ruhunu manevî değerlerle besleyenler şüphesiz ahiret hayatında mutlu olur. Manevî değerleri ve her şeyi yaratan Yüce Allah’ın varlığını inkâr edenler ise ahirette mutsuz olurlar.

Biz insanı tahlil ederken anne karnındaki bir çocuğu örnek olarak verebiliriz. Çocuk ana rahminde karanlık içinde bir hayat geçirmekte ve anasının vücudundan beslenmektedir. Doğum anında, çocuk ana vücudundan beslenmeyi keser ve kendisi için bambaşka bir ortama yani dünyaya gelir. Ayrıca, çocuğun ana rahminden bu dünyaya gelmesi nasıl yeni bir hayatın başlangıcı ise, ölüm de insan için yeni bir hayatın başlangıcıdır. Bu son hayatın yani ahiret hayatının varlığı ise ancak Yüce Allah’ın varlığı ile izah edilebilir.

Allah’ın, ahiretin varlığını kabul edince insanın manevî değerlere önem vermesi bir vazife haline geliyor. Bu vazifenin en önemli şartlarından birisi erdemli yaşamaktır. Erdemi seven kişi, yapılması gerekenle yapılmaması gerekeni iyi ayırır. Bu ayrımı yaptıktan sonra sağlam bir irade ile iyiliği ve doğruluğu kendisine rehber edinir. Ruh, erdemli hareketlerle beslenir. Beden ise madde ile beslenir. İnsan, maddî gıdalar yanında manevî besinlerle de beslenirse ahlâkî görevini de yapmış olur. Ahlâkî görevleri yerine getirmek bize çevremizde itibar kazandırır. Allah’a tam bir inançla erdemli davranmak ise Yüce Rabbimiz’in rızasını kazanmamızı kolaylaştırır. O halde hepimiz manevî değerlerle ruhumuzu zenginleştirmeye çalışmalıyız.

YÜCE DİNİMİZ İSLÂM

Allah katında gerçek din İslâm’dır. Son gönderilen İslâmiyet’le öteki dinler neshedilmiştir. Başka bir deyişle Yüce Allah, Hz. Muhammed (s.a.s.)’in açıkladığı vahiyleri son olarak bütün insanlık için indirmiştir. Peygamberlik, Hz. Muhammed (s.a.s.)’le son bulmuştur. Hz. Muhammed (s.a.s.)’den sonra elçi gelmesi düşünülemez.

Peygamberimiz İslâmiyet’i yaymadan önce Araplar koyu fikir karanlıkları içine gömülmüşlerdi. Diledikleri kız çocuklarını öldürürler, kumar oynarlar ve putlara taparlardı. Taptıkları putlara karşı saygıları da derin değildi. Cansız taş ve ağaçtan yapılma putlardan istedikleri şeye kavuşamayınca kızmaktan ve isyan etmekten geri durmazlardı. Ayrıca insanların sosyal hayatı çok ilkel ve ahlâka aykırı idi. Yerine göre insanlar köle yapılır, bir kadın birkaç koca ile birden evlenir ve fuhuş teşvik edilirdi. Sosyal hayatı düzenlemek için falcılıktan, üfürücülükten ve büyücülükten yardım umulurdu. Ticaret ahlâkı zayıf, aile hayatı düzensiz ve adalet kuralları işlemez durumdaydı.

İşte böyle bir toplumda sevgili Peygamberimizi başlangıçta küçük ve değersiz gören birçok insan vardı. Bunlar o mübarek zata işkence etmekten bile geri kalmadılar. İnkâr ve isyan yolunu tuttular. Ona deli dediler. Sapık dediler. Başkan olmak istiyor dediler. Oysaki sevgili Peygamberimiz Yüce Allah’tan aldığı vahyi açıklıyor, kendisine karşı koyanların hareketlerini sabırla karşılıyordu. Gerçek dini yaymaktan yılmadı. Zaten gençliğinden beri kendisine güvenilir anlamında “Muhammedü’l-Emîn” adı verilmişti. Bu sebeple yavaş yavaş İslâmiyet’i kabul edenler çoğaldı. İslâmiyet güneşi, gözleri manevî körlükte olanları da gerçek dini görür duruma getirdi. Kısa zamanda İslâmiyet Arabistan’a yayıldı. İslâm dini çok geçmeden Arabistan’ın dışına da taştı. Mısır, Suriye, İran ve Kuzey Afrika halkı Müslüman oldu. Daha sonraki çağlarda dinimiz dünyanın çeşitli bölgelerine kolayca yayıldı. Özellikle Türkler İslâmiyet’i samimiyetle isteyerek kabul ettiler. Tarih boyunca ilim ve savaş alanında dinimizin savunucusu oldular.

Peygamberimiz getirdiği ilâhi dinle cahil ve şaşkın insanları yola getirdi. Araplara, gülünç putlara tapmayı yasakladı. Bütün insanlara Allah’ın bir olduğunu, ahiret hayatının bulunduğunu ve kendisinin de Allah’ın son elçisi olarak gönderildiğini müjdeledi. Bütün bunları Kur’an’ın ayetlerini okuyarak açıkladı. Kur’an, Allah kelâmı olduğu için onu işitenler manevî bir havaya büründüler. İslâmiyet’in gerçekliğini anladılar. Esasen i’caz ve belagat dolu olan Kur’an şimdiye kadar hiçbir yazar tarafından taklit edilemedi ve edilemeyecektir. Çünkü o, Allah kelâmıdır. Onun benzerini yazmaya girişenler, neticede acizliklerini kabul etmişlerdir.

Yüce Allah, Kur’an’da insanlara sık sık imanı, ilmi ve ahlâkı tavsiye etmiştir. Gerçekte de bu üç hususa önem veren Müslümanlar kısa zamanda büyük bir medeniyet kurmuşlardır. Bu medeniyeti kurarken, “Bilenlerle bilmeyenler hiç eşit olurlar mı?”[10] ayetinden ve “Beşikten mezara kadar ilim öğreniniz”[11] hadisinden çok faydalanmışlardır. Daha doğrusu önceki Müslümanlar dinimizin iman, akıl, ilim ve ahlâk hakkındaki emirlerinden faydalanmasını bilmişlerdir. Bu sebeple Müslümanlar arasında çeşitli alanlarda büyük bilginler yetişmiştir. Eczacılıkta İbn Zuhr, tıpta İbn Sinâ, musikîde Farabî, astronomide Birunî, fizikte İbn Heysem ve felsefede Gazâlî büyük bilginlerimizin sadece birer örnekleridir. Yalnız tek bir ilim dalında ihtisas yapmakla yetinmeyen bu İslâm büyüklerinin eserleri Orta Çağ’da Lâtinceye çevrilmiştir. Çeşitli İslâm büyüklerinin eserleri Avrupa’yı etkilemiştir. Kilise tutuculuğunun yıkılmasında İslâm bilgini ve filozofu İbn Rüşd’ün Latinceye çevrilen eserlerinin etkisi çoktur.

İslâm Medeniyeti Batı’ya yalnız bu alanlarda değil; ziraat alanında, meyvecilikte, kâğıt sanayiinde, pusula ve barutun tanıtılmasında da hizmet etmiştir. Hatta bu gün Avrupalıların kullandığı rakamları Batılılara tanıtan Müslümanlar olmuştur. Batı’ya etki hususunda bilimsel örnekleri çoğaltmak mümkündür. Ancak biz burada şu kadarını belirtelim ki Müslümanların bu başarılarının sebebi dinlerinin medeniyetçi ruhundan gelmektedir. Yeter ki biz dinimizin ahlâk, ilim, akıl ve çalışma konusundaki ruhunu iyi kavrayalım.

Dinimiz ahlâk yoludur. Çünkü Yüce Allah Kur’an’da, “(Ey Muhammed!), Şüphesiz sen yüce bir ahlâk üzeresin”[12] buyurmuştur.

Dinimiz ilim yoludur. Çünkü Peygamberimiz, “İlim bütün Müslümanlara farzdır”[13] demiştir.

Dinimiz akla değer verir. Çünkü Kur’an bizi sık sık düşünmeye çağırmış, pek çok ayetinde “düşünmüyor musunuz?” buyurmuştur.

Nihayet dinimiz çalışmaya en çok değer veren dindir. Çünkü Yüce Allah, “İnsanın ancak çalıştığının karşılığı vardır”[14] buyurmuştur.

O halde her Müslüman bilinçli bir biçimde ahlâka, ilme, tefekküre ve çalışmaya daha çok önem vermelidir.

[10]. Zümer, 39/7.

[11]. Celâleddin es-Suyutî, I, 193.

[12]. Kalem, 68/4.

[13]. Suyutî, Câmiu’s-Sağîr, II, 213.

[14]. Necm, 53/39.

İSLÂMİYET VE AMACI

İslâm dini başlıca üç bölümden ibarettir: İman, amel ve ahlâk.

İmanın şartları altı bölümde toplanır. Bunlar şöyledir: Allah’a, meleklere, kutsal kitaplara, peygamberlere, kadere ve öldükten sonra dirilmeye inanmak.

İslâmiyet’te iman her şeyden önce gelir. İmanı olmayanın ibadeti makbul değildir. Peygamberimiz bir hadisinde kalbinde bir hardal tanesi kadar iman bulunan kimsenin cehennemde sonsuz olarak kalmayacağını bildirmiştir. Yüce Allah da kendisine ortak ilâh tanınması dışındaki günahları dilediği kimse için bağışlayacağını açıklamıştır.

İslâm’ın şartı ise beştir: Şahâdet kelimesini dil ile söyleyip kalp ile doğrulamak, namaz kılmak, oruç tutmak, zekât vermek ve şartları uygun olduğu takdirde hayatta bir kez hacca gitmek İslâm’ın şartlarıdır.

Şahâdet kelimesi Allah’tan başka ilâh bulunmadığını ve Hz. Muhammed (s.a.s.)’in O’nun son peygamberi olduğunu kabullenmek demektir.

Bazı dinlerin kutsal kitaplarına ilâveler yapılmış, birtakım hurafeler karışmış veya efsaneler yazılmıştır. Bunun çeşitli sebepleri arasında kitapların nesilden nesile değişmesi vardır. Ayrıca ilk nüshaların gereği gibi korunamaması, bu yüzden yıllarca sonra hafızalara veya rivayetlere göre kitapların yeniden düzenlenmesi nüshalar arasındaki uyuşmazlığı doğurmuştur.

Oysaki İslâm dininin yüce kitabı Kur’an-ı Kerim için böyle bir şey söz konusu değildir. Kur’an, Peygamberimize Allah tarafından vahyolunduğu gibi yazılmış ve korunmuştur. Bu husus tarihî açıdan kesin biçimde tespit edilmiştir. Ayrıca Kur’an’ın haber verdiği her şey gerçekleşmiştir. Mesela Romalıların İranlıları yeneceğini Kur’an önceden bildirmiştir. Ayrıca Kur’an sık sık putperest Arapların hüsrana uğrayacaklarını haber vermiştir. Gerçekten de Araplar kısa zamanda yaptıklarına pişman olarak Müslümanlığı kabul etmişlerdir. Şunu da kaydetmek gerekir ki bazı sapık kimseler yalancı peygamberlik iddiasında bulunarak Kur’an’ı taklit etmeye çalışmışlardır. Fakat bunların hiçbirisi Tanrı sözleri karşısında başarıya ulaşamamıştır. Sonunda kendileri zararlı çıkmışlardır. Çünkü Kur’an belâgat, fesahat ve icaz bakımından eşi bulunmayan bir Kitap’tır. En usta edipler bile onun bir benzerini yazamamışlar ve yazamayacaklardır. Nitekim Kur’ân-ı Kerim’de ağaçlar kalem olsa, denizler mürekkep olsa yine de Allah’ın sözlerinin bir benzerinin yazılamayacağı bildirilmiştir.[15]

Hz. Muhammed (s.a.s.)’de Allah vergisi olan üstün vasıflarıyla Kur’an’ın emirlerini koyu cehalet içinde bulunan Araplara tebliğ etmiştir. Her türlü hakarete, takibe ve imkânsızlıklara rağmen görevini yapmada asla kusur etmemiştir. Tek başına işe başlamış, fakat en sonunda kendisine düşman olan on binlerce insanı Müslüman yapmıştır. Kendisini onlara sevdirmiş, onlarla dost olmuştur. Onlara her hâliyle örnek bir insan olmuştur. Onların manevî açıdan olgunlaşmalarına yardım etmiştir.

Esasen İslâmiyet’in asıl amacı insanların ahlâkî değerleri korumalarını sağlamaktır. Bu sebeple Peygamberimiz, “Ben ahlâkın güzelliklerini tamamlamak üzere gönderilmiş bir elçiyim”[16] hadisini söylemiştir. İnsan, ahlâken olgunlaştığı derecede Müslümanlığı değer kazanır. Dini bütünleşir. Ruhu huzur duyar.

İslâmiyet’in amacı, insanın manevî değerlerini zenginleştirmek, ona iyiyi ve doğruyu sevdirmek, kısacası insanı medenileştirme ve ruhî açıdan olgunlaştırmak olduğu için sevgili Peygamberimiz ahlâk konusunda sık sık öğütler vermiştir. İşte Peygamberimizin bu gibi öğütlerini içine alan bazı hadisleri:

“İyilik ve fazilet ruh güzelliğidir. Kötü şey, senin kalbini tırmalayan ve halkın duymasını kötü gördüğün şeydir.”[17]

“Sizin hayırlı olanınız, ailesine hayırlı olandır.”[18]

“Sizin en hayırlınız, ahlâkı en güzel olanınızdır.”[19]

“Sizden biriniz, kendisi için sevdiği şeyi, mü’min kardeşi için de sevmedikçe olgun mü’min olmaz.”[20]

Şüphesiz ki ahlâklı insanın birçok yüksek özelliği vardır. Böyle bir insan, hem bu dünyada sevilir, hem de ahirette Yüce Allah’ın lütfunu kazanır. Böyle bir dereceye erişmek için dikkat edeceğimiz birçok husus vardır:

Her şeyden önce olgun bir Müslüman herkese iyi davranmalı, elini ve dilini hayırlı işlerde kullanmasını ve yerine göre onları tutmasını bilmelidir.

İyi bir Müslümanın kazancı da temiz ve helâl yoldan olmalıdır. İnsanın kendi alın teri ve kazanıp yediği rızık en helâl nimettir. Allah “İnsan için ancak çalıştığı şey vardır”[21] buyururken çalışmayı ve alın teriyle kazanmayı emretmiştir.

İyi bir Müslümanın insanların yüzüne gülüp arkasından çekiştirmeyi alışkanlık haline getirmemesi gerekir. Bazı kimseler onu bunu çekiştirir, dedikodu yapar. İnsanın yüzüne başka, arkasından başka türlü konuşur. Böyle davrananlar doğru yolda değildirler.

İyi bir Müslüman yaşlılara saygı ve küçüklere sevgi göstermelidir. Çocuklara, yoksullara, kimsesiz kalmış yaşlı kimselere acımalıdır. Onlara şefkat elini uzatmalıdır. Peygamberimiz, “Merhamet etmeyene merhamet olunmaz” [22] buyurmuştur.

İyi bir Müslüman başkalarıyla hoş geçinme yollarını arar, mü’min kardeşinin ayıbını örtmeye çalışır, birlik ve dirlikten yana olur.

Netice itibariyle İslâmiyet manevî değerleri güçlendirmeye çalışan en olgun dindir. Peygamberimizin sözleri İslâmiyet’in ahlâka ne kadar değer verdiğini bildirmektedir. O halde her mü’min dinimizin ahlâka verdiği önemi iyi değerlendirmeli ve daima vicdanının sesini duyarak hareket etmelidir.

[15]. Lokman, 31/27.

[16]. Malik, Muvatta, II, 904.

[17]. Müslim, “Birr”, 14-15.

[18]. Tirmizi, “Menakıb”, 137.

[19]. Buhârî, “Menakıb”, 23.

[20]. Buhârî, “İman”, 7.

[21]. Necm, 53/39.

[22]. Buhârî, “Edeb”, 18.

İNSAN VE RUH ÂLEMİ

İnsanın bir maddî yönü, bir de manevî yönü vardır. İnsanlık öteden beri bu manevî yönü tanımaya çalışmıştır. Bu hususta fikir yürütenler olmuştur. Eski Yunan felsefe okulları ruh hakkında çeşitli görüşler ortaya atmışlardır. Böylece de insanın manevî yönünü çözümlemeye çalışmışlardır. Mesela Pisagorcular, insanın ruhunun bulunduğunu, bu ruhun ölümsüzlüğünü ve bedenden ayrı olduğunu söylemişlerdir. Onlara göre ruh iyice olgunlaşıncaya kadar zaman zaman dünyaya dönüp yeni bedenlere girer. Başka bir deyişle bunlar tenasüh nazariyesine, insanın öldükten sonra başka canlıların suretinde tekrar dünyaya döneceğine inanırlar.

Ünlü düşünür Sokrates de insanın manevî yönünü kabul etmiştir. Bedenî tutkuların azalmasıyla ruhî yaşantının zenginleşeceğini söylemiştir. Bu düşünür, aynı zamanda devrindeki çoktanrıcılığa da karşı koymuş ve her şeye kadir bir Tanrı’nın varlığını kabul etmiştir. Nitekim kendisi zaman zaman bu tek Tanrı’nın sesini kalbinde duyduğunu ileri sürmüştür. Bilindiği üzere ahlâkı fazilet olarak kabul eden bu düşünür, fikirlerini açıkça ve cesaretle söylediği için zehir içirilerek öldürülmüştür.

Eflâtun da ruhun varlığını kabul etmiştir. Ruhun gerçeklerin yeri olan ideler âleminden geldiğini ve bu dünyadaki bedenlerde hakikî ruhun görüntüsünün bulunduğunu söylemiştir. Ona göre ruh, bedenin iyi hareketleriyle bu dünyada olgunlaşınca ideler âlemine yükselir. Aksi takdirde zaman zaman tekrar dünyaya döner. Görülüyor ki Eflâtun’da tenasüh görüşü hâkimdir.

Hindistan’da da eskiden tenasüh nazariyesi vardı. Ruhların olgunluk derecelerine göre zaman zaman çeşitli hayvanlar ve insanlar biçiminde bu dünyaya döndüğüne inanılırdı.

Gerçekte ise dinimizde ruhun Yüce Allah tarafından yaratıldığına inanmak gerekir. Nitekim Yüce Allah Kur’an’da, “De ki ruh Rabbimin emirlerindendir. Size ilim hakkında ancak az şey verildi”[23] buyurmuştur. Görülüyor ki Allah Teâlâ, ruhun varlığını bizlere bildirmiştir. Esasen bugünkü bilimsel araştırmalar da ruhun varlığını göstermektedir. İnsanın madde, bitki ve hayvanla ortak yönleri vardır. Fakat bunların da üstünde insanı insan yapan unsurlar ruhî özelliklerdir. İnsan beslenme ve hücrelerin değişmesi itibariyle bitkilere benzer. Hareket fiili ise hem hayvanda, hem insanda vardır. Düşünce ve şuurlu davranışlar ise yalnız insana mahsus olan özelliklerdendir.

Materyalistler maddenin kendiliğinden olduğunu ve zamanla onda organik hayatın türediğini iddia etmişlerdir. Gayesiz, düşüncesiz ve şuursuz madde nasıl kendiliğinden meydana gelebilir. Bir şeyin gayesiz meydana geldiğini ileri sürmek ne kadar saçmadır. Tabiatta mekanik olarak yapılmış olan her şey bir amaç içindir. Kaldı ki yazar olmadan bir yazı nasıl yazılabilir? Yapan olmadan bir yapı nasıl yapılabilir? Günlük hayatımızda kullandığımız her aracın bir yapıcısı vardır. Koskoca evrenin yapıcısı ve yaratıcısı ise Yüce Allah’tır. Bunu inkâr etmek ilmi de inkâr etmek demektir. İnsan kızıyor, öfkeleniyor, utanıyor, acıyor ve birtakım şuurlu işler yapıyor. O halde bizde maddî yapımızdan farklı bazı özellikler vardır. Bedenimizi yaratan Allah ruhumuzu da yaratmıştır.

Biz ruhumuzu zenginleştirdikçe Yüce Allah’ın rızasına yaklaşırız. Beden nasıl besinlerle beslenirse ruh da güzel ahlâkla beslenir ve zenginleşir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz Allah adaleti; iyilik yapmayı, yakınlarına yardım etmeyi emreder. Fuhşu, kötülüğü ve azgınlığı yasak eder.”[24]

Sevgili Peygamberimiz de ahlâk hakkında şöyle buyurmuştur: “İyilik güzel ahlâktan ibarettir.”[25]

O halde hepimiz ruhumuzu zenginleştirmek için güzel ahlâk sahibi olmaya daha çok önem vermeliyiz.

[23]. İsrâ, 17/85.

[24]. Nahl, 16/90.

[25]. Müslim, “Birr”, 14-15.

İNSAN HAYATINDA
MANEVİYATIN ÖNEMİ

İnsan, dünyadaki varlıkların en olgunudur. Bununla beraber onun da pek çok eksikleri vardır. İnsan zaman zaman kızar, kin güder, kıskanır yahut başkalarını incitir. Hele insan iyi eğitilmezse ve ahlâken olgunlaşmış hâle gelmezse yalan söyler, hak yer, adaleti çiğner veya yalnızca kendini ve menfaatini düşünür. Oysaki bu fiillerin hiçbirisi insanı mutlu etmez.

İnsanın mutlu olabilmesi ve olgunlaşması için manevî hayatını zenginleştirmesi gereklidir. İnsanda manevî hayat zenginleştikçe, kötülükler azalır ve yerlerini iyiliğe terk ederler. İnsan hayatı geçicidir. Her geçen gün, ömrümüzden azalan bir zamandır. Biz hızlı adımlarla kara toprağın altına doğru koşmaktayız. Ama yine de çoğumuz bundan habersiz görünmekteyiz. Fakat kendi kendimizi kontrol edersek, manevî hayatımızı zenginleştirirsek ve bizi her iki dünyada mutlu edebilecek biçimde hareket edersek, ahiret hayatından korkmamamız gerekir. Bizi bu tür olumlu hareketlere sağlam inanç, iyi eğitim ve güçlü irade yöneltebilir.

İnançsız insan maddeye bağlanır. Her şeyin bu dünyadan ibaret olduğunu ileri sürer. Oysaki en ilkel kavimler bile kendilerine göre bir ilâh bulup tapmışlardır. İnanma ihtiyacı onlarda bile doğmuştur. Kimileri ağaçtan yonttukları putlara, kimileri taşlara veya bazı hayvanlara tapmışlardır. Başka varlıklara tapan ilkel kavimler de gelip geçmişlerdir. Ama mutlaka inanma ihtiyacını duymuşlar, yanlış da olsa ilâh diye bir şey arayıp bulmuşlardır.

Biz şimdi 21. yüzyıldayız. Bilim gelişmiş, teknik ilerlemiş ve birçok medeniyet aracı insanın emrine hazır olmuştur. Okumak, gezmek ve görmek olanakları çoğalmıştır. Kısacası, insanlar artık medenileşmiştir. Fakat bütün bu olanaklara rağmen, Tanrı’nın varlığını inkâr eden ve manevî değerleri hiçe sayan insanlar günümüzde az değildir.

İnsan, evrendeki düzen ve işleyişe baksa, yine Allah’ın varlığını kendi vicdanında bulur. Her kitabın bir yazarı vardır. Her musiki parçasının bir bestecisi bulunur. Her binanın da bir yapıcısı olur. O halde, bu kadar düzenli işleyen evrenin bir yaratıcısı niçin bulunmasın? İşte bütün yıldızları, güneşi, ayı, bitkileri, hayvanları, kısacası her şeyi yoktan yaratan bir varlık mevcuttur. Bu da eşsiz, benzeri bulunmayan ve sonsuz derecede güçlü olan Yüce Allah’tır.

İnsan, kendi varlığına baksa da bu konuda bir sonuca varır. İnsanın başlangıcı sperma ile olur. Başka bir deyişle insan, bir su damlası iken ana rahminde büyür. Onda kan, et ve kemik meydana gelir. Doğan çocuk yıldan yıla büyür. Genç olur, ihtiyar olur ve nihayet ölür. Bundan şu sonuç çıkar: İnsan birtakım değişikliklere uğramaktadır. Değişen bir varlık olgun olamaz. Eksiktir demektir. Değişen, eksik olan ve kendisini elinde olmadan ölüme terk eden bir varlık, kendi kendinin sebebi olamaz. Onu var eden bir varlık vardır. Bu da ancak Yüce Allah’tır.

Descartes kendinden ve bir yaratıcının varlığından ilkin şüphe etmiş. Fakat içi rahat etmemiş. Daha sonra kendi kendine düşünmüş ve şöyle söylemiş:

Düşünüyorum o halde varım. Ben var olunca, cisimler âlemi ve her şeyi yaratan bir Tanrı da vardır.

Pascal da düşüncesini şöyle anlatmış:

İnanan insan, inanmayandan daha kârlıdır. Tıpkı ticarete para yatıran tacirin kazanma ihtimali olduğu gibi, inanan insanın da ahireti kazanması mümkündür. Oysaki inanmayan kişi, ahiret var olduğu takdirde inkârından dolayı bir şey kazanamayacaktır.

Gerçekte, buna benzer bir sözü, Avrupalı düşünürden yüzyıllarca önce Hazreti Ali (k.v.) bir dinsize karşı söylemiştir. İnanmak istemeyen birisi fikrinde direnince, Hazreti Ali (k.v.) ona şöyle hitap etmiştir:

Ey kâfir, eğer ahiret yoksa ben Allah’a inancımdan dolayı bir şey kaybetmem. Fakat eğer ahiret hayatı varsa, ben inandığım için mutlu, sen de inançsızlığın yüzünden mutsuz olursun. Bu sebeple inanman sana manevî fayda sağlayabilir.

Tanınmış İslâm düşünürü Gazâlî de, düşüncesini şu anlamda izah etmiştir:

Her eserin bir sebebi var. Kâinat da bir eserdir. O halde, onun da bir sebebi vardır.

Gazâlî böylece evreni yaratan varlığın Yüce Allah olduğunu göstermek istemiştir.

Yine Gazâlî, insandaki sezgi gücünden hareket ederek Allah’ın varlığına inanılabileceğini kaydetmiştir.

İslâm filozofu İbn Rüşd, inayet ve ihtira delillerini kullanarak Allah’ın varlığını anlatmıştır. İnayet delili şudur:

Evrende bulunan her şeyde bir uygunluk vardır. Her şey, insan tabiatına uygundur. Bu bir rastlantı eseri olamaz. Bunu yapan güçlü bir varlık mevcuttur. Bu da ancak Yüce Allah’tır.

İbn Rüşd, ihtira delilini ise şöyle açıklamıştır:

Her ihtiranın bir muhterii vardır. Başka bir deyimle, her icadın bir mucidi, her yapının bir yapıcısı vardır. Kâinat da bir icat, bir yapıdır. O halde onun mucidi veya yapıcısı da mevcuttur. Bu da Yüce Allah’tır.

Hâsılı, Allah’ın varlığı hakkında çeşitli düşünürlere dayanarak pek çok delil vermek mümkündür. İnsan inanmadıkça kâinatın var oluşuna sebep bulamaz. Ölüm bizi alıp götürmeden inanmak ve manevî hayatımızı zenginleştirmek kendi yararımızadır.

Şüphesiz ki, inanmak için dinlerin en olgunu, en son olanı ve çağın ihtiyaçlarına en çok imkân vereni İslâmiyet’tir. Belâgat üzerine inen Kur’an ve Peygamberimizin hayatı başlı başına birer mucizedir. Kur’an, Allah kelâmıdır. Bu yüzden, asla taklit edilememiştir.

İyi bir inançtan sonra iyi bir Müslüman olmaya çalışan kimse, hareketlerini kontrol etmelidir. İyi bir Müslüman, “Yarın ölecekmiş gibi ahireti, hiç ölmeyecekmiş gibi de dünyayı” düşünür. Başka bir deyişle, hem dini, hem dünyası için çalışır. Sevgili Peygamberimiz şöyle buyurmuştur: “İki günü eşit olan aldanmıştır.”[26]

İyi bir Müslüman olmak ve manevî hayatı zenginleştirmek için, ahlâkî olgunluğa önem vermek gereklidir. Nitekim İslâmiyet’in asıl amacı da budur. Bu hususta her Müslüman, sevgili Peygamberimizin “Ben ahlâkın güzelliklerini tamamlamak üzere gönderilmiş bir elçiyim”[27] hadisinden ders almalıdır.

[26]. Deylemî, Firdevs, III, 611.

[27]. Malik, el-Muvatta, II, 904.

MÜSLÜMANLIK VE HAYAT

İnsanın bir bedenî yönü, bir de ruhî yönü vardır. Bedenin çeşitli gıdalara ihtiyacı olur. Yediğimiz gıdalar bedeni besler. İnsanın ruhunun da beslenmesi gereklidir. Ruhun gıdaları erdem, ölçülülük, adalet, iyilik, doğruluk ve güzellik gibi hususlardır.

Gıdasız kalan beden, hastalıklara dayanamaz. İyi gelişemez. Her türlü zararlı mikroplarla mücadelede zayıf düşer. Bu sebeple insan, sağlığını düşünmelidir. Bazı kimseler kaderimde ne yazılı ise o olsun diyerek hastalıklara karşı tedbir almak istemezler. Oysaki İslâmiyet’te ilkin tedbir almak ve çareler aramak gereklidir.

Yüce Allah insana akıl vermiş, mantık vermiş ve nihayet güç vermiştir. İnsan bu olanaklardan faydalanmayı aradıktan sonra Allah’a sığınmalıdır. Bedenini temiz tutmayan, bulaşıcı hastalıklara karşı uyanık olmayan, çevre sağlığına önem vermeyen kimse İslâmiyet’e aykırı hareket etmiş olur. İslâmiyet’e göre temizlik imandandır. Bulaşıcı hastalıklarla mücadele gereklidir. Ayrıca sağlığın bütün kurallarını gözetmek lâzımdır. Bir Müslümanın kendi sağlığını tehlikeye atması doğru değildir. İnsanın kendini öldürmesi büyük günahtır. Başka bir insanı öldürmesi de büyük günahtır. Meseleleri kanunla, adaletle ve barışla çözmek yerine kaba kuvvete başvurarak bir cana kıymak asla İslâm’a uygun bir iş değildir. Kısacası toplumun bireyleri birbirlerinin sağlıklarına ve hayatlarına değer vermelidirler.

İnsanın ruhî yönüne gelince: Ruhu iyi beslemek için erdemli, adaletli ve ölçülü olmak gereklidir. Ayrıca iyiliği, güzelliği ve doğruluğu sevmek lâzımdır. Kısacası insan manevî yönden kendini zenginleştirdikçe ruhunu iyi beslemiş olur. Ruhunu iyi besleyen insan ise toplum içinde en iyi biçimde hareket eden kimse demektir.

Mesela ruhun gıdaları arasında saydığımız adalet dinimiz açısından çok önemlidir. Nitekim Yüce Allah Kur’an’da bu konuda şöyle buyurmuştur:

“Allah adaleti, iyilik yapmayı ve akrabaya muhtaç olduğu şeyi vermeyi emreder.”[28]

“Ey inananlar adaleti titizlikle ayakta tutan ve Allah için tanıklık eden kimseler olunuz. İster kendiniz, ister ana ve babanız, isterse akrabalarınız aleyhinde olsun, zengin fakir ayrımı gözetmeksizin adaletli davranınız.”[29]

Adaletli davranmak hem insanı manevî açıdan olgunlaştırır, hem de toplum hayatının düzenli bir biçimde işlenmesini kolaylaştırır.

Doğru olan insan da vicdan huzuru duyar. Böyle bir insan ruhunu iyi beslemiş demektir. Doğru insan terazi hilesi yapmaz. Alışverişte kimseyi kandırmaz. Yetimin ve kamunun mallarını haksız yere almaya kalkmaz. Doğru insan yalanı, dolandırıcılığı ve herhangi bir yurttaşını kandırmayı sevmez. Doğru kimse erdemli insandır. Böyle bir kimse yalnız ruhî açıdan zengin değil, aynı zamanda ahirette yaşayacağı mutluluk açısından da zengindir. Nitekim Yüce Allah bu konuda şöyle buyurmuştur:

“Doğru olan erkek ve kadınlar için bağışlanma ve büyük bir sevap hazırlanmıştır.”[30]

“Ey iman edenler, Allah’tan korkunuz ve doğrularla beraber olunuz.”[31]

Sevgili Peygamberimiz de, “Doğru sözlülük insanı iyiliğe götürür, iyilik de cennete gidilmesini sağlar”[32] buyurmuştur.

Hikmeti ve erdemi seven insan, düşünmeyi de sever. İnsanın başlangıcını ve sonunu düşünür. Her şeyin yoktan nasıl var edildiğini anlamaya çalışır. Bu hayatın bir imtihan yeri olduğunu unutmaz. Her şeyde ölçülü hareket eder. Kur’an’da insanları düşünmeye çağıran birçok ayet vardır. Bu ayetlerden bazı örnekler verelim:

“Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için, Allah’ın birliğine ve gücüne kanıtlar vardır.”[33]

“Görmeyenle gören bir olur mu? Hiç düşünmüyor musunuz?”[34]

Başkalarını sevmesini, kardeşlik bağlarını güçlendirmesini ve insanlara karşı iyi davranmasını bilen kişi de ruhî hayatı zengin olan kimsedir.

İnsan, ahlâkını ve ruhî zenginliğini toplum içinde olgunlaştırmaya çalışmalıdır. Bazı kimseler toplumla ilgisini kesip inzivaya çekilmeyi dine hizmet sanırlar. Böyle düşünenler yanılırlar. Nitekim Peygamberimiz:

“Dünya ahiretin tarlasıdır.”[35]

“Ebedî yaşayacakmış gibi dünya için, yarın ölecekmiş gibi de ahiret için çalışınız.”[36]

“İki günü eşit olan ziyandadır.”[37]

“Dünyayı ahireti için ve ahiretini dünya için terk edeniniz en hayırlınız değildir. En hayırlınız her ikisine beraberce önem vereninizdir”[38] buyurmuştur.

Bizim dinimiz insanların çalışmasını ve topluma hizmet edilmesini salık vermiştir. İslâm’da “bir lokma, bir hırka” yeter zihniyetinin yeri yoktur. Nitekim Yüce Allah Kur’an’da şöyle buyurmuştur: “İnsan ne kadar çalışırsa, ancak o kadarına sahip olur.”[39]

“Namaz kıldıktan sonra iş yerlerinize dağılınız ve Allah’ın nimetlerinden nasip arayınız.”[40]

Peygamberimiz de toplum hayatının canlılığına, ticarete ve aklı kullanmaya çok önem vermiştir. Herkesin bir iş tutmasını istemiştir. Tembelliğin, uyuşukluğun ve çıkarcılığın karşısında olmuştur. Bakınız, şu hadisler bize bu konuda yol göstericidir:

“Muhakkak sizden birinizin sırtında odun taşıması, herhangi bir kimseden dilenmesinden daha hayırlıdır.”[41]

“İnsan elinin emeğinden daha hayırlı bir taam yememiştir.”[42]

Görülüyor ki İslâmiyet’e göre insan, bir yandan ruhî hayatının olgunlaşmasına çalışmalı, öte yandan bedenî çalışmalarla topluma katkıda bulunmalıdır.

[28]. Nahl, 16/90.

[29]. Nisâ, 4/135.

[30]. Tevbe, 9/71.

[31]. Tevbe, 9/119.

[32]. Buhârî, “Edeb”, 69; Müslim, “Birr”, 103.

[33]. Âl-i İmran, 3/190.

[34]. En’am, 6/50.

[35]. Aclûnî, Keşfü’l-Hafa, I, 412.

[36]. Elbanî, Silsiletü’l-Ehadis’iz-Zaife ve’l-Mecmua, H. No: 8.

[37]. Deylemî, Müsned, III, 5910.

[38]. Münâvî, Feyzü’l-Kadir, Şerhu Camiu’s-Sağîr, H. No: 55794.

[39]. Necm, 53/39.

[40]. Cum’a, 62/10.

[41]. Buhârî, “Zekât”, 50, 53; Müslim, “Zekât”, 106.

[42]. Buhârî, “Büyû”, 15.

KADERCİLİK ANLAYIŞI
VE ZARARLARI

Dinimizde kaza ve kader önemli bir konudur. Geçmişte İslâm bilginleri bu konu üzerinde yeterince durmuşlardır. Zamanla kader hakkında çeşitli görüşler ortaya çıkmıştır. Mutezile’nin görüşünü benimseyenler insanın fiillerinde tamamen özgür olduğunu söylemişlerdir. Cebriyeciler ise insanın yaptığı işlerde hiçbir özgürlüğünün bulunmadığını ileri sürmüşlerdir. Bu görüşe göre insan iradesi, havada uçan bir tüy parçasının rüzgâra uyuşu gibi Allah’ın takdirine bağlıdır. İnsan kendiliğinden hiçbir şey yapamaz. İnsan bir robot gibidir. Allah’ın takdir ettiği fiilleri işlemeye mecburdur.

Cebriyecilerin bu tür kaderciliği Kur’an’ın ruhuna aykırıdır. Böyle bir kader anlayışı insanları tembelliğe yönelticidir. Bu itibarla günlük işlerinde her şeyi kadere havale ederek tedbir almayanlar yanılırlar.

İşte gerçek böyle olduğu için Ehl-i sünnet bilginleri kader konusunda Müslümanları uyarmışlardır. Onlara göre fiilleri, küllî iradesiyle Allah takdir eder. Kullar da cüzî iradeleriyle bu fiilleri iktisap ederler. Başka bir deyişle Allah insanların nasıl hareket edeceğini bildiği için onların fiillerini önceden Levh-i Mahfuz’a yazmıştır. Kullar da cüzî iradeleriyle bu fiilleri kazanma ve yapma yeteneğine sahip olmuşlardır. Allah hiçbir biçimde kulları belli fiilleri işlemeye zorlamamıştır. Kötü fiiller işleyenlerden razı olmayacağını bildirmiştir. Allah, olacak her şeyi önceden bildiği için insanın kaderini saptamıştır. Kul da fiilleri kazanma iradesine sahip olduğu için her hareketinden sorumlu tutulmuştur. Nitekim Yüce Allah insanların sorumluluğu hakkında şöyle buyurmuştur:

“Allah yaptığından sorumlu değildir. İnsanlar ise sorumludurlar.”[43]

Kur’an-ı Kerim’de kimi fiillerden dolayı ceza veya sevap verileceğinin bildirilmesi boşuna değildir. Ceza veya sevabın var olması, insanın yapacağı her şeyden sorumlu olduğunun kanıtıdır. Bu konuya şu ayetler ne güzel ışık tutmaktadır:

“Hidayet bulan kendisi için bulur; sapıtan kendisi için sapıtır.”[44]

“Bir kavim kendi gidişini değiştirmedikçe Allah onların hallerini değiştirmez.”[45]

“Kim iyi amel işlerse kendisi için işler, kim kötülük ederse kendisi için eder; Allah kullarına zulmetmez.”[46]

Kur’an’da bulunan bu buyruklar karşısında Müslümanların herhangi bir işte aksilik olunca kabahati kadere yüklemeleri doğru değildir. Kaderimde ne yazılı ise o olur, diyerek, iradesini olumlu yönde kullanmayanlar yanılırlar. İyi bir Müslüman bilimde, teknikte ve çalışmada daima ileri gitmek için uğraşmalı, onun iki günü birbirine eşit olmamalıdır.

Bütün bu buyruklar karşısında çiftçi olan, kadercilik yapmadan ürünü için gerekli tedbirleri almalıdır. Hasta olan, iyileşmesini kaderden beklemeden doktora başvurmalıdır. Herhangi bir işte çalışan kimse de, bilim ve teknikten faydalanma yollarını aramalıdır.

Yüce Allah Müslümanların çalışmasını dilemiştir. Tembelliği, uyuşukluğu, bir lokma bir hırka yeter zihniyetini Allah emretmemiştir. Aksine, “İnsan için ancak çalıştığı şey vardır”[47] ayeti ile çalışmayı ve ilerlemeyi emretmiştir.

Günümüzde teknik ilerlemiştir. Çiftçilikte yeni imkânlar doğmuştur. Tohumu ektikten sonra yalnızca yağmura güvenmek yetersizdir. Allah insanlara akıl vermiştir. Aklı kullanıp barajlar yapmak, kanallar açmak, sulama tesisleri kurmak insanların yararınadır. Mevlâ yağmur verir diyerek tarım ürünlerini kadere bırakmak doğru değildir. Meyvecilikte de durum aynıdır. Çeşitli zararlı yaratıklardan meyveleri korumak gereklidir. Bunun için de ağaçları zamanında bilimin ışığı altında ilaçlamak lazımdır. Meyve ve ürünlerin iyisini yetiştirmek, dinimiz açısından çok sevaptır. Bakınız Peygamberimiz bu konuda şöyle buyurmuştur:

“Bir Müslüman bir ağaç diker, yahut diğer biçimde tarımla uğraşır da bundan kuş, insan veya hayvan yerse, sahibi için bu sadakadır.” [48]

Yalnız tarım ve meyvecilikte değil, bütün millî servetlerimizi daha iyi olanaklara kavuşturmak her yurttaşımızın görevidir. Meyve veren ağaçlar kadar öteki ağaçların da insanlara çeşitli faydaları vardır. Bu yüzden ormanlarımızı korumak insanî olduğu kadar dinî görevimizdir. Ormanları kesenler veya yakanlar, dinî sorumluluk yüklenmiş olurlar. Peygamberimiz, meyvesinden ve gölgesinden halkın faydalanacağı kiraz ağacını veya benzerini kesen kimseyi Allah cehenneme yollar, derken ağaçların önemini belirtmiştir.

Her yıl milyonlarca liralık ormanımız yanmaktadır, bu, ya kasten veya ihmal yüzünden olmaktadır. Her iki halde de bunu yapanlar millî servetimize zarar vermiş olurlar. O halde bir Müslümanın, “bir şey olmaz” diyerek sönmeyen sigarayı ormana atması veya ormanda ateş yakması doğru değildir. İyi bir Müslüman her şeyi kadere bırakmaz. Gerekli tedbirleri alır.

Bir gün Peygamberimize bir bedevi “devemi salıverip Allah’a emanet ettim” demiş, Peygamberimiz de “Deveni bağla da sonra Allah’a tevekkül et”[49] buyurmuştur. Bu olay kaderciliğin zararını ve tedbirin önemini göstermektedir.

Bugün yeraltında birçok servetimizin olduğu bilinmektedir. Sanayileşmiş ülkelerin hızla ilerlediği de bilinmektedir. Bu durum karşısında biz kaderde ne yazılı ise olur diyerek bu servetlerin daha iyi işletilmesi yollarını aramazsak milletçe durumumuz ne olur! Elbette iyi olmaz. Allah, kullanalım diye akıl irade ve güç vermiştir. O halde hepimiz bilim ve teknikten daha iyi faydalanma yollarını aramalıyız. Bu hem dünyaya, hem de ahirete ait görevimizdir.

Müslümanlar kadercilikten yalnız çalışma alanlarında değil, öteki sosyal görevlerde de sakınmalıdır. Örneğin bir milletin geleceği geniş ölçüde çocukların ve gençlerin iyi yetişmesine bağlıdır. Kimi ana ve baba çocukların yetişmesini kadere bırakmaktadır. Oysaki bir meyve ağacı veya ekilen bir mahsul nasıl bakım isterse, bir çocuk da öyle bakım ve eğitim ister. Çocukların beslenmesi, okuması ve şefkat görmesi önemlidir. Şefkat konusunda Peygamberimizden bir örnek verelim:

Peygamberimiz (s.a.s.) henüz çocuk olan torunu Hz. Hasan’ı öpmüştü. Ashabdan birisi Hz. Muhammed (s.a.s.)’e, “Benim 10 çocuğum var; hiç birini öpmem.” dedi. Hz. Muhammed (s.a.s.) de, “Merhamet etmeyen merhamet bulamaz”[50] diye karşılık verdi.

Peygamberimiz çocukların eğitimi hakkında da şöyle buyurmuştur:

“Hiçbir baba çocuğuna güzel terbiyeden daha üstün bir hediye vermiş olamaz.”[51]

Toplumda hastaların kadercilik nedeniyle tedbir almadıklarına da sık sık rastlanmaktadır. Hattâ kimi zaman bulaşıcı hastalıklardan sakınmayanlar bile vardır. Oysaki Hz. Muhammed (s.a.s.) cüzzam ve veba gibi bulaşıcı hastalığa yakalananlardan kaçınılmasını öğütlemiştir. Tabi bu öğüt öteki bulaşıcı hastalıkları da içine alır. Her Müslümanın verem, tifo ve benzeri bulaşıcı hastalıklardan korunma tedbirleri alması gereklidir. Ayrıca bu gibi hastalıklara yakalananlar tıbbî imkânlardan faydalanmalıdır. Kocakarı ilaçlarına başvurarak hastalığı ilerletmek doğru değildir. Tıp ilmine Orta Çağ’da Müslümanlar çok önem vermişler ve ünlü hekimler yetiştirmişlerdir. Şimdi 21. yüzyıldayız. Tıp ilerlemiştir. Her türlü hastalığa yakalananın bir doktora başvurması hem insanî, hem de dinî bir görevdir.

İslâm dini akıl ve mantık dinidir. İlerleme, doğruyu bulma ve bilimsel gerçekleri elde etme akıl ile mümkündür. Her Müslüman iman, ahlâk ve akıl sayesinde olgunlaşır. O halde mü’min olan, kadercilik yolunu değil, akıl yolunu seçmelidir.

Demek ki her mü’min iradesini kullanarak çalışma, tedbir alma ve ilerleme yolunda çaba harcamalıdır.

[43]. Enbiyâ, 21/23.

[44]. Hûd, 11/108.

[45]. Ra’d, 13/11.

[46]. Fussilet, 41/46.

[47]. Necm, 53/39.

[48]. Buhârî, “Hars”, 1, “Edeb”, 27.

[49]. Tirmizi, “Kıyame”, 60.

[50]. Buhârî, “Edeb”, 18; Müslim, “Fezâil”, 65.

[51]. Tirmizi, “Birr”, 33; İbn Mâce, “Edeb”, 3.

AKIL VE DUYGULAR

İnsanın bir aklî yönü, bir de duygusal yönü vardır.

İnsan aklı ile düşünür, iyiyi, kötüyü ayırır. Yapılacak fiillerin sonunu kavrar. Aklı sayesinde insan bir delinin yapacağı fiilleri işlemekten kaçınır. Eşyalar arasındaki farkı bilir. Zorunlu bilgilerin değerini takdir eder.

İnsan için bu kadar önemli olan aklın değerini Yüce Allah Kur’an’da şöyle belirtmiştir:

“Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbirini takip etmesinde akıl sahipleri için Allah’ın birliği ve gücüne deliller vardır.”[52]

“Bilenlerle bilmeyenler eşit olurlar mı? Bunları ancak akıl sahipleri düşünebilir.”[53]

“Allah size böylece delillerini açıklar. Ümit edilir ki dünya hususunda ve ahiret hakkında iyice düşünürsünüz.”[54]

“Görmeyenle gören bir olur mu? Hiç düşünmüyor musunuz?”[55]

İşte Kur’an’daki bu gibi ayetleri gereği gibi değerlendiren Müslümanlar dinlerini yaymak için akıl ve mantığa önem vermişlerdir. Kur’an ve hadislerde hakkında açık emir bulamadıkları hususlarda akıl ve mantıkla hareket etmişlerdir. Müslümanların fethettikleri ülkeler çoğaldıkça yeni ihtiyaçlar ve yeni meseleler de çoğalmıştır. Bunun sonucu olarak aklî ve teknik ilimlerde derinleşmek gerekmiştir. Özellikle Halife Me’mun zamanında başlayan ilmi hareketler daha sonra yer yer devam etmiştir. Me’mun zamanında birçok Yunanca ve Süryanice eserler Arapça’ya çevrilmiştir. Yabancı kültürlerle karşılaşan İslâm bilginleri, kendi dinlerini savunmak için naklin yanında akla da çok önem vermişlerdir. Böylece gerek kelâm ilminde ve gerekse İslâm felsefesi alanında birçok büyük İslâm düşünürleri yetişmiştir. Fakat Müslümanların akıl ve ilimde derinleşmeleri yalnız bu iki alanda kalmamıştır. Tıpta, eczacılıkta, riyaziyede ve astronomide büyük gelişmeler kaydetmişlerdir. Avrupalılar Orta Çağ’da ilim ve teknikte Müslümanlardan yararlanmak ihtiyacını duymuşlardır. Birçok Müslüman bilginin eserleri Lâtince’ye çevrilmiştir. Avrupa’nın uyanmasında bu çevirilerin de etkisi olmuştur. Müslümanlar Endülüs’ü aldıkları zaman, oraya teknik bilgilerini götürmüşlerdir. Ziraatte, meyvecilikte ve madencilikte Müslümanların etkisi büyük olmuştur. Kâğıt sanayiinde, bayındırlık işlerinde, şehircilikte, deri imalâtında ve ipek sanayiinde de Müslümanların Batı’ya etkileri görülür. Ne var ki Rönesans’tan sonra Batı âlemi hızla ilerlemeye başlarken İslâm âlemi tutucu bir düzeyde kalmıştır. Sonuç olarak da Avrupa’nın ilerlemesine ayak uyduramamıştır. Eğer dinimizin akılcı yönüne her zaman gerekli değer verilseydi elbette sonuç böyle olmazdı. Gerçekte İslâmiyet aklın, ilmin ve tekniğin yanında olmuştur. Nitekim Peygamberimiz de hadis-i şeriflerinde dinimizin akla verdiği önemi belirterek şöyle buyurmuştur: “İnsanın dini aklıdır. Aklı olmayanın dini de olmaz.”[56]

İşte akla bu kadar değer veren dinimiz bazı duygusal davranışlardan kaçınmamızı da öğütler. Duygusal hareketlerin bazıları kötüdür, çirkindir. Bazıları ise iyidir, güzeldir.

İnsanın kaçınması gereken duygusal hareketlerden birisi kıskançlıktır. Kıskanç insan en yakın arkadaşının bile başarısını istemez. Hep kendini düşünür. Bu yüzden başkalarının başarısını gördükçe huzursuz olur. Böylece de Peygamberimizin şu hadisinin ruhuna aykırı hareket etmiş olur:

“Birbirinizi kıskanmayınız. Birbirinize küsmeyin, kin beslemeyiniz ve sırt çevirmeyiniz. Allah’ın kardeş kardeş geçinen kulları olunuz.”[57]

Kötü olan duygusal fiillerden birisi de öfkeli harekettir. Dilimizde, “Öfkeyle kalkan, zararla oturur” diye bir atasözü vardır. Bu atasözü İslâmiyet açısından da doğrudur. Nitekim Peygamberimiz şu hadisiyle öfkenin kötülüğünü belirtmiştir:

“Kuvvetlilik, gerçek pehlivanlık değildir. Ancak öfke anında nefsini yenen kimse gerçek pehlivandır.”[58]

Kötü olan duygusal hareketler bazen de kin yüzünden meydana gelir. Oysaki Yüce Allah Kur’an’da, “Ey iman edenler! Hepiniz barış ve selamete giriniz”[59] buyurmuştur. Bu konuda, “Fitne çıkarmak, adam öldürmekten daha zararlıdır”[60] mealindeki ayet de derin anlamlar taşımaktadır.

Beğenilmeyen duygusal hareketlerin bazıları da aklı ihmal edip yalnızca duygulara uymaktan doğar. Mesela mal, şöhret ve şehvet hırsı insanı hak etmediği duygusal hareketlere yöneltebilir. İnsanın bazı duyguları ise iyi bir doğrultuda olabilir. Mesela adalet duygusu zengin olan kimseyi takdir etmek gerekir. Yüce Allah “Hiç o hayır getirmeyen kimse, adaletle emreden ve kendisi dosdoğru bir yol üzerinde bulunan kişi ile bir olur mu?”[61] buyururken adalet duygusunun değerini belirtmiştir.

Yetimlere, düşkünlere ve hastalara acımak da insanın iyi duygularındandır. Ayrıca Allah sevgisiyle duygulanmak, iyi ve güzel fiiller karşısında hoşnut olmak da takdire değer duygulardır.

Demek oluyor ki her Müslüman kötü duygusal hareketlerden kaçınmalı, buna karşılık güzeli, iyi ve doğruyu daha çok sevmelidir. Ayrıca her hareketinde aklını kullanmalıdır.

[52]. Âl-i İmran, 3/190.

[53]. Zümer, 39/9.

[54]. Bakara, 2/219.

[55]. En’am, 6/50.

[56]. Beyhaki, Şuabü’l-İman, 199.

[57]. Müslim, “Birr”, 30.

[58]. Buhârî, “Edeb”, 102; Müslim, “Birr”, 106-108.

[59]. Bakara, 2/208.

[60]. Bakara, 2/191.

[61]. Nahl, 16/76.

İSLÂM’DA DÜŞÜNCE
VE İŞ İLİŞKİSİ

İnsanı öteki varlıklardan ayıran özelliklerden biri düşüncedir. İyi ve doğru düşünen insan hayatta daha tedbirli, ahirette de daha mutlu olur. Düşünen insan zararlı duyguları yenmeye çalışır. Her şeyin sebebini araştırır. Evrenin nasıl yaratıldığı hakkında fikir yorar. Kâinatın düzenli işleyişi karşısında Yüce Allah’ın gücünü ve büyüklüğünü idrake çalışır. Düşünceli ve erdemli insan her hareketinin sonunu da düşünür. Yanlış ve kötü hareketlerden sakınır. Her işte akıl ve mantığını kullanır. İnsan akıl ve mantık sayesinde de iyiyi kötüden ayırır. Nitekim İslâm büyüklerinden Fudeyl, “Düşünce aynadır. Bu ayna sana iyilik ve kötülüklerini gösterir” demiştir. İbrahim b. Edhem’e çok düşünüyorsun denince, “Düşünce aklın özüdür” diye karşılık vermiştir. Süfyan b. Uyeyne ise, “İnsanın fikri varsa, her şeyden alacağı dersi de vardır” sözünü çok tekrarlamıştır. İmam Şafiî de şu erdemli sözleri söylemiştir:

Faziletin dört dalı vardır: Birincisi hikmettir. Hikmetin direği de düşüncedir. İkincisi iffettir. Bunun için de şehvete dalmamak gerekir. Üçüncüsü öfkeyi yenmektir. Dördüncüsü adalettir.

Yüce Allah’ın Peygamberimize vahyettiği şu ayetleri ise hepimiz dikkatle izlemeliyiz:

“Bilenlerle bilmeyenler hiç eşit olurlar mı? Bunları ancak akıl sahipleri düşünebilir.”

“Ümit edilir ki dünya hususunda ve Ahiret hakkında iyice düşünürsünüz.”

“Görmeyenle gören bir olur mu? Hiç düşünmüyor musunuz?”[62]

Ancak burada bir husus üzerinde durmak gerekir. Dünya ve ahirette mutlu olabilmek için yalnız düşünmek yetmez. İnsanın, düşündüğü iyi hareket ve fiilleri iş alanında uygulaması gereklidir. İnsan sağlam ve erdemli düşüncenin gereklerini yaptıkça, manevî açıdan zenginleşir. Böyle bir insan kendi kendisiyle uyum sağlamış olur.

Düşünce ve fiilleri birbirine uyan kimsenin vicdanı rahat, gönlü zengin ve huzuru derin olur.

Düşünce ve iş ilişkisi bakımından insanları üç bölüme ayırmak mümkündür:

1– Düşünmeyen ve uygulamada iyi hareket etmeyenler.

2– Düşünen ve fakat uygulamada iyi hareket etmeyenler.

3– Hem düşünen, hem de uygulamada iyi hareket edenler.

Birinci bölüme girenler yapacakları işin önünü ve sonunu düşünmezler. Aynı zamanda hareketlerinde de doğru ve ölçülü değildirler. Bu gibi insanlar yalan söyleyerek yalanı yasaklayan birçok ayetlere karşıt hareket edebilirler. Bunlar, “Bizi aldatan bizden değildir”[63] hadisinin de bilincine varamazlar. Böyle kimseler çevresine güven vermezler. Kin güdebilirler, kıskançlık yapabilirler ve yetimin hakkına tecavüz edebilirler. Oysaki sevgili Peygamberimizin belirttiği gibi iyi bir Müslümanın özelliği sağlam inanç, iyi amel ve güzel ahlâktır.

İkinci bölüme giren insanlara gelince: Bunlar düşünceleri sayesinde iyiyi kötüden, doğruyu yanlıştan ve güzeli çirkinden ayırabilirler. Dil ile adaleti, doğruluğu, yardımlaşmayı ve ahlâkî değerleri savunurlar. Bunların niyetleri de temiz olabilir. Fakat uygulamada düşündüklerine aykırı hareket edebilirler. Menfaat, kin, öfke, kıskançlık ve başkalarını çekememezlik onları yanıltabilir. Böyle insanlar düşünce ve irade sahibi oldukları için bu gibi hatalarını daha çabuk düzeltebilirler. Yüce Allah Kur’an’da, “Allah’ın rahmetinden ümidinizi kesmeyiniz”[64] buyurmuştur.

Üçüncü bölüme giren insanlar her açıdan ölçülü ve erdemli kimselerdir. Bunlar yalan söylemezler, güvenliği bozmazlar, hile yapmazlar. Böyle kimselerde iki yüzlülük ve çıkarcılık kesin biçimde bulunmaz. Bunlar düşündükleri gibi yaşarlar, yaşadıkları gibi düşünürler. Herkesin iyiliğini ve başarısını isterler. Başkalarının başarısı ve mutluluğu onları memnun eder.

İşte böyle olan kimseler peygamberler, ahlâkçı düşünürler ve erdemli kişiler gibi tutarlı olmaya çalışırlar. Gerçekten bizim sevgili Peygamberimiz kendisi için istemediği şeyi, başkaları için de istemezdi. İlkin düşünür, sonra düşündüğünü uygulardı. Ahlâk açısından insanlık için bir örnekti.

Herkesin onun izinden yürümesi mümkündür. Her Müslüman hareketlerinde onun ahlâkını örnek almalıdır. İnsanî sebeplerle hata ve günah işleyenlere tövbe kapısı daima açıktır. Yeter ki o hata ve günahları bir daha işlememek için kendi kendimize söz verelim. Hele Ramazan ayları böyle tövbeler için iyi bir fırsattır. Yüce Allah Kur’an’da, kendisine ortak tanınması hariç öteki günahları, dilediği kimse için bağışlayacağını bildirmiştir. Allah’tan ümit kesmemek gereklidir.

Allah’ın kötülüklerde ısrar edenler için gazabı çok olduğu gibi pişman olup tövbe yolunu tutanlar için de rahmeti boldur.

[62]. Bkz. Zümer, 39/9; Bakara, 2/220; En’am, 6/50.

[63]. Müslim, “ İman”, 164; Ebu Davud, “Büyû”, 50.

[64]. Zümer, 39/53.

İSLÂM’DA İNANÇ VE
VİCDAN MESELESİ

İslâm dininde inancın önemi her şeyden önce gelir. İnanan kimse mutlu insandır. Bir insanın inancı ne kadar güçlü olursa, kendine güveni de o derecede artar. İnanç her ferdin derlenip toparlanmasını sağlar. Kâinatın var olma hikmetinin çözümüne yardım eder. İnançlı kimse “nereden geldik, nereye gidiyoruz” sorularına bir açıdan cevap bulmuş demektir. Erdemli insan için en değerli şeylerden biri mutluluğu aramaktır. Mutluluğu bulmak için de bir vicdan hesaplaşması yapmak gereklidir. Vicdan hesaplaşması yapan kimsenin inanması için ise birçok delil vardır. İnanç insanı varlığa, inançsızlık ise yokluğa götürür.

İnsan var olduğuna göre onu yaratan bir sebep de vardır. Her eserin bir yapıcısı bulunur. Kâinat da bir yapıcının, bir yaratıcının eseridir. Her şeyi tabiat yaptı diyenler aldanırlar. Çünkü tabiat durmadan değişmektedir. Değişen bir varlık olgun değil, eksiktir. Eksik bir varlık ise kendi kendinin sebebi olamaz. O halde her şeyi yaratan sonsuz derecede olgun ve güçlü bir sebebin yani Tanrı’nın varlığını kabul etmek gerekir.

Hem, kâinattaki düzen tesadüfî olamaz. Gökyüzü, güneş sistemi, dünyada mevsimlerin durumu ve her şeyin bir düzene göre var oluşu bir yaratıcının varlığının delillerindendir.

Kâinatta aklı ile her şeyi yenmeye çalışan insanın gücünün sonsuzluğunu iddia edenler de bulunabilir. Fakat düşünmek gerekir ki insan bir damla su iken büyür. Onda et ve kemik meydana gelir. Nihayet çocuk olur, genç olur. En sonra da yaşlanıp ölür. Demek ki insanın bir başlangıcı ve sonu vardır. Başlangıcı ve sonu olan varlık ise kendi kendinin sebebi olamaz. O halde insanı da yaratan Allah’ın varlığını kabul etmek gerekir.

Allah’a inanç İslâm’ın inanç sisteminin ilk şartıdır. Allah’a imandan sonra meleklere, kutsal kitaplara, peygambere, ahiret hayatına ve kadere de inanmak gereklidir. Burada Kur’an’da bulunan şu ayeti hatırlatmakta fayda vardır:

“Allah yolunun yolcusu, Allah’a, ahiret gününe, meleklere, Kitaplara ve peygamberlere iman eden kimsedir.”[65]

Melekler erkek veya dişi değildirler. Allah’ın emirlerini yerine getirirler. Azrail, Cebrail, Mikâil ve İsrafil meleklerin büyüklerindendir. Çeşitli görevleri olan birçok melek vardır. Melekler iyiliği, şeytan ise kötülüğü temsil eder.

Kutsal kitaplara inanç da iman esaslarından biridir. Kutsal kitaplar içinde en son inen kitap Kur’an’dır. Kur’an son derecede veciz olup eşsiz derecede belagatli bir kitaptır. Allah sözü olduğundan onu taklit etmek isteyen edipler başarıya ulaşamamıştır. Kur’an’ın en büyük mucizelerinden birisi taklit edilemeyişidir. Ayrıca İncil ve Tevrat zamanla değişikliğe uğradığı halde, Kur’an için böyle bir şey söz konusu değildir. Vahyolunduğu gibi korunmuş olan kutsal kitap, Kur’an’dır.

Peygamberlere inanç da iman esaslarındandır. Bazı peygamberlerin isimleri Kur’an’da açıklanmıştır. Peygamberler doğru, güvenilir, tebliğ görevini gereği gibi yapan, ismet sahibi ve aklı başında kimselerdir. Peygamberler içinde en son gelen ve insanlığa en son ilâhî emirleri bildiren elçi Hz. Muhammed (s.a.s.)’dir.

Ahirete inanç da imanın ilkelerindendir. Hayat bu dünyadan ibaret değildir. Dünya hayatı geçicidir. Ahiret hayatı ise sonsuzdur. İnsanlar öldükten sonra ruhları yaşar. Kıyamet gününde bütün ölüler dirilecektir. Bakınız ahiret konusunda Yüce Allah şöyle buyuruyor.

“O kıyamet günü gerçekten gelecektir. Bunda asla şüphe yoktur. Allah kabirlerde olanları kaldıracaktır.”[66]

“Kıyamet gününde adalet mizanlarını kurarız. İşlenen iş bir hardal tanesi ağırlığınca da olsa onu tartıya koyarız. Hiç kimse, hiçbir şeyde asla haksızlığa uğramayacaktır.”[67]

İman esaslarından birisi de kadere inançtır. Kader konusunu çeşitli mezhepler başka başka anlamışlardır. Sünnet Ehli’ne göre fiilleri Yüce Allah takdir eder. Kullar da bu fiilleri iktisap ederler. Başka bir deyişle Yüce Allah insanların nasıl hareket edeceğini önceden bildiği için onların kaderlerini Levh-i Mahfuz’a yazmıştır. Kullar ise cüzî iradelerini kullanarak bu fiilleri yapma yeteneğine sahiptirler. Allah kullarını herhangi bir fiili yapmak için zorlamaz. Kullarının kötü fiilleri işlemesinden razı olmaz. Kul cüzî iradeye sahiptir ve yaptıklarından sorumludur. Nitekim Kur’an’da şöyle buyurulmuştur:

“Bir kavim kendi gidişini değiştirmedikçe, Allah onların hallerini değiştirmez.”[68]

“Kim iyi amel işlerse kendisi için işler; kim kötülük ederse kendine eder; Allah kullarına zulmetmez.”[69]

İşte açıkladığımız bu iman esaslarında inanç, ibadetten daha önce gelmektedir. Bir kimse Allah’ın birliğini ve son peygamber olan Hz. Muhammed (s.a.s.)’in elçiliğini dil ile söyleyip kalp ile doğrularsa iman sahibi sayılır. İman sahibi bir kimsenin cehenneme gitmeyeceğini Peygamberimiz bir hadisinde şöylece bildiriyor:

“Kalbinde bir hardal tanesi kadar iman olan kimse cehenneme girmez.”[70]

Müslim’in rivayet ettiği şu hadis de aşağı yukarı aynı hususu bildiriyor:

“Kim Allah’tan başka tanrı bulunmadığına ve Hz. Muhammed (s.a.s.)’in Allah’ın elçisi olduğuna tanıklık ederse, ona cehennem haram olur.”[71]

Tabi imandan sonra gerekli ibadetleri yapmak da Yüce Allah’ın buyruklarındandır.

Kur’an-ı Kerim’de Allah’ı tek olarak tanımanın ve kabullenmenin önemi de şöyle belirtilmiştir:

“Allah kendisine ortak tanınmasını kesinlikle bağışlamaz. Şirkten başka günahları ise dilediği kimse için affeder.”[72]

Böylece İslâmiyet’te imanın değerini belirtmiş bulunuyoruz. O hâlde iman bu kadar değerli diye herkesi onu kabul etmeye zorlamak doğru mu? İslâm dinine göre bu soruyu hayır diyerek karşılamak gerekir. Çünkü “Dinde zorlama yoktur”[73] ayeti bu gerçeği bize gösteriyor. Hiçbir kimsenin bir başkasını zorla kendi inancına uydurmaya çalışması doğru değildir. Her din yolcusu, inanç hususunda başkalarını zorlarsa o zaman çekişme ve huzursuzluk çıkar. Hâlbuki dinin amacı insanı her iki dünyada huzurlu ve mutlu kılmaktır.

Fırkalaşma huzursuzluğa sebep olur. Yüce Allah Kur’an’da, “Birbirinizden ayrılıp fırka fırka olmayın”[74] buyurmuştur. İman sahibi kimseleri kimi hatalarından dolayı kâfir saymak doğru değildir. Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.s.) bu gibi suçlamaları önlemek için şöyle buyurmuştur: “Her kim bir adama ey kâfir veya Allah’ın düşmanı der de o adam küfürden ve Allah’a düşmanlıktan uzak olursa, o sözler döne dolaşa söyleyen adama yüklenir.”[75]

Dinî çekişmeleri ve zıtlaşmaları önlemek için Kur’an’ın emirlerine uygun olarak hikmetli ve tatlı sözler söylenmelidir. Bu konuda Yüce Allah Peygamberimize Kur’an’da şöyle hitap etmiştir:

“Sen ancak bir hatırlatıcısın. Onlar üzerine baskı yapıcı değilsin.”[76]

Yunus Sûresi’nde geçen şu ayetler ise bu konuda çok derin anlamlar taşımaktadır:

“Eğer Rabbin dilese idi yeryüzündeki kimselerin hepsi topyekun iman ederdi. Böyle iken sen, hepsi mü’min olsunlar diye insanları zorlayıp duracak mısın?”[77]

Secde Sûresi’nde geçen şu ayet de yine vicdan özgürlüğü ile ilgilidir: “Allah dileseydi herkese îman yolunu bulacak her şeyi verirdi.”[78] Vicdan özgürlüğü konusunda daha birçok delil vardır. Bu delillerin yanında tarihî gerçekler de bilinmektedir. Peygamberimiz, münafık olduğu söylenen Abdullah b. Übey’e sert davranılmasını önlemişti. Müslüman olmayanlarla her şeyden önce iyi geçinme yollarını aramıştı. Ayrıca tarihin çeşitli devirlerinde İslâmiyet’in bekçiliğini yapan atalarımız, ele geçirdikleri ülkelerdeki halkın vicdan özgürlüğüne saygı göstermişlerdir. Bu hususta en canlı örneklerden biri, Fâtih Sultan Mehmed’in başka din mensuplarına gösterdiği hoşgörüdür. İslâm’da başka din mensupları için olduğu gibi Müslümanların birbirleri için de hoşgörü sahibi olması gereklidir. Bu hoşgörüyü sağlamak hususunda Kur’an’da şöyle buyrulmuştur:

“Dinî sebeple fitne çıkarmak adam öldürmekten daha zararlıdır.”[79]

“Ey iman edenler, hepiniz barış ve selâmete giriniz.”[80]

Biz İslâmiyet’i, isteyenlere anlatırız. Öğretiriz. Dinimizin insanlık için bir ışık olduğunu açıklarız. Dindaşlarımızın yanlışlarını düzeltiriz. İnanan kişilerin ahirette mutlu olacağını bildiririz. Fakat bunu yaparken kimseyi zorlamayız. Güzel ve tatlı sözler kullanırız. Baskı yolunu seçmeyiz. Dinî meselelerin güzel ve tatlı sözlerle anlatılması hakkında Kur’an’da şu ayet vardır: “Rabbi’nin yoluna hikmetle ve güzel öğütle çağır.”[81]

Bütün bu gerçekler gösteriyor ki, İslâmiyet’te dinî meseleler anlatılırken baskı ve zorlama yoktur. Vicdan özgürlüğüne saygı vardır. Şu hususu da önemle belirtmek gerekir. İnanmayan bir kimsenin başkalarına baskı yapması da vicdan özgürlüğüne aykırıdır. Yurttaşların birbirlerini incitmemeleri ve birbirlerinin dinî inançlarına saygılı olmaları millî yapımızı güçlendirir. Kahraman bir milletin fertleri olarak birbirimize daha çok bağlanmak dinî olduğu kadar yurttaşlık görevidir.

“Mü’minler ancak kardeştirler”[82] ayeti birlik ve dirlik yolunu göstermektedir. Herkes birbirinin haklarına saygılı olursa bu birlik ve dirlik daha çok güçlenir. Dinimizde en güzel yol gösterici Kur’an, Sünnet, icma ve akıldır. Huzursuzluk ve çekişme çıkarmak dinimize aykırıdır. Yurttaşlık görevlerine de aykırıdır. O halde hepimiz kardeşçe barış ve hoşgörü içinde yaşamaya daha çok önem vermeliyiz.

[65]. Bakara, 2/177.

[66]. Hacc, 22/7.

[67]. Enbiyâ, 21/47.

[68]. Ra’d, 13/11.

[69]. Yûnus, 10/108.

[70]. Buhârî, “İman”, 15.

[71]. Müslim, “İman”, 10.

[72]. Nisâ, 4/48.

[73]. Bakara, 2/256.

[74]. Âl-i İmrân, 3/103.

[75]. Buhârî, “Ferâiz”, 29; Müslim, “İman”, 27.

[76]. Ğâşiye, 88/21, 22.

[77]. Yûnus, 10/99.

[78]. En’am, 6/35.

[79]. Bakara, 2/191.

[80]. Bakara, 2/208.

[81]. Nahl, 16/125.

[82]. Hucurât, 49/10.

İSLÂM’DA AHLÂK ANLAYIŞI

İnsan düşünen bir varlıktır. Düşüncesi sayesinde iyiyi kötüden faydalıyı zararlıdan ve doğruyu yanlıştan ayırır. Ahlâka uygun bir iş, aynı zamanda akıl ve mantığa da uygun bir iştir. Bunun içindir ki birisinde çoğu zaman iyi ve doğru hareketler görürsek ona akıllı insan deriz. İman insan için nasıl bir ışıksa, akıl da öyledir. Yüce Allah’ın verdiği akıl ve düşünce ile insan, öteki yaratıklardan ayrılır. Dünyadaki öteki canlılar içgüdü ile hareket ederler. İnsan ise her işin sonunu düşünür. İyinin ve kötünün farkını anlar. Her şeyin hikmetini ve sebebini arar. İşte böyle olduğu içindir ki Hz. İbrahim putların ilâh olamayacağını aklı ile bulmuştur. Ayın ve yıldızların ilâh olabileceğini bir an için düşünmüş fakat onların battığını görünce bu düşüncesinin yanlış olduğunu anlamıştır. Çünkü Tanrı, batmayan, eksik olmayan, doğmayan, doğurmayan ve hiçbir şeye benzemeyen bir varlıktır. İşte Hz. İbrahim, düşüncesi ve Yüce Tanrı’nın hidayeti sayesinde Allah’ı bilmiş ve ona inanmıştır.

Nitekim İslâm büyüklerinden İmam Maturîdî insanın aklı ile Allah’ı bulması gerektiğini söylemiştir. Şeriat ile de Allah’ın ve ilâhi emirlerin öğrenileceğini belirtmiştir.

Birçok fıkıhçı, yöntemlerinde akla ve düşünceye büyük değer vermiş, Kur’an, sünnet ve icma’larda bulamadıkları meseleleri kıyasla yani akıl ve düşünce ile çözmüşlerdir. Demek ki fıkıhçılar bile bir şeyin iyi veya kötü, doğru veya yanlış olduğunun akılla çözülebileceğine cevaz vermişlerdir. Görülüyor ki akıl bir işin ahlâkî olup olmamasında önemli bir rol oynamaktadır. Çünkü akıl da Yüce Allah’ın insana verdiği bir nimet, bir ışıktır. Kur’an’da akıl ve düşünce hakkında şu ayetlerin bulunuşu da dikkat çekicidir:

“Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbirini izlemesinde akıl sahipleri için Allah’ın birliğine ve gücüne deliller vardır.”[83]

“Bilenlerle bilmeyenler eşit olurlar mı? Bunları ancak akıl sahipleri düşünebilirler.”[84]

“Ümit edilir ki dünya hususunda ve ahiret hakkında iyice düşünürsünüz.”[85]

Sevgili Peygamberimiz de bu konuda şöyle buyurmuştur: “İnsan, kendini doğru yola götüren ve felâketten kurtaran akıl kadar faziletli hiçbir şey kazanamaz. Bir kulun aklı olgunlaşmadan önce imanı tam ve dini doğru yolda olmaz.”[86]

Yine Peygamberimiz dua ederken şöyle söylermiş: “Allah’ım, kötü ahlâktan, hoş olmayan davranışlardan, heves peşinde koşmaktan sana sığınırım.”[87]

Aklın ve ahlâkın ilişkilerinden söz ederken kader konusuna da dokunmak gereklidir. Bilindiği üzere Mecusîlere göre iyiliği iyilik ilâhı, kötülüğü kötülük ilâhı takdir eder. İslâmiyet’e göre ise Allah birdir. İyilik ve kötülük bir olan Yüce Allah’tandır. Ancak dinimize göre kulun davranışlarından ötürü sorumluluğu vardır. Yüce Allah bir insanın nasıl hareket edeceğini önceden bildiği için onun kaderini Levh-i Mahfuz’a yazmıştır. Yoksa O, insanları belli fiilleri işlemeye zorlamaz. Kötü fiillerden razı olmaz. Kul, cüzî iradesiyle bir fiile yaklaşma ve onu yapma yeteneğine sahiptir. Bunun için de yaptıklarından sorumludur. Yüce Allah Kur’an’da bu konu hakkında şöyle buyuruyor:

“Hidayet bulan kendisi için bulur, sapıtan kendisi için sapıtır.”[88]

“Kim iyi amel işlerse kendisi için işler, kim kötülük ederse kendine eder, Allah kullarına zulmetmez.”[89]

Cebriyeciler, kulun cüzî iradesini kabul etmezler. “Kaderimde ne yazılı ise o olsun” diye düşünürler. Yaptıkları işlerde tedbir almazlar. Tembellik yolunu seçerler. Oysaki Hz. Peygamber “Deveni bağla, sonra Allah’a sığın”[90] diyerek tedbirin önemini belirtmiştir.

Bu duruma göre her Müslüman davranışlarında akla, düşünceye ve iradeye değer vermelidir. Ayrıca bir işe başlamadan önce iyi niyete sahip olmalıdır. Sevgili Peygamberimiz, “Yapılan işler niyete göredir”[91] diyerek temiz niyetin değerini belirtmiştir.

İnsanın düşündüğünü doğru uygulaması da İslâm ahlâkında çok önemlidir. Kur’an’da, “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol”[92] ayeti vardır.

Ahlâk konusunda adaletin de önemi çok büyüktür. Bu konuda şu ayet Müslümanlara yol göstericidir:

“Şüphe yok ki Allah size emanetleri ehline vermenizi, insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder.”[93]

İslâm ahlâkında sevginin yeri ve değeri de çok büyüktür. Sevgiye dayanan bir hareket daha samimî, daha bilinçli ve daha gönül alıcı olur. Sevgi ve saygı insanları birbirlerine yaklaştırır. Toplum hayatının huzurlu ve mutlu olmasına yardım eder. Sevgili Peygamberimiz bu konuda şöyle buyurmuştur:

“Farz ibadetlerden sonra, Allah yanında amellerin en sevgilisi, Müslüman’ın kalbine sevinç koymaktır.”[94]

“Benim rızam uğrunda sevişenler için peygamberlerin ve şehitlerin bile imrenecekleri nurdan minberler vardır.”[95]

Demek ki ahlâkta iyi bir örnek olmak isteyen kimse, insanları sevmeye ve saymaya önem vermelidir. Esasen bütün insanlar, yalnız sevgide kalmayıp birbirlerine yardımcı da olmalıdırlar. “Mü’min, mü’mine karşı, bölümleri birbirini güçlendiren bina gibidir.”[96] hadisi bu konuda hepimize ışık tutmaktadır.

[83]. Âl-i İmrân, 3/190.

[84]. Zümer, 39/9.

[85]. Bakara, 2/219.

[86]. Suyutî, age., III, 81.

[87]. Ebu Davud, “Salat”, 367; Nesaî, “İstiaze”, 21.

[88]. Zümer, 39/41.

[89]. Fussilet, 43/46.

[90]. Tirmizi, “Kıyame”, 60.

[91]. Buhârî, “Bed’ül-Vahy”, 1.

[92]. Hud, 11/112.

[93]. Nisa, 4/58.

[94]. Suyutî, age., I, 46.

[95]. Tirmizi, “Zühd”, 53.

[96]. Buhârî, “Salât”, 58, “Mezalim”, 5; Müslim, “ Birr”, 65.

İSLÂMİYET VE AHLÂK KURALLARI

Dinimizde ahlâka çok önem verilmiştir. Sevgili Peygamberimiz şöyle buyurmuştur:

“Güzel ahlâk kişiyi mutluluğa götürür.”[97]

“Mü’min, ahlâk güzelliği ile geceleri nafile ibadet eden ve gündüzleri nafile oruç tutan kimselerin derecelerine erişir.”[98]

“Sizin en hayırlınız, ahlâkı en güzel olanınızdır.”[99]

Ahlâkın güzelliklerini tamamlamak üzere Yüce Allah tarafından gönderilen sevgili Peygamberimiz daima sözü özüne uygun olarak hareket ederdi. Düşündüğü gibi davranırdı. Nitekim Allah Teâlâ onun hakkında Kur’an’da şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz sen yüce bir ahlâk üzeresin.”[100]

Biz ahlâkın insana kişilik kazandıran en ince kurallarını dinimizde bulmaktayız. Bu kadar önemli olan ahlâkın kurallarını şöyle sıralayabiliriz:

1– Düşünce ve davranışın birbirine uygunluğu ahlâkta çok önemlidir. Nitekim, “Düşünmek gibi tedbir, güzel ahlâk gibi kazanç yoktur” denilmiştir.

2– Erdemli yani faziletli olmak insanı mutlu eder. İnsan yapılması gerekenle yapılmaması gerekeni iyi seçmelidir. İyiyi ve kötüyü ayırdıktan sonra da sağlam bir irade ile düşündüğünü uygulamalıdır. Esasen erdem iyi olanı yapmak ve kötü olandan da kaçınmaktır. Kur’an’da, “Affet, iyiliği emret ve kendini bilmezlerden yüz çevir”[101] ayeti iyi ile kötüyü seçmemizi bildirmiştir.

3– Her insan gerçeğin bilgisini elde etmeye çalışmalıdır. Bilge kişi daima gerçeği elde etmeye ve ölçülü davranmaya önem verir. Hz. Muhammed (s.a.s.), “İşlerin en iyisi itidalli olanıdır”[102] buyurmuştur. Ayrıca, “Orta yolu tutunuz”[103] hadisi de itidalin önemini belirtmiştir. İnsan itidali ve iyiliği arayıp uyguladığı derecede mutlu olur. Yüce Rabbimiz, “İyilik ediniz, çünkü Allah iyilik edenleri sever”[104] ayeti ile bizleri uyarmıştır. Ayrıca Yüce Allah sözü özüne uygun bilge kişilerin değerini belirtmek üzere Kur’an’da şöyle buyurmuştur: “Bilenlerle bilmeyenler hiç eşit olurlar mı? Bunları ancak akıl sahipleri düşünebilir.”[105] Şüphesiz ki bilge kişi, bilgili, ölçülü ve cesur insandır. Ancak cesaret atılganlık demek değildir. Cesaret, akıl ve mantığı kullanarak en iyi biçimde hareket etmektir. Korkaklık nasıl kötü bir davranış ise atılganlık da gereksiz bir harekettir. Cesaret iyi şeyleri tam bir yüreklilikle uygulamaktır.

4– Namuslu olmak da ahlâkın bir ilkesidir. Namuslu davranmak, dürüst ve doğru olmak demektir. Doğruluk hakkındaki şu ayetler Müslümanları uyarıcı niteliktedir:

“Allah için doğru davransalardı onlar için daha hayırlı olurdu.”[106]

“Doğru olan erkek ve kadınlar için Yüce Allah mağfiret ve mükâfat hazırlamıştır.”[107]

“Ey iman edenler! Allah’tan korkunuz ve doğrularla beraber olunuz.”[108]

5– Gücünün yetmeyeceği şeyleri istememesi de insanı mutlu eden bir kuraldır. Şöhret, zenginlik ve sağlık sadece akıl ile elde edilecek özellikler değildir. Bunları kazanmanın başka şartları da vardır. İnsan bu özellikleri kazanamıyorum diye kendini umutsuzluğa kaptırmamalıdır. Daha doğrusu insan, her şeyden önce kendi iç hayatını düzeltmeli ve düzene koymalıdır. Kazanılamayacak nimetleri istemekten vazgeçmelidir. O zaman insan daha mutlu olur. İhtiras ve gereksiz arzular peşinden koşanlar ise mutsuz olur.

6– Hikmet de ahlâkın bir kuralıdır. Hikmet; bilgelik, doğruluk, salim akıl, düşünce, bilim ve ince marifet anlamlarına gelmektedir. Ayrıca hikmet; helal ve haramı bilmek, ilimle amel etmek anlamlarına da gelir. İnsanın gücü ölçüsünde doğruyu yani gerçeği bulması da hikmet demektir. Hikmetin ahlâk açısından en önemli anlamı gerçeği bilmek ve ona göre hareket etmektir. Bu konuda şu ayetler çok ibret vericidir:

“Kime hikmet verilirse muhakkak ki ona çok hayır verilmiştir.”[109]

“Rabbimin yoluna hikmet ve güzel öğütlerle çağır.”[110]

7– Adalet de ahlâkın önemli kurallarından biridir. Adaletli davranış insana gönül huzuru verir. Ayrıca adalet Yüce Allah’ın rızasını kazanmakta kolaylık sağlar. Yüce Allah, “Zalimler için dost ve yardımcı yoktur”[111] buyurmuştur.

Şu ayet de bizleri adalete teşvik etmektedir:

“Ey iman edenler, Allah için bütün hakları yerine getiren âdil şahitler olun.”[112]

Buraya kadar ahlâkın çeşitli kurallarını açıklamış bulunuyoruz. Konumuzu ahlâkla ilgili Kur’an’da geçen şu mealdeki buyruklarla bitirelim:

“Şüphesiz Allah adaleti, iyilik yapmayı, yakınlarına yardım etmeyi emreder. Fuhşu, kötülüğü ve azgınlığı yasak eder.”[113]

[97]. Şems, ed-Din Ebi’l-Hayr Muhammed b. Abdurrahman-Rahman es-Sahavî, el-Makasıdül-Hasene, s. 489, Bağdad 1956.

[98]. Ebu Davud, “Edeb”, 8.

[99]. Buhârî, “Edeb”, 38.

[100]. Kalem, 68/4.

[101]. A’raf, 7/199.

[102]. Buhârî, “İman”, 82.

[103]. Buhârî, “İman”, 29.

[104]. Bakâra, 2/195.

[105]. Zümer, 39/9.

[106]. Muhammed, 47/21.

[107]. Tevbe, 9/70.

[108]. Tevbe, 9/119.

[109]. Bakara, 2/269.

[110]. Nahl, 16/125.

[111]. Hacc, 22/71.

[112]. Maide, 5/8.

[113]. Nahl, 16/90.

İNSANLAR ARASINDA
İLİŞKİLER VE OLGUNLUK

İnsan içtimaî bir varlıktır. İnsanın insana ihtiyacı vardır. İnsan mutluluğa kavuştuğu derecede olgunlaşmış demektir. Olgun insan iyiyi kötüyü, güzeli çirkini, doğruyu ve yanlışı seçmesini bilen kişidir. İyiyi, doğruyu ve güzel olanı yalnızca seçmek yetmez. Aynı zamanda insan bunları toplum içindeki davranışlarında uygulamalıdır. Kişi yapacağı işin sonucunu iyi tartmalı ve akıl ölçüsüne vurmalıdır. Başlangıcı zevkli ve fakat sonucu üzüntülü olacak bir hareket erdemli bir kimsenin yapacağı iş değildir. İnsanı başka varlıklardan ayıran en önemli unsur akıl ve iradedir. İnsan aklı ile kendisinin bir başlangıcı ve sonu olduğunu düşünür. Bu âlemin bir imtihan yeri olduğunu kabul eder. Başlamış olan kişisel hayat bir gün son bulacaktır. O halde insan bu imtihanı en iyi biçimde vermeye çalışmalıdır. Kısacası her fert, içtimaî ilişkilerde en iyi biçimde hareket etmelidir.

Sevgili Peygamberimiz, Allah’a imandan sonra, mutluluğun kaynağının insan sevgisi olduğunu belirmiştir.[114]

Halka kendini sevdirmek isteyen kişi ise şüphesiz ahlâka çok önem verir. “İmanca en olgun olanlar, ahlâkça en güzel olanlardır”[115] hadisi de bu gerçeği öğütlemektedir. Başka bir hadiste ise insan öldüğü zaman ailesinin ve malının bu dünyada kalacağı, amelinin ise ahirete gideceği bildirilmiştir. Demek ki amel konusu yani bu dünyada yapılan her türlü davranış ve iş ahiret açısından çok önemlidir. Bununla birlikte insanın çok kez yanlışta ve dinî açıdan hoş olmayan davranışlarda ısrar ettiğine de rastlanmaktadır.

İnsanlar arasındaki ilişkilerde kıskananlar, gönül kıranlar, dedikodu yapanlar, kin güdenler, öfkelenenler ve ikiyüzlü olanlar vardır. Daha başka hoş olmayan davranış sahipleri de vardır. Fakat bu tür davranışların hiçbirisi insana mutluluk getirmez. Aksine insanlar arası ilişkilerde huzursuzluk kaynağı olur.

Kötü davranışlardan kaçınılması hususunda İslâmiyet’te çeşitli emirler vardır. Bunlardan birçok örnekler verebiliriz.

İsterseniz ilkin gönül kırma hususunu ele alalım; bu hususta Kur’an’da şu ayet vardır: “Çok yemin eden, kötülüğe düşkün, ayıp araştıran, koğuculuk yapan, hayra engel olan, onun bunun hakkına tecavüz eden, günaha dadanan ve gönül kıran kimseleri sakın tanıma.”[116]

Peygamberimiz de, “Güzel söz sadakadır”[117] derken gönül kazanmanın değerini bildirmiştir. Gerçekten insanın ağzından çıkan sözü kulağının işitmesi gereklidir. Başka bir deyişle insanın konuşmasını tartarak yapması yerinde olur. Çünkü dilden çıkan, yalan, dedikodu ve alaycı sözler gönül kırar. Hatta insanlar arasındaki ilişkilerin bozulmasına sebep olur. Kur’an’da alay etme hakkında şöyle buyrulmuştur:

“Ey iman edenler, bir topluluk diğerini alaya almasın, alaya alınanlar alanlardan hayırlı olabilir. Kadınlar da başka kadınlarla alay etmesinler, alay ettikleri kadınlar kendilerinden daha hayırlı olabilir. Birbirinizi ayıplamayın, birbirinize kötü lakaplar takmayın.”[118]

Yalancılık da çok çirkin bir harekettir. Kur’an’da, “Yalan sözden kaçının”[119] ayeti vardır. Peygamberimiz ise yalancılığın büyük bir günah olduğunu bildirmiştir. Dedikodu yapmak da yalancılık ve yalan yere tanıklık etmek gibi büyük bir günahtır. Bu konuda şu hadis çok ders verici niteliktedir: “Müslüman, dilinden ve elinden insanların güvenlikte kaldığı kimsedir.”[120]

İnsanlar arasındaki ilişkilerde kimi zaman şaka yüzünden çıkan kırılmalara da rastlanmaktadır. Şaka başkalarını kırıcı, utandırıcı ve korkutucu olmamalıdır. Nitekim Peygamberimiz, “Bir Müslümanın, bir Müslümanı korkutması ve heyecana düşürmesi helâl olmaz”[121] buyurmuştur. Şu kadar var ki gerçeğe dayanan ve kimseyi incitmeyen tatlı sözler mü’minler arasında söylenebilir. Peygamberimiz, “Ben latife yaparım, ancak doğru olandan başka bir şey söylemem”[122] demiştir.

Toplumda kıskançlık yüzünden huzuru kaçanlar da vardır. Hatta en yakın arkadaşının başarısını kıskanan bile olur. Kıskançlığı önlemek için sevgili Peygamberimizin birçok öğütleri vardır. İşte bunlardan kimi örnekler:

“Zenginlik, mal çokluğu değil, gönül zenginliğidir.”[123]

“Kıskançlık, ateşin odunu yiyip bitirdiği gibi iyilikleri yer, bitirir.”[124]

İnsanlar arası ilişkilerin kötü gitmesine kin gütmenin de büyük etkisi vardır. Kin insanı hem huzursuz eder, hem de öç alma duygularını uyandırır. Oysaki İslâmiyet bağışlama ve hoşgörüden yanadır. Bu konuda Hz. Muhammed (s.a.s.) şöyle buyurmuştur:

“Kendisine kin güttüğün kimseye, kindarlıkta ileri gitme, ölçülü ol, bir gün gelir de o senin dostun olur.”[125]

“Kötülüğünden komşusunun güvenlikte olmadığı kimse olgun mü’min değildir.”[126]

“Birbirinizi kıskanmayınız. Birbirinize küsmeyiniz, kin beslemeyiniz ve sırt çevirmeyiniz. Allah’ın kardeş kardeş geçinen kulları olunuz.”[127]

İnsanlar arasındaki ilişkilerde kaba davrananlara, kendini yüksek görenlere, gereksiz yere övünenlere de rastlanır. Oysaki bizim sevgili Peygamberimiz, yakın arkadaşlarına olduğu gibi yabancı konuklara da nazik davranırdı. Övünmeleri hoş karşılamazdı. Din kardeşini küçük görenlerin bu tür davranışlarını uygun bulmazdı. Onun, “İnsana kötülük bakımından Müslüman kardeşini hakir görmesi yeter”[128] sözü bize bu konuda ışık tutmaktadır.

Peygamberimiz misafirperverliğin değerini de şu sözleriyle belirtmiştir:

“Allah katında en sevimli ev, içinde yetime ikram edilen evdir.”[129]

“İnsanların en hayırlısı, insanlara en çok faydalı ve yardımcı olanınızdır.”[130]

Dinimizde adaletin, namusun, ölçülülüğün, hayırseverliğin ve doğruluğun değeri çok büyüktür. Kısacası İslâm dini ahlâk güzelliğine çok önem vermiştir. Adalet ahlâkın bir ilkesidir. Adaletli bir iş hepimizin hoşuna gider. Hile yapanlar, vicdanını kötüye kullananlar, insafsız olanlar aldanırlar. Her insan yaptıklarının hesabını ahirette verecektir. Kârlı çıkanlar bu dünyada doğru, ölçülü, adaletli, namuslu ve her alanda dürüst olanlardır. Yüce Allah Kur’an’da şöyle buyurmuştur:

“Allah adaleti, iyilik yapmayı, akrabaya muhtaç olduğu şeyi vermeyi emreder.”[131]

Bu hususta bize yol gösteren birçok hadis de vardır. İşte bunlardan bazı örnekler:

“Allah katında en sevgiliniz, ahlâkı güzel olan, halk ile iyi geçinen ve kendisiyle iyi geçinilen, yumuşak huylu kimselerdir.”[132]

“Sizin en hayırlınız, ahlâkı en güzel olandır.”[133]

Görülüyor ki dinimizin amacı insanları ahlâk açısından olgunlaştırmaktır. İyi bir Müslüman küskünleri barıştırır, öfkelileri yatıştırır, elinden geldiği kadar da insanları birlik ve dirliğe kavuşturmaya çalışır. İnsan toplumsal bir varlık olduğuna göre yalnız kendini değil, başkalarını da düşünmelidir. Herkes başkalarının hakkına saygı gösterirse birlik ve dirlik daha kolay sağlanır. “Mü’minler ancak kardeştirler”[134] ayeti insanlar arasındaki ilişkilerin iyi doğrultuda olmasını gerektirmektedir. O halde hepimiz el ele kardeşçe geçinmeye ve yaşamaya daha çok çalışmalıyız.

[114]. Suyutî, age., II, 124.

[115]. Tirmizi, “Radâ”, 11.

[116]. Kalem, 68/10-14.

[117]. Buhârî, “Edeb”, 34.

[118]. Hucurât, 49/11.

[119]. Hacc, 22/30.

[120]. Tirmizi, “İman”, 12.

[121]. Ebu Davud, “Edeb”, 120.

[122]. Tirmizi, “Birr”, 57.

[123]. Mülim, “Zekât”, 130.

[124]. Ebu Davud, “Edeb”, 44; İbn Mâce, “Zühd”, 22.

[125]. Tirmizi, “Birr”, 60.

[126]. Buhârî, “Edeb”, 29; Müslim, “İman”, 73.

[127]. Müslim, “Birr”, 30.

[128]. Tirmizi, “Birr”, 18.

[129]. İbn Mâce, “Edeb”, 6.

[130]. Aclûnî, Keşfü’l-Hafa, 1220, 1254.

[131]. Nahl, 16/90.

[132]. Ahmed bin Hanbel, Müsned, II, 4, 5.

[133]. Buhârî, “Edeb”, 38.

[134]. Hucurât, 49/10.

İSLÂM’DA KARDEŞLİK

İnsan hem kötülüğe, hem de iyiliğe eğilim duyabilir. Birçok kimseler iyilik yönünden değil, kötülük yönünden hareket ederler. Kimi zamanlar, çeşitli hırslar insanı insanlıktan çıkarır. Kimi insanlar kıskanç olurlar. Kimi insanlar kibirli olurlar. Kendilerini üstün, öteki din kardeşlerini küçük görürler. Böylece de şeytanın yaptığı hatayı işlediklerinin farkına varmazlar. Oysaki kibir Peygamberimizin ve Yüce Allah’ın yasakladığı bir huydur. Nitekim Hz. Muhammed (s.a.s.) kalbinde çok az iman bulunan kimsenin sonsuz olarak cehennemde kalmayacağını haber verirken, kalbinde bir hardal tanesi kadar kibir olanın da cennete gidemeyeceğini bildirmiştir.[135]

Kimi insanlar da çevresine karşı zalimce davranırlar. Komşusunun haklarına tecavüz etmekten sakınmazlar. Toplum içinde arkadaşının kalbini kıranlar olur. Yetimlerin malını yiyenler olur. Ticarette hile yapanlar olur. Bütün bu eylemler İslâm’daki kardeşlik bağlarını sarsar. Ayrıca bu eylemleri yapanları ahirette ağır sorumluluklar bekler.

İftira etmek, dedikodu yapmak ve lâf taşımak suretiyle de din kardeşini incitenler çoktur. İyi bir Müslümanın dilini yerine göre tutması ve toplum içinde kardeşlik bağlarının güçlenmesine çalışması gereklidir. İşte bunun içindir ki sevgili Peygamberimiz şu hadisleriyle Müslümanlara güzel öğütler vermiştir:

“Müslüman Müslümanın kardeşidir, ona hıyanet etmez; onu yalanlamaz; onu utandırmaz. Her Müslümanın öteki Müslümana ırzı, malı ve kanı haramdır. Takva işte budur.”[136]

“Birbirinizi aldatmayınız. Birbirinize dargın durmayınız ve birbirinizden yüz çevirmeyiniz. Birinizin bitmek üzere olan pazarlığını bozmayınız. Allah’ın kulları kardeş olunuz.”[137]

“Müslüman Müslümanın kardeşidir; ona zulmetmez; onu yardımsız bırakmaz; ona hor bakmaz.”[138]

“Sizden biriniz kendisi için sevdiği bir şeyi başkası için de sevmedikçe, iman yönünden olgun olmaz.”[139]

“Müslüman, elinden ve dilinden insanların emin olduğu kimsedir.”[140]

Bütün bu öğütler, yalnız dinî emirler değil, aynı zamanda iyi bir insan olmanın şartlarıdır. Peygamberimiz sözü geçen hadisleriyle dinimizin ahlâkî değerlere ne kadar önem verdiğini de göstermiştir. Bütün bunlara rağmen niçin Müslüman Müslümanı öldürür? Niçin Müslüman Müslümandan rüşvet ister? Niçin Müslüman Müslümanı aldatır? Bu soruların cevabını vermek acıdır. Gerçek şudur ki dinimiz açısından biçimsel Müslüman olmak yetmez. Âdet yerini bulsun diye belli dinî eylemleri yapıp İslâmiyet’in ruhunu ihmal edenler, iyi Müslüman olamazlar. İslâmiyet’in bilincine varan kimse, taklitle yetinmez. Dinimizin ahlâkî kurallarını vicdanında uygulamaya çalışır. İslâmiyet’i bilinçli bir surette benimseyen kimse, topluma ve mü’min kardeşlerine zarar verecek her türlü davranıştan sakınır. Peygamberimizin, “Ahlâkın güzelliklerini tamamlamak üzere gönderildim”[141] buyurduğunu hatırlar.

Toplumda herkesin kanunlara, nizamlara ve ahlâkî değerlere uyduğunu düşününüz. Bu gerçekleştiği takdirde hiç şüphesiz herkesin mutluluğu da artacaktır. İslâm’da kardeşlik bağlarının değerini yalnız Peygamberimiz göstermemiştir. Yüce Allah da şu ayetleriyle iman sahiplerinin birlik ve dirlik içinde bulunmasını buyurmuştur:

“Ey iman edenler, hepiniz barış ve selâmete giriniz. Şeytanın adımlarına uymayınız. O size apaçık düşmandır.”[142]

“Hepiniz Allah’ın ipine, birlik yoluna sıkıca sarılın. Birbirinizden ayrılıp bölük bölük olmayın.”[143]

“Bütün mü’minler ancak kardeştirler.”[144]

“Ey iman edenler, birbinizi alaya almayın. Kadınlar da başka kadınlarla alay etmesinler. Alay ettikleri kendilerinden daha hayırlı olabilir. Birbirinizi ayıplamayın. Birbirinize kötü lakaplar takmayın... Kötülükten dönmeyenler zalim olanlardır.”[145]

Bütün bu dinî buyruklar, insanın insana saygı beslemesini, komşunun komşuya yumuşak davranmasını ve toplumun her kesiminde kardeşlik bağlarının güçlenmesini sağlamak içindir. Zengin olan kimse vergisini tam ödemek ve yoksulları gözetmek, fakir olan mü’min çalışmak ve kıskançlıktan uzak durmak, öğrenci olan genç derslerine iyi hazırlanmak, zanaatkâr mesleğinde dürüst olmak, bir tüccar doğru ve vicdanlı davranmak ve nihayet bir memur işini doğru yapmak suretiyle bir bakıma kardeşlik bağlarının güçlenmesine yardımcı olabilir. Dinimizin amacı insanı medenî ve olgun kılmaktır. İnsan ölçülü davrandığı ve iradesine hâkim olduğu derecede olgunlaşmış sayılır. Ahirete giden yol bu dünyadan geçer. Başka bir deyişle insan bu dünyada ne ekmişse, ahirette de onu biçer. Bu nedenle gözlerimiz sonsuz olarak kapanmadan önce iyi fiiller işleyip kötülüklerden sakınmalıyız. Böyle davranmakla hem ahiretimizi kazanmış olur, hem de başkalarının hakkını gözetmiş oluruz. Peygamberimizin şu hadisi insanların huzurunu sağlama yönünden çok anlam taşımaktadır:

“Mü’minler, birbirini sevmekte, birbirine acımakta ve yekdiğerini korumakta bir vücut gibidir. Vücûdun herhangi bir organı rahatsız olursa, öteki organları da bu yüzden hastalık ve uykusuzluğa tutulurlar.”[146]

O halde her mü’minin iyi bir Müslüman olabilmek için insanları sevmeyi, din kardeşini korumayı ve başkalarına acımayı unutmaması gerekir. Kısacası her mü’min dindaşlarına karşı kardeşçe davranmalı ve toplum içindeki görevini en iyi biçimde yapmalıdır.

[135]. Buhârî, “İman”, 15.

[136]. Tirmizi, “Birr”, 18.

[137]. Müslim, “Birr”, 32.

[138]. Buhârî, “Mezalim”, 3.

[139]. Buhârî, “İman”, 7; Müslim, “İman”, 71-72.

[140]. Tirmizi, “İman”, 12.

[141]. Malik, “Muvatta”, II, 904.

[142]. Bakara, 2/208.

[143]. Âl-i İmran, 3/103.

[144]. Hucurât, 49/10.

[145]. Hucurât, 49/11.

[146]. Buhârî, “Edeb”, 27; Müslim, “Birr”, 66.

İSLÂM’DA DAYANIŞMANIN
ÖNEMİ

İnsanoğlu yaşantısını toplum içinde sürdürür. İnsanların mutluluğu için herkesin görevini toplum içinde dayanışma hâlinde yapması gereklidir. Dayanışmadan yoksun bir milletin geleceği de sakıncalarla dolu olur. Dayanışma hem maddî hem de manevî alanda olabilir. Maddî ve manevî alanda dayanışma birbirlerini tamamlayan öğelerdir. Fertlerin kendilerini kontrol etme ve görevlerini yapma derecelerine göre de toplumun ilerlemesi sağlanır.

İslâm dininde fertleri olgun hale getirmek için salık verilmiş nice öğütler vardır. Yüce Allah ayetleriyle, sevgili Peygamberimiz de hadisleriyle her ferdin manevî alanda nasıl bir tutum içinde olması gerektiğini belirtmişlerdir. Dinimize göre bir kimsenin iyi bir Müslüman olabilmesi için dilini yerine göre tutmasını bilmesi ve müsamaha sahibi olması gereklidir. Çok kez dilden çıkan kötülükler, daha büyük olayların sebebi olur. İşte bu gibi olayları önlemek ve mü’minleri müsamahakâr kılmak için bakınız Yüce Allah Kur’an’da ne buyuruyor:

“Çok yemin eden, kötülüğe düşkün, ayıp arayan, koğuculuk yapan, hayra engel olan, onun bunun hakkına saldıran, günaha dadanan, gönül kıran, hem de soysuz olan kimseleri sakın tanıma.”[147]

“Ey iman edenler! Zannın birçoğundan sakının. Çünkü zannın bir kısmı günahtır. Birbirinizin kusurlarını ve mahremiyetlerini araştırmayın. Birbirinizin gıybetini yapmayın. Herhangi biriniz ölü kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? İşte bundan tiksindiniz! Allah’a karşı gelmekten sakının. Şüphesiz Allah tövbeyi çok kabul edendir, çok merhamet edendir.”[148]

“Ey iman edenler! Birbirinizi alaya almayınız, alaya aldıklarınız sizden daha hayırlı olabilir. Kadınlar da başka kadınlarla alay etmesinler. Alay ettikleri, kendilerinden daha hayırlı olabilir. Birbirinizi ayıplamayın. Birbirinize kötü lakap takmayın.”[149]

Bütün bu sözler Kur’an’ın buyruklarıdır. Ayrıca Peygamberimiz de yalancılığın, iftiranın ve sövüp saymanın kötülüğü hakkında birçok öğüt vermiştir. İyi niyetli ve müsamahakâr olmanın yollarını göstermiştir.

İyi bir Müslümanın yalnız dilini tutması yetmez. Gerçek Müslüman kibirden de sakınmalıdır. Başkalarına kötü gözle bakmamalıdır. Nitekim Allah Teâlâ Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyurur:

“(Allah) o büyüklük taslayanları sevmez”[150]

“Yeryüzünde büyüklük taslayarak yürüme. Sen ne yeri yarabilir, ne de dağlarla boy ölçüşebilirsin. Bütün bunlar, Rabbinin katında çirkin sayılan günahlardır.”[151]

“İnsanları küçümseyip yüz çevirme, yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Allah kendini beğenip övünen hiçbir kimseyi şüphesiz ki sevmez.”[152]

Sevgili Peygamberimiz de bu konuda şöyle buyurmuştur:

“Kalbinde hardal tanesi kadar kibir olan kimse cennete giremez. Kalbinde hardal tanesi kadar iman olan cehenneme giremez.”[153]

“Cimrinin, kibir sahibi zorbanın ve kötü alışkanlıkları olan kişinin cennette yeri yoktur.”

İyi bir Müslüman olmak için kibri yenmek de yetmez. Gerçek Müslümanın kıskançlıktan da sakınması gerekir. Bunun içindir ki Peygamberimiz bizler için şu hadisleri söylemiştir:

“Kıskançlık ateşin odunu yiyip bitirdiği gibi iyilikleri yer, bitirir.”[154]

“Asıl zenginlik mal çokluğu değil, gönül tokluğudur.”[155]

“Birbirinizi kıskanmayınız. Birbirinize küsmeyiniz, kin beslemeyiniz ve sırt çevirmeyiniz. Allah’ın kardeş kardeş geçinen kulları olunuz.”[156]

Peygamberimizin bu sözleri, her Müslümanın kendinden başkalarının başarılarını ve üstünlüklerini iyi niyetle karşılamasını gerektirmektedir.

İslâmiyet’te affetmeyi ve öfkeyi yenmeyi de bilmek lâzımdır. İnsan bu hususlarda da iyi niyet sahibi olmalıdır. Yüce Allah Kur’an’da, “Af yolunu tut, iyiliği emret ve cahillerden yüz çevir”[157] buyururken affetmenin değerini belirtmiştir. Yine Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyrulur:

“Onlar bollukta ve darlıkta Allah yolunda harcayanlar, öfkelerini yenenler, insanları affedenlerdir. Allah, iyilik edenleri sever.”[158]

İslâmiyet’te baskı ve zorbalık yolunu seçmek yanlıştır. Nitekim Hz. Muhammed (s.a.s.) münafık olduğu söylenen Abdullah b. Übey’e dokunmamıştır. En olgun ve en son din olan İslâmiyet’in diğer din mensuplarına gösterdiği müsamahayı başka bir dinde bulmak imkânsızdır. Bu hususu belirtmek üzere Yüce Allah Kur’an’da şöyle buyurmuştur: “Dinde zorlama yoktur.”[159] İşte bunun içindir ki İslam dini Müslüman olmayan vatandaşların vicdan özgürlüğüne saygı göstermiştir. “Sen ancak hatırlatıcısın. Onlara baskı yapıcı değilsin”[160] ayeti de İslâmiyet’in müsamahasını gösteren başka bir delildir.

Allah’ı bir, Hz. Muhammed (s.a.s.)’i son Peygamber kabul eden herkes mü’mindir. Dinimize göre fırka fırka olmak, birlik ve bütünlüğü bozmak yasaklanmıştır. Herkes birbirine yardımcı olmalı, toplumun ahlâk kurallarına, dostluk bağlarına ve vatandaşlık görevlerine önem vermelidir. İslâmiyet’in asıl amacı insanları ahlâk yönünden olgunlaştırmak ve onları mutlu kılmaktır. İnsanların birbirlerini sevmelerini ve saymalarını sağlamaktır. Müsamahakâr bir Müslüman yanlış bir fiil gördüğü zaman zorbalık yolunu tutmaz. Aksine Allah’ın emirlerine uygun olarak güzel öğütlerle hataları düzeltmeye çalışır. İyi bir Müslüman kin gütmez. Fitne çıkarmaz. Gereksiz yere kızmaz. Huzurlu bir Müslüman başkalarının da huzurlu olmasını diler. Büyüklere saygı, küçüklere sevgi Müslümanın özelliğidir. Böyle olmayanlar iyi mü’min sayılmazlar. Çünkü Kur’an’da “Ey iman edenler! Hepiniz barış ve selâmete giriniz”[161] emri vardır. Yine Kur’an’da “Barış hayırlıdır”[162] buyurulmuştur.

Bizim Peygamberimiz de ayırıcı değil, birleştirici idi. Yıkıcı değil, yapıcı idi. Dar düşünceli değil, kavrayışlı idi. Yerine göre affetmesini severdi. Hataları yumuşaklıkla düzeltmesini bilirdi. Herkesin kavrayış derecesine göre anlayış gösterirdi.

O halde hepimiz birlik ve dirlikten yana olmalıyız. Hepimiz iyi vatandaşlar olarak birbirimizi düşünmeliyiz. Yine hepimiz milletimizin mutluluğu için çalışmalıyız.

[147]. Kalem, 68/10-14.

[148]. Hucurât, 49/12.

[149]. Hucurât, 49/11.

[150]. Nahl, 16/23.

[151]. İsra, 17/37-38.

[152]. Lokman, 31/18.

[153]. Müslim, “İman”, 147; İbn Mâce, “Zühd”, 16.

[154]. Ebu Davud, “Edeb”, 44.

[155]. Buhârî, “Rikak”, 15; Müslim, “Zekât”, 130.

[156]. Müslim, “Birr”, 130.

[157]. A’raf, 7/199.

[158]. Âl-i İmrân, 3/134.

[159]. Bakara, 2/265.

[160]. Ğâşiye, 88/21-22.

[161]. Bakara, 2/208.

[162]. Nisâ, 4/128.

VATAN VE MİLLET
SEVGİSİ

İnsan, kendi ailesinden ve evinden uzun süre için ayrılıp yolculuğa gittiği zaman, yakınlarını ve yuvasını özler. İnsanoğlu doğup büyüdüğü yeri unutmaz. Çocukluk hatıralarının geçtiği memleketini sever. Bu sevginin değeri ayrılıkla daha iyi anlaşılır. İşte bunun gibi, vatanından çalışmak için başka ülkelere gidenler de bütün Türkiye’yi ve Türk milletini özler. İnsan, böylece vatanın değerini daha iyi anlar. Yurda bağlanmanın ve onu korumanın bir görev olduğunun unutulmaz bilincine varır. Yüce Allah’ın, güneşi, denizleri, yaylaları, ovaları ve daha birçok güzelliği bol bol ihsan ettiği Türkiyemiz nasıl sevilmez? Burada tarihî ve dinî bağlarla birbirine bağlı bir millet oturur. Burada gerektiğinde düşmana karşı en güç şartlar içinde omuz omuza savaşmış bir ulus vardır. Burada İslâmiyet’in bayraktarlığını yapmış ve bir zamanlar Batı’ya medeniyet ışığı tutmuş bir milletin torunları yaşar.

Atalarımızın kanı ile yoğrulmuş bu vatanı elbette seveceğiz ve elbette ki gerekirse onun uğrunda seve seve öleceğiz. Nitekim vatan ve millet savunması için Yüce Allah Kur’an’da şöyle buyurmuştur:

“Size savaş açanlarla Allah yolunda siz de dövüşün.”[163]

Sevgili Peygamberimiz de bu konuda şöyle söylemiştir:

“Siz düşmanla karşılaşmayı dilemeyiniz; karşılaştığınız zaman da sabır ve gücünüzle karşı koyunuz.”[164]

Vatan sevgisinin ve savunmasının İslâmiyet’te sevabı pek büyüktür. Hatta vatanı beklemenin ve ona hizmet etmenin sevabı nafile ibadetlerden daha üstün sayılmıştır. Bakınız sevgili Peygamberimiz (s.a.s.) bu konuda bize şöyle söyleyerek ışık tutmuştur:

“Bir gün ve bir gece sınırda nöbet tutmak, gündüzleri oruç tutmaktan ve geceleri ibadet etmekten daha hayırlıdır. Böyle nöbet tutan bir kimse görev başında ölürse yapmakta olduğu amelin sevabı ve rızkı devam eder. Kabir fitnesinden kurtulur.”[165]

Atalarımız bu vatanı bize emanet etmiştir. O halde bu vatan için çalışmak, onun imarı için yorulmak ve kalkınması için emek harcamak millî ve dinî bir görevimizdir. Bu konuda Peygamberimizin (s.a.s.) şu hadisi dikkat çekicidir:

“Hepiniz, size verilen görevlerin ve emanetlerin bekçisisiniz. Onları iyi yapmaktan ve korumaktan sorumlusunuz.”[166]

Şu hususu da belirtmek gerekir: Vatana hizmet yalnız onun sınırları içinde çalışmakla olmaz. Yurdunu ve yuvasını bırakıp uzak ülkelere çalışmak için gidenler de vatana hizmet etmektedirler. Yurda döviz kazandıran, yüce milletimizi dışarıda çalışkanlığı ile temsil eden ve orada Türk’ün ne kadar ahlâklı insan olduğunu gösteren her vatandaş vatana hizmet yolundadır.

Tembellik dinimizde mü’minin yüz karası olarak gösterilmiştir. İnsan tembellik sebebiyle başkalarına muhtaç olmamalıdır. Nerede olursa olsun, helal işlerde çalışmak ve alın teriyle para kazanmak hem vatana, hem de dine hizmettir.

İyi bir mü’min yalnız vatanını değil, milletini de sevmelidir. Sevgi güç verir, huzur verir ve nihayet mutluluk verir. Ayrılık gayrılık sinirleri bozar, dayanışmayı yıkar ve milletin arasına nifak sokar. Bu sebeple yurttaşlar birbirlerini sevmelidirler. Hem mü’minlerin birbirlerini sevmeleri dinimiz açısından da büyük sevaptır. Şu hadisleri okuduğumuz zaman bu gerçek daha iyi ortaya çıkmaktadır:

“Benim rızam uğrunda sevişenler için, peygamberlerin ve şehitlerin bile imrenecekleri nurdan minberler vardır.”[167]

“Bir kimse din kardeşini severse, sevdiğini o kimseye haber versin.”[168]

“Müslüman, Müslümanın kardeşidir. İnsan kardeşine hıyanet etmez. Onu yalanlamaz ve utandırmaz. Her Müslümana öteki Müslümanın ırzı, malı ve kanı haramdır. İşte Allah yolunda çalışmak böyle olur. Bir kimseye kötülük olarak Müslüman kardeşine fena niyetle bakması yeter.”[169]

Haksızlık etmek, onu bunu çekiştirmek, Müslümanların aralarını açmak dinimizde yasaktır. Böyle davranmak millî birlik ve beraberliği de yaralar. Ayrıca dinî açıdan günah kazanılmasına sebep olur. Nitekim bu konuda Allah Teâlâ Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyurmuştur:

“Mü’min erkekleri ve mü’min kadınları işlemedikleri şeyler yüzünden incitenler, bir iftira ve apaçık bir günah yüklenmişlerdir.”[170]

Görülüyor ki, bir kimsenin kendi milletini sevmesi ve herkes hakkında iyilik düşünmesi dinî olduğu kadar ahlâkî bir görevdir. Yüce Allah, “Kim küçük bir iyilik yapsa onun karşılığını görür”[171] buyurarak bizleri iyilikseverliğe teşvik etmiştir. Felâket anlarında tam bir dayanışma ile birleşen ve barış zamanlarında elele tam bir anlayışla çalışan milletler daima başarıya ulaşmışlardır. Bizim tarih birliğimiz, kültür birliğimiz ve ülkü birliğimiz millet olarak ne kadar sağlam bir yapıya sahib bulunduğumuzu gösterir. İnanan insanların ortak dinî duyguları da bir milletin gücüne güçler katar. Aynı zamanda o milletin fertlerinin birbirlerini sevmelerini kolaylaştırır. Yüce Allah “Mü’minler kardeştirler, kardeşlerinizin arasını bulunuz”[172] buyururken bu gerçeğe işaret etmiştir.

Hâsılı bütün insanlarla iyi geçinme yollarını aramak ve kendi milletine yürekten bağlı olmak her Türk yurttaşının asaletini gösterir. Birlikte, sevgide ve barışta güç vardır. O halde her yurttaşımızın milletini yürekten sevmesi ve barış içinde yaşamaya çalışması hem millî, hem de dinî bir görevdir.

[163]. Bakara, 2/190.

[164]. Buhârî, “Cihad”, 112; Müslim, “Cihad”, 20.

[165]. Müslim, “İmare”, 163.

[166]. Buhârî, “Cuma”, 50, “Itk” 17-19; Müslim, “İmâre”, 20.

[167]. Tirmizi, “Zühd”, 53.

[168]. Ebu Davud, “Edeb”, 113; Tirmizi, “Zühd”, 154.

[169]. Tirmizi, “Birr”, 18.

[170]. Ahzab, 33/58.

[171]. Zilzâl, 99/7.

[172]. Hucurât, 49/13.

İSLÂM’DA DOĞRULUK

Gerek dinî açıdan ve gerekse ahlâkî açıdan doğruluğun değeri büyüktür. Doğru insanın itibarı bu dünyada, her türlü davranış ve eylemleriyle ilgilidir. İyi bir Müslüman, ticarette, ahde riayette, şahitlikte, komşularla ilişkilerinde, devlet görevlerinde ve kendisine emanet edilen her işte doğru olmalıdır.

Kimi tacirler vardır. Vurgunculuk yaparlar. Fazla kâra düşkündürler. İhtikârı âdet haline getirirler. Kimi satıcılar tartıda hile yaparlar. Böylece bir başkasının hakkını tartı yoluyla çalarlar. Kimi müstahsil malın iyisini üste, kötüsünü alta koyarak alıcıyı kandırır. Hâsılı ticarette çeşitli hile yollarını deneyenler vardır. Bütün bu eylemler Müslümana yakışmayan ve Allah’ın gazabını gerektiren kötülüklerdir. Bu gibi eylemleri yapanlar İslâm ahlâkından uzak kimselerdir. Yüce Allah sözü geçen eylemleri kitabında şöyle yasaklıyor:

“Ey iman edenler, aranızda anlaşmaya dayanan ticaret yolu varken, birbirinizin malını haksızlıkla yemeyin.”[173]

“Terazileri adaletle doğrultun ve tartılanı eksik yapmayın.”[174]

Sevgili Peygamberimiz de ticarette doğruluğa çok önem vermiş ve bu konuda özellikle şu hadisleri söylemiştir:

“Bir Müslümana hıyanet eden veya zarar veren veyahut da hile yapan kimse bizden değildir.”[175]

“Malının değerini yükseltip yalan yere malını överek başkalarını aldatan ve riba yiyen kimse lânetlenir.”[176]

“Doğru olup kendisine güvenilen tacir, ahirette peygamberler, sıddıklar ve şehitler ile beraber diriltilecektir.”[177]

Doğruluk, yalnız ticaret alanında değil, ahde riayet, verilen sözü yerine getirme ve yapılan yeminin sağlamlığı bakımından da önemlidir. Bir kimse bir pazarlık yapar, sonra da dönerse yanlış hareket etmiş olur. Mukavele imzalayıp sonra bundan cayan kimse itibarını yitirir. Bir işi belli bir sürede yapmaya söz verip özürsüz va’dini yerine getirmeyen kişi yalancı durumuna düşer. Bütün bu gibi davranışlardan dinimiz açısından kaçınılması gereklidir. Bakınız bu konuda Yüce Allah şöyle buyurur:

“Sözleştiğiniz zaman Allah adına verdiğiniz sözü yerine getirin. Verdiğiniz antları sakın bozmayın.”[178]

“Mü’min olanlar, emanetlerine ve ahitlerine riayet edenlerdir.”[179]

Bu konuda sevgili Peygamberimiz de şöyle buyurur:

“Bana şu altı şey hakkında içtenliğinizle teminat verirseniz ben de size cennete gitmeniz hakkında teminat veririm: Konuştuğunuz zaman doğru söyleyiniz, söz verdiğinizde sözünüzü tutunuz, size emanet edilen şeyi yerine getiriniz, namusunuzu koruyunuz, gözlerinizi haram şeylerden çeviriniz ve ellerinizi haramdan ve kötülüklerden men ediniz.”[180]

İslâm’a göre insanın dili doğruyu söylemelidir. Eli harama uzanmamalıdır. Şahitliği haktan yana olmalıdır. Yalan söyleyen, iftira eden ve dedikodu yapan kimse Allah’ın buyruklarına karşı gelmiş olur. Nitekim Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyrulur:

“Bundan sonra Allah adına kimler yalan uydurursa işte onlar zalimlerdir.”[181]

“Allah’a eş tanımadan tertemiz tevhidi kabul etmiş olarak yalan sözden çekinin.”[182]

“Şüphesiz Allah, sınırı aşan, yalancı olan kimseyi doğru yola eriştirmez.”[183]

“Kiminiz kiminizi arkasından çekiştirmesin. Sizden birisi ölü kardeşinin etini yemeyi sever mi?”[184]

Peygamberimiz de yalancılığı ağır günahlar arasında saymış, bir hadislerinde münafıklığın alâmetinin yalancılık, ahdi bozma ve emanete hıyanet olduğunu belirtmiştir.[185]

Peygamberimiz şu hadisiyle de Müslüman ve mü’minin özelliklerini belirtmiştir:

“Müslüman, Müslümanların eline ve diline güvendiği kimsedir. Mü’min ise insanların canlarını ve mallarını kendisine emniyet ettiği kimsedir.”[186]

İslâm’da herhangi bir sorun hakkında yargı verirken de dosdoğru davranıp adaletten ayrılmamak gerekir. Yüce Allah “Allah insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle yargıya varmanızı buyurur”[187] ayeti ile bu hususu açıkça bildirmiştir.

Görülüyor ki doğruluk bir toplumda hem işlerin düzenli yürümesi, hem de Allah’ın rızasını kazanma bakımından çok önemlidir. O halde her Müslümanın ve iyi bir insan olmak isteyen her vatandaşın, yaptığı işlerde vicdanının sesini duyarak doğru davranması dinî ve insanî bir görevdir.

[173]. Nisâ, 4/30.

[174]. Hud, 11/85.

[175]. Müslim, “İman”, 164.

[176]. Müslim, “İman”, 171.

[177]. Tirmizi, “Büyû”, 4.

[178]. Nahl, 16/91.

[179]. Mü’minûn, 23/8.

[180]. Ahmed bin Hanbel, V, 323.

[181]. Âl-i İmran, 3/94.

[182]. Hac, 22/30.

[183]. Gafir, 22/28.

[184]. Hucurat, 49/12.

[185]. Buhârî, “İman”, 24, “Şehadet”, 28.

[186]. Buhârî, “İman”, 4-5.

[187]. Nisâ, 4/57.

İSLÂM’DA ÇALIŞMA
VE DOĞRULUK

İslâm’da çalışmanın önemi çok büyüktür. Çalışan insan kazanır. Hem dünyasına, hem de dinine hizmet etmiş olur. İslâmiyet’te uyuşukluğun, miskinliğin ve tembelliğin yeri yoktur. Türkçemizde, “İşleyen demir ışıldar” sözü çok tekrarlanır. Gerçekten çalışan insan işe alışır, huzurlu olur ve geleceğe güvenle bakar. Yüce Allah insana akıl vermiş, mantık vermiş, güç vermiştir. Bu akıl ve güçten yararlanarak ailemize, komşularımıza ve milletimize faydalı olmak hepimizin görevidir. İslâm dininde “Kaderimde ne yazılı ise o olsun” diyerek eli kolu bağlı oturmak yoktur. Peygamberimiz ilkin tedbir alınmasını ve aklın kullanılmasını, sonra da Allah’a sığınılmasını salık vermiştir. Ayrıca Yüce Allah Kur’an’da, “Bir kavim kendi gidişini değiştirmedikçe, Allah onların hallerini değiştirmez”[188] buyurmuştur. Şu ayet de insanın kendi iradesiyle iyi veya kötü fiiller kazanacağını haber vermiştir:

“Kim iyi davranışta bulunursa kendisi için yapar, kim kötülük ederse kendine eder, Allah kullarına zulmetmez.”[189]

Gerçek şudur ki İslâmiyet iyi, doğru ve faydalı çalışmalardan yanadır. Çıkarcılıktan, dolandırıcılıktan ve tembellikten yana kesin biçimde değildir. Sevgili Peygamberimiz tutum ve hareketleriyle insanlara çalışma yolunu göstermiştir. Onun daha genç yaşta ticaretle meşgul olması, toplumsal faaliyetlere katılması ve toplumun çeşitli yaralarını sarmaya çalışması bizim için iyi bir örnek olmalıdır.

“İki günü birbirine eşit olan aldanmıştır”[190] diyen Peygamberimiz ancak çalışan milletlerin yükseleceğini biliyordu. Bunun için de tembelliği dünya ve ahirette kişinin yüz karası olarak nitelemiştir. Rızık kapısının göğün en yüksek noktasından yerin derinliklerine kadar açık olduğunu söylemiştir. Ayrıca bir hadisinde “Kişi kendi elinin emeğinden daha temiz bir kazanç elde etmemiştir”[191] demiştir.

Çalışma ve helâl kazanç konusunda Yüce Allah’ın Kur’an’da birçok buyruğu vardır. İşte bunlardan bazı örnekler:

“İnsan ancak çalıştığı kadarına sahip olur.”[192]

“Arza yayılınız ve Allah’ın fazlından nasiplerinizi arayınız.”[193]

“Allah’ın fazlı olarak ticaret ve kazanç sağlamanızda sakınca yoktur.”[194]

Bu konuda Hz. Ömer (r.a.) de şöyle buyurmuştur:

“Sizlerden hiç biriniz, Allah bana rızık verir diyerek rızık aramaktan geri durmasın. Çünkü gökten altın ve gümüş yağmaz.”

Ancak burada bir nokta üzerinde durmak gerekir. İslâmiyet’in amacına ulaşabilmek için yalnız çalışmak yetmez. İnsanın, yapacağı işlerde ve çalışmalarda doğru olması da gereklidir. Akrabanın akrabayı, komşunun komşuyu ve yurttaşın yurttaşı kandırması ne kötü bir davranıştır. İnsan her işte iyi niyet sahibi olmalıdır. Nitekim sevgili Peygamberimiz, “Yapılan işler niyete göredir”[195] diyerek iyi niyetin üstünlüğünü belirtmiştir. “İyi iş ve Allah yolu üzerinde yardımlaşın”[196] ayeti de aldatmayı değil, insanların birbirlerini düşünmesini salık vermektedir. Terazide hile yapmak, ticarette vurgunculuk yolunu tutmak, sosyal ilişkilerde başkalarını aldatmak kesin biçimde İslâmiyet’e aykırıdır. Yalan, rüşvet ve haksız kazanç da İslâmiyet’e aykırıdır.

Bakınız Kur’an’da doğruluğun değeri hakkında şu ayetler vardır:

“Ey iman edenler! Allah’tan korkunuz ve doğru söyleyiniz.”[197]

“Emrolunduğun gibi dosdoğru ol.”[198]

“Ey mü’minler, Allah’tan korkun ve doğrularla beraber olun.”[199]

Sevgili Peygamberimiz de, “Kurtuluş doğruluktadır” buyurmuştur. Başka bir hadisinde de, “Doğru tüccar kıyamet gününde Allah’ın sevgili kulları ve şehitlerle beraber diriltilir”[200] demiştir.

Bütün bu anlattıklarımızın ışığında insanları çalışma ve doğruluk açısından üç bölüme ayırmamız mümkündür:

1– Gereği gibi çalışmayanlar,

2– Çalışan ve fakat gereği gibi doğru davranmayanlar,

3– Hem çalışan, hem de doğru olanlar.

Birinci bölüme giren bir çok insan vardır: Sağlam olduğu halde dilenenler, gücü yettiği ve imkânı bulunduğu halde bir iş tutmayanlar, özürsüz zamanını boşa geçirip tembellik edenler bu bölüme dahildirler. Böyle davrananlar, gerek İslâmî görevler ve gerekse yurttaşlık açısından sakıncalı yoldadırlar.

İkinci bölüme girenler: Çalışırlar ancak bunların işlerine ve kazançlarına hile ve ihmal karışabilir. Yahut bilgisizlik ve yöntemsizlik nedeniyle işlerini gereği gibi yapamazlar. Oysaki İslâmiyet’te hile ve ihmalin yeri yoktur. Ayrıca ilim beşikten mezara kadar farz kılınmıştır. Bu nedenle herkesin işini bilimin ve tekniğin ışığı altında yapması gereklidir. Ayrıca her mü’min, yaptığı hata ve günahlardan tövbe ederek iyiliğe ve doğruluğa yönelmelidir. Kötülükte ısrar felâket getirir, iyiliğe yönelme mutluluk verir.

Allah iyi niyetle ve bir daha kötülük işlememek üzere tövbe edenleri bağışlayabilir. Nitekim, “Allah’ın rahmetinden ümidinizi kesmeyiniz”[201] buyurmuştur.

Üçüncü bölüme girenler: Hem çalışan, hem de doğru olan insanlardır. Bunlar gerek Kur’an’da ve gerekse hadislerde övülmüşlerdir.

Umulur ki her mü’min işlerinde daima iyiye, doğruya ve adalete yönelir. Zaten gerçek mutluluk da böyle davranmakla kazanılır.

[188]. Ra’d, 13/11.

[189]. Fussilet, 41/46.

[190]. Deylemî, Firdevs, 3/611.

[191]. İbn Mâce, “Ticarât”, 1.

[192]. Necm. 53/39.

[193]. Cuma, 62/10.

[194]. Bakara, 2/19.

[195]. Buhârî, “Bed’ül-Vahiy”, 1.

[196]. Mâide, 5/3.

[197]. Ahzab, 33/70.

[198]. Hud, 11/12.

[199]. Tevbe, 9/12.

[200]. Tirmizi, “Büyû”, 4; İbn Mâce, “Ticaret”, 1.

[201]. Zümer, 39/53.

İSLÂM’DA SABIR

Sabır insanın başarıya ulaşma imkânlarından biridir. Sabretmesini bilen insan sistemli çalışmayı, iyi savaşmayı, suç bağışlamayı, azimli olmayı, şükür ve kanaat etmeyi biliyor demektir.

Türkçe’de bir atasözü vardır: “Sabreden derviş, muradına ermiş.” Gerçekten muradına ermek isteyen, her şeyden önce sabretmesini bilmelidir. İnsan için sabır bu kadar önemli olduğundan Yüce Allah bu konuyla ilgili birçok ayetler vahyetmiştir:

“Sabredenlerin alacakları karşılık, muhakkak hesapsızdır.”[202]

“Behemehâl sizi, biraz korku, biraz açlık ve biraz mal, can, mahsul eksikliği ile sınarız. Sabredenleri müjdele.”[203]

“Sabretmek ve namaz kılmak suretiyle yardım dileyiniz. Muhakkak ki Allah sabredenlerle beraberdir.”[204]

“Sabırlı ol, Allah iyilerin sevabını yitirmez.”[205]

Hz. Ali’ye sabrın değerini sormuşlar. O da sabrın imandaki yerini başın bedendeki yerine benzetmiş. Başsız beden olmayacağı gibi, sabırsız imanın da bulunmayacağını belirtmiştir.

Hz. Muhammed (s.a.s.), “Sabır aydınlıktır”[206] buyurmuştur. Başka bir hadisinde ise sabrın değerini şöyle açıklamıştır: “Bir kimse sabretmek isterse, Allah ona sabır verir. Hiçbir kimseye sabırdan daha hayırlı ve daha geniş bir şey verilmemiştir.”[207]

İnsan birçok hususta sabretmesini bilmelidir. Dinde dilin sabrı çok önemlidir. Kur’an’da dedikodu yapmak ölü kardeşin etini yemeye benzetilmiştir. Ayrıca yalancılık yerilmiştir. “Yalan sözden kaçının”[208] ayeti dili iyi kontrol etme gereğini vurgulamıştır.

Öfkeyi yenme de sabrın işaretidir. Nitekim Peygamberimiz, “Kuvvetlilik gerçek pehlivanlık değildir. Ancak öfke anında nefsini yenen kimse gerçek pehlivandır”[209] buyurmuştur.

İnsan, başına bir musibet geldiği zaman da sabretmesini bilmelidir. Güçlükleri sabırla yenmeye çalışmalıdır. Dinde Hz. Eyyûb’un sabrı çok tanınmıştır.

Yurt savunmasında da azimli ve sabırlı olmak dinimizin gereğidir. “Ey iman edenler, sabrediniz ve sabırda düşmanları geçiniz”[210] ayeti bu hususu belirtmektedir.

Günlük işlerde de her Müslümanın sabırlı ve azimli olması gereklidir. İslâm’da çalışkanlık, medeniyet ve ilim öğrenme daima teşvik edilmiştir. Bu hususlarda yabancıları geçmek Müslümanlara mutluluk verir. İyi bir Müslüman sabırlı, çalışkan ve ahlâklı bir insandır.

İslâmiyet’te birinin işlediği suç karşısında sabırlı ve bağışlayıcı olmak da çok önemlidir. Kur’an’da bu hususta şöyle buyrulmuştur:

“Her kim sabreder ve suç bağışlarsa, bu hareket arzu edilen en iyi işlerdendir.”[211]

“Bağışla, iyiliği emret, kendini bilmezlerden sakın.”[212]

İyi bir Müslüman yalnız suç bağışlamakla yetinmez. Şükretmesini de bilir. “Allah şükredenlerin mükâfatını verir”[213] ayeti insanlara bu konuda ışık tutmaktadır.

Dinimizde sabra bu kadar önem verilmesi toplum içinde kardeşce yaşamayı gerektirmektedir. Herkes başkalarının hakkının başladığı yerde kendi özgürlüğünün sınırlandığını bilmelidir. Başka bir deyimle insan, özgürlüğünü başkalarına zarar vermeden kullanmalıdır.

Demek oluyor ki bir toplumun fertleri sabreder ve onun gereklerini yerine getirirlerse o toplumda kardeşce yaşantıya yardım etmiş olurlar. Ayrıca hata yapanlar ve suç işleyenler de bu fiillerinden ötürü pişmanlık duyup tövbe ederlerse kardeşce yaşantıyı geniş ölçüde güçlendirirler.

[202]. Zümer, 39/10.

[203]. Bakara, 2/155.

[204]. Bakara, 2/153.

[205]. Hud, 11/115.

[206]. Müslim, “Taharet”, 1.

[207]. Buhârî, “Zekât”, 50, “Rikak” 20; Müslim, “Zekât”, 124.

[208]. Hacc, 22/30.

[209]. Buhârî, “Edeb”, 102; Müslim, “Birr”, 106-108.

[210]. Âl-i İmran, 3/200.

[211]. Şûrâ, 42/43.

[212]. A’raf, 7/199.

[213]. Âl-i İmran, 3/145.

ANA - BABA HAKKI

Çocuk, dünyaya geldiği andan itibaren ana ve babanın ilgisine muhtaçtır. Ana derin bir şefkatle onu emzirir, büyütür. Hastalandığında geceleri uykusunu feda eder. Hâsılı ana çocuğunun sağlıklı, huzurlu ve mutlu olması için elinden geleni esirgemez.

Baba da çocuğunun ve ailesinin geçimini sağlamak için çalışır. Yuvasına yardımcı olur. Çocuklarına kanatlarını gerer. Onların ihtiyacı için koşar, yorulur.

Çocuk büyüdü mü tahsil derdi başlar. Ana ve baba çocuğun kültürlü, başarılı ve mutlu olmasını candan isterler. O başarırsa sevinirler. Başaramazsa üzülürler. Hâsılı çocuğunun dertlerini, üzüntülerini ve kara günlerini paylaşırlar. Ona her alanda destek olmaya çalışırlar. Bu çalışma çocuğun bir meslek veya iş sahibi olmasına kadar sürer gider.

Demek ki insana çocukluğundan beri en çok ilgi duyan ve ihtimam gösterenler ana ve babalarıdır. O halde insanın en çok saygı göstermesi ve iyilik etmesi gereken kimseler de ana ve babasıdır. Yüce Allah Kur’an’da, “Biz insanların ana ve babalarına iyilik etmelerini tavsiye ettik”[214] buyururken bu gerçeği göstermiştir. Ana ve baba hakkıyla ilgili şu ayetler de dikkat çekicidir:

“Allah’a kulluk edin ve O’na hiçbir şeyi ortak tanımayın. Anaya, babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, yabancı komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolcuya, maliki bulunduğunuz kimselere iyilik ediniz.”[215]

“Yalnız o Allah’a kulluk edeceksiniz; analarınıza, babalarınıza iyilik yapacaksınız. Eğer bunlardan biri veya her ikisi senin yanında ihtiyarlarsa, sakın onlara öf deme; yüzlerine bağırma; onlara saygı ile hitap et. Acıma sebebiyle onlara tevazu kanadını aç.”[216]

Ana ve baba hakkına dair sevgili Peygamberimizin de birçok tavsiyesi olmuştur: Bir gün ashabtan biri Hz. Peygamber’e, “Allah katında en sevgili amel hangisidir?” diye sormuş. O da, “Vaktinde kılınan namaz” diye karşılık vermiş. Soru sahibi, “Namazdan sonra hangi amel daha sevgilidir” diye sorusuna devam etmiş. Peygamberimiz de, “Ana ve babaya iyilik etmektir”[217] cevabını vermiştir.

Ebu Hureyre’den rivayet edilen şu olay da ana ve baba hakkının büyüklüğünü göstermektedir:

Bir adam Hz. Peygamber’e gelerek, “Ey Allah’ın elçisi, toplum içinde iyi muamele yapmama en çok lâyık olan kimdir?” diye sorar. Sevgili Peygamberimiz de, “Anandır, anandır ve yine anandır” der. Soru sahibi, “Sonra iyi muameleye lâyık kim gelir?” diye sorar. Allah’ın elçisi de, “Baban” cevabını verir.[218]

İnsan ana ve babaya iyilik etmekle yetinmemelidir. Yakınlarından veya komşularından yoksul ve ilgiye muhtaç kimse varsa onları da gözetmelidir. Nitekim Peygamberimiz, “Komşusu açken tok yatan bizden değildir”[219] buyurmuştur. Başka bir hadiste de şu ifadeler vardır: “Allah’a ve Ahiret gününe inanmış olan kimse misafirine ikram etsin ve akrabasını görüp gözetsin.”[220]

Görülüyor ki iyi bir Müslümanın ana ve babaya bakması, aç olan komşusunu doyurması ve misafirinin bile hizmetine koşması gereklidir. İslâm’da ahde vefa, dostluğa bağlılık ve büyüklere saygı çok önemlidir. Hele insana bütün gönlünü ve ömrünü veren ana ve baba sözkonusu olunca vefanın, bağlılığın ve saygının daha da artması icap eder. Hatta İslâm’da ana ve babaya iyilik kimi ibadetlerden bile üstün tutulmuştur. Nitekim sevgili Peygamberimizin (s.a.s.) çeşitli hadislerinden anlıyoruz ki ana ve babaya iyilik, nafile namazdan, sadakadan, oruçtan, hacdan ve Allah yolunda cihattan daha üstündür. Bu demektir ki, takva sahibi bir mü’min ibadetler yanında ana ve baba hakkına da çok önem vermelidir. Onlara kırıcı sözler söylemekten sakınmalıdır. Muhtaç kalırlarsa seve seve bakmalıdır.

İnsan bir çocuğun nasıl yetiştiğini, nasıl büyüdüğünü ve kendisi için ne emekler harcandığını düşündüğü zaman, ana ve babaya şükran borcunun büyüklüğünü de anlar. İnancı güçlü olanlar elbette bu borcu unutmazlar.

[214]. Ankebût, 29/8.

[215]. Nisâ, 4/36.

[216]. İsrâ, 17/23-8624.

[217]. Buhârî, “Mevâkit”, 5, “Cihad”, 1, “Edeb”, 1.

[218]. Buhârî, “Edeb”, 2; Müslim, “Birr”, 1.

[219]. Hakim, Müstedrek, II, 15.

[220]. Buhârî, “Nikah”, 80, “Edeb”, 31; Müslim, “İman”, 74-75.

İSLÂM’DA KOMŞU HAKKI

İslâm’da komşu hakkının değeri büyüktür. Şüphesiz ki ana - baba hakkı başta gelir. Ayrıca akrabayı, yetimleri ve yoksulları unutmamak gerekir. Komşu hakkı da bu gibi kimselerin hakları arasındadır. Yüce Allah Kur’an’da bu konuyla ilgili olarak şöyle buyuruyor:

“Allah’a kulluk edin. O’na hiç bir şeyi ortak tanımayın. Anaya, babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolcuya ve ellerinizin altında bulundurduğunuz kimselere iyilik ediniz...”[221]

Cebrail sık sık Peygamberimize (s.a.s.) komşuya iyilik yapmasını tavsiye etmiştir. Peygamberimiz (s.a.s.) de güzel sözleriyle mü’minlerin komşularını her alanda düşünmesini öğütlemiştir. Pişirilen yemeklerden yoksul komşulara pay ayrılmasını emretmiştir. Komşulara eziyet etmekten sakınılmasını bildirmiş ve şöyle buyurmuşlardır:

“Kötülüğünden komşusu güven içinde olmayan kimse mü’min olmaz.”[222]

Bir gün Hz. Aişe (r.a.), “Ey Allah’ın elçisi, iki komşum var, hangisine ikram edeyim?” diye sordu. Peygamberimiz (s.a.s.) de, “Sana en yakın olan komşunu gözet”[223] cevabını verdi.

Görülüyor ki dinimizde yardımlaşmak ve yakınları gözetmek şarttır. İnsan hiçbir zaman toplum hayatı yaşadığını unutmamalıdır. İnsanlar aralarında işbirliği ve dayanışma sayesinde mutlu bir hayat sürdürebilirler. Herkesin işi veya mesleği bir değildir. O halde her insan başkalarının çalışmalarına da muhtaçtır. Komşuya olan ihtiyaç ise daha çok hissedilir. Komşular varlıklı insan olsalar bile, manen birbirlerine muhtaç kalabilirler. Bu sebeple komşularla iyi geçinmeye çalışmak da İslâmî buyruklar arasındadır.

Dinimizde yardımlaşmak, insanlara iyi davranmak ve yakınları gözetmek hakkında Peygamberimizin (s.a.s.) birçok hadisi vardır. İşte bunlardan bazı örnekler:

“Mü’min mü’min için bir yapı gibidir. Biri ötekini güçlendirir.”[224]

“Merhamet etmeyene merhamet edilmez.”[225]

“Kim bir Müslümanın sıkıntısına çare bulursa Yüce Allah da o kimsenin kıyamet sıkıntılarından birine çare bulur. Kim bir Müslümanın eksiğini örterse kıyamet gününde Yüce Allah da onun eksiklerini örter.”[226]

Tabi bu hadislerin hükümlerini ilkin ailede, sonra akraba arasında daha sonra da komşular arasında uygulamak gereklidir. İyilikten zarar gelmez. Fakat kötülükten her türlü zarar doğabilir. Kötülük yüzünden kin, nefret ve kıskançlık meydana gelir. İnsanın insana güveni ve sevgisi azalır.

Hâsılı kötü fiiller nedeniyle toplum içinde dayanışma bozulur. O halde her mü’minin büyüklere saygı, küçüklere sevgi göstermesi gereklidir. Ayrıca her Müslüman komşuluğun gerektirdiği hususları yerine getirmelidir.

[221]. Nisâ, 4/36.

[222]. Buhârî, “Edeb”, 29; Müslim, “İman”, 73.

[223]. Buhârî, “Edeb”, 32.

[224]. Buhârî, “Salât”, 88; Müslim, “Birr”, 65.

[225]. Buhârî, “Edeb”, 18; Müslim, “Fezâil”, 65.

[226]. Buhârî, “Mezâlim”, 3; Müslim, “Birr”, 58.

İSLÂM’DA ŞEFKAT VE
ACIMA DUYGUSU

Acıma duygusu insana ait özelliklerdendir. İnsanın insana acıması, şefkat göstermesi ve yardım etmesi ne güzel davranıştır. İnsan tek başına yetişip yaşayamaz. Toplumsal bir varlıktır. Bir ana çocuğunu şefkat dolu kucağında özenle büyütmeye ve yetiştirmeye çalışır. Bir doktor hastaları iyileştirmek ve sağlığa kavuşturmak için koşar. Bir çiftçi toprağını eker. Çıkan mahsule bakar. Nihayet tahıl elde eder. Bütün bunları geçimini sağlamak ve topluma faydalı olmak için yapar. Hâsılı toplum içinde bir iş tutan herkes, bir açıdan başkalarına yardım ediyor demektir. İnsan insana muhtaç olduğuna göre herkesin başkalarının haklarına saygılı olması, ihtiyaç sahiplerinin yardımına koşması ve başkalarına şefkatli davranması toplumun mutluğunu arttırır.

Bazı kişiler katı yürekli olurlar. Etrafındaki dostlarını ve komşularını kırarlar. Hatta kendi aileleri içinde geçimsizlik çıkarırlar. Hastaya acımazlar, düşküne yardım yapmazlar, istediklerine kötülük etmekten sakınmazlar. Böyle olanlar ne bu dünyada, ne de ahirette huzur bulamazlar. Nitekim Yüce Allah bu gibi insanlar hakkında Kur’an’da şöyle buyurmuştur:

“Zalimler için samimî dost ve sözü dinlenir şefaatçi yoktur.”[227]

“Zulmedenler için dost ve yardımcı bulunmaz.”[228]

Sevgili Peygamberimiz daima zulmün ve haksızlığın karşısına çıkmıştır. Nitekim kendisine karşı katı yürekli, sert ve haksız davrananlarla mücadele etmekten yılmamıştır.

Gerçek Müslüman, ince ruhlu, ahlâklı ve güvenilir kişidir. Böyle bir insan kimseyi incitmek istemez. Kavga çıkarmasını sevmez. Başkalarına kötülük etmeyi de düşünmez.

Bir milletin her ferdinin güvenilir, çalışkan ve yardımsever olduğunu düşünelim. Elbette ki o milletin kalkınması, dayanışması ve mutluluğu daha güçlü olur. Ama bir milletin fertleri kendi yurttaşlarını sevmezse, onlara gereğince acımazsa ve yardım etmezse neticede bunun zararı herkese dokunur.

İyi bir mü’min her şeyden önce kendi çocuklarına ve ailesine şefkatli davranmalıdır. İnsan sertlikle yaptıramadığı şeyleri, çok kez yumuşaklık ve tatlı sözlerle yaptırabilir. Nitekim atalarımız, “Tatlı söz yılanı deliğinden çıkarır” demişlerdir. Çocukların bir kusurunu görünce onları dövenlere veya alçaltıcı sözlerle azarlayanlara rastlanır. Bu davranışlar, meseleleri çözmekte huzursuzluğu arttırır. Hem de çocuğun ruhsal yapısında çöküntüler yapabilir. Bu davranışlar yerine ikna yolunu seçmek daha iyi sonuç verebilir. Çocuklarını hiç öpmediğini söyleyen birine Peygamberimiz, “Merhamet etmeyene merhamet olunmaz”[229] karşılığını vermiştir.

Dinimizde kadınlara karşı da şefkatli ve merhametli davranılması salık verilmiştir. Bakınız bu konuda Peygamberimiz neler buyurmuştur:

“Mü’minlerin imanca en olgunu, ahlâken en iyi olanlarıdır ve mü’minlerin hayırlı olanları da kadınlara karşı hayır işleyenlerdir.”[230]

Şüphesiz ki yetimlere, düşkünlere ve yoksullara acımanın ve yardım etmenin de büyük sevapları vardır. Nitekim Yüce Allah bu konuda şöyle buyurmuştur:

“Mü’minlere kanatlarını ger, alçak gönüllü ve şefkatli ol.”[231]

Şu kadar var ki toplumumuzda şefkat ve acımayı kötüye kullanan dilenciler de çoktur. Özürsüz dilenciliği sanat haline getirenler vardır. Bu konuda da sevgili Peygamberimizin bize ışık tutan şu hadisi dikkat çekicidir:

“Kapı kapı dolaşıp bir iki lokma yiyecek ile savuşturulan kimse yoksul değildir. Gerçekten yoksul kişi, kendisine yetecek malı bulunmayan, muhtaç olduğu bilinip de kendisine sadaka verilmeyen ve kimseden bir şey dilenmeyen kimsedir.”[232]

“Urganınızı alıp dağdan sırtınızda odun getirerek geçiminizi sağlamanız, dilencilik yapmanızdan daha hayırlıdır.”[233]

Mü’minler yalnız insanlara değil, hayvanlara da acımalıdır. Hayvanlara sıkıntı vermekten hoşlanan insanlara sık sık rastlanır. Kimi insanlar kuşların yuvasını bozar. Kimi insanlar da aç ve susuz olarak hayvanları günlerce hapseder. Bazı kişiler de arzularına uymayan zavallı hayvanları kıyasıya döver. Horozu horozla çarpıştıran, deveyi deveyle güreştiren ve boğaları işkence ile öldüren insanlara da rastlanır. Bütün bu davranışların dinimizde yeri yoktur. Nitekim Sevgili Peygamberimiz aç, susuz bir kediyi ölüme terk eden bir kadının cehenneme gittiğini haber vermiştir.

Peygamberimiz zamanında mü’minlerden bazıları bir karınca yuvasını yaktıklarında Allah’ın elçisi bunu görünce üzülmüş ve şöyle buyurmuştur: “Ateşle ancak Yüce Allah azap verir.”[234]

Hayvanlara iyi davranılmasının sevabı hakkında geçen şu olay da bize ders verici niteliktedir: Peygamberimiz zamanında adamın biri çok susamış. Rastladığı bir kuyuya inerek susuzluğunu gidermiş. Kuyudan çıkınca bir köpeğin susuzluktan orayı burayı yaladığını görmüş. Çok zahmetli olmasına rağmen kuyuya tekrar inmiş. Ayakkabısına su doldurup ağzında taşıyarak kuyudan çıkmış ve köpeğe su vermiş. Peygamberimiz de adamın bu hareketinin Yüce Allah’ı memnun ettiğini ve onun günahlarının bağışlandığını haber vermiştir.[235]

Demek oluyor ki dinimizde şefkat ve acımanın değeri çok büyüktür. İyi bir Müslüman insanlara, hayvanlara, hulasa tüm yaratıklara karşı şefkatli, merhametli ve duygulu olmalıdır.

[227]. Gafir, 40/18.

[228]. Bakara, 2/270.

[229]. Buhârî, “Edeb”, 18; Müslim, “Fezâil”, 65.

[230]. Buhârî, “Menâkıb”, 23, “Edeb”, 38-39.

[231]. Hicr, 15/88.

[232]. Buhârî, “Zekât”, 53; Müslim, “Zekât”, 101.

[233]. Buhârî, “Zekât”, 50; “Büyû”, 15.

[234]. Buhârî, “Cihad”, 107, 149.

[235]. Buhârî, “Müsakat”, 9, “Mezalim”, 23.

MÜSLÜMANLIK VE
ACIMA DUYGUSU

İnsan toplum hayatı yaşayan bir varlıktır. İnsanın insana daima ihtiyacı vardır. Bu ihtiyaç sonucunda meydana gelen ilişkilerde insanın bazı davranışları ve duyguları olur. Bu davranış ve duyguların kimileri kötü ve zararlıdır. Kimileri ise iyidir ve faydalıdır. Kızmak, öfkelenmek, kin gütmek ve zulmetmek zararlı davranışlardandır. Sevmek, yardım etmek, bağışlamak ve acımak ise, iyi duyguların doğurduğu davranışlardandır. Bir arada yaşayan insanların birbirleriyle anlaşarak yaşantılarını sürdürmeleri ne güzel şeydir. Bir arada yaşayan insanların birbirlerine yardım etmeleri de ne hoş davranıştır. Yine bir arada yaşayan bireylerin bağışlayıcı ve hoşgörü sahibi olmaları ne kadar övgüye değer. Bu karşılıklı anlayış her şeyden önce aile içinde olmalıdır. Babalar çocuklarını daha mutlu kılmak için çalışır, uğraşır ve yorulurlar. Analar küçüklüğünden beri besleyip büyütmeye çalıştığı yavruları için hem yorulur, hem de şefkat dolu kucağını açar. Bu sebeple de dinimizde ana ve babaya saygı üzerinde çok durulmuştur. Ana ve babaya saygı ailede mutluluğun ilk anahtarıdır. Sevgili Peygamberimiz bu konuda şöyle buyurmuştur:

Ana ve babaların da çocuklar arasında adaleti gözetmesi gereklidir. Hz. Muhammed (s.a.s.), “Çocuklarınıza hediye vermekte eşitliği gözetiniz”[236] buyururken bu gerçeği ifade etmiştir.

Yüce Allah ailelerin mutlu olması için birçok ayet indirmiştir. İşte bu ayetlerden kimi örnekler:

“Ey Mü’minler! Kendinizi, ailenizi ve çocuklarınızı, yakacağı insan ve taş yığınlarından olan ateşe düşmekten koruyunuz.”[237]

“Zengin olan halinin genişliği nispetinde, eli dar olan da Allah’ın verdiği kadarla ailesine baksın.”[238]

Aile hayatının mutlu olabilmesi için karı-kocanın da iyi geçinmesi gereklidir. Onların birbirlerine karşı saygı ve sevgileri çocukların eğitimleri için de iyi bir örnek olur.

Dinimizde kadınların kocalarına karşı saygılı olmalarına ait birçok emir vardır. Buna karşılık kocaların eşlerine iyi davranmalarını salık veren buyruklar da çoktur. “Kadınlara karşı iyi davranınız”[239] ayeti bu gibi buyrukların bir örneğidir.

Toplumun mutlu olabilmesi için yalnız aile hayatının ahenkli olması yetmez. İnsanın akrabalarına ve komşularına karşı da sorumlulukları vardır. Akrabalar arasında ihtiyaç sahipleri bulunabilir. Maddî gücü yerinde olanların onları düşünmesi gerekir. Yine maddî gücü yerinde olanlar imkânları ölçüsünde sıkıntı çeken komşularına da iyilik yapmalıdır. Kur’an’da bu konuda şöyle buyrulmuştur:

“Anaya, babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolcuya ve maliki bulunduğunuz kimselere iyilik ediniz.”[240]

İyi bir Müslümanın acıyıp yardım etmesi gereken kimseler arasında yetimler de vardır. Kimsesiz kalmış çocuklar, parası olmayan öğrenciler, çalışamayan yardıma muhtaç yaşlılar az değildir. Bu gibilere yardım elini uzatmakta büyük sevaplar vardır. Bu konuda bakınız Kur’an’da şöyle buyrulmuştur:

“Sakın yetimi hor görme, isteyeni de azarlama.”[241]

“Ceza ve hesap gününü yalan sayanı görüp bildin mi? Öyle bir kimsedir ki öksüzü iter, hor görür, ihmal eder, yoksulu doyurmak için başkalarını da teşvik etmez.”[242]

“Sana yetimleri soruyorlar, de ki: Onları iyi yetiştirmek hayırlıdır. Bir arada bulunuyorsanız, onlar kardeşlerinizdir.”[243]

“Yetim erginlik çağına ulaşana kadar onun malına en iyi şeklin dışında yaklaşmayınız.”[244]

İslâm’da bütün iman edenler birbirlerine yardım etmelidir. “Mü’minler ancak kardeştirler”[245] ayeti bu konuda bize yol göstermektedir. Kur’an’da bu hususta şu ayetler de vardır:

“Mü’minlere kanatlarını indir; alçak gönüllü ol ve şefkat göster.”[246]

“İyilik ve takva için yardımlaşınız.”[247]

Sevgili Peygamberimiz de sosyal yardımlaşmayı ve acıma duygularını teşvik için şu hadisi söylemiştir:

“İman edenler, birbirlerini sevmekte, birbirlerine acımakta ve birbirlerini korumakta bir vücut gibidir. Vücudun bir organı hasta olursa, öteki organları da bu yüzden hastalık ve huzursuzluğa tutulur.”[248]

Bu gibi dinî emirler gösteriyor ki, her mü’min malî imkânları ölçüsünde sosyal yardımlaşmaya katılmalıdır. Hayır işlerine yardımda bulunmanın sevabı çok büyüktür. Mesela hastane yaptırmak nice hastaların derdine çare bulunmasını sağlar. Yetimhaneler ve yoksullar yurdu yaptırmak kimsesiz nice yurttaşları sevindirir. Yollar, köprüler ve çeşmeler yaptırmanın da büyük sevapları vardır. Bilimi teşvik ve cehaleti önlemek için okullar yapılmasına katkıda bulunan kimse, dinimizin ruhuna uygun hareket etmiş olur. Çünkü dinimiz, ilmi kadın ve erkekler için gerekli kılmıştır. Ayrıca bilenle bilmeyen eşit sayılmamıştır.

Yalnız burada bir hususu belirtmek gereklidir. Acaba her yoksul kişinin her şeyi varlıklı yurttaşlardan beklemesi doğru mudur? Bu soruyu hayır diye karşılamak gereklidir. Çünkü İslâm dini çalışmayı ve helâl mal kazanmayı emreder. Uyuşukluğun, miskinliğin ve tembelliğin dinimizde yeri yoktur. Hele kapı kapı dolaşıp özürsüz yere dilenciliği sanat haline getirmenin dinimizde hiç yeri yoktur. Bakınız bu konuda sevgili Peygamberimizin şu hadislerini yeniden hatırlayalım:

“Kapı kapı dolaşıp bir iki lokma yiyecek ile savuşturulan kimse yoksul değildir. Gerçekten yoksul kişi, kendisine yetecek malı bulunmayan, muhtaç olduğu bilinip de kendisine sadaka verilmeyen ve kimseden bir şey dilenmeyen kimsedir.”[249]

“Dilenmek herhangi birinizi o dereceye getirir ki kıyamet gününde yüzünde et bulunmadığı halde Allah’ın huzuruna çıkarır.”[250]

“Servet toplamak için dilencilik yapanlar, gerçekte ateş koru istiyorlar demektir.”[251]

İşte bütün bu hadisler gösteriyor ki dilencilik dinimizde hoş bir hareket değildir. Sadaka yoksul olduğu halde istemeye yüzü tutmayan veya çalışamayacak derecede özürlü olan kimselere verilmelidir. Demek oluyor ki, bir yandan varlıklı yurttaşlarımız imkânları ölçüsünde hayır işlerine yardımda bulunmalıdır. Öte yandan yoksul olanlar da çalışma imkânlarını aramalıdırlar.

Görülüyor ki, dinimiz tembellik ve uyuşukluktan yana değil, çalışmadan yanadır. Aklımızı ve enerjimizi kullanarak en iyi biçimde çalışmak hem yurttaşlık, hem de dinî görevimizdir. Müslümanlıkta bir taraftan ahireti düşünürken, öte taraftan dünya işlerini de düşünmek gereklidir.

Dinimiz, çağdaş bilim ve teknolojiye daha çok önem vermemizi gerekli kılmaktadır. Bunu gerçekleştirmek bütün yurttaşların elinden geldiği kadar kendi alanında çalışması ve bilimsel çabaların teşvik edilmesiyle mümkündür. Ayrıca sosyal alanda yardımlaşmak da dinimizin gereklerindendir. Mü’minlerin kardeşçe yaşamaları, birbirlerini düşünmeleri, saygı ve sevgi bağlarını güçlendirmeleri de dinimizin buyruklarındandır.

[236]. Münavî, Feyzü’l-Kadir, IV, 84, hadis no: 4632.

[237]. Tahrim, 66/6.

[238]. Talak, 65/7.

[239]. Nisâ, 4/19.

[240]. Nisâ, 4/36.

[241]. Duhâ, 93/9-10.

[242]. Ma’ûn, 107/1-3.

[243]. Bakara, 2/220.

[244]. En’am, 6/152.

[245]. Hucurât, 49/10.

[246]. Hicr, 15/88.

[247]. Mâide, 3/2.

[248]. Buhârî, “Edeb”, 27; Müslim, “Birr”, 66.

[249]. Buhârî, “Zekat”, 53; Müslim, “Zekat”, 101.

[250]. Müslim, “Zekât”, 103.

[251]. Müslim, “Zekât”, 105.

ORUÇ VE MANEVÎ VAZİFELER

Ramazan kutsal bir aydır. Müslümanlar bu ay süresince oruç tutarlar. Oruç, tan yeri ağarmasından güneş batıncaya kadar yemeden, içmeden ve cinsî olaylardan uzak durarak tutulur. Oruç tutmak İslâm’ın beş şartından birisidir ve hicretin ikinci yılında farz kılınmıştır. Orucun farz oluşu Kur’an’da şöyle bildirilmiştir:

“Ey inananlar, oruç sizden öncekilere farz edildiği gibi, kötülüklerden sakınasınız diye sizlere de sayılı günlerde farz edilmiştir. Aranızda hasta olan veya yolculukta bulunan kimse, orucunu öteki günlerde tutmadığı günler sayısınca tutar. Oruç tutmaya gücü yetmeyenler, bir yoksulu doyuracak kadar fidye verirler. Doğru ile yanlışı ayıran, gerçek yola götüren, açık kanıtları bulunan ve insanlara hidayet veren Kur’an, Ramazan’da inmiştir. İçinizde Ramazan’da hazır olan kimse, o ay süresince oruç tutsun.”[252]

İşte böylece farz kılınan orucu aklı başında olan ve ergin çağa gelen her Müslüman tutmalıdır. Şu kadar var ki dinimizde özrü olan bazı kimseler oruç tutmayabilir veya başladığı orucu bozabilir. Ancak sonradan ilk fırsatta tutmadığı günler sayısınca oruçlarını kaza eder.

Bir kimsenin Ramazan orucunu sonraya bırakabilmesi için geçerli sayılan özürler şunlardır:

1– Hastalık: Bir hasta oruç tuttuğu takdirde hastalığının artmasından veya uzamasından korkarsa oruç tutmayabilir. Ancak iyileşince, tutamadığı oruçları gününe gün olarak kaza eder.

2– Yolculuk: Ramazan ayında en az 90 km. mesafeye yolculuğa çıkan ve gittiği yerde 15 günden az bir süre kalmaya niyet eden kimse oruç tutmayabilir. Yolculuk hali bitince tutulmayan günler kaza edilir.

3– Gebe ve emzikli olmak: Gebe veya çocuk emziren kadınların da oruç tutmamalarına izin vardır. Gebe kadınlar kendi ve çocuğun sağlığını korumak için, emzikli kadınlar da çocuklarına yeteri kadar süt vermek için oruç tutmayabilir. Bunların da sonradan oruçlarını kaza etmeleri gereklidir.

4– Yaşlılık ve düşkünlük: Çok yaşlı olanlar ve tedavisi güç ağır bir hastalığa tutulan kimseler, Ramazan’da oruçlarını tutmaya güçleri yetmezse, fidye vermelidirler. Fidye her oruç yerine bir yoksulun sabahlı akşamlı karnını doyurmakla yerine getirilir.

5– Şiddetli açlık ve susuzluk: Oruçlu bir kimse açlık ve susuzluk nedeniyle orucunu bozabilir. Ancak açlık ve susuzluğun bir kimsenin aklını ve sağlığını yok etme derecesinde olması, hatta bunun bir doktorun salık vermesiyle saptanması şarttır. Bu durumda olanlar da yedikleri oruçları sonra kaza etmelidir.

Görülüyor ki İslâmiyet kolaylıktan yanadır. Dinimizde özrü olanlara daima kolaylık yolu gösterilmiştir. Nitekim Yüce Allah bir ayette, “Allah sizin için kolaylık ister, güçlük istemez”[253] buyurmuştur. Peygamberimiz de, “Kolaylaştırınız, güçleştirmeyiniz; müjdeleyiniz, nefret ettirmeyiniz”[254] buyurarak dinde kolaylık yollarının araştırılmasını salık vermiştir.

Oruç ve öteki konularda böylece kolaylıktan yana olan İslâmiyet’in en önemli özelliklerinden biri de ahlâk üzerinde duruşudur. Özellikle oruç tutan kimsenin, Ramazan’da derlenip toparlanması, vicdan muhasebesi yapması ve her türlü kötülüklerden sakınması gereklidir.

Nitekim Hz. Muhammed (s.a.s.);

“Birçok oruçlu kimsenin, oruç tutmaktan nasibi, açlık ve susuzluktan başka bir şey değildir.”[255]

“Kim yalanı ve onunla ameli bırakmazsa, yemekten ve içmekten uzaklaşmasına Allah’ın ihtiyacı yoktur”[256] buyurmaktadır.

Bu duruma göre her Müslümana Ramazan ayında bazı önemli görevler düşmektedir. Her şeyden önce Ramazan münasebetiyle toplumda kardeşlik bağlarını güçlendirmek, kinleri eritmek ve küskünleri bir araya getirmek dinî bir görevdir. Nitekim Kur’an’da, “Mü’minler ancak kardeştirler. Kardeşlerinizin arasını düzeltiniz” ayeti vardır. Ayrıca “Allah’tan korkunuz ve aranızı düzeltiniz.” buyrulmuştur. Bu ayetler doğrultusunda söylenmiş şu hadisler de Müslüman bir milletin dayanışmasını ve küskünlerin barışmasını gerektirmektedir:

“Mü’min, mü’min için cüzleri birbirini güçlendiren yapı gibidir.”[257]

“İnananlar birbirini sevmekte, birbirlerine acımakta ve birbirlerine duygulu davranmakta bir vücut gibidir. Vücudun bir organı hastalanınca, öteki organları da hasta olur ve uykusuz kalır.”[258]

Ramazan ayında Müslümanlar yoksulları gözetmeyi de unutmamalıdır. Oruç, insanın hem iç yaşantısını zenginleştirir, hem de ona açlığın ne demek olduğunu öğretir. Türkçe’de, “Tok açın halinden anlamaz” diye bir söz vardır. Oruç hep tok gezene, aç ve yoksul olanın halini de öğretir.

Dinimizde ramazan dolayısıyla yoksullara yardım olmak üzere fıtır sadakası verilmesi vâcip kılınmıştır. Gerekli ihtiyaçlarından fazla olarak 200 dirhem gümüşü veya 20 miskal altını veyahut da bunların karşılığında malı olan her Müslüman fıtır sadakası vermelidir.

Sadaka-i fıtır, Ramazan Bayramı’nın birinci günü tan yerinin ağarmasıyla vacip olmakla birlikte, fakirlerin bayram ihtiyaçlarını karşılamaları için, ramazan ayı içinde de verilebilir. Hatta fakirlerin bayram ihtiyaçlarını karşılamaları için, bayramdan önce verilmesi daha iyidir. Ancak bayram sabahına kadar sadaka-i fıtır verilmemiş ise, bayram günlerinde ödenmesi gerekir. Zamanında ödenmeyip sonraya kalan fitreler ise, mümkün olan ilk fırsatta ödenmelidir.

İslâm’ın beş şartından biri olan zekât da yoksulların gözetilmesi için farz kılınmıştır. Yüce Allah Kur’an’da, “Sevdiğiniz şeyleri vermedikçe hayra kavuşamazsınız”[259] buyuruyor.

Oruçlu kimsenin dikkat edeceği bir husus da açlık sebebiyle kimseyi incitmemesidir. Nitekim Peygamberimiz, “Oruç sadece yemeyi ve içmeyi terk etmekten ibaret değildir. Aynı zamanda oruç, çirkin, kötü ve kaba sözlerden uzak durmaktır. (Ey oruçlu!) Eğer birisi sana sataşır, sövüp sayar, bağırıp çağırır, kaba ve çirkin davranırsa, ona ‘ben oruçluyum, ben oruçluyum’ de”[260] buyurmuştur.

Demek oluyor ki oruçlu kimsenin görevi sadece aç durmak değildir. Asıl görevi orucun verdiği manevî güçten de faydalanarak örnek bir insan, iyi bir yurttaş ve ahlâklı bir Müslüman olmaktır.

Son olarak bir husus üzerinde de durmak isteriz. Toplumda dinî inanç ayrımları yüzünden de düşmanlık duygularının zaman zaman yayıldığı gerçektir. Bu, dinimiz açısından doğru değildir. Her şeyden önce Allah’ı “bir” bildiğini ve Hz. Muhammed (s.a.s.)’i Allah’ın son elçisi olarak tanıdığını dil ile söyleyip kalple doğrulayan herkes mü’mindir. Ayrıca Yüce Allah, “Birbirinizden ayrılıp bölük bölük olmayınız”[261] buyurmuştur. “Dinî sebeple fitne çıkarmak adam öldürmekten daha zararlıdır”[262] ayeti de bu konuda bizleri uyarıcıdır.

Demek ki dinimiz birlik, kardeşlik ve iyi ahlâktan yanadır. Hele ramazan ayında bu birlik ve kardeşliği daha çok güçlendirmeye çalışmak İslâmî buyruklar arasındadır. Ayrıca millet olarak günümüzde her zamankinden daha çok birlik ve beraberliğe muhtaç olduğumuzu unutmamak gerekir.

[252]. Bakara, 2/184-185.

[253]. Bakara, 2/185.

[254]. Buhârî, “İlim”, 11; Müslim, “Cihad”, 3.

[255]. İbn Mâce, “Savm”, 21.

[256]. Buhârî, “Savm”, 8.

[257]. Buhârî, “Salat”, 88; Müslim, “Birr”, 65.

[258]. Buhârî, “Edeb”, 27; Müslim, “Birr”, 66.

[259]. Âl-i İmrân, 3/92.

[260]. Münzirî, II, 148.

[261]. Âl-i İmran, 3/103.

[262]. Bakara, 2/191.

KURBAN VE MANEVÎ VAZİFELER

Kurban, Yüce Allah’a manen yaklaşmak ve onun rızasına ermek niyetiyle kesilir. Akıllı, hür, mukim ve dinî ölçülere göre zengin sayılan mü’min de ilâhî rızayı kazanmak gayesiyle kurbanını keser.

Kurbanda Hakk’a yakınlık ve halka fedakârlıkta bulunma anlayışı esastır. Kurbanın meşru kılınmış bir ibadet olduğuna dair Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyrulmaktadır:

“Her ümmet için, Allah’ın kendilerine rızık olarak verdiği hayvanlar üzerine ismini ansınlar diye kurban kesmeyi meşru kıldık...”[263]

Kurban koyun, keçi, sığır, manda ve deve gibi hayvanlardan kesilir. Bunların dışındaki hayvanlar kurban olarak kesilmez.

Kurban edilecek koyun veya keçinin en az bir yaşında veya kuzunun altı aylığı geçmiş ve bir yaşındakiler kadar gösterişli olması gerekir. Sığır ve mandanın en az iki, devenin ise en az beş yaşında olması lâzımdır.

Koyun ve keçi yalnız bir kişi için kesilir. Sığır, manda veya deve ise birden yedi kişiye kadar müştereken kurban olarak kesilebilir.

Kurbanlık hayvanlar hakkında bir hususu da açıklamak yerinde olur: Kurban edilecek hayvanın, sağlığı yerinde, azaları tam ve besili olması, hem ibadet açısından hem de sağlık açısından önem arz eder. Bu nedenle, gözleri kör, dişlerinin çoğu dökülmüş, kulakları kesilmiş, memelerinin başı kopmuş, kötürüm derecesinde hasta, zayıf ve düşkün hayvanlardan kurban olmaz. Ancak kurbanlık hayvanın kulağının delinmiş, şaşı, topal veya hafif hasta olması kurban edilmesine engel değildir.

Kurban, bayramın birinci, ikinci ve üçüncü günü kesilir. Bayramın birinci günü kesilirse daha iyi olur. Kurban şehirler de ve bayram namazı kılınan yerlerde bayram namazından sonra kesilmelidir. Kurban kesim vakti, bayram namazı kılınmayan yerlerde ise ikinci fecrin doğumundan 3. günü güneş batıncaya kadar devam eder. Ancak kurbanların gündüzleri kesilmesi uygundur.

Kurban edilecek hayvan ilkin kıbleye doğru yatırılır. Sonra, “Bismillahi Allahu Ekber” denir. Nihayet hayvana acı çektirmeden ve işkence yapmadan kesme işlemi tamamlanır. Kurban sahibi eğer kesmesini biliyorsa kendi kurbanını keser. Bunun sevabı vardır. Eğer kurban sahibi kesmesini bilmiyorsa başka birine kurbanlık hayvanını kestirebilir. Ancak kurban kesilirken başında bulunması yerinde olur.

Sevgili Peygamberimiz, kurbanın etinin üçe taksim edilip, bir bölümünün kurban kesmeyen yoksullara dağıtılmasını, bir bölümünün akraba ve komşularla paylaşılmasını, birinin de evde bırakılmasını tavsiye etmiştir.[264] Kurban kesen Müslüman fakirse, etin tamamını kendi ev halkı için de ayırabilir. Ancak toplumda muhtaçların arttığı dönemde kurban etinin çoğunun hatta tamamının dağıtılması uygun olur.

Kurbanı kesmek yerine sadaka vermekle bu ibadet yerine getirilmiş olmaz.

Kurban etinin atılması veya çürümeye bırakılması İslâmiyet’in ruhuna aykırıdır. Dinimizde israf haramdır. Bu hususta birçok ayet vardır.

Kurbanın eti veya derisi satılamaz. Başka bir eşya ile de değiştirilemez. Kurbanın derisinden seccade veya evde kullanılacak bir şey yapılabilir. Fakat en doğrusu kurban derisini bir hayır kurumuna vermektir. Nitekim Peygamberimiz Veda Haccı’nda Hz. Ali’ye, kurban olarak kesilen develerin başında durmasını ve bunların derileri ile sırtlarındaki çullarını sadaka olarak vermesini, kasap ücreti olarak bunlardan bir şey vermemesini emretmiştir.[265]

Kurban kesmenin başlıca amacı, Allah’a kurbiyettir. Ayrıca yoksulları doyurmak, dostluk bağlarını güçlendirmek ve insanlara hayırlı işlerde cömertliği öğretmektir. Zengin bir kimse her zaman et yiyebilir. Yılda birkaç kilo eti satın alamayacak kadar yoksul olanlar vardır. Yılda bir kez olsun kurban etiyle bunları sevindirmek çok sevaptır. Kur’an’da Müslümanların sevdiği mallardan muhtaçlara vermeleri emredilmiştir. Hz. Muhammed (s.a.s.) aç yatan komşunun düşünülmesini salık vermiştir.

Bayramlar sevinçleri büyütme mevsimidir. Bayramlar, toplumların milli birlik ve beraberlik duygularının zirveye ulaştığı, dayanışma ve kaynaşmanın daha yoğun yaşandığı, küskünlerin barıştığı müstesna zaman dilimleridir. Yüce Allah, “İyilik ve takvada yardımlaşın”[266] buyururken Müslümanların birbirlerini düşünmelerini istemiştir. Nitekim Kur’an-ı Kerim’de kurbanın kan ve etinin değil de kesenlerin dinî duyarlılıklarının Allah’a ulaşacağı belirtilerek şöyle buyrulur:

“Kurbanlarınızın etleri ve kanları asla Allah’a ulaşmaz, fakat O’na sizin takvanız ulaşır.”[267]

Bayram günlerinde çocukları sevindirmeye de önem verilmelidir.

Bayramın bir özelliği de kinlerin unutulması ve iyilik yapma yolunun yeniden açılması, yurttaşlar arasındaki sevgi bağlarının yeniden güçlenmesidir.

İşte Kurban Bayramı sevginin mü’minden mü’mine ulaşması için iyi bir fırsattır. Umulur ki herkes dinimizin bu yüksek kurallarından faydalanır. Yine umulur ki bu bayram münasebetiyle kinler unutulur, dostluk bağları yeniden kurulur ve inananlar gerçekten kardeş olur. Nitekim Yüce Allah, “İnananlar ancak kardeştirler” diye ayet indirmiştir. O halde hepimiz kırgınlıkları unutalım, el ele, gönül gönüle kardeş olalım. Dostlarımızı, akrabalarımız ve ailemizi unutmayalım. Millî ve manevî birlikten ayrılmayalım.

[263]. Hacc, 22/34.

[264]. Ebu Davud, “Dahaya”, 10.

[265]. Ebu Davud, “Menasik”, 20.

[266]. Mâide, 5/2.

[267]. Hacc, 22/37.

KUMARIN ZARARLARI

Kimi insanlar vakitlerini kumarla öldürürler. Kumara alışanlar, başlangıçta eğlendiklerini sanırken zamanla hırs çukurunun içine düşerler. Eğlenme geride kalır. Kazanma hırsı başlar. Saatler geçer, sinirler gerilir. Bazen kumar yüzünden tartışmalar da çıkar. Dost dostun kalbini kırar. Her ne olursa olsun kumara oturan kişilerden bazısı memnun, bazısı da mahzun ayrılır. Mahzun ayrılan kaybetmiştir. Ailesinin nafakasını başkasına kaptırmıştır. Belki de kumar yüzünden borçlanmıştır. Verdiği paralar yüzünden yalnız kaybeden kişi değil, onun yakınları da sıkıntıya düçar olur. Kumar, kimi vakitler karı-kocanın da arasını açar. Kumarcı; çocuklarının eğitimini de ihmal eder. Onlara yasakladığı şeyi kendisi yapmakla çelişkiye düştüğünün farkına varmaz.

Kumardan para kazandım diye memnun ayrılan kişinin durumu iç açıcı değildir. Hiç şüphesiz kaybeden kadar kazanan da mutsuzdur. Para kazanan kişi haramdan aldığını gereksiz yerlerde harcar. Ayrıca helâl kazancına haram kattığı için Allah’ın emirlerine karşı gelmiş sayılır. Bütün bunlar yanında kumarda bugün kazanan kişi yarın başka bir oyunda kaybetmeye mahkûmdur. Tutulduğu hırs ve alışkanlık onu rahat bırakmaz. Tekrar tekrar yeni oyunlara yöneltir. Yeni oyunlarda ise kimin kazanıp, kimin kaybedeceği belli olmaz.

Kumar salgını yayıldıkça, toplumsal kayıplar da artar. Çalışmanın yerini tembellik alır. Yahut gece kumar oynamakla vakit geçiren memur, ertesi gün dairede verimli olamaz. Kumara alışan genç, dersini hazırlayamaz. Vaktini kâğıt oynamakla geçiren hanım, çocuklarına gereği gibi bakamaz. Nice yuvalar kumar yüzünden sönmüştür. Nice gençler, kumar sebebiyle başarısız olmuştur. Yine nice kimseler de kumar yüzünden sağlığını yitirmiştir.

Kimi köylerimizde de kumar vardır. Genellikle kahvelerde kumar oynayanlara rastlanır. Köylerde kumar oynayanlar, üç beş liralık gelirle yetinip çiftini çubuğunu ihmal ederler. Tarla ve bahçelerini iyi bir biçimde işletmek yerine tembellik ve oyun yolunu seçerler. Bu gibi kimseler, millî istihsalin gelişmesine de böylece zarar vermiş olurlar.

Görülüyor ki kumar hem maddî, hem de manevî yönden zararlıdır. İşte bunun içindir ki Yüce Allah Kur’an’da kumar hakkında şöyle buyurmuştur:

“Ey iman edenler! İçki, kumar, dikili taşlar ve fal okları ancak, şeytan işi birer pisliktir. Onlardan kaçının ki kurtuluşa eresiniz. Şeytan, içki ve kumarla, ancak aranıza düşmanlık ve kin sokmak; sizi Allah’ı anmaktan ve namazdan alıkoymak ister. Artık vazgeçiyor musunuz?”[268]

Sözü geçen ayet kumarı bütün Müslümanlara kesin biçimde yasaklamıştır. Başkasının ütülerek para kaybetmesine varan bütün oyunlar kumardır. Bu sebeple her Müslümanın kazancını kumardan değil, helâl yoldan araması hem insanî ve hem dinî görevdir. Nitekim Allah Teâlâ Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyurmuştur:

“Ey iman edenler! Aranızda anlaşmaya dayanan ticaret yolu varken, birbirinizin malını haksızlıkla yemeyin.”[269]

“Ey insanlar! Yeryüzünde sizin için yaratılan nimetlerden helâl ve temiz olanlarından yeyin. Sakın şeytanın vesvesesine uymayın. Çünkü şeytan sizin için apaçık bir düşmandır.”[270]

Bütün bu buyruklar gösteriyor ki dinimizde kumar değil, helâl kazanç salık verilmiştir. Maddî ve manevî bakımdan insanların huzursuzluğuna ve çöküntüsüne sebep olan kumardan sakınmak her Müslümanın görevidir. Kumara verilecek zaman ve parayı, millî ekonomiyi geliştirici alanlarda harcamak yalnız dinî görev değil, aynı zamanda iyi vatandaş olmanın gereğidir. O halde her vatandaşın kumar gibi kötü alışkanlıklarla mücadele etmesi dinî ve ahlâkî bir borçtur.

[268]. Maide, 5/90, 91.

[269]. Nisâ, 4/29.

[270]. Bakara, 2/168.

İSLÂM’DA EĞİTİM VE OLGUNLUK

İslâm’da eğitimin önemi çok büyüktür. Her çocuk üzerine ailenin, okulun ve toplumun büyük etkileri olur. Eğitimin çocuklar üzerindeki etkilerini gösteren şu hadis çok tanınmıştır: “Her çocuk Müslüman yaratılışı üzerine doğar. Ancak onu ana ve babası Yahudi, Hristiyan yahut Mecûsî yapar.”[271] Bu hadis, çocuğun yetişmesinde toplumun ve ailenin ne kadar etkili olduğunu doğrulamaktadır. O halde eğitimin üzerine hepimizin dikkatle eğilmesi gereklidir. Yavrularımızın iyi eğitilmesi yollarını aramalıyız.

Çocukları en iyi eğiten kurumlar şüphesiz ki okullardır. Bu sebeple her Müslümanın, okul yapımına ve çocukların okula yollanmasına önem vermesi gereklidir. Ayrıca ailelerin okul yöneticileriyle el ele vererek çocukların problemleri ile ilgilenmeleri önemli bir görevdir. Yetişkin kimselerin, çocukların yanında okulu, okumayı ve öğretim kadrosunu küçültücü sözler söylemeleri doğru değildir. Öğretim kadrosuna mensup olanların da çocuklara iyi bir örnek olmaya çalışmaları tabiî görevleridir. Yetişkin kimseler, okulu, öğretim kadrosunu ve okumayı çocukların yanında kötülerse, bunu duyan öğrenciler okula ve okumaya karşı olan sevgilerini yitirebilirler. Bu sebeple bazı öğrencilerde okuldan kaçma fiilleri veya okulda uygunsuz hareketler başlayabilir. Bunları önlemek için çocuklara okulu ve okumayı sevdirmeye çalışmamız gereklidir.

Dinimiz açısından da okumanın ve ilmin değeri çok büyüktür. Peygamberimize ilk inen ayetin “oku” diye başlaması çok mana taşımaktadır. Kur’an’da “Bilenlerle bilmeyenler hiç eşit olurlar mı?”[272] ayeti de ilmin ve okumanın değerini ayrıca Müslümanlara bildirmiştir. Bu konuda Hz. Muhammed (s.a.s.)’in şu sözü de her Müslümanın ilme ve okumaya değer vermesini salık vermektedir: “İlim tahsil etmek için yolculuğa çıkan kimse, evine dönünceye kadar Allah yolundadır.”[273]

Burada bir mesele üzerinde durmak gereklidir. Bazı yurttaşlarımızın kız çocuklarını okula göndermek istemedikleri bilinmektedir. Böyle davranmak dinimiz açısından asla doğru değildir. Çünkü Peygamberimiz bir hadisinde şöyle buyurmuştur:

“İlim kadın ve erkek bütün Müslümanlar için farzdır.”[274]

İslâm’da kız çocuklarını küçük görmek veya onları bazı sosyal haklarından mahrum bırakmak doğru değildir. İslâmiyet’ten önce Arapların kız çocuklarını küçümsedikleri, hatta bazı babaların onları diri diri gömdükleri tarihte yazılıdır. Fakat İslâmiyet bu tür davranışların karşısına çıkmıştır. Bu konuda Hz. Muhammed (s.a.s.)’in şu hadisi derin anlamlar taşımaktadır:

“Kız çocuğuna sahip olan kimse, onu canlı canlı gömmez, ona hakaret etmez ve erkek çocuğunu ona tercih etmezse, Yüce Allah o kimseyi cennete koyar.”[275]

Bu konuda başka hadisler de vardır. Peygamberimiz özellikle ana hakkı, kız kardeşlerine bakımı ve kız çocukların eğitimi üzerinde çok durmuştur. Böylece cahiliyye çağının kötü ve yanlış zihniyetini yıkmak istemiştir. Esasen dinimize göre bütün çocukların iyi eğitilmesi gereklidir. İşte bu konuda bazı hadisler:

“Çocuklarınıza hoş muamelede bulunun ve onları güzel eğitin.”[276]

“Çocuklarınıza hediye verirken onlar arasında eşitliği gözetiniz.”[277]

Bütün bu dinî buyrukların amacı yarının gençlerini daha bilgili, daha ölçülü ve daha çalışkan yetiştirmektir. Çocukları iyi eğitilen toplumun geleceği daha mutlu olur. Böyle bir toplumda insanlar birbirlerinin hakkına tecavüz etmezler. Küçükler büyüklere saygı duyarlar. Büyükler de küçüklerden sevgilerini esirgemezler. Kısacası eğitim sayesinde insanlar daha olgun hale gelirler. Toplum içinde olgun davranmak isteyen insanın dikkat edeceği birçok husus vardır:

Olgun insan her şeyden önce görevini güzel bir biçimde yapan kimsedir. Böyle bir kimse karşılaştığı her meselede adaletli davranır. Adalet ahlâkın temel ilkelerinden biridir. Bu nedenle Kur’an’da birçok kez adaletin değeri belirtilmiştir. Haklıyı haksızı ayırırken, alışveriş yaparken, bir mal paylaşırken, daima adaletli davranmak dinimizin gereklerindendir.

“Allah size emanetleri ehline vermenizi, insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder”[278] ayeti bu konudaki dinî buyruklardan bir tanesidir.

Olgun insan yalnız adaletli değil, aynı zamanda doğru sözlü de olmalıdır. Dinimizde yalancılığın yeri yoktur. İyi eğitilen bir Müslüman yalan söylemez. Yalan yere tanıklık etmez. Verdiği sözde durur. Verdiği sözleri bozanlar, yalan yeminlerle başkalarını aldatanlar ve menfaat için dilini kötüye kullananlar iyi bir yurttaş olamazlar. Ayrıca iyi ve olgun bir Müslüman da olamazlar. Bu gibi kimseler yalanları yüzünden ağır günahlar yüklenirler. Bakınız Sevgili Peygamberimiz bu konuda şöyle buyurmuştur:

“Münafığın belirtisi şunlardır: Söylediği zaman yalan söyler, söz verince verdiği sözü yerine getirmez, kendisine bir şey emanet edildiği zaman bunu kötüye kullanır.”[279]

Olgun insan yalan söylemekten kaçındığı kadar kin gütmekten de kaçınmalıdır. Kin beslemek yüzünden nice aileler mutsuz olur. Kin beslemek yüzünden kardeş kardeşe ve akraba akrabaya düşman olur. Kin yüzünden birbirlerini öldüren yurttaşlar da vardır. Oysaki kin gütmek ve haksız yere bir cana kıymak dinimizde kesin biçimde yasaklanmıştır.

Olgun bir kimse kıskançlıktan da sakınmaya çalışır. Nice insanlar vardır ki akrabasının, komşusunun veya yakın arkadaşının başarısını kıskanır. Bazı kimseler yalnız kendilerini düşünürler. Başkalarının ileri gittiğini istemezler. Herkesi kıskanırlar. Oysaki Peygamberimiz (s.a.s.), “Kıskançlık, ateşin odunları yediği gibi, iyilikleri yer”[280] buyurmuştur.

İyi eğitilmiş bir Müslüman, dedikodudan ve başkalarının arasını açmaktan da sakınır. Dedikoduyu alışkanlık haline getirenler, hakkında konuştukları kimsenin kişiliğine tecavüz etmiş sayılırlar. Bu yüzden de günah kazanırlar. Tabi iyi niyetle söylenmiş kırıcı olmayan sözler, dedikodunun dışındadır. İnsan dedikodudan sakınmak için gördüğü ve duyduğu her şeyi başkalarına taşımamalıdır. Çünkü lâf taşımak yüzünden birçok dostların araları açılır. Gücenmeler ve küsmeler çoğalır. Hatta bu fiiller bazen kine de dönüşebilir. Bu konuda Sevgili Peygamberimiz şöyle buyurmaktadır:

“İnsanlar arasında laf taşıyanlar cennete giremez.”[281]

İslâmiyet’te insanların aralarını bozmak değil, onları barıştırmak ve birleştirmek emredilmiştir. Hatta bu yolda çaba harcamak bazı nafile ibadetlerden de üstün tutulmuştur. Şu hadis-i şerif bu konuda bize ışık tutmaktadır:

“Dikkat ediniz, size oruç, namaz ve sadakanın derecesinden daha üstün bir fiili bildiriyorum: Bu fiil mü’minlerin arasını bulmak ve barıştırmaktır.”[282]

Bütün bu dinî emirler gösteriyor ki İslâmiyet’in amacı insanları daha iyi eğitmek, daha çok olgunlaştırmak ve onları birbirlerine daha çok yaklaştırmaktır. İnsanlar, iyilik için çalıştıkça manevî açıdan yükselirler. Bizim dinimiz medeniyeti, eğitimi ve olgunlaşmayı emretmektedir.

O halde her Müslüman, çocuklarını daha iyi eğitmeye çalışmalı ve kendisi de toplum içinde daha olgun davranışlarda bulunmalıdır.

[271]. İbn Hanbel, Müsned, II, 275.

[272]. Zümer, 39/9.

[273]. Tirmizi, “İlim”, 2.

[274]. İbn Mâce, “Mukaddime”, 17.

[275]. Ebu Davud, “Edeb”, 120-124.

[276]. İbn Mâce, “Edeb” 17.

[277]. Taberani, Mu’cemü’l-Kebir, IX, 353; Münavî, Feyzü’l-Kadir, IV, 84, Hadis no: 4632.

[278]. Nisâ, 4/58.

[279]. Buhârî, “İman”, 24; Müslim, “İman”, 106.

[280]. Ebu Davud, “Edeb”, 44.

[281]. Buhârî, “Edeb” 50; Müslim, “İman”, 168-170

[282]. Ebu Davud, “Edeb”, 50.

TÖVBE VE İRADE GÜCÜ

Yaratıklar içinde insan, iyilik ve kötülüğü işlemeye yetenekli varlıktır. İnsan zaman zaman aklına değil, duygularına uyar. Eleştirilince kızar. Kızınca haksız konuşur. Haksız konuştukça da gönül kırar. İnsan, zaman zaman adaletten de ayrılır. Çıkarını sevenler olur. Hak yiyenler olur. Emeksiz kazanç elde edenler olur. Bazı kimseler de iyiliği unutur. Dostluğu hiçe sayar. En yakın arkadaşını kıskanır. İnsanlar arasında yalan söyleyenler vardır. Dedikodu edenler vardır. Övünenler vardır. İradesini iyi yönde kullanamayan bazı kimseler kavga eder, kin güder, insan öldürür.

Görülüyor ki insanda kötü eylemler işleme yeteneği vardır. Fakat, bunun yanında aklı ve iradesi sayesinde insan daima iyi eylemler de işleyebilir. Ahlâkı olgun ve iradesi güçlü bir kimse yalan söylemez, dedikodu etmez, harama el sürmez. İyilik yapma yeteneğini geliştiren kişi aile hayatında huzurlu, toplum içinde doğru ve görev başında başarılı olur. Sevmek, iyilik yapmak ve olumlu davranışlarda bulunmak olgun bir Müslümana yakışan hallerdir. İnsan iyilik yaptıkça Allah’ın rızasına yaklaşır. Kötülük yaptıkça da Tanrı’dan uzaklaşır. İyilik yapanlar ve ahlâk kurallarına uygun davrananlar sonsuz mutluluğu kazanabilirler. Kötülük yapanlar ve çevresine zarar verenler ise sonsuz olarak mutsuz kalabilirler.

Demek ki insan iyi veya kötü filler işleyebilir. Ancak kötülükleri tekrar işlemekten sakınmanın bir yolu vardır. Bu yol tövbe ve sağlam iradeye dayanır. Eğer bir mü’min, yaptığı kötü işlerden pişman olur ve fiili bir daha yapmamak üzere tövbe ederse, Allah’ın rızasını yeniden kazanabilir. Ancak nasıl olsa Allah bağışlar düşüncesiyle sık sık tövbeyi bozmak insana mutluluk değil, mutsuzluk getirir. Tövbede önemli olan husus, irade gücünün sağlamlığıdır. Sağlam bir irade ile yapılan tövbe hakkında Kur’an’da birçok ayet vardır. Şimdi bu ayetlerden bazı örnekler verelim:

“Ey inananlar! Hepiniz kurtuluşa ulaşmak için Allah’a tövbe ediniz.”[283]

“Rabbinizden bağışlama dileyiniz, sonra O’na tövbe ediniz.”[284]

“Kişi nefsine zulmettikten sonra tövbe ile kötülüğü iyiliğe çevirirse işte ben bu gibileri yarlıgar ve bağışlarım.”[285]

Sevgili Peygamberimiz de gönülden Allah’a tövbe eden insanların hiç günah işlememiş kimseler olduğuna işaret etmekte ve şöyle buyurmaktadır:

“Günahından tövbe eden kimse sanki hiç günah işlememiş gibidir.”[286]

Tövbenin şartlarından birisi yapılan kötü işi kesin biçimde terk etmektir. Tövbenin başka bir şartı da kötü fiillerden dolayı pişmanlık duymaktır. Nihayet iradeyi kullanarak kötülüklere tekrar dönmemeye karar vermek de tövbenin son şartıdır.

İnsan, hareketlerini kontrol ettikçe, daima iyiliğe yöneldikçe ve huzuru kendi içinde aradıkça daha mutlu olur. Ancak her şeye rağmen insan zaman zaman elinde olmayarak veya boş bulunarak yanlış iş yapabilir. Bu gibi hallerde hemen tövbe yoluna başvurmak gerekir. Hem böyle durumlarda Allah’tan umut kesmemek gerekir. Nitekim Yüce Allah, “Allah’ın rahmetinden umut kesmeyiniz”[287] buyurmuştur. Ayrıca bu konuda, “Benim rahmetim her şeyi kuşatmıştır”[288] ayeti de bizlere umut vericidir. Meâlen Kur’an’da şöyle ifade edilen ayeti okumak çok yararlıdır:

“Ey Rabbimiz! Senin rahmetin ve ilmin her şeyi kuşatmıştır. O halde tövbe edenleri, senin yoluna uyup gidenleri bağışla. Onları cehennem azabından koru.”[289]

Allah’ın tövbe eden insanları dilerse bağışlayacağı hakkındaki şu ayetler ne kadar bizleri ferahlatıcıdır:

“Allah tövbe edenleri ve manevî açıdan temiz olanları sever.”[290]

“Allah’tan yarlıgama iste, Çünkü Allah çok bağışlayıcı ve çok merhamet edicidir.”[291]

“Kim bir kötülük yapar yahut nefsine zulmeder ve sonra da Allah’tan bağışlama isterse, o, Allah’ı çok bağışlayıcı ve çok merhamet edici bulur.”[292]

“Rabbin bilmeyerek kötülük işledikten sonra tövbe ile halini düzeltenleri, bu halden sonra elbette rahmeti ile bağışlayacaktır.”[293]

Müslim’in anlattığı şu olay ve sözler de Yüce Allah’ın rahmetinin ne kadar geniş olduğunu göstermektedir: Bir gün Hevazin kabilesinden bazı esirler getirilmiş. Bunlar içinde çocuğunu aramakta olan emzikli bir kadın telaş içindeymiş, kadın, çocuğunu bulunca onu bağrına basmış ve emzirmeye başlamış. Bunun üzerine Sevgili Peygamberimiz etrafındaki arkadaşlarına şöyle sormuş: “Şu kadının, kendi çocuğunu ateşe atacağını düşünür müsünüz?” Arkadaşları da soruya “Hayır” cevabını vermiş. O zaman sevgili Peygamberimiz şu hadisini söylemiş: “Gerçekten Yüce Allah, kullarına bu kadının çocuğuna olan şefkatinden daha merhametlidir.”[294]

Ancak, Allah merhametlidir ve bağışlayıcıdır diyerek günahta ısrar etmek, çıkar yol değildir. Nasıl olsa Allah bağışlar diye kötü eylemler işlemeye devam etmek, iyileşirim düşüncesiyle zehir içmeye benzer. Yüce Allah insana akıl vermiş, cüzî irade vermiştir. İnsan akıllı ve iradeli bir varlık olduğu için de yaptıklarından sorumludur. Allah Teâlâ kötü eylemlerin işlenmesinden razı olmaz. Kul, ne kadar sağlam iradeli ve sabırlı olursa, o derecede manevî zenginliğe ulaşır. Nitekim Yüce Allah Kur’an’da şöyle buyuruyor:

“Gerçekten sizi biraz korku, biraz açlık, biraz mal, can ve mahsul eksikliği ile sınarız. Sabredenleri müjdele.”[295]

İradesi zayıf olanlar bu müjdeden yararlanamazlar. İnsan, iyi ile kötüyü ayırdıktan sonra iradesi ile iyi olanı uygulamalı, kötü olandan ise kaçınmalıdır. Böyle bir insan, ahlâkın temel ilkelerinden biri sayılan erdemi de kazanmış olur. Erdem güçlü bir irade ile yapılması gereken davranışları yapmak, kaçınılması gereken kötülüklerden de uzaklaşmak demektir.

Sağlam iradeli bir kimsenin sabır göstermesi Kur’an’da övülmüştür. “Sabredenlerin alacakları karşılık gerçekten hesapsızdır”[296] ayeti bu övgünün örneklerindendir. Tabi sabretmesini bilen kişi iradesi güçlü kimsedir. Kolayca tövbesini ve olumlu kararını bozanlar, manevî mutluluktan uzaklaşmış olurlar. Yüce Allah, zaman zaman kullarının irade gücünü denediğini şu ayetle bildirmiştir:

“Andolsun, içinizden, cihad edenleri ve sabredenleri belirleyinceye ve durumlarınızı ortaya koyuncaya kadar sizi deneyeceğiz.”[297]

O halde hepimiz iyi davranışlarda kararlı olmalıyız. Kötülüklerden ise irademizi kullanarak daima kaçınmalıyız. Gerçekte insan, inancı güçlü, ahlâkı olgun ve iradesi sağlam olduğu derecede manevî açıdan zengin sayılır. Manevî açıdan zengin olan kimse ise gerçek mutluluğa yönelmiş demektir.

[283]. Nûr, 24/31.

[284]. Hûd, 11/3.

[285]. Furkan, 25/70.

[286]. İbn Mâce, “Zühd”, 30.

[287]. Zümer, 39/53.

[288]. A’raf, 7/156.

[289]. Gafir, 40/7

[290]. Bakara, 2/222.

[291]. Nisâ, 4/106.

[292]. Âl-i İmrân, 3/135.

[293]. Nahl, 16/119.

[294]. Buhârî, “Edeb”, 18; Müslim, “Tevbe”, 22.

[295]. Bakara, 2/155.

[296]. Zümer, 39/10.

[297]. Muhammed, 47/31.

İSLÂM’DA SAĞLIĞIN ÖNEMİ

İslâm dininde sağlığın önemi büyüktür. İnsan kendi sağlığını her şeyden önce korumalıdır. Kur’an’da sağlığın korunmasıyla ilgili birçok ayet vardır. “Kendinizi tehlikeye atmayınız”[298] ve “Kendinizi öldürmeyiniz.”[299] mealindeki ayetler sağlığın önemini gösteren dinî buyruklar arasındadır.

Her mü’min kendi sağlığını korumakla hem toplum için, hem de Allah için görevini yapmış sayılır. Sağlığı korumanın şartlarından biri düzenli yaşantıdır. Düzenli yemek, düzenli çalışmak ve düzenli uyumak sağlık için çok yararlıdır. Nitekim Peygamberimiz oburca yemenin ve acıkmadan sofraya oturmanın doğru olmadığını bir hadisinde belirtmiştir.[300]

Çeşitli sportif faaliyetler de sağlık için çok faydalıdır. Yüzmek, ok atmak, ata binmek ve savaş oyunları yapmak Hz. Muhammed (s.a.s.)’in önem verdiği sportif faaliyetlerdendir. Tabi şimdi bu gibi spor türlerine eklenecek pek çok faydalı sportif faaliyetler vardır. Spor insanı bedenen geliştirir ve ruhen dinlendirir. Ayrıca insanda yurt savunması yeteneğini kuvvetlendirir.

Sağlığı korumanın bir başka şartı da temizliktir. Yüce Allah Kur’an’da, “Rabbini yücelt ve elbiseni temizle”[301] buyurmuştur. Bu konuda, “Allah tövbe edenleri ve temizce paklananları sever”[302] ayeti de derin anlamlar taşımaktadır.

Bunlardan başka cünüp olanlar için guslün farz kılınması İslâm’da beden temizliğinin önemini gösterir. Namaza abdestli başlamak şartı da İslâm’da bedenî temizliğin değerini ortaya koymaktadır.

Dişleri yıkamak da Peygamberimizin sünnetlerindendir. Eskiden bu iş için misvak kullanılırdı. Şimdi ise diş fırçası ve diş macunları vardır. Hz. Muhammed (s.a.s.) ağız temizliğine o kadar önem vermiştir ki soğan ve sarımsak yiyenlerin ağzı koka koka camiye girmelerini hoş karşılamamıştır.[303]

İslâm dinine göre sağlıklı olmak için yalnız beden temizliği yetmez. Ev, tuvalet, hamam, sokak ve çevre temizliği de önemlidir.

Sağlığı korumanın bir başka yolu bulaşıcı hastalıklardan sakınmaktır. Peygamberimiz cüzzam ve veba gibi bulaşıcı hastalığa yakalananlardan kaçınılmasını salık vermiştir.[304] Bulaşıcı hastalığa yakalananlar da başkalarına mikrop geçirmemeye dikkat etmelidir.

İslâm dininde ilmin değeri büyüktür. İlim hem erkeklere, hem de kadınlara farz kılınmıştır. Bilen bilmeyenden üstün sayılmıştır. Bütün ilimler gibi tıp ilminde derinleşmek İslâmî yönden büyük sevaptır. Nitekim Müslümanlar tıp ilmine çok önem vermişlerdir. Tıp ilerledikçe insan sağlığının daha iyi korunacağı şüphesizdir. Hasta olan her insanın bir doktora müracaatı sağlığı korumanın şartlarındandır.

Birçok kadınların sağlığının çocuk düşürme yüzünden bozulduğu gerçektir. Hatta kimi anneler bu yüzden ölmektedirler. Oysaki Kur’an’da çocukların hayatının korunması için Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

“Çocuklarınızı fakirlik korkusuyla öldürmeyiniz, onlara da, size de biz rızık veririz.”[305]

İslâmiyet’te yalnız çocukları düşürmek veya öldürmek değil, yetişkin herhangi bir insanın hayatına kıymak da ağır bir suçtur. Nitekim Allah Tealâ Kur’an’da şöyle buyurmuştur:

“Kim bir mü’mini kasten öldürürse, cezası, içinde ebedî kalacağı cehennemdir. Allah, ona gazap etmiş, lânet etmiş ve onun için büyük bir azap hazırlamıştır.”[306]

İslâm’da sağlığı korumak için dünya işlerini ihmal etmemek gerekir. Dinimizde, “bir lokma, bir hırka yeter” zihniyeti yoktur. Aksine yarın ölecekmiş gibi ibadet, hiç ölmeyecekmiş gibi de dünya işlerinde çalışma vardır. Nitekim Yüce Rabbimiz Kasas Sûresi’nde, “Dünyadan nasibini unutma”[307] buyurmuştur. Şüphesiz ki, insan sağlığı geniş ölçüde iyi beslenmeye bağlıdır. Bu sebeple her Müslümanın ailesine daha iyi yaşama şartları hazırlamak için bilim ve tekniğin ışığı altında çalışması gereklidir. Ailelerin sağlık ve yaşama şartları geliştikçe toplum da daha mutlu ve daha huzurlu olur.

[298]. Bakara, 2/195.

[299]. Nisâ, 4/195.

[300]. Bkz. Buhârî, “Et’ime”, 11; Müslim, “Eşribe”, 178.

[301]. Müddessir, 74/3-4.

[302]. Bakara, 2/222.

[303]. Buhârî, “Ezan”, 160.

[304]. Malik, Muvatta, II, 894.

[305]. İsrâ, 17/31.

[306]. Nisâ, 4/93.

[307]. Kasas, 28/77.

KAYNAKÇA

Ahmed b. Hanbel, Müsned, Mısır 1313.

Ali Himmet Berki, 239 Hadis, Ankara 1968.

Abdulkadir Şener, Kıyas-İstihsan-İstislah, Ankara 1974.

Ansay, Ord. Prof. Sabri Şakir, Hukuk Tarihinde İslâm Hukuku, Ankara 1958.

Ahmet Naim, İslâm Âhlakının Esasları, İstanbul 1963.

el-Bağdadî, Abdul-Kahir, Usulü’d-Din, Mısır 1346.

el-Behiy, Muhammed, İslâm Düşüncesinin İlâhî Tarafı, çeviren: Fuat Sezgin, İstanbul 1948.

Çubukçu, İbrahim Agâh, İslâm Düşüncesi Hakkında Araştırmalar, Ankara 1972.

……….., İslâm’ın Temel Bilgileri, Ankara 1971.

……….., Türk Düşünce Tarihinde Felsefe Hareketleri, Ankara 1986.

Emin, Ahmed, Duha’l-İslâm, c. III, Kahire 1916.

………., Zuhra el-İslâm, Kahire 1952.

……….,Fecr el-İslâm, Kahire 1955.

Ebû Osman Amr b. Bahr el-Cahız, Hilafet Ordusunun Menkıbeleri ve Türklerin Faziletleri, çeviren: Ramazan Şeşen, Ankara 1967.

Ebû Hanife, Fıkh-ı Ekber ve İzahı, çeviren: Sabit Ünal, Ankara 1957.

Ebû Zehra, Muhammed Ahmed, el-Mezahibu’l-İslâmiye, Kahire (tarihsiz).

Eş’ârî, Makalat el-İslâmiyyîn, Kahire 1950.

Gazzalî, el-Munkiz Min ed-Dalal, Kahire 1309.

………., Kimya-yı Saadet, Tahran 1333.

………., İhya’u Ulumu’d-Din, Kahire (tarihsiz).

Hucvirî, Keşfu’l-Mahcup, çeviren: Süleyman Uludağ, İstanbul 1982.

Hamidullah, Muhammed, Hz. Muhammed’in Savaşları, İstanbul 1972.

İbnü’l-Cevzî, Nakdu’l- İlm ve’l-Ulema ev Telbis-i İblis, Mısır 1340.

İbn Teymiye, Şerh el-Akidet el-İsfehaniye (Fetava, c. V içinde), Kahire 1329.

………., Kitabu’n-Nubuvvet, Mısır 1346.

İsferayinî, Ebu’l-Muzaffer, et-Tabsir fi’d-Din, Mısır 1359.

Keskioğlu, Osman, Kur’an Tarihi, İstanbul (tarihsiz).

Kılıç, Recep, Ahlâkın Dinî Temeli, Ankara 1992.

Kınalızade, Ali Efendi, Ahlâk-Alâî, Tercüman 1001 Temel Eser.

Kalkaşandî, Subhu’l-A’şa, Kahire 1919.

Köprülüzade, Mehmed Fuad, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara 1993.

Kuşeyrî, Ebu’l-Kasım, er-Risale, Mısır 1940.

Maturidî, Akaid Risalesi, Ankara 1953.

Mustafa Çağırıcı, İslâm Ahlâkı, İstanbul 1999.

Muhyiddin Nevevî, Riyazu’s-Salihin Tercümesi I-III, çeviren: Kıvamüddin Burslan -H. Hüsnü Erdem, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara 1967.

Mübarek, Dr. Zeki, el-Ahlâk İndel-Gazzalî, Mısır (tarihsiz).

Sahih-i Buhârî, Mısır 1312.

Suhreverdî, Ebû Hafs Ömer, Tasavvufun Esasları, çeviren: Kâmil Yılmaz ve İrfan Gündüz, İstanbul (tarihsiz).

………., Avarifu’l-Maarif, Kahire (tarihsiz).

Seyyid eş-Şerif el-Curcanî, Şerh-i Mevakıf el-Adud, Mısır 1266.

Seçme Hadisler, Diyanet İşleri Başkanlığı, 3 Kitap, Ankara 1966.

Suyutî, Celaleddin, el-Fethu’l-Kebir, Mısır (tarihsiz).

Şehrestanî, Milel ve’n-Nihal, Kahire 1948.

Tecrid-i Sarih Tercümesi, çeviren: Ahmed Naim, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, Ankara 1970.

Ülken, Hilmi Ziya, Aşk Ahlâkı, Ankara 1971.