DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARI: 1366
İlmi Eserler : 214

Yayın Yönetmeni
Dr. Yüksel Salman

Yayın Koordinatörü
Yunus Akkaya

Yayına Hazırlayanlar
Prof. Dr. Ahmet ÖGKE
Doç. Dr. Sabri YILMAZ

Tashih
Mahir Kılınç

Grafik & Tasarım
Ali Çınkı

Baskı
Epa-Mat Basım Yayın Ltd. Şti.
(0.312) 394 48 63

1. Baskı, Ankara 2017

ISBN 978-975-19-6758-9
2017-06-Y-0003-1366
Sertifika No: 12931

Eser İnceleme Komisyon Kararı
12.04.2017/11

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim
Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü
Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı
Tel: (0.312) 295 72 93-94
Faks: (0.312) 284 72 88
e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış
Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü
Tel: (0.312) 295 71 53 - 295 71 56
Faks: (0.312) 285 18 54
e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

Bu sempozyum

AKDENİZ ÜNİVERSİTESİ
İLAHİYAT FAKÜLTESİ
ve
DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI
ANTALYA İL MÜFTÜLÜĞÜ
iş birliği ile düzenlenmiştir.

08-09 Kasım 2013

ANTALYA

AHMET HAMDİ AKSEKİ SEMPOZYUMU

8–9 KASIM 2013, ANTALYA

SEMPOZYUM BİLİM ve DÜZENLEME KURULU

Prof. Dr. Hasan Kamil YILMAZ, Diyanet İşleri Bşk. Yrd.

Prof. Dr. Raşit KÜÇÜK, DİB Din İşleri Yüksek Kurulu Bşk.

Prof. Dr. Muharrem KILIÇ, Akdeniz Üni. Rektör Yrd.

Prof. Dr. Ahmet YAMAN, Akdeniz Üni. İlahiyat Fak. Dekanı

Prof. Dr. Ali KÖSE, Marmara Üni. İlahiyat Fak. Dekanı

Prof. Dr. Yavuz ÜNAL, Ordu Üni. İlahiyat Fak. Dekanı

Prof. Dr. Ahmet ÖGKE, Akdeniz Üni. İlahiyat Fak.

Prof. Dr. Hüsamettin ERDEM, N. Erbakan Üni. İlahiyat Fak.

Prof. Dr. İsmail KARA, Marmara Üni. İlahiyat Fak.

Prof. Dr. Nurullah ALTAŞ, Atatürk Üni. İlahiyat Fak.

Doç. Dr. Mustafa TEKİN, İstanbul Üni. İlahiyat Fak.

Yrd. Doç. Dr. Rıfat ATAY, Akdeniz Üni. İlahiyat Fak.

Yrd. Doç. Dr. Sabri YILMAZ, Akdeniz Üni. İlahiyat Fak.

Ahmet ÇELİK, Antalya İl Müftüsü

Hüseyin UYSAL, Konyaaltı İlçe Müftüsü

Mustafa TOPAL, Alanya İlçe Müftüsü

Abdülmuttalip PEŞE, Kumluca İlçe Müftüsü

Sekreterya & İletişim

Yrd. Doç. Dr. Sabri YILMAZ

Arş. Gör. Turan BAHŞİ

Arş. Gör. Esat SABIRLI

Arş. Gör. Yusuf Ziya BAL

ahaksekisempozyumu@gmail.com

http://ilahiyat.akdeniz.edu.tr/tr

Takdim

Son birkaç yüzyıldır sergilemekte olduğumuz “yüzümüzü, ister Doğu ister Batı olsun, dışarıya çevirme” tavrı, bugün hamd ile ifade edelim ki, kendi mirasımızın daha çok farkında olma tavrına evrilmeye başlamış görünmektedir. Bu bağlamda ilmî mirasımızın potansiyel ve imkânlarını araştırma, inceleme ve tahlillerle gün yüzüne çıkararak onlardan yararlanmayı sağlamak, söz konusu mirasın oluşum ve intikalinde rol oynamış isimleri yakından tanımak, ilim yolcularını ve entelektüelleri bekleyen önemli görevlerden biri hâline gelmiştir.

Bu görevin sorumluluğunu omuzlarında hisseden Akdeniz Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dekanlığı, bölgenin ülkemize ve İslâm dünyasına kazandırdığı çok önemli bir simayı, Ahmet Hamdi Akseki’yi memleketi Antalya’da geniş katılımlı bir bilgi şölenine konu etmiştir.

Merhum Ahmet Hamdi Akseki, klasik medrese eğitimi yanında Dârulfünûn Ulûm-ı Âliyye-i Dîniyye Şubesi, Dârulhılâfeti’l-Aliyye Medresesi ve Medresetü’l-Mütehassısîn Felsefe, Kelâm ve Hikmet-i İlâhiyye Şubesi gibi modern mekteplere de devam ederek her iki eğitim-öğretim sistemini yakından tanıyan bir entelektüel âlim profiline sahip olmuştur. Bunun yanında o, Anadolu’ya geçerek yazılarıyla ve vaazlarıyla Milli Mücadele’ye etkin destek veren mücahid bir kimliğe de sahiptir.

Aynı zamanda yeni devletin bürokratik yapılanmasına da ciddi katkılar sunan merhum ve mağfur Akseki, bu çerçevede Tedrisat Umum Müdürlüğü, Diyanet İşleri Reisliği Hey’et-i Müşavere Azalığı, Diyanet İşleri Reis Muavinliği ve nihayet Diyanet İşleri Reisliği görevlerinde bulunmuştur.

Ayrıca Kuvâ-yı Milliyye’yi destekleyen vaazları, Sebîlürreşâd gibi dergilerdeki yazılarıyla ortaya çıkan entelektüel yönü, Ahmet Hamdi Akseki’yi çok boyutlu bir şahsiyet olarak karşımıza çıkarmaktadır. Bütün bunların yanında o, Diyanet İşleri Reisliğindeki görevleri sırasında hem teşkilat hem de hademe-i hayrât denen din görevlileri lehine çok ciddi kazanımlar elde edilmesini sağlamış; toplumun değişik kesimleri için yazdığı eserlerle de dinî bilgilenme eksikliğinin giderilmesinde ciddi katkılarda bulunmuştur.

Elinizdeki kitap, işte bu çok yönlü âlim, mücahid, mütefekkir, entelektüel ve devlet adamını bütün yönleriyle tanımayı amaçlayan bir sempozyumun hasılasıdır. Bu sempozyum, bir diğer ifadesiyle “bilgi şöleni”, Akdeniz Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dekanlığınca 8-9 Kasım 2013 tarihlerinde Antalya’da düzenlenmiştir. Böylesine önemli ve hayırlı hizmete, Diyanet İşleri Başkanlığı Antalya İl Müftülüğü de Akdeniz Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dekanlığına her türlü desteği vermiştir. Ülkemizin çeşitli yerlerindeki İlahiyat Fakültelerinden alanlarında yetkin, değerli araştırmacılar bu sempozyuma ilgi göstermiş ve birikimlerini ortaya koymak üzere başvurmuşlardır. Düzenleme kuruluna ulaşan yüz yirmiye yakın tebliğ özeti arasından, iki gün boyunca planlanan altı oturumda sunulmak üzere, titiz bir eleme ile otuz tanesi seçilmiştir. Hepsi çok kıymetli bu tebliğlerin yirmi dokuzu sunulmuştur. Bu sempozyumda Ahmet Hamdi Akseki’nin hayatı, eserleri, icra ettiği görevler, ilim anlayışı, farklı ilim dallarındaki birikimleri, tezleri, entelektüel ilgi ve yaklaşımları gibi ona dair farklı boyutlar ele alınmış ve incelenmiştir.

Diyanet İşleri Reisliğinin teşkilatlanması ve yönetiminde; din hizmetleri ile din eğitimi ve öğretimi alanlarında, yakın geçmişimizin derin izler bırakan bu çok değerli mücahid âlimini rahmet ve minnetle anarken ilgilileri, aydınları ve araştırmacıları bu zengin “bilgi şöleni”mizin sayfalarına davet ediyorum.

Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Akdeniz Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dekanı

AÇILIŞ
KONUŞMALARI

Prof. Dr. Ahmet YAMAN
Akdeniz Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dekanı

Ahmet ÇELİK
Antalya İl Müftüsü

Prof. Dr. Muharrem KILIÇ
Akdeniz Üniversitesi Rektör Yardımcısı

Prof. Dr. Ahmet YAMAN

Akdeniz Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dekanı

Kıymetli Konuklar,

Üzerinde yaşadığımız topraklarda üretilen ve sonrakilere bırakılan ilim, fikir ve irfan mirasının, bugün yaşadığımız sorunların çözümünde bize önemli katkılar sağlayacağı takdir edilecektir. İlmî mirasımızın potansiyel ve imkânlarını araştırma, inceleme ve tahlillerle gün yüzüne çıkararak onlardan yararlanmayı sağlamak, söz konusu mirasın oluşum ve intikalinde rol oynamış isimleri yakından tanımak, ilim yolcularını ve entelektüelleri bekleyen önemli görevlerden biri hâline gelmiştir.

Bu görevin sorumluluğunu omuzlarında hisseden bir fakülte olarak tam bir yıl önce yine burada, bölgemizin ülkemize ve İslâm dünyasına kazandırdığı çok önemli bir simayı Elmalılı Hamdi Yazır’ı bir sempozyuma konu etmiştik. Yakın tarihimizin ilim, fikir ve siyasi hayatında derin izler bırakmış Elmalılı merhumu, İslamî ilimlerden sanata, dönemin siyasal gelişmelerindeki rolünden felsefeye uzanan geniş bir perspektifle daha yakından tanımaya ve çerağından istifade etmeye çalışmıştık.

Bugün de yine yakın geçmişimizin önemli isimlerinden birini, Cumhuriyet Dönemi din eğitimi, organizasyonu ve hizmetleri tarihinde zirveyi ihraz eden bir ismi, Ahmet Hamdi Akseki’yi konu edeceğiz.

Ahmet Hamdi Akseki, doğduğu yer olan Antalya ili Akseki ilçesi Güzelsu nahiyesinde bulunan medresede aldığı ilk eğitiminin ardından İstanbul’a gelmiş; burada dönemin önde gelen müderrislerinden icazetler almış, bir taraftan da Dârulfünûn Ulûm-ı Âliyye-i Dîniyye Şubesi, sonra Dârulhılâfeti’l-Aliyye Medresesi ve ardından Medresetü’l-Mütehassısîn’de Felsefe, Kelâm ve Hikmet-i İlâhiyye Şubesi gibi modern mekteplere devam ederek medrese ulûmu ile mektep fünûnunu mezcetmiştir. Milli Mücadele’ye destek olmak amacıyla Anadolu’ya geçen Ahmet Hamdi Akseki, yazıları ve konuşmalarıyla İstiklâl Mücadelesi’ne katkılar yapmış; yeni devlet bürokrasisinde de önemli görevler icra etmiştir.

Bu çerçevede Tedrisat Umum Müdürlüğü, Diyanet İşleri Reisliği Hey’et-i Müşavere Azalığı, Diyanet İşleri Reis Muavinliği ve nihayet Diyanet İşleri Reisliği görevlerinde bulunmuştur. İlmî yetkinliği, Ruûs imtihanını kazanarak dersiâm olması, değişik öğretim kurumlarındaki müderrisliğinin yanı sıra, fıkıhtan hadise, kelâmdan hikmete, tarihten felsefeye kadar birçok alanda verdiği ders ve eserlerle kendisini göstermiştir.

Ayrıca Kuvâ-yı Milliyye’yi destekleyen vaazları, Sebîlürreşâd gibi dergilerdeki yazılarıyla ortaya çıkan entelektüel yönü, Ahmet Hamdi Akseki’yi çok boyutlu bir şahsiyet olarak karşımıza çıkarmaktadır. Bütün bunların yanında o, Diyanet İşleri Reisliğindeki görevleri sırasında hem teşkilat hem de hademe-i hayrât denen din görevlileri lehine çok ciddi kazanımlar elde edilmesini sağlamış; toplumun değişik kesimleri için yazdığı eserlerle de dinî bilgilenme eksikliğinin giderilmesinde ciddi katkılarda bulunmuştur.

Bu bağlamda fakültemiz, hem ilmî mirasımıza sahip çıkmak hem de hayatı ve eserleriyle kamuoyuna daha yakından tanıtmak amacıyla Ahmet Hamdi Akseki’yi konu edinen bir sempozyum düzenlenmeyi kendisine bir görev bilmiştir. Bu sempozyumda Ahmet Hamdi Akseki’nin hayatı, eserleri, icra ettiği görevler, ilim anlayışı, farklı ilim dallarındaki birikimleri, tezleri, entelektüel ilgi ve yaklaşımları gibi ona dair farklı boyutları ele almak ve incelemek temel amaç olacaktır.

Kıymetli Konuklar,

Sempozyumumuzun açılışında, Fakültemizin ilahiyat alanında yaptığı bir diğer etkinliğin de sonucunu sizlerle bir kere daha paylaşmak istiyoruz.

İlahiyat alanında yapılan ilmî araştırmaları ve akademik çalışmaları teşvik etmek amacıyla Akdeniz Üniversitesi İlahiyat Fakültesi tarafından 2012 yılında verilmeye başlanan Akdeniz İlahiyat Araştırmaları Ödülleri’nin yeni sahipleri belli oldu.

Kendi alanında bir ilk olan yarışmaya bu yıl 45 eser katıldı. Eserler, ilahiyat alanının saygın isimlerinden oluşan 6 kişilik bir jüri tarafından konusunun özgünlüğü, araştırma yöntemi, düşünce ve meselelere yaklaşım tarzı bakımından; ilahiyat alanına katkısı, değerlendirme derinliği ve yorumlama düzeyi, bilimsel araştırma yöntemlerine uygunluğu ve yazım üslûbunun niteliği ile alanının klasik ve modern kaynaklarından istifade düzeyi açılarından değerlendirildi.

Yapılan incelemeler sonucunda Fıkıh Usûlünde Mütekellimîn Yönteminin Delâlet Anlayışı isimli eseriyle Erciyes Üniversitesinden Yrd. Doç. Dr. Davut İLTAŞ birincilik ödülüne layık bulundu.

İkincilik ödülünü Şah Veliyyullah ed-Dihlevî ve Dihlevîlik isimli doktora teziyle Marmara Üniversitesinden Dr. Ahmet AYDIN,

Üçüncülük ödülünü ise Tarihsel Süreçte Eş’arîlik-Mâtürîdîlik İlişkisi isimli doktora teziyle Ankara Üniversitesinden Dr. Mehmet KALAYCI aldı.

Yarışmada ayrıca Hristiyan Mistisizmi adlı kitabıyla Doç. Dr. Cengiz BATUK ve Süleymaniye Dârulhadîsi başlıklı tezi ile Yrd. Doç. Dr. Dr. Mehdin ÇİFTÇİ de mansiyon ödüllerine layık bulundu. Biraz sonra kendilerine ödüllerini takdim edeceğiz.

Bu vesileyle Akdeniz İlahiyat Araştırmaları Ödülü’ne maddi desteklerini esirgemeyen Sayın Mehmet KARASAN, İhsan BÜYÜKGEBİZ, Esat GÖYNÜK, İsmail AVŞAR, Cihan BULUT ve Osman DİRİCAN Beyefendilere huzurlarınızda bir kere daha teşekkür ediyorum.

Cümlelerimin sonunda sempozyumun icrasında desteklerini yanımızda bulduğumuz

Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanımız Sayın Prof. Dr. Raşit KÜÇÜK’e,

Rektörümüz Sayın Prof. Dr. İsrafil KURTCEPHE’ye,

Üniversitemiz Genel Sekreteri Sayın Bahadır KERİMOĞLU’na,

Antalya İl Müftümüz Sayın Ahmet ÇELİK ve çalışma arkadaşlarına,

Dekan yardımcıları Sayın Prof. Dr. Ahmet ÖGKE ve Yrd. Doç. Dr. Rıfat ATAY’a,

Sempozyum sekreteryasını başarıyla yürüten Sayın Yrd. Doç. Dr. Sabri YILMAZ’a ve araştırma görevlisi arkadaşlarıma,

Tebliğleriyle sempozyuma katkı sunan bilim insanlarına,

Salonu teşrif eden çok kıymetli misafirlerimize gönülden şükranlarımı arz ediyorum.

Yüce Allah’tan başarılı ve verimli bir bilim şöleni lütfetmesi niyazımla saygılarımı sunuyorum.

Ahmet ÇELİK

Antalya İl Müftüsü

Sayın Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanı değerli hocam,

Sayın Valim,

Sayın Rektörüm,

Sayın Dekanım,

Çok değerli meslektaşlarım,

Güzel ülkemizin dört bir köşesinden Antalya’mızı şereflendiren, sempozyumumuzu anlamlandıran çok değerli bilim insanları,

Sevgili öğrenciler ve değerli misafirler!

Hepinizi en kalbi muhabbetlerimle selamlıyorum. Allah’ın rahmeti bereketi üzerinize olsun.

Bu mümtaz ve yetkin topluluk karşısında konuşmanın zor olduğunu biliyorum, onun için konuşmamı selamlama çerçevesi içerisinde tutmaya çalışacağım.

Antalya’mız engin deniziyle tevazuyu, yükselen dağlarıyla dik durmayı ve vakarı, sere serpe ovaları ile bereketi, ana kucağı sıcaklığını ve çok değerli bilim insanlarıyla, ilim adamlarıyla manevi dünyamızın, değerler dünyamızın sütunlarını temsil eden bir coğrafyadır. Esasen bir milletin en büyük zenginliği tarihi şahsiyetleri, siyasi şahsiyetleri ve yetiştirdiği ilim insanlarıdır. Bu bizim için büyük bir kaynak ve zenginliktir. Bu vesileyle bunları anmak ve anlamaya çalışmak büyük bir fazilettir. Bugün fakültemizin bu sempozyumuyla, inşallah, bu vefayı göstereceğiz. Bu değerler dünyasıyla gelecek nesillerimize özgüven yolları açılmasını sağlamaya çalışacağız.

Sempozyumda katkısı olan herkesi saygıyla yad ediyorum. Değerli dekanımızı can-ı gönülden bir kez daha tebrik ediyorum.

Tekrar hoş geldiniz.

Prof. Dr. Muharrem KILIÇ

Akdeniz Üniversitesi Rektör Yardımcısı

Sayın Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanı değerli hocam,

Sayın Valim,

Sayın Rektörüm,

Sayın Dekanım,

Sayın Müftüm,

Çok değerli meslektaşlarım,

Kıymetli hâzirûn!

Öncelikle hepinizi saygıyla selamlıyorum.

Sayın dekanımızın da ifade ettiği üzere bir ülkenin, özel anlamda da bir kentin düşünsel mimarisini, manevi mimarisini gerçekleştiren şahsiyetlerin yadedilmesi, gerçekten bir vefa borcudur. Antalyamız söz konusu olunca hem kendisi hem ailesi açısından ve kentin ilgili paydaşları açısından önemli şahsiyetler söz konusu… Bu noktada İlahiyat Fakültemiz çok kısa bir süre zarfında Sayın Dekanımız yönetiminde çok ciddi adımlar attı. Akdeniz Üniversitesi İlahiyat Fakültesi özelinde gerçekleştirilen birçok etkinlik oldu. Bu sempozyumda da katkı sunan tüm paydaşlarımıza buradan şükranlarımı arz etmek istiyorum.

Sözü fazla uzatmadan bu bilimsel şölenin başarılı geçmesini diliyorum. Akademisyenlerimize emekleri için teşekkür ediyorum.

Hepinizi saygıyla ve sevgiyle selamlıyorum.

AÇILIŞ
KONFERANSI

Bir Âlim ve Diyanet İşleri Başkanı Olarak
Ahmet Hamdi Akseki
Prof. Dr. Raşit KÜÇÜK

Bir Âlim ve Diyanet İşleri Başkanı Olarak
Ahmet Hamdi Akseki

Prof. Dr. Raşit KÜÇÜK

Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanı

Bismillâhirrahmânirrahîm. Elhamdülillâhi Rabbi’l-âlemîn ve’s-salâtu ve’s-selâmu alâ rasûlina Muhammed ve alâ âlihi ve ashâbihî ecmaîn.

Saygıdeğer Valimiz,

Muhterem Rektör Yardımcımız,

Sayın İl Müftümüz,

Kıymetli Dekanımız,

Protokolün değerli üyeleri,

Ülkemizin değişik bölgelerinden, Ahmet Hamdi Akseki gibi Osmanlı bakiyesi, Cumhuriyet Dönemi’nin önemli bir şahsiyetini anmak ve anlatmak üzere teşrif eden değerli akademisyen kardeşlerim,

Hanımefendiler, beyefendiler, değerli misafirler, önce hepinizi hürmetle selamlıyorum.

Cenab-ı Hakk’ın bu günümüzü mübarek kılmasını, Ahmet Hamdi Akseki’nin ruhaniyetini bu faaliyetimizden haberdar kılmasını, eserlerinden elde ettiğimiz feyzinden bizlerin istifadesini sağlamasını niyaz ediyorum. Diyanet İşleri Başkanımız Sayın Prof. Dr. Mehmet Görmez bu sempozyumda bulunmayı çok arzu ediyordu. Ancak daha önce İstanbul’da bugün yapılmakta olan başka bir sempozyumda bulunma sözü verdiği için bu sempozyuma iştirak edemediler, kendisinin selam ve hürmetlerini hepinize tebliğ etmemi istediler; öncelikle bu vazifeyi ifa etmek istiyorum.

Ben bu sempozyuma davet edilince Diyanet İşleri Başkanlığımızın bilgi işlem ve dokümantasyon merkezine Ahmet Hamdi Akseki merhumun 1947’den 1951’e kadar Diyanet İşleri Başkanlığı yaptığı dönemde, Türkiye’de ulusal ölçekte yayımlanmakta olan gazetelerin merhumla alakalı haberlerini, yazılarını mümkün olduğunca tespit ettirmeye çalıştım; onların birer kopyasını yanıma aldım; sizlere belki ilk defa tespiti yapılmış bu belgelerden bazılarını da göstermek isterim. Aslında, 1923 yılından itibaren çıkan gazete ve dergileri taramak suretiyle Akseki’nin basındaki konumunu daha köklü bir şekilde tespit de mümkün olabilir; umarım bu gayret de ileride gösterilir. Bu sempozyumda yine belki ilk defa Aksekili Ahmet Hamdi üzerine geniş çapta tebliğler sunulup konuşmalar yapılacak, onun dinî, ilmî, resmî aktivite ve etkinlikleri üzerinde durulacak. Katkı sağlayan bütün akademisyen ve katılımcı arkadaşlarıma şükranlarımı sunuyorum.

Saygıdeğer misafirler,

Öncelikle birkaç cümle ile de olsa Ahmet Hamdi merhumun memleketi Akseki’den bahsetmek isterim. Bu bahsedişim, tahmin edebileceğiniz gibi sadece anılan ilçemizin yetiştirdiği ilim ehli insanlar açısından olacak. Akseki, Selçuklular zamanında fethedilip İslamlaştıktan sonra hiç işgale uğramamış bir coğrafya parçasıdır. Dolayısıyla tarihi bir yerleşim merkezidir. Bir kısım köyleri ve nahiyeleri kadim medrese kültürüne de sahiptir.

Esasen bu cihetten Antalya’dan da bahsetmek isterdim ama söz çok uzar; onun için benim de ilçem olan Akseki ile yetineceğim. Akseki, özellikle bazı köyleri ile birlikte, çok eski zamanlardan bu yana önemli ölçüde ricâl-i devlet yetiştirmiştir. Bu durum Cumhuriyet Dönemi’nde de devam etmiştir. Hâlihazırda çeşitli bakanlıklarda görev yapan çok sayıda bürokratı vardır. Son zamanlarda daha çok Türkiye’nin önde gelen ticaret ve iş adamlarını yetiştirmekle şöhret bulmuşsa da, bugün itibariyle bile ifade edecek olursak, Türkiye’nin çeşitli üniversitelerinde ve yurt dışında görev yapan onlarca değerli ilim adamı Akseki menşelidir. Ben, izninizle günün anlamına uygun düşen ve rahmet-i Rahmân’a kavuşmuş, belki gelecekteki bir sempozyuma konu teşkil edebileceğine inandığım sadece birkaç ismi özellikle anmayı onlara karşı bir vefa borcu olarak görüyorum.

Mehmet Fatin Gökmen: (Akseki/Gödene 1877 – İstanbul 1955) Kandilli Rasathanesi’nin kurucusu ve ilk müdürü. Astronom, meteorolog, din adamı, milletvekili. Akseki’nin Gödene/Menteşbey köyündendir. Mehmed Akif, “Süleymaniye Kürsüsünde” şiirini ona ithaf etmiştir. Dârülfünûn Fen Fakültesinin dekanlığını yapmıştır. Türkiye’de modern astronomi tedrisatının temelini atan odur. Ömrü boyunca tek tek toplayıp her birini okuyarak tavsif ettiği astronomi ve matematik ilimleri ile ilgili eserlerden oluşan ve bugün de araştırmacıların yoğun olarak kullandığı değerli kitaplığını Süleymaniye Kütüphanesi’ne devretmiştir. Kendi alanındaki araştırmalarını ihtiva eden önemli eserlerin sahibidir. Beş adet matbu eseri ve ayrıca önemli makaleleri vardır.

Hasan Hüsnü Erdem: (Akseki/Sadıklar 1889 – Ankara 1974) Dârü’l-Hilafeti’l-Âliye Medresesi âli kısmını tamamladı. Medresetü’l-mütehassisin’in fıkıh ve usul-i fıkıh şubesinden pekiyi derece ile mezun oldu. Doktora tezi (Ahkâmü’r-radâ) müderrisler meclisince birinciliğe layık görüldü. 1944 senesinde Diyanet İşleri Başkanlığı Müşavere Heyeti azalığına seçildi. 1961-1964 yıllarında Diyanet İşleri Başkanlığı görevini yerine getirdi. Bazı telif eserleri yanında önemli tercümeleri de bulunmaktadır.

Ali Himmet Berki: (Akseki/Unulla D. 1882 – Ö. 1976) Medresetü’l-Kudât’ı birincilikle bitirdi. İslam Hukuku, Osmanlı Hukuku ve Türk Medeni Hukuku alanındaki çalışmalarıyla maruftur. Oğullarından ikisi Osman Fazıl Berki ve Mehmet Şakir Berki de hukuk profesörü idi. Üçüncü oğlu Sadeddin Berki hâkimdi. Yayımlanmış pek çok eseri vardır. Eserleri kendi alanında titiz çalışmalar ve nitelikli kitaplardır. 20’ye yakını sağlığında tab olunmuştur.

Mustafa Sıtkı Gökmen: Akseki/Gödene köyünde doğmuştur. Fatin Gökmen’in küçük kardeşidir. Fatih dersiamlarındandır. Alanya ve Antalya Müftülüklerinde bulunmuştur.

Bunlar dışında I. Abdülhamid’in veziri Yeğen Mehmed Paşa’yı, İbradılı Mehmed Şükrü Efendi’yi, Osman Yüksel Serdengeçti’nin babası, Büyük Müftü Efendi diye anılan, Akseki’de ömrünün sonuna kadar müftülük yapan Salim Efendi’yi ve Veli Ertan’ı da anmak isterim.

Bu sempozyumda, Ahmet Hamdi Akseki’nin çok çeşitli ilimlerdeki konumu, eserleri, düşünceleri, görüşleri, hayatının çeşitli safhaları, hizmetleri üzerinde katılımcı akademisyen arkadaşlarımızın yeterli derecede duracaklarını programdan anlayabiliyoruz. Bunun çok memnuniyet verici bir gayret ve emek olduğunu özellikle belirtmek ve tüm emeği geçenlere teşekkür etmek benim için zevkli bir görevdir. Umarım bu sempozyum önemli bir boşluğu dolduracaktır. Çünkü Ahmet Hamdi Akseki merhumu merkeze alarak en az yüz yıllık eğitim ve öğretim hayatımızı, fikir ve düşünce dünyamızı, biraz da yakın tarihimizi konuşmuş olacağız. Benim âcizane kanaatim: Ahmet Hamdi Akseki’nin en dikkat çekici ve üzerinde özenle durulması gereken yönlerinin başında gelen özelliği “Bir Geçiş Dönemi İnsanı” olarak oynadığı önemli roldür. Aynı dönemde yaşayan pek çok benzeri ilim ve din ehli saygın kişi bunu başarabilmiş değildir. Ahmet Hamdi Akseki’nin eserlerini, yazılarını, yazdığı raporların satır aralarını okuduğumuzda onun medeniyetimizi, medeniyetimizin teşekkülünde önemli rol oynayan belli başlı klasiklerimizi iyi anladığını, iyi yorumladığını ve değerlendirebildiğini görürüz. Ayrıca makâsidu’ş-şerîa, hikmet-i teşrî, yani dinin ve özellikle ibadetlerin, dinî hükümlerin gayelerinin anlaşılıp yorumlanması ve hikmetlerinin kavranmasına hakkıyla vukûfiyet kesb ettiğini, değişim ve gelişimin farkında olduğunu, sabitelerimizin neler olması icap ettiğinin bilgisine hâkimiyetini eserlerinde ve icraatlarında müşahede edebilmekteyiz. Bunları mutlaka korumanın lüzumuna olan kati inancının yanında, medeniyet ve irfanımızı, kültür birikimimizi yeni bir dille söylemenin idrakine sahip olduğunu ve bunu başarabildiğini de görmekteyiz. Bütün bunların neticesinde, Ahmet Hamdi’nin Cumhuriyet öncesi dönemde başlayan tedrisatın ıslahı faaliyetlerinde, Cumhuriyet Dönemi’nde ise dinî tedrisatın lüzumu ve zarûrîliği noktasında, özellikle resmî mehâfilde, ne kadar önemli işlevler gördüğü asla gözden uzak tutulamaz. Yazdığı kitapları ve icra ettiği önemli resmî görevleri ile onu tanımak ve tanıtmak mümkün olabilirse de, Akseki’yi anlamak için aynı şeyi söyleyebilmenin mümkün olmadığı kanaatindeyim. Bu sebeple onu icraatları ve eserleriyle daha derinlikli bir şekilde araştırmak gerekecektir.

Ahmet Hamdi Akseki,ülkemizin yetiştirdiği büyük mütefekkir ve âlimlerden biridir. Onun, zamanındaki emsali alimlerden belirgin ve ayırıcı vasfı vizyon sahibi oluşudur. Diyanet İşleri üçüncü reisi olan Ahmet Hamdi Akseki’nin hayat hikâyesi burada anlatılacağı için bir kronoloji sunmam söz konusu olmayacak. Ancak hayatının bazı kesitlerine temas edeceğim. Akseki, 1915 yılında Daru’l-Hilafeti’l-Âliye Medresesi’nin yüksek kısmından mezun olmuştur. O yıllarda imtihanla girilebilen Medresetü’l-Mütehassısîn sınavlarını kazanmış ve 1919 yılında burayı da birincilikle bitirmiştir. Akseki, henüz otuz iki yaşında iken ruûs imtihanını başararak dersiâm payesini elde etmiştir. Bu mertebe, meşrut olan bütün ilimlerden başarı ile icazet almış olmayı ve sonra da seçkin bir ulema heyeti huzurunda yapılan imtihanda muvaffakiyeti gerektirir. Bu yaşlarda da emsali çok değildir. Bahriye Mektebinde akâid-i diniye muallimliği, çeşitli camilerde kürsi şeyhliği, tarih ve felsefe muallimliği, hadis, ilmü’n-nefs ve ilm-i ictimaî müderrisliği vazifelerini ifa etmiştir.

Henüz otuz beş yaşlarındayken Umûr-i Şeri’yye ve Evkaf Vekâleti Tedrisat Umum Müdürlüğü gibi önemli bir mevkiye tayin olunmuştur. Buralarda yaptığı hizmetler, geliştirdiği anlayış ve ileri görüşlülük sayesinde Türkiye’nin dinî ilimler alanındaki gelişimine büyük katkılar sağlamıştır. Netice itibariyle yaptığı bu çalışmalar ve gösterdiği çabalar, asrın ihtiyaçlarına göre yetersizliğinden şikâyetçi olunan medreseleri hem nicelik hem nitelik bakımından fark edilebilir derecede verimli hâle getirmiştir. Gazi M. Kemal, 1923 yılında Konya’da Daru’l-Hilafe medresesini teftiş etmiş, Fransızca, hadis, fıkıh ve coğrafya gibi farklı derslerde talebelerin seviyesini gördükten sonra, Ahmet Hamdi Akseki’ye tebrik ve takdirlerini bildirmiştir.

1924 yılında Diyanet İşleri Riyaseti kurulunca, onunla birlikte tesis edilen Müşavere Heyeti’nin ilk üyesi Ahmet Hamdi Akseki olmuş, bu vazifesi uzun yıllar devam etmiştir. Ahmet Hamdi Akseki, 1924’ten başlayıp 1951’de Diyanet İşleri Reisi olarak vefatıyla sona eren dönemde, hangi mevkide bulunmuş olursa olsun, Diyanetin adeta bütün sorumluluğunu üstlenmiş görünmekte, teşkilattaki bütün gelişmelere öncülük ettiği ve çok büyük katkı sağladığı anlaşılmaktadır. Mesela TBMM’de Diyanet Riyaseti adına muhatap, neredeyse, daima odur.

Önemli bir noktaya daha dikkat çekmek isterim: TBMM’de Gazi M. Kemal’in talimatı veya arzusu ile Kur’ân-ı Kerim’in tercümesi, ayrıca bir Kur’an tefsiri ve bunların yanında bir de hadis kitabı telifinin gerçekleştirilmesi karara bağlanınca tercümeyi Mehmed Akif’e, tefsiri Elmalılı Hamdi Efendi’ye, Buhârî’nin Sahîh’inin muhtasarı olan Tecrîd-i Sarîh tercüme ve şerhini de Babanzade Ahmet Naim Efendi ve sonra da Kâmil Miras’a tevcih eden ve onları tavzif eden de Ahmet Hamdi Efendi’dir.

Bu vesileyle bir ahlâki meziyetine işaret etmem uygun düşer: Tecrid-i Sarih’in tercümesini kontrol görevini zamanın meşhur ilim ve fikir adamlarından Tâhiru’l-Mevlevi’ye vermiştir. Fakat bu görevlendirmenin bir arka planı vardır. Tâhiru’l-Mevlevî İstiklal Mahkemelerinde yargılanmış, idamdan kurtulmuştur. Üstad, perişan vaziyettedir ve evine ekmek götüremeyecek hâle düşürülmüştür. Akseki, sanki bunlardan haberdar değilmiş gibi davranıp onun onurunu kırmadan, -ama yardımcı olmak maksadıyla- bu kontrol görevini kabul etmesini kendisinden rica eder ve böylece onu bir nebze rahatlatmış olur.

Değerli katılımcılar, kıymetli misafirler!

Ahmet Hamdi Akseki, 1939 senesinde Diyanet İşlerinin ilk Reis Muavini olmuştur. 1947 senesinde de Diyanet İşleri Reisliğine getirilmiştir. Merhum Akseki’nin Diyanet İşleri Başkanı olduğu gün söylediği söz şudur:

“Üzerime aldığım vazifenin ne kadar ağır ve ne derece mesuliyetli olduğunu takdir edenlerdenim. Bununla beraber iyi niyetle feragat ve sadakatle çalışanlara karşı Allah Teâla’nın yardım edeceği ve bunları tevfikât-ı sübhaniyesine mazhar kılacağı hakkındaki imanım çok kuvvetlidir.”

Ahmet Hamdi Akseki 1924-1951 yılları arasında bu önemli hizmetlerde bulunurken aynı zamanda devletin işleyişi ve Diyanet teşkilatının güçlenmesi yönünde çok büyük gayretler sarf etmiştir. Bunlar, üzerinde çalışma yapmaya, belgelerle ortaya konulmaya değer niteliktedir. Her dönemde çok önemli raporlar hazırlamış ilgili ve yetkili mercilere bunları sunmuştur. Ben bu raporlardan sadece bir tanesinin bazı bölümlerini Ahmet Hamdi Akseki’nin hizmet anlayışı ve düşüncelerine ışık tutması açısından sizlerle paylaşmak istiyorum. Bu rapor, “Din Tedrisatı ve Dinî Müesseseler Hakında Bir Rapor” başlığıyla 1950 senesinde yazılmıştır. Rapor, din tedrisatı ve dinî müesseseler hakkındadır. Devletin bütün yetkili kurumlarına gönderilmiştir. Daha sonra bir kitapçık hâlinde neşredilmiş, ayrıca İslami Araştırmalar Dergisi’nde de yayımlanmıştır. Son derece önemli, âlimane yazılmış bu raporda, Türkiye’de o dönemde inkılaplara bağlılık adına devam etmiş olan birtakım olumsuzlukları tarihi bir seyir içinde değerlendirmektedir:

“Garpta birçok zamanlar ilim ve din adamları birbirine amansız bir düşman oldukları içindir ki Fransa inkılâb-ı kebirinde bilim adamları muzaffer olunca, bunların ilk işi kiliseye ve onunla birlikte onun mukaddes saydığı akideye var kuvvetiyle hücum etmek oldu. Her çareye başvurularak münevver ve içtimai sınıflar arasında dinsizlik yayıldı. Ve dindarlık adeta cehalet alameti sayıldı. Din ve mukaddesat-ı diniye namına ne varsa inkılapçılar tarafından hepsi baltalandı. İlk önce papaz sınıfına karşı açılmış olan bu cidal, gitgide din ve itikada da geçmiş, din namına ne varsa hak ve batıl hepsi terk edilmişti. Fakat insan ruh sahibi bir varlık ve din de ruhun bir gıdası olduğundan halk uzun zaman dinsiz yaşamadı ve herkes kendine mahsus bir din ve mezhep icad ederek ona göre harekete başladı ve en sonunda da Fransa yine Katoliklikte karar kıldı ve memleket dışı yaptığı din adamlarını hariçte azami derecede himayeye başladı.”

“Türk İnkılapları ve Müesseseleri” diye bir başlık açıyor ve “Türk inkılabı böyle yapmadı.” diyor: “Şer’iye ve Evkaf Vekaletini kurdu, sonra onu ilga etti, sonra Diyanet İşleri Reisliğini kurdu.” “Milli Mücadele din müesseseleri sayesinde kazanıldı.” Bunlardan biraz daha etraflıca bahsediyor. Ben sadece bu raporun belli yerlerine Ahmet Hamdi Akseki’nin bazı konular üzerine ne kadar cesurca gittiğini anlatmak bakımından işaret etmekle yetiniyorum.

“Şer’iye Vekâletinin İlgası ve Diyanetin Tesisi” başlığı altında diyor ki:

“3 Mart 1340 tarihli 429 sayılı kanunla Şer’iye Vekaleti ilga edildiği hâlde dinî müesseselere dokunulmamış ve Şer’iye ve Evkaf Vekâleti yerine Diyanet İşleri Başkanlığı tesis edilmiş, din müesseseleri de güya memleketteki bütün ilim müesseseleri arasında bir vahdet sağlamak düşüncesiyle Milli Eğitim Bakanlığına devredilmiştir.” “Hâlbuki maksadın başka olduğu sonradan anlaşılmıştır.” diyor ve devam ediyor:

“429 sayılı kanunun 1. maddesi şöyledir: Türkiye Cumhuriyeti’nde muamelat-ı nâsa dair olan ahkâmın teşrî ve infazı Türkiye Büyük Millet Meclisi ile onun teşkil ettiği hükümete ait olup din-i mübin-i İslâm’ın bundan maada itikadat ve ibadata dair bütün ahkâm ve mesalihinin tedviri ve müessesat-ı diniyenin idaresi için Cumhuriyet’in makamında bir Diyanet İşleri Reisliği tesis edilmiştir.”

Sonra nasıl olmuş diyor:

“Nasıl ki, birinci maddesiyle Türkiye Cumhuriyeti memaliki dahilindeki ilmî müesseselerin hepsini Millî Eğitim Bakanlığına rapteden bu kanunun 4. maddesinde de “Maarif Vekâleti, yüksek diniyat mütehassısları yetiştirmek üzere Darülfünun’da bir İlahiyat Fakültesi tesis ve imamet, hitabet gibi hidemat-ı diniyenin ifası vazifesiyle mükellef memurların yetiştirilmesi için de ayrı mektepler küşad edecektir.” deniliyordu.

Demek ki, Millî Eğitim Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığının muhtaç olduğu dinî elemanları yetiştirecek, Başkanlık da, bunları dinî vazifelerde kullanacak ve böylece kanunun kendisinde tahmil eylediği dinî ve millî vazifesini başarmaya çalışacaktı.

Bundan sonra ne oldu?

Millî Eğitim Bakanlığı, Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun 4. maddesini infaz ederek yüksek diniyat mütehassısları yetiştirmek üzere, mülga Darülfünun’da bir İlahiyat Fakültesi tesis ettiği gibi, cami ve mescitlerde dinî hizmetlerin ifası ile mükellef elemanlar yetiştirmek için de ayrıca imam ve hatip mektepleri açtı. Daha doğrusu, evvelce Şer’iye Vekâleti tarafından idare edilmekte bulunan Sahn ve Süleymaniye Medresesi namındaki yüksek ve ihtisas medreselerinin bir kısım talebesini İlahiyat Fakültesine alarak ve bir kısım vilayet merkezlerinde bulunan orta ve lise derecelerindeki medreselerin unvanını imam ve hatip mekteplerine çevirerek idare etmeye başladı ve Şer’iyeVekâletinin ilga edilmiş olmasına rağmen, dinî tedrisat, güya inkıtaa uğramadan bu suretle devam edecekti. Fakat aradan uzun zaman geçmeden, evvela köylere ve ilçelere imam ve hatip yetiştirmek üzere Birinci Büyük Millet Meclisince açılarak sayısı 465’i bulan “Medaris-i İlmiye”, 430 sayılı Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun neşrinden bir hafta sonra, o zaman Maarif Vekili bulunan Vasıf Bey’in bir emriyle kapatıldığı gibi, bir müddet sonra da asri tedrisat yapmakta olup, 430 sayılı kanundan sonra adları imam ve hatip mektebine çevrilmiş bulunan 38 din müessesesi de yine Vekâlet’in emri ile birer birer kapatılmış ve bu suretle, Tevhid-i Tedrisat Kanunu, tatbikatta dinî derslerin ve dinî mekteplerin ilgası ile neticelenmiştir. Gerek bu müesseseler gerekse bidayette 400 olgun talebesi bulunan ihtisas medreseleri de kapatılmıştır.”

Değerli dinleyenler,

Akseki, bu raporunda önemli konuları uzunca anlatıyor. Ben burada hepsini okuyacak değilim, yalnız kendisine halktan gelen intibalar üzerine diyor ki Ahmet Hamdi Akseki:

“26 seneden beri çocuklarımız hakiki bir din ve ahlâk terbiyesinden mahrum olarak bomboş ve herhangi bir menfi tesiri kabule müsait bir hâlde yetişmektedir. Bu tesirlerden uzak tutulmaları için çare düşünülmelidir. Gençlerimiz komünist olmamış ise bunu ailelerindeki kuvvetli din terbiyesine borçludurlar.”

Ahmet Hamdi Akseki bu raporu ilgili bütün mercilere göndermiştir. Raporun sonunda şöyle demektedir:

“Şu uzun maruzatımla memleketin dinî ve ahlâki durumunu milletimin yüksek menfaatlerinden başka hiçbir şey düşünmeyerek bütün açıklığıyla arz etmiş bulunuyorum. Bu izâhatlarımız gösteriyor ki buhranımızın sebebi maneviyata vurulan darbedir. Şu anda bu buhranın tek çaresi de maneviyata layık olan ehemmiyeti vermektir.”

Sonra Ahmet Hamdi Akseki Amerika’yı örnek göstererek uzunca anlatıyor ve Amerika’da din tahsili, dinî eğitim nasıl, kiliseler nasıl, vaazlar nasıl, bunun gibi birçok şeyden bahsediyor. Devlet yöneticilerine seslenerek eğer özgürlükten demokrasiden yana bir idare kurmak istiyor iseniz, Türkiye’de de bunlar lazım,tarzında açıklamalar yapıyor ve gerekli gördüğü her şeyi büyük bir ileri görüşlülükle madde madde sıralıyor.

Değerli dinleyenler,

Ahmet Hamdi Akseki, Diyanetin nasıl olması gerektiğine de ciddi olarak yer veriyor raporunda. Bugün bile Diyanet onun söylediği düzeyde değil, hâlâ ciddi eksikler var; bu durum onun ne kadar ileri görüşlü olduğunu ortaya koyuyor. Akseki, din eğitimi ve dinî müesseselerle ilgili birçok yetkinin Milli Eğitim Bakanlığına verilmesini eleştiriyor ve ayrıca ilahiyat fakültelerinden de bahsederek bu fakültelerin o dönemdeki hâlini tasvir ediyor ve bu kurumların ve buralarda ortaya konulacak faaliyetin ve memleket için yetişecek din adamlarının ve yüksek İslam eğitiminin önemini anlatıyor. Bütün bu kurumların ve icra ettikleri işlevin idaresinin Diyanet Reisliğinin kontrolünde olması gerektiğini düşünüyor, vurguluyor ve öneriyor.

(Prof. Dr. Raşit Küçük bu arada Ahmet Hamdi Akseki ile ilgili bazı geçmiş gazete haberlerini dinleyenlerle paylaşıyor.)

Bir şeyi daha sizlerle paylaşmak isterim ki merhum Ahmet Hamdi Akseki’nin Ahlâk Dersleri ve İslam Dini adlı kitapları ve bunlardan sonra sıraya konulacak diğer bazı eserleri Diyanet İşleri Başkanlığımız tarafından yeniden yayına hazırlanmaktadır. Şunu da belirterek sözlerimi bitirmek istiyorum: Ahmet Hamdi Akseki, derinlikli ve nitelikli ilmî eserler kaleme alarak zamanındaki dinî bilgilerle ilgili boşluğu doldurmaya çalışmıştır. Kaleme aldığı Dinî Dersler, Ahlâk Dersleri, Askere Din Dersleri, Köylüye Din Dersleri, Yavrularımıza Din Dersleri, Öğretmen ve Öğrencilere Yardımcı Açıklamalı Din Dersleri, İslam Dini, Yeni Hutbelerim gibi yetmiş civarında eserle adeta millete hocalık yapmıştır.

Bu eserlerin en azından bir kısmının önemini ve özelliklerini kıymetli akademisyen arkadaşlarımız sizlere anlatacaktır.

Değerli meslektaşlarım ve muhterem dinleyenler,

Sözü biraz uzattığımın farkındayım fakat Ahmet Hamdi Akseki’nin raporunda sıraladığı “Müşâhede ve Kanaatler” kısmı ile sözlerimi tamamlamak isterim.

“İki senedir memleketin muhtelif mıntıkalarında yaptığım seyahatlerde halkımızın her tabakasıyla sıkı temaslarda bulundum. Yüksek tahsil gençliği ile de daima temaslardayız. Her gün memleketin muhtelif yerlerinden yazılar alıyoruz. Bütün bunlardan edindiğimiz kanaat da şu noktalar üzerinde toplanmaktadır:

Yirmi altı seneden beri çocuklarımız hakiki bir din ve ahlâk terbiyesinden mahrum olarak içi bomboş ve herhangi menfi bir tesiri kabule müsait bir hâlde yetişmektedir.

Çocuklarımızın ve gençlerimizin, başka dinlerin ve muhtelif şekillerdeki misyoner propagandalarının içtimai, siyasi herhangi bir muzır mezhep veya tarikat ve akidelerin menfi tesirlerinden uzak tutulması için çare düşünülmelidir.

Çocuklarımıza gerek mekteplerde ve gerek başka vasıta ile 26 seneden beri din ve ahlâk aleyhinde söylenebilecek ne varsa hepsi söylenmiş, telkin edilmiş ve kıpkızıl bir dinsiz olmaları için her şey yapılmıştır. Bugünkü gençler komünist olmamışlarsa, bunu ailelerindeki kuvvetli din terbiyesine borçluyuz.

Çocuklarımızın, gençlerimizin her türlü yabancı ve menfi tesirlere bundan sonra da mukavemet edebilmeleri için kendilerine, İslam dininin esaslı ve ciddi bir surette talim ve telkin edilmesi manevi terbiyenin verilmesi artık kati bir zarurettir.

Hakiki din adamlarına, mabetlerimizi şenlendirecek bilgili, fazilet sahibi vaizlere, imam ve hatiplere olan ihtiyacın bir ân evvel sağlanması lazımdır.

Yeni nesle mensup birçok genç de kendilerinin maneviyattan tamamen mücerret bir hâlde yetiştirildiklerini acı acı itiraf etmektedir.

Maneviyata, layık olduğu ehemmiyet ve mevkii vermek lazımdır.

Şu uzun maruzatımla memleketin dinî ve ahlâki durumunu, milletimin yüksek menfaatlerinden başka hiçbir şey düşünmeyerek bütün açıklığı ile arz etmiş bulunuyorum.

Bu izahlarımız gösteriyor ki, buhranın sebebi, maneviyata vurulan darbedir. Şu hâlde, bu buhranın tek çaresi de maneviyata layık olduğu ehemmiyeti vermektir.

Hayatta maddiyat ile maneviyatın yan yana yürümesi gayet tabii ve zaruridir. Bunlardan birine layık olduğu kıymeti vermemek, ferdî ve içtimai hayatta bir aksaklık ve hatta müthiş bir çöküntü husule getirmekten hâlî kalamayacağı muhakkaktır.”

Beni sabırla dinlediğiniz için tekrar hepinize teşekkürlerimi ve saygılarımı arz ediyorum.

BİRİNCİ OTURUM:
BİYOGRAFİ VE
DÜŞÜNCE DÜNYASI

Oturum Başkanı
Prof. Dr. Bünyamin ERUL
Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Ankara

Bildiriler
Ahmet Hamdi Akseki ve Biyografisi
Doç. Dr. Mustafa TEKİN

Ahmet Hamdi Akseki’nin Diyanet İşleri Başkanlığı
Yapılandırılmasındaki Rolü
Yrd. Doç. Dr. Mehmet BULUT

Bir Diyanet Reisi Olarak Ahmet Hamdi Akseki ve
Risâle-i Nûr Müellifi Bediüzzaman Saîd Nursî İlişkisi
Yrd. Doç. Dr. Mehmet DİLEK

Ahmet Hamdi Akseki’nin Bazı Filozofların Görüşlerine
Getirdiği Eleştiriler ve Değerlendirmesi
Prof. Dr. Naim ŞAHİN

Ahmet Hamdi Akseki
ve Biyografisi

Doç. Dr. Mustafa TEKİN

İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi, İstanbul

1. Giriş

Ahmet Hamdi Akseki ve biyografi kelimelerini yan yana getirirken aslında tarihi şahsiyetler ve onların okunma biçimlerine dair iki boyutu gündeme getiriyoruz demektir. Birincisi, A. Hamdi Akseki özelinde tarihi şahsiyetlerin aidiyetleri ve bu aidiyetlerin kapsayıcılığı altında değerleriyle homojen bir biçimde ele alınması, son tahlilde o kişinin iç çeşitlilik içerisinde yeri ve katkılarını görmemizi engelleyebilmektedir. Daha somut olarak söylemek gerekirse, A. Hamdi Akseki, Müslüman dünya görüşü ve Diyanet İşleri gibi iki temel aidiyet içerisinde ele alındıktan sonra, kendi şahsiyeti, dönemin konjonktürü ve bilhassa getirdiği yorumlar ile o yorumlara zemin hazırlayan müktesebatı ve yaşamı arasında ilinti kurulduğu zaman aslında biyografi biraz “resmî hayat hikayesi” olmaktan çıkarak ilişkiler ağı ve sorunsallaştırmalar temelinde inşa edilebilecektir.

Biyografi ve kişinin düşünceleri iki ayrı metin olarak durduğu zaman, düşüncelerin belirlenişindeki bazı nüansları kaçırmak olasıdır. Yine dönemin ekonomik, kültürel, toplumsal yapısı, devlet aklı ile kişinin düşünsel ve eylemsel katkıları arasındaki ilişkilerin belirlenmesi de son derece önem arz etmektedir. Çünkü özelde A. Hamdi Akseki’nin eyledikleri ile eyle(ye)mediklerinin total sağlıklı hesabını bu konjonktür içinde hesaplayabiliriz. Bu sebeple biyografinin akademik okuma ve yazınlarda da sıcak ve ağ bağlantılı boyutunun öne çıkarılması, daha sağlıklı okumaları önümüze getirecektir. Meselâ; “Felsefi Mirasımız ve Biz” isimli eserinde Cabiri, sonuçlarına katılmama hakkımızı saklı tutarak bu tür okumalarda bulunmaktadır. Meselâ O, Farabi okumasında Samani Devleti, Varlık anlayışı, Farabi’nin siyaset, devlet ve toplum görüşleri ve dönemin genel sosyolojik nitelikleri arasında bağlantılar üzerinde durmaktadır.[1]

2. Ahmet Hamdi Akseki ve Yaşadığı Dönem

Ahmet Hamdi Akseki, 1987 yılında doğmuş ve 1951 yılında vefat etmiştir. Buradan anlaşılmaktadır ki o, hem Osmanlının son dönemlerini hem de Cumhuriyet Dönemi’ni yaşamıştır. Özellikle Osmanlıda gördüğü eğitim ve Cumhuriyet Dönemi’nde bu müktesebâtı kullanma ve değerlendirmesinde tüm yansıma, kırılmaları Onda izlemek mümkündür.

Akseki’nin doğduğu tarih, I. meşrutiyet ve II. Abdülhamid Dönemi’ne denk gelmektedir. Akseki, II. Meşrutiyet Osmanlısı ve daha sonra Cumhuriyet Dönemi Türkiye’sinde yaşamıştır. Eğitim Dönemi’nin tamamını Osmanlı Dönemi’nde geçirdiği, yine Osmanlının son döneminde göreve başladığını; Cumhuriyet itibarıyla da bu görevlerine devam ettiğini görmekteyiz. Ahmet Hamdi Akseki’nin Osmanlının zor bir döneminde ve giderek toprak kaybettiği bir zamanda yaşadığını; tahsili ve iş hayatını da bu zorlu koşullarda icra ettiğini söyleyebiliriz. İmkanların olabildiğince sınırlı olduğu o dönemde, A. Hamdi Akseki için doğduğu köydeki medrese iyi bir imkan olmuştur. Ancak yine de köyden çıkışı özellikle maddi ve ulaşım imkanlarının sınırlı olduğu o dönemde İstanbul’a kadar devam eden tahsil hayatı ve görevini icra ediş koşulları takdir edilmesi gereken bir durumdur.

Akseki’nin biyografisi için önemli olabilecek o dönemlerin genel karakteristiklerini birkaç boyutta ele alabiliriz. Birincisi, Osmanlı Devleti’nin gücünü katbetmesi, zayıflaması ve hatta işgale uğraması ile meydana gelen bir iklim yaşanmaktadır. Bu iklimde zaman zaman tahsil hayatları aksamaya uğramakta ve daha da önemlisi psikolojik açıdan insanlar üzerinde travma ve gerilimler oluşturmaktadır. Çünkü bir yandan tahsil hayatını devam ettirmenin zarureti, diğer yandan ülkenin kötüye gidiş durumu karşısında kişiye düşen sorumluluk arasındaki gelgitler bu gerilimin başlıca sebebidir.

Osmanlı Devleti’nin en zor yılları ise art arda yaşadığı savaşların getirdiği buhrandır. 1908’den sonra İttihad ve Terakki’nin iktidara geçmesinin ardından yaşanan Balkan Savaşları; I. Dünya savaşı ve ardından Kurtuluş Savaşı, ülkenin ayakta kalma mücadelesi olduğundan insanların tahsil ve çalışma hayatları kesintiye uğradığı gibi, derin endişeleri de beraberinde getirmekte; dolayısıyla ülkenin işgalden kurtulması öncelikli bir görev olarak ortada durmaktadır. Oldukça sıkıntılı geçen bu yılların ardından Türkiye Cumhuriyeti’nin bir devlet olarak kurulmasıyla birlikte en azından işgal yılları sona ermiştir. Fakat bu genç devletin ilk dönemlerde maddi yoksunluklar ve kurumsallaşma konusunda bazı sıkıntılar yaşadığı bir gerçektir. Ahmet Hamdi Akseki’nin Cumhuriyet Dönemi bu yeni yapılanış sürecinde rol aldığını görmekteyiz. Özellikle Diyanet Teşkilatının kuruluşundan itibaren kendisinin vefatına kadar bu teşkilattaki görevi süreklilik arz etmiştir. Yeni bir kurum olan Diyanetin baştan aşağı yargılanışında Hamdi Akseki’nin sürekli bir görev ve strateji üstlendiğini de burada görmek gerekir.

Bu zor dönemlerle ilgili şu iki noktaya temas etmeliyiz. Birincisi, ulaşım konusundaki zorluk, ikincisi de maddi sıkıntılar. Hamdi Akseki’nin Antalya ili Akseki ilçesi Güzelsu köyünden —ki dağ köyüdür— tahsil görmek üzere Ödemiş ve oradan İstanbul’a seyahati göze alabilmesi önemlidir. Özellikle savaş dönemlerinde Ege’nin Yunanlılarca işgali ve Çanakkale’ye kadar gelen yabancı kuvvetler gözönüne alındığında, ulemanın kendi doğal zorluklarının dışında güvenlik problemi de buna eklenmektedir.

3. Ahmet Hamdi Akseki’nin Biyografisi

Ahmet Hamdi Akseki ile ilgili yapılmış çalışmalar azdır. Öncelikle bu çalışmaların çoğaltılması konusunda ilahiyat fakülteleri başta olmak üzere üniversitelerin farklı bölümlerine ciddi görevler düşmektedir. Çalışmalar azdır ancak onun resmî biyografisi konusunda çalışmalar yapılmıştır. Bunların başında Kültür Bakanlığı tarafından daha önce yayımlanan Veli Ertan’a ait Ahmet Hamdi Akseki kitabıdır. Bunun dışında yine farklı hacimlerde yayımlanmış biyografi çalışmaları bulunmaktadır.

Ben burada Ahmet Hamdi Akseki’nin resmî biyografisine değinmekle birlikte, belki kısmen değinilmeyen bazı bilgileri ve bazı fotoğrafları paylaşmakla yetineceğim.

Ahmet Hamdi Akseki 1887 yılında Antalya ili Akseki ilçesi Sülles nahiyesinde doğmuştur.[2] Köyün ismi Milli Mücadele yıllarında Güzelsu olarak değişmiştir.[3] Belki köyün nahiye özelliğinden dolayı, oraya bir medrese yaptırılmıştır. Hamdi Akseki’nin babası, nahiyenin camisinin (köyün yukarısındaki eski camii) imam ve hatibi olan Mahmut Efendi’nin oğludur. Annem, Ahmet Hamdi Akseki’nin babasının Hoca Mahmut lakabıyla anıldığını belirtmektedir.

Ahmet Hamdi Akseki’nin doğduğu ev, köyün yerleşim yeri bakımından en aşağısında, hemen dedemlerin evinin altındadır. 1941 doğumlu olan annem, bu evin Mahmutların evi olarak bilindiğini söyler. Annem, Hamdi Akseki’nin babası da bu evden çıktıktan sonra, eve bir hocanın yerleştiğini ve burada talebeler okutulduğunu; 1951 civarlarında ise bu evin yandığını bana anlatmıştır. O günden bu yana evin temel iskeleti de yıkılmış ve evin bulunduğu alan taş yığınlarından ibaret kalmıştır.

Hamdi Akseki’nin baba yönünden şeceresinin verilmesi belki onun bugünle bağlantısını ortaya koymak açısından da önemlidir. Ahmet Hamdi Akseki’nin 1934 yılında vefat eden babası Hoca Mahmut’un yukarıya doğru şeceresi şöyle ilerlemektedir. Dedesi Ahmet ve daha sonra Mahmut, Mehmet, Süleyman, Hıdır’dır. Hamdi Akseki’nin üç kardeşi vardır. Bunlar: Fatma Akseki, A. Naci Akseki, Hasan Akseki’dir. Hamdi Akseki’nin üç çocuğu bulunmaktadır. Bunlar: M. Naciye Öncül, M. Cevat Akseki ve M. Necla Altınsoy’dur. Bunlar içerisinde Cevat Akseki’nin üç çocuğu vardır. Bunlar: A. Hamdi Akseki, Fethiye Akseki ve Mehmet Kahraman Akseki’dir.[4]

Kardeşlerinden Fatma, Konya’da daha önce yaşamış olan Miyase Uğur’un annesidir.[5] Miyase Uğur’un oğlu Mehmet Uğur Konya’da mukimdir ve Hamdi Akseki onun büyük dayısıdır. Köyde Miyase Uğur’dan kalan ev şu anda Mehmet Uğur tarafından kullanılmaktadır. Ahmet Hamdi Akseki’nin hokka önündeki fotoğrafının orijinali de bu evdedir.[6]

Kızlarından Naciye Öncül, şu anda seksen yaşları civarında olan teyzemin arkadaşıdır. Onun bu vesile ile köyde yaşadığı anlaşılmaktadır. Naciye Akseki’nin şu anda parkinson hastası olarak Ankara’da huzurevinde yaşadığı bilinmektedir. Diğer kardeşi olan M. Necla Altınsoy ise, Ankara eski Büyükşehir Belediye Başkanı Mehmet Altınsoy’un eşi olup kendisi vefat etmiştir.

Bu bağlamda şu anda kendi soyundan hayatta olanlardan birisi de, Mehmet Kahraman Akseki’dir. Ankara’da mukim ve bürokrasi içerisinde bir mevkide çalışan M. Kahraman Akseki ile sempozyum öncesi telefonla görüşmüş ve kendisini sempozyumun icra edileceği Antalya’ya davet etmiştik. Fakat daha sonraki süreçte görüşmelerimiz kesildi.

a. Eğitimi

Ahmet Hamdi Akseki’nin eğitim hayatı da erken başlar ve oldukça başarılı bir serencam izler. Beş yaşında iken Kur’an-ı Kerim’i babasından, tecvidi ise köydeki hocalardan Hatip Ali Efendi’den öğrenmiştir. Yedi yaşına ulaştığında ise köy camisinde mukabele okumaya başlamıştır. Köydeki ilk tahsilinde Ali Hoca’dan dersler almış, babasından Kur’an’ı talim ederken yazı ve hesap da öğrenmiştir. Sarf ve nahiv derslerini Sultan Abdülmecid’in yaptırdığı Mecidiye Medresesinde Müderris Abdurrahman Efendi’den okumuş, bu arada hat sanatını da öğrenmiştir.[7]

Abdurrahman Efendi (soyadı Öztekin’dir), Hamdi Akseki’nin babası dışında klasik İslami ilimler aldığı ilk hocasıdır. Kendisi Güzelsu Köyünde medfundur. Oğlu Mehmet Öztekin köyün öğretmeni olup Güzelsu’da Mehmet Efendi olarak bilinir. Ben Mehmet Efendi’yi gördüm ve tanıdım. Mehmet Efendi de Hamdi Akseki ile mülaki olmuştur. Şu anda Antalya’da ikamet edip yazları Güzelsu’ya gelen Abdurrahman Efendi’nin torunu Alper Öztekin ile görüşmemizde kendisi, Hamdi Akseki’nin babası Mahmut Efendi’nin medfun olduğu yeri söylemiştir. Abdurrahman Efendi’nin de mezarı Güzelsu Kabristanı’ndadır. Alper Öztekin, dedesi Abdurrahman Efendi’nin ihtisasının Arap dili ve belagatı ile fıkıh üzerine olduğunu belirtmektedir.[8]

Mehmet Öztekin’in bildirdiğine göre, bu medrese meşhur Hasan Rıfkı Efendi’nin tavassutu ile Padişah Abdülmecid tarafından yaptırılmıştır. Ayrıca buraya gelen suyu da Abdülmecid getirtmiş; içeriye ve dışarıya iki çeşme yaptırtmıştır. Medresenin ilk müderrisi Hasan Rıfkı Efendi’dir. Arada bir müddet Sadıklar köyünden merhum Hacı Sadık Efendi de müderrislik yapmış, en son Merhum Hasan Rıfkı Efendi, Müderris Abdurrahman Efendi’ye teslim etmiş, medreseler kapanıncaya kadar böyle devam etmiştir. Bu medreseye civar köylerden de okumaya gelenler vardı.[9]

Hamdi Akseki, fıkıh ve siyer derslerini takip ederken hocasının mühür kazmasına dikkat ederek hocası gibi mühür kazmasını öğrenmiştir. Mühür kazmadan kazandığı paralarla 14 yaşında iken babası ile birlikte Ödemiş’e gitmiş; babası Ahmet Hamdi’yi Karamanlı Süleyman Efendi’nin medresesine bırakmış ve geri dönmüştür.[10]

Bir başka rivayete göre 14 yaşına geldiğinde babası tahsiline devam etmesi için Ödemiş’e götürmeye karar verir. Ancak paraları yoktur. Babası ile birlikte üç ay Bayındır Ovası’nda pamuk çapası yaparak tahsil parasını denkleştirir ve Ödemiş’e gelirler. Karamanlı Süleyman Efendi Medresesi’ne yerleşir. Hamdi Akseki, babası ile ayrılışını şöyle nakletmektedir: Babam, nur içinde yatsın, Ödemiş’in dışında kabristanın yanında ayrılırken elini öpünce, gözlerimden öptü ve ağladı. İki gözünden akan yaşlar gözlerini ıslatıyor, damla damla yere düşüyordu. Hem ağladı hem ellerini kaldırıp şöyle dua etti: İnşaallah evveli de ahiri de bu olur; bir daha bu ağır ve amele işini görmez ve buna muhtaç olmazsın. Baba ve oğul ikimiz de ağladık, ben medreseye döndüm, babam da memleketin yolunu tuttu.[11]

Tam da burada iki hususu açıKlamak gerektiğini düşünüyorum. Birincisi, Güzelsu köyünde bulunan Mecidiye Medresesi, Hamdi Akseki’nin tahsil hayatının temel nüvesini oluşturmuştur. Kanaatimce böyle bir eğitim almamış olsaydı, o günkü koşullarda köyden dışarı gitmesi pek mümkün değildi. Çünkü böyle bir dağ köyünden ulaşım o gün gerçekten zordu. Diğer yandan Hamdi Akseki’nin ilk olarak Ödemiş’e gitmesinin de şu açıdan bir anlamı vardır. Güzelsu, dağlık bir köy olduğu için geçim imkanları sınırlıdır. Bu sebeple o dönemde (hatta daha sonra savaş zamanlarında bile) burada yaşayan köylüler Ege bölgesinin farklı ilçe ve köylerine giderek mevsimlik pamuk çapası işini yapmakta ve para kazanmaktadırlar. Ben de aslen Güzelsu köyündenim. Dedem hatıralarında (Ahmet Hamdi Akseki’den 13 yaş küçüktür.) İzmir Bayındır’a çapa yapmak için Yunan işgali sırasında gizli gizli gittiklerini anlatırdı. Annemin babası olan dedem Güzelsu’ya geri dönmüşken babamın babası olan dedem, iş için gittiği Bayındır’ın bir köyüne yerleşmiştir. Babam Bayındır doğumludur. Güzelsu köyünden birçok insanın bu çerçevede İzmir’in Bayındır ve Ödemiş ilçeleriyle bağlantıları vardır. Dolayısıyla Ahmet Hamdi Akseki’nin köy dışındaki ilk tahsil imkanını köylülerin sıklıkla gittiği Ödemiş’te bulduğu söylenebilir.

Hamdi Akseki, Ödemiş’te tahsili sırasında, hafta sonu kurulan pazarda mühür kazarak geçimini sağlamıştır. Gerçekli İsmail Efendi, Karamanlı Süleyman Efendi, Hacı Hüseyin Efendi ve Aksekili Hacı Mustafa Efendi’den sarf-nahiv, fıkıh, siyer, akaid ve hat dersleri almıştır. Daha sonra yazdığı talik yazıdan kazandığı paralarla üç arkadaşıyla birlikte tahsiline devam etmek için İstanbul’a gelmiştir.[12] İstanbul’da meşhur Fatih dersiamlarından Bayındırlı Mehmet Şüktü Efendi’nin derslerine devamla icazet almıştır.[13]

b. Eserleri

Bu arada Hamdi Akseki’nin muhabirlik ve yazarlık hayatına da değinmeliyiz. Onun yaşadığı bu dönemin aynı zamanda savaşların yoğun olduğu bir zaman dilimi olduğunu belirtmiştik. Hamdi Akseki, Balkan Savaşlarından önce Sebilü’r-Reşad Mecmuası’nın, Bulgaristan ve Romanya muhabiri idi. O, tüm engellemelere rağmen Bulgaristan’ı dolaşmış ve uyarılar yapmaya çalışmıştır. Sebilü’r-Reşad dergisine gönderdiği “Bulgaristan Mektupları“ ile Bulgaristan üzerine dikkat çekmeye gayret etmiştir. Bazı görüşlerini de Filibe’de çıkmakta olan “Balkan Gazetesi“nde yayımlamıştır.[14]

Hamdi Akseki’nin özellikle yazı hayatında da velud olduğu anlaşılmaktadır. Bilindiği gibi, 1908’de ilk sayısı yayımlanan Sırat-ı Müstakim, 1912’de 182. sayıdan sonra kapanmak zorunda kalmış; aynı tarihten itibaren Sebilü’r-Reşad ismiyle yayımlanmaya başlamıştır. Bu dergilerin yönelimi ve ideolojik görüşlerini paylaştığını anladığımız Hamdi Akseki, daha Daru’l-Fünun öğrencisi iken yazı hayatına başlamıştır. Bu mecmualarda 154 makale yayımlamıştır. Yazıların konu başlıkları: Tefsir, Hadis, İctimaiyyat, Felsefe, Fıkıh, Edebiyat, Tarih, Eğitim, Hutbe, Siyaset, İslam Tarihi, Mektuplar şeklinde sayılabilir. Bu makalelerden bir kısmı birleştirilerek kitap hâlinde yayımlanmıştır. Bunlar: Mezahibin Telfiki ve İslam’ın Bir Noktaya Cemi, Garanik Meseleleri, Ahlâk Dersleri’dir.[15]

Her şeyden evvel Hamdi Akseki’nin 3352 adet kitabı bulan zengin kütüphanesinden bahsetmeliyiz. Çoğunluğu Arapça olan bu eserler daha sonra 16.429 lira mukabilinde Diyanet İşleri Başkanlığına satılmıştır. Hamdi Akseki’nin eserlerinden bazılarını şu şekilde sıralayabiliriz: Mezahibin Telfiki ve İslam’ın Bir Noktaya Cem’i (Çeviri), Ulemayı İslamiyyeye Bir sual ve Cevabı, Dinî Dersler, İslam Dini Fıtridir, Hatemü’l Enbiya Hakkında En Çirkin Bir İsnadın Reddi, Askere Din Kitabı, Köylüye Din Dersleri, Ve’l-Asr Suresinin Tefsiri, Peygamberimiz ve Müslümanlık, Yeni Hutbelerim, İslam Dini, Yavrularımıza Din Dersleri, Türkçe ile Namaz Kılınmaz, Ruh ve Beka-yı Ruh, Peygamberimizin Vecizeleri, İslam Tabii ve Umumi Bir Dindir, Ahlâk Dersleri... Bunların dışında makaleleri ve yayımlanmış kitapları da bulunmaktadır.[16]

c. Görevleri

Bilahare Süleymaniye Medresesinin Kelam ve Hikmet şubesinden icazet almıştır. Hamdi Akseki, Meşrutiyet’in ilanından sonra medrese programlarına ilave edilen dersleri de okuyarak Daru’l-Fünun’un Ulum-u Aliyye-i Diniyye Fakültesine geçmiştir. Yine imtihan vererek Medresetü’l-Mütehassisin’in felsefe-kelam ve Hikmet-i ilahiyye şubesine girer. Burada üç sene okur ve medreseden doktora imtihanını vererek birincilikle mezun olur. Burada son sınıfta iken Mekteb-i Bahriyye-i Şahane’ye din dersleri, din felsefesi ve ahlâk dersleri muallimliğine tayin edilir. Bu arada Aksaray’da Pertevniyal Valide Sultan Camii, Üsküdar Mihrimah Sultan Camii ve daha sonra Hırka-i Saadet Camii kürsü şeyhliklerine getirilir. 1919’da Medresetü’l-İrşad Vaizin şubesi Felsefe Tarih muallimliğine, 1920’de İptidai Dahil Medresesi İlmü’n-Nefs müderrisliğine tayin olunur. 1921’den itibaren de görevi ilm-i ictima müderrisliğine çevrilmiştir.[17]

Hamdi Akseki, Milli Mücadele yıllarında da gayretlerini bırakmamıştır. Ankara’da, Mekteb-i Sultani Ulum-i Diniyye muallimliğine 1922 yılında tayin nedilmiş, ayrıca yazı ve vaazları ile de halkı irşad etmiş, bir taraftan da Ankara Daru’l-Mualliminde vermiş olduğu dinî konferansları ile gençleri uyandırmıştır. Muallimliğinin yanı sıra, Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti Umur-İ Şeriyye ve Evkaf Vekaleti, Tedrisat Umum Müdürlüğüne getirilmiştir. Bunların yanı sıra Hamdi Akseki, medreselerin ıslahı konusunda çalışmış ve layihalar hazırlamıştır. Şeriyye ve Evkaf vekaletinin dağılmasının ardından Hamdi Akseki, bir müddet açıkta kaldıktan sonra, 1924’te İstanbul Daru’l-Fünun İlahiyat Fakültesine Hadis ve Hadis Tarihi müderrisliğine tayin olunmuştu ki, bu arada ihdas edilen Diyanet İşleri Başkanlığı Müşavere Heyeti Azalığına tayin edilmiştir.[18] Bundan sonra Ahmet Hamdi Akseki’nin Diyanet İşleri Başkanlığı uhdesindeki görevleri hiç kesintiye uğramamıştır.

Bu arada Hamdi Akseki’nin İstiklal Mahkemeleri’nde yargılanma sürecinden de bahsetmeliyiz. Hamdi Akseki’nin İstiklal Mahkemelerinde yargılanmasının iki sebebinden bahsedilmektedir. Birincisi; arkadaşı olan Konya İmam ve Hatip Mektebi Müdürlüğüne tayin edilen Ahmet Şirvani’ye yazdığı tebrik telgrafıdır. Şirvani’nin “Teâli-i İslam“ cemiyetine üyeliği sebebiyle Hamdi Akseki’nin de bu cemiyete üyeliği araştırılmıştır. İkincisi de, Tarikat-ı Islahiyye isminde bir cemiyete üye olduğu iddiasıdır. Bu cemiyete mensup olanlardan 11 kişi idama, birçokları da ağır hapse mahkum olmuştur. Bu dava sebebiyle zor zamanlar yaşayan Hamdi Akseki, 1925 yılında berat ederek, eski görevine dönmüştür.[19]

Hamdi Akseki, 1939 yılından itibaren Diyanet İşleri Başkan yardımcılığına getirilmiştir. Dosyalardan anlaşıldığı kadarıyla Rıfat Börekçi, vekalet görevini sıklıkla Akseki’ye vermektedir. 1941’de Rıfat Börekçi vefat edince, yerine vekaleten Hamdi Akseki getirilmiş; 1942’de Şerafettin Yaltkaya’nın Diyanet İşleri Başkanı olmasıyla Hamdi Akseki, yardımcılık görevini devam ettirmiştir. Yaltkaya’nın 1947’de vefatıyla artık o makama aynı yıl Recep Peker’in başbakanlığı döneminde Hamdi Akseki getirilmiştir. Vefatı olan 1951 yılına kadar Hamdi Akseki, bu görevini devam ettirmiştir. Onun riyaseti döneminde Türkiye açısından çok önemli işler Diyanet İşleri eliyle gerçekleştirilmiştir. Tecrid-i Sarih’in tetkiki ve basılması bunlardan birisidir. Yine Elmalılı Hamdi Yazır’ın Hak Dini Kur’an Dili tefsirinin basımı da Akseki’nin görev zamanında gerçekleşmiştir.[20]

Ahmet Hamdi Akseki, geçirdiği kalp krizi sonucu ocak ayının hemen başında 9 Ocak 1951 tarihinde Hakk’ın rahmetine kavuşmuştur. Cenazesi Cebeci Asri Mezarlığına defnedilmiştir.[21]

4. Sonuç Yerine

Ahmet Hamdi Akseki, hayatı, tahsili ve icra ettiği görevler itibarıyla kısa ömrüne büyük işler sıkıştırmış görünmektedir. Yaşadığı dönemin her bakımdan zorlu koşulları içermesi, Onun başarılarının değerini daha da büyütüyor görünmektedir. Özellikle “bugün“den bakılarak bugünün şartlarında Hamdi Akseki’yi değerlendirmek, o dönem anlaşılmadığı sürece anokronik kalacaktır. Onun hayatını birkaç boyutlu olarak kısaca değerlendirebiliriz.

İsmail Kara, A. Hamdi Akseki Sempozyumu’nda Akseki’ye dair değerlendirmelerinde kritik bir noktayı yakalar. Bu nokta aslında “resmî görev“ ile “İslamilik“ arasındaki gerilimden doğan bir “algı“ya göndermede bulunmaktadır. Algı, resmî görev alanların İslami anlamda bir zaafiyet ve pasifizmin içerisine düştükleri şeklinde somutlaşmaktadır bu tebliğde. Kara, özellikle Necip Fazıl’ın heyecanlı karakteriyle Hamdi Akseki’yi böyle bir edilgenlikle suçlaması karşısında, buna katılmadığını ve Hamdi Akseki’nin kendi dönemi ve şartları içerisinde “etkin“ olduğunu vurgulamaktadır.[22] Doğrusu Kara’nın bu görüşünün isabetli olduğu kanaatini taşımaktayım.

Birinci olarak Hamdi Akseki, klasik Osmanlı eğitiminden geçen son nesil içerisinde sayılabilir. O günkü koşullarda Anadolu’nun dağlık bir köyü olan ve ulaşım imkanları son derece zayıf iken Hamdi Akseki’nin Ödemiş’ten İstanbul’a olan ilim yolculuğu bir ilim aşkı ile anlatılabilir ancak. Hamdi Akseki, tüm çektiği sıkıntılara karşın Merkez İstanbul ulemasının arasına girmeyi başarmıştır. İstanbul’da hem aldığı eğitim, hem camii kürsü şeyhlikleri, hem de muallimliği onun performansının görünür olduğu alanlardır. O kadar çok görece art arda getirilmiştir ki, bu, direkt Hamdi Akseki’nin yeterliliği ile ilgili bir durumdur.

Bu yeterlilik hem Onun aldığı görevler, hem de eserlerinin kapsam ve genişliğinde ortaya çıkmaktadır. Her şeyden önce şunu söylemek mümkündür; A. Hamdi Akseki, kendisine verilen görevleri bir imkan olarak görmüş; bu imkanları “İslam“ın toplum içerisinde nasıl daha etkin olacağı yönünde genişletmeye çalışmıştır. Özellikle halkın İslam ile olan irtibat noktalarını koruma ve daha da kavileştirme adına gayretlerde bulunmuştur. Nitekim Onun Askerden köylüye ve çocuğa kadar halkın çok farklı kesimleri için İslam’ı anlatma yönündeki eserleri, işte bu açıdan önemlidir. Üstelik bu eserler Diyanet kanalıyla basılmıştır.

Bugün Ahmet Hamdi Akseki, kendi doğduğu yerde de adı saygıyla anılan ve örnek olarak gösterilen bir şahsiyettir. Güzelsu için de hizmet etmiştir. Köyün yeni camisinin yapılmasında maddi anlamda gayretleri vardır. Mehmet Öztekin şöyle anlatmaktadır: “1950 senesinde merhum Diyanet İşleri Başkanı Ahmet Hamdi Akseki köye gelmişti. Cami harebe olmaya yüztutmuş hatta bazı yerlerinde yıkılmalar olmuştu. Bu husuta Hamdi Bey’in dikkatini çektim. Hamdi Bey (yaptıralım Mehmet Efendi yaptıralım) dedi. Sen bir tüzük hazırla bana gönder tetkik edeyim dedi. Ben de bir tüzük hazırlayıp gönderdim. Aradan birkaç ay geçtikten sonra tüzüğü tetkik ettim, Tüzük güzeldir, tasdik ettiriniz diyerek tüzüğü geri iade etti. Tüzük tasdike girmeden Hamdi Bey’in vefat haberi geldi… Aradan birkaç ay geçti. Tatilde Ankara’ya gittim. Hamdi Bey’in ailesini ziyaret ettim. Konuşma esnasında kadın, “Hamdi Bey 1000 lira kadar bir para toplamıştı. Ramazan ayındaydı, vereceğim dedi, niçin topladığını bilmiyorum“ dedi. Ben de Hamdi Bey’le camimizin yapımı için konuştuğumuza dair geçen durumu anlattım. Kadın, “O hâlde isteyin göndereyim.“ dedi. Bu söz üzerine İhtiyar Heyeti parayı istedi. Hamdi Bey’in kardeşi Naci Bey’in 400 lira lira ilavesiyle 1400 lira olarak para geldi.“[23]

Aslında daha derin araştırmalarla, Hamdi Akseki’nin hayatındaki detayları ilim dünyasına kazandırmak mümkün olacaktır. Doğrusu bu yöndeki bir görev, başta Güzelsulu olarak bana ve tüm ilim erbabına düşmektedir.

Allah (c.c.), kendisine rahmet eylesin.

5. EKLER: Fotoğraflar[24]

No: 1 Güzelsu Eski Camisi’nin minaresi (2013 yılı)

No: 2 Güzelsu köyünün Eski mescid yeri ve minaresi (En son hâli 2013)

No: 3 Güzelsu Köyü Mecidiye Medresesi (2013)

No: 4 Güzelsu Köyü Mecidiye Medresesi (2013)

No: 5 Güzelsu Köyü Mecidiye Medresesi (2013)

No: 6 Güzelsu Köyü Mecidiye Medresesi’nin içi (2013)

No: 7 Ahmet Hamdi Akseki’nin Diyanet İşleri Reisi olunca meşhur hokkalar önündeki, orijinal resminin resmi

No: 8 Akseki’nin hocası Ali Efendi’nin Güzelsu köyündeki kabri

No: 9 Akseki’nin medrese talebesi iken hocası Müderris Abdurrahman Efendi’nin (Öztekin) Güzelsu’da bulunan kabri

No: 10 Ahmet Hamdi Akseki’nin Güzelsu köyündeki yanan evlerinin yeri ve
geride kalanlar (2013)

No: 11 Ahmet Hamdi Akseki’nin Diyanet İşleri Reisi olunca, meşhur hokkalar önündeki orijinal resmi

No: 12 Ahmet Hamdi Akseki köyünde camiden çıkarken (1 Eylül 1949)

No: 13 Ahmet Hamdi Akseki köyünde cami önünde (1 Eylül 1949)

No: 14 Ahmet Hamdi Akseki kardeşi Fatma ile Ankara’da (1947)

No: 15 Güzelsu Eski Camii (1950 öncesi)

No: 16 Ahmet Hamdi Akseki

No: 17 Ahmet Hamdi Akseki

No:18 Ahmet Hamdi Akseki’nin cenaze merasimi

No: 19 Ahmet Hamdi Akseki

[1] Bkz. Muhammed Âbid El-Câbiri, Felsefi Mirasımız ve Biz, İst., Kitabevi Yay.,

[2] Sülles’in bugünkü ismi Güzelsu’dur. Geçmiş dönemlerde nahiye olan bu yerleşim yerinin, özellikle 1980’den sonra şehre göçün artması sonucu nüfusu azalmış ve bugün hane sayısı oldukça düşük bir köy hâline gelmiştir. Güzelsulu olan insanlardan bir kısmı, yayla gibi olan köye evler yapmışlardır. Bu evler dolayısıyla yazın köyün nüfusu artmakta, kışın ise çetin tabiat şartları sebebiyle köyde çok az kişi kalmaktadır.

[3] Bu bilgi için bkz. www.guzelsu.com

[4] Bkz. Veli Ertan, Ahmet Hamdi Akseki, İstanbul, Kültür Bakanlığı Yay., 1988, s. vııı.

[5] Geçmiş yıllarda vefat etmiştir ve mezarı Konya Üçler Mezarlığı’ndadır.

[6] Eve giderek bu fotoğrafı fotoğrafladım. Ekte yer almaktadır. Bu vesile ile Mehmet Uğur Bey’e teşekkür ediyorum.

[7] Veli Ertan, a.g.e., s. 1.

[8] Bu vesile ile benimle konuşan Alper Öztekin Bey’e teşekkürlerimi arz ediyorum.

[9] Mehmet Öztekin, Gelecekte Güzelsu Tarihine Işık Tutacak Hatıralar, Salihli, İstiklal Matbaası, 1981, s. 8-9.

[10] Veli Ertan, a.g.e., s. 2.

[11] Ethem Alimoğlu, “Ahmet Hamdi Akseki’nin Hayatı”, A. Hamdi Akseki Sempozyumu, Haz. Hüseyin Aslan-Mehmet Erdoğan, Ankara, T.D.V. Yay., 2004, s. 4.

[12] Veli Ertan, a.g.e., s. 2-3.

[13] Veli Ertan, “Merhum Diyanet İşleri Reisi Ahmet Hamdi Akseki”, Diyanet İşleri Başkanlığı Dergisi, c. 9, S. 92-93, Ocak-Şubat, 1970, s. 52.

[14] Veli Ertan, a.g.e., s. 3.

[15] Hulusi Kılıç, “Sırat-ı Müstakim ve Sebilü’r-Reşad Mecmualarındaki Makalelerine Göre Ahmet Hamdi Aksekili”, A. Hamdi Akseki Sempozyumu, s. 118.

[16] Veli Ertan, a.g.e., s. 66 vd.; Süleyman Hayri Bolay, “Ahmet Hamdi Akseki”, İslam Ansiklopedisi, c. 2, İst., T.D.V. Yay., 1989, s. 294-295.

[17] Ethem Alimoğlu, a.g.m., s. 4-5.

[18] Veli Ertan, a.g.e., ss. 7-17.

[19] Veli Ertan, a.e., s. 17-18.

[20] Niyazi Baloğlu, “Diyanet İşleri Reisi Olarak Ahmet Hamdi Akseki”, A. Hamdi Akseki Sempozyumu, ss. 7-9.

[21] Ethem Alimoğlu, a.g.m., s. 5.

[22] İsmail Kara, “Bizden Biri Olarak Ahmet Hamdi Akseki”, A. Hamdi Akseki Sempozyumu, ss. 123-129.

[23] Mehmet Öztekin, a.g.e., s. 17-18.

[24] No:11-19 arası eski fotoğrafları Güzelsu köyünden sayın Mustafa Kocaoğlu bana göndermiştir. Kendisine şükran borçluyum. Ayrıca, Bilge Karabacak’a da teşekkür ediyorum.

Ahmet Hamdi Akseki’nin
Diyanet İşleri Başkanlığı
Yapılandırılmasındaki Rolü

Yrd. Doç. Dr. Mehmet BULUT

Kastamonu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Öğretim Üyesi, Kastamonu.

1. Giriş

1920’li yılların başından itibaren çeşitli dinî kurumların içinde ve başında önemli görevler üstlendikten sonra Türkiye Cumhuriyeti’nin üçüncü Diyanet İşleri Reisi olan Ahmet Hamdi Akseki (1887-1951), din ve diyanet hizmetleriyle, Diyanet İşleri Başkanlığıyla özdeşleşmiş bir şahsiyettir.

Akseki; Osmanlı Dönemi Şeyhülislamlık kurumu ile Diyanet İşleri Başkanlığı arasında bir bakıma köprü vazifesi de gören, başka bir ifadeyle Diyanet İşleri Başkanlığına bel veren ve Milli Meclis hükümetleri sırasında ülkemizde vakıflar, din eğitimi ve din hizmetlerini bakanlık düzeyinde yürüten Şer’iye ve Evkaf Vekâleti’nde 1922 yılından itibaren Tedrisat Umum Müdürü olarak yoğun ve başarılı hizmetlerinin ardından, kuruluşunu (3 Mart 1924) müteakip intisap ettiği Diyanet İşleri Başkanlığında (Başkanlıkta göreve başlama tarihi: 26 Nisan 1924) ömrünün sonuna kadar (vefatı: 9 Ocak 1951) yorulmak bilmeyen bir gayretle görev yaptı. Reis olmadan önce de bilhassa M. Rifat Börekçi (1860-1941)’nin reislik yıllarında Diyaneti fiili olarak yönetti. Dolayısıyla onun Diyanet teşkilatının gelişmelerindeki rolü, sadece 1947-1951 arası reislik yıllarıyla sınırlı değildir. Onun Başkanlıkta üstlendiği bütün görevler, hatta Şer’iye ve Evkaf Vekâleti yıllarındaki Tedrisat Umum Müdürlüğü görevi, Başkanlık teşkilatının yapılandırılmasına önemli katkılar sağlayacak niteliktedir. Buna göre onun, Başkanlıkta üstlendiği görevleri burada hatırlatmamız yerinde olacaktır. Kaba bir kronolojik tasnifle Akseki, 1924-1939 yılarında Müşavere Heyeti Azası, 1939-1947 yıllarında Reis Muavini ve nihayet 1947-1951 yıllarında da Diyanet İşleri Reisi’dir.

2. Diyanet İşleri Başkanlığıyla İlgili Yasal Düzenlemeler ve Ahmet Hamdi Akseki

Diyanet İşleri Başkanlığı bir kamu kuruluşudur; her kamu kuruluşu gibi faaliyetlerini birtakım yasal prosedüre göre yerine getirmek durumundadır. Hâl böyle olunca sunacağı hizmetlerin çerçevesinin belirlenmesinde, süreç içerisinde hakkında düzenlenmiş mevzuat büyük önem taşır. Örnek vermek gerekirse, Başkanlık teşkilatında 1965 yılında 633 sayılı Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun çıkıncaya değin hatta 1970’li yıllara kadar, Din İşleri Yüksek Kurulu ve müftülükler, halkın muamelatla ilgili sorularına yazılı cevap vermekten kaçınmışlardır; çünkü Diyanet İşleri Başkanlığına yasa ile biçilen görev, İslam’ın ancak “itikadât” ve “ibadât”a dair olan işlerini yürütmektir. Bu durum ayrıca Akseki döneminin zorluklarından birini de ortaya koymaktadır. Bu açıdan Ahmet Hamdi Akseki’nin Diyanet İşleri Başkanlığını yapılandırılmasındaki rolü ve katkısını incelerken öncelikle döneminde yapılan yasal düzenlemelere ve kendisinin bu düzenlemelerdeki konumu ve rolüne bir göz atmak gerekecektir.

Kuşkusuz yasalar düzenlemeler hukuki belgelerdir, hukuki metinlerdir. Bu tür metinlerinin hazırlanması ise teknik bir konudur; ancak, yapılan düzenlemelerde şekil yönünden olmasa bile muhteva itibariyle ilgili kurumun ve kurum yetkililerinin payı büyüktür. Bu itibarla, gerek birikimi ve gerekse konumu itibariyle, Başkanlığın 1950’ye kadar olan yasal düzenlemelerinde Akseki’nin önemli bir rol oynadığını söylememize engel bir durum yoktur. Nihayet o, teşkilatın daha etkin hâle gelmesi, mensuplarının refahlarının sağlanması için çaba sarf etmiş bir idarecidir.

Kuruluşundan günümüze Diyanet İşleri Başkanlığıyla ilgili yasal düzenlemelerden önemli bulduğumuz yedisini şöyle sıralayabiliriz:[25]

1. 3 Mart 1340 (1924) tarih ve 429 sayılı “Şer’iyye ve Evkaf ve Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekâletlerinin İlgasına Dair Olan Kanun.”[26]

2. 14 Haziran 1935 tarih ve 2800 sayılı “Diyanet İşleri Reisliği Teşkilat ve Vazifeleri Hakkında Kanun.”[27]

3. 11 Kasım 1937 tarihli “Diyanet İşleri Reisliği Teşkilatının Vazifelerini Gösterir Nizamname.”[28]

4. 23 Mart 1950 tarih ve 5634 sayılı “Diyanet İşleri Başkanlığı Teşkilat ve Vazifeleri Hakkındaki 2800 Sayılı Kanunda Bazı Değişiklikler Yapılmasına Dair Olan 3665 Sayılı Kanuna Ek Kanun.”[29]

5. 21 Nisan 1952 tarih ve 3/14892 no’lu “Hayrat Hademesi Tüzüğü.”[30]

6. 22 Haziran 1965 tarih ve 633 sayılı “Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun.”[31]

7. 1 Temmuz 2010 tarih ve 6002 sayılı “Diyanet İşleri Bakanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun.”[32]

Yaşadığı yıllar itibariyle, yukarıda sıralanan yasal düzenlemelerden son ikisinde Akseki’nin doğrudan bir katkısının olmayacağı tabiidir; ancak onun döneminde yapılanların özellikle 1965’te çıkarılan yasaya da ışık tuttuğunu rahatlıkla söyleyebiliriz.

Burada, söz konusu düzenlemeler ve düzenlemelerde Akseki’nin rolüne kısaca değinmek istiyoruz.

1. 3 Mart 1924 tarihli ve 429 sayılı kanun, adından anlaşılacağı gibi öncelikle Şer’iye ve Evkaf ve Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Vekâletlerinin kapatılışını öngören bir yasadır ve bilindiği gibi, 3 Mart devrim yasalarından biridir. Bu yasa aynı zamanda Diyanet İşleri Reisliği ile Genel Kurmay Başkanlığı’nın da kuruluş kanunudur. On dört maddelik kanunun ilk yedi maddesi Diyanet İşleri Reisliğinin kuruluşu ve Şer’iye Vekâletinin lağvıyla ilgilidir. Kısaca ifade etmek gerekirse, bu yasa ile yetki ve görevleri oldukça sınırlı bir reislik kurulmuş, din eğitim kurumları olan medreselerin ve dinî hizmetlerin yerine getirilmesinde tarih boyunca önemli yeri olan vakıfların idaresi bu kuruma verilmemiştir.

Ahmet Hamdi Akseki’nin hem o günkü pozisyonu hem de düşünce ve hedefleri itibariyle bu yasaya bir katkısı söz konusu olamaz. Bir defa Akseki o sırada kapatılmak üzere olan bir vekâletin, bugünkü karşılığıyla Din Öğretimi Genel Müdürüdür; yetki ve sorumluluğundaki medreselerin ıslahı için iki yıl boyunca kendisini yiyip bitirircesine bir çaba ve çalışmanın içinde olmuştur; bu müesseselerin geleceğine ilişkin büyük ümitleri vardır. Nitekim bütün imkânsızlıklara rağmen[33] medreselerin hedefi doğrultusunda önemli mesafeler de almıştır. Hâlbuki sözü edilen yasayla bir yandan başında bulunduğu birimin bağlı bulunduğu vekâlet lağvediliyor, kendisi açıkta kalıyor; diğer yandan avucunda büyütmeye çalıştığı medreseler aynı gün çıkartılan Tevhid-i Tedrisat kanunu ile belirsizliğe itiliyordu. Bu sonuçları intaç eden yasaların çıkışlarında katkıda bulunması bir yana, bütün bu olup bitenler karşısında yaşadığı hayal kırıklığının boyutunu anlamak güç olmasa gerektir. Bir defa Akseki, medreselerin kapatılmasına karşıdır.[34] Ayrıca bütün ömrü boyunca din eğitimi müesseseleriyle dinî vakıfların idaresinin -adı ne olursa olsun- din hizmetlerini uhdesinde bulunduran kuruma bağlı olması düşüncesidir; başka bir ifade ile bütün bu hizmetlerin tek çatı altında toplanması taraftarıdır.[35]

2. Yukarıda sözü edilen 429 sayılı kanun bir teşkilat kanunu değil, kuruluş kanunudur. Diyanet İşleri Reisliği bir teşkilat kanununa kuruluşundan ancak on bir yıl sonra kavuşabilmiştir. Buna göre, 14 Haziran 1935 tarih ve 2800 sayılı Diyanet İşleri Reisliği Teşkilat ve Vazifeleri Hakkında Kanun, Başkanlığın ilk teşkilat kanunu olmaktadır. Geçerlilik ve icra hükümlerini saymazsak sadece beş maddeden ibaret olan bu yasanın ilk maddesi ile Başkanlık teşkilatı merkezde bir başkanın idaresi altında Müşavere Heyeti, Zat İşleri Müdürlüğü, Yazı İşleri Müdürlüğü ve Mushafları Tetkik Heyeti’nden; taşrada ise Müftü, Müsevvit, Vaiz ve Dersiamlardan oluşturulmuştur. Diğer maddelerde ise personelin atamasında yetkili kişiler, il ve ilçe müftülerinin seçim ve atamalarında takip edilecek yol belirlenmiştir. Kanun eki cetvel ile Başkanlığa 29 merkez ve 451 taşra olmak üzere toplam 480 kadro tahsis edilmiştir.

Bu yasanın çıkışından önce Reislikte yaşanan en önemli kırılma noktası, 8 Haziran 1931 tarih ve 1927 sayılı Evkaf Umum Müdürlüğü 1931 Mali Yılı Bütçe Kanunu’nun[36] 6. maddesi ile camilerin yönetiminin ve imam, hatip, müezzin, kayyım gibi cami görevlilerinin tayin ve azil yetkisinin Diyanet İşleri Reisliğinden alınarak Vakıflar Umum Müdürlüğüne verilmesidir. Bu düzenleme ile Başkanlık merkez teşkilatındaki cami görevlileriyle ilgili müdürlükler de aynı şekilde adı geçen genel müdürlüğe verilmişti. Böylece Diyanet İşleri Reisliği, merkez teşkilatında birkaç birim ile taşrada müftülüklerden ibaret kalmıştı. 1930’lu yılların ağır siyasi şartlarında, gerek Reis M. Rifat Börekçi’nin gerekse kurumda ondan daha fazla etkili olduğunu düşündüğümüz Akseki’nin, teşkilatı iyice küçülten bu icraatın önüne geçemedikleri anlaşılmaktadır. İşte cami görevlilerinin idaresi Vakıflar Umum Müdürlüğünde olduğu için söz konusu teşkilat kanunu eki kadro cetvelinde cami görevlileri kadroları yer almamıştır. 2800 sayılı kanun, zamanla yapılan değişiklik ve ilâvelerle 1965 yılına kadar yürürlükte kalacaktır.

2800 sayılı kanunun çıkartıldığı dönemde Ahmet Hamdi Akseki Başkanlıkta Müşavere Heyeti azasıdır. Müşavere Heyeti azası olarak Akseki’nin bu yasanın hazırlığındaki katkısını ortaya koyan elimizde bir veri bulunmamaktadır. Şu var ki, özellikle 1960’lı yılların ortalarına kadar dinî soruların cevaplandırılması (fetva) yanında teşkilatın hemen hemen her hizmetinde, Başkanlığın en üst karar ve danışma organı olan Müşavere Heyetinin (Adı, 1950’den sonra Müşavere ve Dinî Eserler İncelme Kurulu, 1965’ten sonra da Din İşleri Yüksek Kurulu olarak değişmiştir.) icraatı söz konusudur.[37] Başkanlığa ilişkin mevzuat çalışmaları da bu kapsamda değerlendirilmelidir. Hâliyle gerek bu yasanın gerekse diğer yasal düzenlemelerin hazırlanmasında Müşavere Heyeti azalarının ve bilhassa, bu alanda eskiye, Tedrisat Umum Müdürlüğü yaptığı yıllara dayanan engin tecrübesi ile Akseki’nin rolünün bulunması tabii karşılanmalıdır.

3. 2800 sayılı yasaya dayanarak çıkartılan 11 Kasım 1937 tarihli “Diyanet İşleri Reisliği Teşkilatının Vazifelerini Gösterir Nizamname”nin hazırlanmasında Akseki’nin rolünün daha belirgin olduğunu düşünüyoruz. 15 maddeden ibaret bu tüzüğün birinci bölümde “merkez”, ikinci bölümde ise “vilayetler” teşkilatının görevleri sıralanmıştır. 1965’te 633 sayılı kanun yürürlüğe girinceye kadar yürürlükte kalmıştır. Kuruluş kanunundan sonra, Diyanet İşleri Başkanlığının kuruluş amacı ve görevi, ilk defa olarak bu tüzükte “İslam dininin itikadat ve ibadatına dair bütün ahkâm ve mesalihin tedviri vazifesiyle mükellef ve müftilerin mercii olmak üzere tesis edilmiş bulunan…” şeklinde tanımlanmış olması önemlidir.

Başkanlıkta ilk defa bir reis muavinliği kadrosunun ihdasını ve bu şekilde Akseki’nin reis muavini oluşunu sağlaması açısından 5 Temmuz 1939 tarih ve 3665 sayılı “Diyanet İşleri Reisliği Teşkilat ve Vazifeleri Hakkındaki 2800 sayılı Kanunda Bazı Değişiklikler Yapılmasına Dair Kanun”a[38] da burada işaret etmeliyiz.

4. Ahmet Hamdi Akseki’nin Diyanet İşleri Başkanlığının yapılandırılmasında en önemli rol ve katkısının, 23 Mart 1950 tarih ve 5634 sayılı “Diyanet İşleri Başkanlığı Teşkilat ve Vazifeleri Hakkındaki 2800 Sayılı Kanunda Bazı Değişiklikler Yapılmasına Dair olan 3665 Sayılı Kanuna Ek Kanun”un hazırlanıp çıkartılmasında gerçekleştiğini söylemeliyiz. Her ne kadar adı “ek kanun” olsa da Akseki’nin reislik döneminde bizzat kendisinin yoğun çalışmaları sonucu hazırlanıp 29 Nisan 1950’de yürürlüğe girmiş olan bu kanun, Başkanlığın teşkilat yapısına ve hizmetlerine önemli açılımlar ve yeni ufuklar kazandırmıştır. Bu sayede Başkanlığın teşkilat yapısı ve görevlerinde geniş çaplı ve esaslı değişiklikler yapılmış, kurumun merkez ve taşra teşkilatı yeniden oluşturulmuştur. Bu kanunla sağlanan en önemli başarı ve elde edilen en önemli sonuç, 1931’den itibaren on dokuz yıl boyunca Vakıflar idaresinde kalan camilerin ve cami görevlilerinin idaresinin Başkanlığa iade edilmesiydi. Böylece 4503 hayrat hademesi Başkanlık bünyesine alınmış, kadrosuz olarak köy ve kasabalarda imamlık yapabilmek de Başkanlık ve müftülüklerin yazılı iznine bağlanmıştır. Ayrıca merkez ve taşra teşkilatı kadroları yeniden tespit edilmiş; merkez teşkilatına 50, taşra teşkilatına da 889 olmak üzere toplam 941 kadro tahsis edilmiştir.[39] Yine bu yasa ile Başkanlıkta ilk defa olarak bir Yayın Müdürlüğü birimi oluşturulmuş, bütün vaizler maaşlı kadrolara geçirilmiş, gezici vaizlik kadroları ihdas edilmiştir. Yapılan yeniliklerden biri de, o tarihe kadar “Diyanet İşleri Reisliği” olan kurumun adı, “Diyanet İşleri Başkanlığı” olarak değiştirilmesidir.

Merhum Akseki, bu gelişmeyi din hizmetinde önlerine açılmış yeni bir sayfa, büyük bir imkân olarak telakki etmiş, bunu bir fırsat bilerek ülke genelinde âdeta bir din hizmeti seferberliği başlatmıştır. Bu gelişme üzerine teşkilata derhâl bir genelge[40] göndererek bundan böyle cami hizmetlerine daha fazla ihtimam gösterilmesini, bilhassa irşad hizmetlerine ağırlık verilmesini talep etmiştir. Önemine binaen bu genelgeden bazı pasajlar aktarmak istiyorum.

Söze, idareleri Başkanlığa iade edilen cami görevlilerine, meslektaşlarına âmirane değil gayet şefkatli ve sevecen bir üslupla, “vazifelerin en mukaddesini, ücretlerin en naçiziyle ifa etmiş ve etmekte bulunmuş olan hayrat hademesi” diyerek başlayan Reis, on dokuz yıllık bir aradan sonra idarelerinin “aslî ve hakiki mercileri bulunan” Diyanet İşleri Başkanlığına iade edildiğini hatırlatıyor. Onları şu sözlerle taltif ve tebcil ediyor: “Hayrat hademesinin ne kadar ağır hayat ve maişet şartları altında kutsi vazifesinde azim, feragat ve tevekkül ile sebat ettikleri herkesçe bilinen bir hakikattir. Bununla beraber hayrat hademesinin Allah katındaki ecirlerinin azim, mesailerinin meşkûr olduğunda hiç şüphe yoktur. Onlar, hayatlarını camilerimizin lâhûtî ve nûrânî sinesine vakfeyleyen bahtiyar ve mübeccel bir zümre teşkil etmektedirler (…) Hiçbir zaman mihraplarımızı imamsız, minberlerimizi hatipsiz, minarelerimizi ezansız bırakmamış olan hayrat hademesi, bütün Müslümanların en derin hürmet ve muhabbetlerine bihakkın mazhar ve müstahaktırlar…”

Akseki, sözlerinin devamında bütün görevlilerden ortak bir talep olarak öncelikle camilerin genel bir temizliğinin yapılmasını, bu konuda cemaatin de irşad edilmesini istiyor. Giydikleri sarık ve cübbelerinin, elbise ve çoraplarının temizliğine itina edilmesini hatırlatıyor. Din hizmetlilerinin her hâlleriyle bütün Müslümanlara bir “iktidâ numunesi” olmalarını talep ediyor. Sonra tek tek cami hizmetlilerine sesleniyor. İmamlardan söz açarken Peygamber Efendimizin “el-imamu zamin” sözünü hatırlatıyor. “Bir İslam mabedi içindeki bütün manevi mesuliyet imama racidir.” diyor; peşinden cami hizmetleri çerçevesinde yapmaları gereken hususları tadat ediyor. Sonra hatiplik ve hutbe konusunun önemine değiniyor. Genç hatiplerin müftü ve vaizler tarafından yetiştirilmesini istiyor. Ardından müezzinliğin önemini ifade eden hadis-i şerifleri sıralıyor; yaptıkları hizmetin önemine işaret ediyor. Peygamberimizin onlardan “mu’temen” olarak bahsettiğini hatırlatıyor. Kayyımları taltif etmekten de geri durmuyor; onlar için, “Camilerimizin en sadık, en fedakâr hizmetkârlarıdır.” ifadesini kullanıyor. Son olarak sözü hayrat hademesinin aldıkları ücrete getiriyor; mahcup bir eda ile o gün itibariyle aldıkları ücretin hiç denecek kadar az olduğunu, bu fedakâr zümrenin terfihleri cihetine gidileceğini söylüyor.

Yeri gelmişken belirtelim ki, merhum hocamız, din hizmetleri alanında ortaya çıkan yeni imkânlar karşısında gösterdiği bu hassasiyeti 1947’den sonra yeni açılmaya başlayan din eğitimi kurumları için de göstermiştir.[41]

5. Bizzat Akseki’nin bizzat üzerinde çalıştığı mevzuattan bir tanesi de 21 Nisan 1952 tarih ve 3/14892 no’lu Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe giren Hayrat Hademesi Tüzüğü’dür. Vefatından önceki son icraatı da bu tüzük çalışması olmuştur. Tarihinden de anlaşılacağı gibi, Akseki’nin vefatından sonra yürürlüğe girmiştir. Bu çalışma sırasında makamında rahatsızlanmış ve kaldırıldığı hastanede vefat etmiştir.[42]

Başkanlık için hazırlanmış tüzüklerden en kapsamlısı olan bu tüzük, dokuz bölüm ve otuz dokuz maddeden oluşmaktadır. “Hayrat hademesi” kavramı ile ifade edilen, cami ve mescitlerde görev yapan imam, hatip, müezzin gibi personelin seçim, atama, nakil ve görevden çıkarma işlemlerini düzenlemekte, böylece cami hizmetlerine yeni bir çekidüzen verilmektedir.

1951’de yürürlüğe giren ancak yine Akseki döneminde hazırlandığını düşündüğümüz önemli bir yasal düzenleme de 2 Temmuz 1951 tarih ve 5860 sayılı “Dinî Yayınlar Döner Sermayesi Hakkında Kanun”dur.[43] Bu kanunla Başkanlıkça gerçekleştirilecek dinî yayın faaliyetlerinde kullanılmak üzere döner sermaye oluşturuldu. Akseki’nin çok önem verdiği yayın faaliyetleri bu düzenleme ile yeni bir boyut kazanmıştır.

[25] Başkanlıkla ilgili yasal düzenlemelerin geniş bir listesi için bkz. Mehmet Bulut, “Diyanet İşleri Başkanlığı Kaynakçası”, Diyanet İlmi Dergi, c. 34, sayı: 2 Nisan-Haziran 1998), ss. 111-120.

[26] Düstur, 3. Tertip, c. 5, s. 665.

[27] Düstur, 3. Tertip, c. 16, ss. 1501-1504; Resmî Gazete, 22.6.1935, Sayı: 3035.

[28] Düstur, 3. Tertip, c. 19, ss. 23-26; Resmî Gazete, 16.11.1937, Sayı: 3760.

[29] Düstur, 3. Tertip, c. 31, ss. 1950-1957; Resmî Gazete, 29.3.1950, Sayı: 7469.

[30] Düstur, 3. Tertip, c. 33, ss. 1350-1359; Resmî Gazete, 12.5.1952, Sayı: 8107.

[31] Düstur, 5. Tertip, c. 4, ss. 2911-2931; Resmî Gazete, 2.7.1965, Sayı: 1208.

[32] Resmî Gazete, 13 Temmuz 2010, Sayı: 27640.

[33] Dönemin Şer’iye ve Evkaf Vekili Mustafa Fehmi Efendi (1868-1950)’nin yanında şeker sandığından dönüştürülmüş bir masada çalışmaya başladığını bizzat kendisi söyler. Bkz. Veli Ertan, Ahmet Hamdi Akseki, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay., İstanbul 1988, s. 27.

[34] Ahmet Hamdi Akseki, Din Tedrisatı ve Dinî Müesseseler Hakkında Bir Rapor (18 sayfalık matbu kitapçık), Örnek matbaası, Ankara 1950; Mehmet Bulut, “Ahmet Hamdi Akseki’nin ‘Din Tedrisatı ve Dinî Müesseseler Hakkında Bir Rapor’u”, İslâmiyât, IV (2001), Ankara 2001, s. 135. Tebliğimizde bu kaynak daha sonra kısaca, “Akseki, Rapor” şeklinde verilecektir; verilen sayfa numaraları tarafımdan hazırlanıp adı geçen dergide yayımlanan metne aittir.

[35] Akseki, Rapor, ss. 135-136; Mehmet Bulut, “Din Hizmetlisi Yetiştiren Eğitim Kurumlarının İdaresinin Diyanet İşleri Başkanlığında Olması Teklifleri”, Diyanet Aylık Dergi, Sayı: 240 (Aralık 2010), ss. 44-47.

[36] Düstur, 3. Tertip, c. 12, s. 551 vd.; Resmî Gazete, 13.6.1931.

[37] Geniş bilgi için bkz. Mehmet Bulut vdğ., Din İşleri Yüksek Kurulu (Broşür), Ankara 2009, ss. 5-12.

[38] Düstur, 3. Tertip, c. 20, ss.1552-1553, Resmî Gazete, 11.7.1939, Sayı: 4255.

[39] İrfan Yücel, “Diyanet İşleri Başkanlığı”, DİA, İstanbul 1994, c. 5, s. 457.

[40] 18 Nisan 1950 ve 3048 sayılı Başkanlık Genelgesi.

[41] Mehmet Bulut, “Çağını Okuyan Reis A. Hamdi Akseki”, Diyanet Aylık Dergi, Sayı: 255 (Mart 2012), ss. 60-65.

[42] Akseki’nin görevi başında rahatsızlandığı ve kaldırıldığı hastanede üç gün sonra vefat ettiği zımnında Başkanlıktan Emekli Sandığı Genel Müdürlüğüne yazılan 20 Nisan 1951 tarih 8380 sayılı yazıda, vefatından önce Başkanlıktaki son çalışmalarına ilişkin şu bilgi verilmiştir: “6/1/951 Cumartesi günü mutat saatte daireye gelmiş olan müteveffa A. Hamdi Akseki, her günkü gibi o gün de evrakın tetkiki, tahriratın imzası ve müracaat sahiplerinin kabulü gibi günlük işlerle meşgul olmuş ve saat 11.45’te toplanmasını emir buyurduğu Müdürler Encümenine girmiş ve hazırlanmakta olan Hayrat Hademesi Nizamnamesini takibe başlamıştır. Mezkur nizamnamenin ikinci kısmının müzakeresi sırasında fenalaşmış ve muayene olunmak üzere 12.45’te daireyi terk etmiştir. Dairemizde doktor bulunmadığı cihetle hastalığın hayati bir ehemmiyet taşıdığı bilinememiş ve bu yüzden hadise tutanağı tanzim edilememiştir.”

Akseki’nin vefatına ilişkin Ocak 1951 tarihli Sebilürreşad dergisinde yer alan haberde, “…Bilhassa son zamanlarda Diyanet Riyaseti’ne yeni bir şekil vermek, hele hademe-i hayratın maaşlarını artırmak hususunda geceli gündüzlü çalışmış, çok yorgun düşmüştü.” dendikten sonra, yukarıda sözü edilen ek yasanın çıkartılmış olmasından dolayı duyduğu memnuniyet içinde Meclis’e gidip Bütçe Komisyonunda Başkanlıkça bu çerçevede yapılan çalışmalar konusunda bilgi verirken burada kendisine hakaret edildiği, birtakım haksız sataşmalara maruz kaldığı ve bu durumun kendisini son derece üzdüğü bilgisine yer verilmiştir. Haber şu cümlelerle son bulmaktadır: “Bu teessürle o gece sabaha kadar uyuyamamış, ferdası gün Diyanet Riyasetinde bir komisyon müzakeresinde kalbinde bir fenalık hissetmiş, Numune Hastanesine giderken hastane kapısında bayılmış, çok itinalı tedavilere rağmen iyileşmesi mümkün olmamış, bu suretle vazifesi başında ihraz-ı şehadet eylemiştir…” (Sebilürreşad, c. 4, sayı 93, Ocak 1951, s. 286). Geçtiğimiz günlerde vefat eden, tanınmış vaizlerden Rıza Çöllüoğlu da Akseki için “…Diyanet için çok gayret sarf etti. Diyanet’e öyle bir insan daha gelmedi zannederim. Değerli bir âlimdi. O zaman bütün dünya Müslümanları kendisini bir reis bilmişti.” dedikten sonra ölümüne ilişkin benzer ifade kullanmıştır (Altınoluk Dergisi, sayı: 77, Temmuz 1992, s. 19).

Akseki’nin vefatına sözü edilen olayın sebep olduğunu söylemek sübjektif bir yaklaşım olur; ancak, merhumun vefatına tekaddüm eden günlerde cami görevlilerinin özlük haklarını iyileştirme doğrultusunda yoğun bir çaba sarf ettiği bir gerçektir.

[43] Düstur, 3. Tertip, c. 32, s. 1808; Resmî Gazete, 9.7.1951, Sayı: 7853.

Kitabın tamamını aşağıdaki linkten edinebilirsiniz.

yayinsatis.diyanet.gov.tr