Hazırlayan
MUSTAFA TATCI

Ankara
2014

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARI - 1003
Edebi Eserler: 32

Genel Koordinatör
Prof. Dr. Mehmet Emin ÖZAFŞAR

Yayın Yönetmeni
Dr. Yüksel SALMAN

Koordinasyon
Yunus AKKAYA

Editör
Mustafa TATCI

Grafik & Tasarım
Mücella TEKİN

Tashih
Mustafa YEŞİLYURT

Baskı
Acar Basım ve Cilt San. Tic. A.Ş.
0 212 422 18 34

1. Baskı, İstanbul - 2014

Eser İnceleme Komisyon Kararı: 10.03.2014/15

2014-34-Y-0003-1003
ISBN: 978-975-19-5968-3
Sertifika No: 12930

© T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı
No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA
Tel: 0 312 295 72 93 - 94
Faks: 0 312 284 72 88
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü
Tel.: 0 312 295 71 53 - 0 312 295 71 56
Faks: 0 312 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

TAKDİM

Divanlar; dilimizin, edebiyatımızın, zevkimizin, zarafetimizin, fikir ve gönlümüzün dışavurumunda, taşınmasında, aktarılmasında takdiri güç bir önemi haizdirler. Şairlerimiz divanlarında zihin ve gönül dünyalarını ifade ederken dilin zenginliklerini alabildiğine kullanmış, dili derinleştirerek fikrimize derinlik katmışlardır. Zaman zaman bu şiirlerde kendi iç dünyamızın yansımasını buluruz, bazen ruhumuza işleyen dokunaklı tasvirler yakalarız, bazen ufkumuzu genişleten açılımlara rastlarız. Bazen de şaire has, onun öznel alemine ilişkin ifadeler çıkar karşımıza. Öyle ki, bunlar şairin iç dünyasını, yaşadığı ortamı, ait olduğu mezhep ve meşrebin etkilerini yansıtan, her zaman anlayamadığımız, bazen ise kabul edemediğimiz anlamlardır. Bu anlamlar divanın ve şairin bütünlüğünün bir parçasıdır. Diyanet İşleri Başkanlığı, divan klasiklerini yayımlarken bu bütünlüğü zedelemeksizin, esere halel getirmeksizin yayımlamayı şaire ve esere karşı edebin gereği addetmektedir. Eserde serdedilen görüşler şairin kendine aittir. Başkanlığın sorumluluğu bu büyük mirası olduğu gibi aktarmaktır.

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI

ÖN SÖZ

Kültür tarihimizde Türkistan’da XII. asırdan itibâren Ahmed-i Yesevî Hazretleri’yle başlayan “hikmet” geleneği, bir asır sonra Anadolu’da Yûnus Emre Hazretleri’yle “İlâhî” ismiyle devam etmiştir. Malûm olduğu üzere “Hikmet” varlığın ve eşyanın hakîkatiyle ilgilidir. “İlâhî” kelimesi ise “Allah’a ait” demektir. Istılahta, Kur’ân-ı Azimüşşân’ın bildirdiği nefis merhalelerini tamamlayıp mutmaine, raziyye ve marziyyeden geçerek kemâle ulaşan kişilerin, Cenâb-ı Hakk’ın varlığında yokluk bilincine ulaşarak vecd ile fânifillah olanların yaşadıkları manevî tecrübeleri anlattıkları sözler, şiirler ve bestelerdir.

Cenâb-ı Hak Resûl-i Ekrem Efendimizin ağzından “Ben kulumu sevince de artık onun işiten kulağı, gören gözü, tutan eli, yürüyen ayağı olurum. Benden bir şey isterse mutlaka onu veririm. Bana sığındığında da muhakkak onu korurum…” (Buhârî, Rikâk, 38) buyurmaktadır. Şu bir gerçektir ki yolu şehr-i fenâya (=yokluk makamına) uğrayanların vücûdlarındaki tasarruf Hakk’a ait olunca, evliyâullahın dili de ilâhî yani “Allah’a ait” olacaktır. Bu manevî makâm ve hâlleri yaşayan kişi hangi milletten olursa olsun, hangi dili konuşursa konuşsun, sözleri “İlâhî”dir. Bizim dilimizde bu makam ve hâllerle ilgili tecrübelerini ilk yazan kişiler Doğu Türkçesi’nde Ahmed-i Yesevî, Batı Türkçesinde de Yûnus Emre’dir. Bu Hak dostları aşk ve manâ dilimizin kurucularıdır. Bu dil günlük dilin ötesinde manevî ve remzî özellikler taşıdığı için her iki şahıs, kullandığımız günlük Türkçe’ye “manâ elbisesi” giydirerek, kendilerine özgü yeni bir dil ortaya koymuşlardır. Bu dile “manâ dili”, “aşk dili”, “kudret dili” veya Kur’ân’daki “mantıku’t-tayr” remzinden hareketle “kuş dili” de denmektedir. Kuş dili, maddeden manâya yükselenlerin, nefisleri her türlü bağımlılıktan kurtulan “mücâhede ve müşâhede” ehlinin dilidir.

İrfân, aşk ve mânâ dilimizin temsilcilerinden birisi de Eşrefoğlu Hazretleri’dir. Bir manzûmesinde: “Aşkına düşen cânların yoluna baş verenlerin/Aşk bülbülü olanların kimse dilin bilmez imiş” nutkeden Eşrefoğlu XV. asırda Anadolu’da yaşayan Yûnus Emre üslûbunun takipçilerinden biridir. İslâm’ın insanlığa hediye ettiği bu kudsî gönül, Kâdiriyye erkânını Anadolu’da temsil eden ve kendi adıyla anılan kolunun kurucu pîridir. Mısır’dan Suriye’nin Hama şehrine buradan da Anadolu’ya hicretle önce Manisa’ya oradan da İznik’e yerleşen, aslen Mekkeli ve Hz. Peygamber’in soyundan geldiği rivâyet edilen bir ailenin çocuğudur. Çocukluk ve gençlik yılları İznik’te geçen Eşrefoğlu Rûmî, Bursa’ya giderek Çelebi Sultân Mehmed Medresesi’nde tahsil görmüştür. Bu sırada gönlüne düşen ilâhî sevgiyle Emîr Sultân’ın manevî halkasına dâhil olmak istemişse de Emîr Sultân Hazretleri ondaki aşk ve gayreti görerek kendisini Ankara’ya, Hacı Bayrâm-ı Velî’ye göndermiştir. Eşrefoğlu Hazretleri Hacı Bayrâm-ı Velî Dergâhı’nda on yıldan daha uzun bir süre yoğun ibâdetle, tevhide azamî dikkatle ve çetin mücâhedelerle seyr ü sülûk çıkarmıştır. Sülûku döneminde Hacı Bayrâm-ı Velî tarafından Dergâhın imâmetine getirilen Eşrefoğlu bilâhire şeyhinin kızı Hayrünnisâ ile evlenmiş ve hilâfetle İznik’e tayin edilmiştir. Burada gönlüne bir tatminsizlik geldiği için Hacı Bayrâm-ı Velî Hazretlerine müracaat neticesinde Geylânî Hazretleri’nin silsilesinden ve ahfadından Şeyh Hüseyin Hamavî’nin ikamet ettiği Hama şehrine gönderilmiştir. Burada Hüseyin Hamavî Hazretleri tarafından bir erbaîn çıkartılan Eşrefoğlu, halvet tamamladığında bu sefer bir Kâdirî halîfesi olarak Hama’dan tekrâr İznik’e gönderilmiştir. Dönüşünde İznik ve Bursa’da irşâd faaliyetlerine başlayan Pîr Hazretleri’nin kendi adıyla anılan Kâdiriyye’nin Eşrefiyye şubesine ait uygulamalarında Bayrâmîlik ile Kâdirîliği birleştirdiği görülmektedir. Eşrefoğlu uzun sayılabilecek bir ömür sürmüş ve 1469 senesinde bu âlemden göçmüştür. Kabri İznik’te kendi adıyla anılan caminin bitişiğindedir. Bu kutsal gönüllü eren Kur’ân’ın hakîkatinden ve Resûl-i Ekrem’in örnek ahlâkından aldığı ilhâmla sadırdan satırlara intikâl eden nutk-ı şerîfleriyle çorak iklîmlere su serpmeye, ölü gönülleri diriltmeye devam etmektedir.

Elinizdeki eserde XV. asırdan beri ölü gönüllerimizi dirilten Eşrefoğlu Hazretleri’nin “Dîvân-ı İlâhiyât”ı ele alınmaktadır. Eserin girişinde Hazret-i Pîr’in kısaca hayatı, eserleri ve sonunda nutk-ı şerîflerinin lugatı ile manzûmelerinin dizini verilmiştir. Türk Edebiyatı tarihinde Dîvân-ı İlâhiyâtlar içinde önemli bir yeri olan, okunma ve bestelenme sırası yönüyle Yûnus Emre ve Niyâzî-i Mısrî’den sonra ilk sıralarda yer alan Eşrefoğlu’nun şiirleri bugüne kadar hem Osmanlı Türkçesi’yle hem de günümüz alfabesine aktarılarak birkaç kez yayınlanmıştır. Bu eserlerde kullanılan yazmalardan kaynaklanan bazı noksanlıklar görülmektedir. Gözümüze çarpan bu noksanlıklar elinizdeki çalışmada giderilmeye çalışılmıştır.

Eşrefoğlu Hazretleri’nin yazmalardan hareketle yeniden tertip ettiğimiz Dîvân-ı İlâhiyât’ında aruz ve hece ile yazılmış 206 manzûme bulunmaktadır. Bunların 135 tanesi gazel, 7’si mesnevî, 64 tanesi de kıt’a şeklindedir. Gazellerin bir kısmı hece ile kaleme alınmıştır. Eşrefoğlu Hazretleri, yaşadığı asırdan beri gerek nutk-ı şerîfleriyle gerek Müzekki’n-Nüfûs’uyla ve gerekse diğer eserleriyle ölü gönüllerimize varoluş sırrımızı üfleyip durmakta ve hayat vermeye devam etmektedir.

Rûhâniyetine selâm, bu irfân pınarlarından kanan gönüllere aşk olsun, vesselâm.

Mustafa Tatcı

Ankara 2014

EŞREFOĞLU RÛMÎ

Yâ Hazret-i Pîr Eşref-zâde Meded

EŞREFOĞLU RÛMÎ

İslâm coğrafyasında yaygın ve etkin olarak yaşayan Hak yollarından biri de Kâdirîliktir. Gavsü’l-Azam Abdülkâdir Geylânî Hazretleri (ö. h.562/1166) tarafından kurulan Kâdiriyye (Geylâniyye) tarikatı, Endonezya’dan Kuzey Afrika’ya, Sibirya’dan Afrika içlerine kadar müntesipleri tarafından dünyanın dört bucağında temsil edilmekte ve yaşatılmaktadır.

Abdülkâdir Geylânî Hazretleri’nin yolu Kâdiriyyeyi Anadolu’ya ilk defa getiren kişi Hacı Bayrâm-ı Velî’nin damadı Eşrefoğlu Rûmî’dir. Eşrefiyye şubesinin müessisi olan Eşrefoğlu Abdullah Rûmî Hazretleri aynı zamanda Geylânî Hazretleri’nden sonra Kâdiriyye’nin pîr-i sânîsi kabûl edilmiştir.

HAYATI

Eşrefoğlu Rûmî Hazretleri’nin soyu İmâm Ali Efendimiz’e dayanmaktadır. Mısır’dan Suriye’nin Hama kasabasına, daha sonra da Anadolu’ya göç edip önce Manisa’ya oradan da İznik’e yerleşen, aslen Mekkeli ve Hz. Peygamber’in soyundan geldiği rivâyet edilen bir ailenin çocuğudur.

Asıl adı Abdullah, babasının adı Eşref, dedesinin adı Muhammed Mısrî’dir. Babasının adına izâfeten ‘Eşrefoğlu’, ‘Eşrefzâde’; Anadolu’da tevellüd etmesi sebebiyle ‘Eşref-i Rûmî’ diye şöhret bulmuştur. Hüseyin Vassâf Bey’in tesbitine göre H. 754 / M. 1353 târîhinde İznik’te dünyaya gelmiştir.[1] Onun Emîr Sultân (ö.833/1429) ve Hacı Bayrâm-ı Velî (ö. 833/1429-30) münâsebetini göz önünde bulundurarak bu tarihin çok erken olduğunu söyleyenler olmuştur. Nitekim Orhan Köprülü’nün özel kütüphanesinde bulunan bir menâkıbnâmede doğum tarihi 779/1377 olarak kaydedilmiştir.[2] Fakat zât-ı âlilerinin M. 1469 senesinde yüz yirmi yaşında vefat ettiği düşünülürse 1349 yılında doğmuş olduğu söylenebilir.

…

Çocukluk ve gençlik yılları İznik’te geçen Eşrefoğlu Rûmî, ileri yaşlarında Bursa’ya giderek Çelebi Sultân Mehmed Medresesi’nde tahsîle başlamış ve burada tanınmış müderrislerden ders almıştır. Tahsîli sırasında gördüğü bir rüyâ üzerine nereden gelip nereye gittiğini, bu dünyada hangi gaye ile yaratıldığını düşünmeye başlayan Eşrefoğlu ledün ilminden nasîbi olduğunu anlamış ve bir arayışa girmiştir. Gönlünde bu hâl cevlân ederken devrinde Abdâl Mehmed nâmıyla meşhûr olan bir meczûb-ı ilâhînin nazar-ı feyzine uğrayıp onun işâretiyle Emîr Sultân Hazretleri’ne sevkedilir. Hazret-i Emîr’le mülâkatlarında kendisinin dervîşliğe kabûlünü ister. Onun maneviyat yolundaki bu arzu ve gayreti Emîr Buharî’nin hoşuna gider. Menâkıb-ı Eşrefzâde’de bu olay şöyle anlatılmaktadır:

“Bir şeb bazı vekâyi sebebiyle muhabbet-i ezelî ve inâyet-i lemyezelî üzerlerine gâlip ve müstevlî olup Hakk’ın cezbelerinde bir cezbe, bütün âhiret amellerine eş değerdir fehvasınca, cezbe-i Hak yetişip dünyadan inkıta-ı küllî bulup tarîk-ı meşâyihe sülûk etmek daîyesinde kalplerine ilhâm-ı Rabbanî olup ol zamanda Bursa’da meczûbân-ı ilâhiyyeden Abdâl Mehmed Hazretleri hayâtta iken ale’s-sabâh tefe’ül için huzûrlarına vardılar. Tarîk-ı meşâyihdan bana nasîb ve dâye var ise maârif-i ilâhî müyesser olur ise, alâmetleri zuhûr ede diye niyet ile gidip muntazır durdukça, ba’de’z-zamân Abdâl Mehmed Hazretleri dahi Eşrefzâde Efendi Hazretleri’ne nazar edip buyurdular ki:

-Danişmend, var bize köfteli çorba getir.

Onlar dahı pâzâra varıp her ne kadar köfteli çorba arar, ama bulamaz. Âhirü’l-emr köftesiz bir çanak alıp mil’aka ile getirip nazarında korlar.

Abdâl Mehmed Hazretleri mil’akayı eline alıp çorbayı karıştırırlar. Görür kim köftesi yok! Eşrefzâde Efendi Hazretleri’ne bakıp buyurur ki:

-Danişmend hani bunun köftesi?

Eşrefzâde Efendi buyurur ki:

Sultânım bugün köfteli çorba kalmamış, inşallah yarın köftelisini dahı getüreyim, der.

Hemen Abdâl Mehmed Hazretleri bunları imtihân için tarîk-i ammda olan -balçık ki zeyl-i hayvânât ile mahlûttur.- bir mikdâr balçığı alıp bir kaç yuvarlak yapıp çorbanın içine ilkâ edip çorbayı karıştırıp Hazret-i Eşrefzâde Efendi’nin dest-i saâdetine verip:

-Ekl eyle şunu! diye emîr buyururlar.

Eşrefzâde Efendi dahi bilâ-tevakkuf velâ-taallüm sem’an ve ta’aten deyip hemân ekl etmeğe agâz eyledikde Abdâl Mehmed Hazretleri:

Yâ sen olmayıp da kim olsa gerek! diye buyururlar.[3]”

Abdâl Mehmed onu, Emîr Sultân’a gönderdi ise de Emîr Sultân onu “Kuzu, biz pîr ve intikâlimiz dahi karîbdir; varın şehr-i Ankara’ya azîmet edip Hacı Bayrâm-ı Velî birâderimize git[4]” diyerek yaşlılığı sebebiyle Hacı Bayrâm’a gitmesini söyler. Eşrefoğlu vakit kaybetmeden yola çıkar ve Ankara’ya gelip Hacı Bayrâm-ı Velî’den nasip ister. Hacı Bayrâm-ı Velî onu kabul ettiği gibi hiç vakit geçirmeden sülûkunu başlatır. Eşrefoğlu, başlangıçta helâ temizliği de dâhil olmak üzere en çetin imtihânlarla on bir yıl sürecek olan riyâzet ve mücâhede ile sülûk çıkarır, nefis terbiyesi için ağır hizmetlerde çalışır. Yine sülûku sırasında Hacı Bayrâm Sultan tarafından dergâhın imâmetine tâyin edildiği gibi kızı Hayrünnisâ ile evlenip damadı olma şerefine nâil olur. Sülûkunu ikmâl edince mürşidi Hacı Bayrâm-ı Velî tarafından irşâd gayesiyle İznik’e tâyin edilir. Hacı Bayrâm-ı Veli bir sohbetinde “Meşâyih katında çok söylemek küstahlıktır, çok konuşma” buyurmuştur. Nitekim onun has mürîdlerinden olan ve tekkenin on bir sene imamlığını yapan Eşrefoğlu “Ben şeyhime on bir sene hizmet ettim. Bu on bir senede bir defa dünya kelâmı etmedim.” buyurmuştur. Muhtemelen onun intisâbıyla hilâfete nâil olduğu bu süre, 1412’den sonraki bir seneye rastlamaktadır.

Eşrefoğlu Hazretleri İznik’e geldiğinde halkın irşâdına meyletmeyip erbaîne çekilir. Bu müddet içinde hâlinin ve ilminin zevkiyle yetinmeyip manevî mertebelerde daha kemâle ulaşmak gayesiyle tekrar şeyhi Hacı Bayrâm-ı Velî’ye müracaat eder. Erbaîn sırasında yaşadığı manevî hallerini murakabe eden Hacı Bayrâm-ı Velî onu Hama’da Geylanî Hazretleri’nin soyundan gelen Şeyh Hüseyin Hamavî Hazretleri’ne sevk eder.

…

Eşrefzâde emri alınca zevcesi ve çocuğuyla birlikte Hama’ya doğru yola çıkarlar. Kendisi yaya, zevcesi ve çocuğunu merkebe bindirmiş olarak sıcak bir yaz günü zorlu bir yolculuktan sonra Hama’daki Kâdirî dergâhına varırlar. Hamavî Hazretleri birkaç dervîş göndererek daha Hama’ya girmeden Eşrefoğlu’nu karşılamalarını istemiş fakat bu zevât Eşrefzâde ailesini pejmurde hâllerinden ötürü tanıyamayıp geçip gitmişlerdir. Dergâha intikâllerinde Hüseyin Hamavî Eşrefoğlu’na “Rûmî” şeklinde hitâp ettiği için Eşrefoğlu daha sonra “Eşrefzâde Abdullah Rûmî” ismiyle tanınmıştır. Şeyh Hazretleri onu, varır varmaz derhâl erbaîne koyar. Halvetinin otuz birinci günü akşamı hizmetine verilen dervîş, elinde bulamaç olduğu hâlde hücreye varınca, Eşrefzâde’yi hücrenin bir köşesine ölü gibi kaskatı olduğu hâlde dayanmış görür. Eliyle dokunup uyarmak ister, hareket etmez. Şeyhinin huzûruna gelip:

“-Efendim, Rûmî vefât etmiş, siz sağ olunuz, der. Şeyh Hüseyin Hamavî Hazretleri dervîşin sözüne pek itibar etmez, hücrenin kilitlenip anahtarının kendisine teslîm edilmesini emreder. Bu hâl ertesi gün çevrede şâyi olur. Bazıları:

-Meyyitin hücre içinde bırakılmasına ne lüzûm var, defn olunsun, varıp şeyhe arz edelim.” derler. Bir kısmı da:

-Şeyhin işine müdahâle etmek caiz değildir, diye itiraz ederler. Nihâyet keyfiyyet şeyhe arz olununca Şeyh Hazretleri:

-Kırk gün olmayınca hücreyi açmayacağım.” buyururlar. Zira erbaînin kırılmaması zaruridir. Vaktâ ki kırk gün tamâm olur, Hüseyin Hamavî ihvân ile birlikte hücre kapısına gelirler:

-Ya Rûmî!”, diye hitâb eder. Ses gelmez. İkinci defa seslenir. Yine ses gelmez. Üçüncüde farka gelip istiğrâk hâlinden uyanırlar ve:

-Lebbeyk azîzim! Bize kıydınız.” derler. Nitekim dünyevî bütün lezzetlerden üstün olan istiğrak ve vecd âleminden dünyaya dönmek kadar acı bir şey yoktur. Dünyaya döndürülen Eşrefzâde’ye o gün icâzeti ve sair tarîkat âlemleri verilir ve bu sefer bir Kâdirî halîfesi olarak memûren İznik’e destûrlanır. [5]”

Bu sırada Hamavî Hazretleri yol hazırlığı içinde olan Eşrefoğlu’na dönüp:

“Halk senin zâhirine de bakar. Yâ Rûmî, şu hırkayı ve pabuçları da al, giy evlâdım” buyurur. Eşrefoğlu Hazretleri hırkayı giyer fakat pabuçları giyemez. Onu da başına geçirmeye çalışır. Efendi hazretleri sebebini sorduğunda:

“Mürşidimin verdiği pabuç ayağıma değil ancak başıma tâc olsa gerektir.” der.

…

Dervîş de olsa bir kâmil insanın murakabesinde terbiyeden geçmedikten sonra insan nefs-i emmâresinin huylarından kurtulamaz. Nitekim Eşrefoğlu Hazretleri’nin kısa zamanda irşâd olup hilâfet ve icâzetle destûr verildiğini gören eski dervîşlerden bir kısmı aralarında; “Biz bu kadar zamandan beri mürşidimizin hizmetindeyiz. Bize himmet edilmedi. Bu Rûmî denilen kişi kırk günde himmete uğradı. Bu nasıl iştir?” diye çoktan dedikoduya başlamışlardı bile. Buna manen vâkıf olan Hüseyin Hamavî Hazretleri ihvânını bir sahrada topladı. Onlara bir ders vermek niyetindeydi:

“Yâ Rûmî! Bu kadar zamandır bizimlesin inşâallah birlikte yemek yiyelim sonra yola çıkarsın.” dedi. Yemekler hazırlandı, sofralar kuruldu. Mesire alanında su yoktu. Dervîşler:

“Sultanım, burada su yoktur” dediler. Hüseyin Hamavî, Eşrefoğlu hâriç bütün dervîşlerine su aramalarını söyledi. Dervîşân sahraya çıkıp su aradı fakat bir damla su bulamadı. Bunun üzerine Hüseyin Hamavî:

“Rûmî! Gerçi sen misâfirsin. Misâfire hizmet ettirmek doğru değildir amma bir de sen ara, belki sen bulursun.” deyince, Eşrefoğlu:

“Eyvallah sultânım” diyerek yerinden kalktı, bir ağacın yanına gidip teyemmüm etti ve secdeye varıp “Yâ Rabbî! Lutfet, su ihsân eyle.” diyerek Cenâb-ı Hakk’a niyâz etti. Bir müddet sonra başını secdeden kaldırdı. Secde ettiği yerde bir pınar kaynamaya başlamıştı.

Yanında getirdiği bardağı doldurup mürşidine götürüp takdim etti. Hüseyin Hamavî dervîşâna dönüp

“Su yoktur demiştiniz, bakın Rûmî suyu buldu!” dedi. Dervîşler hemen suyun bulunduğu yere gittiler. Suyun daha yeni çıkıp akmaya başladığını görünce Rûmî’nin kemâlini ve şeyhlerinin ona neden himmet ettiğini anladılar[6].

Hüseyin Hamavî, Abdullah Rûmî’yi Anadolu’ya uğurladıktan sonra arkasından hayran hayran nazar etti ve şöyle buyurdu:

“Abdullah-ı Rûmî bir bahr-i muhit imiş bizde bulunan her şeyi çekip sînesine aldı.” buyurdu[7].

…

Eşrefoğlu zevcesi ve çocuğuyla birlikte önce Ankara’ya kayınpederi ve şeyhi Hacı Bayrâm-ı Velî’nin dergâhına uğradı. Burada bir müddet müsâferetten sonra Bursa’ya ve oradan İznik’e geçti. Pınarbaşı’nda bir tekke kurup Bayrâmîlik ile Kâdirîliği birleştirerek Eşrefiyye şubesini tesis etti ve kendi usulüyle halkın irşâdıyla meşgul oldu. Bu sebeple kendisine Kâdirîlerce pîr-i sâni (ikinci pîr) de denmiştir.

Onun İznik’te irşâda başlamasıyla ilgili bir menkıbesi şöyledir:

Eşrefoğlu Hama’dan, şeyhinin yanından ayrıldıktan sonra İznik’e döndü. Fakat halkı irşâd edecek yerde mahvî olarak yaşamaya başladı. Melâmet hırkasına bürünmüş izini kaybettirmişti. Şöhret âfettir diye kimsenin dikkatini çekmiyordu. Onun bu münzevî hayatı kısa sürdü. Kendisini Hama’dan tanıyan bir zât İznik’e gelmiş, huzûr-ı pîrdeki hâllerini anlatmaya başlamıştı. Tabiatıyla bundan sonra halkın nazarı Eşrefoğlu’nun üzerine çevrildi. İtibârı artmıştı. Eşrefoğlu Hazretleri bu hürmet ve itibârdan rahatsız olmaya başladı. İzini kaybettirmek için şehirden uzaklaşıp dağlara çekildi. Onun, dağlarda başıboş dolaşması bir köylünün dikkatini çekti. Bu zât onun kim olduğunu sorduğunda “kaçgın” olduğunu söyledi. Köylü Hazret-i Pîr’i bu sözü üzerine suçlu sanarak evine davet etti. Maksadı onu gizlice subaşıya teslîm edip ödül almaktı. O gece evde Hazret-i Pîr’in zikir ve tefekkür hâlinden etkilenen aile yaptıkları hatayı anlamışlar, onun İznik’te şöhreti yayılan Eşrefzâde olduğunu anlamışlardı. Kim olduğu öğrendiklerinde kendisinden önce özür dilemişler ve akâbinde mürîdliğe kabul edilmelerini istemişlerdi. Hazret-i Pîr bu Rabbânî cilveyi bildiği için onları mürîdliğe kabul etmiş ve irşâd faaliyetleri böylece başlamıştı. Artık münzevî olmaması gerektiğini anlamıştı. İznik’e döndü ve Abdülkâdir Geylânî Hazretleri’nin çerâğını İznik’te uyandırdı. Ömrünün sonuna kadar Pınarbaşı’ndaki tekkesinde aşk ve irfân dağıttı.

….

Eşrefzâde Hazretleri uzun denilebilecek bir ömür sürmüş ve yine bu uzun ömründe pek çok insanı hakîkat yolunda uyanması için irşâd ve tenvîr etmiştir. Mürîdleri arasında devrin ünlü sadrazamı Mahmud Paşa da var idi.

Hazret-i Pîr İznik’te H. 874/1469’de bir rivâyete göre yüz, diğer bir rivâyete göre yüz yirmi yaşlarında iken vefât etmiştir. Kabri şimdilerde câmi olarak kullanılan dergâhının hazîresindedir. Ölümüne “Eşrefzâde azm-i cinân eyledi” mısraıyla tarih düşürülmüştür.

…

Vasiyeti üzerine yerine, küçük yaştan itibâren yetiştirmiş olduğu ve kızı Züleyha ile evlendirdiği halîfesi Abdürrahîm Tirsî postnişîn olmuş ve silsilesi bu zâttan yürümüştür.

Eşrefoğlu Hazretleri’nin İznik’teki kabr-i şerîfi

…

Eşrefzâde Abdullah Rûmî Hazretleri’nin silsilesi Pîr-i tarîkat Abdülkâdir Geylanî’den kendisine gelinceye kadar şöyledir:

Hz. Pîr, Seyyid Abdülkâdir (K.s.),

Hz. Seyyid Şemseddîn b. Hz. Abdülkâdir (K.s.),

Şeyh Seyyid Hüsâmüddîn Şefik b. Şemseddîn (K.s.),

Şeyh Seyyid Ahmed Şihâbeddîn b. Hüsâmeddîn (K.s.),

Şeyh Seyyid Alâeddîn b. Şihâbeddîn (K.s.),

Şeyh Seyyid Hüseyin el-Hamâvî b. Şihâbeddîn (K.s.),

Pîr-i Sânî, Şeyh Eşrefzâde Seyyid Abdullâh er-Rûmî (K.s.).

….

Evliyâ Çelebi, Eşrefoğlu’nun içinde medfun bulunduğu İznik’teki câmi, türbe ve dergâhtan da bahsederek ondan “yetmiş bin mürîde mâlik bir pîşvâ-yı âşıkân[8]” diye söz eder. Türbesi daha sonra Sultan IV. Murâd Han tarafından yeniden yaptırılmış ve kıymetli çinilerle süslenmişse de Yunan işgali sırasında Yunanlılar tarafından yıkılmıştır.

Eşrefzâde’yle ilgili rivâyet edilen menâkıbı Veliyüddîn Efendi toplamıştır. Bu menkıbelerden birisi de Fâtih Sultân Mehmed Han’ın annesiyle ilgilidir.

Şeyhin yaşadığı dönemde Osmanlı tahtında oturan Fâtih’in eşi Mükrime Sultan’ın dilindeki bir yarayı tedâvî etmesi için kendisine başvurulmuştur. Bu davetin birkaç defa tekrarlanması ve hatta Fatih’in şiddet kullanılıp şeyhi zoraki getirtmeye çalışması üzerine Hazret-i Pîr İstanbul’a giderek “nefesiyle” hastayı tedâvî etmiştir. 1751 senesinde İbrahim Hâs Efendi tarafından kaleme alınan Tezkire’de ve bilâhire Velîyüddîn Efendi’nin de menâkıbında nakledilen bu hâdise Fâtih’in annesine atfedilerek şöyle anlatılmaktadır:

“Rivâyet olunur ki: Şeyh Eşrefzâde (k.s.), adı Abdullah’dır. Şerîf ve Hüseynî’dir. Ferîd-i asr idi. Çok kerâmetleri vardır. Sâhib-i keşf idi ve nice te’lîfleri vardır ve ilâhiyâtı ser-be-ser esrârdır. Şeyh Hüseyn-i Hamavî’nin halîfesidir ve Eşrefî tarîkinin reisidir. Şeyh Hacı Bayrâm-ı Velî’nin damâdıdır. O asırda olan pâdişâhın anasının dili tutuldu. Derler ki o vakitde bulunan hukemâ davet olunup Pâdişâh dedi:

“Vâlidemin dili açılmalıdır. Her ne kadar ki ilâç eylediler, çâre olmadı.”

Âciz kalıp dediler:

“Pâdişâhım her ne kadar mu’âlece var ise eyledik. Allah, te’sîrini halk etmedi. Bu, nefese muhtâçdır. İlâç ile olur değildir. Bu emri ulemâ kullarınızdan suâl eyleyiniz. Onlara sipâriş buyurunuz. “

Pes pâdişâh, Şeyhülislâmı ve Sadreyn Efendileri vesâir ulemâ da’vet olunup pâdişâh dedi:

“Vâlidemin dili tutuldu, duâ edin. Elbette açılmak gerekdir. Ulemâ dediler:

“Bizler kitâplarda tahrîr olunan emr ü nehyi bildirmeye kâdiriz. Bu emr-i asîr (zor iş), bizim elimizden gelmez. Ehl-i tarîk olan meşâyihler, vera’ ve mücâhede ve riyâzat sâhibleridir. Keşf ü kerâmet ile ma’rûflardır. Müstecâbü’d-da’ve (duâları kabul edilen) onlardır. Onlar, sâhibü’l hâl ve sâhibü’l-esmâdır. Bu emr, onların yüzünden vücûda gelir.”

Pes, pâdişâh dahi ne kadar meşâyıh-ı tarîk var ise ihzâr eyledi. Dedi:

“Vâlidemin dili tutuldu. Duâ mı edersiz, teveccüh mü edersiz; vâlidemin dili açılmak gerekdir ve illâ diyârımda durmazsız.”

Pes meşâyıh dediler:

“Bize üç gün mühlet verin, müşâvere edelim,” deyip gitdiler. Üçüncü gün huzûr-ı pâdişâha gelip dediler:

“Bu iş bizim birimizin elinden gelmez. Zîrâ bu umûra birimizin kudreti yokdur. Bizler hemân icrâ-yı tarîk için post şeyhleriyiz. Bu emrin vücûd bulması İznik’de Eşref-zâde Şeyh Abdullah vardır, onun elinden gelir. İçimizde ondan gayrı ehl-i hâl yokdur.” deyip cevâb verdiler.

Pes pâdişâh dahi İznik’e adam gönderip Eşref-zâde’yi getirdiler. Pâdişâh azîm ikrâm eyledi. Dedi:

“Vâlidemin dili tutuldu.” Şeyh dedi:

“Bizim dahi vâlidemiz olup önümüze gelir.” Çün vâlideyi şeyhin önüne götürdüler. Şeyh bir filcân ile su istedi. Getirdiler. O suyun üzerine okuyup üfledi, vâlideye verdi. Vâlide dahi içti, “el-hâmdü li’llâh” dedi. Pâdişâh’a müjde eylediler. Vâlide, tekellüm etmeğe başladı. Şeyh Eşref-zâde’ye azîm ikrâm eylediler. Vâfir altın vesâir nesne verdiler. Kabûl etmedi.

Pâdişâh dedi:

“Şeyh Efendi tekkenizi tecdîd edelim.”

Şeyh dedi:

“Pâdişâhım, o tekke, bizim gibi nice şeyhi eskidir.” Dedi:

“Tekkenizi vakıf ta’yîn edeyim.” Şeyh dedi:

“Dervîşler vakıf çeşmesinden su içmezler ve ondan abdest almazlar.” Pâdişâh, etbâ’ına ve vâlidesine dedi:

“Nice edelim, şeyhe bir nesne kabûl etdiremedik.” Vâlidesi dedi:

“Ben kabûl etdiririm.”

Vâlide şeyhe dedi:

“Ey şeyh, ulû’l-emre itâat var mıdır?”

Dedi:

“Vardır!”

Vâlide dedi:

“Bu altını alırsın.” Şeyh dahi bi’z-zarûre aldı. Pâdişâh dedi:

“Bu kadar nesne ne olsa gerekdir. Bir şey dahi kabûl etdirmeğe bir çâre olsa!”

Hudemâ dediler:

“Bir kaç köy bir siyâh cariyenin üzerine edesiz. Câriyeyi dahi şeyhe bağışlayasız.” Pâdişâh böyle eyledi.

Şeyh giderken aldığı altınları sarây içinde beşer onar ona buna verdi. Meğer şeyhin altın verdiği adamların vâlidede alacakları var imiş. On altın alacağı olana on altın vermiş. On beş altın alacağı olana on beş altın vermiş. Her kimin vâlidede ne kadar alacağı var ise, şeyh ona o kadar altın vermiş. Ba’dehu, Harem kapısı’ndan taşra giderken bir siyâh câriye şeyhin koltuğuna girdi. Şeyh, pâdişâhın yüzüne bakdıkda pâdişâh dedi:

“Sizin abdest suyunuza yardım eder. Şeyh dahi hankâhına geldi. Ba’de zamânin bir gün bir niceler şeyh ile kelâm ederler idi. Kelâmları, terk ile fenâ bahsine erişdi. Şeyh dedi:

“Bir sâat pâdişâh huzûrunda oturdum. Kalktığım yere yedi yılda oturamadım.[9]” der ve ilave eder:

-Yarabbi sultânları bizim kalbimizden, bizi sultânların kalbinden çıkar![10]”

…

Yine Menâkıb-ı Eşrefzâde’de, Eşrefoğlu’nun İznik’e döndükten sonra pâdişâhın onun arkasından tebdîl-i kıyâfetle gelerek kendisini dervîşliğe kabûl etmesi için ısrar ettiği, Eşrefoğlu’nun ise uzun nasîhatlerden sonra pâdişâhı İstanbul’a geri dönmeye râzı edebildiği rivâyeti de yer almaktadır.

Fâtih Sultân Mehmed’in sadrazamı Mahmûd Paşa’nın da Eşrefoğlu’nun mürîdleri arasında bulunduğu, hatta Fâtih tarafından Yedikule Zindanı’na hapsedildiği zaman duâsıyla pâdişâhın gazâbını hafifletmesi için adamlarından birini Eşrefoğlu’na gönderdiği bilgilerimiz arasındadır.

(Yâ Hazret-i Sultân Pîr Eşrefzâde Abdullâh Rûmî)

EŞREFOĞLU RÛMÎ’NİN ESERLERİ

1. Dîvân

Hâl-i hazırda çeşitli kütüphanelerde şiir sayıları birbirinden farklı elliye yakın yazma nüshası tespit edilmiş olan dîvânda hece ve aruzla yazılmış gazel, mesnevî, koşma, kıt’a ve müstakil beyitler şeklinde şiirler mevcuttur. Tasavvufî Türk edebiyatında aşk ve irfâna ait nutkettiği manzûmeleriyle tanınan Eşrefoğlu Rûmî, -diğer mutasavvıf şairlerde olduğu gibi- şiirlerinde Kur’ân-ı Kerim’den âyetlere, hadîslere, İslâm ulularına, tasavvufî remizlere, mahallî söyleyişlere ve atasözlerine yer vermiş, vahdet-i vücûd inancını ve seyr ü sülûk hâllerini samimî bir edâ ve ilâhî aşkın coşkusuyla dile getirmiştir. Özellikle ilâhî aşkı işlediği şiirlerinin pek çoğu bestelenmiştir. Sadettin Nüzhet Ergun, Eşrefoğlu’nun şiirleri en çok bestelenen mutasavvıf şairlerden biri olduğunu söyler ve Müstakimzâde Süleyman Sadeddîn’den naklen kendisinin de bazı besteler yaptığını belirtir (Türk Şairleri, III, 1368). Bugün de Kâdirî dergâhlarında kıyâmî zikir Eşrefoğlu’nun, “Cem‘ olmuş dervîşleri pîrim Abdülkâdir’in” ilâhîsiyle başlamaktadır. Onun şiirlerinde Yûnus Emre’nin açık tesiri görülür. Eşrefoğlu Hazretleri’nin dîvânı eski harflerle birkaç defa yayımlanmış (İstanbul 1261, 1286, 1296, 1890, 1301, 1307) yeni harflerle de Eşrefoğlu Rûmî’nin hayatı ve şahsiyetiyle ilgili geniş bir inceleme ile birlikte tam olarak ilk defa Âsaf Halet Çelebi tarafından neşredilmiş (İstanbul 1944), bunu daha sonraki baskılar takip etmiştir (1967, 1972). Asaf Halet’in yayınında (İstanbul 1944) 129 şiir mevcuttur. Tercüman’ın 1001 Temel Eser dizisinden neşredilen Dîvân’da ise 125 gazel, 7 mesnevî ve 98 tane dörtlük ve beyit bulunmaktadır. Son olarak konuyla ilgili bir çalışma yapan Mustafa Güneş’in hazırladığı eserde (İstanbul 2006) 220 şiir bulunmaktadır. Fakat bu dîvânda bazı şiirler farklı şiirler sanılarak iki ayrı yerde verildiği gibi yine Eşrefoğlu’na ait olmayan mesela Yûnus’un ve Niyâzî-i Mısrî’nin şiirleri de ona ait gösterilmiştir.

Eşrefoğlu Rûmî’nin mevcût yazma nüshalardaki şiirleri hem aruzla hem de heceyle yazılmış şiirlerdir. Eşrefoğlu’nun aruzu kullanmada başarılı olduğu söylenemez. Zirâ aruzla yazılmış şiirleri oldukça kusurludur. Ancak tasavvufî gelenekte şiir irşadî ve terbiyevî işleviyle değerlendirildiği ve herhangi bir estetik kaygı ile yazılmadığı için şiirlerdeki şekil yönü mutasavvıf şairlerce önemli görülmemiştir. Onlara göre önemli olan şekil değil, irfânî derinliktir. Bu yönüyle Eşrefoğlu’nun şiirleri samimiyet, anlam derinliği ve zenginliği açısından yetkin şiirlerdir. Diğer taraftan Eşrefoğlu’nun dîvânında “Tecellî şevk-i dîdârın beni mest eyledi hayran/Enelhak sırrını candan anunçün kılmazam pinhân” matla‘lı manzume gibi cem idrâkiyle söylenmiş şathiyyât türünde yazılmış bir kaç manzûme bulunmakla beraber onda şerîatın zâhirine mugayir herhangi bir ifâdeye rastlanmaz.

Elinizdeki “Dîvân-ı İlâhiyât”, bir tenkitli metin olmakla birlikte, herhangi bir nüshaya bağımlı kalınarak hazırlanmamıştır. Ankara Milli Kütüphane’de bulunan A/1931/4; Yz. A/3306; A/8293/2; B/130 numaralı yazmaların üzerine diğer bazı yazmalardan eksikler giderilmeye çalışılmıştır. Buna rağmen tek nüshada bulunan şiirlerdeki bazı tereddütlü kelime ve ibârelerde hatalı okumalar mevcûttur. Bunların zamanla giderilmesi umut edilir.

DÎVÂN-I İLÂHİYÂT’IN NÜSHALARI

Eşrefoğlu Abdullah Rûmî Hazretleri’nin Dîvân-ı İlâhiyât’ının tesbit edebildiğimiz yazmaları şunlardır:

Ankara Milli Kütüphane, Yz. A/3306, s. 121.

Ankara Milli Kütüphane, Yz. A/756, s. 54.

Ankara Milli Kütüphane, Yz. A/8293/2, 44b-79b.

Ankara Milli Kütüphane, Yz. B/130, s. 36.

Ankara Milli Kütüphane, Yz. A/1931/4, vr. 71a-120b.

Süleymaniye Kütüphanesi, Tarlan Bl. Yz. Nu: 34/1.

Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi Bl., Yz. Nu: 2590, s. 49.

Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi Bl. Yz. Nu: 55/4, s. 101-168.

Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi Bl. Yz. Nu: 3437, s. 85.

Süleymaniye Kütüphanesi, Mihrişah Sultan Bl., Yz. Nu: 383, s. 39.

Süleymaniye Kütüphanesi, Hasan Hayri Bl. Yz. Nu: 5/55.

Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli Bl. Yz. Nu: 1732.

Süleymaniye Kütüphanesi, Nafiz Paşa Bl. Yz. Nu: 886/1.

Süleymaniye Kütüphanesi, Tahir Ağa Bl. Yz. Nu: 623.

İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, Yz. Nu: T/2933, 50.

İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, Yz. T/2933, 73-103.

Ali Emirî Efendi Manzum Eserler, Ali Emiri Bl. Yz. Nu: 27, s. 79.

Ali Emirî Efendi Manzum Eserler, Ali Emiri Bl. 28, Yz. Nu: s. 32.

Ali Emirî Efendi Manzum Eserler, Ali Emiri Bl. Yz. Nu: 28/1, s. 32.

Selim Ağa Kütüphanesi, Haşim Paşa Bl. Yz. Nu: 81, s. 16-49.

Konya Bölge Yazma Eserler Kütüphanesi, Konya İl Halk Kütüphanesi, 1876/1, s. 1-31.

Çorum İl Halk Kütüphanesi, Yz. Nu: 2220/3.

Bursa Yazma Eserler Kütüphanesi, Genel Bl. 1235.

Bursa Yazma Eserler Kütüphanesi, Genel Bl. 312/2.

Bursa Yazma Eserler Kütüphanesi, Genel Bl. 724/1.

İngiltere Milli Kütüphanesi Türkçe Yazmaları, Or. 7699.

Vatikan Kütüphanesi Türkçe Yazmaları, Turco, 206/1.

Vatikan Kütüphanesi Türkçe Yazmaları, Vat. Turco 193/1.

Mısır (Kahire) Milli Kütüphanesi, T. Yz. Talat/61, yp. 279-310.

Mısır (Kahire) Milli Kütüphanesi, T. Yz. Talat/9, yp. 65.

Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti Kıbrıs Kütüphanesi Milli Arşiv Yz. Nu: 1139/3, vr.42a-60a.

Avusturya Milli Kütüphanesi Türkçe Yazmaları, Mxt. 190/2, Vr. 44a-81b.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi, Atatürk Kitaplığı, K. 586, s. 37.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi, Atatürk Kitaplığı, OE. Yz. Nu:448, s.79.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi, Atatürk Kitaplığı, OE. Yz. Nu: 630, s. 78.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi, Atatürk Kitaplığı, OE. Yz. Nu: 769, s. 21-97.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi, Atatürk Kitaplığı, OE. Yz. Nu: 1005/1, s. 1-4.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi, Atatürk Kitaplığı, OE. Yz. Nu: 615/12.

İstanbul Büyükşehir Belediyesi, Atatürk Kitaplığı, OE. Yz. Nu: 1622/10, s. 116-119.

Yapı Kredi Sermet Çifter Araştırma Kütüphanesi Türkçe Yazmaları, Yz. Nu: 924/2, s. 35-56.

Türk Dil Kurumu Kütüphanesi. Yz. Nu: /A 299, s. 34.

Köprülü Yazma Eser Kütüphanesi, Hafız Ahmed Paşa Bl. Yz. Nu: 119/8, s. 19-85.

2. Müzekki’n-nüfûs

Eşrefoğlu Rûmî’nin bu eseri, Anadolu sahasında yazılan ve en çok okunan tasavvufî eserlerden biridir. Dili bugün için bile oldukça anlaşılır sâdeliktedir. Mutasavvıfın mukaddimede bildirdiğine göre h. 852/1449’da telif edilmiştir. “Nefislerin arınması” anlamına gelen Müzekki’n-Nüfûs, iki bölümden oluşan bir nasîhatnâmedir. Birinci bölümde dünya sevgisinin sebepleri, bu sevgiden kurtulma çâreleri, insan nefsinin merhâleleri, İslâm edep ve ahlâkı, nefisle mücâhede, seyr u sülûk konuları âyet ve hadîslerle desteklenerek tahkiyevî bir üslûpla anlatılmaktadır. İkinci bölümde ise kibir mevzuu ele alınmış ve insan terbiyesinin yolları gösterilmiştir.

Osmanlı Türkçesi’yle pek çok kere tab’ edilen (bk. İstanbul 1269, 1281, 1298, 1322, 1966, 1968, 1977) Müzekki’n-Nüfûs’un yine çeşitli kütüphânelerimizde hayli yazma nüshası bulunmaktadır. Eserin ilmî neşrî Abdullah Uçman tarafından yapılmıştır: Bk. Eşrefoğlu Rûmî, Müzekki’n-Nüfûs, İstanbul 2001.

3. Tarîkatnâme

Eşrefoğlu bu eserinde tarîkat adâb ve erkânıyla; mürşid ve mürîdin vasıflarıyla, sülûka ait esas ve inceliklerle ilgili bilgiler verir. Bu mevzûlar ele alınırken sık sık Hz. Peygamber’in sünnetinden, hadîslerinden, dört halîfenin ve çeşitli mutasavvıfların davranış ve sözlerinden tanıklar getirilmiştir. Eserin ilmî neşrî Esra Keskinkılıç tarafından yapılmıştır: Bk. Eşrefoğlu Rûmi, Tarîkatnâme, İstanbul 2002.

4. Diğer eserleri

Mehmed Şemseddîn, Yâdigâr-ı Şemşî’de kaynak zikretmeksizin Eşrefoğlu’nun Delâilü’n-nübüvve, Fütüvvetnâme, İbretnâme, Ma’zeretnâme (Hediyyetü’l-fukarâ), Elestnâme, Nasîhatnâme, Hayretnâme, Münâcâtnâme, Esrârü’t-tâlibîn adlı risâlelerinin bulunduğunu söyler. Bu bilgi daha sonra konuyla ilgili hemen bütün eserlerde aynen tekrarlanmıştır. Delâilü’n-nübüvve ve Esrârü’t-tâlibîn dışında kalan risâleler, Mehmed Fuad Köprülü’nün Yapı Kredi Bankası’na intikâl eden kitapları arasında bulunan bir mecmûada yer almaktadır. 856 (1452) yılında istinsah edilen bu mecmûadaki eserler mesnevî tarzında olup hiçbirinde müellifinin adı geçmemektedir. Ancak her eserin başında müstensih Nasûh b. Ahmed’in, risâlenin Eşref b. Ahmed’e ait olduğuna dair kaydı bulunmaktadır. Bu mesnevîlerden Fütüvvetnâme, Orhan Bilgin tarafından, elde açık bir delîl bulunmamakla birlikte Eşrefoğlu’nun babası Eşref b. Ahmed’e ait olabileceği kanâatiyle yayımlanmıştır (Şeyh Eşref b. Ahmed, Fütüvvetnâme, haz. Orhan Bilgin, İstanbul 1992). Yeni bilgiler elde edilinceye kadar bu eserlerin Eşrefoğlu’na mı yoksa babasına mı ait olduğunu tesbit etmek oldukça güç görünmektedir.

Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, (haz. Ali Yılmaz-Mehmet Akkuş), C. 1, İstanbul 2006, s. 65-66.

Abdullah Uçman-Necla Pekolcay, “Eşrefoğlu Rûmî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 11, İstanbul s. 481.

Bursalı Mehmed Veliyüddîn Efendi, Menâkıb-ı Eşrefzâde, Süleymaniye Kütüphânesi, Hüsrev Paşa Bl. Nu: 182, vr. 2a.

Bursalı Mehmed Veliyüddîn Efendi, A.g.e., vr. 2a.

Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, (haz. Ali Yılmaz-Mehmet Akkuş), C. 1, İstanbul 2006, s. 65-66.

Bursalı Mehmed Veliyüddîn Efendi, A.g.e., vr. 9a.

Bursalı Mehmed Veliyüddîn Efendi, A.g.e., vr. 9a.

Evliya Çelebi, Seyâhatnâme, İstanbul 1314, C. III, s. 7.

İbrahim Hâs, Tezkiretü’l-Hâs, Süleymaniye Ktp. HM. Ef. Bl. Yz. Nu: 4543.

Bursalı Mehmed Veliyüddîn Efendi, A.g.e., vr. 12b.

DÎVÂN-I
İLÂHİYÂT

DÎVÂN-I İLÂHİYÂT

1

1.-Bu gönül derîçesinden yine bir nûr oldu peydâ

‘Aklımı başımdan aldı beni kıldı deli şeydâ

2-Tamâmet gönül cihânın o nûrun şu’lesi tutdu

Yer ü gök tecellî doldu dağ u taş u kûh u sahrâ

3-Ne ki var cemî’-i eşyâ nikâbın götürdü yüzden

Kamusunu görüp ol dost bana ma‘şûk oldu her câ

4-Nereye baksa gözüm anı görür hemân ancak

Görünen gören oldur kanı gelsin imdi binâ

5-Ne vücûd u ne ‘adem var ne zamân u ne mekân var

Ne pîş ü pes ne fevk ü taht ne yesâr u ne hod yümnâ

6-Kamu vahdet oldu kesret götürüldü nûr u zulmet

Dolu ‘arş u ferş tamâmet oldu anı görmez ‘amâ

7-Meğer Eşrefoğlu gene kendüden varıpdır anla[11]

Halka bir ednâ kalıpdır pes anındır işbu gavgâ

2

1-‘Aşk beni yağma kılıpdır sen beni sorma bana

Ben beni bulımazam nite haber verem sana

2-Nûş edelden ol harâbât-ı mugânın câmını

‘Aklım esrik cânım esrik ne sorarsın esriğe

3-Ol şarâbı kim ben içdim fârig-i peymâneden

Sâkîsi ol bâkî yüzdür cehd edip eriş ana

4-Bu vücûdum katresin bahre irürdüm mest olup

Yavı kıldım mevc-i deryâ dediğim önden sona

5-Sûretim ‘âşık velî içim dolu ma‘şûk benim

‘Âşık u ma‘şûk ‘aşk birdir hemân kalma tana

6-Gel bu birlik şerbetinden bir kadeh nûş eyle kim

Bir bakıp bir göresin dağılmayasın dört yana

7-Ben bu birlik dediğim yoklukdur anlarsan sözüm

İkilik bu varlığın komaz varasın aslına

8-Sen bu yoklukdan kaçarsın bir işit yokluk nedir

Bir mücellâ âyinedir dost yüzün görmekliğe

9-Eşrefoğlu Rûm’ikilik defterin yakdı oda

Bir olup birlik bulup birikti birle birliğe

Dîvân-ı İlâhiyât, Milli Kütüphane, Yz. A/756, vr. 21b.

Dîvân-ı İlâhiyât, Milli Kütüphane, Yz. A/756, vr. 22a.

3

1-Yine cânım dimâğına erişdi ol lezzet-i dost

Gerekmez iki cihân çün ele girdi fırsat-ı dost

2-Bana işbu müdde‘îler nice ta‘n ederse etsin

Hele şimdi hâsıl oldu bana bunda vuslat-ı dost

3-Nereye kim bakar isem gözüme görünen oldur

Gelsin ol diyen ki yokdur bugün bunda rü’yet-i dost

4-Basîret gözünü açsın hakîkat nazarla baksın

Görsün ol kim nice dolmuş cihâna delâlet-i dost

5-Sana Eşrefoğlu Rûmî ‘inâyet erişdi dostdan

Yedi iklîmine doldu tamâmet muhabbet-i dost

4

1-‘Aşk ile vîrân olan oldu ‘imâret tâ ebed

Hordur ol her dü-cihân oldu selâmet tâ ebed

2-‘Aşk ile ‘aşka uyanlar göre ma‘şûk yüzünü

Nefs ile nefse uyan oldu melâmet tâ ebed

3-‘Âşık isen teni terk et cânı ko cânâna git

Tene câna kalanın işi hacâlet tâ ebed

4-Sen vücûdun safhasından yu gider benlik adın

İki cihân devletinden ol ferâgat tâ ebed

5-Var riyâset pûtun uşat yere sal nâmûsunu

Halk içinde nefsi hor et bul sa‘âdet tâ ebed

6-Çek mezellet dârına kibr ü kine verme amân

Şöhreti ko küllî şöhret oldu âfet tâ ebed

7-Kim ki şöhret bendine bunda giriftâr oldusa

‘Âkıbet toprak olup kaldı nedâmet tâ ebed

8-Yürü var dünyâ ile fahr eyleme Fir’avn gibi

Bitmez illâ ol tefâhürden şekâvet tâ ebed

9-Fakr ile fahreyle çün “el-fakru fahrî” der Resûl[12]

Mâla mülke mağrûr olma deme heyhât tâ ebed

10-Cîfedir dünyâ anın tâlibi kelbler der Nebî

Cîfe kovan kişinin işi hasâret tâ ebed

11-Cehd eliyle cân gözüne çek mücâhede milin

Nefs ile hiç dostluk etme kıl ‘adâvet tâ ebed

12-Meskenet âyînesinde bak cemâl-i dostu gör

Hep hevâlardan beri ol Hakk’a yüz tut tâ ebed

13-Kes enâniyet başını meskenet sikkînile

Kaz çıkar benlik kökünü ardına at tâ ebed

14-İşbu yolda günde bin kez ger seni öldürseler

Teslîm ol yüzün çevirme ver irâdet tâ ebed

15-‘Âşıka bu yolda cân vermek gerek elbetde kim

Şöyledir bu ‘aşk içinde ‘örf ü ‘âded tâ ebed

16-Kim ki cân vermedi bunda sa‘yi oldu hep hebâ

Gitmedi nefsinden anın hiç habâset tâ ebed

17-Eşrefoğlu Rûmi her kim pendiñi tutar ise

Görmeye iki cihânda ol melâmet tâ ebed

5

1-Nakkâşımız bizi ezel bî-levn ü renk yazıp durur

Levh-i gönülden gayrının nakşını hep bozup durur

2-Kullâb urup boynumuza dün gün çeker kendüzüne

Küllî cihândan ser-te-ser meylimizi üzüp durur

3-Yer gök dahi eylenmeden “Kalû Belâ” söylenmeden

Kendi cemâlin görmeğe gözümüzü düzüp durur

4-Ol gözgüye her dem bakar ‘âşıkları oda yakar

Niceler ol Mansûrlayın kül oluban tozup durur

5-Neyler ‘âşık cân u teni ister anı dün ü günü

Gel gör anı sevenleri dü cihândan bezip durur

6-Gör ‘âşık kim âvâredir ‘azmi hemân ol yâredir

Düşübeni ile şâra ‘âlemleri gezip durur

7-Bu Eşrefoğlu Rûmî’yi ‘aşk deryâsının mevcleri

Taşdan taşa çala çala mahveyleyip ezip durur

6

1-‘Aşkın odu şol câna kim eser kılar

Her dem anı belâ oklarına siper kılar

2-İksîr-i hakîkî dedikleri belâdır ey püser

Kim nûş ederse meyini sâfî zer kılar

3-‘Aşkın belâsını kim baş üzre çeker ise

Ol devletli başa her dem Hudâ nazar kılar

4-‘Aşk güheri belâ bahrinin dibindedir ey ‘azîz

Pes güher isteyen kişi belâyı ihtiyâr kılar

5-Râhat-ı nefs isteyen kıl ucu tutmaya ‘aşkdan

Bî-derd olan gör kim belâdan nice hazer kılar

6-Eyyûb gibi sabr eyle belâdan inleme zinhâr

‘Aşk eri belâ zehrini sabr ile şeker kılar

7-Sen Eşrefoğlu Rûmi ‘âşık isen belâ-keş ol

Gör sadefi kim belâ ile katresi bir güher kılar

7

1-Sen ezel sultân idin şimdi niye oldun esîr

Eksiği yok bay idin böyle neden oldun fakîr

2-On sekiz bin ‘âlemin halkı sana müştâk idi

Yerde gökde hep melekler sana olmazdı nazîr

3-Bakar idin dost yüzüne işitirdin dost sözün

Ey ‘aceb ne oldu sana şimdi kör oldun sağır

4-Lâ-mekân Kâf’ında hayme kuruban yaylar idin

İşbu hâristân içinde kaldın uş hor u hakîr

5-Şahbâz-ı kudsî idin hem mahrem-i sultân idin

Şimdi şöyle sen neden bîgâne düşmüşsün debîr[13]

6-Şâhla şol kıldığın ol ahdi meğer beklemedin

Getirip sen şâh katında yüzüne key ulu kîr

7-Habs içinde hem bu cân Yûsuf’un evkâr eyledin

Bu beden Mısr’ına nefsin dîvini kıldın emîr

8-Bu harâbatın hayâlâtı tamâm aldı seni

Hiç demezsin kim serencâmım n’olısardır âhir

9-Ol uzak yollara bir gün sen gidersen nâgehân

Azığın yok yalın ayak u yayak yükün ağır

10-Ne şâra uğrar yolun ne hod pazara hazır ol

Bundan al erzak binit yükünü bugün bunda devşir

11-Gel beri tevbeye gel gayret demidir gayret et

Gayretin et kim sana ol ola gîr ü destgîr

12-Yoksa toprak olıcak hiç tevbeye ermez elin

Nice bin yıllar edersin zâr u feryâd u nefîr

13-Her ki tevbe kıldı bir kaç gün ölümden ileri

İşidenler anın adın “Rahmetenlillâh” okur

14-Eşrefoğlu Rûmî bu sözüm sanadır key işit

Cân kuşun uçurmadan gözünü aç ‘aklını dir

15-Nakşa aldanma ki nakkâşdan cüdâ düşmeyesin

Dost yüzünden gözün ırma aklını başına dir

8

1-Gönül derdi ile yârin ‘aceb şûrîde şeydâdır

Bu ‘aşk içinde sankim ol bugün Mecnûn-ı Kaysâ’dır

2-Ben eydürem ki ey gönül o bâkî şâh sen de bir kul

Bu ‘aşk haddin senin değil bu bir ulu temennâdır

3-Gönül hiç sözüm işitmez gelip kendüyi cem’ etmez

Beni bırakuban gitdi durağı kûh u sahrâdır

4-Nasîhatden derim bir söz bana hüccet kılar yüz söz

Dedim beni koyup gitme bana der bu ne gavgâdır

5-Ben eydürem bu yol uzak bu yola çok gerek yerak

Dedi bu yolda yok olmak hep esbâb-ı müheyyâdır

6-Dedim bu yol belâlıdır cefâ mihnetle doludur

Dedi kahrı tozu anın benim gözüme tutyâdır

7-Dedim gönül bu yolda bak gerekdir ağular yutmak

Dedi ‘aşk ile zehr içmek bana şükker ü devâdır

8-Dedim gönül bu yolda sen gerek bin kez veresin cân

Dedi bir günde bin kez cân verirsem dahi sezâdır

9-Dedim n’ola gönül gelsen benim bir kez hâlim sorsan

Dedi bu yolda ben ü sen demeklik külli hatâdır

10-Yine dedim ki gönül hey bu sevdâ key uludur key

Dedi sen beni yoğa say bu ‘aşkın işi böyledir

11-Dedim gönül ki kendiden kimesne böyle varmaz

Dedi benim bu varmağım geri anınla anadır

12-Bırakdı halkı gözünden geçüben kış u yazından

Elini yudu özünden hemân maksûdu Mevlâ’dır

13-Bu Eşrefoğlu Rûmî’nin buluşdu gönlü çün dosta

Tamâm kevneyni unutdu gönül dost ile tenhâdır

14-Dahi gönül sözü çokdur eğer dersem anı olmaz

Ne hâcet söylemek ‘ammâ bilir ‘ârif ki ol nedir

9

1-Ger ola ‘ömrüm cihânda sad-hezâr

Sanmanız benden gide bu derd-i yâr

2-Ger ölem toprak ola sünüklerim

Toprağımda buluna ‘aşkdan eser

3-Ger kıyâmet ola toprakdan duram

Çağıram dost dost diyem verem haber

4-Yoğ idi bu yer ü gök ins ü melek

‘Âşık idim anda ben rûy-ı nigâr

5-Ben anınla ‘âşık u ma‘şûk iken

Dahi ne diyâr var idi ne deyyâr

6-Deprenir dil yok idi henüz dahi

Ben anı zikr eder idim bî-karâr

7-Şimdi bu ‘aşkdan nite ayrı olam

Çün ezelden gelmişem mest ü humâr

8-Mal ü mülk ü hânümânım ‘aşk durur

N’iderem kevneyni ben ‘aşksız i yâr

9-Gösteren ‘aşkdır bana ol dost yüzün

Dosta varır kim ki bu ‘aşka uyar

10-Kim ki andan bunda ‘âşık gelmedi

Oldur ol kim yine murdarın kovar

11-Eşrefoğlu Rûmî ezelden tâ ebed

Şöyle ‘âşık geldi hem ‘âşık gider

12-Anın için sözleri mestânedir

Mest olanlar hemîşe câna kıyar

13-‘Âşık-ı şûrîde-dil mest ü harâb

Aşk oduna tutuşup dâ’im yanar

10

1-Yüreğime dost derdi urdu türlü yareler

Hiç tabîbler ana kılmaz ne devâ ne çâreler

2-İllâ ki olur dost vaslı ana dermân u tabîb

Andan özge her ne kılsam yüreğimi pâreler

3-Kim ezel gününde şâha mahrem-i esrâr ise

Hâldaşımdır râzdaşımdır gelsin ol âvâreler

4-İlmine mağrûr olanlar kaldı ‘aşkdan bî-nasîb

‘Âşıkın bir lem’asına ermez ol bî-çâreler

5-El tutuşup gidelim dostdan yana ive ive

Bizi bunda aldamasın işbu ağ u karalar

6-‘Âlîdir ‘aşk meclisi bî-derd olanlar eremez

Gönlü bî-derdin katıdır tıynın seng-i hâreler

7-‘Âşık-ı şûrîdeler şûrîde şeydâ oluban

Taş gibi gönülleri yumşak muma döndereler

8-Dost derdiyle hemîşe teşne dîl olanları

Dost vaslı şerbetiyle daimâ suvaralar

9-Eşrefoğlu Rûmî’ye sorar isen dost kandedir

Der yer ü gök ‘arş u kürs dopdoludur hep aralar

10-İllâ görmez anı bu ten gözü cân gözü gerek

Can gözün açmağa bir mürşid katına varalar

11

1-Bu fenâya sen neden böyle gönül verdin ey yâr

Ey ‘aceb düşmez mi hergiz öğüne ol Bâki yâr

2-İşbu mâl u mülk oğul kız bâğ u bahçe don u tay

Bunda kalır sen gidersin sinleye çâr u naçâr

3-Buna gönül bağlayıp mağrûr olup kalmak neden

Çünki bu bir köprüdür gelen geçer kılmaz karâr

4-Niceler bu köprüde yapdı ‘imâretler delim

Âhir ecel seli geldi kıldı anı târumâr

5-Ger nebîdir ger velî ger pâdişâh u ger gedâ

Gör bu köprüden gelip kamu nice geçdi geçer

6-Uslu isen sen de geç hergiz ‘imâret eyleme

Usan olma gâfil olma geldiğin işi başar

7-Seni Hak niçin yaratdı niye geldin bunda sen

Anı bil kim bilmeğe getirdi seni ol bir yâr

8-Geç bu benlik da’vasından yokluğu eyle kabûl

Hazrete varasın âhir bâri yokluk ile var

9-Hazrete varan kişi şâdân ola yokluk ile

Binüben cennet Burâk’ına göriserdir dîdâr

10-Şöhreti ko şöhret âfetdir dedi Hayrü’l-beşer

Seni komaz oda illâ işbu nâmûs ile ‘âr

11-Eşrefoğlu Rûmî bu pendi yürü sen sana ver

Var kanâ’at cübbesin giy ‘uzlet eyle ihtiyâr

12

1-Şol ki cân vermez bu yolda pes niçin cânân diler

Müdde’îdir ko anı kim dostu ol yalan diler

2-Dost yolunda ‘âşıka cân vermek elbetde gerek

Zîra ol dost ‘âşıkını bî-dil ü bî-cân diler

3-Varını ver dost derdinden alıgör zerrece

Ta ki sana da diyeler derdi var dermân diler

4-Her kimin gönlünde kim dost derdi yok âdem değil

Düşmüş ol hayvân ‘ıyşa dün ü gün hüsrân diler

5-‘Âşıkın ‘aşkda nişânı var durur belli beyân

Fâriğ-i kevneyn olur ne assı ne ziyân diler

6-Kibr ü kîn olduğu cânda ‘aşk gelip kılmaz karâr

‘Aşk harâblıklar sever ma‘mûrları vîrân diler

7-Eşrefoğlu Rûmi ‘aşka vereli hep varını

Bî-murâd olup yürür ne vasl u ne hicrân diler

Dîvân, TDK. Ktp. A.299, vr. 30b.

13

1-Her kimin kim ‘aşkı yok hayvân durur

Gerçi kim sûretde ol insan durur

2-Sûretâ insân velî hayvân sıfat

Ma‘nâda ol “Belhüm edall”dan durur[14]

3-‘Aşkı olmayan kişinin cânı yok

Sâmirî gâvı gibi bî-cân durur

4-Bu mîşede her kişi şîr olmaya

Kimi tilki kimisi arslan durur

5-Her hacer la’l olmaya ey bî-basar

Kimi yakut kimisi mercân durur

6-‘Âşıkın mihr ü vefâ sıdk u safâ

İşi dâ’im lutf ile ihsân durur

7-‘Aşksızın her sözü da‘vâ cenk cidâl

Kibr ü ucbu sıfatı şeytân durur

8-‘Âşıkın işi tevazû’ meskenet

Gözleri yaşı müdâm seylân durur

9-‘Aşksızın gör kim bahîl nâkes u şûm

Nefsi itin becerir sekbân durur

10-‘Âşıkın kalbi selîm keffi kerîm

Dost yolunda cânı da kurbân durur

11-‘Aşksızın gönlü daracık söyleme

Zemheri şîveli bir nâdân durur

12-‘Âşıkın gönlü müdâm kaynar taşar

Taşra atar dürlerin ‘ummân durur

13-‘Aşksızın her bir sözü bir ok gibi

Dokunur sanki katı yaydan durur

14-‘Âşıkın cünbüşleri tatlı şirîn

Her du‘âsı dertlere dermân durur

15-‘Aşksızın her tâ‘ati olur hebâ

‘Âşıkın küfrü dahi imân durur

16-‘Âşıkın varı yol içinde sebîl

Her neye hükm etse fermân durur

17-‘Aşksızın yeri cehennem esfeli

Sekiz uçmak ‘âşıka meydân durur

18-Gerçi ‘âşık sûretâ miskîn fakîr

İllâ ma‘nâda ulu sultân durur

19-Her kimin kim ‘aşkı var hayvân değil

Zîra her müşkil ana âsân durur

20-Eşrefoğlu Rûmî’nin her bir sözü

‘Aşk ile bir bahr-i bî pâyan durur

14

1-Gönlüm alanın sözünü dâ’im söyleyesim gelir

Derd hûnuyla ‘âşıkları her dem toylayasım gelir

2-Dünyâ nedir dost yoluna ‘âşık anı terk etmeye

Bir cânım var ol dost için kurbân eyleyesim gelir

3-Bu od u su yel ü toprak libâsın çıkarıp döküp

Anın vahdet deryâsına girip boylayasım gelir

4-Mansûrlayın hayrân u mest “Ene’l-Hak” demini urup

‘Aşkın meydânına girip cân baş oynayasım gelir

5-Pervâne gibi bî-karâr şâhın cemâl-i şem’ine

Düşüp tutuşuban her dem yanıp parlayasım gelir

6-‘Aceb şûrîde bülbülem dün ü gün kılarım zârî

Dost bahçesinin güllerin müdâm yıylayasım gelir

7-Eşrefoğlu Rûmî eydür maksûdum anın derdidir

Bir dem dertsiz olur isem cân ısmarlayasım gelir

15

1-‘Âşıkın gönlü hemîşe ‘aşk ile pür-nûrdur

Ol gönül nite öle çün ‘aşk ile ma‘mûrdur

2-‘Âşıka her yer Tûr’dur her nefes mi‘râc olur

‘Aşkı olmayan gönüller tâ ebed mehcûrdur

3-‘Âşıkın her kande baksa gördüğü dost yüzüdür

Cânı mestdir anın için gözleri mahmûrdur

4-Kâfirin ‘aşkla küfrü ‘âkıbet îmân olur

Zâhidin sa’yi kamu ‘aşksız hebâ menşûrdur

5-‘Aşk kitâbın ‘aşkdan okuyan kamu ‘ilmi bilir

Evvel âhir ‘aşk kitâbında zîrâ mastûrdur

6-‘Aşk gözüne dolunur iki cihânda nesne yok

‘Aşk gözünden dost yüzin gören dahi meşhûrdur

7-Gel bu ‘aşka mahrem ol tâ bulasın ömr-i ebed

Bâkî devlet sürmeğe ‘âşıklara destûrdur

8-Şâh-ı kevneyn olmak istersen bu ‘aşka ol esîr

Nice bin yüz bin Süleymân ‘aşk elinde mûrdur

9-Eşrefoğlu gerçeksen sen eğer ‘âşık isen

Sana ne korku ne gam çün sevdiğin gayûrdur

10-‘Âkile bu söz ‘aceb gelir ‘acebdir hem ‘aceb

‘Aşk makâmına akıl ermez ermedi dûrdur

16

1-Ey gönül bir derde düş kim anda dermân gizlidir

Gel karış bir katreye kim anda ‘ummân gizlidir

2-Terk edip nâmûs u ‘ârı giy melâmet hırkasın

Bu melâmet hırkasında nice sultân gizlidir

3-Değme bir dervîş fakîri hor görüp hor bakma kim

Kalbinin her köşesinde ‘arş-ı Rahmân gizlidir

4-Nutka gelse cân u dil bulur hayât-ı câvidân

‘Âşıkın her bir sözünde âb-ı hayvân gizlidir

5-Gör bu Eşrefoğlu Rûmî bahr-i ‘aşkda neyledi

Cân u başın terk edip kim anda cânân gizlidir

17

1-Gönlümün her kûşesinde ‘arş-ı Rahmân gizlidir

Katremin her katresinde bahr-i ‘ummân gizlidir

2-Zerremin her zerresinde nice bin şems var benim

‘Ârife bu söz ‘ayan illâ ‘avâmdan gizlidir

3-Bu vücûdumda benim bir kuş vardır ol kuşun

Ucu içinde tamâmet iki cihân gizlidir

4-Ne ‘aceb kuşdur bu kuş henüz yuvasında yatar

Lâ-mekânı seyr eder seyrânı pinhân gizlidir

5-Lâ-mekân u bî-nişândır ol kuşun yaylakları

Ol kuşun havsalasında sırr-ı sultân gizlidir

6-Ol kuşun şâh ile ‘ahdi var ezelden ileri

Bir melek bilmez nedir ol ‘ahd ü peymân gizlidir

7-Ol kuşun avı şikârı dost vaslıdır hemîn

Anınçün dost ana mûnis ü mihmân gizlidir

8-Ey ‘aceb böyle iken yâ Rab nedendir ol kuşun

Hiç inildisi tükenmez yüreği kan gizlidir

9-Derde düşmüşdür yanar zârî kılar dün ü günü

Zârîsi ol dost firâkı bağrı püryân gizlidir

10-Ol kuşun vasfı öküşdür der idim illâ n’idem

Müdde’îden korkarım gönlünde gümân gizlidir

11-Mâna-yı insânı bil kim bilesin Hakk’ı ‘ayân

Mâna-yı insânda ol sıfat-ı Sübhân gizlidir

12-Eşrefoğlu Rûmi bu remzi yine ‘ârif bilir

Bilmedi bilmeye her ‘âmî vü nâdân gizlidir

18

1-Bir dem dilim tuta idim ‘aşk komaz beni söyledir

Aceblemen söylediğim ‘aşkın ‘âdeti böyledir

2-Bu ‘aşk beni deli kıldı ‘aklımı başımdan aldı

Mecnûn gibi dün ü günü zârî kıluban inletir

3-‘Aşkdır beni benden alan sevdiklerimden ayıran

Kimdir ‘aşka karşı duran şâhları başdan iledir

4-‘Aşk kime kim saldı sâye başını verdi gavgâya

Mansûrlayın esrik deli “Ene’l-Hak” dâvâ eyledir

5-‘Acebdir bu ‘aşkın işi gönülden sürer teşvîşi

Gözlerden akıdır yaşı yürekden odu biledir

6-Her kimin ‘aşkı var ise içinde od yanar ise

Zihî bahtlı durur cânı sohbeti ol dost iledir

7-‘Aşkdır gönülde nûr olan ‘aşkdır Mûsâ’ya Tûr olan

‘Aşkdır ki ‘Îsâ deminde ölüler diri kıla dur

8-Gel ‘âşık ol şâd olasın gussadan âzâd olasın

Dürr-i yetîmi bulasın bu ‘aşk bahrine dala dur

9-Eşrefoğlu Rûmî söyler ile şâra haber eyler

Kim ki ‘âşık olmak diler gelsinler beri sala dur

19

1-‘Aşk ile âvâre olan dünyâda kârı n’ider

Gönlünü ol yâre veren bir dahi yâri n’ider

2-Tâlib olan cân u gönülden anın dîdârına

Kâl u kîl ü ‘ilm ü mansıb cübbe destârı n’ider

3-Dost visâli şerbetinin cür’asından nûş eden

Fânî lezzetden geçer ol şehd ü sükkârı n’ider

4-Dost yolunda terk ü tecrîd olan ol âzâde er

Sanular sanup yürümez hayırla şerri n’ider

5-Dost hevâsına düşen küllî hevâlardan geçer

Başını gavgâya vermez yoğ u yâ varı n’ider

6-‘Âşıkın yoldaşı derd ü âh ile gözyaşıdır

Derd-i yâr çün ele girdi dahi tîmârı n’ider

7-Âşinâ-yı dost olanlar mâsivâyı terk eder

Fikri zikri dostdur ancak özge güftârı n’ider

8-Her belâ dostdan ki gelir hiç demez çûn u çerâ

Kahrı lutfu bir bilir ol nûru ya nârı n’ider

9-Hâlıkı bulan kişi halkdan bi-küllî kesilir

Ma’melesi dost iledir satu bâzârı n’ider

10-Evliyâ yoluna sıdk ile gelen gerçek mürîd

Mâl u mülkü cân u başı nâmûs u ‘ârı n’ider

11-Eşrefoğlu Rûmî dost bahçesinin bülbülüdür

Dosta karşı dâ’im öter gül ü gülzârı n’ider

20

1-Kim ki dost yolunda terk-i cân eder

Dost ana didârını ihsân eder

2-Kim bu fânî dünyâyı terk eylese

Dost anı ebed mülküne sultân eder

3-Dost için nefse murâd vermeyene

Dost sekiz uçmağını erzân eder

4-Dost elinden câm-ı ‘aşkı nûş eden

Sırrı ma’şûku nite pinhân eder

5-‘Âkıbet Mansûrlayın esrik deli

Ol “Ene’l-Hak” dârını seyrân eder

6-Cân verenler kan bahâ dîdâr alır

Sanma bu bâzârı her bî-cân eder

7-Eşrefoğlu Rûmî cân terk edeli

Her nefes dost iline cevlân eder

21

1-Seni bunda komazlar gönlünü bundan götür

Terk eyle kibr ü kîni bir gönül ele getir

2-Buna gönül bağlayıp nefsine uyar isen

Ol nefsin alır seni doğru tamuya iltür

3-Bunda kimesne kalmaz gelen gider eğlenmez

Yol düşvâr korku katı işini bunda bitir

4-Bunda bitmeyen işler anda da bitmeyiser

Gafletden uyar cânın ‘aklın başına getir[15]

5-Kanı bunda gelenler mülk benimdir diyenler

Şimdi görünce anlar toprak oluban yatur

6-Mülkün ıssı bellidir yâ bu da‘vâlar nedir

Var utan da‘vâyı ko tap yüz karasın artır

7-İste bul Tanrı hâsın sildir gönlünün pâsın

Gir evliyâ yoluna cânın rahmete yatır

8-Fırsatın elde iken düriş menzile eriş

Bu derbendi geç dahi var şâh oluban otur

9-Eşrefoğlu Rûmî var ilk öğüdünü sen al

Kevneyni ardına sal yüzün hazrete götür

22

1-Kendi tatlı cânına nefsin yavuz yoldaşdır

Nefsine uyma şâhım aldar seni kolmaşdır

2-Hayrı kor şerre yilter doğru tamuya ilter

Küfrü îmân gösterir yol urucu kallâşdır

3-Nefs ile şeytân birdir çoklar nefse esîrdir

Nicenin nefs elinden ciğeri dolu başdır

4-Kim ki nefsine uydu kendini oda koydu

Ol nefsine uymayan bil ki devletli başdır

5-Nefs kadîm Hakk’a ‘âsî yokdur oddan korkusu

İşi benlik da‘vâsı emmâredir ser-keşdir

6-Nefsin hacca vardığı mescidlere girdiği

Aç yalın yürüdüğü maksûdu bir şabaşdır

7-Hak rızâsından kaçar hevâ yolunda uçar

Kibr ü kîn buhl ü hased bunlar nefse koldaşdır

8-Nefs ölümünü anmaz işin sonunu sanmaz

Öğüt versen hiç almaz sanki bir katı taşdır

9-Riyâdır hep tâ‘ati hod-bînlikdir ‘âdeti

Terk etdir ‘âdetini evliyâya ulaşdır

10-Kanâ’at kılıcıyla kes nefsinin başını

Nefse uyup cânını tap mihnete sataşdır

11-Uyma nefsin itine eriş mürşid katına

Nefsine uyar isen var it gibi dalaş dur

12-Nefsi kogıl ‘aşka uy dervîşlikden duyı duy

Dervîşlik duyanların varı yolda taraşdır

13-Bağla nefsin itini yemesin hulk atını

Emîn olma nefsinden deme nefsim yavaşdır

14-Kes tama‘ damarların ur nefsinin boynunu

Gör ‘âşıklar nefs ile dün gün nice savaşdır

15-Bu Eşrefoğlu Rûmî nefsini öldüreli

Kande baksa dost yüzü gözlerine tutaşdır

23

1-Gönül dostun cemâl âyînesidir

Gönül kim pas ola dostun nesidir

2-Hayâtıdır kulûbun zikr-i mahbûb

Hayâl-i dost gönüller mûnisidir

3-Hayâl-ı gayrdan gönlün safâ kıl

Ki sâfî gönüle dost konasıdır

4-Gönüldedir gönülde pertev-i dost

Bu gönüller anın genc-hânesidir

5-Gönülde buldu dostu âşinâlar

O taşra isteyen bîgânesidir

6-Gönül ‘arşdan uludur nice bin ‘arş

Gönül zerresinin bir dânesidir

7-Gönül esrârı dersem akla sığmaz

Hasü’l-hâs tevhîdin hazînesidir

8-Bu kemter Eşrefoğlu Rûmî gönlü

Sınık mecrûh u hem vîrânesidir

24

1-Senin ‘aşkın bana mezheb ü dîndir

Seni her kimse kim sevmez bî-dîndir

2-Seni seven n’ider hûr u kusûru

‘Âşıklara senin ‘aşkın hemîndir

3-Sekiz uçmak bana sensiz dûzahdır

Yedi tamu seninle reyâhîndir

4-Şeker yersem bana sensiz acıdır

Seninle zehr-i kâtil key şirîndir

5-İki cihân içinde her ne kim var

Dükeliden senin ‘aşkın güzîndir

6-Nedir dünyâ yolunda cân verenler

Ki her bir kûşede binin binindir

7-Benim fikrim hayâlim endişemsin

Anınçün gözlerim her dem nemîndir

8-Yüreğimde yanan ‘aşkın odudur

Bu iniltim enîn dünin günündür

9-Senin ‘âşıkların çok dükelinden

Bu Eşrefoğlu Rûmî kemterîndir

25

1-Benim derdim emi yârin gamıdır

Bu zahmım merhemi gözüm nemidir

2-Âhımdan derd ile zârılığımdan

Felekler de melekler hep semîdir

3-Kimin gönlünde ki bu derd odu yok

Kamu hayvânların kemden kemidir

4-Bu derd oduna kim yandıysa ey yâr

Bilin anı ki kâmil âdemîdir

5-Yedi tamu odu bu derd odunun

Katında san kim bir kıvılcımıdır

6-Bugün bu derd oduna yanmayanın

Yarın dûzahda yanmak lâzımıdır

7-Saladır gelsin ol pervâne âşık

Bu derd oduna yansın kim demidir[16]

8-Bu dertden Eşrefoğlu Rûmi ölse

Ölüm değil düğün ü bayrâmıdır

26

1-‘Âşıklar iki cihânda nefs murâdın almayalar

Ağlayalar dün ü günü şâd oluban gülmeyeler

2-‘İlm ü amel terk edeler dost ile ahd berk edeler

Yüz tutup dosta gideler aldanuban kalmayalar

3-Sekiz uçmak bezeklerin hûr u kusûr u köşklerin

‘Arz edeler ‘âşıklara hergiz nazar kılmayalar

4-‘Âşıkların ma‘şûk ile cândan öte esrârını

Ol sır içinde sırrını ferişteler bilmeyeler

5-‘Âşıklar dost cemâlini kanda baksalar göreler

Mûsâ ilen münâcâta Tûr-ı ta‘yîn kılmayalar

6-Tûr ne hâcetdir ‘âşıka çün her yerde dostu bile

Dâ’im münâcât edeler bir dem ayrı olmayalar

7-Vahdet-i sırfa erenler ol dost ile dost olanlar

Ol denizde gark olanlar ad u sana kalmayalar

8-Eşrefoğlu Rûmî sende ‘aşk bahrine gark olagör

Ta ki sende senliğinden zerre gubâr bulmayalar

27

1-Bahr-i ‘ummân kuşuyum yerim mekânım andadır

Bunda avım süregeldim dü cihânım andadır

2-Mevc urup ol bahr-i ‘ummân bunda bırakdı beni

Dürr-i bî-hemtâ benim ma’den ü kânım andadır

3-Sîne ‘uryân baş açık yalın ayak geldim garîb

Tâc u tahtım mâl u mülküm hânumânım andadır

4-Gâfilim düşdüm duzağa bende oldum nâgehân

Bülbülüm efgâne geldim gülsitânım andadır

5-Zâtımı fehm etmeğe ilm-i ledün bilmek gerek

Gerçi zâta mazhar oldum bî-nişânım andadır

6-Bunda geldim Eşrefoğlu Rûmî dediler bana

Dahi bundan özge benim ad u sanım andadır

28

1-Halkı kodu Hakk’a tutdu yüzünü dervîşler

Halka bakmaz Hak’dan ayırmaz gözünü dervîşler

2-Çünkü yokluk şerbetinden bir kadeh nûş etdiler

Hiçe satdılar bu ‘izz ü nâzını dervîşler

3-Dünyanın bir çöp kadarca yanlarında kadri yok

Gözlemezler çoğunu vü azını dervîşler

4-Bildiler bu dünyâ hiçdir hiçe aldanmadılar

Dün ü gün artırdılar âh u sûzunu dervîşler

5-Sıdk u ihlâs ile ol dostun yoluna güvendiler

Düzdüler dost dost deyü avâzını dervîşler

6-Şöyle hâk etdiler ol dost yoluna kendilerin

Kimseye göstermediler tozunu dervîşler

7-‘Aşk şarâbın nûş edip iki cihândan geçdiler

Dinlemediler bu halkın sözünü dervîşler

8-Öldüler ölmezden önden ya‘nî ihyâ oldular

Lâ-mekânda kıldılar pervâzını dervîşler

9-Kosalar bu Eşrefoğlu Rûmî dilin tutaydı

İhtiyârsız söylediler sözünü dervîşler

29

1-Dostun yüzin gören cânlar bunda nite karâr eder

Dostu her dem andığınca cânı tenden firâr eder

2-Aldanmaz hûr-ı cinâna yüz bin özenür ol câna

Nitekim şem’a pervâne gör nice kez îsâr eder

3-Sen dahi ol pervâneden âşıklığı öğrenegör

Kendüyi bir hayvân iken hem nâr eder hem nûr eder

4-Câna kalan âşık değil dost yolunda sâdık değil

Âşık kıyuban cânına işini key düşvâr eder

5-‘İlm ü ‘amel tâ‘at ü zühd âşıkların kârı değil

Âşık kendi varlığından geçip ‘azm-i dîdâr eder

6-Âyîn erkândır âşıka ecelinden önden ölse

Ecelinden ön ölene dost kendisi tımâr eder

7-Eşrefoğlu Rûmî dahi dost yüzünü gördü meğer

Anın içün müjdeleyip âşıklara ihbâr eder

30

1-N’ideyim sabr eder isem dil ü cân oda yanar

Velî âh eyler isem kevn ü mekân oda yanar

2-Boyadı yeryüzünü âh ile zârım tütünü

Bu iniltim zârına cümle cihân oda yanar

3-Beni vaslından ırağ eyleyip cennete koma

Bu iniltim işidip hûr-ı cinân oda yanar

4-Yâ Rabbi firkatin oduyla yanar yedi tamu

Yine hicrin oduna kevn ü mekân oda yanar

5-Kim ola şem’a yakîn olmaya da‘vâ edine

Nice yüz bin per-i pervâne oda yanar

6-Eşrefoğlu yanagör kûh u kenârında Hakk’ın

Demeyeler Rûmi’ye ibn-i fülân oda yanar

31

1-Bir damla damlatdı Allah bir kurusu yaşı nedir

Bir şehir yaratdı Allah yâ toprağı taşı nedir

2-Vardınız mı bâzârına Hak yetişmiş nazarına

Çıkmış şehir üzerine duran o dört kişi nedir

3-Ârif isen dâr içinde şâir isen ar’içinde

Bir çeşme var şâr içinde suyu gülâb yaşı nedir

4-Eşrefoğlu etmek kahrın söyler sözlerinin fahrin

Bir bekçisi vardır şehrin bil anın yoldaşı nedir

32

1-N’olur ise ko ki olsun n’olısar

Tek gönül Allâh’ı bulsun n’olısar

2-‘Aşk deryâsı cûşa geldi kan akar

‘Âşık-ı bîçâre ko ki dalsın n’olısar

3-Dost bağında tâze güller açılır

‘Ömür bağı ko ki solsun n’olısar

4-Bu denize düşen ölür dediler

Ölür ise ‘âşık ölsün n’olısar

5-‘Âkıbet şol göze toprak dolısar

Bir gün evvel ko ki dolsun n’olısar

6-Dünyânın mansıbların ‘izzetin

Kodı Rûmî alan alsın n’olısar

7-‘Aşk gelicek cümle işler bitiser

Bitmez ise ko ki kalsın n’olısar

33

1-Kande ararsın anı kim yine ol cân sendedir

Câna cânân ister isen yine cânân sendedir

2-Sen seni seyr edegör ki Sedd-i İskender gibi

Hızr sensin senden içre âb-ı hayvân sendedir

3-Gökden indi mi kerâmet kime erdi bu nidâ

İncil ü Tevrat Zebûr u hatm-i Kur’ân sendedir

4-Çağrışıp seni dilerler gökdeki ferişteler

Zîra kudret haznesisin dîn ü îmân sendedir

5-Ger eğer açıp okur isen bu gönül âyînesin

Heşt cennet yedi nîrân sırr-ı pinhân sendedir

6-Eşrefoğlu Rûmi gel sen de olagör dost ile

Derde dermân ister isen yine dermân sendedir

34

1-Cemâlin seyr edip ismin andığım

Bize himmet eyle Şeyh Abdülkâdir

‘Aşkın ile pâslı gönlüm açdığım

Bize himmet eyle Şeyh Abdülkâdir

2-Senin sözün hem vücûdun mutlakdır

Ol iki cihânda gül yüzün akdır

Yeryüzünde halîfelerin çokdur

Bize himmet eyle Şeyh Abdülkâdir

3-Mürîdlerin hatâlardan saklarsın

Münkirleri sır okuyla oklarsın

Kutbu’z-zamân dört köşeyi beklersin

Bize himmet eyle Şeyh Abdülkâdir

4-Nakîbleri sancağını götürür

Nice münkirleri yola getirir

Halîfelerin yanında oturur

Bize himmet eyle Şeyh Abdülkâdir

5-Eşrefoğlu eydür aşkın elinden

Kimse mahrûm kalmaz senin yolundan

Gerek bunda gerek Bağdat ilinden

Bize himmet eyle Şeyh Abdülkâdir

35

1-Cân verir ‘âşık bu yolda kasd-ı cânân eylemez

Küfr ile kılmaz ‘adâvet meyl-i îmân eylemez

2-Dünyâ âhret küfr ü îmân nisbeti yok ‘âşıkın

Korku dûzahdan ümîdi hûr u cinân eylemez

3-Yaz u kış leyl ü nehâr cümle bahâr oldu ana

Her çiçek gül, yok diken ‘azm-i gülistân eylemez

4-Mescid ü büthâne fark eylemez ‘âşık olan

Kande olsa dost iledir vasl-ı hicrân eylemez

5-Bakdığı yerde görür dost yüzünü bî-levn ü renk

İllâ bu sırra melek mahrem ya insân eylemez

6-Bî-nişân olur nişânın kimse bilmez ‘âşıkın

Niteliği hiç belirmez rengi elvân eylemez

7-Şems olur zerre iken hem katre iken deryâ olur

Cûş eder taşra atar ol dürrü pinhân eylemez

8-Tut dilin söyleme Eşrefoğlu Rûmî kıl sükût

‘Ârifin sözlerini çün fehm-i nâdân eylemez

Mecmûa-i İlâhiyât, Millî Ktp. Yz. A 1931, vr. 82a.

36

1-Bu ‘aşk düşdü cânımıza bahâr eyledi kışımız

Kaygı bulutların sürdü komadı hiç teşvîşimiz

2-Dilimizde ol dost adı cânımızda ol dost tadı

Gönlümüzü ol dost aldı unutduk yâd bilişimiz

3-Ol sultândır biz ana kul her dem yeni yeni nüzûl

Andandır bu cümle usûl andandır her bahşîşimiz

4-Her dem bakarız ol yüze her gün düğün bayrâm bize

Biz dostu ‘ayân görürüz düş değil bu görüşümüz

5-Kanda baksak dost görünür sanma dost doğar dolunur

Yer ü gök dopdolu dostdur bu sözde yok yanlışımız

6-Biz ol dost ile diriyiz dostsuz olursak ölüyüz

Dostdur bize ten cân olan dost ile her cünbüşümüz

7-Eşrefoğlu Rûmî eydür dost bizi şöyle alıpdır

Mahlûkâtdan kesilipdir alışımız verişimiz

37

1-Bana sen cân yetersin cân gerekmez

Seni gerek seni kevneyn gerekmez

2-Senin fikrin ile doldum tamâmet

Yeter derdin dahi dermân gerekmez

3-Murâdım sensin ey dost senden özge

Sekiz uçmak hûr ü gılmân gerekmez

4-Yönüm sana vü kıblem ma‘bûdum sen

‘Ayân gördüm seni gümân gerekmez

5-Beni küllî yitirdim seni buldum

Bu ben sensin ben öldüm ben gerekmez

6-Ene’l-Hak sırrını fâş eylerim fâş

Melâmet olurum pinhân gerekmez

7-Sana dost ‘aşkı Eşrefoğlu Rûmî

Yeter sana dahi îmân gerekmez

38

1-Müflisiz iki cihânda ‘aşka verdik varımız

Pîşemizdir dost sevmek koduk özge kârımız

2-N’ideriz biz dü cihânı çün ki bulmuşuz anı

Andan artık cân u dilde yok durur tekrârımız

3-Biz safânın sâfîsin içdik safâdır kalbimiz

Mâsivâdan âyinede zerre yokdur bârımız

4-Biz teni cânı anın yolunda îsâr etmişiz

‘Akl u fehm ü ‘ilm ü zühdden kalmadı deyyârımız

5-Münkir olma sen bu ‘aşka sıdk ile gel bul safâ

Kargadır münkir anın tatmaz bizim sükkârımız

6-Siz bizim bizden bize gitdiğimiz kılman aceb

Bir nefesde iki ‘ıyd eder bizim tüccârımız

7-Zâhidâ var var ki bu ‘aşkdan duyarın yok senin

Bilmedi bilmeyiser bî-derd bizim esrârımız

8-Kimyâ-yı ‘aşkı bulduk mîsi altûn ederiz

Ortadan çıksın zagal kim sâfidir bâzârımız

9-Biz fenâ olup fenâdan ki fenâya yetmişiz

Şöyle kim mahv olmuşuz hiç kalmadı âsârımız

10-‘Aşk ile olduksa fânî dost ile bulduk bekâ

Çün bekâya vâsıl olduk bâkidir envârımız

11-Sen bu Eşrefoğlu Rûmî’nin sözlerin tanlama kim

Dahi bundan özgedir ‘âşıklara ahbârımız

12-Levnimiz bî-levn ü renkdir niteliksiz nûrumuz

Rûhumuz dâ’im esrik yok durur huşyârımız

39

1-Bu nice dertdir ki düşdü câna dermân istemez

Artırır günden güne derdini noksân istemez

2-‘Âşıka derdi anın besdir gerekmez dü cihân

Bülbülün maksûdu güldür bağ u bostân istemez

3-N’eylesin n’etsin sarâyı pâdişâhı isteyen

Hûrîye kılmaz nazar cennet ü rıdvân istemez

4-Hangi başda kim anın sevdâsı yokdur ko anı

Zağdır ol murdâra gitsin şükkeristân istemez

5-Hangi cânda kim anın derdi odu yanmaz müdâm

Ta ebed cânsızdır ol bî-cân ki cânân istemez

6-Şol gönül ki ‘aşk nûruyla münevver olmadı

Kaldı nefsi zulmetinde âb-ı hayvân istemez

7-Artır derdin sen ey Eşrefoğlu Rûmî ‘ârı ko

Derd ile rüsvây olan ‘âlemde pinhân istemez

40

1-Bu ‘akl u fikr ile ol cân bulunmaz

Nice yıl oldu sergerdân bulunmaz

2-Denizler içerem susuz geçerem

Beni kandırası ‘ummân bulunmaz

3-Yitirdim Yûsuf’u Ken’ân içinde

Yûsuf bulundu uş Ken’ân bulunmaz

4-Bu derde nice yanarsın ey dervîş

Gerek göyün gerekse yan bulunmaz

5-Kamunun derdine dermân bulundu

Bu benim derdime dermân bulunmaz

6-Bu derde mübtelâ olmuş cihânda

Bu Rûmî gibi bir insân bulunmaz

41

1-Bu ben bîmâra yok tîmâr hergiz

Bu resme olmaya bîmâr hergiz

2-Ezeldendir bana bu derd ezelden

Velîkin kılmadım izhâr hergiz

3-Bu derdi sakladım cândan dahi ben

Beni bilmedi nefs-i gaddâr hergiz

4-Cihân içinde derdimi demeğe

Aradım bulmadım bir yâr hergiz

5-Bu cân u bu gönül bigânedir çün

Bulara açmadım esrâr hergiz

6-Ebed gününe iltem ben bu derdi

Çü mahrem olmadı deyyâr hergiz

7-Garîbim ‘âşıkım hasta vü mecrûh

Diyemez derdimi diller hergiz

8-Dünüm günüm inilti ile geçdi

Ünümü duymadı ağyâr hergiz

9-Tütünüm tütmedi yandım kül oldum

Külümden kalmadı âsâr hergiz

10-Ne şirîn tatlı derddir bu derd kim

Buna öykünmedi sükker hergiz

11-Sükût et Eşrefoğlu Rûmî tınma

Bu remzi anlamaz huşyâr hergiz

12-Bu derdden mest olup mestânelik kıl

Başından gitmesin humâr hergiz

42

1-Bî-‘âr olagör kim ‘âr ile yâr ele girmez

Dek durmak ile rü’yet-i dîdâr ele girmez

2-Bülbül gibi kıl tâ-be-seher her gece efgân

Yatma dur gül vakti geçer gül-zâr ele girmez

3-Ko ikiliği birliğe gel bir ile bir ol

İnkârını ko ikrâr al ki ikrâr ele girmez

4-Nefsin putunu hurd edüben sen de Halîl ol

Gir ‘âşıkın esrârına kim esrâr ele girmez

5-Hep varlığını dost yoluna küllî fenâ kıl

Yok ol yürü bu varlık ile ol var ele girmez

6-Sen senliğini dosta verüben dostu alıgör

Geçirme bu bâzârı ki bu bâzâr ele girmez

7-Baş terkini ur iste anı etme tevakkuf

İki sanuban durma geçer dîldâr ele girmez

8-Eyyûb gibi sabr eyle derdine kılma şikâyet

‘Aşk avcısına belâdan özge şikâr ele girmez

9-Tut pendini bu Eşrefoğlu Rûmî’nin zinhâr kim

Dost haberin doğru verir her bâr ele girmez

43

1-Ben derdimden inler idim derdim bana dermân imiş

Bî-derd olan kimselerin den adı müselmân imiş[17]

2-Bî-derd olan insân değil hiç ‘ameli olmaz kabûl

Derdsiz kişi bu ‘âlemde bir yularsız hayvân imiş

3-Hayvân deme insân deme hergiz yaramaz bir eme

Çün ermedi ‘aşka deme varsın kim ol bî-cân imiş

4-Ko gitsin ol dertsiz ebter bu derd bize dermân yeter

Kim bundan anda derd ilter yardımcısı Rahmân imiş

5-Derdlilerin âh u sûzu hoş cûşa getirdi bizi

Derdsizlerin sovuk sözü katı zemherîden imiş

6-Derdsizleri görür gözüm yanar içim göyner özüm

Kim ol bîçâre gözsüzün kılavuzu şeytân imiş

7-Maksûd bu ‘ilm ü ‘amelden bu derd ü âh u sûz imiş

Çün derd ü âh u sûzun yok bu ad sana bühtân imiş

8-Gel dost derdine düş yürü bî-derd olandan giñ yürü

Bî-derd olanların yeri cehennemde katrân imiş

9-Kim ki bu derde düşmedi bir mürşide erişmedi

Çiğdir ol dahi pişmedi pes süstlüğü andan imiş

10-Gelsin derdli ‘âşık kanı versin cânı alsın yâri

Dost yoluna olmak fânî ‘âşıklara erkân imiş

11-Eşrefoğlu Rûmî senin gün gün artsın derdin demek

Çün katında bu dünyânın varı yoğu yeksân imiş

12-Bunun fânî lezzetine aldanmagıl şöhretine

Mağrûr olma devletine hîlesi çok fettân imiş

44

1-Seni seven ‘âşıkların

Gözü yaşı dinmez imiş

Seni maksûd edinenler

Dünyâ âhret anmaz imiş

2-Ölmez imiş ‘âşık cânı

Hiç dağılmaz imiş teni

‘Aşk kimi kim kıldı fânî

Ana zevâl ermez imiş

3-Gönlin sana verenlerin

Eli sana erenlerin

Gözü seni görenlerin

Devrânları durmaz imiş

4-‘Aşkına düşen cânların

Yoluna baş verenlerin

‘Aşk bülbülü olanların

Kimse dilin bilmez imiş

5-Kim ki gerçek sever seni

Yoluna kor teni cânı

İster seni dün ü günü

Hûri’ye aldanmaz imiş

6-‘Aşkın ile bilişenler

Senin ile buluşanlar

Sen sultâna ulaşanlar

Ebedî ayrılmaz imiş

7-Hak yoluna gelenlerin

Hakk’ı gerçek sevenlerin

Nişânı budur anların

Mâla câna kalmaz imiş

8-Sen Leylâ’yı görenlerin

Mecnûn olup kalanların

Kendözünden varanların

Kimse hâlin bilmez imiş

9-Eşrefoğlu Rûmî senin

Yansın ‘aşk oduna cânın

‘Aşk oduna yanmayanın

Kalbi sâfî olmaz imiş

45

1-Câna cefâ kıl yâ vefâ

Senden hem ol hoş hem bu hoş

Yâ derdin gönder yâ devâ

Senden hem ol hoş hem bu hoş

2-Hoşdur bana senden gelen

Ya tâze gül yâhûd diken

Ya hil’at u yâhûd kefen

Senden hem ol hoş hem bu hoş

3-Hâlimi bir dem soragel

Diler isen bağrımı del

Ey kahrı vü lutfu güzel

Senden hem ol hoş hem bu hoş

4-Gelse celâlinden cefâ

Yâhûd cemâlinden vefâ

İkisi de cana safâ

Senden hem ol hoş hem bu hoş

5-Yâ bâğ u yâ bostân ise

Yâ bend ü yâ zindân ise

Yâ vasl u yâ hicrân ise

Senden hem ol hoş hem bu hoş

6-Gerek öldür gerek dirgür

Gerek ağlat gerek güldür

Eşrefoğlu sana kuldur

Senden hem ol hoş hem bu hoş

46

1-Elvedâ‘ ey mâh-ı tâbân elvedâ‘

Elvedâ‘ ey mihr-i Yezdân elvedâ‘

Elvedâ‘ ey âfitâb-ı şer‘-i dîn

Elvedâ‘ ey mâh-ı tâbân elvedâ‘

2-Gündüzün bayrâm idi sâ’imlere

Her gecen bir kadr idi kâ’imlere

Nûrdan bir tâc idin âlemlere

Elvedâ‘ ey mâh-ı tâbân elvedâ‘

3-Leyle-i kadr ü berât idin bize

Hem dahi savm u salât idin bize

Nâr-ı dûzahdan necât idin bize

Elvedâ‘ ey mâh-ı tâbân elvedâ‘

4-Yılda bir kez şehri seyrân eyledin

Kendözün bu halka mihmân eyledin

Sonra tâvûs gibi cevlân eyledin

Elvedâ‘ ey mâh-ı tâbân elvedâ‘

5-Hazrete bizden şikâyet eyleme

‘Aybımız çokdur hakâret eyleme

Eşrefoğlu’na melâmet eyleme

Elvedâ‘ ey mâh-ı tâbân elvedâ‘

47

1-Şol zamân kim ben ol dostdan ayrı düşdüm oldum ırak

Hasret ü derd ü âh ile çok ağladım tutdum firak

2-İstedim yedi iklîmi ne Rûm’u kodum ne Şâm’ı

Gezdim yürüdüm tamâmı başım açık yalın ayak

3-Yer mi kodum istemedik âdem mi kodum sormadık

Aç u susuz halvetlerde zârî kılar idim yavlak

4-Kimse hâlim bilmez idi derdime em kılmaz idi

Derdim kime söyler isem eydür idi bana ahmak

5-Ne uslu ne deli idim ne ölü ne diri idim

Dost fikriyle dolu idim dost idi endîşem ancak

6-Dost dost deyü gezer idim dost kandedir sorar idim

Dost haberin verenlere ederdim yüzümü toprak

7-İsteyerek buldum eri gerçek ere sordum yâri

Dedi yeter eyle zârî dost sendedir sen sana bak

8-Yürü halvet eyle seni senden zerre koma seni

Senden gidericek seni dost sende edinir durak

9-Tutdum ol erin sözünü çevirdim benden yüzümü

İzledim kendi kendimi benden bana göründü Hak

10-Gördüm ‘âlem dostdan dolu geldi bana der bir ulu

Var imdi sen şimden gerü sen ben defterin oda yak

11-Yakdım oda defterleri terk etdim ol tertîbleri

Gördüm ki key hicâb imiş ‘âşıklara bu kara ak

12-Geçdim bu akdan karadan ikiliğ sürdüm aradan

Birliğe yetdim dost ile birlikden okudum sebak

13-Bilesin bu mu’ammayı yermeyesin yoksul bayı

Bir bakasın ‘amma hâssa tutmayasın kimseye dak

14-Eşrefoğlu Rûmî gibi gir bu yola gerçek isen

Tâ ‘âşıklar arasında sana da diyeler saddak

48

1-Yüreğime şerha şerha yaralar urdu bu ‘aşk

Gâret etdi gönlüm evin yağmâya verdi bu ‘aşk

2-Şimdi hâkim gönlümün iklîmine ‘aşkdır benim

‘Akla nefse tene câna hükmünü sürdü bu ‘aşk

3-Her sıfat kim nefsin ü ‘akl u rûhun var idi

Tartdı seyfullâh yürüdü kamusın kırdı bu ‘aşk

4-Bu gönül hücrelerini tahliye kıldı kamu

Âdemiyyet noktasından sildi süpürdü bu ‘aşk

5-Kendi varlığıyla küllî varlığım mahv eyledi

Dost gözüyle bakdı ol dost yüzünü gördü bu ‘aşk

6-Çün fenâ dârında benlik Mansûr’un dâr eyledi

Dost eşiğinde Ene’l-Hak nevbetin urdu bu ‘aşk

7-Gün gün Eşrefoğlu Rûmî derdin artar pes neden

Zahmına hod dost elinden merhem irgürdü bu ‘aşk

49

1-Cihânı hiçe satmakdır adı ‘aşk

Döküp varlığı gitmekdir adı ‘aşk

2-Elinde sükkeri ayruğa sunup

Ağuyu kendi yutmakdır adı ‘aşk

3-Belâ yağmur gibi gökden yağarsa

Başını ana tutmakdır adı ‘aşk

4-Bu ‘âlem sankim oddan bir denizdir

Ana kendini atmakdır adı ‘aşk

5-Var Eşrefoğlu Rûmî bil hakîkat

Vücûdu fânî etmekdir adı ‘aşk

50

1-Cefâ vü renc ü mihnetdir adı ‘aşk

Firâk u derd ü firkatdir adı ‘aşk

2-Verip râhatları mihnetler alıp

Dün ü gün âh u hasretdir adı ‘aşk

3-Bir oddur câna düşmüş kim yanadur

Yürek dolu harâretdir adı ‘aşk

4-Karârı yok bu ‘aşkın bî-karârdır

Ki dürlü dürlü hâletdir adı ‘aşk

5-Münezzehdir gâhi iki cihândan

Dükelinden ferâgatdir adı ‘aşk

6-Gönülde derd-i yâr ancak hemîndir

Bu halkdan kamu ‘uzletdir adı ‘aşk

7-Bu ‘aşkı kimse vasf etmez dil ile

Kamu gussa vü hayretdir adı ‘aşk

8-Sıfatdır ma‘şûka bu ‘aşk u ‘âşık

Ki ‘aşk u ma‘şûk bir zâtdır adı ‘aşk

9-Bu ‘aşkı ol bilir kim ‘âşık oldu

Nice tevhîd ü vahdetdir adı ‘aşk

10-Sorarsan ‘aşkı Eşrefoğlu Rûmî

Tamâm dost ile vuslatdır adı ‘aşk

51

1-Her kime kim şu‘le bırakdı bu ‘aşk

‘Âleme düpdüz anı çakdı bu ‘aşk

2-Atlası çıkardı giydirdi palâs

Tahtlarından şâhları yıkdı bu ‘aşk

3-İkî ‘âlemde gönül bağlamadı

Her kimin kim gönlüne akdı bu ‘aşk

4-Yazılarda Mecnûn’u ‘uryân kodu

Leylâ’ya çün bir nazar bakdı bu ‘aşk

5-Hem-dem oldu bir nefes Mansûr ile

Boynuna urganını takdı bu ‘aşk

6-Hârût’u Mârût’u indirdi yere

Zühre’yi aldı göğe çıkdı bu ‘aşk

7-Niçelere bağladı zünnârını

Zühd harmânın oda yakdı bu ‘aşk

8-‘Aşka Eşrefoğlu Rûmî pek yapış

Çün sana da geldi yolakdı bu ‘aşk

52

1-Dost yoluna gidenlere eydem nice gitmek gerek

Kimin ile yoldaş olup kimleri terk etmek gerek

2-Evvel mürşid elin tuta kalmaya dünyâ âhrete

Hiç demeye hâlim nite bildiğin unutmak gerek

3-Çeke bu yolun zahmetin râhat bile her mihnetin

İki cihân sa‘âdetin cümle hîçe satmak gerek

4-Nefsine zecr ede katı hiç anmaya ‘âkıbeti

Dosta bulmağa vuslatı dünü güne katmak gerek

5-Meşgûl ola riyâzete bel bağlaya ‘ibâdete

Müştak ola ol hazrete ne uzanıp yatmak gerek

6-Şöyle kim geçe kendiden ne cânın ana ne hod ten

Cânsız gider dosta giden dahi diyem n’itmek gerek

7-Cânlılar varmaz bu yola cânım diyen yolda kala

Cân terk eden dostu bula cândan sefer etmek gerek

8-Eşrefoğlu Rûmî yârı sevenlerin budur kârı

Ol dost için ağuları şeker gibi yutmak gerek

53

1-Bu gönlüm derdine düşdü Hûda’nın

Unutdu zevkini iki cihânın

2-Ferâgat cübbesine çekdi başın

Bırakdı kaydını bu cism ü cânın

3-Kamu sevdiklerinden yüz çevirdi

Özünden yuydu nakşın mâsivânın

4-Boşaldı doldu dostun derdi ile

Yudu defterlerin çûn u çerânın

5-Taşa çaldı şîşesin nâm u nengin

Oda yakdı yuvasın ad u sanın

6-Kamu râhatların mihnete verdi

Dolu dolu içer zehrin belânın

7-Bu yokluk yazısında çok seğirtdi

Bekâsın tâ bulunca ol bekânın

8-Ne ‘âşıkdır bu gönül Allâh Allâh

Ne urdu terkini kevn ü mekânın

9-Gel Eşrefoğlu Rumî sen dahi gel

Dağıt leşkerlerin kibr ü riyânın

10-Diriyken kendini var ölmüşe say

Geçir ol dost ile devr ü zamânın

54

1-Ben dost hevâsına düşdüm özge hevâ neme gerek

Başımda dost sevdâsı var gayrı sevdâ neme gerek

2-Ey zâhid-i dünyâ-perest var zühdünü ‘arz eyleme

Ben ‘âşık-ı şûrîdeyem zerk u riyâ neme gerek

3-Ben dost yolunda nakdimi oynayuban ütdürmüşem

Çün gitdi küllî varlığım havf u recâ neme gerek

4-Ben lâubâli giderim iki cihânı n’iderim

Meylim yok sekiz uçmağa pes mâsivâ neme gerek

5-Ben mest-i ezel gelmişem ben tâ ebed mest giderem

Hiç ayılmaz esrikliğim zühd ü takvâ neme gerek

6-Ben dost ile peymânımı Elest’den ön berkitmişem

Ben dostu ‘ayân görmüşem hayâl rüyâ neme gerek

7-Ben uykumu fikr etmezem düş görüp ta‘bîr etmezem

Ben gelmezem ben gitmezem fenâ bekâ neme gerek

8-Gerçi sûretde insânam ben sultân-ı ins ü cânam

Ben fâriğ-i dü cihânam işbu gavgâ neme gerek

9-Ben Eşrefoğlu Rûmî’yem ben bâkiyem kâdimem

Ben ol mürg-ı lâhûtiyem arz u semâ neme gerek

55

1-Ey gönül var kim bu derdden sen haberdâr olmadın

Anın içindir bu yolda sen ciğer-dâr olmadın

2-Ey gönül var kim benimle dosta karşı yanmadın

Çok cefâlar eyledin bana vefâdâr olmadın

3-Her gece fikrinde ben bir lâhza hâba varmadım

Sen benimle yar olup bir gece bî-dâr olmadın

4-Ben dilerdim dost zülfün boynuma kılam kement

Sen perîşânlık edip ol dâra ber-dâr olmadın

5-Pes senin gibi gönül varsın bana mahrem değil

Çünki bu ‘aşk zehrini benimle tadar olmadın

6-Ben ki ol şâhın cemâli şem’ine pervâneyim

Var gönül var kim düşüp ol şem’e yanar olmadın

7-Eşrefoğlu Rûmi’ye yoldaş oluban ey gönül

Geçüben assı ziyândan dosta gider olmadın

56

1-Kanâ‘at gencine elin meğer erişmedi senin

Anınçün nefsin ucundan bırakdın mihnete cânın

2-Gel özün mihnete salma bu fânî zevke aldanma

Şarâbı su sanıp kalma sözün işitme şeytânın

3-Yemek içmek ü ni‘metler dün ü gün dünyâ komaklar

Bu dermekler bu bozmaklar katı mihnetdir cânın

4-Bu dünyâ dâmına düşme varıp şeytâna baş koşma

Bahîl nâkes yolundan çık yürüsün hayrın ihsânın

5-Bu mâl u mülk ü hânumân senin nendir eyâ miskîn

Gör ne kıldı mâlına vü mülküne Süleymân’ın

6-Senin oldur ki elinle sen anı miskîne verdin

Senin değil senin değil senin ardında kalanın

7-Sen anı var ise korsun döker saçar u yer içer

Senin hasret ü derd ile karılır toprağa tenin

8-Elinde fırsatın varken mâlına mâlik ol zinhâr

Hiç assı kılmayısardır sana sonraki peşmânın

9-Tama‘ hırs u hased senin elin gönlün dilin bağlar

Cidâl ü kibr ü kîn buhl mekr bulardır alan îmânın

10-Sana çün verdi Hak varlık dedi Kur’ân ile enfık[18]

Sakın sen etme bahıllık cehennem atma cânın

11-Var ol nefsin itin kör et kanâ‘at ile elin bir et

Yerin cennet eşin hûr et gel uy hükmüne Kur’ân’ın

12-Ayır nefsini şeytândan ki sırlar duyasın cândan

‘Atâlar gele sultândan yakine ere gümânın

13-Eğer hep varlığın versen bu varlıkdan seni yursan

Ana yokluk ile varsan dîdârın göresin anın

14-Zirâ dîdâr yolu yokluk varır cennete cömerdlik

Gider tamuya nâkeslik bulardır yolu insânın

15-Velî yokluk yolun tutsan ne hoşdur ol şâha yetsen

Fenâ bahrinde mahv etsen dükeli arın vü erkânın

16-Kalaydın dost ile bâkî olaydın ‘âleme sâkî

Felek atlasın üstünde kuraydı çetr ü sayvânın

17-Bu Eşrefoğlu Rûmî’nin tutarsan pendin ey dervîş

Olasın ‘âlem içinde murâdı cümle eşyânın

57

1-‘Arşdan yüce kurulmuş sayvânı dervîşlerin

‘Arş kürsî levh u kalem hayrânı dervîşlerin

2-Dolu dolu kadehi dost elinden içerler

Nişânsız bî-nişânda cevlânı dervîşlerin

3-Dervîşler dosta gider iki cihânı n’ider

Mekânsız lâ-mekânda seyrânı dervîşlerin

4-Neliksiz niteliksiz bakarlar dost yüzüne

Pâyânsız devr içinde devrânı dervîşlerin

5-Dervîşleri Hak sever Kur’ân içinde öğer

Hazret eşiğindedir dîvânı dervîşlerin

6-Âdem yaradılmazdan Elest’den ileriden

‘Ahdleri var dost ile pinhânı dervîşlerin

7-Dervîşlerin sözünü feriştehler anlamaz

Dört kitâbı cem’ eder lisânı dervîşlerin

8-Hızr’a yoldaş olmazlar Mûsâ’ya sır demezler

Berkişipdir dost ile peymânı dervîşlerin

9-Cümle yaradılmışın dervîşler dilin bilir

Süleymân bilmez nedir zebânı dervîşlerin

10-Dervîşler işbu mülke teferrüce geldiler

İki cihândan öte cihânı dervîşlerin

11-Bu Eşrefoğlu Rûmî mahremi dervîşlerin

Abdülkâdir Sultân’dır sultânı dervîşlerin

58

1-Ey dirîga geçdi ‘ömrün kendözüne gelmedin

Bir gün ansızın göçersin yol yarağın kılmadın

2-Dünyâyı ma‘mûr edersin dîni eyledin harâb

Şöyle gâfilsin bu yolda bir içim su almadın

3-Nefse uydun ‘aklı kodun Hakk’a olmadın mutî’

Bu dalâlet içre kaldın hiç hidâyet bulmadın

4-Hak yoluna bir kadem ihlâs ile yürümedin

Dîn imân terkin urdun nefs yolundan kalmadın

5-Ol Hudâ nefsini düşman kıldı sana ‘aklı dost

Düşmanını dost edindin ey hayıf kim bilmedin

6-Hakk’ı kodun sen hevâna uydun oldun put-perest

Bende oldun nefsine bir dem Hakk’a kul olmadın

7-Kanı Hak ile ezelde etdiğin kavl u karâr

Ahdi sıydın gayrı sevdin doğru yola gelmedin

8-Eşrefoğlu Rûmi ger ikrârına durdun ise

Mâsivâ rengin gönülden pes ne için silmedin

59

1-Uyardım sizi bu yolda dek bizimle geli görün

Arkun arkun bu dünyânın ardından kesiligörün

2-Konuz bu dünyâ malını terk edin kıyl u kâlini

Varın erenler yolunu bir yere cem’ olugörün

3-Dağılmanız değme yola geliniz gidelim bile

Bugün yarın deyip koman bu nefsden ayrılıgörün

4-Bu nefsin va‘desi çokdur ‘âşıklara vâ’de yokdur

Güvenme yarınki va’deye dostu bugün biligörün

5-Nefs te’hîrcidir te’hîrci ede görün nefse gücü

Bâkî dirlik isterseniz dost derdiyle ölügörün

6-Gerçek ‘âşıksanız gelin bu yolda diriyken ölün

Ölmezden ön ölenlerin bekâsını bulugörün

7-Fenâsızdır bekâları key yücedir makâmları

Verüben bu fâni ‘ömrü bâkî ‘ömrü alıgörün

8-Bozun bu dünyâ tertîbin koman gönülde kibr ü kîn

Bu gerçekler katarına siz dahi diziligörün

9-Usan olup kalman geri menzil uzakdır ileri

İşbu uzak yollar için yarağınız kılıgörün

10-Usanlar bu yolda yitdi kâfile menzile yetdi

Yürün yürün tez erişin kâfleye katılıgörün

11-Dünyâya gönül bağlaman sonra âh edip ağlaman

Her gussadan emîn olun şâd u hurrem gülü görün

12-Eşrefoğlu Rûmî ile dostlar gelin dosta bile

İki cihân murâdından cehd edip üzülügörün

13-Niçe niçe nefs arzûsu niçe niçe Hakk’a ‘âsî

Uş geldi ölüm elçisi derip devşirili görün

60

1-‘Âşık olan ‘âşıkın

Sâdık olan sâdıkın

Mahbûbudur Halık’ın

Sultân Abdülkâdir’in

2-İnkâr eyleyen anı

Mürşid eder şeytânı

Var seyreyle sultânı

Sultân Abdülkâdir’in

3-Devlet istersen devlet

‘İzzet istersen ‘izzet

Eşiğinde kıl hizmet

Sultân Abdülkâdir’in

4-Eyler isen hizmeti

Eder sana himmeti

Son nefesde nusreti

Sultân Abdülkâdir’in

5-Ol cânların cânânı

Dertlilerin dermânı

Evliyâlar sultânı

Sultân Abdülkâdir’in

6-Dervîş olan üftâde

Irak demez Bağdâd’a

Kadrin bilir ziyâde

Sultân Abdülkâdir’in

7-Bu Eşrefoğlu Rûmî

Dervîşlerin mücrimi

Evliyâlar sultânı

Sultân Abdülkâdir’in

61

1-Cem‘ olmuş dervîşleri

Sultân ‘Abdülkâdir’in

Yolunda sâdıkları

Şeyhim Abdülkâdir’in

2-Elim verdim eline

Kurbân oldum diline

Cânlar fedâ yoluna

Sultân Abdülkâdir’in

3-Arısının balıyım

Bâğçesinin gülüyüm

Bâğının bülbülüyüm

Sultân Abdülkâdir’in

4-İnkâr eden ol eri

Mürşid eder şeytânı

Aslı durur Geylânî

Şeyhim Abdülkâdir’in

5-Evliyâlar rehberi

Hakk’ın sırra mazharı

Başında kudret gülü

Şeyhim Abdülkâdir’in

6-Sana derim ey kişi

Çıkar kalbden teşvîşi

Oda yanmaz dervîşi

Şeyhim Abdülkâdir’in

7-Hak katında uludur

İki cihân doludur

Eşrefoğlu kuludur

Sultân Abdülkâdir’in

62

1-Cânlar cânın ister isen bu cism u cândan fâriğ ol

Gerçek Hakk’a ‘âşık isen iki cihândan fâriğ ol

2-Bu meydâna girdin ise nefsin boynun urdun ise

Kibr ü kîni sürdün ise dost u düşmândan fâriğ ol

3-‘Aşk şerbetin içdin ise cân gözünü açdın ise

Dost ile buluşdun ise assı ziyândan fâriğ ol

4-Gafletden uyandın ise kendine geldin ise

Fesâd işden döndün ise tertîb düzenden fâriğ ol

5-Ölmezden ön öldün ise kim sen seni bildin ise

Yola boyun verdin ise bu ad u sandan fâriğ ol

6-Mürşid elin tutdun ise dünyâyı terk kıldın ise

Hak sözün işitdin ise veren alandan fâriğ ol

7-Eşrefoğlu Rûmî sen de eğer gerçeklerden isen

Çek elini cümlesinden kevn ü mekândan fâriğ ol

63

1-Gel bu ‘aşkın şerbetinden bir kadeh nûş eylegil

Gel bu ‘aşk ile başını tâ ebed hoş eylegil

2-Gel beri gel ‘aşk elinde dolu peymâne götür

Gel bu meclisde bu gün sen cânı serhoş eylegil

3-Gel bu ‘âşıklar önünde yere sal nâmûsunu

Gel bu zühdü ‘aşka değiş ‘aklı bî-hoş eylegil

4-Gel bu ‘aşk bâzârına gir yoğa sat hep varını

Gel beri küllî hevesden gönlünü boş eylegil

5-Gel bu küllî mâsivâdan yüz çevir yum gözünü

Gel bugün cân gözün aç dost yüzüne tûş eylegil

6-Gel bu ‘aşk ile bugün katreni deryâya ilet

Gel beri deryâ ile deryâ olup cûş eylegil

7-Gel bu ‘aşk deryâsının dermek dilersen dürlerin

Gel bu Eşrefoğlu Rûmî sözlerin gûş eylegil

64

1-Bu dünyâya verme gönül dünyâ sana kalır değil

Dünyâ seven dost katına yüz ağıyla varır değil

2-Bu dünyânın muhabbeti şol ağulu bal gibidir

Ağusın bilen ol bala parmağını banar değil

3-Bu dünyânın zehri katı câna erer mazarratı

Zehrini bilmeyen bunun kendüyi sakınır değil

4-Dünyâyı derip yığanlar âhir koyup gitsen gerek

Koyup gideceğin sanan dünyâyı devşirir değil

5-‘Âşıkların gönül kuşu düşmez dünyâ tuzağına

Gerçek olan bu dünyâyı hiç muhale alır değil

6-Ol Hak Habîbi Mustafâ bu dünyâya cîfe dedi

Ol ki uslu olan kişi cîfeye aldanır değil

7-Ol cifenin tâlibleri itdir anların adları

İt olan it harîfîdir mahrem şâha varır değil

8-Pes yine mahrem olmağa şâha bir şâhbâz gerek

Yoksa değme kuş avını alıp şâha varır değil

9-Eşrefoğlu Rûmî sen de şâha mahrem isen

Himmetin gözüne kevneyn zerre denli gelir değil

65

1-Ger kadîmî dost gerekse ol kadîmî iste bul

Andan ayrığından arın var anın derdiyle dol

2-Andan ayrı hep fenâdır bakî oldur lâ-yezâl

Dün gün ana hizmet eyle var ana gerçek kul ol

3-Kim ana gerçek kul olsa tâ ebed âzâd olur

Hiç zevâl ermez ana çün dost anı kıldı kabûl

4-Dünyânın lezzetine aldanma kim tizcek geçer

Heşt behiştden fâriğ ol kim bulasın hazrete yol

5-Var götür küllî hevesden gönlünü ey yol eri

Varlığın yokluğa değşür ölümünden önden öl

6-Ölümünden önden ölendir bugün dostu gören

Bu sözüm hakdır inan öyle buyurdu Hak Resûl

7-Andan anın gözüle bak her neye bakar isen

Hak görüne sana küllî fevk u taht u sağ u sol

8-Bundan içeri dahi sözüm var diyem dinler isen

Var seni küllî yitir tâ sen gidesin kala ol

9-Eşrefoğlu Rûmî’nin tut pendini tâlib isen

Hak nûru tâ gönlüne senin dahi ede nüzûl

66

1-Râzıyam derdine yârin ben şikâyet etmezem

Kendi hâlim söylerem gayrı hikâyet etmezem

2-Derd ü mihnet yoldaşımdır bu yola ‘azm edeli

Dost belâsından başım bir dem selâmet etmezem

3-Her ne kim dostdan gelir sâbir ü şâkir durmuşam

‘Âşıkam derdim yeter özge ferâset etmezem

4-Niceler yârin visâline erişmeğe iver

Çün irâdet dost elinde ben ‘acâlet etmezem

5-‘Aşk ile bilişeli ‘illetle kılmadım ‘amel

Cennet ü hûr u kusûr için ‘ibâdet etmezem

6-Her ne kim işledim ise bî-garaz işlemişem

Bendeyem tâcir değilem ben ticâret etmezem

7-Geçüben assı ziyândan lâubâli giderem

Dosta gider çün gönül gayra delâlet etmezem

8-Dost önünde nefs ile dün ü günü cenk ederem

Nefsim ile dost olup dosta ‘adâvet etmezem

9-Dost bana nefsini kahreyle beri gel dedi çün

Nefsimi kahr ederem hergiz ‘inâyet etmezem

10-Dost yüzün göstermeyen bildim ki benlikmiş bana

Benlik evin yıkdım u yakdım ‘imâret etmezem

11-Korku kaygu ‘âr u nâmûs olmaya ‘âşıklara

Dost için âh ederem fehm ü hayâlât etmezem

12-Eydürem ‘âşıklara ‘aşkdan haber şimden gerü

Âşikâre gün gibi gizli işâret etmezem

13-Söyle Eşrefoğlu Rûmî derdini ‘âşıklara

Deme kim ben gizlerem ‘aşkı melâmet etmezem

67

1-Yüzünü göreli hayrân olmuşam

Bilmezem ben ben mi yâ sen olmuşam

2-Düşmüşem ‘aşk bahrine gavvâs olmuşam

Bahr içinde gevhere kân olmuşam

3-Zâhir eğerçi fakîrim nâ-tüvân

Bâtında kevneyne sultân olmuşam

4-Kâf-ber-kâf hâkimem hükm ederim

Mühr elimdedir Süleymân olmuşam

5-Gulgulemle yerler gökler doludur

Söyleyen dillerde destân olmuşam

6-Mü’mine ikrâr u sıdk ile safâ

Münkire inkâr u tuğyân olmuşam

7-Eydin ol dertlilere gelsin beri

Kim bugün her derde dermân olmuşam

8-Sırrımı bilmez benim ins ü melek

Sır içinde gizli pinhân olmuşam

9-Gerçi kim ben Eşrefoğlu Rûmî’yem

Cümlenin istediği ben olmuşam

68

1-Ezelden ‘aşk oduna yane geldim

İçip ‘aşkın şarâbın kane geldim

2-Cüdâ düşmüş yârinden bir garîbem

Visâlin isteyi hicrâne geldim

3-Şu bülbülüm ki gülden ayrı düşdüm

Firâkıyle bu hâristâne geldim

4-Karârım yok cihânda tiz giderim

Bu sûret mülküne mihmâne geldim

5-Benem Yûsuf bugün Ken’ân eli’nde

Beden Mısr’ındaki zındâne geldim

6-Bana dûzahdır ansız kamu cennet

Anın gayrına çün bigâne geldim

7-Bu nefsin leşkerin kırmağa dâ’im

Bahâdır oluban meydâne geldim

8-Gazâ etmekliğe bu nefs-i şûmu

O dost yoluna cân kurbâne geldim

9-Şikârım süre bu sahrâya çıkdım

Avım iletmeğe sultâne geldim

10-Hakk’ı bilmekliğe geldim çü bunda

Ne cennet hûrî ne rıdvâne geldim

11-Hak’ı bildim ki âdem doğru yoldur

Anınçün sûret-i insâne geldim

12-Bugün dostu bil Eşrefoğlu Rûmî

Yarın deme ki vâh pişmâne geldim

69

1-Şöyle kim bî-dil ü bî-cân olmuşam

Kendi ahvâlime hayrân olmuşam

2-Gâh beni ben bilmezem kim kandayam

Gâhi cem‘ ü gâh perişân olmuşam

3-Gâh oluram bî-nişân ü gâh bâ-nişân

Gâh nişânsız mülke sultân olmuşam

4-Gâh ferişteh olmuşam gâhi perî

Gâh dîv ü gâh Süleymân olmuşam

5-Gâh oldum Şeyh San’ân-ı zamân

Gâh tersâ geh müsilmân olmuşam

6-Gâh bulut olup havâya ağmışam

Gâhi katre gâhi ‘ummân olmuşam

7-Gâh havâda yağmur olup yağmışam

Gâh nebât u gâhi hayvân olmuşam

8-Gâh od su ile toprak ferd ü ferd

Gâh tıyn gâh tıynda pinhân olmuşam

9-Gâh ıssı gâh sovuk geh i’tidâl

Gâh damarlarda girip kan olmuşam

10-Söyleyen hem söyleden her nâtıkı

Tene cân u câna cânân olmuşam

11-Gâh mescid gâhi sâcid gâh sücûd

Gâh deyr ü gâhi ruhbân olmuşam

12-Gâhi sâkî gâhi sâgar gâhi mey

Gâhi esrik gâhi mestân olmuşam

13-Gâhi Türk ü gâh ‘Arab gâh ‘Acem

Gâhi Hindû gâhi Yunan olmuşam

14-Gâhi kış u gâhi yaz gâhi bahâr

Gâhi bülbül gâh gülistân olmuşam

15-Gâhi cism ü gâh cevâhir geh ‘araz

Gâh ma‘âdîne girip kân olmuşam

16-Gâhi berr ü gâhi bahr ü geh serâb

Gâh ‘imâret gâhi vîrân olmuşam

17-Gâh zemîn ü gâh zamân gâh âsumân

Gâh zamânı döndüren ben olmuşam

18-Gâhi Tûr u gâh münâcât geh Musâ

Gâh Firavn u gâhi Hâmân olmuşam

19-Gâh irâdet gâhi mürîd gâh murâd

Gâhi küfr ü gâhi îmân olmuşam

20-Gâhi dûzah gâh mu‘azzeb geh ‘azâb

Gâhi cennet gâhi rıdvân olmuşam

21-Gâhi renc ü gâhi rencûr gâh tabîb

Gâhi nâle gâhi efgân olmuşam

22-Gâh bu cümlesinden oluram beri

Ne melek ne cin ne insân olmuşam

23-Ben Süleymân-ı zamânam kuş dilin

Söylerem ‘âlemde destân olmuşam

24-Nisbetim yok mâsivâ’llaha benim

Bu beş on gün bunda mihmân olmuşam

25-Şâhinim şâhım şikâra gelmişem

Bu mîşede gör ne arslan olmuşam

26-Saydımı aldım yine döndüm şehâ

Varuban şâhbâz-ı şâhân olmuşam

27-Eşrefoğlu Rûmî’yem ben kim bugün

Kesret ü vahdetde yeksân olmuşam

70

1-Gâh gâh kendime gelirem gâh gâh yavu kılınıram

Gâh yok ile yok oluram gâh varlıkda bulunuram

2-Gâh denizlere düşerem mevc urup taşra taşaram

Gâh nâdân iline düşerem kem bahâya alınıram

3-Gâh çıkaram bu göklere dönerim çarh ile bile

Gâh ay ile bedr oluram gâh gün ile dolanıram

4-Gâh nebât olup biterem gâh toprak olup yataram

Gâh et gâhi kan gâh sünük kalıp olup cânlanıram

5-Gâh Arafât’a çıkaram “lebbeyk” urup baş açaram

Gâh kurbân yerine gelip koç olup boğazlanıram

6-Gâh hânigâhda sûfîyem gâh meyhânede fâsıkam

Gâh raksa girip dönerem gâh sâz olup çalınıram

7-Gâh onaram gâh azaram bu halk içinde gezerem

Gâh şâh olup şâhbâz olup şikâr edip avlanıram

8-Gâh çevgân elime alıp girerem ‘aşk meydânına

Gâh top olup dost önünde şarkdan garba yuvarlanıram

9-Gâh hâssü’l-hâs oluram gâh Hızır-İlyâs oluram

Yürürem yaşda kuruda büklülerde bulunuram[19]

10-Gâh deniz gâh göl oluram gâh sultân gâh kul oluram

Gâh bahâr u gül oluram elden ele yülünürem

11-Gâh şâkird gâhi üstâdam gâh dâristân gâhi dâram

Gâhi Şîrîn gâh Ferhâd’am kaya kesip eğlenirem

12-Gâh av gâh avcı oluram gâh yol gâh yolcu oluram

Gâh yürürem gâh azaram menzil menzil dinlenirem

13-Gâh ne menzil var ne makâm u ne vücûd var ne ‘adem

Hak’dan gayrı yok ve’s-selâm yâ ben kanda dolanıram

14-Gâhi mutî’ gâh ‘âsiyem gâhi ‘âlim gâh ‘âmiyem

Gâh Eşrefoğlu Rûmî’yem bu dillerde söylenirem

71

1-Karârı kalmadı cânın n’idem pes ‘azm-i yâr edem

Yıkam bünyâdını nefsin dağıdam târumâr edem

2-Düşem derdine ol yârin uram terkini ağyârın

Visâline bu hicrânın ola bin cân isâr edem

3-Tasarrufdan elim çekem varam bir köşede çökem

Dün ü gün gözyaşın dökem işim âh ile zâr edem

4-Bana ‘aşk oldu çün hâdî gönülde urdu bünyâdı

Koyam bu ehl ü evlâdı beni ‘aşka uyar edem

5-Nice gurbet nice firkat nice bu halk ile ülfet

Bulamadım beni halvet ki bu derde tımâr edem

6-Uram ‘aşk odunu câna yanam nite ki pervâne

Olam şöyle ki dîvâne melâmet ihtiyâr edem

7-Belâsın nûş edem ‘aşkın sadâsın gûş edem dostun

Erem şâhin varam şâhın cemâlini şikâr edem

8-Ta‘alluk kat’ edem benden geçem bu cân ile tenden

Tecellî çün gele andan kamu leyl ü nehâr edem

9-Teberrâ eyleyem cândan bırakam ben beni benden

Ne kim var ‘âriyet andan benim nem var ki var edem

10-Var Eşrefoğlu Rûmî var ölügör ölmeden zinhâr

Bu derde bu olur tîmâr ki dâ’im derdi yâr edem

72

1-Bugün işbu yola merdâne geldim

Visâli şem’ine pervâne geldim

2-Elime ‘aşkı çevgânını aldım

Top edip başımı meydâne geldim

3-Ezel nûş etmişem ‘aşkın şarâbın

Ebed ayılmazam mestâne geldim

4-Susamış cânları kandırmak için

Elimde dopdolu peymâne geldim

5-Kayırmazam hezârân müdde‘îden

Anın ‘aşkıyla çün bîgâne geldim

6-Namûsum şîşesini taşa çaldım

N’iderim ‘ârı çün dîvâne geldim

7-O meclis mestiyem hem sâkisiyem

Sürerim devrimi devrâne geldim

8-Saladır derdli gönüller saladur

Tabîb ü hocayam dermâna geldim

9-Ben ol şâhinem uçdum şâh kolundan

Şikâr eğlemeğe cevlâne geldim

10-Saladır kim gelirse şâha iletem

Delîl olmağa her insâne geldim

11-Benim bu Eşrefoğlu Rûmî mücrim

Ki âşıklarıma ihsâne geldim

73

1-‘Aşk sayrısı olanlara gelsinler tîmâr eyleyem

İçirem ‘aşk şerbetini dostdan haberdâr eyleyem

2-Açam bâtınî gözünü göre kendi kendözünü

Dosta döndürem yüzünü ‘âlemde bîdâr eyleyem

3-Söndürem nefs odun bozam tılsımının bendin çözem

Götürem benlik seddini ol dosta yollar eyleyem

4-Ol taş olmuş gönüllere uram ‘aşkın külüngünü

Âb-ı hayâtı akıdam gönlünde pınar eyleyem

5-Hak bu gönüller kuflinin miftâhını verdi bana

Açam gönül kilîdini gencini izhâr eyleyem

6-Ben dalmışam ‘aşk bahrine sataşmışam gevherine

Ol gevherden ‘âşıklara gelsinler îsâr eyleyem

7-Ben dostu görüp gelmişem devrânım sürüp gelmişem

Dost dostlara gelsin dedi geldim ki haber eyleyem

8-Kılavuzuyam ol yolun dilin bilirim ol ilin

Cem‘ eyledim kâfilemi pes dosta sefer eyleyem

9-Varam ol cânlar cânını ol ma‘denlerin kânını

Ol iki cihân fahrını kâfile-sâlâr eyleyem

10-Gel bu kâfileye katıl olmasın ‘amelin bâtıl

Gelsin ‘âlim gelsin câhil Cafer-i Tayyâr eyleyem

11-Hakîkat bahrine daldım ma‘rifet gevherin aldım

Tarîkatde satam alam şer’ ile bâzâr eyleyem

12-Tutdum Muhammed şer’ini hem ol görklü sünnetini

Dün ü gün salavâtını dilimde tekrâr eyleyem

13-Eşrefoğlu Rûmî ile gel dosta bile git bile

Pek yapışgıl eteğine demegil kim ‘âr eyleyem

74

1-Vatan arzûladım bundan giderem

Koyup bu varlığı andan giderem

2-Yuvamı özledim şûrîde oldum

Uşadıp bu kafes tenden giderem

3-Dilerim sabr edem bir dem firâka

Alır şevk sabrımı benden giderem

4-Sefer kılmak için ol dost iline

Yıkıp işbu beden sedden giderem

5-Bozarım bendini işbu tılsımın

Bu cism ayrılmadan cândan giderem

6-Ezel vaslı şarâbın içmiş idim

Ayılmadan humârından giderem

7-O meclis zevki zâ’il olmadı hiç

Safâ bulmadım ağyârdan giderem

8-Elest savtın henüz dinler kulağım

Tamâmet doldum ol ünden giderem

9-Hayâli şöyle doldu gönlüme kim

Beni bensiz kodu benden giderem

10-Yürek kaynar bu cân oynar bedenden

Gönül cûşu geçer hadden giderem

11-Visâli öğüme düşdü Habîb’in

Nice ayrı olam dostdan giderem

12-Deme bu sözü Eşrefoğlu Rûmî

Şulara kim demez bundan giderem

75

1-Duymasın bu cân u dil ben dosta pinhân giderem

‘Akl u dil bîgânedir bî-‘akl u bî-cân giderem

2-Mâsivâ rengin döküp ‘aşk ile hem-reng oldum uş

Kodum insân varlığını şöyle ‘uryân giderem

3-Bana ne ‘ilm ü ‘amel ne küfr ü îmân nisbeti

Kamusundan el yudum ‘aşka uyuban giderem

4-Elvedâ‘ olsun sana ey zühd ü takvâ elvedâ

Cezb edip çekdi beni ol bahr-ı ‘ummân giderem

5-Yedi tamu sekiz uçmak bir dem anlamaz beni

Lutf edip ırci’î tablın urdu sultân giderem

6-Bu harâbâtın niçin mi‘mârı olam çünki ben

Dostla kıldım ezelden ‘ahd ü peymân giderem

7-Eşrefoğlu Rûmî’yem ‘aşkı şarâbından anın

Tâ ebed şûrîde şeydâ mest ü hayrân giderem

8-Ol şarâbın cür’asına vermişem kevneyni ben

Vaslı ‘ıydına erip cânımı kurbân giderem

76

1-Ey dost senin yoluna cânım vereyim cânım

‘Aşkını komayayım oda gireyim cânım

2-Bu dünyâ ‘âşıklara bir aldangıç olurmuş

Bu yalan aldangıçın terkin urayım cânım

3-Çün ‘ömür geçer imiş cân kuşu uçar imiş

Yoluna cism ü cânı harca süreyim cânım

4-Beni sana vereyim seni bensiz göreyim

Ben senin hazretine bensiz varayım cânım

5-Vahdetin şarâbından bir cür’a nûş edeyim

Ene’l-Hak çağırayım feryâd edeyim cânım

6-Halka gavgâ salayım ben dahi Mansûr’layın

Zülfünde asılayım dâra varayım cânım

7-Ger beni senin çün yetmiş kez öldüreler

Bin kez dahi ölmeğe boyun vereyim cânım

8-Meşâyıhın himmeti kılıcın ele alıp

Kendi nefsim boynunu kendim urayım cânım

9-Benden bana yakınsın cânımdan sevgilisin

Ya ben seni isteyi kanda varayım cânım

10-Sen cânımın cânısın gevherimin kânısın

Vaslın haberin yine sana sorayım cânım

11-Eşrefoğlu Rûmî’yi aradan tarh edeyim

Senin ile bakayım seni göreyim cânım

77

1-Kulluğa bel bağladım sultânı gözler gözlerim

Derdine duş olmuşam dermânı gözler gözlerim

2-Şeyhimin gözler cemâlin gözlerim dâ’im hemân

Nicesi gözlemesin dîdârı gözler gözlerim

3-Bakdığım ol gördüğüm ol istediğim oldurur

Evvel oldur âhir oldur anı gözler gözlerim

4-Mustafâ’nın yoluna ben cânı kurbân eylerim

‘Aşk ile girdim yola meydânı gözler gözlerim

5-Âline ashâbına vardır bizim ikrârımız

Ebu Bekr ‘Ömer ‘Alî ‘Osmân’ı gözler gözlerim

6-Ne tamudan korkarım ne uçmağa meyl ederim

Sanma kim hûr-i cinân Rahmân’ı gözler gözlerim

7-“Yâ hû ya men hû” derim dâ’im temennâ ederim

Rahmetinden umarım sahbânı gözler gözlerim

8-Eşrefoğlu Rûmî’nin sözleri var kemter velî[20]

Dâ’imâ îmân ile Kur’ân’ı gözler gözlerim

78

1-Elvedâ kardaşlarım cânân iline giderem

Gel demiş cânân bana cânân iline giderem

2-Gelmişem gitmek için sanma bunda kalmak için

Dosta vâsıl olmak için cânân iline giderem

3-Cennetin bâğçeleri oldu gözüme çün ‘ayân

Cân kuşu uçmak diler cânân iline giderem

4-Anda iken nûr idik toprağa saldı Hak bizi

Yine envâr olmağa cânân iline giderem

5-Âşinâ idim ezelde şimdi düşdüm gurbete

Yine biliş olmağa cânân iline giderem

6-Hâcıyım ihrâm kefenim yoluna kurbân cânım

Baş açık yalın ayak cânân iline giderem

7-Dünyâ çün zindân imiş lâyık değil mü’minlere

Hamd’ülillâh mü’minim cânân iline giderem

8-Ata ana kardaşlarım gitme diye zârî kılar

Koymazam kulağıma cânân iline giderem

9-Eşrefoğlu kılmadı bunculayın kutlu sefer

‘Arz-ı dîdâr etdi dost ol yâr iline giderem

79

1-Tecellî şevki dîdârın beni mest eyledi hayrân

Ene’l-Hak sırrını cânım anınçün kılmadım pinhân

2-‘Aceb hayrân u mestem ki bilişden bilmezem yâri

Gözüm her kanda kim baksa görünür sûret-i Rahmân

3-Yüzün görelden ol yârin kamu mahv oldu hep varım

Fenâ oldum bekâ buldum bekâda olmuşam sultân

4-Benem ol derdli dermânı benem her ma‘denin kânı

Benem ol dürr-i bî-hemtâ benem ol bahr-i bî-pâyân

5-Semâda seyr eder sırrım cihâna doldu envârım

Mukaddesler cem’isi benim sırrımda ser-gerdân

6-Benim ‘ilm-i ledünnümde nice bin Hızr olur ‘âciz

Benim her bir tecellîmde nice bin Mûsâlar hayrân

7-Görürsün sûretâ âdem benim emrimdedir ‘âlem

Felekler ü melekler hep bana mahkûmdur ins ü cân

8-Bu ay u gün bu yıldızlar bu geceler bu gündüzler

Bu yazlar kışlar u güzler benim emrimdedir yeksân

9-Cihân tılsımının bendi benim elimdedir şimdi

Benem bugün bu meydânda benimdir top ile çevgân

10-Benem şâhı bu meydânın benim devri bu devrânın

Benim cânı bu cânların benimle diridir her cân

11-Çürümüş tenlere bir kez dersem eğer “bi izni kum”[21]

Yalın ayak u başı açık duralar kamusu ‘uryân

12-Zamânsız bi-zamânam ben mekânsız bî-mekânam ben

Dü ‘âlemde hemânam ben benem her görünen gören

13-Benem Mansûr’u dâr eden benim ağyârı yâr eden

Benem her varı var eden benem her giden benem duran

14-Değilem oddan u sudan ya toprakdan u yâ yelden

Ben irden var idim irden henüz yok idi bu zamân

15-Ne bilsin Mantıku’t-Tayr’ı Süleymân olmayan mürgân

Ne bilsin gökçe boncuğu cevâhir bilmeyen nâdân

16-Ne bilsin ehl-i zâhir ehl-i bâtında olan hâli

Ne bilsin kıyl u kâl ehli nedir dîn ü nedir îmân

17-Sanırsın Eşrefoğlu’yam ne Rûmî’yem ne İznikî

Benem ol dâ’im ü bâkî göründüm sûretâ insân

80

1-Ey dervîşim diyen kişi gayra gönül verme sakın

Cânını ‘aşk odu sanıp nefs oduna atma sakın

2-‘Aşkın odu ‘âşıkların cânın yakar ol dost içün

At cânını ‘aşk oduna iki sanıp durma sakın

3-‘Aşk denizi derin olur nice yüzgeçler boğulur

Kenârı yok bu denizin çıkam deyü sorma sakın

4-Bu denizin yüzgeçleri cânsız olur bahrîleri

Cân terkini urmayınca bu denize girme sakın

5-Bahrî isen bu denize Eşrefoğlu Rûmî eğer

Az az çıkar ‘aşk gevherin kendözünü yorma sakın

81

1-Tutarsan hak sözin Hakk’ı göresin

Uyarsan nefse hergiz görmeyesin

2-Anın sevdâsına düş gayrı terk et

Nice bîhûde sevdâlar kovasın

3-Gönül kim hâssa dostun halvetidir

Niçin sen ana esnâmlar koyasın

4-Gider hubbunu mahlûkun gönülden

Gönülden Hâlık’a tâ yol bulasın

5-Cenâbetdir gönüle gayrı koymak

Tehâret ol durur Hakk’ı sevesin

6-Cenâbetden bugün gönlün yumazsan

Ebed şöyle cünûb murdâr kalasın

7-Gel anın derdine düş gayrı hep ko

Gümânsız ‘ayn ile gayrı yuyasın

8-Kuşangıl beline himmet kuşağın

Binip cidd atına menzil alasın

9-Sana senden eğer olmazsa himmet

Kaçan maksûduna vâsıl olasın

10-Sen ey cân varlığın nûrun söyündür

Ki bu ism ü resimden kurtulasın

11-Görürsen sen vücûdun zulmetine

Bulup âb-ı hayât içip kanasın

12-Senin gönlün o şâhın gözgüsüdür

Dürüş cehd eyle gözgünü silesin

13-Göresin anda ‘aks urmuş cemâlin

Şolok dem sen anı seni sanasın

14-Eğer kalırsan işbu sanıda sen

Bu menzilde henüz bir bî-nevâsın

15-Gerek varlığın anda mahv edesin

Anın ile anı görüp bilesin

16-Bu dediğim cemâli pertevinden

Dahi bir noktadır ki anlayasın

17-‘Aceb remz eder Eşrefoğlu Rûmî

Seni koğıl ki bu remzi duyasın

18-Bu remzi kim bilirse oldur insân

Bunu bilmeyene hayvân diyesin

82

1-Gel bu nefsin zulmetini tozunu sür aradan

Kanda baksan gözlerine görüne ol Yaradan

2-Cümle eşyâda tecellîsi Hak’ın zâhir velî

Görmez anı nefsini kurtarmayan emmâreden

3-Nefsini emmâreden kurtarmağa key er gerek

Yoksa gevher kıymetin isteme seng-i hâreden

4-Mâsivânın nakşını küllî gönülden yu gider

Tâ ebed yüzün çevir bu dünya-yı mekkâreden

5-Âyin erkân ‘aşk içinde böyledir belli beyân

Cân verip baş oynayalar isteyeler çâreden

6-Gözsüze bak gör demekden assı yokdur zerrece

Çün enâniyyet sebâli gitmedi bî-çâreden

7-Nice bir elfâz u ma‘nâ bahs edersin ey fakî

Var utan kim Hak münezzehdir bu ağ u karaden

8-Geç bu sûret ‘âleminden gir ma‘ânî mülküne

Seyr edip sırlar duyasın seb‘a-i seyyâreden

9-Âdemin sırrıdır ol nûr-ı ilâhî bil yakîn

Sûreti gerçi kim olmuşdur anın dört pâreden

10-Eşrefoğlu Rûmî sözlerin senin rumûzdur

‘Ârif olanlar bu remzi fehm eder işâreden

83

1-Senin ‘aşkın kime kim düşdü ey cân

Ne mezheb kodu ne dîn ü ne îmân

2-Ne dünyâ âhiret ne zühd ü takvâ

Ne gayret ‘âr u nâmûs ne ad u san

3-Ne ‘ilm ü ne ‘amel ne ‘akl u tedbîr

Ne havf u ne recâ ne şer‘ ü erkân

4-Kamu yağmâladı ‘aşkın ey dost hây

Sûret mülkün yıkıp eyledi vîrân

5-Fakîr eyledi halk içinde anı

Ana ta‘n eder oldu dost u düşman

6-Bırakdı halk diline iyi yavuz

Tamâmet eyledi ‘âleme destân

7-Bu ‘aşk oyununa hiç kimse döymez

Kapılarda kul oldu nice sultân

8-Bu ‘aşk zencîrine çünkim çekildi

Koyundan dahi yavaş oldu arslan

9-İşitdin ‘âşık oldu şâh Edhem

Giyip bir çûl cihânda etdi seyrân

10-Şunun kim ‘aşk alıpdır kamu varın

Olupdur deyr ü Ka’be ana yeksân

11-Ezelden kim ki içdi ‘aşk şarâbın

Ebed şöyle gider ol mest ü hayrân

12-Kimin kim cânına ‘aşk odu düşdü

Ol dem kaynadı taşdı hem çü ‘ummân

13-Bu ‘aşk gevherlerin taşra bırakdı

Eğer tâlib isen der anı râygân

14-Bu gevheri ne bilsin değme sarrâf

Ne anlasın bu remzi değme nâdân

15-Bu hikmete ne Eflatun erişdi

Bunu ne Calinus bildi ne Lokmân

16-Bu dili cânlılar bilmedi hergiz

O bildi bu dili kim oldu bî-cân

17-Bu ‘aşk esrârın Eşrefoğlu Rûmî

Ko söyleme ki bilmez bunu insân

18-Bu âb u gil libâsından çıkarsan

Ola bu ma‘nalar de sana âsân

84

1-Habîr olmak dilersen bu haberden

Ur ‘aşk okun öte geçsin ciğerden

2-Ciğer kanın gözünden yaş yerine

Akıt kim duya cânın bu eserden

3-Cemi’î varını hîçden hiçe say

Ferâgat ol yürü nef’ ile zarârdan

4-Yüzünü toprağa ur kibri terk et

İnildini geçir şâm u seherden

5-Uvat şöhret pûtun yandır oda hem

Gel öğren âşık isen bu hünerden

6-Şeker yemek dilersen tûtî olgıl

Ki karganın nasîbi yok şekerden

7-İnan inkâr eder münkir bu ‘aşka

Ki kalbi hâlîdir bu derd-i serden

8-Ko ol münkiri inkârında dursun

Kim anın gönlü katıdır hacerden

9-Gel Eşrefoğlu Rûmî’yle bile git

Ki emîn olasın dürlü hatardan

10-Kuşangıl ‘aşk ile dost eşiğinde

Beline hizmet için bu kemerden

85

1-Kârbân gitdi yatarsın uyan ey gâfil uyan

Yol uzak menzil öküş çokdur harâmîler inan

2-Hubb-ı dünyâyı refîk edinme eyle key hazer

Kim ağudur öldürür kalbi iricek bî-gümân

3-Hubb-ı Hakk’ı yoldaş edin kim diri tuta kalbini

Hubb-ı Hak âb-ı hayâtdır kalb-i mevte vere cân

4-Nefsine uyma ki nefsin diriliği hayvândır

Yemek içmek uyumak şehvet azdırır hemân[22]

5-Gönlü ölmüş ‘âkıbet mağbûn u mahzûn olısar

Diri gönüldür bulan hûr u kusûr ile cinân

6-Yol yerağın kılmadın geldi erişdi uş ecel

Ansızın tutar boğazını sürür vermez amân

7-‘Ömrünü olmaz yere harc eyledin bilmedin

Bunda sen assı dediğin anda ediser ziyân

8-Geceler uyku ile gafletde geçdi duymadın

Gündüzün nefsin murâdıdır işin bil bî-gümân

9-Hak seni bu dünyâya saldı kim zirâ‘at edesin

Sen ne ekdin ne biçersin hâsılın yok bir samân

10-Vâh eğer bundan yine bu hâl ile gider isen

Varıcak anda edisersin nice zâr ü figân

11-Verme Eşrefoğlu Rûmî gönlünü dünyâya sen

Nice mâlı çoğu gördün giydi gitdi bir kefen

86

1-Gel gel beri derdli isen dermânı iste bul bugün

Gel imdi ey âvâre kul sultânı iste bul bugün

2-Da‘vâyı bâtıl eyleme bîhûde sözler söyleme

Gerçek isen cân terkin ur canânı iste bul bugün

3-Terkeyle bu kâl u kıylı hiç kimseye bakma eğri

Za’îf ol karınca gibi ol hânı iste bul bugün

4-Yık sûreti yıkılmadan boz nakşını bozulmadan

Su gibi alçağa yürü ‘ummânı iste bul bugün

5-Toprak ol düş ayaklara toz ol ta kalkasın göğe

Zerre gibi âvâre ol tâbânı iste bul bugün

6-Âlet esbâb elde iken yoldan ır benlik seddini

Gir bu insân kalıbına insânı iste bul bugün

7-Başdan bu gavgâyı gider dosta giden halvet gider

Gel gir gönül hücresine pinhânı iste bul bugün

8-Sendedir ol genc-i nihân sendedir ol tutma gümân

Senden sana veren alan mihmânı iste bul bugün

9-Uslu isen yabanı ko sen sana gel sendedir ol

Senden ana yoldur ulu sen seni iste bul bugün

10-Ayrığı ko sana dolaş senden kesil ana ulaş

Senden içeri sende ol nihânı iste bul bugün

11-Bundan dahi diyem haber ‘âlem ana âyinedâr

Taklîdi ko bul tahkîki îmânı iste bul bugün

12-‘Âşık isen sen ol yüze küyme yarınki va’deye

Cehd eylegil bunda iken sen anı iste bul bugün

13-Kim bunda görmese anı anda dahi görmeyiser

İşbu sözüme sen delîl Kur’ân’ı iste bul bugün

14-‘Arif anı bunda görür yarınki vâ’deyi n’ider

Gel ‘ârif ol göresin dahi ver cânı iste bul bugün

15-Eşrefoğlu Rûmi gibi sen de seni elden bırak

İki cihânı isteme Sübhân’ı iste bul bugün

87

1-Cidd-i tâm et kıl ‘amel fırsat sakın fevt olmasın

Hep hevâlardan kesil şeytân sana yol bulmasın

2-Nefs ü hevâ arzûları yoldan azıtmasın seni

Ko riyâ gavgaların gönlüne gelip dolmasın

3-Berk yapış şer’in ipine ta eresin menziline

Kibr ü kîn buhl ü hased seni yabana salmasın

4-Var eriş mürşid katına hizmet et hazretine

Saykal ura kalbine pâs ile şöyle kalmasın

5-Gönlünün âyinesin gayrın hayâlinden arıt

Yek cihet kıl kalbini her bir yana dağılmasın

6-Geç ko sevdâ-yı sivâdân kim yeter sevdâ-yı dost

Kıble birdir dost birdir ikilik anılmasın

7-Eşrefoğlu Rûmî gerçek ol biri sevdin ise

Gönlüne ol birden özgenin hayâli gelmesin

88

1-Çeşm-i cânım nâr-ı ‘aşka yandı dermân neylesin

‘Âşık-ı dîvâneyim pes bend-i zindân neylesin

2-Feth olur bâb-ı tecellî keşf olur esrâr-ı Hak

‘Aklı terk etdi bu cânım oldu hayrân neylesin

3-Ol cân-ı şahbâz-ı lâhûtî kazâ-yı kudsîde

Sayd edip devr-i şikârı kıldı cevlân neylesin

4-Çünki takdîr-i irâdet böyle olmuşdur ezel

‘Âlem-i nâsûta geldi kıldı seyrân neylesin

5-Merd erenler cân baş aldı öyle girdiler yola

Çünki ol mahbûb-ı ‘âlem düzdü meydân neylesin

6-Zümre-i ‘uşşâk mest ü lâubâlî olsalar

Tan değil açıldı çünki râz-ı pinhân neylesin

7-‘Âşık olanlar vücûdu zevrakın etdi helâk

Düşdü bir deryâya yokdur ana pâyân neylesin

8-Çünki şâh-ı ‘âlem ana sundu ‘aşk câmını

İçdi geçdi dü cihândan buldu cânân neylesin

9-Kılmanız ‘uşşâka ta‘n bi’llâhi eyâ dostlar

Cür’a-i bezm-i ezelden oldu sekrân neylesin

10-İhtiyârı dest-i ‘aşk-ı cemâle teslîm etdiler

Tab‘-ı gayrı oldular çün nush u fermân neylesin

11-Ehl-i ‘aşk olan görürsün kimseye olmaz enîs

Meşrebine çün muvâfık bulmaz ihvân neylesin

12-Söyler ise ehl-i ‘aşk esrâr-ı Hak’dan kılma ‘ayb

Hilkatinde kodu Hak çün türlü ‘irfân neylesin

13-Her nefisde iş bulardan zâhir olur türlü hâl

Oldu çünki mazhar-ı eltâf-ı Yezdân neylesin

14-‘Âşıka vuslatdan özge çâre yokdur ey tabîb

Kâbiliyyet yok i‘lâca ana yârân neylesin

15-Şol ki yerde yetmeye hergiz benefşe lâle gül

Kâbiliyyet konmadı şânında bârân neylesin

16-Çün mukadderdir sa‘âdet Eşrefoğlu Rûmî’ye

Mu‘cizât-ı enbiyâ âyât-ı Kur’ân neylesin

17-Ma‘rifet da‘vâsın eder ‘ârif olan kişi bil

Kısmet-i devr-i ezelde oldu ihsân neylesin

89

1-Ol dostu ben sevdiğim bu cânımdan ilerü

Ol dostu ben gördüğüm bu gözümden ilerü

2-Ezel ebed olmazdan sohbet anınla idi

İşitirdim sözünü kulağımdan ilerü

3-Ben kul idim ol sultân olmamışdı ins ü cân

Okur idim medhini bu dilimden ilerü

4-İlk ol mu sevdi beni ya ben mi sevdim anı

Ol beni sevdi beni bu sevmekden ilerü

5-Sevdi beni yaratdı ‘aşkı oduna atdı

Aldı gönlümü gitdi bu gönlümden ilerü

6-Ben irden âşık idim ‘aşka ulaşık idim

Sevişirdik anınla ilerimden ilerü

7-Levh ü kalem yok idi ben anda pinhân idim

Key anla kanda idim benliğimden ilerü

8-Andan kaynadım taşdım geldim gurbete düşdüm

Anca gözyaşı saçdım bu yaşımdan ilerü

9-Hâlim dilim bilinmez derdime em bulunmaz

‘Âlemde bir derd yokdur bu derdimden ilerü

10-Derdim denmez dil ile âhım inildim ile

Hiç kimse âh etmedi bu âhımdan ilerü

11-Eşrefoğlu Rûmî’yem söylerim dost haberin

Biri haber vermedi haberimden ilerü

90

1-Düşeli ‘aşkın bu cânım iline

Beni düşürdü bu halkın diline

2-Gözlerimden yaş ile kan akıdır

Hoş tesellîler gelir ben kuluna

3-Zira akdıkça gözümden kanlı yaş

İllâ yaşım dilemezem siline

4-Hoş yaraşır gözyaşı ‘âşıklara

Kim ki ‘âşıkdır gözünden biline

5-Ben bu ‘aşkdan bir nefes ayrılmazam

Ger yüreğim şerha şerha diline

6-‘Aşkla geçen bir demimi vermezem

‘Aşksız olan ‘ömrümün bin yılına

7-Kalmadı nâm ü nişânı zerrece

Garka verdi gitdi ‘aşkın seline

8-İsm ü resmi Eşrefoğlu Rûmî’nin

Kül olup savruldu ‘aşkın yeline

91

1-Cânımı ‘uryân edip saldım bu ‘aşk deryâsına

Nâgehân ‘aşkın sataşdım dürr-i bî hemtâsına

2-Baş u cân u dîn ü dünyâ verdim aldım derd-i yâr

Merhem ol derd oldu ancak yüreğim yarasına

3-‘İlm ü ‘akl ü zühd ü takvâ hep hicâb oldu bana

Küllî sevdâdan geçip düşdüm anın sevdâsına

4-Mâsivâdan el yuyup gördüm anın dîdârını

Kend’özümden el yudum girdim fenâ sahrâsına

5-Ol fenâdan bir fenâ ol bir fenâdan key fenâ

Key fenâdan sonra erişdim anın bekâsına

6-Bir bekâdır ol bekâ hergiz fenâ ermez ana

‘Aklını kogıl eresin bu sözün ma’nâsına

7-‘Akl ile ‘aşka girilmez ‘aşk ‘aklı mahv eder

‘Akl ‘aşkın ol sebebden gelemez yuvasına

8-Cennet ister münkirân hûr u kusûr gılmân ola

‘Âşıkın hiç meyli yokdur cennetin me’vâsına

9-‘Âşık ol kim göresin dost yüzünü bunda iken

Mağrûr olma zâhidin ol va’de-i ferdâsına

10-Va’de-i ferdâya küymez ‘âşık-ı şûrîdeler

Göz karardırlar düşerler zülfünün karasına

11-Müdde’înin her sözünde var durur nice garaz

Müdde’înin hiç kulak tutmaz kuru gavgâsına

12-Eşrefoğlu Rûmî ‘aşkdan hoş haber verdi yine

Tâlib isen girme zinhâr müdde’î arasına

92

1-Bu gönlüm şehrini seyrân ederken

Dedi sırrım bana seyrân içinde

2-Derde düşdün niçin dermân ararsın

‘Âşıklar derd arar dermân içinde

3-Bu ‘aşk meydânıdır bunda ‘âr olmaz

Başını top eyle meydân içinde

4-‘Âşıklara karış ‘âşık olagör

Ne gevherler vardır ol kân içinde

5-İçip ‘aşkın meyin şöyle mest ol kim

Dîvâne desinler yârân içinde

6-Mihneti râhat bil râhat arama

Râhat mı bulunur zindân içinde

7-Aç gözünü Eşref Hakk’ı zikr eyle

Fezkurûnî didi Kur’ân içinde[23]

93

1-Her kim der ise dâim

Lâ ilâhe illallâh

Gönlünde dura kâim

Lâ İlâhe illallâh

2-Endîşesi Hak ola

Gönlü nûr ile dola

Mahşere diyü gele

Lâ ilâhe illallâh

3-Şol dem ki göçe cânı

Lâ-havfun ola şânı[24]

Çürütmeye hiç teni

Lâ ilâhe İllallâh

4-Aldamaya hiç şeytân

Mûnisi ola Rahmân

Hem kurtarısar îmân

Lâ ilâhe illallâh

5-Şol gün ki kara yüzler

Hem söylemeye sözler

Hoş hüccet olup söyler

Lâ ilâhe illallâh

6-Var Eşrefoğlu Rûmî

Terk etme bu kelâmı

Digil ale’d-devâmi

Lâ ilâhe illallâh

7-Cehd ile mâsivâyı

Tarh edegör gönülden

Tenhâda cân u dilden

Lâ ilâhe illallâh

94

1-Nefsi zindân eylegil dâ’im riyâzethânede

Kim halâs olup gidesin sen dahi ol hânede

2-Tak riyâzet zencîrin boynuna nefsin ‘aşk ile

Tâ ki nefsin dîvlerin getirmesin îmâna da

3-Bend edip nefsi bırak açlık susuzluk câhına

Zikr kılıcın ele al gir bu yola merdâne de

4-Enbiyâ vü evliyâ hak yola böyle girdiler

Nefslerin kahr eylediler kıydılar hem câna da

5-Çünki câna kıydılar küllî hevesden geçdiler

Lâ-mekândan da ileri gitdiler seyrâna da

6-Bend edip salmaz isen nefsi riyâzet câhına

Sen anın bendindesin hiç düşmeğil gümâna da

7-Kim ki nefsin bağlayıp kendüye kılmazsa mutî’

Nefse girifte ol oldu fırka-i şeytâna da

8-Nefs-i emmâre diler emrinde dâ’im olasın

Hiç itâ‘at etmeyesin ol yüce Sübhân’a da

9-Eşrefoğlu Rûmi kim nefsi müsülmân etdise

Mürşid-i hâdî olur ol cinne hem insâna da

95

1-Devşir aklını gulgule eyleme

Sil gözün yaşını gavgâ eyle

2-Demedim mi sana benden özgeye

Gözün açuban temâşâ eyleme

3-Dâimâ görmek dilersen beni

Eşiğimden özge mevâ eyleme

4-Gâhi vâsıl gâhi mahcûb oluban

Gâhi nevha gâh telâlâ eyleme

5-Özge yârin var imiş var imdi var

Dahi vaslımı temennâ eyleme

6-Âşık isen sen de âşıklar gibi

Rûmiyâ gönlünü hercâ eyleme

96

1-N’ola ben dervîş olsam hoş yürüsem dervîşâne

Terk eylesem kibr ü kîni yüzüm sürsem erişene

2-Dost dost desem dosta ersem kanda baksam dostu görsem

Dâ’im dost haberin versem gelip dostu soruşana

3-Döksem gözlerim yaşını artırsam bağrım başını

Bıraksam dünyâ işini ‘azm etsem ol bî-nişâne

4-Kosam nefsin çirkîn hûyun hiç nefse vermesem boyun

‘Aşk içinde erkân âyin budur dosta gidişene

5-Şeyh elinden giysem kisvet nefs elinden kılsam feryâd

‘Aşk elinden versem şerbet yanubanı tutuşana

6-Eşrefoğlu Rûmî söyler ‘âşıklara haber eyler

Kim ki dostu görmek diler varsın dosta bilişene

97

1-Hak’dan utan olma âsî[25]

Gel ikrâr eylegil ere

Er dediğim Tanrı hâsı

Gel ikrâr eylegil ere

2-Zinhâr erden olma ırak

Sekiz uçmak ere durak

Etmeyesin yarın firak

Gel ikrâr eylegil ere

3-Er gönlü dolu Hak nûru

Ere müştâk uçmak hûri

Ko ol Münker ü Nekir’i

Gel ikrâr eylegil ere

4-Erdir ol hazrete varan

Dîdârını şeksiz gören

Yüklülere meded eren

Gel ikrâr eylegil ere

5-Erenleri kim sevmeye

Tamu dibinde kaynaya

Kimse şefâ‘at kılmaya

Gel ikrâr eylegil ere

6-Er ilter seni hazrete

Hem ulaşdıra rahmete

Uğramayasın mihnete

Gel ikrâr eylegil ere

7-Aldın ise bir er elin

Doğru vardın ise yolun

Gir uçmak içine salın

Gel ikrâr eylegil ere

8-Eşrefoğlu Rûmî n’ola

Erenler yolunda ola

Kan bahâsı dîdâr ola

Gel ikrâr eylegil ere

9-Gerçeklere budur nişân

Gerçek anmaz cân ü cihân

Hak’dan ister isen îmân

Gel ikrâr eylegil ere

98

1-Anın derdi ile dâ’im yana bu yüreğim yana

Kodu cânımda aşk odın ezelden ta ebed yana

2-Beşâretdir bana yanmak yolunda cân u baş vermek

Bu bâzirgânlık özgedir erişmez sûd u husrâna

3-Bu ‘aşk odu beni yaksın tütünüm göklere çıksın

Eğer yüz bin cânım varsa fedâ olsun o cânâna

4-Bu ‘aşkın ‘âdeti yakmak olur ‘âşıkları dâ’im

Şu kim aşk oduna yanmaz yazıldı adı hayvâna

5-Anın ‘aşkı kime yârdır dilinde adı tekrârdır

Gönül kevneyne vermezler nazar kıl ehl-i irfâna

6-Anın ‘aşkı kime düşdü dağıldı tedbîri şaşdı

Mekânı lâ-mekân oldu kılar kendüyi vîrâna

7-Sefer kılar vücûdundan bu ‘aşkın tâciri dâ’im

Erip bâzârına ‘aşkın verir bin cânı bir câna

8-Hayâtın rûh ile sanman bu ‘uşşâkın eyâ gâfil

Tecellîsine ma’şûkun bular cân verdi şükrâna

9-Gerekse zâhid ü ‘âbid ol Eşrefoğlu Rûmî sen

Çü vâsıl olmadın dosta yazılmaz adın insâna

10-Ey ‘âşıklar ey sâdıklar ey esrikler ey ayıklar

Kayırmaz cân u başından girenler işbu meydâna

99

1-Yine dostun kokusu geldi câna

Yine cân mest olup oldu revâne

2-Erip ‘aşk leşkeri târâş edüben

Yıkıp gönlüm evin kıldı virâne

3-Beni benden giderdi kendi geldi

Kamu mülkümü ‘aşk tutdu şehâne

4-Verip ‘akl u cânı ‘aşkı aldım

Görün assı erer mi bu ziyâna

5-Dîn ü dünyâ kamusın dost yoluna

Verem aldanmayam küfre îmâna

6-Deseler ‘aşkı ko al ne dilersen

Diyem ‘aşksız cihân değmez samana

7-Bu ‘aşk ağır bahâlı gevher olur

Ele girmedi ‘aşk iki cihâna

8-Bu ‘aşkın kıymeti yokluk olur bil

Bahâ yetirmediler yok olana

9-Bu ‘aşkın misli yok sen dahi yok ol

Ki sana ‘aşk ola genc-i nihâne

10-Gözüm açdı ‘aşk gösterdi yolum

Bana ‘aşk oldu mürşid-i bîgâne

11-Nikâbın götürüp gördüm cemâlin

Vücûd imiş nikâb olan hemâne

12-Bu ‘aşk oduna varlık yandı küllî

Dahi kalmadı ayruk hiç bahâne

13-Deme bu remzi Eşrefoğlu Rûmî

Bu sırra mahrem olmasın bî-gâne

14-Bulunmaz bu cihânda doğru bir yâr

‘Aceb olmuş durur şâhım zamâne

100

1-Gözün aç imdi uyan tevbeye gel tevbeye

Gaflet uykusuna kan tevbeye gel tevbeye

2-Nice bir nefs arzûsu nice dünyâ kaygusu

Ya nice nice isyân tevbeye gel tevbeye

3-Ey dünyâyı cem’ eden âhir koyuben giden

Olmadan sonu pişmân tevbeye gel tevbeye

4-Verme dünyâya gönül nefsi ko Hakk’a ol kul

Tap ziyânı assı san tevbeye gel tevbeye

5-Ne yatarsın dur örü korku çokdur ilerü

Nâgehân göçer kârbân tevbeye gel tevbeye

6-Gelenler kamu gitdi sevdiğini terk etdi

Girdiler sîne ‘uryân tevbeye gel tevbeye

7-Sana derim ey deli ger değil isen ölü

Dünyâ yalandır yalan tevbeye gel tevbeye

8-Eşrefoğlu Rûmî sen nefsine ver tevbeyi

Nefsin eyle müslümân tevbeye gel tevbeye

9-Dervîşliğin yoluna ‘aşk ile geldin ise

Geç bitmez endîşeden tevbeye gel tevbeye

101

1-Ey hevâsına tapan

Tevbeye gel tevbeye

Hakk’a tap Hak’dan utan

Tevbeye gel tevbeye

2-Nice nefse uyasın

Nice dünyâ kovasın

Vaktidir usanasın

Tevbeye gel tevbeye

3-Nice beslersin teni

Yılan çıyan yer anı

Ko teni besle cânı

Tevbeye gel tevbeye

4-Sen teni sandın seni

Bilmedin senden seni

Odlara yakdın cânı

Tevbeye gel tevbeye

5-Sen dünyâ-perest oldun

Nefsin ile dost oldun

Sanma dirisin öldün

Tevbeye gel tevbeye

6-Gör bu mü’ekkelleri

Yazarlar hayr u şerri

Günâhdan olgıl beri

Tevbeye gel tevbeye

7-Ey miskîn âdemoğlu

Usan tutma ‘ameli

Esmeden ölüm yeli

Tevbeye gel tevbeye

8-Ölüm gelicek nâçâr

Dilin tadını şaşar

Erken işini başar

Tevbeye gel tevbeye

9-Göçer bu dünyâ kalmaz

Ömür pâyidâr olmaz

Son pişmân assı kılmaz

Tevbeye gel tevbeye

10-Nefs Tanrı’nın düşmanı

Tevbe kıl öldür anı

Kurtar yazıkdan cânı

Tevbeye gel tevbeye

11-Geçer bu dünyâ kalmaz

‘Ömür pâyidâr olmaz

Son pişmân assı kılmaz

Tevbeye gel tevbeye

12-Eşrefoğlu Rûmî sen

Tevbe kıl erken uyan

Olma yolunda yalan

Tevbeye gel tevbeye

102

1-Hep fesâd işlerime

Estağfirullah tevbe

Yaman teşvîşlerime

Estağfirullah tevbe

2-Gözümün bakdığına

Gönlümün akdığına

Kulağım çakdığına

Estağfirullah tevbe

3-Dilimin gıybetine

Nefsimin lezzetine

Hep a’zam zilletine

Estağfirullah tevbe

4-Bildim suçumu bildim

Döndüm Çalab’ım döndüm

Geldim kapına geldim

Estağfirullah tevbe

5-Benden suçumu sorma

Aybım yüzüme urma

Mahrûm beni döndürme

Estağfirullah tevbe

6-Settârül’uyûb sensin

Gaffârü’z-zünûb sensin

Fettâhü’l-kulûb sensin

Estağfirullah tevbe

7-Gerçi kim günâhım çok

Rahmetin dahi artuk

‘Âsine kapın açık

Estağfirullah tevbe

8-Nefs bendine tutuldum

Şeytâna esîr oldum

Her hatâ ki ben kıldım

Estağfirullah tevbe

9-Eşrefoğlu Rûmî’nin

Şol çok günâhlarının

Kefâretidir anın

Estağfirullah tevbe

10-Tevbeyi ta‘cîl edin

Gelin uçmağa gidin

Ey mü’minler siz edin

Estağfirullah tevbe

11-Arzû yılanlarının

Cânları sokduğunun

Tiryâkı ol ağunun

Estağfirullah tevbe

103

1-Benim şeyhim seni Hakk’a yetirir

Nice müşkilleri anda bitirir

Muhammed’in sancağına götürür

Abdülkâdir Sultân derler şeyhime

2-Anlardan kalmışdır bol erkân usûl

Eteğin tutanlar olmuşdur hâsıl

Ceddini sorarsan Hazret-i Resûl

Abdülkâdir Sultân derler şeyhime

3-Giderler gazâya çalarlar satır

Dâimâ yaparlar hoş gönül hatır

Bağdat’da türbesi nûr olmuş yatır

Abdülkâdir Sultân derler şeyhime

4-Âşıkın yüreği yanar tutuşur

Çiğlerin var ise var anda pişir

Her kanda çağırsan gelip yetişir

Abdülkâdir Sultân derler şeyhime

5-Dâim Allah ile şeyhimin işi

Dost deyince akar gözünün yaşı

Eşrefoğlu Rûmî anın dervîşi

Abdülkâdir Sultân derler şeyhime

104

1-Eyâ gâfil aç gözünü bir bak bu dünyâ haline

Hiç kimse bunda geldi mi düşmedi ecel eline

2-Niceleri sultân edip tahta çıkardı bir zamân

Âhir yere vurdu anı irgürmedi visâline

3-Bu dünyâyı benim sanıp zinhâr gönül verme buna

Nice senin gibilerin güldü geçdi sakalına

4-Bu fenâya aldanmagıl ol bekânın kaydın görgil

İşbu geçer dünyâ içün girme halkın vebâline

5-Gel gör bunun fenâsını giyme zinhâr belâsını

Tiz tiz nice noksân eder bakma bunun kemâline

6-An şol günü yer dürüle gökler şak olup yarıla

Mahlûk bir yere derile İsrafil sûru çalına

7-Atan anan kardaşların senden çıkıp ayrılalar

Şol etdiğin zulümlerin kamusu senden alına

8-Ey dünyâyı benim diyen atlar binip harîr giyen

Kara toprak olup yatar kimse bilmez ki hâli ne

9-‘Ârif olan bakdı gördü bunun mekr ü hîlelerin

Bir parmağın da banmadı bunun ağulu balına

10-Buna gönül verenlerin âhir mağbunlukdur işi

‘Âkil olan aldanmadı bunun yanlış hayâline

11-Eşrefoğlu Rûmi sen de âhir toprak olısarsın

Toprak olmadan toprak ol aldanma anın âline

12-Seni yavuz sananlara sen hayır du‘â eyle kim

Kim kime ne sanır ise âhir geliser başına

105

-Eski yaram var idi yürekde açıldı yine

Yeryüzüne kanlı yaşım yine saçıldı yine

-Yüreğimin şerha şerha yaraları bitmedi

N’oldu yine n’oldu yine yara açıldı yine

-Yine ayın yenisidir deliliğim depreşir

‘Akl u fikrim konağından yine göçüldü yine

-Tevbe vermiş idi zâhid ‘aşk şarâbın içmeyem

Sındı tevbem dolu dolu yine içildi yine

-Dediler idi bana kim ‘aşk kitâbın okuma

Fala bakayım dedim ol sayfa açıldı yine

-Terziye ısmarladım Rûmi’ye zâhid donu biç

Tutmadı sözümü ‘âşık donu biçildi yine

106

1-Benim işbu garîb cânım ‘aceb düşdü bu sahrâya

Yolın dosta iletmeğe dolaşdı işbu sevdâya

2-Meğer bu cân bu sevdâyı ezelden tuta gelmişdi

Yine ol dosta varmağa bunu edindi sermâye

3-Bu sevdâ bir ‘aceb nesne getirir başıma gavgâ

Nicenin tâc ü tahtını bu sevdâ verdi yağmâya

4-Niceler işbu sahrâda yolın yabana bırakmış

Vatanından cüdâ düşmüş dolaşmış bu harâbeye

5-Bu sevdâ dediğim ‘aşkdır bu sahrâ dediğim dünyâ

Bu sahrâda bu esfelden bu ‘aşkdır ilten a’lâya

6-Velî her sevdâ ‘aşk olmaz âşıklar diridir ölmez

Ölen şol kimselerdir kim gönül verdi bu dünyâya

7-Bu ‘aşkı Hak bu cânlara delîl olmağa gönderdi

Bulan ‘aşkı uyan ‘aşka hakîkat erdi Mevlâya

8-Gel imdi sen de bul ‘aşkı ki sen de göresin dostu

Görenler muntazır olmaz bugün ol dostu ferdâya

9-Sen ey gönlü kara münkir gider inkârı içinden

Didâr göstermeyiser dir Hak ol münkir-i a’mâya

10-Eğer dersen ki ‘âşıkam bu ‘aşk yolunda sâdıkam

Budur bu ‘aşka ma‘nîler koyasın cânı ortaya

11-Var Eşrefoğlu Rûmi sen bu ‘aşkdan hergiz ayrılma

Bu ‘aşk cûşuyladır katre taşıp vardığı deryâya

12-Bu ‘aşk derdi ilâhîdir gidenin Hakk’a râhıdır

Bu ‘aşka pek yapış zinhâr kayıkma dünyâ vü ukbâya

107

1-Eyâ gâfil bu gafletden uyan a

Bu gaflet uykusuna sen de kan a

2-‘Ömür gün gün geçer sen hoş ferâgat

Verirsin assıyı her dem ziyâne

3-Nice bir nice bu nefsin murâdı

Bu ‘aşkın rengine gel bir boyan a

4-Şular kim ‘aşk ile hem-renk olupdur

Oları aldamaz bu nakş-hâne

5-Senin gönlün bu ‘âlem nakşı olmuş

Kılamazsın taleb ol bî-nişâne

6-Önü kâfilenin menzile erdi

Yabanda kaldın uş sen sanu sana

7-Geceler gaflet ile yatma zinhâr

Durugel erişigör kârbâna

8-İşini bitir erken kendine gel

Sana köymez ahî şâhım zamân a

9-Hevâsına bu nefsin uyma zinhâr

Hudâ Rahm eylemez nefse uyana

10-Bezersin teni nefsi becerirsin

Hacâlet getirirsin ‘akla câna

11-Usan olma azgın binidin al

Sefer kılmak gerek ise ol cihâna

12-Gidersen ol uzak yollara bir gün

Azık bunda gerek anda gidene

13-Anın menzilleri yavlak uzakdır

Azıksız yayalar doymaz inan a

14-Rasûl dedi vatan sevmek îmândan

Niçin senin hevesin yok vatana

15-Varıcak ol bekâ yurdun yıkarsın

Dürüşürsün dün ü gün bu vîrâne

16-‘Ömür sermâyesini yele verdin

‘Aceb deli misin yâhûd dîvâne

17-Bu dünyâ fânî lezzetleri fânî

Bu zişti nice sevmek bir usan a

18-Bu sahrâda gelenler bunda yetdi

Ne pîr eğlendi bunda ne civâne

19-Gelen geçdi konan göçdü dönülmez

Bu gelmekden murâd ne sor gelene

20-Geleni gör duranı gör ki kimdir

Sora vardığın kimdir şol gidene

21-Cihân zeyrekleri kim geldi gitdi

Bu sırdan vermediler bir nişâne

22-Velî şunlar ki diriyken ölüpdür

Olar erişdi bu râz-ı nihâna

23-Bu deryâdan olar çıkardı dürrü

Olar girdi bu bahr-ı bî-pâyâna

24-Gel imdi sen de ölmezden önden öl

Eriş tahkîke düşme gel gümâna

25-Gümân ile îmân bir yerde durmaz

Gümânı ko îmâna gel îmâna

26-Hakîkat iş bilinmez ölmeyince

Bulunmaz yol seni bunda salana

27-Nice elfâz-ı ma‘nâ bahs edersin

Serâbı su sanıp düşdün yabana

28-Eğer yüz yıl serâba sen seğirtsen

Kalasın şöyle teşne yana yana

29-‘Amel kıl ‘ilm ile ko kıyl ü kâli

Geç aldanma bu kuru ad u sana

30-Enâniyyet seylin sil gözünden

Hakîkat gözüyle bak bu cihâna

31-Göresin şemsi her zerrede zâhir

Her eşyâda görüne Hak ‘ayâne

32-Sana sen ben demekden utanasın

Olasın sen dahi küllî lisâne

33-Özünden ol sâ‘at fânî olasın

‘Urûc eyleyesin heft âsumâna

34-Fenâdan bir bekâya eresin kim

Niteliği anın gelmez beyâna

35-Eğer hâsıl olursa bu makâmât

Varıp seyrin erişe lâ-mekâna

36-Çağırıp Eşrefoğlu Rûmi eydür

Saladur gelsin ol câna kıyana

37-Gözünden götürüp benlik hicâbın

Görün kim âşinâ kimdir bîgâne

38-Bize cân verene gerek budur söz

Sözümüz yok bizim câna kıyana

39-Şular kim öldü bu yolda ecelsiz

Olar erişdi ‘ömr-i câvidâne

108

1-Koyup ağyârı sen gel yâri gözle

Gönül verme fenâya varı gözle

2-Cihânda lokma için gussa çekme

Yedirme nefsine murdârı gözle

3-Kanâ‘at zencîriyle nefsin itin

Ki sakla yırtmasın deyyârı gözle

4-Gurâb-ı nefse uyup cîfeye konma

Bulup cân bülbülün gülzârı gözle

5-Bu taşra halk ile bâzârı terk et

Gönül şehrine gir esrârı gözle

6-Sakın Bağdad’ını uğr’almasın

Hevâ ile bu nefs-i ‘ayyârı gözle

7-Ezelden Hak ile va‘de edip sen

Hakk’a tap gayrı ko ikrârı gözle

8-Derip devşirme koyup gideceksin

Ne aldı gitdi gidenleri gözle

9-Bu derbendi geç Eşrefoğlu Rûmî

Eriş kafileye sâlârı gözle

10-Durugel kârbân göçdü uyuma

Yabanda kaldı usanları gözle

109

1-Zâhidâ gel ‘aşka uy ‘âr eyleme

Tevhidine ‘aşkın inkâr eyleme

2-Zerk ü hîlen evlerin eyle harâb

Gönlünü ol mülke mimâr eyleme

3-Mâsivâ rengin gönülden sil gider

Bir gönülde hubbu tekrâr eyleme

4-‘Aşka değşir tesbîh ü seccâdeyi

Bundan özge dahi bâzâr eyleme

5-Derd-i yâr ile yüreğin yare kıl

Derdi artır derde tîmâr eyleme

6-Sırr-ı ‘aşkı bilmez illâ ‘aşk gerek

Sana ‘aşk besdir dahi yâr eyleme

7-Eşrefoğlu Rûmî ‘aşka yâr isen

Dilde ‘aşkdan özge ezkâr eyleme

110

1-Erilmez yâre bî-yâr olmayınca

Cihânın halkı ağyâr olmayınca

2-Hakîkat ‘âlemine yol varılmaz

Bu mülkden küllî bîzâr olmayınca

3-Ol vahdet bahrine kimse ulaşmaz

Akıp gözyaşı pınar olmayınca

4-Müyesser olmaz ol yârin visâli

Yolunda varın îsâr olmayınca

5-Bu dünyâ cifesin nefs iti komaz

Gönülde ‘azm-i dildâr olmayınca

6-Gönül cem’ oluban dosta gönülmez

Bu dünyâ kârı târmâr olmayınca

7-Gönül dosta özenmez derdli olmaz

Bir ehl-i derde uyar olmayınca

8-Gönül âyînesi pâsdır silinmez

Dilinde adı tekrâr olmayınca

9-Gönüle sığmaz ol yârin hayâli

Hayâl-i gayrı yuyar olmayınca

10-Cihânda kimse ‘aşkdan hazz etmez

Koyup nâmûsu bî-‘âr olmayınca

11-Kişi bu ‘aşk içinde gerçek olmaz

Vefâ koyup cefâkâr olmayınca

12-Visâli şerbetine kimse kanmaz

Yürek derd ile yanar olmayınca

13-Kime bir zerre derd-i yâr verildi

Komaz ‘aşkdan haberdâr olmayınca

14-Ko gitsin derdsizi hayvândır ol kim

Yedilmez elde yular olmayınca

15-Var evvel derdli ol andan em iste

Tımâr yok sana bîmâr olmayınca

16-Sözüne ehl-i derdin etme inkâr

Yolu bulmazsın ikrâr olmayınca

17-Var Eşrefoğlu Rûmî gibi sen de

Dolanma vasl-ı dildâr olmayınca

111

1-Ey Allah’ım beni senden ayırma

Beni senin cemâlinden ayırma

2-Seni sevmek benim dînim imânım

İlâhî dîni îmândan ayırma

3-Sararıp soluban döndüm hazâna

İlâhî hazanı daldan ayırma

4-Şeyhim güldür ben anın yaprağıyam

İlâhî yaprağım gülden ayırma

5-Ben ol dost bâğçesinin bülbülüyem

İlâhî bülbülüm gülden ayırma

6-Balığın cânını suda dediler

İlâhî balığım sudan ayırma

7-Eşrefoğlu Rûmî kemter kulundur

İlâhî kulu sultândan ayırma

112

1-Şeyhsiz varamazsın yola

Zinhâr şeyhe eriş şeyhe

Şeyhin himmetidir ‘âlî

Zinhâr şeyhe eriş şeyhe

2-Bir şeyh edin yola rehber

İşbu yola şeyh ile var

Budur sana doğru haber

Zinhâr şeyhe eriş şeyhe

3-Gel gör şeyhsiz gidenleri

Kimi mülhid kimi dehrî

Olma cebrî ya kaderî

Zinhâr şeyhe eriş şeyhe

4-Hak Habîbi iken Resûl

Şeyhsiz Hakk’a varmadı yol

Kimin şeyhi yok şeytândır ol

Zinhâr şeyhe eriş şeyhe

5-Tâlibiysen Hak yolunun

Var elin al bir ulunun

Tut pendin Eşrefoğlu’nun

Zinhâr şeyhe eriş şeyhe

113

1-Görelden yüzünü yârin belâ bana şikâr oldu

İniltim artdı gün günden gözüm yaşı pınar oldu

2-Gözüm deyyârı hiç görmez akar kanlı yaşım dinmez

Bu derd ü bu firâk ile içim dışım bihâr oldu[26]

3-‘Aceb yâ Rab ne derddir bu getirmez gözüme uyku

İçimdeki yanan od hû yârenlerim yakar oldu[27]

4-Gönül fikrindedir hayrân bu cân âvâre sergerdân

Bu sevdâya düşeliden dü âlem bana dar oldu

5-İniltim ‘âleme doldu gören eydür buna n’oldu

Esirgeyip bu halk derdim yine bana sorar oldu

6-Benim derdim hemân ol yâr bana ne il gerek ne şâr

Bu cân ancak anı ister kamusundan bîzâr oldu

7-Yüreğim yarasına hem gözüm yaşı olur merhem

Geceler subha dek bu gam bana mûnis ü yâr oldu

8-Gamı yârin kime yârdır sa‘âdetden eser vardır

Şular kim gerçek erlerdir gamı yükün çeker oldu

9-Var Eşrefoğlu Rûmî var bu derdi kılma âşikâr

Sana çün derd ü zehri yâr dolu dolu sunar oldu

114

1-Cemî’-i enbiyâlardan Muhammed cümlenin şâhı

Yüzü nûrundan almışlar felekler şems ile mâhı

2-Yedi kat gökleri geçdi kadem ‘arş üstüne basdı

Erişdi Kâbe kavseyn’e tavâf eyledi dergâhı[28]

3-Anın seyr ü sülûkundan melekler ‘âciz oldular

Ki bin yıl varıbilmezler ol bir demde varır râhı

4-Kılarım cânımı kurbân senin yolunda ey Ahmed

N’ola bir kez yüzün görsem seher vakti sehergâhı

5-Tecellî-i cemâlîni şular kim gördüler bir kez

Anınçün ‘aşk ile dâim ederler derd ile âhı

6-Bu Eşrefoğlu Rûmi’nin günâhı çok durur gâyet

Şefâ‘at kıl yâ Muhammed yüzün şems ü kamer mâhı

115

1-Ey ‘aceb bilsem nedir Yâ Rab bu derdin çâresi

Gün gün artar hiç onulmaz yüreğimin yaresi

2-Yüreğimin yarasına hiç tabîb kılmaz ‘ilâç

Ey ‘aceb var mı ola bencileyin bî-çâresi

3-Çâresi bî-çârelikdir yine bu derdin hemân

Çün belâ burcundadır ‘âşıkların seyyâresi

4-Gözü yaşlı bağrı başlı ciğeri delik delik

Olmuşam ‘âlem içinde ‘aşkının âvâresi

5-Her kim inler bu belâdan bilsin ol ‘âşık değil

Görsün ol bir ana neyler dünyânın mekkâresi

6-Dünyâ-yı mekkâreye her kim dolaşdı tâ ebed

Gitmedi gitmeyiser anın yüzünün karası

7-Her kimin gönlünde zerre denli hubbu var ise

Anı mahrûm etdi bilsin nefsinin emmâresi

8-Dost yolunda ‘âşıkı ger kılsalar yüz bin pâre

Dönmeye dost dost deyip çağrışa her bir pâresi

9-Eşrefoğlu Rûmî bu derde giriftâr olalı

Düşdü bir deryâya ki yokdur anın kenâresi

116

1-Şular kim dost elinden içti câmı

Olar bilmedi hergiz hâs u ‘âmı

2-Olar esrükd durur dâ’im ayılmaz

Olar fehmeylemezler subh u şâmı

3-Olarda dîn ü dünyâ tedbîri yok

Oların fikri Hak’dır vesselâmı

4-Olar varlıkların Hakk’a veripdir

Oların Hak ile dâ’im kıyâmı

5-Oların varlığın Hak şöyle almış

Hemân kalmış buların halkda nâmı

6-Olara korku yok iki cihânda

Olar görmeyiser dâr-ı melâmı

7-Olar ‘arş ile kürsî bir nefesde

Gezip seyrân ederler Rûm u Şâm’ı

8-Olar bilmez yecûz u lâ-yecûzu

Olar mezheb edinmez bir imâmı

9-Oların gönlüne Hak şöyle dolmuş

Unutulmuş iki ‘âlem tamâmı

10-Oların şânına geldi Resûl’e

Ki lâ havfün ‘aleyhim Hak kelâmı[29]

11-Buları Eşrefoğlu Rûmî’ye sor

Oları göstere sana müdâmı

12-Olar iki cihândan geçtiği için

Olara verdi Hak Dârü’s-selâmı

117

1-Bir ben değil seni sever cümle âlemdir sevici

Yüz bin ola her kûşede yoluna cânlar verici

2-Ben kim ölem seni sevem ya yoluna cânım verem

Sevenleri göriceğez ben de bir boynun eğici

3-Varın sorun mürşidlere var mıdır bu derde çâre

Hiç olur mu dosta ere düşman ile dost olucu

4-Düşman dediğim nefsindir şol tama‘ ile hırsındır

Keser tama‘ damarını dosta ‘âşıkım deyici

5-‘Âşık nefsine uymadı cânını verdi duymadı

Kim ki cânına kıymadı oldur ol yalan da‘vâcı

6-‘Âşık kendiden el yudu dünyâ vü âhreti kodu

Hiç anmaz bilişi yâdı kendüzin yoğa sayıcı

7-Durmaz akar gözü yaşı hiç onulmaz bağrı başı

Âh ile zâr olur işi kimse yok hâlin sorucu

8-Eşrefoğlu Rûmi gibi şöyle mücrim eksikli kul

Arasalar bulunmaya nefsi hevâsın kovucu

9-Ya‘ni ol da ‘âşıkım der yatar uyur doyunca yer

Nefsine dileğin verir de utanmaz lâf urucu

Mecmûa-i İlâhiyât, Milli Ktp. Yz. A 1931, vr. 110a.

118

1-Dün ü gün durma zikr et ol Hudâ’yı

K’anın zikri verir câna safâyı

2-Bu fânî ‘ömrü dost yoluna harc et

Dilersen bulasın ‘ömr-i bekâyı

3-Belâsın anın baş üzre çek kim

Diye dost dahi sana duta biyâyı

4-Sözün işitme değme bir hasîsin

Refîk edinme her bir bî-nevâyı

5-Nice bir nice bu ten-perver olmak

Nice kılmak bu nefse merhabâyı

6-Meğer gergessin avın oldu murdâr

Hemîn sayd edemezsin sen hümâyı

7-Cihân yüzüne güldüğüne bakma

Döner yüzü eder bir gün cefâyı

8-Dilersen Hak kıla sende tecellî

Gönülde koma hergiz mâsivâyı

9-Meleklerden öte seyrân gerekse

Bu cismin sıkletine kıl devâyı

10-Gözünden sil enâniyet sebalin

Dolu Hak göresin arz u semâyı

11-Bu ‘aşk bahrinden Eşrefoğlu Rûmî

Çıkardı ol lü’lü girân-behâyı

12-Bu deryânın kenârın bekle zinhâr

Ko bir türlü dahi tedbîr ü ra’yı

13-Bu gevher eline düşe gümânsız

Edesin Hakk’a hamd ile senâyı

119

1-‘Ârif ol kim bilesin esrârını

Bu gözünle göresin envârını

2-Heşt behişt’den fâriğ ol cân terkin ur

Bunda bul yâri bugün ko yarını

3-Kim ki bunda bulmak ister yârini

Varsın ol hep yâre versin varını

4-Yârini yarına koyan kimesne

Bellidir terk edemez ağyârını

5-Her kim ağyâra uyup yâri kodu

Ta ebed görmeye ol dildârını

6-Yâre yâr olmak gerek yâr isteyen

Yâr içün komak gerekdir ‘ârını

7-Bunda bugün yâre yâr olan dahi

Fâriğ ol var kim bulur yâr yârını

8-Gayrı terk eyle ki ‘ayna eresin

Yuyasın ‘ayn ile gayrın varını

9-Yârdan ayrı bir nefes olmayasın

Çün veresin yâra gönül şârını

10-Kanda baksan yâri göresin hemân

Görmeyesin bir dahi deyyârını

11-‘Ârif anladı vü nâdân tanladı

Eşrefoğlu Rûmi’nin güftârını

120

1-Bu aşka yoldaş olalı komuşam nâmûs u ârı

Devâsız derde düş oldum ağlaram kıluram zârı

2-Yürürken kendi hâlimde aceb sevdâya duş oldum

Gözüme zerrece gelmez bu fânî âlemin varı

3-Seher bülbüllerin gördüm aceb efgâna başladı

Meğer kim nûr-ı yâr olmuş öğüne düşdü gülzârı

4-Var Eşrefoğlu Rûmî sen fedâ kıl Hakk’a cânını

Bu yolda cân u baş vermek budur âşıkların kârı

121

1-Yine bu derdli gönül kaynadı taşa geldi

‘Aşk denizinin mevci başımdan aşa geldi

2-Sabrım karârım gitdi ‘aşk sırrımı fâş etdi

Ben dahi diyem şunu kim garîb başa geldi

3-Ol benim gönlüm alan bu cânıma cân olan

Ol beni deli kılan öğüme düşe geldi

4-Ansuzın olımazam buldum ayrılımazam

Ansuz bu ‘aklım bilmem tedbîrim şaşa geldi

5-Siz şöyle sanmanız kim ben şimdi ‘âşık oldum

Cânım ezel gününde ‘aşka dolaşa geldi

6-Kalü belâ denmezden elestden ileriden[30]

Türlü mihnete ‘âşık anda sataşa geldi

7-Şol ben ‘âşıkım diyen ol yalan da‘vâ kılan

Nefse dileğin veren bana temâşâ geldi

8-‘Âşık hod nefse yağı nefsin kor erin sağı

Nefs ile ‘âşık cânı bunda savaşa geldi

9-Derd ü belâ gözgüsin gözlerken dünün günün

Dost yüzüne cân gözü ansızın tuşa geldi

10-Gerçi ki nihân geldi cân gözü ‘ayân gördü

Münkir münâfık sandı ta‘bîrli düşe geldi

11-Eşrefoğlu Rûmî’nin varlığı küllî senin

Her ne kim senden gelir cânına hoşa geldi

122

1-‘Ârife sorgıl eğer sorar isen bu haberi

Sana ‘ârif verir ol senden içeri haberi

2-Haberi ister isen kim vereler cân ile sor

Ki tene zâhir olup gele belire eseri

3-Eseri câna gönüle erişip eyledi mest

Ol eserden yitirir Mansûr-ı Hallâc bu seri

4-Sır ile bitmeye işin bu yola bakma güzâf

Mürg-ı rûhun dökiser bunda nice bâl u peri

5-Per-i ‘akl ile ‘urûc edip eremeye beşer

Kim anın nûruna döymez ne melek ne beşerî

6-Beşerî sıfatı yak ‘aşk oduna zerre koma

Geri kendi gözüle eyle yüzüne nazarı

7-Nazarı olalı ol bî-nazîrin Rûmî sana

Gözedir oldu gözün dâima şâm u seheri

8-Seheri gözler isen Eşrefoğlu ile bile

Ten ü cândan geçüben dosta edesin seferi

123

1-Safâ ister isen terk et safâyı

Vefâ ister isen ko bî-vefâyı

2-Muhabbet şerbetin bir zerre içir

Ki hasta gönlüne bula şifâyı

3-Bugün nefsin murâdın terk edersen

Yarın görmeyesin hergiz cefâyı

4-Kuru ekmeğe doyurmadı nefsin

İşitdin Hak Habîbi Mustafa’yı

5-Becerme nefsini türlü ta’amla

Muhammed yer idi yavan gücâyı

6-Tenini bezeme türlü don ile

Rasûl giydi müdâm eski ‘abâyı

7-Sen ümmetsen uyuma gaflet ile

Ol ihyâ eder idi her geceyi

8-Ede gör nefsine zecri kayırma

Ölmeden önden ölüp bul bekâyı

9-Sözüm sanadır Eşrefoğlu Rûmî

Sakın dünyâya uydurma hevâyı

124

1-Anın ‘aşkı gerek bana gerekmez dünyâ ukbâyı

Ki ‘aşkdır maksûdum ancak kodum cümle temennâyı

2-Muhabbet tadın ezelden kodum cânım dimâğında

Kamudan el çekip bu cân inan ister ol Mevlâ’yı

3-Muhib mahbûb muhabbet bil hakîkatde bular birdir

Anınçün anı sevenler kodular külli sevdâyı

4-Anın derdini bilmeyen cihânda nesne bilmedi

Gerekse varsın ol yüz yıl okusun ağ u karayı

5-Anın ‘aşkı kitâbından şular kim okudu bir harf

Hep ismi resmi mahvoldu unutdu hep mâsivâyı

6-Ben ol şâhbâz-ı kudsîyem kolundan uçdum ol şâhın

Şikârım süre götürdüm ki avladım bu sahrâyı

7-Avım aldım yine döndüm varıp şâh koluna kondum

Cemâline bakıp her dem eyledim hoş temâşâyı

8-Ben ol serbâz-ı ünsîyem yolunda cân u baş verdim[31]

Bugün gördüm ‘ayân anı kodum va‘de-i ferdâyı

9-Şarâb-ı lâ-yezâlîden içip hayrân u mest oldum

Sözüm mestâne anınçün eder nükte-i garrâyı

10-N’iderim şol dili ben kim demez zikrini Allâh’ın

N’iderim ol gözü ben kim ki görmeye dilârâyı

11-Var Eşrefoğlu Rûmî sen bu râzı ‘ârîfe söyle

Ki her bir bî-haber ‘âmî ne bilsin bu mu‘ammâyı

125

1-‘Aşkın gamını çekmeğe bana bir yâr bulunmadı

Âvâre olup yürürüm uş bir karâr bulunmadı

2-Düşdüm gamın denizine mevc urup aşdı başımdan

Heyhat ümîdim gemisine bir kenâr bulunmadı

3-Sırrımı cân u gönül dilerdi ki taşra bırağa

İllâ ki mahrem olmağa râzım deyyâr bulunmadı

4-Vaslın şikâr edem deyü düşdüm ‘aşkın hevâsına

Bu ‘aşk içinde belâdan özge şikâr bulunmadı

5-Ol gün ki ‘aşk ile oldu bu cân hasta vü mecrûh

Günden güne artar dahi derde tımâr bulunmadı

6-Derd-i firâk u firkat içinde kaldım ey dirîğ

İntizârım gecesine bir seher bulunmadı

7-Döymedi bu cân hicrine diler ki sefer kıla

Çün ikâmet içinde vaslına zafer bulunmadı

8-‘Aşkından Eşrefoğlu Rûmî yârin etme şikâyet

Cân ver bu ‘aşka ki cân vermeyince ol yâr bulunmadı

126

1-Bencileyin yüzü kara gelmemişdir hiç bir dahi

Ben etdiğim yazıkları etmemişdir hiç bir dahi

2-Dâ’im işim nefs arzûsu açılmadı gönlüm pâsı

Bencileyin Hakk’a âsî olmamışdır hiç bir dahi

3-Giydim dervîşler donunu illâ varmadım yolunu

Yolu ben azdığımlayın azmamışdır hiç bir dahi

4-‘Ömrüm yetişdi âhire dürüşmedim hiç bir hayra

Bencileyin gönlü kara gelmemişdir hiç bir dahi

5-Her ‘amelim oldu riyâ lâyık işim yok Tanrı’ya

Bu ben düşdüğüm korkuya düşmemişdir hiç bir dahi

6-Âdem donun donanmışam hayvânlayın dirilmişem

Eyle ki nefse uymuşam uymamışdır hiç bir dahi

7-Bâzirgânlığa gelmişem geçmez meta’lar almışam

Eyle ki ben aldanmışam aldanmamış hiç bir dahi

8-Eşrefoğlu Rûmî n’ide işbu derdi ile gide

İllâ ki âh u zâr ede etmemişdir hiç bir dahi

127

1-Çü gitdi yârın yoldaşın bir gün gidersin sen dahi

Anı kim terketdi bunlar hem terk edersin sen dahi

2-Bu çarh elinden nicesi ağular yutdular bular

Kaçan ki peymânen dolar şek yok tadarsın sen dahi

3-Sermâyeyi verme yele bir fâide getir ele

Borcun ki cân Azrâ’îl’e bir gün ödersin sen dahi

4-Eyâ gâfil eyâ miskîn, uyan gafletden tap uyan

Yağmâya verdi cân u ten nefsin güdersin sen dahi

5-Bâtıl yola günden güne çaşıt oldun döne döne

Ayağını Hak yoluna key süst edersin sen dahi

6-Dünyâ benimdir diyeni gözün ile gördün anı

N’itdi irkip derdiğini derip n’idersin sen dahi

7-Eşrefoğlu getir şeref yeter ‘ömrün geçer telef

Yoksa bir gün hûr u hazan nâgâh görürsün sen dahi

128

1-Bana derdin gerek derdin n’iderem mâl ü na’mâyı

Bana ‘aşkın gerek ‘aşkın gerekmez özge gavgâyı

2-Yeter bu başda bu sevdâ gerekmez bir dahi gavgâ

Muhammed Mustafâ’dandır süre geldim bu sevdâyı

3-Zihî gözler ki görürler cemâli gülşenin dostun

Zihî tûtî vü bülbüller ederler hoş temâşâyı

4-Melâmet yolunu tutdum selâmet mülküne yetdim

Bu âşıklar makâmıdır komazlar bunda ra’nâyı

5-Beni kodum ana gitdim anın ile ana yetdim

Bu Rûmî kuludur anın kim bile bu mu‘ammâyı

129

1-Bilin imdi ey kardaşlar sâdıklar

Benim pîrim ‘Abdülkâdir Geylânî

‘Ömrü içre söylemedi yalanı

Benim pîrim ‘Abdülkâdir Geylânî

2-Bu dünyâya geldi harâm yemedi

Kimesneye yâ sen yâ ben demedi

Ramazanda ana südin emmedi

Benim pîrim ‘Abdülkâdir Geylânî

3-Bir ayak üzre Kur’ân’ı her gece

Hatm ederdi işit kim anı nice

Evliyâ burcundan ayağı yüce

Benim pîrim ‘Abdülkâdir Geylânî

4-Hızra şakird oldu ol pîr-i usûl

‘İlim öğrendi tamâm eyledi kabûl

Hızr İlyâs’a sonra üstâd oldu ol

Benim pîrim ‘Abdülkâdir Geylânî

5-Her kim anın tarîkini gözede

Allah anı mukarriblerden ede

Anınla cennete ol bile gide

Benim pîrim ‘Abdülkâdir Geylânî

6-Şöyle nâzı geçer idi Hazrete

Cehennemlik kulu koyar cennete

Ceddimden umaram şefâate[32]

Benim pîrim ‘Abdülkâdir Geylânî

7-Ceddi Muhammed’dir Hüseyn ü ‘Alî

Evliyâlar cümle dediler belî

Kutbü’l-aktâb oldu kırk üç yıl velî

Benim pîrim ‘Abdülkâdir Geylânî

8-Irakdan yakından her kim sıdk ile

Çağırsa yetişir ana ‘aşk ile

Ol dem içre derdine dermân bula

Benim pîrim ‘Abdülkâdir Geylânî

9-Gör bu Eşrefoğlu Rûmî’yi ‘ayân

Çağırdı pîrim Geylânî der hemân

Dervîşlerin Cennet ehli bî-gümân

Benim pîrim ‘Abdülkâdir Geylânî

130

1-Zihî bahtlı o cânlar kim bulur anın visâlini

Zihî devletli gözler kim görür anın cemâlini

2-Zihî baht u sa‘âdetler zihî lutf u ‘inâyetler

Zihî şâd u beşâretler kim işitir kelâmını

3-Zihî tûtî vü kumrular ki vaslı sükkerin yerler

Didâra karşı dururlar içip kevser şarâbını

4-Zihî bülbüller öterler anın dîdârına karşı

Zihî ‘âşıklar okurlar anın hüsn-i kitâbını

5-İlâhî sen müyesser kıl bu Eşrefoğlu Rûmî’ye

Ki ol meclis-i ‘âlîde dura kavşura elini

131

1-Zihî ‘âşık ki ma‘şûku Hak oldu

Zihî kulak ki hak söze sak oldu

2-Zihî göz ki gözedir dâ’im anı

Zihî dil ki zikr-i Hak anda çok oldu

3-Zihî gönül ki Hak ‘aşkıyla doldu

Cihânın zehri ana tiryâk oldu

4-Zihî nefs Hak’dan özgesin unutdu

Ana “ırcıî” erdi mülhak oldu[33]

5-Ne cân ki geldi tenhâ bu cihâna

Nazar kılmadı ferd-i mutlak oldu

6-Zihî ten ki dün ü gün kıldı tâ’at

Varıcak hazrete yüzü ak oldu

7-Bu varlıkdan geçen erişdi vara

Yok olmadan zî-‘akıl kim yok oldu

8-Bekâ bulmak dilersen var fenâ ol

Bekâya yol fenâya varmak oldu

9-Toz oldu kalkdı yerden götürüldü

Ayaklara şular kim toprak oldu

10-Cihânda ölmeden şular kim öldü

Ölümsüz dirliğe ol elyak oldu

11-Bu şöhretden geç Eşrefoğlu Rûmî

Ki ‘âşıklara şöhret âfet oldu

12-Elin çek fâriğ ol cümle cihândan

Sana çün bu cihân bir uğrak oldu

Dîvân-ı İlâhiyât, Milli Ktp. Yz/A 3306, 23b.

132

1-Hakk’ı sev Hak sevenlerden tolundurmaz cemâlini

Velî sevmeyene hergiz tadırmaz vaslı balını

2-Budur bil ‘âdet-i Mevlâ ki sevmez sevmeyen’aslâ

Kovar kurbı cîvârından eder bu’dı ‘azâbını

3-Tamu odundan artıkdır anın ayrılığı odu

Bu oda kimse yanmasın bu ayrılık firâkını

4-Bana ansız gerekmez cân bana ansız ne dîn îmân

Cemâli Ka’be’sin buldum ederim hoş bir tavâfını

5-Bana îmân u dîn oldur ki sevem ben anı kâmil

Ki kıble edinem dâ’im anın zülf-i siyâhını

6-Bu ‘akl u bu gönül bu cân bu mâl u mülk bu hânumân

Kamusunu verip aldım anın ‘aşkı belâsını

7-Bana ne ‘ilm ü ne fetvâ bana ne zühd ü ne takvâ

Beni şûrîde vü şeydâ kılıp içirdi aşkı câmını

8-İçip câmını mest oldum Ene’l-Hak demini urdum

Ne beni ne anı bildim veremezem nişânını

9-Ki andan yine bir câmı dolu sundu ve içirdi

Beni bir sahva çıkardı elinden saçdım alını

10-Şarab-ı sâfi içildi elinden alı saçıldı

Yüzünden bürka’ açıldı ‘ayân eyledi râzını

11-Bu râzı ol bilir kim ‘aşk anı mahv u fenâ kıldı

Fenâsız ‘ömre erişdi bulup dostun bekâsını

12-Bu Eşrefoğlu Rûmî’nin sözün ‘ârif bilir ‘ârif

Ne bilsin değme bir nâdân bu ‘uşşâkın kelâmını

133

1-Deli dîvâne eyledi ‘aklımı hayrân eyledi

Gözüm yaşın sel eyledi giryân etdi de gönderdi

2-Bir tûtîyem sükker yerem şeyhin medhini söylerem

Şeyh bâğçesinde yaylaram destân etdi de gönderdi

3-Şâhin yavrusuydum uçdum şeyhin tuzağına düşdüm

Nûrdan kadeh sundu içdim mestân etdi de gönderdi

4-Menem Eşrefoğlu Rûmî îmâna verdim küfrümü

Vîrâne gönlüm şehrini umrân etdi de gönderdi

134

1-Yine ‘aşk elçisi geldi erişdi

Yine ‘aşk kadehin cân dolu içdi

2-Yine cûş eyledi cânımda ‘aşkın

Yine mevc urdu dürler taşra saçdı

3-Yine Mansûr’layın hayrân u sekrân

Ene’l-Hak sırrını bu halka açdı

4-Yine cismim tılısmın bozdu ‘aşkın

Yine cânım kuşu pervâza uçdu

5-Yine cânım hümâsı şâhini var

Şikârın lâ-mekâna sürdü geçdi

6-Mekânsız lâ-mekânda seyrederken

Nişânsız bî-nişân saydına düşdü

7-Yine bu Eşrefoğlu Rûmî yine

Buluşdu dosta cânın saçı saçdı

135

1-Seni sen yavı kıl var kim dilersen bulasın anı

Muhal ola anı bulmak yitirmeyince sen seni

2-Bi-küllî varını terk et gidersen ana sensiz git

Bu yolun pâsbânı çok geçirmez sen ben olanı

3-Ana ermeğe cân vermek gerek iki cihân olmaz

Ezelden şöyle kalmışdır bu yolun âyin erkânı

4-Anı bulmak bilmek dilersen var ölügör ölmeden zinhâr

Ecelsiz ölmeyince bil kimesne bulmaz ol cânı

5-Harâb et yık makâmını değiş adını sanını

Sana bir göz açıla kim göresin şâh u sultânı

6-Eğerçi senden ol ‘âli anın senden gider yolu

Seni bil sen seni bil tâ bilesin ol yüce hânı

7-Seni sen ten ü cân sanma ya ‘akl ya gönül ya nefs

Ya âdemdir deme değme beşer sûretli hayvânı

8-Var Eşrefoğlu Rûmî sen seni ko dosta git dosta

Bu varlıkdan fenâ olgıl dilersen bulasın anı

“gine” kelimesi “künhe” şeklinde de okunmalıdır.

“Fakirlik benim iftiharımdır” (Bu rivayet, tasavvuf kültüründe yaygın olarak kullanılmakla birlikte temel sahih hadis kaynaklarımızda yer almamaktadır.)

Bu kelime “katip, müsteşar” gibi anlamlara gelen “debîr” (dal, be, ye, re ile) şeklinde okunmaktadır. Yazmalarda rastlamamakla birlikte “bir kere söyle” anlamında “di bir” (de bir) de olabilir.

“Andolsun biz, cinler ve insanlardan, kalpleri olup da bunlarla anlamayan, gözleri olup da bunlarla görmeyen, kulakları olup da bunlarla işitmeyen birçoklarını cehennem için var ettik. İşte bunlar hayvanlar gibi, hatta daha da aşağıdadırlar. İşte bunlar gafillerin ta kendileridir.” A’raf, 7/179.

“ilk öğüdünü” ibaresi bazı yazmalarda “elin öğdünü” şeklinde de geçmektedir.

İkinci mısra bazı yazmalarda “Sorarsan ehl-i derdin bir demidir” şeklindedir.

den: deyin ki.

“Onlara, Allah’ın size rızk olarak verdiği şeylerden hayra harcayın, dendiği zaman, o kafirler, müminler için, Allah’ın dileyince doyurabileceği kimseyi biz mi doyuracağız? Siz apaçık bir sapıklık içinde değil de nesiniz? dediler.” Yâsîn, 36/47.

“büklülerde” bazı nüshalarda “bulutlarda” şeklindedir. Bük sahil

demektir.

“var” kelimesi bazı nüshalarda “bu” şeklindedir.

“Allah’ın izniyle ölüleri diriltirim” Âl-i İmrân, 3/20.

“azdırır” kelimesi bazı nüshalarda “arzusudur” şeklindedir.

“O hâlde beni anın, ben de sizi anayım.” Bakara, 2/152.

“Elâ inne evliyâ allâhi lâ-havfun aleyhim ve lâ hum yahzenûn.” (Bilesiniz ki Allah’ın dostlarına korku yoktur; onlar üzülmeyecekler de. Yûnus, 10/62).

Bu nutk-ı şerîf, Yunus Emre’nin şu kıt’a ile başlayan nutkuna nazîredir:

Dutgıl bir Tanrı hâsını

Gel ikrâr et erenlere

Sileler gönlün pâsını

Gel ikrâr et erenlere

*

Öyle bir berkitgil ahdin

Hem mâlın olsun hem rahtın

Hakk’ı bilmek olsun cehdin

Gel ikrâr et erenlere

*

Erenlerdir Tanrı hâsı

Silerler gönülden pâsı

Dostıladır mu‘amlesi

Gel ikrâr et erenlere

*

Gider gönül teşvîşini

Bezeme hoyrat nakşını

Uçurmadın cân kuşunu

Gel ikrâr et erenlere

*

Geç bu uzun endîşeden

Erdire nefsin uşadan

Bakmagıl dosta taşradan

Gel ikrâr et erenlere

*

Bu cân sana bâkî kalmaz

Anda varan girü gelmez

Son pişmânlık assı kılmaz

Gel ikrâr et erenlere

*

Bu dünyâyı elden bırak

Âhirete eyle yerak

Erenlerden olma ırak

Gel ikrâr et erenlere

*

Eger seversen Allah’ı

Hoş nidâ eyle o şâhı

Hak rahmet ider va’llâhi

Gel ikrâr et erenlere

*

Yûnus sen pişmân olmadan

İrişgil ere ölmeden

Bu dünyâ sana gülmeden

Gel ikrâr et erenlere

“bihâr” kelimesi bazı nüshalarda “buhâr” şeklinde de harekelendirilmiştir. Kanlı yaş akıp denize benzediği için bihâr şeklini tercih ettik.

“hû” hı ile huy, mizaç anlamındadır.

“Onunla arasındaki mesafe, iki yay kadar, yahut daha az kaldı.”

Necm, 53/9

“Onlara (havf) korku yoktur.” Bakara, 2/112

“Bir de Rabbin, Âdemoğullarından, bellerindeki zürriyetlerini alıp da onları kendi nefislerine şahit tutarak: Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” dediği vakit, “Pekala Rabbimizsin, şahidiz” dediler. (Bunu) kıyamet günü “Bizim bundan haberimiz yoktu.” demeyesiniz diye (yapmıştık)”. A’râf, 7/172

“serbâz-ı ünsîyem” tamlaması bazı nüshalarda “şahbâz-ı enîsem” şeklindedir.

Bu mısrada muhtemelen bir istinsah hatası var, gideremedik.

“Irci‘î: dön Rabbine.” Fecr, 89/28.

MESNEVÎLER

1

1-‘Ârifi gör değme sözü söylemez

Değme bir söze cevâb eylemez

2-Ger yürüye ger yata ger otura

Her nefes hâşâ ki bîhûde vere

3-Uykusundan uyanır Allâh der

Her nefes kim vere Yâ Rab âh der

4-Gecelerin ekserini uyumaz

Gâh tesbîh gâh namâz gâh niyâz

5-Kimseyi ya medh ya zem eylemez

Ya bu yavuz ya iyi olsa demez

6-Tanmayıp tutar Hak’ın fermânını

Hak yoluna teslîm eyler cânını

7-Zâyi‘ etmez bir demi bir sâ’ati

Zikr ü tesbîhdir dilinde ‘âdeti

8-Çün dilin tutdu söz söylemedi

‘Âlem içre söylenü kaldı adı

9-Bunda işlerin bitirip gitdiler

Vardılar ol ulu şâha yetdiler

10-Uşda kaldık nefs elinde biz zebûn

Cânlarımıza bu nefs urdu düğün

11-Yâ İlâhî sen medet kılgıl bize

Sen sabırlık ver bizim dilimize

12-Eşrefoğlu Rûmî sen tut dilini

Hazrete ‘arz eyle her dem hâlini

13-‘Âlime’s-sırrı ve’l-hafiyyât ol durur[34]

Her kula Kâdiyü’l-hâcât ol durur[35]

2

Münâcât

1-İlâhî seyyidî Settâr u Mevlâ

Yine dergâhına geldim Hüdâ’ya

2-Benim hâcât ile gönlüm doludur

Velî n’idem ki nefsim bedhûludur

3-Günâh yükünü arkama uruban

‘Aciz toprağına yüzüm sürüben

4-Tevâzu‘ birle el sana götürdüm

Kapına yüz karasını getirdim

5-Bilirim pâdişâh-ı bî-niyâzsın

Sana yalvaranı mahrûm komazsın

6-Verirsin kullarına istediğin

Bilirsin her kulunun ne dediğin

7-Yer gök ehli hep senden umarlar

Kamusu hazretine yalvarırlar

8-Benim dahi günâhım çok elim dar

Kapına geldim ey Settâr ü Gaffâr

9-Getirirem şefi‘ ol Mustafâ’yı

Nebîler serveri kân-ı vefâyı

10-Senin anınla dostluğun hakıçün

O dostlukla olan mestlik hakıçün

11-Dilerim hazretine ere âhım

İşitip ‘afv edesin hep günâhım

12-‘İnâyet gözüyle bir kez bakasın

Beni hâşâ kim odlara yakasın

13-Bu îmân hil‘atin âhir nefesde

Çıkarıp kılmayasın beni haste

14-Beni ‘uryân u rüsvây etmeyesin

Götürüp beni oda atmayasın

15-Zebânîler eline vermeyesin

Kapından horluk ile sürmeyesin

16-Şuna kim sen îmân ihsân edesin

Anı andan geri nite alasın

17-Göçicek cânımız işbu bedenden

Ayırmagıl bizi ey Hak imândan

18-Bu Eşrefoğlu Rûmî zâr u miskîn

Kapına geldi aç u yalın ayağın

19-Seni senden diler ol şey’en-lillâh[36]

Ayırma anı dîdârından Allâh

20-Ki sendendir sana ermeğe çâre

Senin derdinden oldum hoş avâre

21-Visâlin lengeriyle durgur anı

Dîdârın şerbetiyle kandır anı

22-Ümîdisin iki ‘âlemde ancak

Bilir kim sensin ol ma‘bûd-ı mutlak

23-Du‘âmı kıl kabûl eyle beni şâd

Bi-hakk-ı Ahmed ü Mahmûd Muhammed

3

Pendnâme

1-Var kanâ‘at ihtiyâr et sabr ile

Kim kanâ‘at etse gizli genc bula

2-Sabr eden kullarını Allâh sever

Sabr edenleri Çalap kendi öğer

3-Sabr edenlerdir murâdına eren

Sabr edenlerdir behiştde ön giren

4-Sabr edenler bulur ecr-i bî-hesâb

Sabr edenlere ağu sükker cülâb

5-Sabr edenler evliyâ oldu kamu

Uçmak oldu sabr edenlere tamu

6-Kim ki sabr ede belâsına Hakk’ın

Rahmet’ullahi aleyh adın okun[37]

7-Kim ki tâ‘at zahmetine sabr ede

Sorusuz dosdoğru uçmağa gide

8-Kim ki kakıdığı dem sabr eyleye

Hak anı rahmet hânıyla toylaya

9-Kim ki yoğa sabr ede varın vere

Şeksiz ol Hakk’ın didârını göre

10-Sabr ile ma‘lûm olur esrâr-ı Hak

Sabr ile bilindi her müşkil sebak

11-Sabr ile toprağı altûn etdiler

Sabr ile gökdeki kuşu tutdular

12-Sabr ile düşmâna buldular zafer

Sabr eden dermâna her derde erer

13-Yâ İlâhî Eşrefoğlu Rûmî’ye

Sen sabırlık ver ki ‘aşkına döye

14-‘Aşkına taşlar dağlar döymedi

İlla sâbirler bu ‘aşka doymadı

4

Pendnâme

1-Çok yiyenlerdir ‘ibâdet etmeyen

Çok yiyendir yola doğru gitmeyen

2-Çok yiyendir bu işi başarmayan

Çok yiyendir Hak didârın görmeyen

3-Çok yiyendir nefis arzûsun kovan

Çok yiyenlerdir bu dünyâyı seven

4-Çok yiyenlerin kulakları sağır

Çok yiyenlerin teni olur ağır

5-Çok yiyenler gaflete dalmış durur

Çok yiyenler dünyâya kalmış durur

6-Çok yiyenler durur kâfir hasleti

Çok yiyenler göre yarın mihneti

7-Çok yiyenlerin gözü görmez yolu

Çok yiyenlerin zikir etmez dili

8-Çok yemeklik key ulu mihnet durur

Az yemeklik bil büyük devlet durur

9-Az yemeklik enbiyâlar hasleti

Az yiyenlerle Hakk’ın ‘inâyeti

10-Az yiyenlerdir Hak’a gönül veren

Az yiyenlerdir cennete ön giren

11-Az yiyenlerdir cennete doğru giden

Az yiyenlerdir dün gün tâ’at eden

12-Az yiyenlerin olur nefsi halîm

Az yiyenlerin olur kalbi selîm

13-Az yemekden evliyâ olur kişi

Az yiyenlerin Hak durur teşvişi

14-Az yiyenler söylese hikmet durur

Az yiyenler bakdığı ‘ibret durur

15-Az yiyenlerin Hak ile sohbeti

Az yiyenlerin âlîdir himmeti

16-Kim ki az yer az söyler az uyur

Eyliğe yavuzluğu değşirilir

17-Eşrefoğlu Rûmî çok yemeği ko

Az yemeği edegör sen sana hû

5

Pendnâme

1-Bu uyku râhatına olma mağrûr

Sakın kim etmesin Hak’dan seni dûr

2-‘Ömür sermâyesini yele verme

Bidâ‘atını kamu seyle verme

3-Bu uyku bilin şeytân tuzağıdır

Cemî‘-i a’zânın uyku bağıdır

4-Uyuma gaflet ile her geceler

İşitdin hiç uyumadı niceler

5-Eğerçi uykuya Hak dedi râhat

Velâkin demedi subha değin yat

6-Şular kim uyudu durmadı dünle

Tut anı oldu evi ana sinle

7-Bil andan yeğ öten kümesde bednûs

Çağırıp zikr‘ullâh ider o horûs

8-Geçer uykudan bu dünler seherler

Uyanıp kılmadın derd ile âhlar

9-Bu uyku gaflet ile seni yıkdı

Ki ‘aklın nefsin elinden sınıkdı

10-Nice gaflet nice uyku uyana

Zihî mağbûnluk uykuya uyana

11-Ne yatarsın ey Eşrefoğlu Rûmî

Gör e ‘âşıkları yatur uyur mu

6

Pendnâme

1-‘Uzlet ehli doğru gider cennete

‘Uzlet ehli uğramaz hiç mihnete

2-‘Uzlet ehlinin riyâsız tâ‘ati

‘Uzlet ehlinin Hakk’adır himmeti

3-‘Uzlet ehlidir Çalap sevdiği kul

‘Uzlet ehlidir atâ verdiği kul

4-‘Uzlet ehli bilişir Allah ile

‘Uzlet ehli buluşur ol şâh ile

5-‘Uzlet ehlidir seven hem sevilen

Sen bu ‘uzletden kaçarsın pes neden

6-‘Uzlet et kim sevesin sevilesin

İrte halk ağlayıcak sen gülesin

7-‘Uzlet edip oturan insân olur

Hergelede yürüyen hayvân olur

8-Kim halkdan kesilir Hakk’a ulaşır

Hakk’ı koyandır ki halka dolaşır

9-Galabadan çık Hakk’ı halvet istegil

Hakk’ı halvetde bulursun belli bil

10-Dostu bulan cümle halvet buldular

Her kimi kim dost diler halvet diler

11-Eşrefoğlu Rûmî halkdan yüz çevir

Ol ulu dergâha var yüz yere ur

11-Ol durur ol cümle derdlere devâ

Andan artığı kamu nefs ü hevâ

7

Pendnâme

1-Başı ko tevhîdi koma zinhâr

Cân verip tevhîdden ayrılma ey yâr

2-Tevhîd olur zîrâ sermâyen senin

Cân içindeki asıl mâyen senin

3-Tevhîdi terk etme zinhâr ey ‘azîz

Tevhîd için eyle gönlünü temîz

4-Her kimin kim tevhidi yok cânı yok

Cân mıdır ol cân kim anın îmânı yok

5-Tevhîd eden dildir ol yanılmayan

Tevhîd edendir tamuda kalmayan

6-Tevhîd eden dil Hakk’a tanık ola

Tevhîd eden gözler uyanık ola

7-Tevhîd edeni oda yakmayalar

Boynuna zencîrleri takmayalar

8-Tevhîd edenden kaçar şeytân-ı la‘în

Tevhîd eden mekr-i şeytândan emîn

9-Tevhîd ehlidir Hakk’a doğru giden

Tevhîdi koyandır ol eğri giden

10-Her ‘amel kim kılasın tevhîd ile

Zerresiyle yer ü gök tamâm dola

11-Yer ü gök ehli kadar kılsan ‘amel

Tevhîd olmazsa olur kamu zagal

12-Tevhîdi sen gaflet ile demegil

Gönül cânı ile tevhidi söylegil

13-Mü’minin tevhîdi kaç yerde gerek

Cânda gönülde vü hem dilde gerek

14-Cândan öte tevhîde vardır makâm

Hâs bilir anı velî bilmez ‘avâm

15-Tevhîdini muhkem eyle cânda sen

Dimegil tevhidi ancak dilde sen

16-Muhkem olmak diler isen tevhîdin

Tevhidi cân u gönülde berk edin

17-Tevhîdi muhkemdir ol azâd olan

Tevhîdi muhkemdir anda şâd olan

18-Tevhîdin muhkem ise buldun Hakk’ı

Tevhîdin yoğise sen oldun şakî

19-Şunların kim dili söyler tevhîdi

Cânı bilmez nicedir tevhîd tadı

20-Ol behâyimden dahi azgın durur

Cîfe öğer sanki bir kuzgun durur

21-Oldur ol hak dediği gâfil kişi

Zihî kim düşvâr olur anın işi

22-Var durur Kur’ânda âyet bu söze

Hak Çalab Belhüm edall dedi bize[38]

23-Eşrefoğlu Rûmî’nin sen yâ Ganî

Cân içinde muhkem et tevhîdini

24-Dili zâkir gönlü ‘âşık cânı mest

Tevhîdin ederdi olmadan elest

25-Kamu yerde tevhîdini söylesin

Cânı tevhîdinden ayrı olmasın

Sırları ve gizlilikleri bilen (Allah).

Bütün ihtiyaçları yerine getiren (Allah).

“Allah için bana yardım”

“Allah’ın rahmeti üzerine olsun”

“İşte bunlar hayvanlar gibidirler. Hatta daha da aşağıdırlar.” A’râf, 7/179.

KIT’ALAR

KIT’ALAR[39]

1-Gel uy bu ‘aşka kim bu ‘aşk bekâdır

Bu ‘aşkın dâ’imâ meyli Hakk’adır

Dilersen kim göresin Hak cemâlin

Bu ‘aşk gözgüsüne her dem baka dur

2-Bu ‘aşkın gözgüsü yoklukdur ey cân

Bu gözgüde görünür rûy-ı sultân

Bu gözgünün kılıfıdır dü ‘âlem

Bu gözgüde ne küfr var hod ne îmân

3-Münezzehdir bu gözgü dü cihândan

Ferâgatdir kamu assı ziyândan

Anınçün değmeler vasf edemezler

Nihândır ‘aşk nihân-ender-nihândır

4-Bu ‘aşk yolunda sen seni târumâr et

Bu mâristânda sen seni bîmâr et

Bitir bu ‘aşk ile ‘aklı tamâm et

Yeter varlık sana ‘aşk ‘aşkı yâr et

5-Bu ten dükkânını var eyle yağmâ

Başından ta ki gide külli gavgâ

Kamu sevdâları hep ardına at

Gönlünü dost ile karşı şöyle tenhâ

6-Gönül iklîmini dosta bağışla

Gönülsüz gir yola sen dahi başla

Vücûdun oyna bu meydân içinde

Varılmaz bu yolu cân ile başla

7-Bu yolda cân u baş hergiz anılmaz

Bu dünyâ âhiret sağışa gelmez

Velî bî-cân olanın kadri artık

Anınçündür ki ‘âşık câna kalmaz

8-Nitekim sende senlik ola mevcûd

Kalasın senliğinde şöyle merdûd

Ki Mûsâ dedi Erni yâ ilâhî

Mûsâ’ya Len terânî didi Ma‘bûd[40]

9-Çü Musâ kendiden mahv oldu gitdi

Musâ’ya Hak tecellî andan etdi

Anınçündür ki ‘âşık varını hep

Getirdi tîz bâzârda yoğa satdı

10-Bu ‘aşk yolunda yokluk oldu ‘izzet

Bulunmadı yoğ olmayınca vuslat

Visâlin isteyü yokdan yoğa git

Zirâ yoklukda yokdur zerre ‘illet

11-Sabrı muhkem olan insân evliyâdır evliyâ

Pek sabırsız olan âdem eşkiyâdır eşkiyâ

Hak Ta’âlâ’nın kanâ‘at eyleyen verdiğine

Görmez ol yoksulluk aslâ ağniyâdır ağniyâ

12-Budur yokluk ki sen senden geçesin

Fenâ suyun sâkîden içesin

Tamâmet varlığından el yuyasın

Seni bunda koyup dosta kaçasın

13-Bu varlığın sana yavlak tuzakdır

Tuzakdan kaçmağa key er gerekdir

Gel imdi bendleri merdâne kes kim

Tuzağa tutulan dostdan ırakdır

14-Sözüm anladın ise ey karındaş

Bu sırrı keşf edip uş eyledim fâş

Eğer ‘âşık isen al bu sözümden

Kamu sermâyeni var eyle târâş

15-Bu dünyâ maksûdu âhret murâdı

Bulardır aldayan biliş ü yâdı

‘Âşıklar yolu bu yoldan dahi dûr

‘Âşık dosta gider açıp kanadı

16-Bu yolda gerçek isen câna kalma

Cihânın varlığın bir çöpe alma

Bu kımıldı bu cünbiş verme alma

Kamu bir düş gibi bu gitme gelme

17-Bu düşe pes niçin aldana ‘âkil

Gönül vermez buna illâ ki gâfil

Bu gâfil kişiler hayvân gibidir

Olur hayvân dahi hep ‘ıyşa mâ’il

18-Ey gözlü kişi buna anlayu bak

Buna gönül verenlerdir ahmak

Bîhûde yerlere ‘ömrü çürütme

Fenâdır bu fenâ gerçek muhakkak

19-Bilir ‘âşık niçin geldi cihâna

İnanır ‘akl ile düşmez gümâna

Ne işe geldi ise anı bitirir

Yemez içmez uyumaz kana kana

20-Bu dünyâ zevki nefsânîlerindir

Bu nefs için cehennem key derindir

Bu nefsin ‘işreti zevki tamâmet

Cehennemde nedir kandır irindir

21-Murâd-ı nefs için her iş kim ola

Ol iş murdâr u mühmel şöyle kala

Yarın Hak hazretine kığrılacak

Seninle hazrete ol bile gele

22-Seni Hak reddede ‘aybın ola fâş

Sana ol mühmel iş çün oldu yoldaş

Beze senden nebîler hep velîler

Üşe sana zebânîler ura taş

23-Cehennem esfeli ola sana yurt

Ne deyvere ol vakt işbu savul yort

Karıncadan za‘îf olasın anda

Zîra bunda işitmedin mi öğüt

24-Ne denli bunda nefsin şâd edesin

Yarın pişmân olup feryad edesin

Uralar mıkra‘a diyeler üskût

Ey nefse uyan ol vakt n’idesin

25-Gelin insâfa ey nefse uyanlar

Demidir kim uyana uyuyanlar

Döneler Hakk’a nefsi terk edeler

Bağışlanır bugün tevbe edenler

26-Tîz edin tevbeyi kon va‘deyi siz

Ecel avlayı yürür tutar ansız

Düşürür dâmına elbetde bir gün

Bozulur işbu düzgünler gümânsız

27-Bu mekkâreye igen de bakışma

Tama‘ edip buna berk berk yapışma

Bu ‘ömre izze câna tekye urma

Bugün meydân benim deyi çapışma

28-Bu fettâna gönül gözüyle bakma

Benim deyi buna gönül bırakma

Bunun sihri tuzağına tutulup

Bunu yapıp varacak yeri yıkma

29-Bu dünyâ kimseye mülk olmadı mülk

Sana denilmedi mi Limeni’l-mülk[41]

Buna benim diyen key bî-edebdir

Pes evvel âhir oldu mâlike’l mülk[42]

30-Berây-ı maslahat bir el ucuyla

Bakar isen dahi bir göz ucuyla

Zirâ senden bunu yine alırlar

Birine dahi verirler güç ile

31-Bu Eşrefoğlu Rûmî görür ‘âlem

Örümcek evine benzer dahi kem

Buna rağbet gözüyle bakmadı hiç

Bunu kılmadı tâleb oldu ebsem

32-Üzüldü küllî sebebden nesebden

Rızâ verdi kazâya her tarafdan

Bu böyle ya şu şöyle olsa demez

Eğer kahr u eğer lutf küllîsi Hak’dan

33-Eğer tâlib isen iş böyle gerek

Eğer kâzib isen ko çekme emek

Odur tâlib Hakk’ı isteye dün gün

Gerekmez halk ile almağ u vermek

34-Bu halkdır tâlibi yoldan ileden

Bu mahlûkdan kesilir Hakk’a giden

Yine meşgûl isen oldur murâdın

Murâdındır seni her yana yiden

35-Murâdından öte yok sana menzil

Murâd maksûdundur ma’bûd’un bil

Kamudan el çekip fâriğ gereksin

Murâddır ki murâd olursa bir kıl

36-Seni Hak’dan cüdâ eder o bir kıl

O bir kıldan dahi sen key hazer kıl

Hicâbdır bil hicâb ender hicâbdır

Gerekse ol kılı yüz kıla var dil

37-‘Adûn bilgil seni Hak’dan ayırsa

Zebânın bil hûr u gılmân olursa

Tama‘ kılma sekiz uçmağa zinhâr

Bezenip sana karşı gelirse

38-Cehennem korkusın uçmak umasın

‘Âşık anmaz buların hiç birisin

Gözün yumdu çün evvel dosta yöneldi

Kamu kırdı geçirdi nefs çerisin

39-‘Âşık bu sözden anlarsa cevâbı

Pes açdı ma‘nâ yüzünden nikâbı

Bular ‘aşk şerbetini içdi kandı

Gâfiller su sanıp kovar serâbı

40-Bu râzı Eşrefoğlu Rûmî açma

Sınırı bekle zinhar öte geçme

Bu ‘aşk deryâsının gevherlerini

Çıkarıp olur olmaz yere saçma

41-Ki nadân eline düşmeye gevher

Sanır nâdân anı bir kuru mermer

Ya alır kem bahâya satar anı

Ya alır bıraka kor kalır ebter

42-Gel imdi Hakk’a tâlibsen karındaş

Var evvel iste bul bir yahşı yoldaş

Anı mürşid edin berk tut elini

Seni menzile ilte kurtarasın baş

43-Kılavuzsuz bu yola varamazsın

Bu müşkil işi sen başaramazsın

Seni cem‘ etmeğe bir kimse gerek

Dağılmışsın seni devşiremezsin

44-Bu yolda bekçiler var hiç uyumaz

Geri döndürür usanları komaz

Bu yolda iz ü toz hergiz belirmez

Bu yoldan nâm ü nişân kimse vermez

45-Pes öyle olsa lâ-büddür kılavuz

Kılavuz da gerek kim ola key uz

Bu sarp yolları asân ede sana

İnişi yokuşu göstere düpdüz

46-Nice bin evliyâlar geldi geçdi

Nice yüz evliyâ bunda seğirtdi

Birisi kılavuzsuz varmadı

Bu yola bunları mürşid iletdi

47-Muhammed kim habîb-i hazret idi

Dükeli mahlûka ol devlet idi

Yer ü gök tamu uçmak gece gündüz

Bular olmaklığa sebeb ol idi

48-Bu yola ol delîl ile yürüdü

Delîl oldu Cebrâ’il ana indi

Getirdi Cebrâ’îl çekdi Burâk’ı

Resûl Mi‘râc’a çıkdı ana bindi

49-Gerekmiş tâlibe elbetde mürşid

Olur pes mürşide uyan muvahhid

Eğer mürşide uymazsan ey tâlib

Olursun sen ya dehrî yâhûd mülhid

50-Bu yola kim ki girer ise delîlsiz

Anı şeytân kodu dînsiz îmânsız

Gerekdir bil gerekdir bir kılavuz

Varımazsın bu yolu kılavuzsuz

51-İlâhî tâlibi mürşide duş et

Anın mürşid ile vaktini hoş et

İlâhî tâlibine derd bağışla

Pişir derdin oduyla perverîş et

52-İlâhî tâlibine ver kanâ‘at

Kanâ‘at sabr ile muhkem irâdet

Cefâya sabr ede bula vefâyı

Kanâ‘at eyleye bula harâret

53-Bu sözü Eşrefoğlu Rûmî söyler

Hakk’ın tâliblerini tenbîh eyler

Kimin zâtında kim gevheri vardır

Murâd maksûdundur bir sözden anlar

54-Var ey zâhid var ki ‘aşk yolun değil

Söyleyem sanma ki aşk dilin değil

Bunda ki şâhin gerek şahbâz ola

Yoksa karganın evi seklik değil

55-Sanmagıl bu ‘aşkı sen kâğıtdadır

‘Aşkı kâğıtda diyenler mürdedir

‘Aşkı yazmadı kalem var ey fakîh

‘Aşk ezelde cân ile perverdedir

56-Yoğ idi levh u kalem ‘aşk var idi

‘Âşık u ma‘şûk u ‘aşk bir yâr idi

‘Aşk u âşık u ma‘şûk bir iken

Cebrâil ol arada ağyâr idi

57-‘Aşk dilini yine ‘âşıklar bilir

Ol ezel ‘aşka ulaşıklar bilir

‘Aşk dilinden ‘aşk mestleri

Ol dili sanma ki ayıklar bilir

58-‘Aşkı isteme kitâbdan ey fakı

Bu kitâbda aşk yokdur dost hakkı

Bulmayasın ‘aşkı kıyl u kâl ile

Var gerek ‘ilmin yüzün yüz yıl oku

59-Zâhidin yolu dolamaçdır ırak

‘Âbidin yolu ta‘âb ile firâk

‘Âşıkın yolu yakın hem doğrudur

Vasl-ı ma‘şûk ‘âşıka olur durak

60-Ol ezel bâğında biz bir gül idik

Dosta karşı söylenir gulgul idik

Bunda nite dek dura bu dilimiz

Çünki anda şûrîde bülbül idik

61-Biz ezelden ‘aşkı tuta gelmişiz

Ta ebed dost vaslın uta gelmişiz

Dost ile peymânı berk eylemişiz

Bunda ‘aşk dürrin sata gelmişiz

62-İki âlemden ötedir ‘aşk ili

Lâ-mekân kafından aşar ‘aşk yolu

Her tasavvurdan münezzehdir bu ‘aşk

Söylenir bî-harf u bî-savt ‘aşk dili

63-Biz bu ‘aşkı candan önden bulmuşuz

‘Âşıkı ‘aşk u ma‘şûk bir bilmişiz

Medresesinde bu ‘aşkın biz ezel

Okuyup her ‘ilmi hâsıl kılmışız

64-Hak müderrisdi bize ol medresede

Yoğudu müşkilimiz her nesnede

Bunda ol ‘ilmi nite unudavuz

Ya nite aldaya bizi müfsede

Bu bölümdeki şiirler yazmalarda “Kıta’ât” veya “Rubâiyyât” adı altında toplanmıştır. Başlıktaki “Rubâiyyât” kavramını “dörtlük” şeklinde almak gerekmektedir.

“Ey Rabbim, göster bana kendini de bakayım sana” dedi. Rabbi ona buyurdu ki, “Beni katiyyen göremezsin ve lâkin dağa bak, eğer o yerinde durabilirse, sonra sen de beni göreceksin” A’râf, 7/143.

“Bugün mülk kimindir?” diye sorulur. Cevaben “Tek ve kahhar olan Allah’ındır.” (denir). Mü’min, 40/16.

Âl-i İmrân, 3/26.

ŞİİR DİZİNİ

ŞİİR DİZİNİ

1.-Bu gönül derîçesinden yine bir nûr oldu peydâ

‘Aklımı başımdan aldı beni kıldı deli şeydâ

2-‘Aşk beni yağma kılıpdır sen beni sorma bana

Ben beni bulımazam nite haber verem sana

3-Yine cânım dimâğına erişdi ol lezzet-i dost

Gerekmez iki cihân çün ele girdi fırsat-ı dost

4-‘Aşk ile vîrân olan oldu ‘imâret tâ ebed

Hordur ol her dü-cihân oldu selâmet tâ ebed

5-Nakkâşımız bizi ezel bî-levn ü renk yazıp durur

Levh-i gönülden gayrının nakşını hep bozup durur

6-‘Aşkın odu şol câna kim eser kılar

Her dem anı belâ oklarına siper kılar

7-Sen ezel sultân idin şimdi niye oldun esîr

Eksiği yok bay idin böyle neden oldun fakîr

8-Gönül derdi ile yârin ‘aceb şûrîde şeydâdır

Bu ‘aşk içinde sankim ol bugün Mecnûn-ı Kaysâ’dır

9-Ger ola ‘ömrüm cihânda sad-hezâr

Sanmanız benden gide bu derd-i yâr

10-Yüreğime dost derdi urdu türlü yareler

Hiç tabîbler ana kılmaz ne devâ ne çâreler

11-Bu fenâya sen neden böyle gönül verdin ey yâr

Ey ‘aceb düşmez mi hergiz ögüne ol Bâki yâr

12-Şol ki cân vermez bu yolda pes niçin cânân diler

Müdde’îdir ko anı kim dostu ol yalan diler

13-Her kimin kim ‘aşkı yok hayvân durur

Gerçi kim sûretde ol insan durur

14-Gönlüm alanın sözünü dâ’im söyleyesim gelir

Derd hûnuyla ‘âşıkları her dem toylayasım gelir

15-‘Âşıkın gönlü hemîşe ‘aşk ile pür-nûrdur

Ol gönül nite öle çün ‘aşk ile ma‘mûrdur

16-Ey gönül bir derde düş kim anda dermân gizlidir

Gel karış bir katreye kim anda ‘ummân gizlidir

17-Gönlümün her kûşesinde ‘arş-ı Rahmân gizlidir

Katremin her katresinde bahr-i ‘ummân gizlidir

18-Bir dem dilim tuta idim ‘aşk komaz beni söyledir

Aceblemen söylediğim ‘aşkın ‘âdeti böyledir

19-‘Aşk ile âvâre olan dünyâda kârı n’ider

Gönlünü ol yâre veren bir dahi yâri n’ider

20-Kim ki dost yolunda terk-i cân eder

Dost ana didârını ihsân eder

21-Seni bunda komazlar gönlünü bundan götür

Terk eyle kibr ü kîni bir gönül ele getir

22-Kendi tatlı cânına nefsin yavuz yoldaşdır

Nefsine uyma şâhım aldar seni kallâşdır

23-Gönül dostun cemâl âyînesidir

Gönül kim pas ola dostun nesidir

24-Senin ‘aşkın bana mezheb ü dîndir

Seni her kimse kim sevmez bî-dîndir

25-Benim derdim emi yârin gamıdır

Bu zahmım merhemi gözüm nemidir

26-‘Âşıklar iki cihânda nefs murâdın almayalar

Ağlayalar dün ü günü şâd oluban gülmeyeler

27-Bahr-i ‘ummân kuşuyum yerim mekânım andadır

Bunda avım süregeldim dü cihânım andadır

28-Halkı kodu Hakk’a tutdu yüzünü dervîşler

Halka bakmaz Hak’dan ayırmaz gözünü dervîşler

29-Dostun yüzin gören cânlar bunda nite karâr eder

Dostu her dem andığınca cânı tenden firâr eder

30-N’ideyim sabr eder isem dil ü cân oda yanar

Velî âh eyler isem kevn ü mekân oda yanar

31-Bir damla damlatdı Allah bir kurusu yaşı nedir

Bir şehir yaratdı Allah yâ toprağı taşı nedir

32-N’olur ise ko ki olsun n’olısar

Tek gönül Allâh’ı bulsun n’olısar

33-Kande ararsın anı kim yine ol cân sendedir

Câna cânan isterisen yine cânân sendedir

34-Cemâlin seyr edip ismin andığım

Bize himmet eyle Şeyh Abdülkâdir

‘Aşkın ile pâslı gönlüm açtığım

Bize himmet eyle Şeyh Abdülkâdir

35-Cân verir ‘âşık bu yolda kasd-ı cânân eylemez

Küfr ile kılmaz ‘adâvet meyl-i îmân eylemez

36-Bu ‘aşk düşdü cânımıza bahâr eyledi kışımız

Kaygı bulutların sürdü komadı hiç teşvîşimiz

37-Bana sen cân yetersin cân gerekmez

Seni gerek seni kevneyn gerekmez

38-Müflisiz iki cihânda ‘aşka verdik varımız

Pîşemizdir dost sevmek koduk özge kârımız

39-Bu nice dertdir ki düşdü câna dermân istemez

Artırır günden güne derdini noksân istemez

40-Bu ‘akl u fikr ile ol cân bulunmaz

Nice yıl oldu sergerdân bulunmaz

41-Bu ben bîmâra yok tîmâr hergiz

Bu resme olmaya bîmâr hergiz

42-Bî-‘âr olagör kim ‘âr ile yâr ele girmez

Dek durmak ile rü’yet-i dîdâr ele girmez

43-Ben derdimden inler idim derdim bana dermân imiş

Bî-derd olan kimselerin den adı müselmân imiş

44-Seni seven ‘âşıkların

Gözü yaşı dinmez imiş

Seni maksûd edinenler

Dünyâ ahret anmaz imiş

45-Câna cefâ kıl yâ vefâ

Senden hem ol hoş hem bu hoş

Ya derdin gönder ya devâ

Senden hem ol hoş hem bu hoş

46-Elvedâ‘ ey mâh-ı tâbân elvedâ‘

Elvedâ‘ ey mihr-i Yezdân elvedâ‘

Elvedâ‘ ey âfitâb-ı şer‘-i dîn

Elvedâ‘ ey mâh-ı tâbân elvedâ‘

47-Şol zamân kim ben ol dostdan ayrı düşdüm oldum ırak

Hasret ü derd ü âh ile çok ağladım tutdum firak

48-Yüreğime şerha şerha yaralar urdu bu ‘aşk

Gâret etdi gönlüm evin yağmâya urdu bu ‘aşk

49-Cihânı hiçe satmakdır adı ‘aşk

Döküp varlığı gitmekdir adı ‘aşk

50-Cefâ vü renc ü mihnetdir adı ‘aşk

Firâk u derd ü firkatdir adı ‘aşk

51-Her kime kim şu‘le bırakdı bu ‘aşk

Âleme düpdüz anı çakdı bu ‘aşk

52-Dost yoluna gidenlere eydem nice gitmek gerek

Kimin ile yoldaş olup kimleri terk etmek gerek

53-Bu gönlüm derdine düşdü Hûda’nın

Unutdu zevkini iki cihânın

54-Ben dost hevâsına düşdüm özge hevâ neme gerek

Başımda dost sevdâsı var gayrı sevdâ neme gerek

55-Ey gönül var kim bu derdden sen haberdâr olmadın

Anın içindir bu yolda sen ciğer-dâr olmadın

56-Kanâ‘at gencine elin meğer erişmedi senin

Anınçün nefsin ucundan bırakdın mihnete cânın

57-‘Arşdan yüce kurulmuş sayvânı dervîşlerin

‘Arş kürsî levh u kalem hayrânı dervîşlerin

58-Ey dirîga geçdi ‘ömrün kendözüne gelmedin

Bir gün ansızın göçersin yol yarağın kılmadın

59-Uyardım sizi bu yolda dek bizimle geli görün

Akun arkun bu dünyânın ardından kesiligörün

60-Âşık olan ‘âşıkın

Sâdık olan sâdıkın

Mahbûbudur Halık’ın

Sultân Abdülkâdir’in

61-Cem‘ olmuş dervîşleri

Sultân ‘Abdülkâdir’in

Yolunda sâdıkları

Şeyhim Abdülkâdir’in

62-Cânlar cânın ister isen bu cism u cândan fâriğ ol

Gerçek Hakk’a ‘âşık isen iki cihândan fâriğ ol

63-Gel bu ‘aşkın şerbetinden bir kadeh nûş eylegil

Gel bu ‘aşk ile başını tâ ebed hoş eylegil

64-Bu dünyâya verme gönül dünyâ sana kalır değil

Dünyâ seven dost katına yüz ağıyla varır değil

65-Ger kadîmî dost gerekse ol kadîmî iste bul

Andan ayrığından arın var anın derdiyle dol

66-Râzıyam derdine yârin ben şikâyet etmezem

Kendi hâlim söylerem gayrı hikâyet etmezem

67-Yüzünü göreli hayrân olmuşam

Bilmezem ben ben mi yâ sen olmuşam

68-Ezelden ‘aşk oduna yane geldim

İçip ‘aşkın şarâbın kane geldim

69-Şöyle kim bî-dil ü bî-cân olmuşam

Kendi ahvâlime hayrân olmuşam

70-Gâh gâh kendime gelirim gâh gâh yavu kılınıram

Gâh yok ile yok oluram gâh varlıkda bulunuram

71-Karârı kalmadı cânın nidem pes ‘azm-i yâr edem

Yıkam bünyâdını nefsin dağıdam târumâr edem

72-Bugün işbu yola merdâne geldim

Visâli şem’ine pervâne geldim

73-‘Aşk sayrısı olanlara gelsinler tîmâr eyleyem

İçirem ‘aşk şerbetini dostdan haberdâr eyleyem

74-Vatan arzûladım bundan giderem

Koyup bu varlığı andan giderem

75-Duymasın bu cân u dil ben dosta pinhân giderem

‘Akl u dil bîgânedir bî-‘akl u bî-cân giderem

76-Ey dost senin yoluna cânım vereyim cânım

‘Aşkını komayayım oda gireyim cânım

77-Kulluğa bel bağladım sultânı gözler gözlerim

Derdine duş olmuşam dermânı gözler gözlerim

78-Elvedâ kardaşlarım cânân iline giderem

Gel demiş cânân bana cânân iline giderem

79-Tecellî şevki dîdârın beni mest eyledi hayrân

Ene’l-Hak sırrını cânım anınçün kılmadım pinhân

80-Ey dervîşim diyen kişi gayra gönül verme sakın

Cânını ‘aşk odu sanıp nefs oduna atma sakın

81-Tutarsan hak sözin Hakk’ı göresin

Uyarsan nefse hergiz görmeyesin

82-Gel bu nefsin zulmetini tozunu sür aradan

Kanda baksan gözlerine görüne ol Yaradan

83-Senin ‘aşkın kime kim düşdü ey cân

Ne mezheb kodu ne dîn ü ne îmân

84-Habîr olmak dilersen bu haberden

Ur ‘aşk okun öte geçsin ciğerden

85-Kârbân gitdi yatarsın uyan ey gafil uyan

Yol uzak menzil öküş çokdur harâmîler inan

86-Gel gel beri derdli isen dermânı iste bul bugün

Gel imdi ey âvâre kul sultânı iste bul bugün

87-Cidd-i tâm et kıl ‘amel fırsat sakın fevt olmasın

Hep hevâlardan kesil şeytân sana yol bulmasın

88-Çeşm-i cânım nâr-ı ‘aşka yandı dermân neylesin

‘Âşık-ı dîvâneyim pes bend-i zindân neylesin

89-Ol dostu ben sevdiğim bu cânımdan ilerü

Ol dostu ben gördüğüm bu gözümden ilerü

90-Düşeli ‘aşkın bu cânım iline

Beni düşürdü bu halkın diline

91-Cânımı ‘uryân edip saldım bu ‘aşk deryâsına

Nâgehân ‘aşkın sataşdım dürr-i bî hemtâsına

92-Bu gönlüm şehrini seyrân ederken

Dedi sırrım bana seyrân içinde

93-Her kim der ise dâim

Lâ ilâhe illallâh

Gönlünde dura kâim

Lâ İlâhe illallâh

94-Nefsi zindân eylegil dâ’im riyâzethânede

Kim halâs olup gidesin sen dahi ol hânede

95-Devşir aklını gulgule eyleme

Sil gözün yaşını gavgâ eyle

96-N’ola ben dervîş olsam hoş yürüsem dervîşâne

Terk eylesem kibr ü kîni yüzüm sürsem erişene

97-Hak’dan utan olma âsî

Gel ikrâr eylegil ere

Er dediğim Tanrı hâsı

Gel ikrâr eylegil ere

98-Anın derdi ile dâ’im yana bu yüreğim yana

Kodu cânımda aşk odın ezelden ta ebed yana

99-Yine dostun kokusu geldi câna

Yine cân mest olup oldu revâne

100-Gözün aç imdi uyan tevbeye gel tevbeye

Gaflet uykusuna kan tevbeye gel tevbeye

101-Ey hevâsına tapan

Tevbeye gel tevbeye

Hakk’a tap Hak’dan utan

Tevbeye gel tevbeye

102-Hep fesâd işlerime

Estağfirullâh tevbe

Yaman teşvîşlerime

Estağfirullâh tevbe

103-Benim şeyhim seni Hakk’a yetirir

Nice müşkilleri anda bitirir

Muhammed’in sancağına götürür

Abdülkâdir Sultân derler şeyhime

104-Eyâ gâfil aç gözünü bir bak bu dünyâ haline

Hiç kimse bunda geldi mi düşmedi ecel eline

105-Eski yaram var idi yürekde açıldı yine

Yeryüzüne kanlı yaşım yine saçıldı yine

106-Benim işbu garîb cânım ‘aceb düşdü bu sahrâya

Yolın dosta iletmeğe dolaşdı işbu sevdâya

107-Eyâ gâfil bu gafletden uyan a

Bu gaflet uykusuna sen de kan a

108-Koyup ağyârı sen gel yâri gözle

Gönül verme fenâya varı gözle

109-Zâhidâ gel ‘aşka uy ‘âr eyleme

Tevhidine ‘aşkın inkâr eyleme

110-Erilmez yâre bî-‘imâr olmayınca

Cihânın halkı ağyâr olmayınca

111-Ey Allah’ım beni senden ayırma

Beni senin cemâlinden ayırma

112-Şeyhsiz varamazsın yola

Zinhâr şeyhe eriş şeyhe

Şeyhin himmetidir ‘âlî

Zinhâr şeyhe eriş şeyhe

113-Görelden yüzünü yârin belâ bana şikâr oldu

İniltim artdı gün günden gözüm yaşı pınar oldu

114-Cemî’-i enbiyâlardan Muhammed cümlenin şâhı

Yüzü nûrundan almışlar felekler şems ile mâhı

115-Ey ‘aceb bilsem nedir Yâ Rab bu derdin çâresi

Gün gün artar hiç onulmaz yüreğimin yaresi

116-Şular kim dost elinden içti câmı

Olar bilmedi hergiz hâs u ‘âmı

117-Bir ben değil seni sever cümle âlemdir sevici

Yüz bin ola her kûşede yoluna cânlar verici

118-Dün ü gün durma zikr et ol Hudâ’yı

K’anın zikri verir câna safâyı

119-‘Ârif ol kim bilesin esrârını

Bu gözünle göresin envârını

120-Bu aşka yoldaş olalı komuşam nâmûs u ârı

Devâsız derde düş oldum ağlaram kıluram zârı

121-Yine bu derdli gönül kaynadı taşa geldi

‘Aşk denizinin mevci başımdan aşa geldi

122-‘Ârife sorgıl eğer sorar isen bu haberi

Sana ‘ârif verir ol senden içeri haberi

123-Safâ ister isen terk et safâyı

Vefâ ister isen ko bî-vefâyı

124-Anın ‘aşkı gerek bana gerekmez dünyâ ukbâyı

Ki ‘aşkdır maksûdum ancak kodum cümle temennâyı

125-‘Aşkın gamını çekmeğe bana bir yâr bulunmadı

Âvâre olup yürürüm uş bir karâr bulunmadı

126-Bencileyin yüzü kara gelmemişdir hiç bir dahi

Ben etdiğim yazıkları etmemişdir hiç bir dahi

127-Çü gitdi yârın yoldaşın bir gün gidersin sen dahi

Anı kim terketdi bunlar hem terk edersin sen dahi

128-Bana derdin gerek derdin n’iderem mâl ü na’mâyı

Bana ‘aşkın gerek ‘aşkın gerekmez özge gavgâyı

129-Bilin imdi ey kardaşlar sâdıklar

Benim pîrim ‘Abdülkâdir Geylânî

‘Ömrü içre söylemedi yalanı

Benim pîrim ‘Abdülkâdir Geylânî

130-Zihî bahtlı o cânlar kim bulur anın visâlini

Zihî devletli gözler kim görür anın cemâlini

131-Zihî ‘âşık ki mâşûku Hak oldu

Zihî kulak ki hak söze sak oldu

132-Hakk’ı sev Hak sevenlerden tolundurmaz cemâlini

Velî sevmeyene hergiz tadırmaz vaslı balını

133-Deli dîvâne eyledi ‘aklımı hayrân eyledi

Gözüm yaşın sel eyledi giryân etdi de gönderdi

134-Yine ‘aşk elçisi geldi erişdi

Yine ‘aşk kadehin cân dolu içdi

135-Seni sen yavı kıl var kim dilersen bulasın anı

Muhal ola anı bulmak yitirmeyince sen seni

MESNEVÎLER

1-‘Ârifi gör değme sözü söylemez

Değme bir söze cevâb eylemez

2-İlâhî seyyidî Settâr u Mevlâ

Yine dergâhına geldim Hüdâ’ya

3-Var kanâ‘at ihtiyâr et sabr ile

Kim kanâ‘at etse gizli genc bula

4-Çok yiyenlerdir ‘ibâdet etmeyen

Çok yiyendir yola doğru gitmeyen

5-Bu uyku râhatına olma mağrûr

Sakın kim etmesin Hak’dan seni dûr

6-‘Uzlet ehli doğru gider cennete

‘Uzlet ehli uğramaz hiç mihnete

7-Başı ko tevhîdi koma zinhâr

Cân verip tevhîdden ayrılma ey yâr

KIT’ALAR

1-Gel uy bu ‘aşka kim bu ‘aşk bekâdır

2-Bu ‘aşkın gözgüsü yoklukdur ey cân

3-Münezzehdir bu gözgü dü cihândan

4-Bu ‘aşk yolunda sen seni târumâr et

5-Bu ten dükkânını var eyle yağmâ

6-Gönül iklîmini dosta bağışla

7-Bu yolda cân u baş hergiz anılmaz

8-Nitekim sende senlik ola mevcûd

9-Çü Musâ kendiden mahv oldu gitdi

10-Bu ‘aşk yolunda yokluk oldu ‘izzet

11-Sabrı muhkem olan insân evliyâdır evliyâ

12-Budur yokluk ki sen senden geçesin

13-Bu varlığın sana yavlak tuzakdır

14-Sözüm anladın ise ey karındaş

15-Bu dünyâ maksûdu âhret murâdı

16-Bu yolda gerçek isen câna kalma

17-Bu düşe pes niçin aldana ‘âkil

18-Ey gözlü kişi buna anlayu bak

19-Bilir ‘âşık niçin geldi cihâna

20-Bu dünyâ zevki nefsânîlerindir

21-Murâd-ı nefs için her iş kim ola

22-Seni Hak reddede ‘aybın ola fâş

23-Cehennem esfeli ola sana yurt

24-Ne denli bunda nefsin şâd edesin

25-Gelin insâfa ey nefse uyanlar

26-Tîz edin tevbeyi kon va‘deyi siz

27-Bu mekkâreye igen de bakışma

28-Bu fettâna gönül gözüyle bakma

29-Bu dünyâ kimseye mülk olmadı mülk

30-Berây-ı maslahat bir el ucuyla

31-Bu Eşrefoğlu Rûmî görür ‘âlem

32-Üzüldü küllî sebebden nesebden

33-Eğer tâlib isen iş böyle gerek

34-Bu halkdır tâlibi yoldan ileden

35-Murâdından öte yok sana menzil

36-Seni Hak’dan cüdâ eder o bir kıl

37-‘Adûn bilgil seni Hak’dan ayırsa

38-Cehennem korkusın uçmak umasın

39-‘Âşık bu sözden anlarsa cevâbı

40-Bu râzı Eşrefoğlu Rûmî açma

41-Ki nadân eline düşmeye gevher

42-Gel imdi Hakk’a tâlibsen karındaş

43-Kılavuzsuz bu yola varamazsın

44-Bu yolda bekçiler var hiç uyumaz

45-Pes öyle olsa lâbüddür kılavuz

46-Nice bin evliyâlar geldi geçdi

47-Muhammed kim habîb-i hazret idi

48-Bu yola ol delîl ile yürüdü

49-Gerekmiş tâlibe elbetde mürşid

50-Bu yola kim ki girer ise delîlsiz

51-İlâhî tâlibi mürşide duş et

52-İlâhî tâlibine ver kanâ‘at

53-Bu sözü Eşrefoğlu Rûmî söyler

54-Var ey zâhid var ki ‘aşk yolun değil

55-Sanmagıl bu ‘aşkı sen kâğıtdadır

56-Yoğ idi levh u kalem ‘aşk var idi

57-‘Aşk dilini yine ‘âşıklar bilir

58-‘Aşkı isteme kitapda ey fakı

59-Zâhidin yolu dolamaçdır ırak

60-Ol ezel bâğında biz bir gül idik

61-Biz ezelden ‘aşkı tuta gelmişiz

62-İki âlemden ötedir ‘aşk ili

63-Biz bu ‘aşkı cândan önden bulmuşuz

64-Hak müderrisdi bize ol medresede

SÖZLÜK

SÖZLÜK

A

Âb (f): Su

Abâ (a): Dervîşlerin giydiği yün giysi, cübbe.

Âbâd (f): Bayındır, şen, mamur.

Âb-ı hayât (f. a): Hayat suyu, ebedî dirilik verdiğine inanılan su.

Âb-ı hayvan (f. a): Hayat suyu, ebedî dirilik verdiğine inanılan su.

Âbid (a): İbadet eden insân, zâhit.

Aceb (a): Şaşılacak şey.

Âciz (a): Zayıf, güçsüz, beceriksiz.

Adâvet (a): Düşmanlık.

Âdem (a): İlk insan, ilk peygamber, insân-ı kâmil, âdem-i mana.

Âfet (a): Felaket, bela.

Afv etmek (a): Bağışlamak

Ağmak (t): Yükselmek.

Ağ (t): Ak, beyaz.

Ağ (t): Tuzak.

Ağdırmak (t): Yükseltmek

Ağu (t): Zehir.

Ağyâr (a): Yabancılar, başkaları, gayrılar. Tasavvufta kesret.

Ahd (a): Söz verme.

Ahî (a): Kardeş, fütüvvet ehli. Yol kardeşi.

Ahmed (a): Hz. Peygamber’in adlarından birisi.

Âhret (a): Âhiret, öbür dünya.

Ahvâl (a): Hâller, vaziyetler.

Âkıbet (a): Bir şeyin sonu, nihayet, netice.

Âkil (a): Akıllı, aklî düşünen ve hareket eden.

Al/âl (a): Hile, desise.

Aldamak (t): Kandırmak, aldatmak.

Âlî (a): Yüce, ulu.

Âm u hâs (a): Halk ve seçkinler.

Amel (a): İş, hayır, çalışma.

Âr (a): Benlik, namus, utanma.

Arş (a): Göğün sonu ve en yüksek noktası. Göğün dokuzuncu katı.

Arş-ı Rahmân (a): Allah’ın izzet ve saltanatının tecellî ettiği mahal.

Artuk (t): Başka, başkası, gayrı, fazla, artık.

Arz etmek (a. t.): Büyüğe bir şey sunmak, dilemek, istekte bulunmak.

Âsân (f): Kolay.

Âsitân (f): Eşik, dergâh, tekye.

Assı (t): Fayda, menfaat, kazanç.

Aşk (a): Aşk, candan sevme, sevgi.

Aşr okumak (a. t): Kur’an’dan on ayet mikdarı okumak.

Atâ (a): Verme, bağışlama, ihsanda bulunma, cömertlik.

Ayân (a): Ayân, açık, belli.

Ayıtmak (t): Söylemek.

Âyîne (f): Ayna, mir’at, gözgü.

Ayruk (t): Ayrı, başka, gayrı.

Ayyâr (a): Hilekâr, desiseci, ikiyüzlü, içi başka dışı başka olan kişi.

Azdırmak (t): Bozmak, yoldan çıkarmak.

Azık (t): Erzak, yiyecek.

Azîz (a): Sevgide üstün tutulan, saygı değer.

Azm eylemek (a. t): Karar vermek, niyet etmek, gayret etmek. Yola çıkmak.

Azmak (t): Şaşırmak, sapıtmak, yoldan çıkmak, ayrılmak, sapkınlığa düşmek.

B

Bâb (a): Kapı, kısım, mevzu’, fasıl.

Bâd (f): Rüzgâr, nefes.

Bâde (f): Şarap, içki, kadeh.

Bâğ (f): Bahçe, büyük bahçe.

Bağır başı (t): Göğüs.

Bahâ (f): Kıymet, değer.

Bahil (a): Cimri, hasîs, tamahkâr, malına kıyamayan.

Bahillik (a): Tamahkârlık, hasislik, cimrilik.

Bahr (a): Deniz.

Bahrî (a): Bir cins deniz ördeği, balıkçıl, balık.

Bâkî (a): Daimi olan, kalıcı olan Allah.

Bâl (f): Kanat.

Bâlâ (f): Yüksek, yukarı, yüce, uzun.

Basîret (a): Kalb gözü, ileri görüşlülük.

Baş (t): Yara.

Başlı (t): Yaralı.

Bâtıl (a): Hurâfe, sahte, hak ve gerçek olmayan.

Bâtın (a): İç yüz, öz. Gizli, görünmeyen.

Bay (f): Zengin, ganî, mîr, emîr.

Bâzirgân (f): Tâcir, tüccâr.

Bed hû (f): Kötü huy.

Behişt (f): Cennet, firdevs.

Bekâ (a): Mutlak ebedîlik, kalıcılık. Tanrı’da olma.

Benan (a): Parmaklar, parmak uçları.

Berk etmek (t): Sağlamlaştırmak, kuvvetlendirmek.

Berk (t): Sağlam, katı, sert, kuvvetli.

Berr (a): Kara, toprak.

Bes (f): Yeter, kâfi, yetişir.

Beşâret (a): Müjde, iyi haber, muştu, muştuluk.

Bezek (t): Süs, ziynet.

Bî-basar (f. a): Görmeyen, gözsüz.

Bî-cân (f. a): Cansız.

Bî-çâre (f. f): Çâresiz.

Bî-dâr (f): Uyanık.

Bidâd (a): Hisse, bedel verme.

Bî-dâd (f): Zulüm, işkence.

Bî-derd (f): Dertsiz, aşksız.

Bîgâne (f): Yabancı.

Bî-gümân (f): Şüphesiz.

Bî-hemtâ (f): Eşsiz, benzersiz, dengi olmayan.

Bîhûde (f): Beyhude, boşu boşuna.

Bî-hûş (f): Kendisinden geçmiş, şaşkın, sersem.

Bî-karâr (f. a): Kararsız.

Bî-küllî (f.a): Bütün, büsbütün.

Bî-nişân (f): İzi olmayan, belirsiz.

Bîmâr (f): Hasta, sayrı.

Bîzâr (f): Rahatsız, bıkmış usanmış, küskün.

Bostân (f): Bağçe, yeşillik, bağlık yer.

Buhl (a): Cimrilik, pintilik, hasislik, el sıklığı.

Burâk (a): Cennet bineği.

Burka (a): Peçe, yüz örtüsü.

Bühtân (a): İftira, birisine yalan isnat etme.

Bünyâd (f): Temel, esas, asıl.

Büt (f): Put. Put gibi güzel sevgili.

C

Câh (f): Mevki, mansıb, yer, rütbe, makam.

Câm (a): Kadeh.

Câme (f): Elbise, giysi.

Cânbâz (f): Canıyla oynayan.

Cehd (a): Fazla gayret, güç, kuvvet sarfetme, azîm.

Celîl (a): Büyük, ulu olan Allah.

Cevher (a): Kıymetli taş, maya, öz.

Cidd (a): Ciddiyet, önem vermek.

Cîfe (a): Leş, kokmuş et.

Cinân (a): Cennetler.

Cisr (a): Köprü.

Cur’a (a): Kadehin bir yudumu.

Cûşa gelmek (f. t): Coşmak, kaynamak.

Cümle (a): Bütün, hep.

Cünbüş (f): Kımıldanma, oynama, eğlence, hareket, zevk.

Cünûn (a): Delilik.

Ç

Çâh (f): Kuyu, çukur.

Çalap (t): Tanrı, Hak.

Çerâğ (f): Fitil, ışık, mum, kandîl, çıra.

Çerh (f): Çarh, dünya, felek.

Çevgân (f): Cirit oyununda kullanılan değnek.

Çü/Çün (f): Çünkü, madem ki, ne zamân ki.

D

Dâd eylemek (f): Adalet.

Dâğ etmek (f. t): Yaralamak.

Dâr (a): Ev, yapı, yer, yurt.

Dâr (f): Dar ağacı.

Davâ (f): Dava, iddia, cedel.

Değme (t): Herhangi, her bir, her, rastgele.

Değmek (t): Ulaşmak, erişmek.

Değmeler (t): Herhangi birileri, çoğu kişiler.

Değşirmek(t): Değişmek, değiştirmek.

Dehrî (a): Maddeci, ruha, ahrete, manevî şeylere inanmayan kişi.

Delâlet (a): Delil olmak, kılavuzluk, doğru yolu göstermek.

Delîl (a): İnsanı aradığı gerçeğe ulaştırabilecek iz; yol gösteren kişi, kâmil insan.

Delim (t): Çok, birçok, ziyâde, fazla.

Demren (t): Okun ucuna geçirilen demir.

Deprenmek (t): Kıpırdamak, kımıldamak, hareket etmek; kurumak.

Deriçe (f): Küçük kapı, pencere.

Dermek/Dirmek (t): Toplamak, dermek.

Deryâ (f): Deniz.

Deyr (a): Kilise, manastır.

Deyyâr (a): Bir kimse, yurt sahibi, manastır sahibi.

Dîdâr (f): Yüz, çehre, Allah’ın cemâli.

Dildâr (f): Gönül alan. Sevgili, mâşuk.

Dirîg (f): Esirgeme.

Dirîgâ (f): Hayfa, ne kadar yazık, eyvah.

Dîv (f): Şeytân, cin.

Dolunmak (t): Dolunmak, batmak, dolanmak, grup etmek.

Don (t): Elbise, mecâzen suret, vücût.

Dun (t): Alt taraf, kök.

Dûr (f): Uzak.

Duş (t): Görmek, karşısına çıkmak, rastlamak.

Duyı duy(t): İyice duymak, anlamak, sezmek.

Dûzah (f): Cehennem.

Dükeli (t): Bütün, hep, cümle, hepsi, herkes.

Dün ü gün (t): Gece ve gündüz.

Dürmek (t): Kapatmak.

Dürr (a): İnci.

Dürr-i yetîm(f. a): Tek, iri, baha biçilmez inci. Eşsiz inci. Hz. Nûr-ı Muhammed.

Düş (t): Rüya, vakıa.

Düşvâr (f): Güç, zor.

Düzmek (t): Tertip ve tanzim etmek. Düzenleme.

E

Ebed (a): Sonsuz, gelecek, sonu olmayan gelecek zamân.

Ebleh (a): Pek akılsız, ahmak, bön.

Ebsem (a): Suskun.

Ebter (a): Sonu kesik, çocuğu olmayan, eksik.

Elest (a): “Elestü” Arapça’da “değil miyim?” demektir. A’râf sûresinin 172-173. ayetlerinde, Allah’ın: “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” sorusunda geçer. Nefisler bu soruya: “Evet, Rabbimizsin.” diye cevap verdikleri için birbirlerine tanık tutmuşlar ve şehadet etmişlerdir. Kıyamet gününde her nefs burada verdiği sözü yerine getirmek, Rabbini tanımak zorundadır.

Elfâz (a): Sözler.

Elyak (a): Daha layık.

Em (t): İlaç; çâre, devâ.

Emmâre (a): Emreden, emredici, cebreden.

Endîşe (a): Düşünce, fikir.

Ene’l-Hak (a): Bağdadlı Hallâc-ı Mansur’un “Ben Hakk’ım” anlamına gelen ve asılmasına sebep olan sözü.

Erzan (f): Ucuz, layık, münasip.

Esbâb (a): Sebepler.

Esfel (a): En aşağı, en alçak, en sefîl.

Esrâr (a): Sırlar, gizli mânâlar, hikmetler.

Esrik (t): Serhoş, mest, coşkun, ehl-i hâl. İlahî aşk serhoşu.

Eyitmek (t): Söylemek, anlatmak.

Ezel (a): Başlangıcı olmayan zamân.

F

Fahr (a): İftihar, öğünme.

Fak (f): Tuzak.

Fakî (a): İslâm hukukunu iyi bilen, fakih.

Fânî (a): Geçici olan, yoklukla ilgili.

Fârig (a): Vazgeçmiş. Elini eteğini çekmiş.

Fâsık (a): Allah’ın emrinden çıkan. Kötülük yapan. Fıska düşen.

Fâsid (a): Kötü, fena, yanlış, bozuk, fesad çıkaran. Kavgacı, bozucu.

Fâş (f): Meydana çıkarmak. Açıklamak. Gizli olanı ortaya çıkarmak.

Fehm (a): Anlama, anlayış, kavrama.

Fenâ (a): Dünya için kinâye, yokluk mülkü.

Ferâgat (a): Tok gözlülük, hakkından vazgeçmek, davadan vazgeçmek.

Ferişte/ferişteh (f): Melek, günahsız, masum.

Fısk (a): Hak yolundan çıkma, Allah’a isyan etme, ahlaksızlık, kötülük.

Firâk (a): Ayrılık, ayrılma.

G

Gâfil (a): Gerçeklerden habersiz, uyuyan.

Gâh (f): Bazan, ara sıra.

Gâib (a): Görünmeyen, göz önünde bulunmayan, gizli ve bilinmeyen âlem.

Gâret (a): Çapulculuk, yağma.

Gavvâs (a): Çok gayretli, çalışkan, suya dalan, dalgıç, inci arayan dalgıç.

Gaybet (a): Başka yerde bulunmak, dedikodu. Bir şeyin diğer bir şey içinde gayb olması.

Gayur (a): Gayretli, çok çalışkan. Allah’ın adlarından biri, kıskanç.

Gedâ (f): Köle, esir, yoksul dilenci.

Genc (f): Hazine, define.

Genc-i nihân (f): Gizli hazine.

Ger (f): Eğer.

Gerdân (f): Dönen, dönücü.

Gerdûn (f): Kâinat, felek.

Gevher (f): Mücevher, inci, esâs, öz.

Gılmân (a): Cennettekilere hizmet eden güzel ve genç delikanlılar. Genç uşaklar.

Giriftâr (f): Tutulmuş, esir, düşkün, mübtelâ.

Girü (t): Geri, tekrar, sonra, yine, başka.

Giryân (f): Ağlayan, ağlayıcı.

Görklü (t): Güzel, mübarek.

Göynemek (t): Yanmak.

Gözgü (t): Ayna.

Gussa (a): Tasa, üzüntü. Sıkıntı. Kaygu.

Gûşe (f): Köşe.

Güca/Güce (t): Kırılmış buğday, bulgur.

Güher (f): Mücevher, kıymetli taş, inci, gevher.

Gülzâr (f): Gül bahçesi.

Gümân (f): Şüphe, zan.

Gümrâh (f): Yoldan çıkmış.

Güzide (f): Seçilmiş, beğenilmiş kişi, şey.

Güzin(f): Seçkin, seçilmiş, seçen.

H

Habîb (a): Sevgili, sevilen, dost. Allah’ın isimlerinden.

Hacer (a): Taş.

Hâcet (a): İhtiyaç, gerek, lüzum, muhtaç.

Hadîs (a): Hz. Peygamber’in emri ve hareketi, sünnet-i nebevî.

Hâk (f): Toprak.

Hakîr (a): Hakaret edilen, hor görülen. Kıymet verilmeyen.

Hakk (a): 1. Allah. 2. Doğruluk, doğru, gerçek.

Hâlik (a): Yaratan, Allah.

Halîl (a): Sâdık, samimi, dost. Hz. İbrahim’in sıfatıdır.

Hâlis (a): Saf, duru, saffetli, pek beyaz. Hilesiz, katıksız.

Halvet (a): Yalnızlık. Allah’la beraber olup mâsivadan el etek çekmek.

Hâmân (a): Hz. Musa zamanındaki Firavun’un veziri.

Hân (f): Yemek sofrası, yemek.

Hânümân (f): Ev, bark, ocak.

Hâr (f): Diken.

Hâristân (f): Dikenlik yer.

Harîf (a): Kimse, adam, iş eri, meslektaş.

Harîr (a): İpek.

Hâris (a): Kıskanç.

Hârût ve Mârût (a): Büyü ile uğraştıkları için kıyamete kadar kalmak üzere Babil’de bir kuyuya baş aşağı asılmış olan iki melek

Hâs u âm (a): Herkes. İleri gelenler ve halk.

Hâs (a): Özel, saf, hâlis, seçkin.

Hased (a): Kıskançlık.

Hâssü’l-hâs (a): Seçkinlerin seçkini.

Haşr/haşır (a): Toplanma, kalabalık hâle gelme. Mahşer.

Hatar (a): Tehlike, uçurum, emniyetsizlik, korku.

Havf u recâ (a): Korku ve dilek, korkma ve dileme.

Havf (a): Korku.

Hây u hû (f): Gürültü, şamata.

Hay (a): Haydi anlamında hitap.

Hayf (a): Amansızlık, haksızlık, zülûm.

Hayme (a): Çadır.

Hayy (a): Daima diri. Allah.

Hemân (f): Aynı şekilde, öylece, derhal.

Hemîn (f): Aynısı, tıpkısı, öylece, hemen sadece, bu, işte bu, çok.

Hemîşe (f): Daima, boyuna, hep.

Hemrâh (f): Yoldaş, aynı yolda, yol arkadaşı.

Hem-râz (f): Sırdaş, sır arkadaşı.

Hergiz(f): Asla.

Hezâr/hezârân (f): Bin, binler, binlerce. Bülbül, bülbüller.

Hil’at (a): Eskiden devlet büyüklerine ihsân ettikleri süslü elbise, kaftan.

Hod (f): Kendi, esasen, bizzat.

Hû (f): Huy, mizaç.

Hûb (f): Güzel.

Hulk (a): Huy, tabiat.

Humâr (a): İçkiden sonra meydana gelen baş ağrısı ve sersemlik.

Hûr/hûri (a): Cennet kızı.

Hûşyâr (f): Aklı başında olan.

I

Irak (t): Uzak, ırak.

Issı (t): Sahip.

Iyş (a): Zevk ve sefâ, işret.

İ

İbrâhîm Edhem: Belh şehzadesi iken Hak aşkı uğruna tâcını, tahtını terkedip derviş olan zât.

İçre (t): İçinde.

İkrâr (a): Diliyle söyleme.

İl (t): Memleket, ülke, şehir.

İl/el (t): Başkası, yabancı, gayrısı, el.

İletmek/iltmek (t): Götürmek, ulaşmak.

İlme’l-yakîn (a): Hakikati bilgi yoluyla elde etme.

İlm-i bâtın (a): Öz ilim, hakikat ilmi, tasavvuf. Ledün.

İnâyet (a): Yardım, lütuf, meded.

İns (a): İnsan cinsi.

İsâr (a): Dökme, saçma, serpme. İkram etme.

İzhâr (a): Açığa vurma, meydana çıkarma, gösterme, âşikâr etme.

İzz/izzet(a): Değer, kıymet, yücelik, üstünlük, ululuk, şeref.

K

Ka’be (a): Beytullah.

Kaçan (f): Ne vakit, ne zamân.

Kadîr (a): Kudret sahibi, kudretli, çok güçlü Allah’ın bir sıfatı.

Kâf (a): Dünyayı çepeçevre kuşattığı rivâyet edilen efsanevî bir dağ.

Kâfile-sâlâr (a-f): Topluluk reisi

Kakımak (t): Kızmak, öfkelenmek, hiddetlenmek.

Kıyl u kâl (a): Dedikodu.

Kamu (t): Bütün, hep.

Kân (f): Maden ocağı, kaynak, cevher.

Kanâat (a): Aza rıza göstermek, hırs göstermemek.

Kavşurmak (t): Birleştirmek.

Kayı/kayu (t): Kaygı, endîşe, tasa.

Kayıkmak (t): Meyletmek, temayül göstermek. Geri dönmek.

Kayırmak (t): Düşünmek, bir şeyden kuşkuya düşmek, endişelenmek.

Kem (f): Az, eksik, noksan, fenâ, kötü.

Kemter (f): Değersiz, değeri az, daha aşağı.

Kend’özü (t): Kendisi, kendi özü, benliği.

Kerkes (f): Akbaba, Farsça kerges.

Kevn (a): Var olma, varlık.

Key (f): İyi, iyice, hakkıyla, çok iyi şekilde, pek, çok.

Kez (t): Defa, kere.

Kıff (a): Dur.

Kığrılmak (t): Çağrılmak.

Kolmaş (t): Hilekâr, kalleş, aldatıcı, hırsız, geveze, asılsız sözler söyleyen.

Kuds (a): Ulvîlik, kudsîlik, yücelik.

Kusûr (a): Kasrlar, köşkler.

Küllî (a): Bütün, tam, umumi, hepsi, tamamı.

Külüng (f): Taşçı kazması.

Kürsî (a): Arş’ın altında bir düzlükte olan, levh-i mahfuzun bulunduğu yer.

L

Lâ (a): Yok.

Lâ-büdd (a): Lazım, gerekli.

Lâ-mekân (a): Mekân ihtiyacı olmayan mekânsız. Allah.

Ledün (a): Allah’ın sırlarına ait bilgi, gayb ilmi.

Levh ü kalem (a): Allah’ın ezelî iradesinde yazılı olanlar.

Levn (a): Renk, boya.

Leyl (a): Gece.

M

Mağbûn (a): Aldanmış, şaşkın.

Mahbûb (a): Sevgili.

Mahzûn(a): Hüzünlü, tasalı.

Mânâ (a): Anlam. Bir şeyin iç yüzü.

Mansûr: 9.-10. yüzyıllarda yaşayan büyük sufî. Bir ilahî cezbe anında “Ene’l-Hak”/”Ben Hakk’ım” dediği için zamanın fakîhlerince şeriate muhalif bulunarak asılmıştır

Marifet (a): Allah’ın zâtına ait bilgi. İrfan.

Mâsivâ (a): Hak’tan gayrı şeyler. Hakk’ın varlığından başka mevcut vardır vehmi.

Mâşûka (a): Sevgili, Allah.

Mât (a): Saf dışı olmuş, yenik, yenilmiş, mağlup.

Mekr (a): Hile.

Mekkâr (a): Hilekâr, düzenbaz.

Melâmet (a): Kınanma, ayıplanma, azarlanma.

Menşûr (a): Dağıtılmış, perişan.

Merdâne (f): Yiğit, yiğitçesine, mertçe.

Mest (f): Serhoş, kendinden geçmiş.

Mestân (f): Serhoş, sekran, kendinden geçmiş.

Mevc (a): Dalga. Mecazen celâlî tecellîler ve çokluk âlemi.

Mihnet (a): Sıkıntı, eziyet.

Mirâc (a): Hz. Peygamber’in Allah tarafından göklere davet edilmeleriyle yükselmeleri, gökteki seyrânları.

Mîşe (f): Meşe, meşelik, orman.

Murdâr (f): Kirli, pis, leş.

Müdâm (a): Devamlı, sürekli.

Müddeî (a): İddiacı, davacı; metinde şer’î hakîkatleri anlamayan softa manasına.

Müheyyâ (a): Tertip edilmiş, düzenlenmiş.

Mülhid (a): Dininden dönen, dinsiz.

Mürg (f): Kuş.

Mürîd (a): Bir mürşide bağlanan, manevî bir yola giren kişi.

Mürşid (a): Doğru yolu gösteren, irşad eden kılavuz, şeyh, tarîkat piri.

N

Nâdân (f): Bilmeyen, cahil, kaba, anlayışsız.

Nakkâş (a): Nakış yapan. Duvar nakışları yapan usta.

Nâr (a): Ateş, od.

Nâ-tüvân (f): Zayıf, kuvvetsiz.

Nazar kılmak (a. t): Göz atmak, bakmak.

Necm (a): Yıldız.

Nefha (a): Üfürme, nefes.

Nefs (a): Nefes, hayat, can, öz.

Nehy (a): Yasak etme, yasak.

Nekir (a): Mezarda insanları sorguya çekecek iki melekten birinin adı.

Neng (f): Ayıp, utanma.

Nihân (f): Gizli, saklı.

Nikâb (f): Yüz örtüsü, peçe.

Nisâr (a): Döküp saçma, düğünlerde saçılan para vs.

Nişân (a): Alâmet, iz, belirti, eser.

Nite (t): Nasıl, ne hâlde.

Niyâz (f): Yalvarma, dua.

Nûş etmek (f. t): İçmek.

Nûş (f): Tatlı, bal.

O-Ö

Od (t): Ateş.

Ol (t): O.

Onmak (t): İyileşmek, zenginleşmek.

Öğ (t): Akıl.

Öküş (t): Çok fazla, ziyade.

Ön/Öndün (t): Önden, önce, önceden.

Öykünmek (t): Taklit etmek. Taklide çalışmak.

Özge (t): Başka.

P

Palâs (f): Keçe, aba, çul, eski elbise.

Pâre (f): Parça.

Pasbân (f): Gece bekçisi.

Pâyân (f): Son, nihâyet, uç, kenar.

Per ü bâl (f): Kanat ve kol.

Pertev (f): Işık, nûr.

Pervâne (f): Geceleri ışık etrafında dönen küçük kelebek. Ateş böceği.

Pervâz urmak (f. t): Kanat açmak. Uçmak.

Pes (f): O hâlde, öyle ise.

Peymâne (f): Kadeh.

Peyvest (f): Ulaşma, kavuşma.

Pinhân (f): Gizli, saklı.

Pîr (f): İhtiyâr kişi, mürşid, tarikat kurucusu.

Pîşe (f): San’at, iş, meslek.

Pîş ü pes (f): Ön ve arka.

Pür (f): Dolu, çok.

Pür-nûr (f. a): Nur dolu, nurla kaplanmış.

R

Rab (a): Allah.

Râh (f): Yol.

Rahîm (a): Acıyan merhamet eden, esirgeyen, koruyan.

Rahmân (a): Çok acıyan, esirgeyen, merhamet eden. Allah.

Rahmet (a): Acıma, esirgeme, koruma, yargılama.

Ra‘y/Re’y (a): Fikir, hüküm, görüş, oy.

Râz (f): Sır, gizli şey, gizlenen şey.

Râzı (a): Rıza gösteren, boyun eğen, kabullenen.

Recâ (a): Umma, ümit etme, dileme, dilek.

Remz (a): İşâret, sembol, sırrı anlatmak için başvurulan söz veya kelime.

Renc (f): Zahmet, eziyet.

Riyâ (a): Özü sözü bir olmamak. İki yüzlülük.

Riyâz (a): Bahçeler, ağaçlık, çimenlik yerler.

Riyâzet (a): Seyr u sülûk sırasında nefsi etkisizleştirmek açlıkla terbiye, az ile yetinme.

Rûşen (f): Aydın, parlak.

Rûz (f): Gün.

Rûzgâr (f): Zaman, devir, dünya.

Rü’yet (a): Görme, bakma.

S

Saçu (t): Düğünlerde saçılan şeker ve para cinsinden şeyler.

Sad (f): Yüz.

Sadef (a): İnci kabuğu.

Sâd-hezâr (f): Yüz bin.

Sâdık (a): Doğru, sözüne güvenilir.

Sadır (a): Göğüs,

Safâ (a): Saflık, arılık, temizlik, gönül şenliği.

Sâfî (a): Temiz, pak, arı.

Sağınç (t): Emel, istek, arzu, maksat, tasavvur, düşünce, ümit, endişe, zan, tahmin.

Sağınmak (t): Düşünmek, mülâhaza etmek, sanmak.

Sağış (t): Düşünce.

Sahv (a): Ayılma.

Sak (t): Uyanık, çabuk duyan, ihtiyatlı, rahat, emin.

Sâkî (a): Kadeh sunan, su dağıtan.

Sala (a): Çağırma, bir şey için bağırarak davet etme.

Sâl (f): Yıl.

Salâr (f): Baş, kumandan, reis.

Salik (a): Tasavvuf yoluna girmiş, bu yolda giden kişi.

Sanı (t): Fikir, düşünce, istek.

Sanu sana (t): Öyle sanarak.

Sataşmak (t): Birşeyle karşılaşmak, bir şeye uğramak.

Sa’y (a): Çalışma, gayret.

Sayd (a): Av.

Sayrı (t): Hasta.

Sayvân (a): Saçak, pervaz, kemer, sâyebân, gölgelik, çardak.

Sebak (a): Ders.

Sebâl: Perde.

Sekbân (f): Köpek besleyicisi. Padişahın köpeklerini besleyen kişi.

Sekr (a): Sarhoşluk.

Seng (f): Taş.

Serd (f): Soğuk.

Sergerdân (f): Başı dönmüş, başı dönen, şaşkın, sersem.

Setr (a): Örtü, örtme, kapama.

Settârü’l-Uyûb (a): Ayıpları, günahları örtüp gizleyen.

Seyr (a): Yürüyüş, geziş, eğleniş; manevî makamlarda yaşanılan müşâhede.

Seyr ü sülûk (a): Bir tarîkate girip, manen yükselip, makamlar elde etme.

Sınık (t): Kırık.

Sırât (a): Yol. Cennet ve Cehennem arasında kurulacak olan ve geçenlerin cennete gireceği kıldan ince kılıçtan keskin yol.

Sikkîn (a): Bıçak.

Sin (t): Mezâr.

Sivâ (a): Gayrı, başka, Allah’tan başka her şey.

Subh (a): Sabah.

Sûd (f): Fayda, kâr.

Sûk (a): Çarşı, pazar.

Sûr (a): İsrâfil adlı meleğin kıyamet günü çalacağı boru.

Sükker (a): Şeker

Sünük (t): Kemik.

Süst (f): Gevşek, tembel.

Ş

Şabaş (f): Aferin, alkış, bahşiş.

Şâd (f): Sevinçli.

Şâh/şeh (f): Padişah, sultân.

Şâkir (a): Şükreden.

Şâr (f): Şehir. Mecazen gönül.

Şefi’ (a): Şefaat eden, şefaatçi.

Şehd (f): Bal.

Şekeristân (f): Şeker kamışı tarlası.

Şekk (a): Şüphe, tereddüt, zan.

Şem’ (a): Mum.

Şems (a): Güneş.

Şerh (a): Yarmak, açıklamak.

Şerha (a): Dilim dilim olmuş.

Şerîat (a): Allah’ın emirleri. Din kuralları. Allah tarafından Hz. Peygamber vasıtasıyla vaz’ ve tebliğ olunan hükümleri hâvi İlâhî kanunların tamamı.

Şeydâ (f): Çılgın, dîvâne.

Şey’enli’llâh (a): “Allah için bir şey” anlamında derviş ve sâillerin bir şey isteyecekleri vakit söyledikleri söz.

Şeyh (a): İhtiyar, pîr, tasavvufta mürşid.

Şeyh San’an: Feridüddîn Attâr’ın “Mantıku’t-Tayr”ında yer alan kıssaya göre, Hrıstiyan bir kıza âşık olan ve bu aşk uğruna dinini değiştirip onunla evlenen Abdürrezzâk adlı mutasavvıf.

Şikâr (f): Av.

Şûm (f): Uğursuz.

Şumâr (f): Sayı, sayan.

Şûr (f): Heyecan, coşku.

Şûrîde (f): Âşık, perişan, tutkun.

T

Ta’n (a): Kötülemek. Birisinin ayıp ve kusurlarını beyan etmek, arkadan konuşmak.

Taalluk (a): Alakası olmak. Ait olma.

Tâat (a): Allah’ın emirlerini yerine getirme, itaat etme, ibadet etme.

Tâbân (f): Parlak, aydınlık.

Tabl (a): Büyük davul.

Taht (a): Yer.

Tahte’s-serâ (a): Yerin altı. Toprak altı.

Tâlib (a): Talep eden. İsteyen.

Tamu (t): Cehennem.

Tana kalmak (t): Şaşmak, şaşırmak, hayret etmek.

Tanlamak (t): Ayıplamak, kınamak.

Tarâc (f): Yağma.

Tartmak (t): Çekmek.

Târumâr (f): Darmadağınık.

Taşra (t): Dışarı.

Teberrâ (a): Uzak durma.

Tecellî (a): Görünme, belirme.

Tecrid (a): Soyutlama. Tek bırakma.

Teferrüc (a): Ferahlama. Gezip dolaşma.

Tehî (f): Boş.

Tekebbür (a): Kibirlenme, böbürlenme.

Temâşâ (f): Bakma, seyretme.

Temren (t): Okun ucundaki sivri başlık.

Tersa (f): Hrıstiyan.

Teşvîş (a): Kargaşalık, karışıklık.

Tiğ (f): Kılıç.

Tiryâk (a): Panzehir, afyon.

Tuyûr (a): Kuşlar.

Türâb (a): Toprak.

Tütün (t): Duman.

U

Ucb (a): Kendini beğenme.

Uçmak (t): Cennet.

Uğru (t): Hırsız.

Uğrulamak (t): Çalmak, hırsızlık yapmak.

Ummân (a): Büyük deniz.

Umu (t): Ümit, emel, arzû.

Urmak (t): Çalmak, dikmek, üflemek.

Uryân (a): Çıplak.

Us (t): Akıl.

Usan (t): Gâfil, ihmalkâr, ihtiyâtsız, gevşek.

Uş (t): İşte.

Uşadmak (t): Parçalamak, ufaltmak.

Uşşâk (a): Âşıklar

Utmak (t): Oyunda kazanmak.

Uzlet (a): Allah’tan başka herşeyden tecrîd olunarak yaşama.

Ü

Ümmet (a): Peygamber’e bağlı olanlar.

Ün (t): Ses, nidâ.

Üş (t): İşte.

Üzmek (t): Koparmak, ayırmak, kesmek.

Üzmek (t): Tasalandırmak, ayırmak.

V

Vâcib (a): Lüzumlu, mecburi olan, yerine getirilmesi zarurî Allah’ın emirleri.

Vahdet (a): Birlik.

Vech (a): Yüz.

Velî (a): Ermiş, seven, dost, sahib.

Velî (f): Amma, fakat, lâkin, velâkin.

Visâl (a): Kavuşma, ulaşma, birleşme.

Y

Yaban (t): 1. Yabancı, taşralı 2. Dışarı, kır, şehir dışı. Hak’tan uzak.

Yâd (f): Hatırlamak.

Yad( t): Yabancı, tanıdık olmayan, garîb.

Yağı (t): Düşman.

Yağmâ (t): İnsânlara saldırarak canlarını ve mallarını almak, onları perîşan etmek.

Yâr (f): Sevgili, dost.

Yavlak (t): Pek çok, gayet.

Yavu kılmak (t): Kaybetmek, yok etmek, ortadan kaldırmak.

Yavuz (t): Kötü, fena, yaman, kara yağız.

Yaylak (t): Yayla.

Yazık (t): Günah, suç.

Yedilmek (t): Çekilmek, yedekte götürülmek.

Yel (t): Yel, rüzgar.

Yort savul (t): Koş, kaç, uzaklaş. Yolun ortasından çekil.

Z

Zâğ (a): Karga.

Zağal (t): Huysuz, tembel.

Zâhid (a): Sofu, kendini sadece ibadete veren.

Zâhir (a): Görünen, açık, belli, meydanda.

Zahm (a): Yara.

Zâr (f): Ağlayış, inleme.

Zecr (a): Zorlama, eziyet etme.

Zerk (a): Hile, riyâ, ikiyüzlülük.

Zeyrek (f): Uyanık, akıllı.

Zihî (f): Ne hoş ne kadar güzel, ne iyi.

Zillet (a): Düşkünlük, aşağılık, alçaklık.

Zinhâr (f): Sakın, katiyyen, aman, asla.

Zuhûr (a): Ortaya çıkma.

Zühd (a): Kendisini ibâdete vermek, dünyevî şeylerden uzaklaşmak.

Zünnâr (a): Rahiplerinin veya puta tapanların, bellerine bağladıkları örme kuşak.

KAYNAKLAR

KAYNAKLAR

A. Sabri, Menâkıb-ı Eşrefzâde, Bursa 1318.

Abdullah Uçman-Necla Pekolcay, “Eşrefoğlu Rûmî”, TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 11, İstanbul s. 480-482.

Abdullah Veliyyüddîn Bursevî, Menâkıb-ı Eşrefzâde, (haz. Mustafa Güneş), Ankara 2003; Aynı yazar, Menâkıb-ı Eşrefzâde, Süleymaniye Kütüphanesi, Hüsrev Paşa Bl. Nu: 182; Menâkıb-ı Eşrefzâde, İÜ Ktp., TY, nr. 270.

Abdülbâki Gölpınarlı, “Eşrefoğlu”, Türk Dili Dergisi-Halk Edebiyatı Özel Sayısı, XIX/207, Ankara 1968, s. 390-393.

Abdülbâki Gölpınarlı, Türk Tasavvuf Şiiri Antolojisi, İstanbul 1972.

Ayvansarayî, Hüseyin, Vefeyât-ı Meşâyıh, İÜ. Ktp. Yz. Nu: 2414.

Bursalı Mehmed Tahir, Osmanlı Müellifleri, C. I-III, (C. I, s. 17), Ankara 2000.

Eşrefoğlu Dîvânı, (haz. Âsaf Hâlet Çelebi), İstanbul 1944.

Eşrefoğlu Rûmî Bilgi Şöleni Bildirileri, 1-2 Haziran 2001, İznik-Bursa.

Eşrefoğlu Rûmî, (haz. Mustafa Güneş), İstanbul 1998.

Eşrefoğlu Rûmî, Dîvân, Tercüman Yay. İstanbul Tarihsiz.

Eşrefoğlu Rûmî, Müzekki’n-Nüfûs, (haz. Abdullah Uçman), İstanbul 2001.

Eşrefoğlu Rûmî-Hayatı ve Menkıbeleri (haz. Abdullah Uçman-Önder Akıncı), İstanbul 1976.

Evliyâ Çelebi, Seyâhatnâme, C. III, İstanbul 1314.

Gelibolulu Âlî, Künhü’l-Ahbâr, İ.Ü. Ktp., TY, nr. 5959, vr. 124a; Aynı yazar, Künhü’l-Ahbâr, C. V, İstanbul 1277.

İbrahim Hâs, Tezkiretü’l-Hâs, Süleymaniye Ktp. HM. Ef. Bl. Yz. Nu: 4543.

İlber Ortaylı, “Osmanlı Toplumunda Yönetici Sınıf Hakkında Kamuoyunun Oluşumuna Bir Örnek: Menâkıb-ı Mahmud Paşa-yı Velî”, Tahsin Bekir Balta’ya Armağan, Ankara 1974, s. 459-481.

İsmail Belîğ, Güldeste-i Riyâz-ı İrfân, Bursa 1302.

Mecdî Efendi, Şakâyık-ı Numâniyye Tercemesi, İstanbul 1269.

Mehmed Fuad Köprülü, Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar, Ankara 1984.

Mehmed Halid Bayrı, “Eşrefoğlu”, Dergâh, S. 2, İstanbul 1337, s. 26-28; sy. 15 (1337), s. 9-11.

Mehmed Şemseddin, Yâdigâr-ı Şemsî-Bursa Dergâhları, C. I-II, (haz. Mustafa kara-Kadir Atlansoy), Bursa 1997.

Mehmet Kaplan, Eşrefoğlu Rûmî, Türkiyat Araştırma Merkezi (travay), nr. 30, İstanbul 1937, s. 38.

Mehmet Süreyya Bey, Sicill-i Osmanî, C. V, (haz. Nuri Akbayar-Seyit Ali Kahraman), İstanbul 1996; Mehmet Süreyyâ: Sicill-i Osmânî, C. I-IV, İstanbul 1311.

Menâkıb-ı Mahmûd Paşa-yı Velî, İÜ Ktp., TY, nr. 2425, s. 22-24; Ktp., Ayasofya, nu. 1940.

Mustafa Kara, Eşrefoğlu Rûmî, Ankara 1995.

Nâil Tuman, Tuhfe-i Nâilî, (haz. M. Tatcı-C. Kurnaz), C. I-II, Ankara 2001.

Orhan Köprülü, Tarihî Kaynak Olarak XIV. ve XV. Asırlardaki Bazı Türk Menâkıbnâmeleri (doktora tezi, 1951), İÜ Ktp., nr. 1939.

Osmanzâde Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, (haz. A.Yılmaz-M. Akkuş), C. 1, İstanbul 2006.

Sadettin Nüzhet Ergun, Türk Musikisi Antolojisi, C. I, İstanbul 1942.

Sadettin Nüzhet Ergun, Türk Şairleri, III, İstanbul 1945.

Sâdık Vicdanî: Tomar-ı Turuk-ı Aliyye, İstanbul 1338-1341; (yeni bsk. haz. İrfan Gündüz), İstanbul 1995.

Sarı Abdullah Efendi, Semerâtü’l-Fuâd, İstanbul 1288.

Şeyh Eşref b. Ahmed, Fütüvvetnâme (haz. Orhan Bilgin), İstanbul 1992.

Şeyhî Süleyman Köstendili, Bahrü’l-Velâye, Berlin Ktp. Yz. Nu: 1683.

Taşköprülüzâde İsâmüddîn Ebu’l-Hayr Ahmed, Osmanlı Bilginleri-Eş-Şakâiku’n-Nu’mâniyye fî-Ulemâi’d-Devleti’l-Osmâniyye, (Çev. Muharrem Tan), İstanbul 2007.