DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARI – 1486
İLMİ ESERLER : 229
İNANÇ KİTAPLARI SERİSİ – 05

Genel Koordinatör
Prof. Dr. Huriye MARTI

Yayın Yönetmeni
Dr. Fatih KURT

Koordinasyon
Dr. Faruk GÖRGÜLÜ

Baskı Takip
M. Ali SOY

Grafik & Tasarım
Emre YILDIZ
Mücella TEKİN

1. Baskı, Ankara 2018

ISBN 978-975-19-6902-6
2018-34-Y-0003-1486
Sertifika No: 12931

Baskı
Çınar M. ve Y. Tic. Ltd. Şti.
Tel: (0 212) 628 96 00

Din İşleri Yüksek Kurulu Kararı: 06.06.2018/25

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Tel: (0 312) 295 72 93 – 94
Faks: (0 312) 284 72 88
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

TAKDİM

İslam dini kategorik olarak inanç, ibadet ve ahlak olmak üzere üç alandan oluşur. İman alanı temel alan olup, diğer ikisi bunun üzerine kurulur. Sorunlu bir iman alanı sağlıklı bir ibadet ve ahlak hayatı ortaya koyamaz. Kur›an-ı Kerim’in sıklıkla imana vurgu yapması, hemen her vesile ile ulûhiyete dikkat çekmesi; kıyamet, ahiret, hesap, cennet ve cehennem gibi konulara göndermede bulunması bundan dolayıdır. Yüce Allah’ın iman edenlere seslenerek, “Ey müminler, iman ediniz” diye başlayan şu ayeti, iman alanının müminler için her zaman canlı tutulması gerektiğine işaret eder: “Ey iman edenler! Allah›a, Peygamberine, Peygamberine indirdiği kitaba ve daha önce indirdiği kitaba iman edin. Kim Allah›ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve ahiret gününü inkâr ederse derin bir sapıklığa düşmüş olur.” (Nisâ 4/136).

Toplumu din konusunda aydınlatmak, İslam’ın inanç, ibadet ve ahlakla ilgili işlerini görmekle yükümlü olan Diyanet İşleri Başkanlığı, bugüne kadar yayımladığı eserlerde, doğrudan veya dolaylı olarak inanç konularına yer vermiş ve önemli faaliyetler gerçekleştirmiştir. Ancak bu alanın hem sürekli beslenip güçlendirilmesi gereken bir alan olması hem de her seviyeden insanımızın yararlanabileceği orta hacimde temel bir kitap ile imanın altı esasından oluşan bir setin hazırlanmasının yararlı olacağı düşünülmüştür.

Bu ihtiyaçtan hareketle Din İşleri Yüksek Kurulu, Dini Yayınlar Genel Müdürlüğümüzle işbirliği yaparak bir proje hazırlamış, önce bu kitapların içerik, yöntem, dil ve üslup özelliklerini belirlemiş, sonra da hayatını akaid ve kelâm alanına vakfetmiş Prof. Dr. Bekir Topaloğlu’nun editörlüğünde liyakatli kalemlerle görüşerek projeyi hayata geçirmiştir.

İslam’ın temel bilgi kaynağı olan Kur›an-ı Kerim ve hadislere dayanan, gerekmedikçe felsefi ve teolojik tartışmalara girmeyen, bir bütün hâlinde İslam inanç esaslarını önümüze koyan bu eserlerin yararlı olmasını diliyor, emeği geçen hocalarımıza teşekkür ediyoruz.

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

ÖN SÖZ

İslam bilginlerinin çeşitli tanımlarından hareketle dini, “Allah Taâla tarafından konulmuş ve peygamberlerin aracılığıyla insanlara tebliğ edilmiş olan, akıl sahibi kimseleri kendi iradeleriyle hayra ve iyiye sevk eden, onlara Allah’a nasıl ibadet edileceğini bildiren, öğreten ve böylece onları dünya ve ahirette mutluluğa kavuşturan ilahî kanunlar manzûmesidir” şeklinde tanımlamak mümkündür. Din, kaynağı açısından Allah Taâlâ’ya, tebliğ edilmesi yönünden peygamberlere ve kabul edilmesi ve yaşanması bakımından da iradesini kullanabilen akıl sahibi insanlara nispet edilmektedir.

Allah Taâlâ’nın Hz. Âdem’den Hz. Muhammed’e (s.a.s.) kadar peygamberleri aracılığıyla insanlara gönderdiği “hak din”in itikadî, amelî ve ahlâkî boyutları vardır. “Senden önce gönderdiğimiz bütün peygamberlere, “Şüphesiz, benden başka hiçbir ilâh yoktur. Öyleyse bana ibadet edin” diye vahyetmişizdir.” (el-Enbiyâ 21/25) meâlindeki ayette ifade edildiği gibi bütün peygamberlerin tebliğinde tevhid inancına dayalı itikadî boyut/akîde hiç değişmemiştir. Allah Taâlâ’ya kulluğun yanında insanın yaratılmışlar ile arasındaki hukukî muameleleri ihtiva eden amelî boyutta ve insanın diğer insanlar ve canlı-cansız varlıklarla ilişkilerini düzenleyen vicdanî kuralları ihtiva eden ahlâkî boyutta peygamberlerin mesajlarında değişiklikler söz konusu olabilmiştir.

İnsan, Allah Taâlâ’nın varlığını ve birliğini, eşyada iyi ve kötü olanı kendi aklı ve tefekkürü ile bulabilir. Ancak tevhid inancına temellendirilmiş olan iman esaslarını, Allah’a nasıl kulluk edileceğini ve dinî hükümlerin tamamını kendi çabasıyla bilemez. Bu noktada peygamberliğe olan ihtiyaç ve peygamberlere imanın önemi ortaya çıkmaktadır. Tevhid inancından sonra mü’minin dinî hayatını itikadî, amelî ve ahlâkî bütün boyutlarıyla oluşturması açısından peygamberlere iman konusunun açıkça ele alınması ve anlaşılır hale getirilmesi kaçınılmaz bir ihtiyaçtır.

Geçmişte ve günümüzde inananlar için sorun teşkil eden ve sonu Allah’ın varlığı ve birliğini inkâra varabilecek şüpheci, materyalist ve ateist söylemler, tevhid inancı yanında nübüvvet inancının da açıkça ortaya konulmasını, ileri sürülen itiraz ve şüphelerin bertaraf edilmesini zorunlu kılmaktadır.

“Peygamberlere İman” konusunun işlendiği bu kitap, iman esasları içinde peygamberlere imanın yerinin belirlendiği “Giriş”ten sonra yedi kısımdan oluşmaktadır. Peygamberlikle ilgili terimlerin ele alındığı ilk kısımda ağırlıklı olarak “nebî” ve “resul” terimleri üzerinde durulmuştur. İkinci kısımda peygamberliğin imkânı ve gerekliliği farklı açılardan temellendirilmeye çalışılmış; üçüncü kısımda peygamberliğin vehbîliği, her ümmete peygamber gönderilmesi, peygamberlerin sayısı, beşerîliği ve cinsiyeti yanında peygamber-gayb ilişkisi gibi peygamberlikle ilgili temel konular Kur›an-ı Kerîm ve sahih hadîsler çerçevesinde ele alınmıştır. Dördüncü kısımda ise peygamberlerin doğru, güvenilir, sabırlı, zekî ve anlayışlı olmak, korunmuşluk (‘ismet) ve tebliğ gibi temel özellikleri görevlerinin gereği açısından işlenmiştir. Allah Taâlâ’dan peygamberlere gerçekleşen ilahî hitabın şekilleri “Vahiy” başlıklı beşinci kısımda ele alınmış; altıncı kısımda ise nübüvveti ispat açısından mûcize ve mûcizenin çeşitleri Kur›an-ı Kerîm ve sahih hadîsler esas alınarak ortaya konulmaya çalışılmıştır. Kur’an’da adı geçen peygamberler, peygamberler arasında derecelendirme ve Hz. Muhammed’in (s.a.s.) son peygamber oluşu konuları yedinci kısımda ele alınmıştır. Kitap kullanılan kaynakların sıralandığı “Bibliyografya” ile tamamlanmıştır.

Kitapta peygamberlere iman konusu Kur›an-ı Kerîm ve Hz. Peygamber’in mütevâtir olarak rivayet edilen hadîsleri esas alınarak ana hatlarıyla işlenmiştir. Mü’minlerin dinî hayatını doğrudan ilgilendiren bazı itikadî meselelerin tevhid ve nübüvvet anlayışı ile de irtibatlı olduğu dikkate alınarak -konuya açıklık getirmek adına- bazen itikadî İslam mezheplerinin görüşleri ana hatlarıyla verilmiştir. Bu çerçevede gerekli görüldüğünde kelâmî tartışmalar da sınırlı muhteva ile aktarılmıştır.

Kitabın temel kaynaklarını, Kur›an-ı Kerîm ve Hz. Peygamber’in hadîslerinden sonra başta İmam Mâtürîdî’nin Te’vîlâtü’l-Kur›ân’ı olmak üzere Zemahşerî’nin el-Keşşâf, Tabersî’nin Mecme’u’l-beyân fî tefsîri’l-Kur›ân, Fahreddin er-Râzî’nin Mefâtîhu’l-gayb ve İbn Kesîr’in Tefsîrü’l-Kur›âni’l-’azîm adlı dirayet ve rivayet tefsirleri yanında bazı erken dönem akâid ve kelâm kitapları oluşturmaktadır. Konuyla ilgi son dönemde kaleme alınan çeşitli akâid ve kelâm kitaplarından, makaleler ve ansiklopedi maddelerinden de istifade edilmiştir.

İman esasları içinde peygamberlere imanı, Kur›an-ı Kerîm ve Hz. Peygamber’in hadîslerinden hareketle anlaşılır ve sade bir dil ile ortaya koymayı ve açıklamayı hedefleyen bu eserin yayımlanmasına vesile olan Diyanet İşleri Başkanlığı, Dini Yayınlar Genel Müdürlüğüne ve emeği geçen arkadaşlarıma teşekkür ederim.

Prof. Dr. Mustafa Sinanoğlu
14 Mayıs 2018, Üsküdar

GİRİŞ

İslam alimleri, iman esaslarını önce “Allah’a, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, ahiret gününe, hayır ve şerri ile birlikte kadere iman”[1] şeklinde altı, sonra “Allah’a, Peygamber’e ve ahiret gününe iman” şeklinde üç (usûl-i selâse), ardından kelime-i şehâdette belirtildiği gibi Allah’a ve Hz. Muhammed’in peygamberliğine iman olarak iki ve nihayet Allah’a iman şeklinde (aslü’l-usûl) tek bir esasta (tevhîd inancında) özetlemiştir. Sözlükte “güven duygusu içinde tasdik etmek, inanmak” anlamlarına gelen iman da, dinî bir terim olarak genellikle “Allah’tan alıp din adına tebliğ ettiği kesinlik kazanan hususlarda peygamberleri tasdik etmek ve onlara inanmak” diye tanımlanır.[2] Ferdin mümin olması da “Eşhedü en lâ ilâhe illallah ve eşhedü enne Muhammeden abduhû ve resûlüh (Allah’tan başka ilâh bulunmadığına ve Hz. Muhammed’in O’nun kulu ve elçisi olduğuna gönülden inanır, sözle de ifade ederim)” şeklindeki kelime-i şehâdetin muhtevasına inanmasıyla gerçekleşir.[3] Kişi bununla Hz. Peygamber’in tebliğ ettiği iman esaslarını da kabul etmiş olur. Bu inanca sahip bulunan kimseye mü’min, inancının gereğini tam bir teslimiyetle yerine getiren kişiye de müslim denir. Ayrıca Türkçe’de müslim kelimesinin Farsça kurala göre çoğulu olan Müslüman da (müslimân) bu anlamda kullanılmaktadır.

Kur›an-ı Kerîm’de Allah’a, peygamberlerine ve ahiret gününe inanan ve salih amel işleyenlerin kurtuluşa ereceği[4] ve insanların bu konularda irade hürriyetine sahip kılındıkları[5] ifade edilir. İman kalbe atfedilen bir eylem olmakla birlikte[6] cennet ehlini iman ve salih amel sahiplerinin oluşturacağı belirtilerek[7] imanla ilahî emirlere uymak arasında sıkı bir ilişki bulunduğuna dikkat çekilir.[8]

Kur›an-ı Kerîm’de ezelî,[9] ebedî,[10] bütün mutlak kemal sıfatların sahibi olan Allah Taâlâ’nın kâinatı ve kâinat içinde de mükemmel bir varlık olan insanı yarattığı[11] ve insanı yeryüzünde “halîfe”si kılmakla[12] diğer yaratıklar arasında farklı bir konuma yerleştirdiği; kâinattaki her şeyi insan için ve onun hayatiyetinin devamını sağlayacak şekilde yarattığı[13] beyan edilmektedir. Öte yandan Kur’an’da insanın evrende başıboş ve kendi haline terk edilmediği,[14] “Ben cinleri ve insanları, ancak bana kulluk etsinler diye yarattım”[15] meâlindeki ayetle de ona kulluk görevinin yüklendiği belirtilir. Bu durumda insanın Allah’a karşı kulluğunu nasıl yerine getireceği, O’nun hoşnut olduğu ve olmadığı şeylerin neler olduğunu bilmesi gerekmektedir. İnsan aklını ve bazı yeteneklerini kullanarak kâinatta her şeyin bir ahenk ve düzen içinde yaratıldığını ve bunların tesadüfen veya kendi başlarına var olmadıklarını, onları yaratan ve idare eden bir İlâhın var olduğunu bilebilir. O’nun rızasına uygun bir şekilde kulluğunu yerine getirebilmesi ise ancak O’nun bildirmesiyle mümkün olmuştur.

Bu noktada Kur’an’da Allah-insan ilişkisi peygamberlik (nübüvvet) ile sağlanmıştır. Allah Taâlâ, insanlara bildirmek istediği emir ve yasakları peygamberleri vasıtasıyla ulaştırmış ve onlardan da bizzat kendisinin seçmiş olduğu söz konusu peygamberlere iman ve itaat etmelerini istemiştir. Peygamberlere iman etme emriyle elbette onlara indirilenleri kabul etmek de kastedilmiştir. Nitekim “Kim resûle itaat ederse Allah’a itaat etmiş olur”[16] buyrularak peygambere iman ve itaat Allah’a iman ve itaatle özdeşleştirilmiştir. Cenâb-ı Hak bütün peygamberlere “Benden başka İlâh yoktur, şu halde sadece bana kulluk edin!”[17] temel esasını bildirmiş ve “Dini daima ayakta tutup muhafaza edin, onda ayrılığa düşmeyin”[18] buyurarak bütün gönderdiği dinlerin aynı esasa dayalı bulunduğunu beyan etmiştir. Bunun yanında peygamberlerin kendi dönemlerindeki sosyo-kültürel şartlara bağlı olarak insanlar arası münasebetleri düzenleyen şeriatlarında/hukuk sistemlerinde bazı farklılıklar da olmuştur.[19]

İnananlara nübüvvetlerini tasdik açısından peygamberler arasında herhangi bir ayırım yapmamaları emredilmiştir.[20] Nitekim Kur’an’da “Deyin ki: “Biz Allah’a, bize indirilene (Kur’an’a), İbrâhim, İsmâil, İshâk, Ya’kûb ve Yakuboğullarına indirilene, Mûsâ ve Îsâ’ya verilen (Tevrat ve İncîl) ile bütün diğer peygamberlere Rab’lerinden verilene iman ettik. Onlardan hiçbirini diğerinden ayırt etmeyiz ve biz ona teslim olmuş kimseleriz.”[21] meâlindeki ayet ile nübüvvet bir bütün olarak takdim edilmekte ve peygamberler arasında bir ayırım yapılmamasına dikkat çekilmektedir. “Peygamber, Rabbinden kendisine indirilene iman etti, mü’minler de (iman ettiler). Her biri; Allah’a, meleklerine, kitaplarına ve peygamberlerine iman ettiler ve şöyle dediler: “Onun peygamberlerinden hiçbirini (diğerinden) ayırt etmeyiz.” Şöyle de dediler: “İşittik ve itaat ettik. Ey Rabbimiz! Senden bağışlama dileriz. Sonunda dönüş yalnız sanadır.”[22] ayeti ile aynı inanç tekrarlanmakta ve “Allah’a ve peygamberlerine iman edenler ve onlardan hiçbirini diğerlerinden ayırmayanlara gelince, işte onlara Allah mükafatlarını verecektir.”[23] meâlindeki ayet ile bu inanca sahip olanlara mükafat vadedilmektedir.[24]

Öte yandan “Şüphesiz, Allah’ı ve peygamberlerini inkâr edenler, Allah’a inanıp peygamberlerine inanmayarak ayrım yapmak isteyenler, “(Peygamberlerin) kimine inanırız, kimini inkâr ederiz” diyenler ve böylece bu ikisinin (imanla küfrün) arasında bir yol tutmak isteyenler var ya, işte onlar gerçekten kâfirlerdir. Biz kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırlamışızdır”[25] ayeti de Allah’a ve peygamberlerine inanmayan, Allah’a inandığı halde peygamberlerine inanmayarak aralarında ayırım yapanların küfre gireceğini açıkça ifade etmektedir.

Kendilerine hiçbir şekilde kullukta bulunulmasını istemeyen peygamberler, Allah’ın izniyle O’nun dinini insanlara tebliğ etmek, onları hidayete ulaştırmak, karanlıktan aydınlığa çıkarmak, aralarında adaletle hükmetmek, anlaşmazlığa düştükleri konuları halletmek, onları ıslah etmek ve ahiret mutluluklarını sağlamak gibi görevleri üstlenmişlerdir.

Peygamberler güvenilir, doğru, ileri görüşlü, basîretli, ihlâslı ve seçkin insanlardır.[26] Allah, insanlar tarafından benimsenip ilahî görevlerini yerine getirebilmeleri için onlara mûcize gösterme imkânı lütfetmiş[27] ancak bunu hiçbir zaman O’nun izni olmadan gösterememişlerdir.[28] Kur’an’da mûcize dışında peygamberlere manevî destek bahşedildiği de belirtilmektedir.[29] Peygamberlerin ilahî yardıma mazhar birer tebliğci ve uyarıcı oldukları, tebliğ ettikleri hususları kabule kimseyi zorlamadıkları, kendilerinin de insan oldukları ve Allah indinde diğer insanlar gibi kulluktan sorumlu bulundukları hususları vurgulanmaktadır.[30]

[1] krş. Müslim, “Îmân”, 1.

[2] Râgıb el-İsfahânî, Hüseyin b. Muhammed, el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân (nşr. Muhammed Seyyid Kîlânî), Kahire 1381/1961, “emn” md.; İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem, Lisânü’l-’Arab, Bulak 1299-1308 Beyrut, ts., “emn” md.; Ebü’l-Bekâ, Eyyûb b. Mûsâ, el-Külliyyât: Mu‘cem fî’l-mustalahât ve’l-furûkı’l-luğaviyye (nşr. Adnan Derviş-Muhammed el-Mısrî), Beyrut 1413/1993, “Îmân” md.

[3] Kelime-i şehâdet (kelimetü’ş-şehâde) “tanıklık etme ifadesi” anlamında olup İslam dininin beş temel esasından birincisidir. Daha geniş bilgi için bk. Çelebi İlyas, “Kelime-i Şehâdet”, DİA, EK-II, 36-37.

[4] bk. el-Bakara 2/2-5.

[5] bk. el-Kehf 18/29.

[6] bk. el-Hucurât 49/14; el-Mücâdile 58/22.

[7] bk. el-Bakara 2/82.

[8] Kur’an’da müminlerin Allah’tan başka bir tanrıya tapmamak, O’nun haram kıldığı cana kıymamak ve zina etmemek gibi yasaklara uydukları (el-Furkân 25/68) oruç tutmak, namaz kılmak, iyiliği emretmek ve kötülüğü engellemek gibi buyrukları yerine getirdikleri (et-Tevbe 9/112) belirtilir; böylece iradeye dayalı imanın ilahî rızâya uygun amellerle tamamlanmasının gerekliliğine işaret edilir. Gerçek müminler Allah anıldığı zaman yürekleri titreyen, ayetleri okunduğunda imanları artan ve yalnız rablerine güvenen, namazlarını kılan ve servetlerinden Allah yolunda harcayan kimseler olarak nitelendirilir (el-Enfâl 8/2-4). İman konusu hadîs kaynaklarında da farklı boyutlarıyla yer almıştır. Kütüb-i Sitte’den Sahîh-i Buhârî ile Sahîh-i Müslim’de, Tirmizî’nin el-Câmi‘u’s-sahîh ve Nesâî’nin es-Sünen’in de “Îmân” adıyla müstakil birer bölüm yer almıştır. Hadîs kaynaklarında ayrıca farklı başlıklar altında iman konusunu ilgilendiren birçok rivayet bulunmaktadır. Bu hadîsler imanın esasları, alâmetleri, amelle münasebeti ve müminin vasıfları gibi hususları açıklamaktadır. (İman konusunda daha geniş bilgi için bk. Sinanoğlu, Mustafa, “İman”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA), XXII, 212-214).

[9] bk. el-Bakara 2/255; el-Hadîd 57/3.

[10] bk. el-Bakara 2/255; el-Furkân 25/58; el-Kasas 28/88; er-Rahmân 55/26-27; el-Hadîd 57/3.

[11] bk. el-Vâkı‘a 56/57-59; et-Teğâbun 64/2; el-Mürselât 77/20-23.

[12] bk. el-Bakara 2/30.

[13] bk. el-Bakara 2/29.

[14] bk. el-Kıyâme 75/36.

[15] ez-Zâriyât 51/56.

[16] en-Nisâ 4/80.

[17] el-Enbiyâ 21/25.

[18] eş-Şûrâ 42/13.

[19] bk. el-Mâide 5/48. İman esasları içinde peygamberlere imanın yeri için ayrıca bk. Topaloğlu, Bekir, “İslam (İnanç Esasları)”, DİA, XXIII, 5-10.

[20] bk. el-Bakara 2/285; Âl-i İmrân 3/84.

[21] el-Bakara 2/136.

[22] el-Bakara 2/285.

[23] en-Nisâ 4/152.

[24] Daha geniş bilgi için bk. Çelebi, İlyas, İslam’ın İnanç Esasları, İstanbul: İSAM Yayınları, 2009, s. 114-139.

[25] en-Nisâ 4/150-151.

[26] bk. Sâd 38/45-47.

[27] bk. Âl-i İmrân 3/50; Yûnus 10/13; İbrâhim 14/5, 9.

[28] bk. er-Ra’d 13/38.

[29] bk. Hûd 11/88; Yûsuf 12/110; Meryem 19/50; el-Enbiyâ 21/41; el-Kasas 28/35; el-Fetih 48/3.

[30] bk. el-A’râf 7/6-7; el-İsrâ 17/94-95; el-Enbiyâ 21/8; el-Ahzâb 33/7-8.

BİRİNCİ BÖLÜM

PEYGAMBERLİKLE İLGİLİ TERİMLER

I. Nebî

Kur’an-ı Kerîm’de peygamberler için kullanılan temel terimlerden biri “nebî”dir.[31] “Nebî” teriminin türetildiği kökle ilgili olarak iki ayrı görüş ileri sürülmüştür. Birincisine göre kelimenin aslı hemzesiz olup “yükseklik, yüksek makam” anlamlarını taşıyan “nebve, nebâve” köklerinden türetilmiştir. Bu durumda nebî, Allah katında en yüksek dereceye sahip bulunması ve insanların hidayetine vesile olması sebebiyle, “yüksek makam sahibi kimse” anlamına gelir. İkinci görüşe göre “nebî”nin aslı hemzeli olup “haber vermek, ortaya çıkmak” anlamındaki “neb’, nübû’ ” kökünden türemiştir. Bu tercihe göre nebî, “İnsanlara Allah’tan mesaj getiren kimse” demektir. Kelimenin türetildiği kökle ilgili iki görüşü de dikkate alarak nebiyî, “Allah’tan aldığı mesajları tebliğ etmek ve muhataplarını hak dine çağırmakla görevlendirilen yüksek makam sahibi kimse” şeklinde tanımlamak mümkündür. “Nebî” Kur’an’da hem tekil hem de çoğul olarak (el-’enbiyâ’, en-nebiyyûn) şekillerinde kullanılmış; ayrıca peygamberlik görevini ifade etmek üzere “nübüvvet” kelimesine de yer verilmiştir.[32]

“Nebî” kelimesinin ıstılah anlamıyla ilgili açıklamalarda daha çok “resûl” terimi ile ilişkisi üzerinde durulduğu ve konuya bu yolla izah getirilmeye çalışıldığı görülür. Meselâ Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî (ö.324/936) nebîyi “özel bir yöntemle Allah’tan kullara mesaj getiren kimse” olarak tanımlarken her resûlün nebî olduğunu fakat her nebînin resûl olmadığını vurgular.[33] Buna göre Eş‘arî, nebînin Allah ile kulları arasındaki aracılığını kabul ederken onun her zaman yeni bir şeriat tebliğ etmediğine işaret etmektedir. İmam Mâtürîdî (ö. 333/944) nebîyi “insanların talep ve sualleri üzerine Allah katından haber ve cevaplar getiren zât” olarak tarif ederken[34] Zemahşerî (ö. 538/1143) ise “Allah’tan kullara mesaj aktaran, ancak kendisine özel bir kitap indirilmemiş peygamber” şeklinde tanımlar.[35] Bu durumda nebî, kendisine bir kitap (ve dolayısıyla yeni bir şeriat) indirilmediği için, insanları kendinden önceki peygamberin şeriatına davet eden kimsedir.[36]

II. Resûl

Kur’an’da peygamberler için kullanılan ikinci terim “resûl” ve aynı kökten türetilmiş olan “mürsel”dir. “Resûl”ün türetildiği “resel”in kök manalarından biri “göndermek”tir. “Resûl” ise ism-i mef’ûl anlamında, “kendisine belli bir görev verilerek bir yere gönderilen elçi” demektir. Çoğulu “rusül”dür. Ayrıca “resûl” sözcüğü “gönderilen mesajı” ifade etmek için de kullanılır. “Risâlet” de “gönderilen mesaj, peygamberlik görevi” manalarına gelir.[37]

Kur’an-ı Kerîm’de tekil halinde “resûl”[38] veya çoğulu olan “rusül”[39] beşerden gönderilen peygamberleri ifade etmek için kullanıldığı gibi, bunlarla Cebrâil ve diğer meleklerin kastedildiği de olmuştur.[40] Yine peygamberi ifade etmek üzere “gönderilen” anlamındaki “mürsel”[41] (çoğulu mürselûn)[42] kelimesi de kullanılır.[43]

Resûl kelimesinin terim anlamına gelince, Eş‘arî bu terimi, “Allah’ın peygamberlik görevi ile kullarına gönderdiği ve kendisine tebliğ edeceği ibadetler, va‘d, va‘îd, sevab ve ‘ikabla ilgili hükümleri bildirdiği kişi” olarak tanımlar.[44] Mâtürîdî ise resûlü, “insanlar kendisine sorsun veya sormasın, istesin veya karşı çıksın risâleti tebliğ için gönderilmiş, her durumda bununla yükümlü tutulmuş şahıs” olarak tarif eder.[45] Diğer alimler de “kendisine yeni bir kitap indirilen, yeni bir şeriat getiren, önceki şeriatı nesheden mûcize sahibi zât” olarak tanımlarlar.[46]

Kur›an-ı Kerîm’de peygamberler için kullanılan “nebî” ve “resûl” terimleri arasında fark bulunup bulunmadığı konusu alimler arasında tartışmaya yol açmıştır. Bu terimler Kur’an’da ayrı ayrı peygamberleri ifade ettikleri gibi, bazen aynı peygamber için ikisinin birden kullanıldığı da görülür.[47] Nitekim “Onlar yanlarındaki Tevrat ve İncîl’de yazılı buldukları o elçiye (resûle) , o ümmî peygambere (nebîye) uyarlar”[48] meâlinde ayette Peygamberimiz hakkında da resûl ve nebî teriminin birlikte kullanıldığı görülmektedir.

Kur’an’da her iki kelimenin de yan yana ve hatta aynı peygamber için kullanılmasına ve her ikisinin de “insanlara tebliğ için gönderilen peygamber” anlamlarını taşımalarına, yine her iki kelime için göndermek anlamında “irsâl” fiilinin kullanılmasına dikkat çekerek aralarında fark olmadığını ileri sürenler de olmuştur. Öte yandan peygamberin Allah’tan vahiy alışı nübüvvet boyutunu, bu vahyi insanlara iletmesi ise risâlet boyutunu ifade eder, şeklinde değerlendirmeler de mevcuttur. Ancak yaygın olan, yeni bir kitap ve şeriat ile gönderilene resûl; kendisinden önceki bir peygamberin kitabını ve şeriatını tebliğ ile görevlendirilene nebî denilmesidir. Bu durumda her resûl aynı zamanda nebî iken her nebî resûl değildir. Öncelikle iki kelimenin farklı köklere ve ayrı sözlük anlamlarına sahip oldukları unutulmamalıdır. Bazı peygamberler için sadece biri kullanılırken bazılarına her ikisi de kullanılmıştır. İlgili ayetleri iki terim arasında belli farkların bulunduğu yönünde yorumlayan müfessirler daha tutarlı görünmekle birlikte, neticede onlar da bu iki terimi nübüvvet müessesesinin bütünlüğü içinde değerlendirme yoluna gitmişlerdir. Söz konusu terimler arasında bazı farkların bulunduğunu kabul etmek, Kur’an’daki nübüvvet anlayışında köklü değişiklik meydana getirmemektedir. Zaten İslam’daki peygamberlik müessesesi risâlet-nübüvvet ayırımına gidilmeden genellikle “nübüvvet” kavramıyla ifade edilir.

Resûl ile nebî arasındaki bu umûm-husûs ilişkisi nübüvvetin son bulduğunun bildirilmesi ile risâletin sona erdiğini de ifade eder. Bu nedenle risâletin devam ettiği şeklindeki sapkın iddiaların hiçbir dinî temel ve gerekçesi yoktur.

Türkçe’de “nebî” ve “resûl” terimlerinin yerine aynı anlamı ifade etmek üzere Farsça olan “peygamber” kelimesi de kullanılır. Dinî bir terim olarak “buyruklarını haber vermek üzere Allah’ın insanlardan seçip kendisine vahiy yoluyla kitap verdiği kişi” diye tanımlanır.

Kur’an’da ayrıca peygamberler için “insanlara hayırlı bir haberi müjdeleyen, haber veren kimse” anlamında “beşîr” ve “mübeşşir”;[49] “ileride gelecek tehlikeyi önceden haber veren, insanları bundan sakındırarak uyaran” manasında “nezîr”;[50] “yol gösteren, doğru yola ileten” manasında “hâdî”;[51] Allah’ın “kulu” anlamında “ ‘abd”[52] kelimeleri de kullanılmaktadır.

[31] bk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî, el-Mu’cemü’l-müfehres li elfâzi’l-Kur’âni’l-Kerîm, İstanbul 1984, “nebiy” md.

[32] bk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî, el-Mu‘cem, “nebiy”, “ enbiyâ’”, “nebiyyûn”, “nübüvvet” md.leri.

[33] İbn Fûrek, Ebû Bekir Muhammed b. Hasan, Mücerredü makâlâti’ş-Şeyh Ebi’l-Hasan el-Eş‘arî (nşr. Daniel Gimaret), Beyrut 1987, s. 174; İrfan Abdülhamîd, “Eş‘arî, Ebü’l-Hasan”, DİA, XI, 446.

[34] Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Kur’ân, (nşr. Ertuğrul Boynukalın), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2006, VI, 79.

[35] Zemahşerî, Muhammed b. Ömer, el-Keşşâf ‘an hakâ’ikı gavâmizi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl, Beyrut 1366/1947, II, 414.

[36] Zemahşerî, el-Keşşâf, III, 37.

[37] İbn Manzûr, Lisânü’l-’Arab, “rsl” md.

[38] bk. et-Tevbe 9/128.

[39] bk. eş-Şu‘arâ 26/16.

[40] bk. Hûd 11/69, 77, 81; el-Ankebût 29/31, 33; el-Hâkka 69/40; el-Mürselât 77/1; et-Tekvîr 81/19.

[41] bk. er-R‘ad 13/43.

[42] bk. el-Bakara 2/252; el-En‘âm 6/34; en-Neml 27/10.

[43] Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât, “rsl” md.

[44] İbn Fûrek, Mücerredü makâlâti’ş-Şeyh Ebi’l-Hasan el-Eş‘arî, s. 174.

[45] Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Kur’ân, (nşr. Ertuğrul Boynukalın), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2006, VI, 79.

[46] Bağdâdî, Ebû Mansûr Abdülkâhir b. Tâhir b. Muhammed et-Temîmî, Usûlü’d-dîn, İstanbul 1346, s. 154; Zemahşerî, el-Keşşâf, II, 414; III, 37; Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb (et-Tefsîrü’l-kebîr) (nşr. M. Muhyiddin Abdülhamîd), Kahire 1934-62, XXIII, 49; Teftâzânî, Sa’duddîn Mes’ûd b. Ömer, Şerhu’l-Makâsıd, (nşr. Abdurrahman Umeyre), Beyrut 1409/1989, V, 6; Cürcânî, Seyyid Şerîf, et-Ta‘rîfât, Beyrut 1983/1403, “er-resûl” md. .

[47] bk. el-A‘râf 7/157, 158; Meryem 19/51, 54; el-Ahzâb 33/40; el-Hac 52/22.

[48] el-A‘râf 7/157.

[49] el-İsrâ 17/105.

[50] bk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî, el-Mu‘cem, “nezir” md.

[51] er-Ra‘d 13/7.

[52] bk. Meryem 19/30; Sâd 38/30, 44.

İKİNCİ BÖLÜM

NÜBÜVVETİN İMKÂNI VE GEREKLİLİĞİ

III. Nübüvvetin İmkânı

Nübüvvet aklen mümkün olup, muhal (imkânsız) kabul edilecek bir şey değildir. Bu husus hem ulûhiyyet makamı hem de vahyin muhatabı bulunan insan açısından ele alınabilir.

A. Ulûhiyet Makamı Açısından

Allah Taâlâ konuşan ve dileyen (kelâm ve irade sahibi) bir varlıktır. O’nun yaratıcı oluşu nasıl ki kâinatı vücuda getirmiş ve bu sıfatının bir tecellisi olmuşsa konuşan ve dileyen bir varlık oluşunun da tecelli etmesi gerekir. Allah Taâlâ’nın kulları arasından seçtiği elçiler aracılığıyla onlara emir ve yasaklarını bildirmesi ve o elçilerine iman ve itaat etmelerini istemesi demek olan nübüvvet, O’nun söz konusu sıfatlarının tecellisidir. Nübüvvetin imkânsız olduğu ileri sürülürse, Allah’ın konuşma sıfatının tecelli ettiğini söylemek imkânsız hâle gelir. Aynı şekilde Allah’ın irade sıfatı da nübüvvetin imkânını ortaya koyar. Zira Allah Taâlâ yarattıklarına iradesini peygamberleri aracılığıyla bildirmiştir. Öte yandan nübüvvet Allah’ın insanlara bir lütfudur, Allah’ın adalet ve hikmetinin bir gereğidir. Çünkü, Allah Taâlâ cinleri ve insanları kendisine kulluk yapması için yaratmış[53] ve onlar Allah’a nasıl kulluk yapılacağını ancak peygamberlerin tebliği ile öğrenilebilmiştir. Bununla birlikte insan akleden ve bildikleri arasında mukayeseler yaparak yeni bilgiler üretebilen bir varlıktır. Ancak insanın bu gücü elbette sınırlıdır. İnsanın etrafında olup biteni anlaması, anlamlandırması, bir bütün olarak varlığı ve olayları Yaratan ve yaratılanlar ilişkisi açısından mâkul bir muhteva ile değerlendirmesi zor, hatta bazı şartlarda imkânsızdır. Bu hususlar göz önünde bulundurulduğunda insanoğlu için nübüvvet Allah’ın bir rahmeti, lütfudur.

B. İnsan Açısından

Meseleye insan açısından yaklaşarak da nübüvvetin mümkün olduğu söylenebilir. Dünyadaki canlı-cansız varlıkların farklı özellikler taşıdıkları bilinen bir gerçektir. İnsanlar da kendi aralarında doğuştan sahip oldukları kabiliyet ve özellikler bakımından birbirinden farklıdır. Onların insan olmak bakımından ortak özellikleri bulunmakla beraber zekâ seviyeleri ve kavrayışları farklıdır. Kur›an-ı Kerîm’de de işaret edildiği gibi insan olarak yaratılmakta eşit olmak, bütün özellik ve kabiliyetlerde eşit olmayı gerektirmemektedir. Bu noktadan hareketle bazı insanların fizikî ve ruhî bakımdan farklı özelliklerde yaratılmış olmakla diğerlerinin görmedikleri varlıkları görmeleri, duymadıkları sesleri işitmeleri ve hatta fizik ötesi alemle irtibat kurmaları aklen mümkündür. Görme duyusu bulunmayan bir insana göre bu duyuya sahip bulunan kişinin varlık ve etrafındaki olaylar hakkında daha çok bilgiye ulaşması nasıl mâkul ise farklı kabiliyette yaratılan bir insanın metafizik alemle irtibat kurması ve vahiy meleğini görüp ondan değişik bilgiler alması da mümkün ve mâkuldür. Bu hususa, Hz. Peygamber’in özelliklerinden bahsedilirken, Kur›an-ı Kerîm’de “De ki: Kör olanla gören bir olur mu? Hiç düşünmüyor musunuz?”[54] ayetiyle işaret olunmuştur. Yine Kur’an’da “Nûh dedi ki: “Ey Kavmim! Söyleyin bakalım; şâyet ben Rabbimden gelen apaçık bir delil üzerinde isem ve O kendi katından bana bir rahmet vermiş de, siz ona karşı kör kalmışsanız, onu istemediğiniz halde, biz sizi ona zorlayacak mıyız?”[55] meâlindeki ayetle peygamberlerin farklı kabiliyet ve özelliklere sahip kılınması ve böylece fizik ötesi alemle irtibat kurup akıl ve duyular yoluyla üretilemeyecek bilgiye ulaşmaları mümkün görülmüş[56] ve nübüvvetin de aklen imkân dahilinde olduğuna dikkat çekilmiştir.

IV. Nübüvvetin Gerekliliği

Kur’an’da Allah’ın, ezelî, ebedî, yaratıklara benzemeyen, varlığı kendi zâtının gereği olan yegâne İlâh olduğu açıkça ifade edilir.[57] O, hayat, irade, kudret, kelâm sahibi, her şeyi bilen, gören, işiten ve yaratan aşkın bir varlıktır.[58] Söz konusu kemal sıfatlarla nitelenen Allah, evreni ve evren içinde mükemmel bir varlık olan insanı yaratmış[59] ve insanı yeryüzünde “halîfe”si kılmakla[60] diğer yaratıklar arasında farklı bir konuma yerleştirmiştir. Kainattaki her şey insan için ve onun hayatiyetinin devamını sağlayacak şekilde yaratılmıştır.[61] Öte yandan Kur’an’da insanın evrende başıboş bırakılmadığı, kendi haline terk edilmediği,[62]

وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلاَّ لِيَعْبُدُون

“Cinleri ve insanları, ancak bana kulluk etsinler diye yarattım”[63]

ayetiyle de ona kulluk görevinin yüklendiği belirtilmektedir. İmam Mâtürîdî, bu ayetin “cinleri ve insanları benden başkasına ibadet etmeleri için yaratmadım” veya “onları başkasına değil, bana ibadet etmelerini emretmek için yarattım” şeklinde anlaşılması gerektiğini belirtmiştir.[64] Zemahşerî aynı ayetin yorumunda insan iradesini devreye sokarak Allah’ın zorla değil kendi tercihlerini kullanarak kulluk etmelerini murat ettiğini, bu sebeple bazılarının ibadet etmemeyi tercih ettiğini ifade etmiştir.[65] Fahreddin er-Râzî de (ö. 606/1210) cinlerin ve insanların yaratılmasındaki temel gayenin kulluk olduğunu, bunun keyfiyetinin/niteliğinin ise ancak peygamberlerin tebliği ile öğrenilebileceğini vurgular.[66]

Bir başka ifade ile insanın Allah’a karşı kulluğunu nasıl yerine getireceği, O’nun razı olduğu ve olmadığı şeylerin neler olduğunu bilmesi gerekmektedir. İnsan, aklını ve bazı yeteneklerini kullanarak kâinatta her şeyin bir ahenk ve düzen içinde yaratıldığını ve bunların tesadüfen veya herhangi bir şekilde oluşamayacağını, onları yaratan, idare eden ve mevcut düzeni devam ettiren bir İlâhın olması gerektiğini akleder/bilebilir. O’nun rızasına uygun bir şekilde kulluğunu yerine getirebilmesi ancak O’nun bildirmesiyle yani bir peygamberin tebliği ile mümkün olmuştur.

Nitekim alimler, Allah’ın insanlardan kulluk istemekle onların menfaatini gözettiğini, mülkünde tasarruf sahibi olan Yüce Varlığın, kullarına bazı şeyleri emretmesi veya nehyetmesinin akla aykırı bir şey olmadığını, hatta bu bağlamda emir ve nehyin zorunlu olduğunu da belirtmişlerdir.[67] İnsanın faydasına olan şeyin gerekliliği, zararına olanın da kötülüğü aklen sabittir. Akıl bunları kavramaktan aciz kalınca Cenâb-ı Hak peygamber göndermek suretiyle bu hususları bildirmiştir.[68]

A. İnsanın Fıtratı Açısından

İnsanın yaratılmışlar içindeki özel konumu ve asıl görevini yani Allah Taâlâ’ya kulluğunu vurguladıktan sonra nübüvvete ihtiyacını temellendirmek için insanın psikolojik yapısıyla ilgili Kur’an’daki nitelemeleri gözden geçirmek önemlidir. Kur’an’da insanın bazı zaaflarına da işaret edilmekte, karşılaştığı sıkıntılara tahammül etmekte zayıflığı[69] ve aceleci[70] olduğu ifade edilmekte: “Eğer insana tarafımızdan bir rahmet (nimet) tattırır da sonra bunu ondan çekip alırsak tamamen ümitsiz ve nankör olur. Eğer kendisine dokunan bir zarardan sonra ona bir nimet ihsan edersek, elbette “kötülükler benden gitti” der. Çünkü o (bunu derken) şımarıktır, kibirlidir”[71] ayetiyle de nankörlüğü dile getirilmektedir. Öte yandan Kur’an’da, “Gerçekten insan, pek hırslı (ve sabırsız) yaratılmıştır. Kendisine fenalık dokunduğunda sızlanır, feryat eder. Hayır dokundu mu (yoksullara) vermez (sıkı tutar). Ancak namaz kılanlar bunun dışındadır”[72] cümleleriyle de insanın hırsına dikkat çekilir. İmam Mâtürîdî ayetle ilgili açıklamalarında kişinin “hırslı” yaratıldığını ifade etmek için kullanılan “helû‘” kelimesinin “dünya lezzetlerine istekli, sıkıntılı şeylerden kaçan” anlamına geldiğini belirterek insanın aceleci, ihtiraslı, zarar ve sıkıntı veren bütün şeylerden kaçan bir fıtratta yaratıldığını vurgulamıştır.[73] Fahreddin er-Râzî, bu özelliklerin umûmî olarak insana veya sadece kâfirlere atfedilmesi hususunda ihtilaf edildiğini belirttikten sonra “şayet bunlar fıtrî ve zarûrî özellikler olsaydı, inananların da bunları terke gücü yetmezdi” der.[74] Kur’an’dan hareketle insanın sahip olabileceği birtakım olumsuz özellikleri aktarmakla onun aleyhine bir yargıya varmak amaçlanmamış, sadece bazı beşerî özellikler ve sosyal şartlar karşısında kişinin değişik tutumlara girebileceği gerçeğine dikkat çekilmek istenmiştir. Bu yolla insanın fıtratı gereği nübüvvete olan ihtiyacının temelleri ortaya konulmak istenmiştir.

B. İnsanın Hidayeti Açısından

Peygamberlerin fonksiyonu hakkındaki Kur’an ayetleri değerlendirildiğinde, nübüvvetin asıl hedefini “insanlığın hidayetine vesile olmak” şeklinde özetlemek mümkündür. Son Peygamber’in tebliğ ettiği Yüce Kitabın öncelikle “O, müttakîler için bir yol göstericidir”[75] şeklinde nitelenmesi önemlidir. Allah, Kur’an’da kendilerini de hidâyete ulaştırdığını belirttiği peygamberler[76] hakkında

وَلِكلِّ قَوْم هَادٍ

“Her toplumun bir yol göstericisi vardır”,[77]

وَجَعَلناَهُمْ أَئِمَّة يَهْدُونَ بأَمْرنَا

“Onları emrimizle doğru yolu gösteren önderler yaptık”[78] buyurmaktadır.

Peygamberlerin Allah Taâlâ’nın dînini tebliğ etmek suretiyle insanların hidayetine vesile olmaları:

كَمَٓا اَرْسَلْنَا فِيكُمْ رَسُولًا مِنْكُمْ يَتْلُوا عَلَيْكُمْ اٰيَاتِنَا وَيُزَكِّيكُمْ وَيُعَلِّمُكُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَيُعَلِّمُكُمْ مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ

“Nitekim kendi içinizden, size ayetlerimizi okuyan, sizi mânevî kirlerden arındıran, kitap ve hikmeti ve bilmediklerinizi öğreten bir Resûl gönderdik”[79]

meâlindeki ayetle dile getirilmiştir. Müfessirler söz konusu ayette geçen “kitap”tan maksadın Kur’an olduğunu, hikmetin ise derin anlayış, helal-haram, güzel öğüt ve isabetli görüş manalarına geldiğini, okunan ayetlerin de Kur’an ayetleri olduğunu ifade ettikten sonra, bu sayılanlarla peygamberin insanlara Allah’a itaatı, O’nun razı olacağı hususları, ibadetleri, dünya ve ahiretle ilgili hayırlı işleri, güzel ahlaka dair ilkeleri öğretmek suretiyle onları arındırdığına dikkat çekmişlerdir.

C. İnsanlar Arasındaki İhtilaflar Açısından

Kur’an’da geçmiş ümmetlerin peygamberlere indirilen kitaplar[80] ve daha başka konularda[81] fikir ayrılıklarına düştükleri anlatılır. Bu ihtilaf konuları dinî olabileceği gibi, insanlar arasında adaletle hükmedilmeyi gerektirecek muhtelif dünyevî meseleler de olabilmiştir. Peygamberler bu noktada yanlış anlaşılan konuları ve fikir ayrılıklarını âdil bir hükümle giderici olarak takdim edilmişlerdir. İnsanlar arasında çeşitli sebeplerle oluşan görüş ayrılıkları nübüvveti gerekli kılan bir başka hususu oluşturmuştur.

Kur’an’da, insanların çeşitli sebeplerle fikrî ihtilaflara düşebileceğine,

كَانَ النَّاسُ أُمَّة وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللهُ النَّبِيِّينَ مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ وَأَنزَلَ مَعَهُمُ الكِتَابَ بالحَقِّ لِيَحْكمَ بَيْنَ النَّاس فِيمَا اختَلفوا فِيهِ وَمَا اخْتَلفَ فِيهِ إلا الذِينَ أوتُوهُ مِن بَعْدِ مَا جَاءتهُمُ البَيِّنَاتُ بَغيًا بَيْنَهُمْ فهَدَى اللهُ الذِينَ آمَنُواْ لِمَا اختَلفوا فِيهِ مِنَ الحَقِّ بِإذنِهِ وَاللهُ يَهْدِي مَن يَشَاء إِلَى صِرَاطٍ مسْتَقِيم

“İnsanlar tek bir ümmet idi. Sonra Allah, müjdeleyici ve uyarıcı olarak peygamberleri gönderdi. İnsanlar arasında, anlaşmazlığa düştükleri hususlarda hüküm vermeleri için, onlarla beraber hak yolu gösteren kitapları da gönderdi. Ancak kendilerine kitap verilenler, apaçık deliller geldikten sonra, aralarındaki zulüm ve hasetten ötürü dinde anlaşmazlığa düştüler. Bunun üzerine Allah iman edenlere, üzerinde ihtilafa düştükleri gerçeği izniyle gösterdi...”[82]

meâlindeki ayet ile işaret edilmekte ve oluşan fikir ayrılıklarının, hakkı gösteren kitaplarla gönderilmiş peygamberler tarafından bertaraf edildiği belirtilmektedir.

Geçmiş ümmetlerin çeşitli dinî ve dünyevî konularda aralarında ihtilafa düştükleri ve bunların hallinin Kur’an’la sağlandığı, zira onun önceki kitapları da tasdik ettiği bildirilmiştir. Ayette tevhid, adalet ve helal-haram gibi konularda meydana gelen ihtilafların açıklanması için peygamberimize Kur’an’ın gönderildiğine işaret edilmiştir.[83]

İnsanlar asıl görevleri olan kulluğu gereğince yerine getirebilmek için tabii olarak peygamberlere ihtiyaç hissederler. Buna geçmiş ümmetlerin gerek itikadî gerekse amelî konularda fikir ayrılıklarına düşmeleri de ilave edilirse bu ihtiyacın daha da arttığını söylemek gerekir. Zira insanda en iyi ve en güzel olanı elde etme ve buna sadece kendilerinin lâyık olduğu düşüncesi vardır. Anlaşmazlık halinde konuyu çözmek için yardımına müracaat edilecek, tarafların gönüllerini ve sözlerini birbirine yakınlaştıracak herhangi bir kimse bulunmazsa, onların birbirine düşmeleri sebebiyle fesat ve bozgunun başlaması hızlanır. Allah Taâlâ’nın rızasını, emir ve nehiylerini toplumlara tebliğ edecek olan peygamberlere ihtiyaç kaçınılmazdır.

Öte yandan sıradan insanlar şöyle dursun alimler dahi din ve dünya ile ilgili konularda kendi lehlerine olan şeyi anlama konusunda eşit kabiliyete sahip değildir. Birine göre doğru olan diğerinin nazarında yanlış olabilir. Hal böyle olunca, Allah katında kulların hayrına olan şeylerin, onlar tarafından farklı değerlendirilmesi kaçınılmazdır. Bu sebeple Allah Taâlâ bu tür konuları kullarına peygamberleri aracılığıyla bildirir.

İnsan, Allah’ın varlığını, bazı şeylerin iyi, bazılarının da kötü olduğunu kendi aklı ve tefekkürü ile bulabilir, ama Allah’a nasıl kulluk edileceğini ve dinî hükümlerin tamamını kendi gayretiyle bilemez. Öte yandan zamanla peygamberlerin Allah’tan tebliğ ettikleri konularda da ihtilaflar ortaya çıkmış ve insanlık farklı dönemlerde uyarılmak durumunda kalmıştır. Ferdin içinde bulunduğu şartlara bağlı olarak psikolojisi zaman zaman onu yanlış şeyleri tercih etmeye de sevk edebilmiştir. Dolayısıyla insanın, Yaratıcı’nın hidayetini kendilerine ulaştırarak dünya ve ahiret saadetini elde etmeye yardımcı olan, fert ve toplumların ıslahını gaye edinen, aralarında adaletle hükmeden ve onlara “güzel bir örnek”[84] olan peygamberlerden müstağnî kalmaları söz konusu olamaz.

[53] ez-Zâriyât 51/56.

[54] bk. el-En‘âm 6/50.

[55] bk. Hûd 11/28, 88.

[56] Nübüvvetin imkânı konusunda bk. Topaloğlu, Bekir, Yavuz, Yusuf Şevki, Çelebi, İlyas, İslam’da İman Esasları, Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2015, s. 306-309; Yavuz, Yusuf Şevki, “Nübüvvet”, DİA, XXXIII, 282.

[57] Mesela bk. el-Bakara 2/163, 255; en-Nisâ 4/87, 171; el-En‘âm 6/101; et-Tevbe 9/31; el-İsrâ 17/42-43; Meryem 19/65; el-Furkân 25/58; el-Kasas 28/88; eş-Şûrâ 42/11; er-Rahmân 55/26-27; el-Hadîd 57/3; el-İhlâs 112/1.

[58] Mesela bk. el-Bakara 2/20, 28-29, 37, 77, 96, 106, 109, 117, 148, 185, 253, 255; Âl-i İmrân 3/2, 5, 26, 40, 47; en-Nisâ 4/164; el-Mâide 5/1, 17; el-Enfâl 7/39; et-Tevbe 9/98, 10; Hûd 11/4, 107; el-Hicr 15/86; el-İsrâ 17/1, 99; Tâhâ 20/111; en-Nûr 24/45; el-Kasas 28/68; el-Mü’min 40/65.

[59] bk. el-Vâkı‘a 56/57-59; et-Teğâbun 64/2; el-Mürselât 77/20-23.

[60] bk. el-Bakara 2/30.

[61] bk. el-Bakara 2/29.

[62] bk. el-Kıyâme 75/36.

[63] ez-Zâriyât 51/56.

[64] Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Kur’ân, (nşr. Muhammed Masum Vanlıoğlu), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2007, XIV, 156.

[65] Zemahşerî, el-Keşşâf, IV, 32.

[66] Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XXVIII, 231-234.

[67] Mâtürîdî, Muhammed b. Muhammed, Kitâbü’t-Tevhîd (nşr. Bekir Topaloğlu-Muhammed Aruçi) Ankara 2003, s. 178; Nesefî, Ebü’l-Mu‘în, Tebsıratü’l-edille fi’l-kelâm (nşr. Claude Salamé), Dımaşk 1990, I, 448; Nûreddin es-Sâbûnî, el-Kifâye fî’l-hidâye (nşr. Muhammed Aruçi), Beyrut: Daru İbn Hazm; İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM), 2014/1435, s. 175-183.

[68] bk. Kâdî Abdülcebbâr, Şerhu’l-usûli’l-hamse (nşr. Abdülkerîm Osman), Kahire 1384/1965, s. 564-565.

[69] bk. en-Nisâ 4/28; Fussilet 41/49.

[70] bk. el-Enbiyâ 21/37.

[71] Hûd 11/9-10; ayrıca bk. el-İsrâ 17/67-69, 83; el-Hac 22/66; el-Mü’minûn 23/78; el-Ankebût 29/65-66; er-Rûm 30/33-36; Yâsîn 36/77; ez-Zümer 39/49-50; el-Mü’min 40/61; Fussilet 41/49-51; eş-Şûrâ 42/48; et-Teğâbun 64/2; el-Me‘âric 70/19-21; el-Fecr 89/15-16; el-‘Âdiyât 100/6-11.

[72] el-Me‘âric 70/19-22; ayrıca bk. el-Fecr 89/16-20.

[73] Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Kur’ân, (nşr. Abdullah Başak), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2010, XVI, 101.

[74] Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XXX, 128-129.

[75] el-Bakara 2/2.

[76] bk. el-En’âm 6/84, 90; Meryem 19/58.

[77] er-Ra‘d 13/7.

[78] el-Enbiyâ 21/73.

[79] el-Bakara 2/151.

[80] bk. Hud, 11/110; Fussilet, 41/45.

[81] bk. Âl-i İmrân 3/55; en-Nisâ 4/59.

[82] el-Bakara 2/213.

[83] Tabersî, Ebû Ali el-Fazl b. Hasan, Mecme‘u’l-beyân fî tefsîri’l-Kur’ân (nşr. Hâşim er-Resûl el-Mahallâtî-Fazlullah et-Tabâtabâî), Beyrut 1406/1986, VI, 569.

[84] bk. el-Ahzâb 33/21.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

PEYGAMBERLİKLE İLGİLİ TEMEL KONULAR

V. Peygamberliğin Vehbîliği

Kur’an’da peygamberlik, Allah Taâlâ’nın, kulları arasından seçtiği şahıslara verdiği bir lütuf ve bir rahmet olarak takdim edilir. İnsanların kendi istek ve çabalarıyla bu görevi elde etmeleri mümkün değildir. Peygamberlerin Allah tarafından bu görev için tercih edildiğini,[85] onların seçkin kişiler[86] olduklarını belirten ayetler yanında doğrudan Allah’ın peygamberliği dilediği kimselere vereceğini ifade eden ayetler de vardır.

İsrailoğullarından “Allah’ın kullarından dilediği kimselere fazl-u kereminden ihsan etmesini kıskandıkları için Allah’ın indirdiğini (Kur’an’ı) inkâr ederek kendilerini harcamaları ne kötü şeydir!...”[87] şeklinde bahseden ayette yer alan “Allah’ın fazlı”nın, “peygamberlik” olduğu, dolayısıyla İsrailoğullarının beklentisinden farklı olarak Allah’ın dilediğini peygamber kılacağı[88] insanların bu makamı/görevi kendi gayretleriyle elde etmelerinin mümkün olmadığı gerçeği vurgulanmıştır. Konuyla ilgili olarak:

وَإِذا جَاءتهم آيَة قالوا لن نؤْمِنَ حَتى نُؤْتَى مِثلَ مَا أوتِيَ رُسُلُ اللهِ اللهُ أَعْلمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رسَالتَهُ

“Onlara bir ayet geldiği zaman derler ki: Allah’ın peygamberlerine verilenler gibi bize de verilinceye kadar asla iman etmeyeceğiz. Allah, elçiliğini nereye vereceğini çok iyi bilendir...”[89]

meâlindeki ayeti de ele almak mümkündür. Hz. Peygamberin tebliğ döneminde Mekkeli müşriklerden Velid b. Muğîre’nin: “Eğer nübüvvet hak olsaydı, ona senden daha lâyık olurdum. Çünkü ben senden hem yaş itibariyle daha büyüğüm hem de daha zenginim.”; Ebû Cehil’in de: “Ona geldiği gibi bize de vahiy gelmedikçe ona ne rıza gösterir, ne de tâbi oluruz” demesi üzerine söz konusu ayetin inzâl olunduğu belirtilmiştir.[90] Söz konusu ayetle ilgili olarak Tabersî (ö. 548/1153), “Allah, gönderilmesi insanlar açısından en uygun olanı, risâletin yükünü kaldırabilecek, tebliğindeki zorluk ve eziyetlere katlanabilecek kimseyi çok iyi bilendir”[91] şeklindeki yorumlara yer verir.

VI. Her Ümmete Peygamber Gönderilmesi

Kur’an’da bütün peygamberlerin isimleri verilmediği gibi, hangi toplumlara hangi peygamberlerin gönderildiği de tam olarak belirtilmemiştir. Her topluma peygamber gönderildiği, “Her ümmetin bir peygamberi vardır...”;[92] “...Her toplumun bir yol göstericisi vardır”;[93] “Andolsun biz, her millet içinde: “Allah’a kulluk edin, şeytandan kaçının” diye bir elçi gönderdik...”[94] ve “Biz seni gerçek ile birlikte müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik. Her millet içinde mutlaka bir uyarıcı (peygamber gelip) geçmiştir”[95] şeklindeki ayetlerle dile getirilmiştir. Aktardığımız son ayetten hareketle, peygamberimizden önce de her millete bir uyarıcı yani peygamber gönderildiği kabul edilmiştir.[96]

Konuyla ilgili olarak Kur’an’da:

وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ فِي شِيَعِ الْأَوَّلِينَ

“Andolsun senden önceki kavimlerin kolları içinde de elçiler gönderdik”[97]

şeklinde bir ayet dikkat çekmektedir. Ayette yer alan “evvelkilerin kolları (şî‘a) içinde” ifadesine değişik anlamlar verilmiştir. Bu durumda ilgili ayet, genel anlamda ümmetlere olduğu gibi kavimlere tâbi olan, onları oluşturan ve nüfuzları altında bulunan kabilelere de peygamber gönderildiğini ifade etmektedir.[98]

وَلَوْ شِئْنَا لَبَعَثْنَا فِي كُلِّ قَرْيَةٍ نَذِيراً

“Eğer biz dileseydik her kasabaya bir uyarıcı gönderirdik”[99]

meâlindeki ayet de “Ey Muhammed! Eğer biz isteseydik, sana yüklediğimiz tebliğ emrini ve onu yerine getirme işini başkasına da verirdik, bu sana tümünü üstlenmekten daha kolay olurdu” veya “Seninle aynı zamanda başka birini de risâlet için seçer ve başka şehirlere gönderirdik. Fakat böyle yapmadık, insanlar arasında bu görevi sana ait kıldık” şeklinde yorumlanmıştır.[100]

Öte yandan Kur’an’da:

“Rabbin, kendilerine ayetlerimizi okuyan bir peygamberi memleketlerin ana merkezlerine göndermedikçe, o memleketi helâk edici değildir”[101]

meâlindeki ayette Resûlüllah’a hitap edildiği, “memleketlerin ana merkezi”nden de Mekke şehrinin kastedildiği, çünkü Mekke’nin, etrafındaki beldelere göre büyük bir merkez olduğu ifade edilmiştir.[102] Ayrıca dünyadaki diğer memleketlerin merkezini teşkil eden büyük yerleşim yerlerinin de kastedilmiş olması mümkündür.[103] Bu bilgilerden hareketle ayette doğrudan Mekke’ye işaret edilmiş olsa bile, peygamberlerin kimsenin bulunmadığı tenha yerlere değil, tebliğlerine imkân sağlayacak şekilde bulunduğu yörede merkezî bir konumda olan yerleşim bölgelerine gönderildiği sonucunu çıkarmak mümkündür.

Neticede Kur’an-ı Kerîm’de, isimleri tek tek verilmese de, her ümmete peygamber gönderildiği ve onlara kendi lisanlarıyla hitap edildiği prensibine vurgu yapılmıştır. Konuyla ilgili ayetler bir bütünlük içinde değerlendirildiğinde Allah’ın geçmiş milletlerin çeşitli kolları ve kabilelerine varıncaya kadar elçiler gönderdiği, ama bundan her memlekete, her kasabaya peygamber gönderildiği sonucunun çıkarılamayacağı anlaşılmaktadır. Peygamberlerin gönderildiği yerlerin tebliğ faaliyetlerine müsait vaziyette merkezî bir konumda olduğu şeklindeki genel prensibe ait birtakım ayrıntılar belirginleşmektedir. Öte yandan peygamber gönderilmedikçe azap edilmeyeceğini bildiren ayetler, insanın sorumluluğu ile ilahî hitap ilişkisi açısından önemli olan bir diğer konuyu oluşturmaktadır. Her ne kadar insan kendi aklıyla ve bazı yetenekleriyle Allah’ın varlığı ve hatta birliği şuuruna erse de peygamber gelmeden ve onun tebliği ile bilinebilecek hükümler öğretilmeden sorumlu tutulmayacağı sonucu ortaya çıkmaktadır.

VII. Peygamberlerin Sayısı

Kur’an’da çeşitli ayetlerde bazı peygamberlerin isimleri zikredilmekle[104] birlikte haklarında bilgi sahibi olmadığımız peygamberlerin mevcudiyetine de işaret edilmiştir.[105] Bu sebeple peygamberlerin sayısı hakkında kesin bir rakam vermek mümkün değildir. İbn Kesîr Kur’an’da isimleri geçmeyen peygamberlerin geçenlerden kat kat fazla olduğu görüşündedir.[106] Ahmed b. Hanbel’in (ö. 241/855) Müsned’inde enbiyânın sayısının yüzyirmidörtbin iken bunlardan üçyüzonüçünün resûl olduğunu bildiren bir rivayet mevcuttur.[107] Bu rivayeti dikkate alarak bazı kaynaklarda Müslüman tarihçilerin, nebîlerin sayılarının yüzyirmidörtbin, resûllerin de üçyüzonüç olduğunda icmaa vardıkları kaydedilmiştir.[108] Peygamberlerin hepsinin Allah tarafından gönderildiğini kabul etmenin, onların sayısını Allah’a bırakmanın uygun olacağı, belli bir sayının kabulü halinde, asıl sayının bundan fazla veya eksik olması ihtimalinin bulunduğu, bu durumda bazı peygamberleri kabul edilen sayının dışında bırakmak veya bazılarını peygamber olmadığı halde sayıya dahil etmek gibi bir yanlışa düşüleceği söylenmiştir ki,[109] bu görüş Kur’an’ın beyanı açısından isabetli görünmektedir.

VIII. Peygamberlerin Beşer Oluşu ve Cinsiyeti

Peygamberlerin beşer oluşu, diğer insanlar gibi beşerî sıfatlara sahip bulunuşları Kur’an’da sıklıkla vurgulanmaktadır. Öte yandan hitap ettikleri insanların peygamberlerin kendi cinslerinden olmalarına sürekli itiraz ettikleri görülür. Hz. Peygambere “Ben ancak sizin gibi bir beşerim”[110] demesi emredilirken, ondan önce de yemek yiyen, çarşılarda yürüyen peygamberlerin gönderildiği,[111] onların da eşlerinin ve çocuklarının olduğu[112] belirtilmiş,

وَمَا جَعَلْنَاهُمْ جَسَدًا لَّا يَأْكُلُونَ الطَّعَامَ وَمَا كَانُوا خَالِدِينَ

“Biz onları yemek yemez birer ceset kılmadık ve onlar ölümsüz de değillerdir”[113]

şeklindeki ifadeler ile peygamberlerin de ölümlü varlıklar olduğu açıkça belirtilmiştir.

Peygamberler ile diğer insanlar arasındaki tek farkın, onların Allah’tan vahiy almalarından ibaret olduğu belirtilmiş,[114] onların bu imtiyazla beşer statüsünden çıkarılmayıp tebliğ ettikleri dini uygulama yönünden diğer insanlar gibi sorumlu tutuldukları ifade edilmiştir.[115] Diğer insanlardan herhangi bir farkı bulunmayan peygamberler yemek, içmek, evlenmek, hastalanmak ve ölmek gibi fizyolojik açıdan beşer türüne ait bütün özellikleri taşırlar.

Kur’an-ı Kerîm’de peygamberlerin insanlardan seçilmesine yöneltilmiş olan pek çok itiraz aktarılmış ve inkârcıların “Bir beşer mi bizi doğru yola götürecekmiş?[116] deyip yüz çevirmeleri önceki ümmetlerin azaba uğratılmalarının sebebi olarak gösterilmiştir. Bu itirazlar, “Bu ne biçim peygamber, (bizler gibi) yemek yiyor, çarşılarda dolaşıyor! Ona bir melek indirilmeli ve o da kendisiyle birlikte uyarıcı olmalı değil miydi! Yahut kendisine bir hazine verilmeli veya yiyeceğini sağlayacağı bir bahçesi olmalı değil miydi?...”[117] şeklinde dile getirilmektedir. Yine Kur’an’da “Allah, peygamber olarak bir beşeri mi gönderdi?” şeklindeki itiraza “...Eğer yeryüzünde yerleşmiş gezip dolaşan melekler olsaydı, elbette onlara gökten, peygamber olarak bir melek gönderirdik”[118] şeklindeki cümleyle cevap verilmiştir.

Peygamberlerin meleklerden gönderilmesi yönündeki ısrara Allah Taâlâ: “Eğer peygamberi bir melek kılsaydık muhakkak ki onu insan suretine sokar, onları yine düşmekte oldukları kuşkuya düşürürdük”[119] buyurmaktadır. İnsanlara peygamber olarak melek gönderilmesi, inkâr etmeleri durumunda onların aleyhine, çok açık bir delil teşkil ederdi. Kâfirler onun peygamberliğine inanmadıkları takdirde de Allah’ın sünneti gereği toptan azaba uğratılarak helâk edilirlerdi. Bu tür bir azaba çarptırılmamaları için onlara meleklerden peygamber gönderilmemiştir. Öte yandan meleklerin peygamber olarak gönderilmesi, onların peygamberliğine çok açık bir delil oluşturacağı için, kulun iradesini devre dışı bırakırdı. Bu durum da, teklifin/insanları mükellef tutmanın şartlarını ortadan kaldırırdı. Oysa Allah Taâlâ âdildir ve kullarını iradelerini kullanabilecekleri şartlarda sorumlu tutmuştur.

Allah Taâlâ, peygamberlerini beşerden seçmek suretiyle insanlar için kolaylık dilemiştir. Nitekim, Kur’an’da “Andolsun size kendinizden öyle bir Peygamber gelmiştir ki, sizin sıkıntıya uğramanız ona çok ağır gelir. O, size çok düşkün, mü’minlere karşı çok şefkatli ve merhametlidir”[120] buyurulur. Peygamberlerin gönderilme sebeplerinden biri de insanların sıkıntılarını bertaraf ederek, kendilerini dünya ve ahiret mutluluğuna kavuşturmaktır. Bu ise ancak kendi cinslerinden olan, onlarla birlikte yaşayan, onların problemlerini ve sıkıntılarını bilen bir kimsenin peygamber olarak görevlendirilmesiyle mümkün olur.

Allah’tan gelen emir ve nehiylerin ve bunların içerdiği hikmetlerin zihinlerde herhangi bir karışıklığa meydan vermeyecek şekilde muhatap kitleye ulaştırılması yönünden de peygamberlerin beşerden seçilmesi zorunlu görülmüştür. Çünkü onlar, içinde yaşadıkları toplumların ve toplumu meydana getiren fertlerin eşyanın hakikatini bilme ve etraflarında olanları kavramadaki kudret ve yeteneklerinin derecesini en iyi bilen, en isabetli şekilde değerlendiren kimselerdir. Öte yandan her canlının ancak kendi türüne meyleder bir şekilde yaratıldığı unutulmamalıdır. Dolayısıyla insanların gereken saygı ve hürmeti gösterebilmeleri, Allah’tan getirdikleri mesajları kabul edebilmeleri ve davetlerine herhangi bir şüphe ve tereddüte düşmeden icabet edebilmeleri için peygamberler insanlardan seçilmiştir.

Peygamberlerin cinsiyeti konusuna gelince Kur’an’da isimleri geçen peygamberlerin hepsi erkek olup herhangi bir kadının peygamberliğinden bahsedilmemektedir. Bunun da ötesinde Kur’an’da erkeklerden (ricâl) başka vahye mazhar kılınmış peygamberlerin gönderilmediğini beyan eden ayetler vardır.[121] Mâtürîdî, söz konusu ayette geçen “rical” kelimesini, öncelikle mutlak anlamda “beşer” olarak anlamış ve buna bağlı olarak da Allah’ın melek ve cinlerden değil beşerden peygamber gönderdiğini bildirmiş, daha sonra aynı kelimeyi “erkekler” şeklinde değerlendirerek kadın peygamberin görevlendirilmediğini belirtmiştir.[122] Zemahşerî ayette peygamberlerin meleklerden gönderilmediğine işaret olunduğunu belirtmiş, daha sonra İbn Abbas’tan (ö. 68/687) gelen bir rivayette peygamberler arasında kadın bulunmadığına dikkat çekildiğini nakletmiş, kendisi de nebîlerin hep erkek olduğunu eklemiştir.[123] Tabersî ve Fahreddin er-Râzî de ilgili ayetten hareketle kadınlardan peygamber gönderilmediği görüşündedirler.[124]

Ebü’l-Hasan el-Eş’arî kadınların nebîliğini kabul etmiş, ancak onlardan resûl gönderilmediğini ifade etmiştir.[125] Bazı alimler Allah Taâlâ’nın melek aracılığıyla Meryem,[126] Hz. Mûsâ’nın annesi[127] ve Hz. İbrâhim’in karısı Sâre’ye[128] hitap etmesini onların nebî sayılması için yeterli kabul etmişlerse de, İbn Kesîr bu hitapların onların nebî sayılmalarını gerektirmeyeceğini belirtmiştir.[129]

Kur’an’da kendilerine hitap olunduğu için kadınlardan da nebî olabileceği görüşünü benimseyenler, “nebî” kavramını “tebliğle görevli olmasa da kendisine Allah’ın vahyettiği kimse” şeklinde tanımlamışlar ve onlardan resûl gönderilmediğini de belirtmişlerdir. Halbuki nebî ile resûl terimleri arasında birtakım farklar bulunsa da her ikisi de tebliğle görevli olup bir misyona sahiptirler. Peygamber oldukları iddia edilen kadınların nübüvvet müessesinin fonksiyonlarını icra ettiklerine dair herhangi bir bilgi mevcut değildir.

Neticede Kur’an’da herhangi bir kadının peygamberlik yaptığı belirtilmemektedir. Buna rağmen Allah dileseydi kadınlardan da peygamber seçer ve onlara gerekli yardımı sağlardı.

IX. Peygamber-Gayb İlişkisi

Gayb, “akıl ve duyular yoluyla hakkında bilgi edinilemeyen varlık alanı” şeklinde tanımlanabilir. Gaybın mutlak ve izâfî olmak üzere iki türünden söz edilebilir. Gayb, bütün yaratılmışlara hatta meleklere de kapalı olan alan olunca, bu ya hiçbir şekilde yaratılmışların bilgisine konu olmayacak türden, ya da bazı özel vasıta ve delillerle bilinebilecek türden olabilir. Bilgi edinebilmesi için bir vasıtaya ihtiyaç duyan mahlûkatın herhangi bir işaret ve delili olmayan birinci tür gaybı bilmesi ve kavraması mümkün değildir. Şu halde mutlak gayb, “Sadece Allah’ın bilgisi dahilinde olan ve O bildirmediği sürece herkese kapalı bulunan nesne ve olaylardır”. Allah’ın sadece peygamberlere vahiy yoluyla açıkladığı hususlar bu tür gaybdandır. İzâfî gayb ise “Yaratılmışların yalnızca bir kısmının vâkıf olabildiği şeylerdir”. Bir kimse için bilgisi dahilinde olmayan bir şey gayb iken, bu şey bilgisi dahilinde olana göre duyulur (meşhûd) cinstendir. Meselâ, meleklerin bilip de insanların bilmediği veya insanlardan bazısının bilip bir kısmının bilemediği meseleler bu tür gayba dahildir.[130] Dolayısıyla, burada ikinci tür değil de Allah’ın kendi iradesiyle peygamberlerine bildirmesi dışında bilinme imkânı olmayan birinci tür gayb üzerinde durulacaktır.

Konuyla ilgili olarak:

إِنَّ الله عِندَهُ عِلمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحَامِ وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَّاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ الله عَلِيمٌ خَبِيرٌ

“Kıyametin ne zaman kopacağı bilgisi şüphesiz yalnızca Allah katındadır. O, yağmuru indirir, rahimlerdekini bilir. Hiç kimse yarın ne kazanacağını bilemez. Hiç kimse nerede öleceğini de bilemez. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, (her şeyden) hakkıyla haberdar olandır.”[131]

meâlindeki ayet dikkat çekicidir. Müfessirler ayetin kapsamıyla ilgili açıklamalarında peygamberler de dahil olmak üzere insanlar arasında bir ayırıma gitmemişlerdir.[132]

Peygamberlere gelince, konuya ahireti tasvir eden bir ayetle giriş yapalım: “Allah resûlleri topladığı gün: “Size ne cevap verildi?” der. “Bizim bilgimiz yok, derler, gizlileri bilen yalnız sensin, sen!”[133] Burada sorulan, peygamberlerin ümmetlerinin onlara karşı nasıl bir tavır takındıkları, haklarında neler düşündükleri ve peygamberlerin ölümlerinden sonra ne yaptıkları gibi hususlardır. Peygamberler de âdeta “ümmetlerimizin iç dünyalarında ne gizlediklerini, arkamızdan neler yaptıklarını ancak sen bilirsin” diyeceklerdir.[134] Böylece peygamberlerin, gaybî hususların bilgisinin Allah’a has olduğunu ifade ettikleri görülmektedir.

Bu konuda tek tek peygamberlerle ilgili örneklere de rastlamak mümkündür. Meselâ Nûh, kavmine tebliğde bulunurken kavmi ona: “Biz seni sadece bizim gibi bir insan olarak kabul ediyoruz. Sana basit görüşlü ayak takımlarımızdan başkasının uymadığını görüyoruz” demiştir. Uzunca bir karşılıklı konuşmadan sonra o da kavmine: “Ben size: “Allah’ın hazineleri benim yanımdadır”, demiyorum. Gaybı da bilmem. “Ben meleğim”, de demiyorum”[135] diye cevap vermiştir. Nûh herhalde onların geleceğe yönelik gaybî sorularını cevaplayamayacağını, fayda ve zararlarına olacak şeyleri haber verecek şekilde gaybı bildiğini iddia edemeyeceğini dile getirmek istemiştir.[136]

Resûl-i Ekrem’e kıyametin ne zaman kopacağının sorulması üzerine kendisine: “Sana kıyameti, ne zaman gelip çatacağını soruyorlar. De ki: “Onun ilmi ancak Rabbimin katındadır. Onun vaktini O’ndan başkası açıklayamaz. Kıyametin kopuşu göklere de yere de ağır gelmiştir ve size ansızın gelecektir.” Sanki sen onu biliyormuşsun gibi sana soruyorlar...”[137] meâlindeki ayet indirilmiştir.

Peygamberler de dahil olmak üzere gaybı kimsenin bilemeyeceğini, gayb bilgisinin sadece Allah’a ait olduğunu belirten muhtelif ayetlerden[138] başka Kur’an’da Allah’ın kendi dilemesiyle bazı gaybî bilgileri peygamberlere vereceğini dile getiren ayetler de vardır. Münafıkların: “Eğer Muhammed söylediğinde doğru ise, bizden kim inanıyor, kim inanmıyor haber versin” demeleri üzerine, “Allah, müminleri şu bulunduğunuz durumda bırakacak değildir, eninde sonunda murdarı temizden ayıracaktır. Bununla beraber Allah, size gaybı da bildirecek değildir. Fakat O, resullerinden dilediğini seçer”[139] meâlindeki ayet vahyolunmuştur. Söz konusu ayetle ilgili olarak, Allah’ın insanlardan hiçbirini başkasının kalbinde olanı bilebilecek kabiliyette kılmadığı, mü’minin münafık ve kâfirden ancak deneme ve imtihan yoluyla tanınabileceği, Cenâb-ı Hakk’ın peygamberlerden dilediğine bazılarının sırlarını vahiy yoluyla bildirdiği şeklinde bir açıklama getirilmiştir.[140]

Bu noktada peygamber-gayb ilişkisini sadece geçmişte, anda veya gelecekte vâki olmuş, olan veya olacak olaylara dair haberlerin verilmesi ile sınırlamamaya dikkat etmek gerekmektedir. Peygamberin yaşadığı vahiy tecrübesi bizzat gaybî/metafizik dünya ile bir tür karşılaşmadır. Vahiyle haber verilen olguların çoğu yine gaybîdir.

Kur’an’da mutlak gaybı ancak Allah Taâlâ’nın bildiği ifade edilmektedir. Allah’a ait/has olan bilgiye O’nun bildirmesi dışında ulaşılabileceğine inanmak tevhîd anlayışına aykırı bulunmaktadır. Kur’an’da, Allah’ın, peygamberlerine dilediği kadar gayb bilgisi verdiği belirtilmekte, peygamberler de bu tür bilgilerini O’ndan aldıklarını ve O bildirmedikçe gaybı bilemeyeceklerini ifade etmektedirler. Peygamberlerin istedikleri zaman gaybî bilgileri haber verebilecekleri bir kabiliyetleri söz konusu değildir. Onların gaybdan haber vermesi nübüvvetin gereği bir sıfat olmadığı gibi, haber vermemesi de bir eksiklik değildir.

[85] bk. Âl-i İmrân 3/33; el-A‘râf 7/144; el-En‘âm 6/87; Yûsuf 12/6; Tâhâ 20/13, 122; el-Hac 22/75; el-Kalem 68/50.

[86] bk. en-Neml 27/59; Sâd 38/47.

[87] el-Bakara 2/90.

[88] Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Kur’ân (nşr. Ahmad Vanlıoğlu), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2005, I, 176.

[89] el-En’âm 6/124.

[90] Taberî, Muhammed b. Cerîr, Câmi‘u’l-beyân fî tefsîri’l-Kur’ân (nşr. Mahmûd Muhammed Şâkir-Ahmed Muhammed Şâkir), Kahire 1955-60, VIII, 25; Kurtubî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed, el-Câmi‘ li-ahkâmi’l-Kur’ân (nşr. Ebû İshâk İbrâhim), Kahire 1386-87/1966-67, VII, 80.

[91] Tabersî, Mecme‘u’l-beyân, IV, 559.

[92] Yûnus 10/47.

[93] er-Ra‘d 13/7.

[94] en-Nahl 16/36.

[95] Fâtır 35/24.

[96] Taberî, Câmi‘u’l-beyân, XXII, 130; ayrıca bk. Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Kur’ân, (nşr. Mustafa Yavuz), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2008, XII, 32.

[97] el-Hicr 15/10.

[98] Taberî, Câmi‘u’l-beyân, XIV, 8, Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Kur’ân, (nşr. Halil İbrahim Kaçar), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2006, VIII, 13; Zemahşerî, el-Keşşâf, II. 311, Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XIX, 162.

[99] el-Furkân 25/51.

[100] Taberî, Câmi‘u’l-beyân, XIX, 23, Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Kur’ân, (nşr. Halil İbrahim Kaçar), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2006, X, 261-262.

[101] el-Kasas 28/59.

[102] Taberî, Câmi‘u’l-beyân, XX, 95-96; Zemahşerî, el-Keşşâf, III, 175; Tabersî, Mecme‘u’l-beyân, VII, 407.

[103] Tabersî, Mecme‘u’l-beyân, VII, 407.

[104] bk. en-Nisâ 4/163; el-En‘âm 6/84-89; el-Enbiyâ 21/85,86; eş-Şu‘arâ 26/124-125; 142-143; 177-178.

[105] “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik. Onlardan sana kıssalarını anlattığımız kimseler de var, durumlarını sana bildirmediğimiz kimseler de var...” el-Mü’min 40/78; ayrıca bk. en-Nisâ 4/164; ez-Zuhruf 43/6.

[106] İbn Kesîr, İsmâil b. Ömer, Tefsîrü’l-Kur’âni’l-’azîm (nşr. Yûsuf Abdurrahman el-Mar’aşlî), Beyrut 1988/1408, IV, 96.

[107] Ahmed b. Hanbel, Müsned, Kahire 1313 İstanbul 1981, V, 266.

[108] Bağdâdî, Abdülkâhir, Usûlü’d-dîn, s. 157; a.mlf., el-Fark beyne’l-fırak (nşr. M. Zâhid Kevserî), Kahire 1367/1948, s. 206.

[109] Teftâzânî, Şerhu’l-Makâsıd, V, 61.

[110] el-Kehf 18/110.

[111] bk. el-Furkân 25/20.

[112] bk. Ra‘d 13/88.

[113] el-Enbiyâ 21/8; ayrıca bk. Âl-i İmrân 3/144; el-A‘râf 7/6; el-İsrâ 17/94-95; el-Hac 22/75; el-Ahzâb 33/7-8.

[114] bk. el-Kehf 18/110; İbrâhim 14/11; Fussilet 41/6.

[115] bk. el-Cin 72/20; el-A‘râf 7/6-7; el-Ahzâb 33/7-8.

[116] et-Teğâbun 64/6.

[117] el-Furkân 25/7-8.

[118] el-İsrâ 17/94-95.

[119] el-En‘âm 6/9.

[120] et-Tevbe 9/128.

[121] bk. Yûsuf 12/109; en-Nahl 16/43; el-Enbiyâ 21/7.

[122] Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Kur’ân, (nşr. Hatice Boynukalın), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2006, VII, 373.

[123] Zemahşerî, el-Keşşâf, II, 277.

[124] Tabersî, Mecme‘u’l-beyân, V, 412; Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XVIII, 226.

[125] İbn Fûrek, Mücerredü makâlâti’ş-Şeyh Ebi’l-Hasan el-Eş‘arî, s. 176; İrfan Abdülhamîd, “Eş‘arî, Ebü’l-Hasan”, DİA, XI, 446; Yavuz, Yusuf Şevki, “Eş‘ariyye”, DİA, XI, 452.

[126] Âl-i İmrân 3/42.

[127] el-Kasas 28/7.

[128] ez-Zâriyât 51/29-30.

[129] İbn Kesîr, Tefsîrü’l-Kur’ân, II, 514.

[130] Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, II, 28; Ebü’l-Bekâ, el-Külliyyât, “el-ğayb” md.; Çelebi, İlyas, İslam İnancında Gayb Problemi, İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 1996, s. 68-81. Albayrak, Halis, Kur’an’da İnsan-Gayb İlişkisi, İstanbul 1993, s. 160.

[131] Lokmân 31/34.

[132] bk. Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Kur’ân, (nşr. Ali Haydar Ulusoy), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2008, XI, 258-261; Zemahşerî, el-Keşşâf, III, 217; Tabersî, Mecme‘u’l-beyân, VIII, 507; Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XXV, 164-165; İbn Kesîr, Tefsîrü’l-Kur’ân, III, 464.

[133] el-Mâide 5/109.

[134] bk. Zemahşerî, el-Keşşâf, I, 370-371; Tabersî, Mecme‘u’l-beyân, III, 402; Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, İstanbul 1979, III, 1838.

[135] Hûd 11/27, 31.

[136] Tabersî, Mecme‘u’l-beyân, V, 237.

[137] el-A‘râf 7/187. Peygamberimizin gaybı bilmediğine dair örnekler için bk. el-A’râf 7/188; et-Tevbe 9/74, 107-108.

[138] bk. el-En‘âm 6/59; Hûd 11/123.

[139] Âl-i İmrân 3/179.

[140] Taberî, Câmi‘u’l-beyân, IV, 117.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

PEYGAMBERLERİN ÖZELLİKLERİ

Kur’an’da, nübüvvetin gerektirdiği özellikleri yanında peygamberlerin insan oldukları ve bu yöndeki fıtrî özellikleri hiçbir zaman göz ardı edilmez. Bu kısımda Kur’an’daki verilerden hareketle onların temel özellikleri işlenerek bir peygamber modelinin çizilmesine ve dolayısıyla nebîden hareketle nübüvvetin daha yakından tanıtılmasına gayret edilecektir.

X. Doğru Olmak

Kur’an’da gerek peygamberlerin kendilerinin ve gerekse tebliğ ettikleri hususların doğru olduğuna dair pek çok ayetler mevcuttur. Meryem sûresinde Hz. İbrâhim, İsmâil ve İdris’ten bahsedilirken “dosdoğru” peygamberler oldukları belirtilmiştir.[141] Allah Taâlâ’nın doğru olduğunu bildirdiği peygamberlerin her söylediğinin de doğru olması gerektiği, aksi takdirde O’nun kelâmında yalanın söz konusu olabileceği, bunun ise imkânsız olduğuna dikkat çekilmiştir. “Her ümmetten bir şahit, seni de bunlara şahit getirdiğimiz zaman...”[142] ayetinde belirtildiği gibi peygamberler insanlar üzerine Allah’ın şahitleridir. Bu şahitlerin ise yalancı olmaları hiçbir şekilde söz konusu değildir.[143]

Peygamberler için doğruluk (sıdk) hayatî bir önem arzeder. Allah’tan getirdikleri mesajları insanlara tebliğ etmek ve bu mesajlar ile uyumlu örneklik oluşturmak durumunda olan peygamberden, doğruluğu ihlal edecek herhangi bir yalan veya uygunsuz bir fiil sadır olamaz. Böyle durumların sıradan insanlar için dahi tasvip edilmesi mümkün olmadığına göre, inandırıcı olmak durumundaki bir peygamber hakkında düşünülmesi asla mantıklı görünmemektedir. Bazen yalan söyleyebilen bir peygamberin halkının gözünde inandırıcılığı kalmaz, böylesinin tebliğ ettiği konularda ne zaman doğru ne zaman yalan söylediğini tesbit etmek ayrı bir problem teşkil ederdi.[144]

Kur’an’da peygamberlerin tebliğ ettikleri haberlerin doğru olduğu, cennet ehlinin halleri tasvir edilirken şöyle dile getirilmektedir: “Bizi bu mekâna eriştiren Allah’a hamdolsun. O’nun hidayeti olmasaydı burayı bulamazdık. Gerçekten bize daima Rabbimizin elçileri gerçeği getirip söylemiştir.”[145] Ayrıca Hz. Mûsâ’nın Fir’avun’a: “Allah’a karşı gerçek olandan başkasını söylememek, bana düşen aslî bir görevdir...”[146] şeklindeki hitap eden cümlesi ve Resûlullah kastedilerek “Doğruyu getirene ve onu tasdik edenlere gelince işte müttakîler onlardır”[147] meâlindeki ayetler de aynı konuyu teyit etmektedir.

إِنَّهُ لقَوْلُ رَسُولٍ كَرِيمٍ وَمَا هُوَ بقَوْلِ شَاعِرٍ قَلِيلًا مَا تُؤْمِنُونَ وَلَا بقَوْلِ كَاهِن قَلِيلا مَا تَذكَّرُونَ تَنزِيلٌ مِّن رَّبِّ الْعَالمِينَ وَلوْ تَقَوَّلَ عَليْنَا بَعْضَ الْأَقَاوِيل لَأَخَذْنَا مِنْهُ بِالْيَمِين ثمَّ لقَطعْنَا مِنْهُ الوَتِينَ فَمَا مِنكم مِّنْ أَحَدٍ عَنْهُ حَاجِزِينَ

“O (Kur’an), elbette şerefli bir peygamberin sözüdür. O, bir şairin sözü değildir. Ne de az iman ediyorsunuz! Bir kâhinin sözü de değildir. Ne de az düşünüyorsunuz! (O) alemlerin Rabbi tarafından indirilmiştir. Eğer (Peygamber) bazı laflar uydurup bize iftira etseydi, elbette ondan sağ elini (gücünü, kuvvetini) alırdık. Sonra da can damarını keserdik. Sizden hiç kimse buna engel olamazdı”[148]

meâlindeki ayetler ilginç bir örnek teşkil etmektedir. Bu ifadelere “Eğer peygamber söylemediğimiz şeyleri bize nisbet edecek olsaydı, ya yalanını ortaya çıkaracak ve iddiasını çürütecek şekilde karşı deliller getirirdik ya da bu sözü söyleyecek gücü kendisinden çekip almak suretiyle onu engellerdik. Neticede onu öldürürdük” şeklinde açıklık getirilmiştir.[149]

Nitekim Hz. Muhammed’in (s.a.s.) örnek ahlâkı ona inanan inanmayan herkes tarafından kabul edilen bir gerçeklikti. O, herkese doğru olmayı tavsiye etmiş, doğruluğun iyiliğe, iyiliğin de cennete götüreceğini ifade etmiş; yalandan menetmiş, yalanın günaha, günahın da cehenneme götüreceğini beyan etmiştir.[150] Bazı hadîslerde bizzat Hz. Peygamber “sadık ve masdûk” (doğru olan ve doğruluğu kabul edilen) şeklinde nitelenir.[151] Ebû Süfyân Müslüman olmadan önce ticaret için gittiği Suriye’de Bizans İmparatoru Herakleios ile buluşmuş ve Herakleios’un sorması üzerine Hz. Peygamber’in kişiliği hakkında “O bize doğruluğu, iffetli olmayı ve akrabalık hukukunu gözetmeyi emrediyor”[152] şeklindeki ifadelerini paylaşmıştır.[153]

Peygamberin sıdkı ile yakından alâkalı bulunan diğer bir husus da mûcizedir. Çünkü Allah Taâlâ’nın yalancı bir kimseyi doğrulayıp destekleme bağlamında mûcize meydana getirmesi düşünülemez. Nitekim Mâverdî de (ö. 450/1058) nübüvvetin sıhhat şartlarını sıralarken, peygamberin buna ehil sayılabilmesi için söylediklerinin doğru olması, faziletinin ve olgunluğunun ortaya çıkmasına yönelik birtakım sıfatlarının bulunması gerektiğini, bu konuda bir eksikliğin mevcut bulunması halinde o kişinin nübüvvete ehil sayılamayacağını belirtmiş ve peygamberin doğruluğunu tasdik eder mahiyette mûcizenin gerekliliğini vurgulamıştır.[154]

XI. Güvenilir Olmak

Kur’an-ı Kerîm’de Hz. Nûh,[155] Salih,[156] Lût,[157] Şuayb[158] ve Mûsâ’nın her biri kendisini:

“Ben size (gönderilmiş), güvenilir bir elçiyim (resûlün emîn)”[159]

cümlesiyle tanımlamış ve takdim etmiştir. Bu ifadeyle peygamber, “Vahiy ve risâlet konusunda ve aranızdaki işlerde ben hep güvenilir bir kişi olageldim. Benden size hıyânet gelmez. Size asla yalan haber vermedim… demek ister.[160]

Peygamberlerin kendilerine tevdî edilen ilahî risâlet görevini yürütürken ekleme, azaltma, tahrîf veya değiştirme yapmaları mümkün olmadığı gibi: “Allah’ın gönderdiği emirleri duyururlar, Allah’tan korkarlar ve O’ndan başka hiç kimseden korkmazlardı...”[161] cümleleriyle de ifade edildiği üzere tebliğ faaliyetleri esnasında karşılaşacakları zorluk ve sıkıntılardan çekinmezlerdi.[162] Peygamberin tebliğ ettiklerini değiştiremeyeceği:

“Onlara ayetlerimiz açık açık okunduğu zaman (öldükten sonra) bize kavuşmayı beklemeyenler: “Ya bundan başka bir Kur’an getir veya bunu değiştir!” dediler. De ki: “Onu kendiliğimden değiştirmem benim için olacak şey değildir. Ben, sadece bana vahyolunanlara uyarım. Çünkü Rabbime isyan edersem elbette büyük günün azabından korkarım”[163]

şeklindeki ifadelerle vurgulanmış, onun ancak kendisine vahyedilenleri aynen nakledeceği teyit edilmiştir.[164]

“Kendisine güvenilen, hıyanet etmeyen, sözünde duran” anlamlarına gelen “el-emîn” sıfatı İslamiyet’ten önce de Hz. Muhammed (s.a.s.) için kullanılan bir sıfattı ve O, “Muhammedü’l-emîn” lakabı ile meşhur olmuştu. Allah Taâlâ’dan aldığı ilahî vahyi aynen tebliğ etmesi, tebliğ vazifesini gereği gibi yapması, etrafındakileri gözetmesi, akrabalarına bakması, işini görmekten aciz olanların işlerini görmesi, fakirlere yardım etmesi gibi özellikleriyle o, bu unvanını hayatı boyunca devam ettirmiştir.[165]

Allah’ın kendilerine tebliğ görevi verdiği peygamberlerin kendi yaşantılarında güvenilmeyen insan olmaları onların inandırıcılığını ve muhataplarına örnek olmalarını engeller, tebliğ ettikleri konulardaki hıyanetleri de tebliğin muhtevasına güvensizliği doğururdu. Peygamberler bu tür olumsuz özelliklerden uzak olmuşlardır.

XII. Sabırlı Olmak

Peygamberlerin önemli özelliklerden biri de tebliğ faaliyetleri esnasında karşılaştıkları güçlük ve sıkıntılara karşı sabırlı davranmalarıdır. İnsanların sahip olageldikleri inanç ve dünya görüşünü düzeltmeye çalışan, alışılagelmiş olandan farklı inanç, ibadet ve ahlak kaidelerinden oluşan bir hayat tarzı teklif eden ve bunların diğer insanlar tarafından kabul edilmesi yönünde gayret gösteren peygamberlerin birtakım zorluklarla karşılaşmamaları düşünülemezdi. Sabırlı olmaları yönünde Allah’ın teşviki ve mânevî desteği olmasaydı, peygamberlerin göğüs germeye çalıştıkları sıkıntılar karşısında çok daha zor şartlar içine düşmeleri kaçınılmaz olurdu. Onlar pek çok insanın katlanamayacağı zorluklara karşı sabırla mücadele etmişlerdir.

Kur’an’da “Bize kurtuluş yollarını gösterdiği halde ne diye Allah’a güvenmeyelim? Sizin bize verdiğiniz eziyetlere de elbette katlanacağız. Tevekkül edenler yalnız Allah’a güvenmelidir”[166] meâlindeki ayetle önceki peygamberlerin mâruz kaldıkları eziyetler karşısında metanet gösterdikleri ifade edilmiş, pek çok ayette Resûlüllah’a doğrudan sabır tavsiye edilmiştir.[167]

Nitekim, Ahkâf sûresinin son ayeti sabrı ve hakkın zaferini birleştiren bir uslüp taşımaktadır: “O halde (Resûlüm), peygamberlerden azim sahibi olanların sabrettiği gibi sen de sabret. Onlar hakkında acele etme, onlar vadedildikleri azabı gördükleri gün sanki dünyada sadece gündüzün bir saati kadar kaldıklarını sanırlar. Bu, bir tebliğdir. Yoldan çıkmış topluluklardan başkası helâk edilir mi hiç!”[168]

XIII. Zekî ve Anlayışlı Olmak

Kur’an’daki ilgili ayetler değerlendirildiğinde peygamberlerin zekî, kavrayış ve aklî muhakeme kabiliyetleri yönünden yetkin oldukları görülmektedir. Hz. İbrâhim’in kavmini putlara tapınmaktan vazgeçirmek yolunda girdiği mücadelesinde onun kıvrak zekasını yansıtan ilginç örnekler mevcuttur. Kimsenin olmadığı bir zamanda tapınağa girip büyük olanı dışında putların hepsini kırması ve bu işi yapıp yapmadığı sorulduğunda: “Hayır, işte şu büyükleri yapmış olabilir, eğer konuşuyorlarsa kendilerine sorun” demesi, kavminin: “Sen de bilirsin ki onlar konuşmaz” şeklindeki sözlerine karşılık: “Peki, Allah’ı bırakıp da size hiçbir fayda ve zarar vermeyen şeylere mi tapıyorsunuz?.. Aklınızı kullanmıyor musunuz?”[169] şeklindeki cevabı Hz. İbrâhim’in muhakeme kabiliyetine çarpıcı örnek teşkil etmektedir. Yine onun inanmayan hükümdar ile: “Benim Rabbim O’dur ki, yaşatır, öldürür.” Hükümdar: “Ben de yaşatır, öldürürüm”, İbrâhim: “Allah, güneşi doğudan getirir, sen de onu batıdan getir!”[170] şeklindeki münakaşası sonunda inkârcı hükümdar cevapsız kalır. Yine Hz. Nûh’a kavminin: “Ey Nûh, bizimle mücadele ettin, hem de mücadele de çok ileri gittin”[171] diye hitap etmesi, onun tevhîd, nübüvvet ve meâdla ilgili hususların ispatında kavmiyle fikrî tartışmalarda bulunduğuna delâlet eder.

Peygamberimize de: “Sen hikmetle, güzel öğütle Rabbinin yoluna çağır ve onlarla en güzel şekilde mücadele et”[172] şeklinde hitap edilmesi onun delil getirme ve muhakeme yeteneğinin kemal derecede olduğunu gösterir.[173]

Eğer peygamberler zekâ ve aklî muhakeme yönünden yetkin şahsiyetler olmasalardı tebliğ ve iknâ faaliyetlerinde başarılı olamazlardı.

XIV. Korunmuşluk (‘İsmet)

İslam düşüncesinde ‘ismet, Allah Taâlâ tarafından korunmuşlukları anlamında peygamberlerin özelliklerinden biridir. ‘İsmet, “Peygamberlerin güçleri yetmekle beraber, günahlardan uzak kalma melekeleridir”[174] veya “peygamberlerin gerek sözlerinde, gerek fiillerinde kendilerini lekeleyecek ve itibarlarını düşürecek hatalardan korunmuş olmalarıdır” şeklinde tanımlanmıştır. İslam alimleri nübüvvet için önemli görülen bu sıfatın mahiyeti ve peygamberlerin hangi tür fiil ve uygulamalarını kapsayacağı konusunda farklı görüşler ileri sürmüştür.

Kur’an’da, öncelikle peygamberlerin diğer insanlar gibi beşer[175] oldukları vurgulanmakta, kendilerinin de başkalarına tebliğ ettikleri şeylerden sorumlu oldukları[176] ancak Allah Taâlâ’nın onları hidayete erdirerek[177] peygamberlik görevine seçtiği belirtilmektedir.[178] Kur’an’da peygamberlerin ‘ismetini ifade ettiği kabul edilen bazı ayetler vardır. Hz. İbrâhim, İshâk ve Yâ’kub hakkında:

إِنَّا أَخْلَصْنَاهُمْ بِخَالِصَةٍ ذِكْرَى الدَّارِ وَإِنَّهُمْ عِنْدَنَا لَمِنَ الْمُصْطَفَيْنَ الْأَخْيَارِ

“Biz onları özellikle ahiret yurdunu düşünen ihlâslı kimseler kıldık. Doğrusu onlar bizim katımızda seçkin iyi kimselerdendir”[179]

buyurulmuştur. Fahreddin er-Râzî, Allah’ın mutlak anlamda peygamberlerin hayırlılığına hükmettiği, bunun da tüm hayır özelliklerini kapsadığı için söz konusu ayetlerin peygamberlerin ‘ismetine delil olarak kullanıldığını,[180] aktarılan ayetlerin peygamberlerin korunmuşluğuna delil kabul edilerek onların her işlerinde hayırlı ve seçkin olduklarına işaret edildiğini belirtmiştir.[181]

Özellikle peygamberlerin tebliğ ettikleri konularda yalan söylemekten ve gizlemekten korunduklarına dair ayetler mevcuttur.[182] Bu ifadelerde, onların kendilerine vahyedilmeyen şeyleri Allah’a nisbet etmeyecekleri, böyle bir ihtimalde yalanlarının ortaya çıkarılacağı, ya da bu sözleri söyleyecek gücün kendilerinden alınmak suretiyle engellenecekleri ifade edilmiştir.[183]

“Senden önce hiçbir resûl ve nebî göndermemiştik ki o, (bir şey) arzu ettiği zaman, şeytan onun arzusu içerisine mutlaka (onu dünya ile meşgul edecek bir düşünce) atmış olmasın. Fakat Allah, şeytanın attığını derhal iptal eder, sonra kendi ayetlerini sağlamlaştırır”[184]

şeklindeki ayetin de peygamberlerin bilerek hata işlemekten korunmuş olsalar da yanılmaktan, şeytanın vesvesesinden korunmadıklarına, ancak şeytanın vesvesesinin onlardan uzaklaştırıldığına delâlet ettiği belirtilmiştir.[185]

İmam Mâtürîdî, müminlerin ihtilaf ettikleri konularda Hz. Peygamber’i hakem yapıp onun verdiği hükme karşı içlerinde bir burukluk duymadan tam anlamıyla teslim olmadıkça inanmış olmayacaklarını[186] ifade eden ayetten hareketle şâyet korunmuş olmasaydı, Resûlüllah’ın hükmettiği konuda diğerlerinin burukluk hissetmelerinin caiz olacağını; Allah ve Resûlünün bir işte hüküm verdiği takdirde artık inanmış bir erkek ve kadın için o işi kendi isteklerine göre seçme hakkının olmadığını[187] dile getiren ayete binaen de Peygamber mâsum olmasaydı hükmettiği konuda diğerleri için muhayyerliğin söz konusu olması gerektiğini belirtmiştir.[188]

Kur’an’da ilgili ayetler bir bütünlük içinde değerlendirildiğinde peygamberlerin korunmuş oldukları ortaya çıkmakta, ancak bunun nübüvvetten önce de olduğunu belirten ifadelere rastlanmamaktadır. Kur’an’da bu dönemle ilgili olarak üzerinde durulan husus, onların yaşadıkları toplumda güvenilir ve saygın insanlar olduklarıdır.[189] Başka bir ifadeyle Kur’an’da, kendilerine görev tevdî edildiğinde ilahî vahyi tebliğ etmekte kendi kişiliklerinden kaynaklanacak olumsuz durumlarla karşılaşılmayacak bir insan modeli çizilmektedir. İtikadî İslam mezheplerinden Mu’tezile, nübüvvetten önce de peygamberleri korunmuş kabul etmiş, bu dönemde dahi peygamberlerin günah işlemelerini, gönderilmelerindeki hikmet ve amaca ters düşmesi ve tebliğlerine muhatap olacak insanların nefret etmelerine sebep teşkil etmesi açısından uygun görmemiştir. Ehl-i Sünnet’in korunmuşluğu peygamberlikle birlikte başlatması Kur’an’daki yaklaşım açısından daha tutarlı görünmektedir.

Nübüvvetten sonra Kur’an’da öncelikle üzerinde durulan hususlar, peygamberlerin tebliğiyle yükümlü oldukları konularda hilâf-ı hakîkat beyanlarda bulunmaktan, vahyi gizlemekten[190] ve tevhîd anlayışından sapıp şirke düşmekten[191] kesinlikle korunmuş olduklarıdır. Yine onların güvenilirliklerini zedeleyecek özelliklerden ve tebliğ ettikleri ile çelişkiye düşerek muhataplarının teveccühlerini kaybetmelerine sebep olacak fiillerden de uzak oldukları görülmektedir.[192] Bu anlamda itikâdî mezheplerin, peygamberlerin tebliğ ve iman konularında korunmuşlukları ile ilgili görüşleri Kur’an açısından da desteklenmektedir.

Fakat mezheplerin, peygamberlerin büyük, küçük ve nefret uyandıran küçük günahlardan mâsumiyetlerine dair geliştirdikleri görüşlerinin daha çok kendi kelâmî sistemlerinin yapısıyla uyumlu olacak tarzda şekillendiği görülür. Bunda, mezheplerin nübüvvet görüşlerinin genel karakteri ile içinde yaşadıkları toplumun telakkilerinin etkin olduğu düşünülebilir. Kur’an’da sunulan korunmuşluk (‘ismet) anlayışı itikâdî mezheplerin geliştirdiği tarzda karmaşık değildir. Kur’an’da peygamberlerin tevhîd inancı konusundaki mâsumluklarını zaten belirtmeye gerek olmamakla birlikte tebliğde korunmuşluklarının iyice vurgulandığı, fiil ve davranışlarında ise hataya düştüklerinde o şekilde terkedilmeyip Allah tarafından uyarıldıkları ve doğru yola iletildiklerinin ifade edildiği görülür. Peygamberlerin uyarıldığını gösteren ayetlerin çoğu da onların bazı içtihadî hatalara düştüklerini ve daha sonra Allah Taâlâ tarafından daha iyiye doğru yöneltildiklerini ortaya koymaktadır.

Şîa’ya göre peygamberler ve imamlar, doğumlarından itibaren büyük-küçük, nefret edilen-edilmeyen kasten ve sehven günah işlemekten; her türlü hata, yanılma ve unutmadan mâsumdurlar, onlar işlerini başından sonuna kadar kemâl vasıflarıyla yerine getirirler.[193]

XV. Tebliğde Bulunmak

Allah Taâlâ peygamberleri, kendi emir ve nehiylerini, dinin çeşitli hükümlerini insanlara ulaştırmak üzere görevlendirmiştir. Bu anlamda onların asıl fonksiyonunu, kendilerine vahyedilenleri insanlara aktarmak, onları Allah’ın yoluna çağırmak ve hayırlı sonla müjdelemek, inanmayanları da karşılaşacakları azabla uyarmak oluşturmuştur.[194]

Kur’an’da peygamberlerin öncelikli görevlerinin tebliğ olduğu, “(Ey Muhammed) sana ancak tebliğ etmek düşer, hesaba çekmek yalnız bize aittir”,[195] “Peygamberlerin üzerine açık seçik tebliğden başka bir şey düşer mi?”[196] şeklindeki ifadelerle defalarca belirtilir.[197]

Allah Taâlâ’nın gönderdiği peygamberler sadece ilahî vahyin tebliğcileri olmuş, hiçbir zaman insanları tebliğ ettiklerini kabule zorlayıcı bir rol oynamamışlardır. Peygamberlere itaat da Allah’a itaat sayılmıştır.[198] İnsanın yaratılışındaki temel gaye olan Allah’a kulluğu gereğince yerine getirebilmesi bağlamında peygamberin tebliği hayatî önem taşımaktadır. Kur’an’da “Ey Resûl! Rabbinden sana indirileni tebliğ et. Eğer bunu yapmazsan O’nun elçiliğini yapmamış olursun”[199] buyurulmaktadır. Peygamberlerin kendilerine indirilen ilahî vahyi insanlara aktarmakta kendi iradeleriyle tasarrufta bulunmaları mümkün olmayıp ne vahyolunduysa aynen iletmek durumundadırlar.

فَلِذلِكَ فَادْعُ وَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَلَا تَتَّبعْ أَهْوَاءهُمْ وَقُلْ آمَنتُ بِمَا أَنزَلَ اللهُ مِن كِتَابٍ وَأُمِرْتُ لِأَعْدِلَ بَيْنَكُمُ اللهُ رَبُّنَا وَرَبُّكُمْ لَنَا أَعْمَالُنَا وَلَكُمْ أَعْمَالُكُمْ لَا حُجَّةَ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمُ اللهُ يَجْمَعُ بَيْنَنَا وَإِليْهِ الْمَصِيرُ

“İşte onun için sen tevhîde davet et ve emrolunduğun gibi daima hak üzere bulun, onların arzu ve heveslerine uyma ve kendilerine de, “Ben Allah’ın indirdiği Kitab’a inandım ve aranızda adaleti gerçekleştirmekle emrolundum. Allah bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbinizdir. Bizim işlediğimiz amellerin sonuçları bize, sizin işlediğiniz amellerin sonuçları da size aittir. Aramızda tartışılabilecek bir konu yoktur”[200]

şeklindeki cümlelerle hitabolunarak Peygamberimize insanları ayrılığa değil birliğe çağırması, Allah’ın kendisine emrettiği gibi olması ve etrafındakileri O’na davet etmesi emredilmiş, bunu yaparken de ayrılığa düşenlerin batıl heveslerine uymaması yönünde uyarılmıştır. Dolayısıyla peygamber tebliğinde sadece Allah’ın emirlerini dikkate almak, başkalarının doğru olmayan görüşlerine uymaktan uzak durmakla yükümlü tutulmuştur.

Öte yandan peygamberlerin tebliğ faaliyetinin bir başka boyutu da Allah Taâlâ’nın kendilerine vahyettiği mesajın kapalı kısımlarını insanların anlayacağı şekilde açıklamaktır. “İnsanlara, kendilerine indirileni açıklaman için ve düşünüp anlasınlar diye sana bu Kur’an’ı indirdik”[201] ayetiyle Hz. Peygamber’in açıklayıcı rolüne, insanların da bu beyanlara muhtaç olduğuna işaret edilmiştir. Kur’an’ın kolayca anlaşılan (muhkem) kısımları olduğu gibi, izahı gerektiren (mücmel) kısımları da vardır. Bunları Peygamberimiz zaman zaman açıklamış, anlaşılır hale getirmiştir.[202] Resûl-i Ekrem bazı ayetleri sözlü olarak açıkladığı gibi, namaz, zekât, hac gibi ibadetlerle ilgili ayetleri hem söz hem de fiille açıklamış, kolayca uygulanır hale getirmiştir. Söz konusu hususlar tebliğ edildiği halde gerekli açıklamalarla belirgin hale getirilmemiş olsaydı, tebliğiyle amaçlanan hedef elde edilemeyecekti.

Kur’an’da peygamberin tebliğ faaliyetinin mahiyeti belirlenirken, onun faaliyetinin sınırları da çizilmiştir. “Eğer yüz çevirirlerse, bilesin ki biz seni onların üzerine bekçi göndermedik. Sana düşen sadece uyarmaktır”,[203] “Allah dileseydi onlar ortak koşmazlardı. Biz seni onlar üzerine bir bekçi kılmadık. Sen onların vekili de değilsin”,[204] “Çünkü sen ancak öğüt vericisin, onların üzerine bir zorba değilsin”[205] meâlindeki ayetlerle peygamberin sadece insanlara mesajı ulaştırmakla görevli olduğunun vurgulandığı, onları kabul etmeleri için zorlamamakla uyarıldığı görülür.

Netice olarak peygamberler kendilerine ne vahyolunduysa, eksiltme veya ekleme yoluna gitmeden, olduğu gibi tebliğ etmekle yükümlüdürler. Tebliğ faaliyetinde sadece Allah Taâlâ’dan korkup başkalarının isteklerine uymamak, tamamen Allah’a güvenmek durumundadırlar. Tebliğ edilen mesajı açıklamak ve insanların kolayca anlamasına yardımcı olmak da tebliğ faaliyetinin bir başka yönünü teşkil etmektedir. Peygamberlerin ilahî vahyi insanlara ulaştırmakta söz konusu samimî gayretlerinin ötesinde, onları zorlamamaları, kendilerini de gereksiz sıkıntılara sokmamaları, bir şekilde karşılaşacakları zorluklara karşı da sabırlı davranmaları tavsiye edilmiştir.[206]

[141] bk. Meryem 19/41, 54, 56.

[142] en-Nisâ 4/41.

[143] Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XXI, 223.

[144] es-Sâbûnî, Muhammed Ali, en-Nübüvve ve’l-enbiyâ’, Dımaşk 1405/1985, s. 46; ayrıca bk. Beycûrî, İbrâhim b. Muhammed, Şerhu Cevhereti’t-Tevhîd, Beyrut 1403/1983, s. 122; Âlûrî, Âdem Abdullah, Felsefetü’n-nübüvve ve’l-enbiyâ’ fî dav’i’l-Kur’ân ve’s-Sünne, Kahire 1403/1983, s. 142.

[145] el-A‘râf 7/43.

[146] el-A‘râf 7/105.

[147] ez-Zümer 39/33.

[148] el-Hâkka 69/40-47.

[149] Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Kur’ân, (nşr. Abdullah Başak), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2010, XVI, 82-83; Zemahşerî, el-Keşşâf, IV, 137; Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XXX, 118-119.

[150] Ahmed b. Hanbel, Müsned, I, 3, 5, 7, 8, 9, 11; Buhârî, “Edeb”, 69; Müslim, “Birr”, 103-105.

[151] Buhârî, “Enbiyâ’ ”, 1; “Kader”, 1.

[152] Ahmed b. Hanbel, Müsned, I, 262, 263; Buhârî, “Bed’ü’l-vahy”, 6.

[153] Daha geniş bilgi için bk. Kandemir, M. Yaşar, “Muhammed (Şahsiyeti)”, DİA, XXX, 426; Çağrıcı, Mustafa, “Sıdk”, DİA, XXXVII, 98-100.

[154] Mâverdî, Ebü’l-Hasan Ali b. Muhammed, A‘lâmü’n-nübüvve (nşr. M. el-Mu’tasım Billâh), Beyrut 1407/1987, s. 56-57.

[155] bk. eş-Şu‘arâ 26/107.

[156] bk. eş-Şu‘arâ 26/143.

[157] bk. eş-Şu‘arâ 26/162.

[158] bk. eş-Şu‘arâ 26/178.

[159] ed-Duhân 44/18.

[160] Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Kur’ân, (nşr. Murteza Bedir), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2008, XIII, 299; Zemahşerî, el-Keşşâf, III, 431; Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XXVII, 244.

[161] el-Ahzâb 33/39.

[162] Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Kur’ân, XI, 359.

[163] Yûnus 10/15.

[164] Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XVII, 56; İbn Kesîr, Tefsîrü’l-Kur’ân, II, 424-425.

[165] Algül, Hüseyin, “Emîn”, DİA, XI, 111.

[166] İbrâhim 14/12.

[167] bk. Yûnus 10/109; Hûd 11/115; en-Nahl 16/127; Sâd 38/17, el-Mü’min 40/55; Kaf 50/39; et-Tûr 52/48; el-Müzzemmil 73/10; el-Müddessir 74/7.

[168] el-Ahkâf 46/35.

[169] el-Enbiyâ 21/58-67.

[170] el-Bakara 2/258.

[171] Hûd 11/32.

[172] en-Nahl 16/125.

[173] bk. es-Sâbûnî, Muhammed Ali, en-Nübüvve ve’l-enbiyâ’, s. 52-53; Âlûrî, Âdem Abdullah, Felsefetü’n-nübüvve ve’l-enbiyâ’ fî dav’i’l-Kur’ân ve’s-Sünne, s. 143.

[174] Cürcânî, et-Ta‘rîfât, “ ‘ismet” md.

[175] bk. el-İsrâ 17/94-95; el-Enbiyâ 21/8; el-Hac 22/75; el-Furkân 25/20.

[176] bk. el-A‘râf 7/6-7; el-Ahzâb 33/7-8.

[177] bk. el-En‘âm 6/90; Meryem 19/58.

[178] bk. Âl-i İmrân 3/74; el-En‘âm 6/88; İbrâhim 14/11; en-Nahl 16/2.

[179] Sâd 38/46-47.

[180] Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XXVI, 217.

[181] Fahreddin er-Râzî, ‘İsmetü’l-el-Enbiyâ (nşr. Muhammed Hicazî), Kahire 1406/1986, s. 43-44.

[182] Bk. el-Mâide 5/67; Yûnus 10/15; el-Ahzâb 33/39; el-Hâkka 69/44-47.

[183] Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Kur’ân, (nşr. Abdullah Başak), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2010, XVI, 82-83; Zemahşerî, el-Keşşâf, IV, 137; Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XXX, 118-119.

[184] el-Hac 22/52.

[185] Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XXIII, 54-55.

[186] bk. en-Nisâ 4/65.

[187] bk. el-Ahzâb 33/36.

[188] Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Kur’ân, (nşr. Muhammed Boynukalın), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2005, III, 312.

[189] bk. Yûnus 10/16; Hûd 11/62; el-Kasas 28/26.

[190] bk. el-Mâide 5/67; Yûnus 10/15; el-Ahzâb 33/39; el-Hâkka 69/44-47.

[191] bk. el-Enbiyâ 21/25; ez-Zümer 39/65.

[192] bk. Hûd 11/88.

[193] bk. Bulut, Mehmet, “İsmet”, DİA, XXIII, 136.

[194] es-Sâbûnî, Muhammed Ali, en-Nübüvve ve’l-enbiyâ’, s. 49; Ömer Süleyman el-Eşkar, er-Rusül ve’r-risâlât, Küveyt 1985/1405, s. 43; Âlûrî, Âdem Abdullah, Felsefetü’n-nübüvve ve’l-enbiyâ’ fî dav’i’l-Kur’ân ve’s-Sünne, s. 143.

[195] er-Ra‘d 13/40.

[196] en-Nahl 16/35.

[197] bk. el-Mâide 5/99; en-Nahl 16/82; el-Ahkâf 46/23. Kur’an’da peygamberlerin ilahî vahyi insanlara ulaştırma faaliyetleri, “iletmek, ulaştırmak” anlamlarında “belleğa” (el-Mâide 5/67; el-A‘râf 7/62, 6), “uyarmak, ikaz etmek” anlamlarında “enzere” (el-En‘âm 6/51, 130; el-A‘râf 7/63; 69; eş-Şu‘arâ 26/214), “müjdelemek” anlamında “beşşere” (el-İsrâ 17/105; el-Ahzâb 33/45), “çağırmak, davet etmek” anlamlarında “de‘â” (en-Nahl 16/125; el-Kasas 28/87) ve “kendilerine vahyolunanı okumak” anlamında “telâ” (el-Kehf 18/27; el-Ankebût 29/45) fiilleri ile ifade edilir.

[198] Reşîd Rızâ, el-Vahyü’l-Muhammedî, Kahire 1408/1988, s. 130.

[199] el-Mâide 5/67.

[200] eş-Şûrâ 42/15.

[201] en-Nahl 16/44; ayrıca bk. en-Nahl 16/64; ez-Zuhruf 43/29; ed-Duhân 44/13.

[202] Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XX, 37-38.

[203] eş-Şûrâ 42/48.

[204] el-En‘âm 6/107.

[205] el-Ğâşiye 88/21-22.

[206] Bu konuda bk. Önkal, Ahmet, Rasûlüllah’ın İslam’a Davet Metodu, Konya 1987, s. 200-201.

BEŞİNCİ BÖLÜM

VAHİY

Kur’an’da vahiy anlayışı, genel anlamda “Allah’ın kendi iradesini seçmiş olduğu peygamberlere çeşitli yollarla bildirmesi” şeklinde ifade edilebilir. Allah Taâlâ’dan insana yönlendirilmiş olan bu ilişki aşkın (müteal) bir nitelik arzeder. Metafizik alemden fizik dünyaya bilgi akışını sağlayan bu iletişimin mahiyeti, zamanı ve şekli tamamen Allah’ın iradesiyle belirlenmiştir. Kur’an’da vahiy olayını dile getiren değişik fiiller ve ifade tarzları kullanılır. Ancak bir tecrübe olarak vahyin mahiyetiyle ilgili beyanlara rastlanmaz. Fakat Allah’ın mesajını peygamberlerine hangi şekillerde ulaştırdığına dair bazı bilgiler mevcuttur.

Kur’an’da ilahî bilginin peygamberlere aktarılmasını ifade eden temel fiil “fısıldamak, telkin etmek, süratli bir şekilde işaret etmek; yazı yazmak, ilham etmek” manalarına gelen, “vahy” kökünün “if’âl” kalıbıdır. Vahyi terim olarak, “Allah’ın, peygamberlerine dilediği bilgileri doğrudan veya bir vasıta ile kendisinden geldiğine şüphe edilmeyecek şekilde ve alışılmamış bir tarzda gizlice bildirmesidir” diye tanımlamak mümkündür.[207] Vahyin Allah tarafından peygamberlerine indirilmesini belirtmek için “yukarıdan aşağıya inmek; bir yere konaklamak, misafir olmak” anlamlarına gelen “nüzûl” kökünden türeyen ve “bir şeyi yüksekten aşağıya nakletmek, def’aten indirmek” manasındaki “inzâl” ve “tedricî olarak indirmek, nakletmek” anlamında “tenzîl” kelimeleri kullanılmaktadır.[208]

XVI. İlAhî Hitabın Şekilleri

Şûrâ sûresinin:

وَمَا كَانَ لِبَشَر أَن يُكَلّمَهُ الله إِلا وَحْياً أَو مِن وَرَاءِ حِجَابٍ أَو يُرْسِلَ رَسُولا فَيُوحَي بِإِذنِهِ مَا يَشَاءُ إنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ

“Allah bir insanla ancak vahiy yoluyla veya perde arkasından konuşur, yahut bir elçi gönderip izniyle ona dilediğini bildirir.”[209]

meâlindeki ayetinde Allah-peygamber iletişiminin farklı şekilde cereyan ettiği ifade edilmiştir.

A. Vasıtasız ve Aracısız “Vahiy”

Vahyin bu şekli ile genel manada vahiy değil onun sadece bir şekli kastedilmektedir ve herhangi bir vasıta olmadan ilham, mananın kalbe aktarılması veya rüya yoluyla gerçekleşir. Hz. Mûsâ’nın annesine,[210] ayrıca İbrâhim’e İsmâil’i kurban etmesi[211] için yapılan vahyin rüya ile gerçekleştiği yönünde rivayetler bulunmaktadır.[212] Bazı müfessirler vahyin bu şeklinin peygamber olmayanlar için de gerçekleştiğini belirtmişler, Mûsâ’nın annesi peygamber olmadığına göre onun için söz konusu olan vahyin peygamberlerinki ile aynı türden olamayacağını ileri sürmüşlerdir.[213] Peygamber, vahyin kalbine Allah tarafından bırakıldığından şüphe etmeyecek şekilde kesin bir bilgiye sahip olur. Peygamberler dışındaki insanlara vâki olan ilham ise kesin bilgi kaynağı sayılmaz.[214]

Rüya Kur’an’da doğrudan bir vahiy şekli olarak takdim edilmemekle birlikte Hz. İbrâhim’e oğlunu kurban etmesi yönündeki emrin rüyada verilmesi[215] ve Hz. Âişe’den rivayet edilen: “Resûlüllah’a gelen vahiy, uykuda rüyay-ı saliha (sadıka) şeklinde başlamıştı, gördüğü her rüya sabah aydınlığı gibi açık seçik gerçekleşirdi”[216] şeklindeki hadîsten hareketle sadık rüyanın da bir çeşit vahiy şekli olduğu kabul edilmiştir.[217]

B. Perde Arkasından Konuşmak

Allah’ın perde arkasından konuşmasının anlamı, görülemeyeceği şekilde konuşması demektir. Aslında engel kalkmış olsa bile yine Allah’ı görmek alimlerin çoğunluğuna göre mümkün olmayacaktır. Hz. Mûsâ’ya Tûr dağında gerçekleşen vahiy bu türdendir.[218]

C. Elçi Vasıtasıyla Vahiy

Allah’ın peygamberlere hitabının üçüncü şeklinde Cebrâil isimli melek vahye aracılık etmektedir. Cebrâil ya bir insan suretinde ya da aslî şekliyle ilahî mesajı ulaştırır.[219] Hz. Peygamber: “Bazen melek bana adam şeklinde görünür, benimle konuşur ve ben de söylediğini iyice öğrenmiş olurum”[220] buyurarak vahyin bu türüne açıklık kazandırmıştır. Meleğin aracılık yapması ulûhiyet alemi ile insanî tabiatın birbirine benzememesi sebebiyle aralarında doğrudan bir ilişkinin kurulamaması şeklinde izah edilmiştir. Vahyin gelişi çoğunlukla bu şekilde gerçekleşmiş, bu tür vahyin ifade ettiği zarûrî ilmin daha yüksek olduğu kabul edilmiştir.

Kur’an’da vahyin mahiyetine dair ifadelere rastlanmamakla birlikte, vahyin peygambere ulaştırılmasında ve peygamber tarafından hiçbir değişikliğe uğratılmadan insanlara tebliğ edilmesinde son derece hassas davranıldığı görülmektedir. Onun mahiyeti Allah ile peygamberleri arasında nübüvvetin bir sırrı olarak kalmıştır. Buna rağmen İslam alimleri bu konuyu tartışmaktan, görüş beyan etmekten de geri duramamışlardır. Vahyin lafız ve manadan ibaret olduğu, Cebrâil’in onu Levh-i Mahfûz’dan bu şekilde alıp indirdiği ifade edilmiştir. Cebrâil’in sadece manaları indirdiği, Peygamberimizin de onları anlayıp Arapça ifade ettiği kanaatine varanlar olmuş ve “Onu, er-Rûh-u’l-Emîn indirdi. Senin kalbine, uyarıcılardan olman için”[221] ayetini de delil göstermişlerdir. Bir diğer görüş de, Cebrâil’e sadece mananın ilkâ edildiği, onun da bu manaları Arapça ifade ettiği ve öylece indirdiği şeklindedir.[222] Celâleddîn es-Süyûtî (ö. 911/1505) Cebrâil’in Kur’an’ı mana ve lafzı ile aktardığını ifade etmiştir. Çünkü Kur’an’ın lafzı ile ibadet (taabbüd) edildiği gibi bu lafız i‘câza (Kur’an’ın lafız ve mana yönünden mûcize oluşuna) da konu teşkil eder. Hiç kimse onun yerine geçebilecek bir lafız getirmeye güç yetiremez.[223]

Öte yandan vahyin lafzen tesbitinin ve öylece korunmasının önemi ve gerekliliği Kur’an’da da vurgulanmıştır. Hz. Peygamber, vahyi alırken onun kelime ve cümlelerini olduğu gibi ezberlemenin ve korumanın son derece gerekli olduğunu gayet iyi biliyordu. Nitekim bu husustaki telâşı “Onu çabucak tekrarlamak için dilini hareket ettirme. Onu (senin kalbinde) toplamak ve (sana) okutmak bize düşer. Sana Kur’an’ı okuduğumuz zaman okunuşunu takip et”[224] ayetleriyle uyarılmış ve rahatlatılmıştır.

Hz. Peygamber Kur’an’ı lafız ve mana olarak almış ve öylece tebliğ etmiştir. Kur’an’ın vahyinde lafız ve mana ayrımından bahsetmek Kur’an açısından tutarlı görünmemektedir. Kur’an’ın vahyedilişindeki değişmezliği yanında “Kur’an’ı biz indirdik onun koruyucusu da elbette biz olacağız!”[225] ayetiyle ilahî mesajın sıhhatinin zaman aşımının üzerinde olduğu da müjdelenmiştir.

[207] Ebü’l-Bekâ, el-Külliyyât, “vahy” md.; Muhammed Abduh, Risâletü’t-tevhîd (nşr. M. Reşîd Rızâ), Kahire 1353, s. 109; Elmalılı, Hak Dini, III, 1526-1527.

[208] Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât, “nzl” md. ; Ebü’l-Bekâ, el-Külliyyât, “ ‘inzâl”, “tenzîl” md.leri.

[209] eş-Şûrâ 42/51.

[210] Tâhâ 20/37-38. Müfessirler Mûsâ’nın annesine gerçekleşen vahyin ilham yoluyla olduğu şeklindeki farklı bir görüşü de aktarırlar (Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XXII, 51).

[211] bk. es-Sâffât 37/102.

[212] Zemahşerî, el-Keşşâf, III, 409; Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XXVII, 186.

[213] Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XXII, 51-52.

[214] Teftâzânî, Sa‘duddin Mes‘ûd b. Ömer, Şerhu’l-akâ’idi’n-Nesefiyye, (nşr. Ahmed Hicâzî es-Sekkâ), Kahire 1407/1987, s. 22.

[215] bk. es-Sâffât 37/102-105.

[216] Buhârî, Bed’ü’l-Vahiy 3.

[217] Zemahşerî, el-Keşşâf, III, 409; Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XXVII, 186; Mâverdî, A‘lâmü’n-nübüvve, s. 49; Ömer Süleyman el-Eşkar, er-Rusül ve’r-risâlât, s. 62-63.

[218] bk. Meryem 19/52.

[219] Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Kur’ân, (nşr. Murteza Bedir), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2008, XIII, 214; Zemahşerî, el-Keşşâf, III, 409; Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XXVII, 188-189; a.mlf., K. Nübüvvât, s. 8-9; Elmalılı, Hak Dini, VI, 4255-4256. Ömer Süleyman el-Eşkar, er-Rusül ve’r-risâlât, s. 63.

[220] Buhârî, Bed’ü’l-Vahiy 3.

[221] eş-Şu‘arâ 26/193-194.

[222] es-Süyûtî, Celâleddîn Abdurrahman, el-İtkân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân, Beyrut 1407/1987, I, 96.

[223] es- Süyûtî, Celâleddîn, el-İtkân, I, 97-98.

[224] el-Kıyâme 75/16-18.

[225] el-Hicr 15/9.

ALTINCI BÖLÜM

MÛCİZE

Kur’an-ı Kerîm’de Allah tarafından nübüvvetle görevlendirilen kimselerin doğruluklarını kanıtlamak amacıyla tabiat kanunlarını aşan bazı olaylarla desteklendiği belirtilir.[226] İslam düşüncesinde bu tür hârikulâde hal veya olaylara mûcize denir. Kur’an’da peygamberlerin nübüvvetlerini ispat bağlamında birtakım mûcizeler de aktarılır.

“Mûcize”, “yapamamak, güç yetirememek” anlamlarındaki “ ‘acz” kökünden “aciz bırakmak, güç yetiremediğini ortaya çıkarmak” manasındaki “i‘câz” masdarından türetilmiş ism-i fâildir. Sözlükte “aciz bırakan” anlamına gelmektedir.[227] Terim olarak mûcizeye pek çok tanım getirilmiştir. Nûreddîn es-Sâbûnî (ö. 580/1184) mûcizeyi, “İnkâr edenlere meydan okuduğu bir sırada, nübüvvet iddia eden şahsın elinde tabiat kanunlarına aykırı olan bir hadisenin, benzerini getirmekten inkârcıları aciz bırakacak tarzda, meydana gelmesidir” şeklinde tanımlamıştır.[228] Bâkıllânî (ö. 403/1013) mûcizenin sadece Allah’ın kudretiyle gerçekleştiği ve melek, insan ve cinlerden hiçbirinin buna güç yetiremeyeceği hususuna dikkat çekmiştir.[229] İbn Teymiyye de mûcizenin Allah’ın fiili olduğunu, peygamberin nübüvvetini desteklediğini, böyle bir fiil, nübüvvetten önce meydana gelmişse delil teşkil edemeyeceğini belirtir.[230]

Kur’an’da mûcizeyi ifade etmek üzere kullanılan kelimelerden biri “açık alâmet, delil, işaret, nişan, ibret” anlamlarını taşıyan “ayet”tir.[231] Kur’an’da nübüvvetin ispatında kullanılan mûcizevî hal ve olaylar “aklî ve/veya hissî olsun delâleti açık olan delil veya şahit, hüccet ve kesin belge” anlamlarını taşıyan “beyyine” kelimesiyle de ifade edilmektedir.[232] Mûcize karşılığında kullanılan Kur’anî terimlerden biri de “hak ile bâtılı birbirinden ayıran kesin delil” anlamındaki “burhân”dır.[233]

XVII. Mûcİze Çeşitleri

Kelâm alimleri mûcizeleri idrak edilmeleri açısından genelde üçe ayırırlar:

A. Hissî Mûcizeler

Bu tür mûcizeler insanların duyularına hitap eder. Allah Taâlâ’nın izni, iradesi ve gücüne bağlı olarak gerçekleşen hissî mûcizeler tabiat kanunlarını aşan ilahî fiillerdir.[234] Bunlar hiçbir şekilde sadece peygamberlerin veya onlardan ısrarla talepte bulunan insanların istekleriyle gerçekleşmezler. Kur’an’da ve sahih hadîslerde Allah Taâlâ’nın dilemesi ve izni ile gerçekleşen bu tür mûcizelere pek çok kez rastlanmaktadır.

B. Aklî (Mânevî) Mûcizeler

“Mânevî mûcize” veya “bilgi mûcizesi” diye de anılan bu tür mûcizeler, insanların akıl yürütme kabiliyetlerine hitap eden ve onları aklî delillerle baş başa bırakan gerçeklerden oluşur. Bunlar düşünmekle algılanabilen hususlar olup hissî mûcizelerde olduğu gibi belirli bir zaman ve mekânla sınırlı tikel hârikulâde olaylardan ibaret değildir. Peygamberlerin güvenilir, güzel ahlâk sahibi olmaları, iyiliği emredip kötülükten sakındırmaları, ilahî mesajı bizzat uygulayarak insanlara örnek teşkil etmeleri, tebliğ ettikleri hususların erdemli bir toplum için vazgeçilemez ilkeler konumunda bulunması, tebliğ ettikleri vahiy ürünü metnin muhteva ve lafız bakımından erişilmez bir üstünlük taşıması gibi hususlar bu tür mûcizelerin kapsamına girer.

C. Haberî Mûcizeler

Peygamberlerin herhangi bir beşerî bilgi edinme yolunu kullanmadan doğrudan Allah Taâlâ’dan veya melek aracılığıyla aldıkları vahiylere dayanarak verdikleri haberlerden oluşur. Hz. Îsa’nın insanların evlerinde ne yediklerini ve ne sakladıklarını haber vermesi, Hz. Peygamber’in geçmiş peygamberlerle kavimleri arasında geçen olayları ve bu olaylarda cereyan eden konuşmaları ayrıntılı olarak bilip bunları Ehl-i kitap alimlerinin yanında nakletmesi, Bizanslılar’ın İranlılar’ı savaşta mağlûp edeceklerini, Kisrâ’nın saltanatının yıkılacağını, İslam dininin doğuda ve batıda yayılacağını önceden haber verip bunların daha sonra aynen gerçekleşmesi bu nevi mûcizelerdendir.[235]

XVIII. Kur’an’daki Mûcizeler

Kur’an-ı Kerîm’de bazı peygamberlere verilen hârikulâde olaylar, mûcizeler aktarılmaktadır. Hz. İbrâhim, kavminin tapınmakta olduğu putları gizlice kırmış, kavmi bu işten onu sorumlu tutmuşlar ve ateşte yakmak suretiyle onu cezalandırmaya karar vermişlerdir. Onu yaktıkları büyük bir ateşe atmışlar. Allah Taâlâ: “Ey ateş! İbrâhim için serinlik ve esenlik vesilesi ol!”[236] buyurarak onu ateşin yakıcılığından kurtarmıştır. Böylece Allah Taâlâ Hz. İbrâhim’i putperest kavminin tuzak kurma teşebbüslerinden kurtarmış, İbrâhim’i Lût ile birlikte kavimlerinin bulunduğu yerlerden alarak daha emin ve bereketli bölgelere ulaştırmıştır.[237]

Hz. Salih Semûd kavmini Allah’a karşı gelmekten sakınmaya ve O’na itaat etmeye davet etmiştir. Fakat onlar bu davetlere kulak vermeyip kendisini büyülenmiş olmakla suçlamış[238] ve “Sen de ancak bizim gibi bir insansın. Eğer doğru söyleyenlerden isen, haydi bize bir mûcize getir”[239] şeklinde bir talep ile karşılık vermişlerdir. Bu talep üzerine Hz. Salih mûcizesini: “İşte (mûcize) bu dişi devedir; onun bir su içme hakkı vardır, belli bir günün içme hakkı da sizindir. Ona bir kötülükle ilişmeyin, yoksa sizi muazzam bir günün azabı yakalayıverir” şeklindeki ifadeleriyle sunmuştur.[240] Deve, Salih’in kavmi ile belli bir süre yaşamıştır. Bir süre sonra içlerinden kötü niyetli bazı insanlar deveyi kesmişler, bunun üzerine şiddetli bir zelzele ile mahvedilmişlerdir.[241]

Hz. Ya’kûb’un oğulları yıllardır ayrı oldukları ve kendisinden de hiç haber alamadıkları kardeşleri Yûsuf’u bir süre sonra bazı olaylar neticesinde bulurlar. Bunu babalarına müjdelemek için Mısır’dan ayrıldıklarında onlardan çok uzakta bulunan Ya’kûb etrafındakilere: “Eğer bana bunamış demezseniz inanın ben Yûsuf’un kokusunu alıyorum!”[242] demiş, “onlar da: “Vallahi sen hâlâ eski şaşkınlığını bırakamadın” diye karşılık vermişlerdir. Nihayet Yûsuf’un gömleğini taşıyan müjdeci gelip onu Ya’kûb’un yüzüne koyunca görmeyen gözleri hemen görmeye başlamıştır.[243]

Kur’an’da ifade edildiğine göre Allah Taâlâ Hz. Mûsâ’yı, İsrailoğullarını Mısır’dan çıkararak kurtarmak üzere, Firavun’a göndermeden önce onu bir anlamda bu göreve hazırlamış ve kendisine asâ mûcizesi ile parlayan el (yed-i beyzâ) mûcizelerini vermiştir.[244] Firavun ve etrafındakiler Hz. Mûsâ’nın göstermiş olduğu mûcizeleri sihir olarak nitelendirip kendi sihirbazları ile yarışmaya davet etmişlerdir.[245] Düzenlenen bir yarışmada sihirbazlar maharetlerini sergilemişler, ip ve sopaları koşuyor gibi göstermeyi başarmışlardır. Gördüğü manzaralar karşısında korkmaya[246] başlayan Mûsâ’ya Allah Taâlâ korkmamasını, üstün gelecek olanın kesinlikle kendisi olduğunu bildirmiş ve “Sağ elindekini at da, onların yaptıklarını yutsun. Yaptıkları, sadece bir büyücü hilesidir”[247] buyurmuştur. “Bunun üzerine sihirbazlar secdeye kapandılar; “Harun’un ve Mûsâ’nın Rabbine iman ettik” dediler.”[248]

Kur’an-ı Kerîm’de Hz. Mûsâ’ya “dokuz açık ayet” (tis’a âyâtin beyyinât) verildiği ifade edilmektedir.[249] Bazı müfessirler bunların A’râf sûresinde yer alan (7/133) tufan, çekirge, kımıl (haşerât), kurbağa ve kan gibi mûcizelerden oluştuğunu ifade ederler.[250]

Hz. Mûsâ, İsrailoğullarını Mısır’dan gizlice kaçırmış, fakat Firavun ve adamları arkalarına düşerek kendilerine yetişmiştir. İsrailoğulları bir ara nerede ise yakalandıklarını sanmışlardı. Bunun üzerine Allah: “Asân ile denize vur!”[251] diye emretmiş, Mûsâ Allah’ın emrini yerine getirince deniz yarılmış ve kavmi karşıya geçip kurtulmuştur. İsrailoğullarını yakalamak niyetiyle denize giren ötekilerin hepsi de boğulmuştur.[252] Yine Hz. Mûsâ kavmiyle birlikte Mısır’dan çıkıp çölde ilerlerken suya ihtiyaç duymuşlardı. Allah’ın emriyle asâsını taşa çarpmış, taştan oniki göze su fışkırmıştır. Onlara Allah tarafından kudret helvasıyla bıldırcın eti indirilmiş ve bunlarla beslenmişlerdir.[253]

Hz. Süleyman’la ilgili olarak karıncanın konuşmasını anlaması[254], kuşlarla konuşması[255], Sebe’ melikesinin tahtının çok kısa bir süre içinde getirilmesi[256] gibi hârikulâde olaylar aktarılmaktadır.

Kur’an’da Hz. Îsâ hakkında ise çamurdan yaptığı kuşa üflediğinde canlanması, körü ve alacalıyı iyileştirmesi, ölüleri diriltmesi, insanların evlerinde ne yeyip, ne biriktirdiklerini bilmesi,[257] havârîlerine gökten sofra indirmesi[258] gibi genelde tıbbî konularda cereyan etmiş olan mûcizeler aktarılmaktadır.

Buraya kadar verilen bilgilerden anlaşılacağı üzere peygamberler genelde kendi dönemlerinde revaçta olan ilgi duyulan bir alanda hârikulâdelikler göstermek suretiyle nübüvvet iddialarının doğruluğu konusunda insanları iknâ etmeye çalışmıştır.[259] İnsanları önem verdikleri ve ilgi gösterdikleri konularda aciz bırakmak onlara tesir etmek yönünden daha tutarlı görünmektedir. Nitekim Hz. Mûsâ zamanında sihirbazlık ilerlediğinden ona verilen en önemli mûcize, sihirbazları dahi aciz bırakacak tarzda olmuş,[260] Îsâ döneminde tıp ilmi revaçta olduğu için onun mûcizeleri tıbbî konularda gerçekleşmiştir.[261]

Son peygamber olan Hz. Muhammed Aleyhisselâmın en büyük mûcizesi ise Kur’an-ı Kerîm olmuştur. Nitekim muhtelif ayetler onun mûcizesi olarak Kur’an’ın kendisini takdim etmektedir.[262] Fahreddin er-Râzî, “Yoksa “Onu kendisi mi uydurdu” diyorlar? De ki: “Eğer doğru iseniz Allah’tan başka çağırabildiklerinizi yardıma çağırın ve siz de onun gibi uydurulmuş on sûre getirin”[263] meâlindeki ayetin tefsirinde şöyle diyor: “Mekkelilerin Peygamberimizden mûcize göstermesini istemeleri üzerine o, mûcizesinin Kur’an olduğunu belirtmiştir. Onlar bir mûcize ile yetinmeyip inat ve cehaletlerinden başka mûcizeler de göstermesini istemişlerdir.” Râzî ayrıca Kur’an’ın i‘câzının/mûcize oluşunun fesâhatından, uslûbundan, çelişkili olmamasından, bir çok bilgileri kapsamasından ve gayba ait haberleri içermesinden kaynaklandığına dair farklı görüşleri aktarmış, kendisine göre Kur’an’ın mûcizeliğinin fesâhatında aranması gerektiğini belirtmiştir.[264] Öte yandan Kur’an’ın çeşitli ayetlerinde benzerini getirmek yönünde insanlara meydan okumalar tekrarlanmış,[265] Allah Taâlâ’dan başka herhangi bir kimsenin Kur’an’a denk olan bir metin getirmesinin mümkün olmadığı açıkça ve kesin bir şekilde ifade edilmiştir.[266] Müslüman alimler Kur’an’ın Hz. Peygamberin en büyük mûcizesi olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Hatta bu konuda “i’câzü’l-Kurân” isimli müstakil eserler kaleme alınmıştır.[267]

Kur’an’da Mekkelilerin Hz. Muhammed’den, önceki peygamberlerin gösterdiği gibi, hissî mûcizeler göstermesi yönündeki isteklerinin geri çevrildiği görülmektedir. Bazı ayetlerde onların talep ettiği mûcizelerin türü de haber verilmektedir: “Onlar: Sen, dediler, bizim için yerden bir kaynak fışkırtmadıkça sana asla inanmayacağız. Veya senin bir hurma bahçen olmalı; öyle ki, içlerinden gürül gürül ırmaklar akıtmalısın. Yahut iddia ettiğin gibi, üzerimize gökten parçalar yağdırmalısın veya Allah’ı ve melekleri gözümüzün önüne getirmelisin. Yahut da altından bir evin olmalı, ya da göğe çıkmalısın...”[268]

وَقَالُوا لَوْلَا أُنزِلَ عَلَيْهِ آيَاتٌ مِّن رَّبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآيَاتُ عِندَ اللهِ وَإِنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُّبِينٌ أَوَلمْ يَكفِهم أنّا أنزَلنا عليك الكِتَابَ يُتلى عليهم إِنَّ فِي ذلِك لرَحْمَة وَذِكرَى لِقَوم يُؤمِنونَ

“Ona Rabbinden bir mûcize indirilseydi ya!”[269]

“...Rabbinden bize bir mûcize getirmeli değil miydi?”[270] Kur’an’da bu tür isteklere karşı önceki milletlerin inkârcılığı hatırlatılmakta, Mekkelilerin: “...Bize hemen, öncekilere gönderilenin benzeri bir ayet getirsin”[271] şeklindeki talepleri “Bunlardan önce helâk ettiğimiz hiçbir belde iman etmemişti; şimdi bunlar mı iman edecekler?”[272] ifadeleri ile cevaplandırılmaktadır. İstedikleri mûcizeler kendilerine gösterilse hatta onlara gökten bir kapı açılıp yukarı çıksalar, yine iman etmeyip biz galiba büyülenmişiz, diyeceklerdir.[273] Şu halde onlar taleplerinde samimi değillerdir.[274] “Ona Rabbinden (başkaca) mûcizeler indirilmeli değil miydi?” derler. De ki: “Mûcizeler ancak Allah’ın katındadır. Ben ise sadece apaçık bir uyarıcıyım. Kendilerine okunmakta olan Kitâb’ı sana indirmemiz onlara yetmemiş mi? Elbette iman eden kavim için onda (nice) rahmet ve ibret vardır”[275] ayetleriyle, Kur’an’ın bir mûcize olarak yeterliliğine dikkat çekilmiştir. Öte yandan diğer hissî mûcizelerin geçicilikleri, belli bir zaman ve mekâna bağımlılıklarının yanında Kur’an’ın i’câzının devamlılığına işaret edilmiş, her türlü mûcizeden daha önemli olduğu hususu önemle vurgulanmıştır.[276]

İslam alimleri Hz. Peygamber’e Kur’an-ı Kerîm’den başka birtakım hissî mûcizeler de nispet etmektedir.[277] Kamer sûresinin “Kıyamet yaklaştı ve ay yarıldı”[278] şeklindeki ilk ayeti kaynaklarda Resûl-i Ekrem’e atfedilen “ayın yarılması” mûcizesine delâlet ettiği yönünde yorumlanmıştır.[279] Fahreddin er-Râzî, söz konusu ayetteki bu olayın meydana geldiğini aktaran rivayetlerin meşhûr derecesine ulaştığını ifade etmiştir. Böyle bir olayın tahakkuku durumunda pek çok insanın şahit olmasının gerektiğinden hareketle rivayetlerin tevâtür derecesine ulaşmadığını bildirmiş ve bu durumu garip karşılamıştır. Halbuki Son Peygamber’in mûcize olarak Kur’an’la meydan okuması ses getirmiş, ona denk bir metin getirmekte herkes acze düşmüş, bu özellikleriyle Kur’an kıyamete dek mûcize olma özelliğini korumuş, onun dışında Hz. Peygamber’e ait başka bir mûcize de tevâtüren nakledilmemiştir.[280] Beyâzîzâde ise söz konusu mûcizeyi çok sayıda sahabînîn gördüğünü ve haberin bizlere tevâtüren ulaştığını iddia etmiştir.[281] İsrâ ve Mi‘râc olayına gelince Kur’an’da sadece İsrâ (Peygamberimizin Mescid-i Haram’dan Mescid-i Aksâ’ya nakli) haber verilmektedir.[282] Mi‘râc hadisesi ise hadîslerle aktarılagelmiştir. Meselâ Mâtürîdî, Mi‘râc’ın ayetlerde yer almayan kısımlarıyla ilgili olarak bizim bir şey söyleyemeyeceğimizi, çünkü bu konudaki ayrıntıların âhad haberle bilindiğini belirtir.[283] Teftâzânî Mi‘râc’ın Mescid-i Aksâ’ya kadar olan kısmının Kitâb ile semâya kadar olan kısmının haber-i müstefîz ile, cennete veya arşa kadar olan kısmının ise haber-i vâhid ile sabit olduğunu belirtir.[284]

Hz. Muhammed’in asıl ve kalıcı mûcizesi Kur’an-ı Kerîm olmakla birlikte İslam alimlerinin çoğunluğuna göre ona hissî mûcizeler de verilmiştir. Ayın yarılması, Bedir Savaşı’nda meleklerin Müslümanlara yardım etmesi,[285] Hz. Peygamber’in attığı bir avuç kumun düşmanların gözüne isabet etmesi[286] gibi hissî mucize türünden hadiseler Kur’an’da zikredilmektedir. Öte yandan hadîs ve siyer kaynaklarında Hz. Peygamber’in az yemekle çok sayıda insanı doyurması, az suyu çoğaltması, çağırdığı ağacın yanına gelmesi, bazı hayvanların onunla konuşması ve elindeki taşların Allah’ı zikretmesi gibi hissî mucizeleri de nakledilmektedir.[287]

Son dönem kelâm alimlerinden İzmirli İsmâil Hakkı (1868-1946) kelâmcıların çoğunun, hissî mûcizelerin imkânını kabul etmekle birlikte bunlardan çok aklî mûcizelere önem verdiklerini dile getirir.[288]

Netice olarak Kur’an’da ilgili ayetler değerlendirildiğinde peygamberlerin göstermiş oldukları mûcizelerde dönemin şartları göz önünde bulundurulmuş ve mucizelerin mâhiyetinde hissîlikten aklîliğe doğru bir tekâmül söz konusu olmuştur. İlahî plana bağlı olarak insanlığın ilgisi gittikçe görülen, şahit olunan şeylerden düşünülen, üzerinde akıl yorulan konulara çekilmiştir. Son Peygamber’in tebliğinin son ilahî hitap olarak kıyamete kadar bakî kalmasının gerekliliği bu çerçevede değerlendirilmelidir.

XIX. Nübüvveti İspat Açısından Mûcize

Kur›an-ı Kerîm’de peygamberlerin nübüvvet iddialarında doğru olduklarını ispat etmek için mûcizelerle (beyyinât) desteklendikleri açıkça ifade edilmektedir.[289] Nitekim Allah Taâlâ Hz. Mûsâ’ya verdiği “asâ” ve “beyaz el” mucizelerini, “İşte bu ikisi Firavun ve onun adamlarına karşı Rabbin tarafından iki kesin delildir”[290] meâlindeki ayette nübüvvet iddiasının doğruluk delilleri olarak takdim etmektedir.

Erken dönem İslam alimlerinden Ebû Ca‘fer et-Tahâvî (ö. 321/933) nübüvvetin ispatında mûcizenin rolünü kabul etmiş, ancak mûcizeyi yegâne delil saymamıştır. O, peygamberlerin mesajlarının ve tebliğ ettikleri öğretilerle kendi uygulamalarının da onların nübüvvet iddialarının doğruluğuna delâlet edecek birer ölçüt oluşturacağını ileri sürmüştür. Peygamberin doğru olduğunu iddia ettiği şeylerin zamanla söylediği şekilde cereyan etmesinin ve söyledikleri ile uygulamalarının birbirine uymasının onun doğruluğuna delâlet edeceğini belirtmiştir.[291] İbn Teymiyye, kâhinler, sihirbazlar ve salih kimselerde de olağanüstü tezahürlerin gözlemlenebileceğini ileri sürerek mûcizenin nübüvvete delil teşkil etmeyeceğini iddia edenlere karşı çıkar. Söz konusu iddianın sahipleri, olağanüstü olayları gerçekleştirenlerle peygamberlerin mûcizeleri arasındaki farkı, sadece peygamberin nübüvvet iddiasına indirgerler. İbn Teymiyye bu görüşe de, peygamberin mûcize ile meydan okuyup, nübüvvetine delil getirdiğini, kimsenin de ona karşı koyamadığını, fakat diğerlerinin böyle bir iddiada bulunamayacağını, şayet nübüvvet iddia edecek olsalar bile Allah Taâlâ’nın o kimselerden mûcizenin zuhûr etmesini engelleyeceğini belirterek karşı çıkar.[292]

Ebü’l-Hasan el-Eş‘arî, nübüvvetin mûcize ile sabit olacağını ve Hz. Peygamber’e ait temel mûcizenin Kur’an’ın i‘câzı olduğunu belirtmiştir.[293] Eş‘arî gelenekten Bâkıllânî, mûcizenin nübüvvete delil olmayacağını iddia edenlere iki soru yöneltmiştir: Bu durum tabiat kanunları açısından mı, yoksa Allah’ın kudreti açısından mı imkânsızdır? Allah’ın kudreti açısından imkânsız olduğunun kabul edilmesi mümkün değildir. Çünkü bunu iddia edenler zaten dinden çıkmış olurlar ki, Allah’ın ulûhiyyetini ve kudretini kabul etmeyenlerle bunu tartışmak da gereksizdir. Şayet söz konusu fiiller tabiat kanunları yönünden imkânsız kabul ediliyorsa, bu durumda da Allah’ın tabiat kanunlarını değiştirmesi ve peygamberlerinin elinde mûcizeler meydana getirmesi inkâr edilmiş olur.[294]

İmam Mâtürîdî, Hz. Peygamber’in nübüvvetini ispat bağlamında Kur’an’ın i‘câzını konu edinen ayetlere yer vermiş,[295] “Elbette biz elçilerimize yardım ederiz...”,[296] “Elbette ben ve elçilerimiz galip geleceğiz...”[297] meâlindeki ayetlerle de nübüvveti ispatta Kur’an’ın mûcizeye verdiği önemi dile getirmiştir.[298] O, mûcizeleri ve nübüvveti Allah’ın varlığının ispatından ayrı değerlendirmez ve mûcizenin nübüvvete delâletini kabul eder. Hatta bir adım daha ileri giderek mûcizenin Allah’ın varlığına delil teşkil ettiğini belirtir. O, zorunlu olarak Allah Taâlâ tarafından meydana getirilen mûcizeleri kabul eden kimsenin Allah’ın varlığını ve peygamberlik iddia edenin de doğruluğunu kabul etmiş olduğunu belirtmiştir.[299]

Mu‘tezile mezhebine göre evrende yerleşmiş kanunlar vardır ve hadiseler de sebep sonuç ilişkisine göre cereyan eder. Ancak bunların kesin olarak değiştirilemez oldukları söylenemez. Bitkilerin tohumlardan, kuşların yumurtalardan çıktığı gözlemler sonucunda bilinmektedir. Ne var ki bunlar bilinen sebeplere bağlı olmadan da oluşabilirler. Bu noktadan hareketle onlar olağanüstü olayların gerçekleşmesini mümkün görürler. Onlar, mûcizeyi inkâr etmemekle birlikte nübüvvet delaletini çok önemsemezler.[300] Kâdî Abdülcebbâr ise Allah tarafından olduğu ve âdete aykırı olarak meydana geldiğinin bilinmesi şartıyla mûcizenin nübüvvete delil olarak kabul edilmesini benimsemiştir.[301]

Netice olarak Kur’an’da hem ilgili ayetler hem de İslam alimlerinin nübüvvet anlayışlarında mûcize, tamamen Allah Taâlâ’ya ait ve O’nun iradesine bağlı, diğer insanları aciz bırakan ve peygamberlik iddia eden şahsın iddiasında doğru olduğunu ispat eden bir delil olarak takdim edilmiştir. Öte yandan mûcizenin (özellikle hissî olanlarının) nübüvveti ispatta rolünü kabul etmekle birlikte peygamberin mesajının muhtevasını ve öğretileriyle kendi uygulamalarının tutarlılığını da göz ardı etmemek gerekmektedir. Kur’an’ın ve diğer literatürün mûcize üzerindeki yoğun vurgularına rağmen bazı düşünürlerin aklî mûcizeler üzerine eğilmeleri veya nübüvveti ispat bağlamında değişik metotlar geliştirmelerini de bu perspektiften değerlendirmek gerekmektedir. Son Peygamber’in tebliğ faaliyetini tamamlamasından itibaren kıyamete kadar yeryüzüne gelecek olan insanların hissî mûcizeleri müşahede etme imkânlarının olmadığı gerçeğini göz önünde bulundurursak, Hz. Peygamber’in mûcizesinin aklî mahiyet taşımasının önemi daha da belirginleşecektir. Yine de bu tesbitler hissî mûcizelerin fonksiyonlarının inkârına meyletmek olarak değerlendirilmemelidir. Çünkü Kur’an’da bu tür mûcizeler açık bir şekilde yer almaktadır.

[226] bk. el-Bakara 2/60, 87, 253; el-Hadîd 57/25.

[227] Râgıb el-İsfahânî, el-Müfredât, “ ‘acz” md. ; Ebü’l-Bekâ, el-Külliyyât, “ ‘i‘câz” md.

[228] Nûreddin es-Sâbûnî, el-Bidâye fî usûli’d-dîn (nşr. Bekir Topaloğlu), Dımaşk 1399/1979, s. 46.

[229] Bâkıllânî, Kâdî Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib, Kitâbü’l-Beyân ‘ani’l-fark beyne’l-mu‘cizât ve’l-kerâmât (nşr. Richard J. McCarthy) Beyrut 1958, s. 8-9.

[230] İbn Teymiyye, Takiyyüddin Ahmed b. Abdülhalîm, Kitâbü’n-Nübüvvât, Kahire 1405/1985, s. 28.

[231] bk. el-Bakara 2/118; el-Mâide 5/114; el-En‘âm 6/37; el-A‘râf 7/73.

[232] bk. el-Bakara 2/92, 213, 253; el-Mâide 5/32, 110; el-A‘râf 7/73, 101; Yûnus 10/74; Hûd 11/53; İbrâhim 14/9; en-Nahl 16/44; Tâhâ 20/72; el-Mü’min 40/22, 28, 34; et-Teğâbun 64/6.

[233] bk. el-Bakara 2/111; en-Nisâ 4/174; el-Enbiyâ 21/24; el-Kasas 28/32; el-Mü’minûn 23/117.

[234] el-Mü’min 40/78.

[235] Nûreddin es-Sâbûnî, el-Bidâye, s. 51; ayrıca bk. Bulut, Halil İbrahim, “Mûcize”, DİA, XXX, 350-352.

[236] el-Enbiyâ 21/69.

[237] bk. el-Enbiyâ 21/68-71.

[238] bk. eş-Şu‘arâ 26/141-153.

[239] eş-Şu‘arâ 26/154.

[240] eş-Şu‘arâ 26/155-156.

[241] bk. eş-Şu‘arâ 26/157-158.

[242] Yûsuf 12/94.

[243] bk. Yûsuf 12/95-96.

[244] Tâhâ 20/17-23; ayrıca bk. en-Neml 27/12; el-Kasas 28/32.

[245] bk. Tâhâ 20/65.

[246] bk. Tâhâ 20/67.

[247] Tâhâ 20/69.

[248] Tâhâ 20/70.

[249] bk. el-İsrâ 17/101.

[250] bk. Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XIV, 216-218.

[251] eş-Şu‘arâ 26/63.

[252] bk. eş-Şu‘arâ 26/63-66.

[253] bk. el-A‘râf 7/160.

[254] bk. en-Neml 27/18-19.

[255] bk. en-Neml 27/16, 20-28.

[256] bk. en-Neml 27/38-42.

[257] bk. Âl-i İmrân 3/49; el-Mâide 5/110.

[258] bk. el-Mâide 112-115.

[259] bk. Kâdî Abdülcebbâr, Şerhu’l-usûli’l-hamse, s. 572.

[260] Kâdî Abdülcebbâr, Şerhu’l-usûli’l-hamse, s. 572; Akbulut, Ahmet, Nübüvvet Meselesi Üzerine, s. 21.

[261] Kâdî Abdülcebbâr, Şerhu’l-usûli’l-hamse, s. 572.

[262] Meselâ bk. el-İsrâ, 17/88.

[263] Hûd 11/13.

[264] Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XVII, 194-195; ayrıca bk. Mâverdî, A‘lâmü’n-nübüvve, s. 97-125; Elmalılı, Hak Dini, IV, 2769-2770. Kâdî Abdülcebbâr, Fahreddin er-Râzî’nın saydıklarının dışında Kur’an’ın i‘cazıyla ilgili olarak ondaki aklî delillere tenbih ve teşviki de eklemiştir (Kâdî Abdülcebbâr, Tesbîtü delâ’ili’n-nübüvve (nşr. Abdülkerîm Osman), Beyrut, ts., I, 86). Kâdî Abdülcebbâr’ın üzerinde durduğu nokta Kur’an’ın Peygamberimize bahşedilen aklî bir mûcize olması açısından önemli görünmektedir.

[265] bk. Yûnus 10/38; el-Bakara 2/23.

[266] bk. el-Bakara 2/24.

[267] Bâkıllânî, Kitâbü’l-Beyân, s. 8-70; a.mlf., İ‘câzü’l-Kur’ân (nşr. İmâdüddin Ahmed Haydar), Beyrut 1411/1991, s. 39-56.

[268] el-İsrâ 17/90-93.

[269] el-En‘âm 6/37; ayrıca bk. Yûnus 10/20; er-R‘ad 13/7, 27; el-Ankebût 29/50.

[270] Tâhâ 20/133.

[271] el-Enbiyâ 21/5.

[272] el-Enbiyâ 21/6.

[273] el-Hicr 15/14-15.

[274] Zemahşerî, el-Keşşâf, II, 311-312.

[275] el-Ankebût 29/50-51.

[276] Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XXV, 78-79.

[277] Mâtürîdî, Kitâbü’t-Tevhîd, s. 203; Kâdî Abdülcebbâr, Şerhu’l-usûli’l-hamse, s. 596-597; a.mlf., Tesbîtü delâ’ili’n-nübüvve, I, 44-80; Mâverdî, A‘lâmü’n-nübüvve, s. 111-171; Fahreddin er-Râzî, en-Nübüvvât vemâ yete’alleku bihâ (nşr. Ahmed Hicâzî es-Sekkâ), Beyrut 1406/1986, s. 12-13; Nebhânî, Yûsuf b. İsmâil, Huccetüllâhi ‘ale’l‘âlemîn fî mu‘cizâti seyyidine’l-mürselîn, Diyarbakır, ts. (el-Mektebetü’l-İslamiyye), s. 439-752.

[278] el-Kamer 54/1.

[279] Bağdâdî, Abdülkâhir, Usûlü’d-dîn, s. 182-183; Kâdî Abdülcebbâr, Tesbîtü delâ’ili’n-nübüvve, I, 55-59; Zemahşerî, el-Keşşâf, IV, 43; İbn Kesîr, Tefsîrü’l-Kur’ân, IV, 279-281; Elmalılı, Hak Dini, VII, 4621-4638; Beyâzîzâde, Ahmed Efendi, İşârâtü’l-merâm min ‘ibârâti’l-İmâm (nşr. Yûsuf Abdürrezzâk), Kahire 1368/1949 İstanbul, ts., s. 313.

[280] Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XXIX, 28.

[281] Beyâzîzâde, İşârâtü’l-merâm, s. 313.

[282] bk. el-İsrâ 17/1.

[283] Mâtürîdî, Te’vîlâtü’l-Kur’ân, (nşr. Halil İbrahim Kaçar), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2006, VIII, 224.

[284] Teftâzânî, Şerhu’l-Makâsıd, V, 48-49; ayrıca bk. Akbulut, Ahmet, Nübüvvet Meselesi Üzerine, Ankara 1992, s. 32-35.

[285] bk. Âl-i İmrân 3/122-123; el-Enfâl 8/9-10.

[286] krş. el-Enfâl 8/17.

[287] Bu konuda daha geniş bilgi için bk. Bulut, Halil İbrahim, “Mucize”, DİA, XXX, 352; Çelebi, İlyas, “Muhammed (Dindeki Konumu, Mûcizeleri), DİA, XXX, 446-448.

[288] İzmirli, Yeni İlm-i Kelâm, I, 17.

[289] bk. el-Bakara 2/87, 253; el-Hadîd 57/25.

[290] el-Kasas 28/32.

[291] İbn Ebü’l-İz, Ali b. Ali b. Muhammed, Şerhu’l-‘Akîdeti’t-Tahâviyye (nşr. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî- Şuayb el-Arnaût), Beyrut 1987/1407, I, 140-143.

[292] İbn Teymiyye, Kitâbü’n-Nübüvvât, s. 174.

[293] İbn Fûrek, Mücerredü makâlâti’ş-Şeyh Ebi’l-Hasan el-Eş‘arî, s. 176-179.

[294] Bâkıllânî, Kitâbü’l-Beyân, s. 45-55.

[295] bk. el-İsrâ 17/88; Tâhâ 20/133; Sâd 38/29; el-Hâkka 69/41.

[296] el-Mü’min 40/51.

[297] el-Mücâdele 58/21.

[298] Mâtürîdî, Kitâbü’t-Tevhîd, s. 207-208.

[299] Mâtürîdî, Kitâbü’t-Tevhîd, s. 176; Ebü’l-Mu‘în en-Nesefî de (ö. 508/1115) İmam Mâtürîdî ile aynı görüşleri dile getirmiştir (Nesefî, Ebü’l-Mu‘în, Tebsıratü’l-edille, I, 470-471).

[300] Teftâzânî, Şerhu’l-Makâsıd, V, 17; krş. Kâdî Abdülcebbâr, el-Muğnî, XV, 168-170.

[301] Kâdî Abdülcebbâr, el-Muğnî, XV, 171.

YEDİNCİ BÖLÜM

KUR’AN’DA PEYGAMBERLER

XX. Kur’an’da Adı Geçen Peygamberler

Hz. Âdem yaratılan ilk insan olduğu gibi[302] peygamberlerin de ilkidir. Kur’an’da “Allah Âdem’i seçti...”[303] meâlindeki ayet onun peygamberliğini ifade etmektedir. Ayrıca Kur’an’daki “Âdem Rabbinden kelimeler almıştır”[304] meâlindeki ayet Allah’ın ona hitap ettiğini ve birtakım sorumluluklar yüklediğini bildirmektedir.[305] Ahmed b. Hanbel’in Müsned’inde yer alan bir hadîse göre ise ilk peygamberin kim olduğu şeklindeki bir soruya Resûl-i Ekrem “Âdem’dir” cevabını vermiştir.[306]

“Allah Nûh’a buyurduğu şeyleri size de din olarak buyurmuştur”[307] meâlindeki ayetin insanlığa gönderilen ilk şeriatın Hz. Nûh’a verildiğini ifade ettiği, bir başka deyişle Nûh’un ilk “resûl”, Hz. Âdem’in de nebî olduğu kabul edilmektedir. Nûh zamanına gelinceye kadar insanlar arasındaki ihtilafları çözümleyecek kapsamlı bir şeriatın olmadığı tahmin edilmektedir.[308] Söz konusu ayetle ilgili açıklamalarında Ebû Bekir İbnü’l-Arabî (ö. 543/1148) Hz. Âdem’in ilk peygamber olduğunu, nübüvvetiyle farz veya haramların değil de hayatın zorluklarını aşmak, hayatta kalmakla sınırlı birtakım emirlerin indirildiğini belirtmiştir. Bu dönem Hz. Nûh’un zamanına kadar devam etmiş, Nûh’la birlikte bazı vecibeler getiren ve ahlâkî davranışları içeren şeriat gönderilmiştir. Bu risâlet daha sonra gelen şeriatlarla kuvvetlenmiş ve ümmetlerin en hayırlısı olan bizim ümmetimizle sona erinceye kadar böyle devam etmiştir.[309]

Hz. Âdem’le birlikte Kur’an’da isimleri belirtilen diğer peygamberler, Âdem,[310] İdrîs,[311] Nûh,[312] Hûd,[313] Salih,[314] İbrâhim,[315] Lût,[316] İsmâil,[317] İshâk,[318] Ya’kûb,[319], Yûsuf,[320] Eyyûb,[321] Zülkifl,[322] Şuayb,[323] Mûsâ,[324] Hârûn,[325] Dâvûd,[326] Süleymân,[327] İlyâs,[328] Elyesa‘,[329] Yûnus,[330] Zekeriyyâ,[331] Yahyâ,[332] Îsâ[333] ve Muhammed[334] (s.a.s.) olmak üzere yirmibeş adettir. Bunların dışında Kur’an’da isimleri geçen Lokman,[335] Zülkarneyn[336] ve Üzeyir[337] ile adı geçmemekle birlikte “Mûsâ’nın genç adamı” diye kendisinden bahsedilen muhtemelen Hızır’ın da[338] peygamber olduklarına dair görüşler varsa da genel kanaat onların birer salih kul oldukları şeklindedir.

XXI. Peygamberler Arasında Derecelendirme ve Ulü’l-‘Azm Peygamberler

Kur’an’da peygamberler arasında herhangi bir ayrıma gidilmeden hepsinin nübüvvetlerine inanılması emredilmektedir.[339] Ancak “İşte biz o elçilerden kimini kiminden üstün kıldık. Allah onlardan kimiyle konuştu, kimini de derecelerle yükseltti...”[340] meâlindeki ayetten hareketle peygamberler arasında derece farklılıklarının bulunduğu kabul edilmiştir.[341] Allah Taâlâ Hz. İbrâhim’i “halîl” edinmek, Dâvûd’u krallık ve nübüvveti birlikte vermek, Süleymân’ı insanları, cinleri, kuşları ve rüzgarı emrine vermek, Hz. Muhammed’i cinlere ve insanlara peygamber olarak göndermekle seçkin ve farklı kılmıştır.[342] Yine peygamberlerin gösterdikleri mûcizelerin mahiyetleri, ümmetlerinin azlığı veya çokluğuyla farklı derecelere sahip olmuşlardır. Hz. Peygamber, alemlere rahmet olarak gönderilmesi, temel mûcizesinin (Kur›an-ı Kerîm) kalıcı olması, ümmetinin çok oluşu ve mesajının kıyamete kadar devam etmesi gibi farklılıklarla diğer peygamberlerden üstün bir dereceye sahip olmuştur.[343]

“Hani biz peygamberlerden söz almıştık, özellikle senden, Nûh’tan, İbrâhim’den, Mûsâ’dan ve Meryem oğlu Îsâ’dan. Evet biz onlardan pek sağlam bir söz aldık”[344] meâlindeki ayetle aynı isimleri bir arada zikreden Şûrâ sûresindeki ayetin[345] izahında söz konusu beş peygamberin (Nûh, İbrâhim, Mûsâ, Îsâ ve Muhammed) özellikle zikredildiği, bunların şeriatlarının önemli ve ümmetlerinin de çok olduğuna dikkat çekilmiş,[346] aldıkları ağır görev ve sorumluluk karşısında yılmadan azim ve sebat göstermeleri sebebiyle “ulü’l-‘azm” peygamberler şeklinde isimlendirildikleri ifade edilmiştir.[347] Nitekim ulü’l-azm (azimli) tabiri “O halde sen de peygamberlerden azim ve irade sahibi olanların (ulü’l-‘azm) sabrettikleri gibi sabret”[348] meâlindeki ayette Peygamberimize hitaben ayrıca ifade edilmiştir.

XXII. Hz. Muhammed’in Son Peygamber Oluşu

Kur’an-ı Kerîm’de, peygamberliğin Hz. Muhammed’in nübüvveti ile sona erdiği,

مَاكَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رجالكم وَلكِنْ رَسُولَ اللهِ وَخَاتَمَ النبِيِّين

“Muhammed, sizin erkeklerinizden hiçbirinin babası değildir. Fakat o, Allah’ın resûlü ve peygamberlerin sonuncusudur”[349]

meâlindeki ayette ifade edilmektedir. Söz konusu ayette yer alan “hâtemü’n-nebiyyîn” terkibindeki “hâtem” kelimesi “bir işin sonunu getirmek, neticeye ulaştırmak, mühürlemek” anlamındaki “hatm” kökünden türetilmiş olup “mühür, son, sonuncu, tamamlayıcı” manalarına gelmektedir.[350] Söz konusu ayetle ilgili açıklamalarında İbn Kesîr, Hz. Muhammed’in son peygamber olduğu gerçeğinin özellikle “nebî” kelimesiyle dile getirilmesine dikkat çekmiştir. Ona göre ayette, bir başka nebînin gönderilmesinin söz konusu olmadığı belirtildiğine göre resûl hiç gönderilmeyecek demektir. Çünkü risâlet, nübüvvetten daha hâs/daha hususî bir makam iken nübüvvet daha umumîdir.[351] Yine Kur’an’da dinin tamamlandığı ve din olarak sadece İslam’ın kabul edileceği,[352] İslam’dan başka din arayanların ahirette hüsrana uğrayacağı[353] ve Hz. Muhammed’in bütün alemlere peygamber olarak gönderildiği[354] hususları te’vil edilmeye ihtiyaç bulunmayacak şekilde açıkça ifade edilmektedir. Resûl-i Ekrem’in peygamberler silsilesinin son halkası olduğunu ifade eden pek çok hadîs de rivayet edilmiş[355] ve bu hadîsler Hz. Peygamber’in gelişiyle nübüvvetin sona erdiğine olan inancı açıkça ortaya koymuştur. Söz konusu naslar çerçevesinde Kur’an-ı Kerîm’e ve Hz. Peygamber’in Sünnetine inanan herkesin Hz. Muhammed’in son peygamber olduğuna da inanmaları gerekmektedir.[356] Öte yandan dinî, tarihî ve sosyolojik gerçekleri dikkate alarak şu değerlendirme ve sonuçlara gitmek de mümkündür: Ashab Hz. Peygamber’den sonra nübüvvet iddiasında bulunanlara karşı savaşmıştır. İslam’ı Hz. Peygamber’den öğrenen ashab, aykırı bir durum olarak kabul edilmeseydi nübüvvet iddia edenlere karşı savaşmazdı. Yine peygamberlik iddiasında bulunan ve ciddiye alınmayan bazı maceraperestlerin dışında Hz. Muhammed’in vefatından günümüze kadar bir peygamber ortaya çıkmamıştır. Bu durum da fiili olarak Hz. Peygamber ile nübüvvetin tamamlandığının sosyolojik delilidir.[357]

Neticede nübüvvetin Peygamberimizle sona ermesinden sonra bir ilahî rehberlik anlayışı ve görevi artık seçilmiş şahıslara dayanmayacaktır. Hz. Muhammed’in son peygamber ve Kur’an’ın en son vahiy olması, Müslümanlara ciddî sorumluluklar yüklemektedir.[358]

[302] bk. el-Bakara 2/30-31; Âl-i İmrân 3/59; el-A‘râf 7/11, 27; el-Hicr 15/28-30; Meryem 19/58.

[303] Âl-i İmrân 3/33.

[304] el-Bakara 2/37.

[305] bk. el-Bakara 2/33, 35; el-A‘râf 7/19; Tâhâ 20/117.

[306] Ahmed b. Hanbel, Müsned, V, 178, 179, 265.

[307] eş-Şûrâ 42/13.

[308] İbn Kesîr, Tefsîrü’l-Kur’ân, IV, 118; I, 366.

[309] İbnü’l-Arabî, Ebû Bekir Muhammed b. Abdullah, Ahkâmü’l-Kur’ân (nşr. Ali Muhammed el-Bicâvî), Kahire 1394/1974, IV, 1666. Reşîd Rızâ da Âdem’in resûl değil nebî olduğunu, Kur’an’a göre ilk resûlün Nûh olduğunu belirtmiştir (Reşîd Rızâ, Muhammed, Tefsîrü’l-Kur’âni’l-Hakîm: Tefsîrü’l-menâr, Beyrut, ts. (Dârü’l-ma’rife), VIII, 354-355). Bu konuda ayrıca bk. Erdem, Mustafa, Hazreti Adem (İlk İnsan), Ankara 1993, s. 168-170.

[310] bk. el-Bakara 2/30-31.

[311] bk. Meryem 19/56-57.

[312] bk. el-İsrâ 17/3.

[313] bk. el-A‘râf 7/65; Hûd 11/50.

[314] bk. el-A‘râf 7/73; Hûd 11/61.

[315] bk. el-Enbiyâ 21/52-68.

[316] bk. el-A‘râf 7/80-84.

[317] bk. İbrâhim 14/39.

[318] bk. en-Nisâ 4/163.

[319] bk. el-Enbiyâ 21/72-73.

[320] bk. Yûsuf 12/3-102.

[321] bk. el-Enbiyâ 21/83-84.

[322] bk. el-Enbiyâ 21/86.

[323] bk. el-A‘râf 7/85.

[324] bk. el-Bakara 2/51, 53, 87.

[325] bk. Meryem 19/53; el-Kasas 28/33-35.

[326] bk. el-Enbiyâ 21/38-39.

[327] bk. el-Enbiyâ 21/81-82.

[328] bk. es-Sâffât 37/123, 132.

[329] bk. Sâd 38/48.

[330] bk. es-Sâffât 37/140-146.

[331] bk. Meryem 19/2-11.

[332] bk. Meryem 19/2-15.

[333] bk. Âl-i İmrân 3/54-55; en-Nisâ 4/157-158.

[334] bk. Âl-i İmrân 3/164; el-A‘râf 7/158; et-Tevbe 9/128; er-Ra‘d 13/7; el-Ahzâb 33/40; es-Sâffât 37/37; el-Cum‘a 62/3.

[335] bk. Lokman 31/12; ayrıca bk. İbn Kesîr, Tefsîrü’l-Kur’ân, III, 452.

[336] bk. el-Kehf 18/83-98; ayrıca bk. Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XXI, 163-164.

[337] bk. el-Bakara 2/259. İbn Kesîr, Tefsîrü’l-Kur’ân, I, 321-322.

[338] bk. el-Kehf 18/60-82; ayrıca bk. Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XXI, 148-152.

[339] bk. el-Bakara 2/136. krş. el-İsrâ 17/55.

[340] el-Bakara 2/253.

[341] Bağdâdî, Abdülkâhir, Usûlü’d-dîn, s. 164.

[342] Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, VI, 201.

[343] Bağdâdî, Abdülkâhir, Usûlü’d-dîn, s. 165-166; Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, VI, 194-201; a.mlf., en-Nübüvvât vemâ yete’alleku bihâ, s. 189-190; ayrıca bk. İbn Fûrek, Mücerredü makâlâti’ş-Şeyh Ebi’l-Hasan el-Eş‘arî, s. 180.

[344] el-Ahzâb 33/7.

[345] bk. eş-Şûrâ 42/13.

[346] Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XXVII, 156.

[347] İbn Kesîr, Tefsîrü’l-Kur’ân, III, 477.

[348] el-Ahkâf 46/35.

[349] el-Ahzâb 33/40.

[350] Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir, el-Kâmûsü’l-muhît, Beyrut 1406/1986, “htm” md.

[351] İbn Kesîr, Tefsîrü’l-Kur’ân, III, 501; ayrıca bk. Taberî, Câmi‘u’l-beyân, XXII, 16.

[352] bk. el-Mâide 5/3.

[353] bk. Âl-i İmrân 3/85.

[354] bk. el-En‘âm 6/19; el-A‘râf 7/158; el-Furkân 25/1; Sebe’ 34/28.

[355] Buhârî, Menâkıb, 18; Müslim, Fedâ’ilü’s-sahâbe, 30, 33; Mesâcid, 5; Ahmed b. Hanbel, Müsned, II, 412; III, 266-267; V, 278; ayrıca bk. Wensinck, A. J., Miftahu künûzi’s-sünne, s. 449.

[356] bk. Mâtürîdî, Kitâbü’t-Tevhîd, s. 190; Bağdâdî, Abdülkâhir, Usûlü’d-dîn, s. 162-163; Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb, XXV, 214; Teftâzânî, Şerhu’l-Makâsıd, V, 45-47.

[357] Daha geniş bili için bk. Yurdagür, Metin, “Hatm-i Nübüvvet”, DİA, XVI, 477-479.

[358] Yurdagür, Metin, a.g.m., XVI, 479; Fazlur Rahman, Major Themes of the Qur’an, s. 81.

BİBLİYOGRAFYA

“Senden önce gönderdiğimiz bütün peygamberlere, “Şüphesiz, benden başka hiçbir ilâh yoktur. Öyleyse bana ibadet edin” diye vahyetmişizdir.” (el-Enbiyâ 21/25)

Ahmed b. Hanbel, Müsned, Kahire 1313 İstanbul 1981.

Ahmed ez-Zebîdî, Sahîh-i Buhârî Muhtasarı Tecrîd-i Sarîh Tercemesi ve Şerhi (trc. Kâmil Miras), İstanbul 1945.

Akbulut, Ahmet, Nübüvvet Meselesi Üzerine, Ankara 1992.

Albayrak, Halis, Kur’an’da İnsan-Gayb İlişkisi, İstanbul 1993.

Algül, Hüseyin, “Emîn”, DİA, XI, 111.

Âlûrî, Âdem Abdullah, Felsefetü’n-nübüvve ve’l-enbiyâ’ fî dav’i’l-Kur’ân ve’s-Sünne, Kahire 1403/1983.

Bağdâdî, Ebû Mansûr Abdülkâhir b. Tâhir b. Muhammed et-Temîmî, el-Fark beyne’l-fırak (nşr. M. Zâhid Kevserî), Kahire 1367/1948.

, Usûlü’d-dîn, İstanbul 1346.

Bâkıllânî, Kâdî Ebû Bekr Muhammed b. Tayyib, Kitâbü’l-Beyân ‘ani’l-fark beyne’l-mu’cizât ve’l-kerâmât (nşr. Richard J. McCarthy), Beyrut 1958.

, İ’câzü’l-Kur’ân (nşr. İmâdüddin Ahmed Haydar), Beyrut 1411/1991.

Beyâzîzâde, Ahmed Efendi, İşârâtü’l-merâm min ‘ibârâti’l-İmâm (nşr. Yûsuf Abdürrezzâk), Kahire 1368/1949 İstanbul, ts.

Beycûrî, İbrâhim b. Muhammed, Şerhu Cevhereti’t-Tevhîd, Beyrut 1403/1983.

Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmâil, el-Câmi’u’s-Sahîh, İstanbul 1315 İstanbul 1981.

Bulut, Halil İbrahim, “Mûcize”, DİA, XXX, 350-352.

Cürcânî, Seyyid Şerîf, et-Ta‘rîfât, Beyrut 1983/1403.

Çağrıcı, Mustafa, “Sıdk”, DİA, XXXVII, 98-100.

Çelebi, İlyas, İslam İnancında Gayp Problemi, İstanbul 1996.

, İslâm’ın İnanç Esasları, İstanbul, 2009.

, “Muhammed (Dindeki Konumu, Mûcizeleri)”, DİA, XXX, 446-448.

, “Kelime-i Şehâdet”, DİA, EK-II, 36-37.

Ebü’l-Bekâ, Eyyûb b. Mûsâ, el-Külliyyât: Mu‘cem fî’l-mustalahât ve’l-furûkı’l-luğaviyye (nşr. Adnan Derviş-Muhammed el-Mısrî), Beyrut 1413/1993.

Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, İstanbul 1979.

Erdem, Mustafa, Hazreti Adem (İlk İnsan), Ankara 1993.

Eş’arî, Ebü’l-Hasan Ali b. İsmâil, Makâlâtü’l-İslâmiyyîn ve’htilâfü’l-musallîn (nşr. Helmut Ritter) Wisebaden 1382/1963.

Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-gayb (et-Tefsîrü’l-kebîr) (nşr. M. Muhyiddin Abdülhamîd), Kahire 1934-62.

, en-Nübüvvât vemâ yete’alleku bihâ (nşr. Ahmed Hicâzî es-Sekkâ), Beyrut 1406/1986.

Fazlur Rahman, Major Themes of the Qur’an, Minneapolis 1994.

Fîrûzâbâdî, Ebü’t-Tâhir, el-Kâmûsü’l-muhît, Beyrut 1406/1986.

İbn Ebü’l-İz, Ali b. Ali b. Muhammed, Şerhu’l-‘Akîdeti’t-Tahâviyye (nşr. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî- Şuayb el-Arnaût), Beyrut 1987/1407, I-II.

İbn Fâris, Ebü’l-Hüseyin Ahmed, Mu’cemü mekâyısi’l-luga (nşr. Abdüsselâm Muhammed Hârûn), Beyrut 1392/1972.

İbn Fûrek, Ebû Bekir Muhammed b. Hasan, Mücerredü makâlâti’ş-Şeyh Ebi’l-Hasan el-Eş’arî (nşr. Daniel Gimaret), Beyrut 1987.

İbn Haldûn, Mukaddime (nşr. Dervîş el-Cüneydî), Beyrut 1415/1995.

İbn Hazm, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed, el-Fasl fi’l-milel ve’l-ehvâ’ ve’n-nihal, Kahire 1317-21 Beyrut 1406/1986.

İbn Kesîr, İsmâil b. Ömer, Tefsîrü’l-Kur’âni’l-’azîm (nşr. Yûsuf Abdurrahman el-Mar’aşlî), Beyrut 1988/1408.

İbn Mâce, Muhammed b. Yezîd, es-Sünen, İstanbul 1992.

İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem, Lisânü’l-’Arab, Bulak 1299-1308 Beyrut, ts.

İbn Teymiyye, Takiyyüddin Ahmed b. Abdülhalîm, Kitâbü’n-Nübüvvât, Kahire 1405/1985.

İbnü’l-Arabî, Ebû Bekir Muhammed b. Abdullah, Ahkâmü’l-Kur’ân (nşr. Ali Muhammed el-Bicâvî), Kahire 1394/1974.

İrfan Abdülhamîd, “Eş’arî, Ebü’l-Hasan”, DİA, XI, 446.

İzmirli İsmail Hakkı, Yeni İlm-i Kelâm, İstanbul 1339-1341.

Kâdî Abdülcebbâr, el-Mugnî fî ebvâbi’t-tevhîd ve’l-’adl (nşr. Tâhâ Hüseyin- İbrâhim Medkûr v. dğr.), Kahire 1385/1965.

, Şerhu’l-usûli’l-hamse (nşr. Abdülkerîm Osman), Kahire 1384/1965.

, Tesbîtü delâ’ili’n-nübüvve (nşr. Abdülkerîm Osman), Beyrut, ts.

Kandemir, M. Yaşar, “Muhammed (Şahsiyeti)”, DİA, XXX, 426.

Kurtubî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed, el-Câmi‘ li-ahkâmi’l-Kur’ân (nşr. Ebû İshâk İbrâhim), I-XX, Kahire 1386-87/1966-67.

Muhammed Fuâd Abdülbâkî, el-Mu‘cemü’l-müfehres li elfâzi’l-Kur’âni’l-Kerîm, İstanbul 1984.

Mâtürîdî, Muhammed b. Muhammed, Kitâbü’t-Tevhîd (nşr. Bekir Topaloğlu-Muhammed Aruçi) Ankara 2003.

, Te’vîlâtü’l-Kur’ân (nşr. Ahmad Vanlıoğlu), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2005, I; (nşr. Ertuğrul Boynukalın), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2005, III; (nşr. Ertuğrul Boynukalın), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2006, VI; (nşr. Hatice Boynukalın), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2006, VII; (nşr. Halil İbrahim Kaçar), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2006,VIII; (nşr. Halil İbrahim Kaçar), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2006, X; (nşr. Ali Haydar Ulusoy), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2008, XI; (nşr. Mustafa Yavuz), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2008, XII; (nşr. Murteza Bedir), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2008, XIII; (nşr. Muhammed Masum Vanlıoğlu), İstanbul: Mizan Yay., 2007, XIV; (nşr. Abdullah Başak), İstanbul: Mizan Yayınevi, 2010, XVI.

Mâverdî, Ebü’l-Hasan Ali b. Muhammed, A’lâmü’n-nübüvve (nşr. Muhammed el-Mu’tasım Billâh), Beyrut 1407/1987.

Mâverdî, el-Ahkâmü’s-sultâniyye (nşr. Ahmed Mübârek el-Bağdâdî), Küveyt 1409/1989.

Muhammed Abduh, Risâletü’t-tevhîd (nşr. M. Reşîd Rızâ), Kahire 1353.

Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. el-Haccâc, Sahîhu Müslim, (nşr. M.F. Abdülbâkî), Kahire 19571315 İstanbul 1981.

Nebhânî, Yûsuf b. İsmâil, Huccetüllâhi ‘ale’l‘âlemîn fî mu‘cizâti seyyidine’l-mürselîn, Diyarbakır, ts. (el-Mektebetü’l-İslâmiyye).

Nesefî, Ebü’l-Mu’în, Tebsıratü’l-edille fi’l-kelâm (nşr. Claude Salamé), Dımaşk 1990.

Nûreddin es-Sâbûnî, el-Bidâye fî usûli’d-dîn (nşr. Bekir Topaloğlu), Dımaşk 1399/1979.

, el-Kifâye fî’l-hidâye (nşr. Muhammed Aruçi), Beyrut: Daru İbn Hazm ; İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Araştırmaları Merkezi (İSAM), 2014/1435.

Ömer Süleyman el-Eşkar, er-Rusül ve’r-risâlât, Küveyt 1985/ 1405.

Önkal, Ahmet, Rasûlüllah’ın İslâm’a Davet Metodu, Konya 1987.

Râgıb el-İsfahânî, Hüseyin b. Muhammed, el-Müfredât fî garîbi’l-Kur’ân (nşr. Muhammed Seyyid Kîlânî), Kahire 1381/ 1961.

Reşîd Rızâ, Muhammed, Tefsîrü’l-Kur’âni’l-Hakîm: Tefsîrü’l-menâr, Beyrut, ts. (Dârü’l-ma’rife).

, el-Vahyü’l-Muhammedî, Kahire 1408/1988.

Sâbûnî, Muhammed Ali, en-Nübüvve ve’l-enbiyâ’, Dımaşk 1405/1985.

Sa’deddîn et-Teftâzânî, Mesud b. Ömer b. Abdullah, Şerhu’l-Mekâsıd, (nşr. Abdurrahman Umeyre), Beyrut 1989.

Sinanoğlu, Mustafa, “İman”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (DİA), XXII, 212-214.

es-Süyûtî, Celâleddîn Abdurrahman, el-İtkân fî ‘ulûmi’l-Kur’ân, Beyrut 1407/1987, I-II.

Şehristânî, Muhammed b. Abdülkerîm, Nihâyetü’l-ikdâm fî ‘ilmi’l-kelâm (nşr. A. Guillaume), London 1934.

Şiblî Nu’mânî, ‘İlm-i Kelâm-ı Cedîd (trc. S. Muhammed Tâkî F. Gîlânî), Tahran 1329.

Taberî, Muhammed b. Cerîr, Câmi‘u’l-beyân fî tefsîri’l-Kur’ân (nşr. Mahmûd Muhammed Şâkir-Ahmed Muhammed Şâkir), Kahire 1955-60.

Tabersî, Ebû Ali el-Fazl b. Hasan, Mecme’u’l-beyân fî tefsîri’l-Kur’ân (nşr. Hâşim er-Resûl el-Mahallâtî-Fazlullah et-Tabâtabâî), Beyrut 1406/1986.

Teftâzânî, Sa’duddîn Mes’ûd b. Ömer, Şerhu’l-Akâ’idi’n-Nesefiyye, (nşr. Ahmed Hicâzî es-Sekkâ), Kahire 1407/1987.

, Şerhu’l-Makâsıd, (nşr. Abdurrahman Umeyre), I-V, Beyrut 1409/1989.

Tirmizî, Muhammed b. İsa, el-Câmiü’s-sahih (nşr. Ahmed Muhammed Şakir), [y.y.]: el-Mektebetü’l-İslâmiyye, [t.y.].

Topaloğlu, Bekir - Yavuz, Yusuf Şevki - Çelebi, İlyas, İslâm’da İman Esasları, Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2015, s. 306-309.

Topaloğlu, Bekir, “İslâm (İnanç Esasları)”, DİA, XXIII, 5-10.

Wensinck, A. J., Miftahu künûzi’s-sünne, (trc. M.F. Abdülbâkî), Kahire 1353/1934.

Yavuz, Yusuf Şevki, “Eş’ariyye”, DİA, XI, 452.

, “Nübüvvet”, DİA, XXXIII, 282.

Zebîdî, Muhammed Murtaza, Tâcü’l-arûs, Beyrut, ts.

Zemahşerî, Muhammed b. Ömer, el-Keşşâf ‘an hakâ’ikı gavâmizi’t-tenzîl ve ‘uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-te’vîl, I-IV, Beyrut 1366/1947.