İstanbul’da Buharalı Bir Derviş

EMİR AHMED BUHARÎ

DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARI – 1086

HALK KİTAPLARI: 250

ANADOLU GÖNÜL SULTANLARI DİZİSİ – 06

Genel Koordinatör

Prof. Dr. Mehmet Emin ÖZAFŞAR

Yayın Yönetmeni

Dr. Yüksel SALMAN

Koordinasyon

Yunus AKKAYA

Editör

Prof. Dr. Mustafa KARA

Baskı Takip

Mustafa YEŞİLYURT

Grafik & Tasarım

OTTO Yayıncılık

1. Baskı, Ankara 2015

ISBN 978-975-19-6404-5

2015-06-Y-0003-1086

Sertifika No: 12930

Baskı

Sistem Ofset

Tel: (0 312) 395 81 12

Eser İnceleme Komisyonu Kararı: 08.01.2015/1

© Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim

Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü

Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı

Tel: (0 312) 295 72 93 – 94

Faks: (0 312) 284 72 88

e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış

Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü

Tel: (0 312) 295 71 33 – 295 71 56

Faks: (0 312) 285 18 54

e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

Prof.Dr. ABDÜRREZZAK TEK

SUNUŞ

İslam dini, asırlar ve coğrafyalar aşarak günümüze kadar gelmiştir. Her tarihte, her coğrafyada bu kerîm mirası sonraki nesillere taşımak için olağanüstü gayretler sarfetmiş, her biri birbirinden değerli ilim, fikir ve gönül insanları yetişmiştir. İlimleriyle, amelleriyle, örnek yaşantıları ve öğretileriyle yalnızca yaşadıkları döneme değil, çağlar ötesine de rehberlik eden bu şahsiyetler, İslam ilim ve irfan geleneğinde önemli bir boşluğu doldurmuşlardır. Nebevi hikmeti doğru okumak, anlamak ve yaşayarak örnek olmak konusunda maneviyat iklimimizde önemli izler bırakmışlardır. Onların hikmet ve marifet yolculukları bugün de devam etmektedir. Onların mesajları sadece düne değil, bugüne de hitap etmektedir. Bu güzide şahsiyetlerin ruh ve gönül dünyalarını tanımaya, sahip oldukları üstün değerleri keşfetmeye en çok da bugünün insanının ihtiyacı bulunmaktadır.

Rehberlikleriyle halkın gönlünde taht kurmuş bu insanlara hem bir vefa borcunu ödemek hem de bunları günümüz insanına anlaşılır bir dilde sunmak üzere Başkanlığımız, elinizdeki diziyi yayımlamıştır. Coğrafyamızın gönül mimarlarını tanımanın kendimizi tanımak için de önemli bir fırsat olduğu kanaatindeyiz. Bu güzel çalışmanın bir merak, bir ilgi ve bir yönelişe vesile olmasını diliyoruz…

Diyanet İşleri Başkanlığı

GİRİŞ

Anadolu’nun Tarikat Yapısı

Anadolu’da tasavvufî düşüncenin sistemleşip tarikatlaşmaya başlaması; Maveraünnehr, Harizm, Horasan ve diğer bölgelerin dinî-kültür çevrelerinden gelen şeyh ve dervişler vasıtasıyla olmuştur. Özellikle Yeseviyye, Kübreviyye, Sühreverdiyye, Kâdiriyye, Semerkandiyye ve Rifâiyye tarikatlarının bu oluşumdaki katkıları bilinmektedir. Örneğin Kübrevîlik; Yıldırım Bayezid’in damadı Emir Sultan Buharî (ö. 1429) ve halifeleri vasıtasıyla Balıkesir, Gelibolu, Edremit, Aydın, Saruhan ve Karaman’da temsil edilirken; Rifâîlik de 14. asrın ilk yıllarında İzmir, Bergama, Amasya ve diğer bölgelerde yayılmıştır.

Bu yüzyılda Anadolu’da yeni temsil edilmeye başlanan bir diğer tarikat, Kâdirîlik’tir. Yemenli olan Ebû Muhammed b. Abdullah b. Ali Esedî’nin Anadolu’ya gelerek bir zaviye kurduğu ve uzun süre kaldıktan sonra Yemen’e döndüğü kaydedilmekteyse de Anadolu’daki faaliyetleri hakkında bilgi bulunmamaktadır. Ancak Kâdirîlik’in Anadolu’da yayılmasında asıl etkili olan kişi, Hacı Bayram Velî’nin damadı Eşrefoğlu Abdullah Rûmî (ö. 1469) ve onun vasıtasıyla teşekkül eden Eşrefîlik olmuştur. Bu kolun oluşmasında Eşrefoğlu’nun ilk mürşidi Hacı Bayram Velî’nin, tasavvufî terbiyesini tamamlaması amacıyla onu Hama’daki Kâdirî şeyhi Hüseyin Hamevî’ye göndermesi temel etkendir. Eşrefiyye’nin İznik’te kurulan ilk tekkeden sonra ikinci derecede önemli merkezi, Bursa’da İncirli semtinde “Eşrefzâde Tekkesi” veya “İncirli Tekkesi” adıyla anılan dergâhtır.

Yukarıda zikredilen tarikatların yanı sıra Emir Buharî Anadolu’ya geldiğinde asıl etkili ve yaygın olan tarikatlar; Mevleviyye, Halvetiyye, Bayramiyye ve Sühreverdiyye’nin kolu olan Zeyniyye idi. Bunlar arasında elbette Mevlevîliğin hem Anadolu’da doğması hem de tarihî açıdan kısa sürede kurumlaşması itibariyle önceliği vardı. Hz. Mevlâna’nın vefatından sonra oğlu Sultan Veled (ö. 1312), yetiştirdiği halifelerini Amasya, Kırşehir ve Erzincan’a yollayıp buralarda zaviyeler kurdurmakla Mevlevîliğin teşekkülü ve yayılma sürecini başlatmış oluyordu. Sultan Veled’in vefatından sonra irşad vazifesini üstlenen oğlu Ulu Arif Çelebi (ö. 1319), Mevlevîliğin yayılmasında dönüm noktasıdır. Zira onun döneminde Mevlevîlik; “Çelebi” unvanıyla anılan Hz. Mevlâna soyuna mensup şeyhler tarafından temsil edilmeye başlamış, Konya’daki tekke de âsitane olarak merkez idare konumuna kavuşmuştur. Gittiği her yerde zaviye kuran Ulu Arif döneminde Mevlevîlik; Sivas, Tokat, Bayburt, Erzurum, Tebriz, Kastamonu, Denizli, Kütahya, Birgi gibi farklı beyliklerin yönetimi altında olan şehir merkezlerine ulaştı. Böylece Mevlevîlik, 14. yüzyılda Anadolu topraklarında tanınan, bilinen bir “yol” hâline gelmiş, Konya’dan sonra Afyon ve Kütahya’yı da “üs” edinen Mevlevîler vasıtasıyla öğretileri topluma aktarılmaya başlamıştı.

Mevlevîlik, II. Murad tarafından Edirne’de açılan mevlevîhane ile başkentte temsil edilmeye başlanmıştır. Bu dönemde Mu’înî adlı Mevlevî dervişinin tamamladığı Mesnevi şerhi padişaha sunulmuştu. Aynı zamanda tarikatın âdâb ve erkânı bu yıllarda Konya’da çelebilik makamında bulunan II. Pir Adil Çelebi ile düzenlenerek kesin şeklini aldı. Mevlevîliğin İstanbul’a ulaşması ise Fatih zamanında bazı camilerin (Vezneciler’deki Kalenderhane Camii gibi) mevlevîhane olarak kullanılması ile gerçekleşmiştir. Ancak müstakil olarak İstanbul’da kurulan ilk mevlevihâne, II. Bayezid’in izniyle 1491’de inşa edilen Galata Mevlevîhanesi, ilk şeyhi de Hz. Mevlâna’nın torunlarından Semâ’î Mehmed Dede’dir.

Halvetîliğin Anadolu’ya gelişi 13. asrın sonlarında Niğde’de Ahi Yusuf’un kurmuş olduğu bir zaviye ile olmuşsa da yayılışı, daha ziyade Pir İlyas Amasî (ö. 1433) ile Seyyid Yahyâ-yı Şirvânî’nin (ö. 1464) halifeleri vasıtasıyla gerçekleşmiştir. Yahyâ-yı Şirvânî’nin halifesi Habib Karamanî (ö. 1496) ile Amasya’da, Çelebi Halife olarak tanınan Cemal Halvetî (ö. 1493) ile de İstanbul’da yayılma imkânı bulmuştur. Fatih’in vefatından sonra II. Bayezid’in daveti ile Amasya’dan İstanbul’a gelen Cemal Halvetî, Fatih semtindeki Gül Camii’nde bir müddet irşad görevine devam etmiş, müritleri arasına katılan Sadrazam Koca Mustafa Paşa’nın harap bir kiliseyi tamir ettirip zaviye hâline dönüştürmesi üzerine – bu tekke sonraları Koca Mustafa Paşa Dergâhı olarak anılmıştır – buraya taşınmıştır. Sonraki yıllarda Anadolu’da Halvetîliğin yayılmasında etkili olan Sünbüliyye ve Şabaniyye kolları, Cemal Halvetî’nin halifeleri vasıtasıyla oluşturulmuştur. Öte yandan Yahyâ-yı Şirvânî’nin bir diğer halifesi Ahmed Şemseddin Marmaravî (ö. 1504), Uşak’ta bulunan şeyhi Alâaddin Uşşâkî’den icazet aldıktan sonra Manisa’ya giderek Seyyid Hoca Mahallesi’ndeki tekkesinde halkı irşada çalışmıştır.

Hacı Bayram Velî (ö. 1430) tarafından 15. asırda Ankara’da kurulan Bayramiyye tarikatı, şeyhin vefatından sonra Şemsiyye ve Melâmiyye-i Bayramiyye olmak üzere iki kola ayrılmıştır. Şemsiyye kolunun temsilcisi Akşemseddin (ö. 1459) vasıtasıyla Bayramîlik İstanbul’a gelmiş ve onun fetihte oynadığı rol ve Fatih’e olan yakınlığı sebebiyle kısa sürede yayılma imkânı bulmuştur. Akşemseddin’in vefatından sonra yerine halifesi İbrahim Tennûrî (ö. 1482) geçerek tarikatı Kayseri’ye taşımış ve burada oluşturduğu Tennûriyye kolu ile tarikat faaliyetlerine devam etmiştir. Bu dönemde Bayramîliğin önemli temsilcilerinden biri de Şeyh Muhyiddin Yavsî’dir. Şeyhülislam Ebussuud’un babası olan Şeyh Yavsî (ö. 1514), Tennûrî’nin yanında tasavvufî terbiyesini tamamladıktan sonra memleketi İskilip ve Amasya’da halkı irşad etmiş, ardından II. Bayezid’in davetiyle İstanbul’a gelmiş ve padişahın yaptırdığı tekkede vazifesine devam etmiştir. Bayezid’in vefatından sonra tekrar İskilib’e dönmüş ve vefatına kadar iki yıl tarikat faaliyetini sürdürmüştür. Bayramîliğin Melâmîlik kolu ise, Bursalı Bıçakçı Ömer Dede (ö. 1475) vasıtasıyla Göynük’te, halifesi Bünyamin Ayaşî ile de Ankara ve civarında temsil edilmiştir.

15. yüzyılın ikinci çeyreğinde Osmanlı topraklarına gelerek Anadolu’nun muhtelif bölgelerinde yayılma imkânı bulan bir diğer tarikat Zeyniyye’dir. Zeynüddin Ebû Bekir Hâfî (ö. 1435) tarafından kurulan Zeynîlik, Sühreverdiyye’nin bir şubesidir. Tarikatın Anadolu’ya gelişi, Hâfî’nin halifelerinden Abdürrahim Merzifonî’ye 1428’de icazet vererek memleketine göndermesi ile gerçekleşmiştir. Bununla birlikte Zeyniyye tarikatının Anadolu’da şöhret bularak özellikle Bursa ve İstanbul’da kısa sürede yayılması, Hâfî’nin bir diğer halifesi Abdüllatif Kudsî (ö. 1452) ve onun halifeleri vasıtasıyla olmuştur. Kudsî’nin Bursa’da vefatından sonra yerine geçen halifesi Taceddin Karamanî (ö. 1467) ile Bursa Zeyniyye Dergâhında devam eden tarikat, diğer halifesi Şeyh Vefa (ö. 1491) ile de Fatih’in desteğiyle İstanbul Vefa’da kurulan zaviyede faaliyet göstermiş ve devlet adamı, şair, sanatkâr ve âlimlerin nezdinde kabul görmüştür.

Emir Buharî’nin temsil ettiği Nakşibendiyye tarikatının Anadolu’ya gelerek yerleşmesi ve yayılmasında, 15. yüzyılın başlarında özellikle Maveraünnehr bölgesinden bu topraklara gelen Nakşî şeyhlerinin etkisinin olduğu görülmektedir. Gerek Ankara savaşı sırasında Timur orduları içinde yer alan, gerekse İstanbul’un fethine katılan Nakşibendî dervişlerin Anadolu’ya geldikleri ve az da olsa bu tarikatı tanıttıkları belirtilmektedir. Nitekim üç yüz müridiyle İstanbul’un fethine katılan ve şehit düşen Aya Dede, bunlardan biridir. Öte yandan, bilindiği kadarıyla, Nakşibendîlerin Anadolu’da kurduğu ilk dergâh; 1404 yılında Amasya’da Bedreddin Mahmud Çelebi tarafından yaptırılıp vakıfları tanzim edilen tekkedir. İstanbul’da ise Nakşiliği temsil eden ilk şeyhlerden biri, fetihten sonra Fatih Sultan Mehmet tarafından Aksaray’da kurdurulan Hindîler tekkesinin şeyhi Hâce İshak Buharî Hindî’dir.

Fatih döneminde Nakşîliği Anadolu’da tanıtan ve sonrasında özellikle Bursa’da yayılmasını sağlayan bir başka isim Ahmed İlâhî’dir. 15. asır mutasavvıflarından olan Ahmed İlâhî’nin Anadolu’ya gelmeden önceki hayatıyla ilgili yeterli bilgi yoktur. Kaynaklarda Buharalı olduğu ve Sadreddin Konevî’nin neslinden geldiği belirtilen Ahmed İlâhî, başta Nakşibendiyye olmak üzere birçok tarikattan icazet almıştır. Kayıtlara göre Fatih’in sağlığında İstanbul’a geldiği bilinmekte ve 1469 yılında Ayasofya’da verdiği vaazlarla hem padişah hem de halk üzerinde etkili olduğu zikredilmektedir. Tarikat faaliyetini daha ziyade Bursa’da Eski Kaplıca civarındaki Yoğurtlu Baba Dergâhı’nda sürdüren Ahmed İlâhî, vefatından sonra tekkenin haziresine defnolunmuştur.

Ancak Nakşibendiliğin Anadolu’ya gelip yayılmasında asıl önemli rolü, Ubeydullah Ahrâr’ın halifesi olarak Simav, İstanbul ve Vardar Yenicesi’nde aynı asırda faaliyette bulunan Abdullah İlâhî ve halifesi Emir Ahmed Buharî oynamıştır.[1]

Reşat Öngören, Osmanlılar’da Tasavvuf: Anadolu’da Sufîler, Devlet ve Ulemâ (XVI. Yüzyıl), İstanbul 2000, s. 205-207; Mustafa Kara, Bursa’da Tarikatlar ve Tekkeler, Bursa 2001, s. 243-266; Dilaver Gürer, Abdülkâdir Geylânî, İstanbul 2003; Necdet Tosun, Bahâeddin Nakşibend, Hayatı-Görüşleri-Tarikatı, İstanbul 2002, s. 269; Abdurrezzak Tek, Nakşîliğin Osmanlı Topraklarına Gelişi: Molla Abdullah İlâhî, Bursa 2013, s. 13-19.

EMİR AHMED BUHARÎ

Hayatı

Buhara’da tahminen 1443 yılında doğan Ahmed, Peygamber Efendimizin soyundan gelmesi sebebiyle Emir ve Seyyid sıfatlarıyla anıldığı gibi Buharalı oluşu nedeniyle Buharî nisbesiyle de tanınmaktadır. İlköğrenimini babası Muhammed’in yanında tamamladıktan sonra ilim tahsilinde ilerlemek amacıyla başta Semerkant olmak üzere bölgenin tanınmış ilim merkezlerine seyahatlerde bulundu. Nakşibendiyye silsilesinin on ikinci sırasında yer alan Mahmud Encîrfağnevî’nin neslinden oluşu dikkate alındığında tasavvuf kültürüne aşina bir aileden geldiği görülmektedir.

Tasavvufa Yönelişi

Gençlik döneminde tasavvufa ilgisi artınca Semerkant’a giderek dönemin meşhur Nakşî şeyhi Ubeydullah Ahrâr’a (ö. 1490) intisap etti. Bir taraftan tasavvufî terbiyesini tamamlıyor, diğer taraftan farklı coğrafyalardan dergâha gelen derviş ve şeyhlerle tanışma imkânı buluyordu. O dönemde Anadolu’dan Semerkant’a gelerek şeyhine bağlanan Molla Abdullah İlâhî ile tanıştı. Emir Buharî, şeyhinin kendisine, gerek peygamberimizin soyundan gelmesi gerekse Encîrfağnevî’nin torunu olması hasebiyle göstermiş olduğu ikram ve saygıdan mahcup oluyor ve manevi terbiyesinde bunu bir perde olarak görüyordu. Bir gün dayanamayarak sebebini sorduğunda şeyhi “Size nasıl teveccüh ve ikramda bulunmayalım ki, sizi her gördüğümde iki ulu şahsın yüceliğini müşahede etmekteyim. Birincisi Hz. Peygamberin neslinden oluşunuz, diğeri ise Hâce Mahmud’un dedeniz oluşudur” diye cevap verdi.

Anadolu’ya Gelişi

Molla Abdullah İlâhî bir yıl sonra tasavvufi terbiyesini tamamlayıp hilafet aldığında Emir Ahmed, hem ilmî yeterliliğinden hem de manevi yapısından etkilendiği bu zâtla birlikte Anadolu’ya gitmek için şeyhinden izin istedi. Ubeydullah Ahrâr’ın izin vermesi üzerine bütün malını ailesine bırakarak Abdullah İlâhî ile birlikte Kütahya’ya gitti. Şeyh İlâhî, memleketi olan Simav’a yerleşince ona intisap etti ve yanında seyr ü sülûkunu tamamlamaya çalıştı. Emir Ahmed Buharî, Nakşibendî tarikatına bağlılığını şu sözlerle dile getirmiştir:

Tarîk-i Hakk’ın âlâsı tarîk-i Nakşibendîdir

Tarîk-i Nakşibendînin reisi Mir Efendi’dir

Müsellem cümle illerde onun yolu ve hâlidir

Kalan tesiri dillerde onun nush u pendidir

Şu denli zahir ü batın olubdur Hoca’nın nakdi

Görenler bir nazar onu diyeler kim o kendidir

Aceb âhû-yı vahşidir gönül kimseye sayd olmaz

Şikâr eden hemen onu senin cezbin kemendidir

Demidir şimdiden geri nazar kılsan Buhârî’ye

Ki ol biçare olgandan tapunun derdmendidir

Hac Yolculuğu

Emir Ahmed, Hac mevsimi yaklaştığında şeyhinden Hicaz bölgesine gitmek için izin istedi. Şeyhi kendisine on akçe yol harçlığı verdi ve ahırda bulunan bineklerden istediğini almasını söyledi. Akşam namazını şeyhiyle kıldıktan sonra dervişlerin sofrasından bir ekmek alarak koynuna koydu. Beraberinde bir Mushaf, bir Mesnevî ve şeyhinin verdikleriyle yola çıktı. Yolcuğu esnasında Mushafı çaldırmış, Mesnevî’yi de bir kişinin ısrarı üzerine 200 akçeye hediye etmişti. Kudüs’e uğrayarak burada bir müddet kalan Emir Ahmed, ikamet amacıyla Mescid-i Aksa’nın yanındaki odalardan birine yerleşti. Bu süre zarfında vakıf imkânlarından faydalanmayı kabul etmedi ve kimseden sadaka almadan geçimini kitap istinsahı ile sağlamayı tercih etti. Maddi imkânlarının tükendiği bir sırada Cenab-ı Hakk’ın kendisine nasıl yardım ettiğini şu sözlerle anlatmaktadır:

“Kudüs’te bulunduğum zamanlarda mescidin imamı bizi sevdiği için Kudüs medreselerinden bir oda verdi, orada kaldım. Medrese görevlisi bize iki ekmek getirir ve odanın tayini olduğunu söylerdi. Ben vakıf ekmeği yemeyi kabul etmedim ve ihtiyacımın olmadığını söyledim. Bunun üzerine “Al da başkasına ver, çünkü zengindir diye seni bu odadan atarlar” deyince ekmeleri alıp yine ona verirdim. Daha sonra hatırımdan, yazı yazma gibi bir işim olsa da ondan günde bir akçe alıp geçimimi temin etsem düşüncesi geçti. Bu esnada bir Arap odadan içeri girerek her kâğıdına bir akçe karşılığında bir kitabı yazmamı istedi, kabul ettim. Kalem, divit ve kâğıt getirdi. Orada olduğum müddetçe günde bir kâğıt yazıp aldığım bir akçeyi nafaka edinerek kimseden sadaka almadan zenginler gibi geçindim.”

Kudüs’teki ikametinin ardından Mekke’ye giden Emir Ahmed, burada kaldığı dönemde çetin bir riyâzet ve mücâhede yolunu benimsedi. Mekke’de iken her gün yedi kere tavaf ve yedi kere sa’y yapmaya kendi kendine söz verdi. Böylece haftada kırk dokuz tavaf ve bir o kadar sa’y etmiş oldu. Geceleri Harem-i şerife karşı gâh ayakta durduğunu gâh oturarak ibadet ettiğini ve bir an bile yatıp uyumadığını söyler.

Simav’a Dönüş

Bir yıl sonra Abdullah İlâhî hacca giden tüccarlarla haber göndererek Emir Buharî’yi Simav’a çağırdı. Şeyhinin davetini alır almaz Anadolu’ya döndü ve uzun bir müddet Simav’da kaldı. Bu dönemde tekkedeki işlerin yanı sıra imamlık görevini de üstlenen Emir Buharî, o günlerde yaşadıklarını şöyle dile getirmektedir:

“Hz. Şeyh ile Simav’da olduğumuz zamanlar beş vakit namazda bize imamlık görevini vermişlerdi. Şeyhin bir merkep ve katırı vardı. Güneş doğduktan sonra her gün onları sürüp öğle vaktine değin dağdan odun getirirdim. Öğle namazını kıldıktan sonra sürülecek varsa çift sürer, orak vaktinde orak biçerdim. Diğer zamanlarda da sırtımda çalı-çırpı götürür, şeyhin bağ ve bahçesinin duvarına bend ederdim. İkindi namazını kıldıktan sonra ise hazretin huzuruna varırdım. Geceleri uyumadığımdan odun kesmek için dağa gittiğim zaman kuşluk vaktinde davarları otlamaları için bir müddet salıverir ve o sırada bir ağaca yaslanıp uyurdum.”

Yaklaşık altı yıl boyunca bu görevini canla başla sürdürmüş ve şeyhinin ifadesiyle, bu süre zarfında geceleri hiç uyumayarak yatsı namazı için aldığı abdest ile sabah namazını kıldırmıştır.

Bu sırada Fatih Sultan Mehmet, Abdullah İlâhî’nin adını duymuş ve onu İstanbul’a davet etmişti. Ancak İstanbul’a gitmekte tereddüt gösteren Şeyh İlâhî, müridi Ahmed Buharî’nin Anadolu’daki diğer şeyhleri ziyaret etme isteğini öğrenince, İstanbul’dan gelen davetleri göz önünde bulundurarak gitmesine izin verdi. Ayrıca ondan İstanbul’un dinî ve tasavvufî durumunu kendisine bildirmesini de istedi.

İstanbul Yolunda

İstanbul’a ulaşan Emir Ahmed, ilk olarak daha önce adını duymuş olduğu Zeyniyye meşâyıhından Şeyh Vefa’nın (ö. 1491) tekkesine misafir oldu:

“İstanbul’a gittim, gurbet eli. Ne ben kimseyi tanıyorum ne de kimse beni. Şeyh Vefâ hazretlerinin makamını sordum ve camilerine vardım. Bir köşede ikindi namazının sünnetini kıldım. Şeyh Vefa, mihrap içindeki kapıyı açarak geldi ve imamlık yaptı. Namazdan sonra dervişlerle meşgul oldu. Ben de bir yere oturup uzaktan şeyhe bakıyordum. Başımı kaldırıp şeyhin tarafına her baktığımda şeyh de başlarını kaldırıp bana bakardı. Evrad tamam olunca musafaha yapmak niyetiyle yerimden kalktım. Şeyh de yerlerinden kalkıp bana doğru geldi ve beni bağrına bastı. Bir müddet hiç konuşmadan sessizce oturdum. Dervişlere, “Kendileri misafirimizdir, ona iyi bakınız” deyip gitti. Üç gün orada kaldıktan sonra şeyhten izin alıp ayrıldım.”

İstanbul’daki ziyaretlerinin sonucunda şeyhine, şehirdeki sosyal karmaşayı ima eden bir mektup yazarak,

Burada gönlü rahat olan o kimsedir ki

Yârin eteğine yapışmış ve bir köşeye çekilmiştir

anlamındaki şiiriyle Simav’da kalmasını tavsiye etti. Sonrasında Abdullah İlâhî’nin İstanbul’a gelmesi üzerine Emir Buharî, şeyhi ile birlikte irşad görevini sürdürdü. Ancak İstanbul’un karmaşasından sıkılan Şeyh İlâhî, Vardar Yenicesi’ne giderken yerine Emir Buharî’yi halife olarak bıraktı.

Kurduğu Tekkeler

Bir Nakşî şeyhi olarak önceleri Fatih Camii civarındaki evinde müritlerinin tasavvufî terbiyesi ile ilgilenen Emir Buharî, zamanla burası yeterli olmayınca Sultan II. Bayezid’in desteği ile aynı semtte bir mescid ve tekke inşa etti. Bunu 1512’de Ayvansaray’da kurulan ikinci bir tekke izledi. Bu açıdan bakıldığında Emir Ahmed Buharî, Nakşibendiliğin İstanbul’da yayılmasını sağlayan sufî olarak tasavvuf tarihi kayıtlarına girmiştir.

Vefatı

Temmuz 1516 yılında, yetmiş üç yaşında, kuşluk vaktinden evvel vefat eden Emir Buharî’nin cenaze namazı, Zenbilli Ali Efendi tarafından kalabalık bir cemaat eşliğinde kıldırıldı ve Fatih’teki tekkesinin bahçesine defnolundu. Vefatından önce bütün müritleri ve sevenleriyle helalleşerek veda eden Emir Buharî, onları zühd ve takva üzere yaşamaları ve istikametten ayrılmamaları konusunda uyardı. Halifelerinden Mahmud, şeyhinin vefatı ile ilgili şu olayı kaydetmektedir:

“Efendi hazretleri vefat edince mübarek bedenlerini bir çadır içinde yıkamıştık. Bir derviş su döküyordu, bir derviş de mendille devamlı benim terimi siliyordu. Hayâdan tere boğulmuştum. O esnada yaşayan bir kişi gibi üç defa gözlerini açıp baktılar. Kabre indirip toprağa koyduğum zaman hemen kendileri kıbleden yana sağ taraflarına döndüler. Olaya şahid olan hafızlar gayr-ı ihtiyari salavat getirmeye başladılar.”

Yine Mahmud Çelebi anlatıyor:

“Mübarek mezarlarının yanında bir defne ağacı vardı. O ağacın kesilmemesini, mana âleminde dört defa vasiyet etmişlerdi. Bu vasiyete bakıp galiba kabrinin üzeri örtülmesin demek istiyor diye düşündüm. Zamanla dostlar, kabrinin üzerini örtmek ve türbe yapmak istediklerinde ağacın kesilmesi gerekti. Bana danıştılar, zahiren izin vermedim ama ben gittikten sonra bildiğiniz gibi yapın dedim. Gittikten sonra o ağacı kesmişler, etrafını duvar yapıp üzerini örtmüşler. Mübarek kabirleri rıhtım üzerinde ve taştan idi. Defne ağacı yeniden çıkıp büyümüştü. Taptaze ve yemyeşil uzayıp gidiyordu.”

Emir Ahmed Buharî’nin diğer tarikat şeyhleri tarafından da sevildiği ve itibar gördüğü anlaşılmaktadır. Nitekim o dönemde yaygın tarikatlardan biri olan Halvetiyye’nin önemli şeyhlerinden ve aynı zamanda ulemadan olan Kasım Çelebi (ö. 1518), şeyhin vefat ettiği gece ay tutulunca “Hay Emir Buharî hazretleri vefat etti” diyerek üzüntüsünü dile getirmiştir.[2]

Emir Buharî’nin vefatına binaen, müritlerinden Bursa Kaplıca Medresesi müderrisi Hızır Bey Çelebi, aşağıdaki manzumeyi söylemiştir:

Müşkil imiş firkati şeyhin be-gayet ah şeyh

Kande gitti bilmezin ol mazharullah şeyh

Bu firak ve hasrete, bu hicre ve bu hâlete

Gönlüme dedim ki de tarih, dedi vâh şeyh

Halifelerinden Lâmiî Çelebi de Emir Buharî’nin vefatı üzerine bir manzume söylemiş ve bu manzumenin tarih içeren şu son beyti, aynı zamanda türbenin de kitabesi olarak hakkedilmiştir:

Can dimağın çünkü bu sevda buharı kapladı

Dil dedi tarih Ey Seyyid Buhahî ah vâh[3]

Bk. Lâmiî Çelebi, Nefehâtü’l-Üns Tercümesi, İstanbul 1289/ 1872, s. 465-470; İsâmüddin Ahmed Taşköprîzâde, eş-Şakâiku’n-nu’mâniyye, (nşr. Ahmed Suphi Furat), İstanbul 1985, s. 358-361; Mecdî Mehmed Efendi, Hadâiku’ş-şakâik, (nşr. Abdülkadir Özcan), İstanbul 1989, s. 365; Hoca Sâdettin, Tâcü’t-tevârih, II, 1279-1280, 592; Abdürrezzak b. Abdülgani el-Eyyûbî, Hediyyetü’l-asdikâ (Menâkıb-ı Emir Buharî), Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3622, vr. 173a-177a; Mahmud Kefevî, Ketâibü a’lâmi’l-ahyâr min fukahâi mezhebi’n-Nu’mâni’l-muhtâr, Süleymaniye Ktp., Hâlet Efendi, nr. 630, vr. 478a-b; Müstakîmzâde Süleyman Sadeddin, Meşâyıhnâme-i İslâm, Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 1716, vr. 2a-b; Mehmet Paşa, Nişancı Tarihi, İstanbul 1290, s. 180; Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, (haz. M. Akkuş-A. Yılmaz), II, İstanbul 2006, 57-60; Hüseyin Ayvansarâyî, Hadîkatü’l-cevâmi’, İstanbul 1281, I, 42, 47; II, 297; Zâkir Şükrî Efendi, Mecmû’a-i Tekâyâ, Berlin 1980, s. 54, 64, 66, 68; Mustafa Kara, “Emîr Buharî”, DİA, XI, 125-126; Cemâl Kurnaz-Mustafa Tatçı, İstanbul’da Buharalı Bir Mutasavvıf: Emir Buharî, Ankara 1998; Reşat Öngören, Osmanlılar’da Tasavvuf, s. 119-126; Necdet Tosun, Bahâeddîn Nakşbend, s. 275-277.

Lâmiî Çelebi, Nefehât Tercümesi, s. 584-585.

MÜRŞİDİ

Molla Abdullah İlâhî

Emir Ahmed Buharî’nin mürşidi Abdullah İlâhî, Germiyan [Kütahya] ilinin Simav kasabında doğdu. Künyesi ve ailesi hakkında bilgi yoktur. Doğduğu yere nispetle “Simavî” nisbesinin yanı sıra “İlâhî” mahlasını da kullanmıştır. Bu sebeple Molla İlâhî veya Abdullah Simavî olarak tanınır. İlk eğitimini Simav’da tamamlayan Molla İlâhî, zahirî ilimlerdeki bilgisini artırmak amacıyla İstanbul’a gelerek Zeyrek Medresesi’nde tahsiline devam etti ve burada dönemin önde gelen âlimlerinden Mevlâna Ali et-Tûsî’den (ö. 1482) ders okudu.

İstanbul’da eğitimini sürdürürken Acem bölgesindeki âlimlerle tanışma arzusu üzerine Ali et-Tûsî ile birlikte Horasan’a gitmek üzere yola çıktı. Kirman’da hocasıyla bir müddet daha ilim tedrisiyle meşgul olan İlahî, tasavvufa olan meyli sebebiyle sufîlerin meclislerine katılmaya başladı. Tasavvufa duyduğu ilginin artması üzerine kitaplarının kendisini bu yoldan alıkoyacağı düşüncesiyle onları odasındaki ateşte yakmayı istedi. Sonra ateşte mi yakmasının yoksa suya mı atmasının daha doğru olacağı hususunda tereddüt içinde iken odaya giren bir dervişin tavsiyesi ile kitaplarını satıp paralarını fakirlere dağıttı ve ardından Semerkant’a gitti.

Semerkant’ta dönemin meşhur Nakşbendî şeyhi Ubeydullah Ahrâr’ın tekkesine giderek intisab etti ve hizmetinde bulundu. Buradaki tasavvufî terbiyesi esnasında yaşadığı cezbe hâli sonucu şeyhinin izniyle Buhara’ya giden Abdullah İlâhî, Bahaüddin Nakşbend’in türbesinde bir yıl kalarak çetin bir riyâzet ve mücâhede içinde dokuz erba’în çıkardı. Özelikle üveysî yolla Bahaüddin Nakşibend’in ruhaniyetinden istifade etti ve tasavvufî terbiyesini bu sayede tamamladı.

Buhara’dan tekrar Semerkant’a dönen Molla İlâhî, Ubeydullah Ahrâr’ın yanında bir müddet hizmet ettikten sonra icazet aldı ve şeyhinin işaretiyle Anadolu’ya doğru yola çıktı. Yolculuğu esnasında kendisine şeyhinin müritlerinden Emir Ahmed Buharî eşlik etti. Yolda Herat’a uğrayarak Abdurrahman Câmî ve diğer şeyhlerle görüştü. Anadolu’ya ulaştığında memleketi Simav’a yerleşerek halkı irşad etmeye ve Nakşibendiliği yaymaya başladı. Medrese ilimlerine de olan vukufiyeti sebebiyle kısa sürede irşad halkasını genişleten Abdullah İlâhî’nin şöhreti İstanbul’a kadar yayıldı. Fatih döneminin önemli devlet adamlarından Manisalı Kazasker Çelebi Muhyiddin’in hediyeler göndererek İstanbul’a davetine olumlu cevap vermeyen İlâhî, bazı siyasi ve sosyal problemlerin olduğunu düşünerek payitahta gitmekten vazgeçti. Sonrasında halifesi Emir Buharî’nin ziyaret maksadıyla İstanbul’a gittiği görülmektedir.

İstanbul seyahatinin ardından memleketine dönen Abdullah İlâhî, Fatih’in vefatından sonra (1481) Manisalı Çelebi Muhyiddin’in daveti üzerine tekrar payitahta gitti. Çelebi’nin kendisi ve dervişler için hazırlattığı odalarda kalmak istemeyen ve verilecek olan maaşı da reddeden şeyh, metruk vaziyette bulunan Zeyrek Medresesi’nde ikameti tercih etti. Bu dönemde Şeyh Bedreddin’in Vâridât’ına Keşfü’l-vâridât adıyla bir şerh kaleme aldı. İstanbul’da yaklaşık dokuz yıl irşad faaliyetine devam eden Şeyh İlâhî, muhib ve müridânının artması ve etrafında büyük kalabalıkların oluşması üzerine uzlette olmayı arzulayarak muhibbi olan Evronoszâde Ahmed Bey’in daveti üzerine, müridlerinin başına halifesi Emir Ahmed Buharî’yi bırakarak 895/1490 tarihinde Selanik’e 50 kilometre uzaklıkta bulunan Vardar Yenicesi’ne gitti. Şeyh İlâhî, bu yolculuğa, Anadolu’da arzu ettiği irşad ortamını bulamaması nedeniyle çıkmış olabilir.

Vardar Yenicesi’nde Evrenoszâde’nin yaptırdığı hangâha yerleşerek irşad ve daha ziyade telif çalışmalarında bulundu. Zâdü’l-müştâkin adlı Türkçe eserini bu dönemde kaleme alan Abdullah İlâhî, bir yıl sonra 896/1491’de vefat etti.

Kabrinin bulunduğu yere cami ve türbe inşa edilmişse de günümüze bütün bir yapı olarak ulaşmamıştır. Tasavvuf tarihçisi Hüseyin Vassaf’ın bildirdiğine göre Zeyrek Camii’nin bitişiğindeki tekkenin pencere üstü kitabesinde, hem kendisinin hem de halifesi Emir Buharî’nin burada ikamet ettikleri yazılıdır.[4]

Emir Ahmed Buharî, şeyhi Molla İlâhî’ye olan sevgisini şu sözlerle dile getirmektedir:

Bir ulu dergâh-ı Hak’tan intisabım var benim

Hak bilir kim orada çok feth-i bâbım var benim

Götürür gözden hicâb-ı zulmetin tâliblerin

Nur verir âleme bir âfitâbım var benim

Âhirette nesneden gam yemezem dostlar

Dünyada onun gibi âlî-cenâbım var benim

Arzu eyler can u dil hizmetinde olmağı

Ol sebeptendir ki gayet ıstırabım var benim

Cümle evrakım dirüp dürdüm bu ilmin defterin

Şimdi harfi nakşı yok bir hoş kitabım var benim

****

Bir azize istinadım var benim

Ona gayet itimadım var benim

Toprağa kılsa nazar altın eder

Çok şu denli itikadım var benim

Hak bilir kim göreli bî-ihtiyar

Can u dilden inkıyadım var benim

Ben cinân u hûr ile aldanmazam

Dahi özge bir muradım var benim

Uymazam aşkın yolunda zâhide

Başka rey ü ictihadım var benim

Hüseyin Vassaf, Sefîne-i Evliyâ, III, 56.

HALİFELERİ

Nakşibendîlik, Emir Ahmed Buharî’nin sohbet ve irşat halkasında yetişen birçok halifesi sayesinde başta İstanbul olmak üzere Anadolu’nun çeşitli şehirlerinde yayılma imkânı bulmuştur. Halifeleri arasında özellikle Mahmud Çelebi, Hekim Çelebi, Pîrî Halife Hamîdî ve Lâmiî Çelebi ön plana çıkmıştır.

1. Mahmut Çelebi

Aslen Amasyalı olan Mahmut Çelebi, zahirî ilimleri tamamlamasının ardından tasavvufa yöneldi ve bir müddet Abdullah İlâhî’nin sohbetlerinden istifade ettiyse de şeyhinin vefatının ardından Emir Buharî’ye intisap ederek tasavvufî terbiyesini onun yanında tamamladı. Aynı zamanda şeyhin kızı Fatma Hanımla evlenerek damadı oldu. Emir Ahmed Buharî’nin vefatından sonra da baş halife olarak Fatih’teki tekkede yerine geçti ve burada yaklaşık on altı yıl irşad vazifesini sürdürdü. Öte yandan Edirnekapı’da yaptırdığı tekkenin de meşihatini üstlendi. Tekkesinde Mesnevî okuttuğu ve anlaşılmayan yerlerin tasavvufî izahlarını yaptığı nakledilir.

Mahmud Çelebi, 1532 yılındaki vefatı üzerine Şeyhülislam İbn Kemal tarafından Fatih Camii’inde kıldırılan cenaze namazının ardından Edirnekapı’daki dergâha defnolunmuştur. Ulema çevresinden yetiştirdiği âlimler arasında Gelibolulu Muslihuddin Mustafa Sururî ve Bursa’da kurduğu tekke ile Nakşîliği yaymaya çalışan Müşemmilzâde Mehmet Efendi bulunmaktadır.

2. Hekim Çelebi

Emir Ahmed Buharî’nin yetiştirdiği önemli şahsiyetlerden biri de Hekim Çelebi diye bilinen Şeyh Mehmet b. Seyyid Ahmed’tir. Bir süre medrese tahsili gördükten sonra tasavvufa olan meyli sebebiyle Emir Ahmed Buharî’ye intisap ederek onun gözetiminde seyr ü sülûkunu tamamladı. İzmitli olan Şeyh Mehmet Efendi’ye tıp ilmindeki maharetinden dolayı “Hekim Çelebi”, hikmet ilmine vukufiyeti sebebiyle de “Hâkim Çelebi” denildiği belirtilir.

Şeyhinin vefatından sonra ilk zamanlarda tekke kurmayarak bazen İstanbul, bazen de Bursa’da zahidane bir şekilde hayatını sürdürdü ve bu dönem zarfında birkaç defa hacca gitti. Müritlerinden Damat Rüstem Paşa’nın ısrarı üzerine Koska semtinde kendi adına kurulan tekkede 1567 yılındaki vefatına kadar irşat görevine devam etti.

3. Pîrî Halife Hamîdî

Emir Ahmed Buharî’nin Nakşibendîliği yaymak için Anadolu’ya gönderdiği halifelerindendir. Şeyhinden hilafet aldıktan sonra Isparta’ya yerleşerek vaktinin çoğunu halkı irşat etmek için harcadı. Keramet sahibi zat olarak tanınan Pîrî Halife’nin akıl hastalarını da tedavi ettiği bilinmektedir. Halkın yanı sıra devlet adamlarının da uğrak yeri olan tekkesi, bölgede şöhret buldu. Damat Rüstem Paşa Kanunî’nin gazabına uğradığında Isparta’ya giderek şeyhin himmetine sığınmış ve kendisine akıl vermesini istemiştir.

Pîrî Halife, halkın istifadesi için yaptırdığı çeşmelerden başka evine yakın bir yerde bir mescitle bir de mektep inşa etmiştir.

4. Lâmiî Çelebi

16. yüzyılın önemli mutasavvıf ve güçlü ediplerindendir. Bursalı olan Lâmiî Çelebi’nin asıl adı Mahmud’dur. Babası II. Bayezid’in defterdarlarından Osman Çelebi, dedesi Nakkaşlığın Anadolu’da yayılmasında emeği geçen ve Yeşil Türbe’nin nakışlarını yapan Nakkaş Ali b. İlyâs Ali’dir.

Gençliğinde zahirî ilimleri tamamlayan Lâmiî Çelebi, Emir Ahmed Buharî’nin gözetiminde tasavvufî terbiyesini tamamladı. İcâzet aldıktan sonra da Bursa’ya gelerek dedesinin bina ettiği Nakkaş Ali zâviyesine yerleşti. Adı geçen tekkede irşad faaliyetlerini sürdürürken ayrıca Gülşeni şeyhi İlhamî Efendi vasıtasıyla Gülşeniyye Tarikatı’na intisap ettiği kaydedilmektedir.[5]

Nazım ve nesir olarak telif ve tercüme ettiği sayısı otuza ulaşan eserleri sayesinde başta tasavvuf muhitleri olmak üzere ilmiye ve sanat ortamında da haklı ve kalıcı bir yer edinen Lâmiî Çelebi’ye asıl şöhret kazandıran, hiç şüphe yok ki Câmî’nin Nefehâtü’l-üns isimli eserini Türkçeye tercüme etmesidir. Bu sebeple Anadolu’nun Câmî’si (Câmî-i Rum) lakabıyla meşhur oldu. “Lâmiî’nin Hak ede rûhunu şâd” mısraının gösterdiği 938/1531 yılında vefat etmiş ve hizmet ettiği tekkenin hazîresine defnedilmiştir.[6]

Kepecioğlu, Bursa Kütüğü, III, Bursa 2009, 146.

Kut, Günay, “Lâmiî Çelebi”, DİA, XXVII, 96-97.

EMİR AHMED BUHARÎ’NİN
TASAVVUFÎ GÖRÜŞLERİ

Emir Buharî’nin tasavvufî terbiyede ruhsatı terk, azimetle amel, sünnete bağlılık, bidatlardan sakınmak, şekil ve surete önem vermemek, kalbî zikre devam etmek, dünyadan ilgiyi kesmek, az yemek, az konuşmak, gündüzleri oruç tutmak ve geceleri ibadetle ihya etmek, sohbet, uzlet ve tevekkül gibi prensipleri takip ettiği belirtilmektedir.

Kaynakların bildirdiğine göre, müritlerinin çoğu yüksek zümredeki insanlardan oluşuyordu. Sohbet meclislerine gelenler huzurunda daire olup oturur ve sanki başlarına saadet kuşu konmuş da hareket ettiklerinde uçup gidecekmiş gibi sessiz ve hareketsizce dururdu.

Her zaman ölüm için hazırlanmanın gerekliliğinden bahseden Emir Buharî’nin sohbet halkasında dünyevî konulardan bahsedilmezdi. Hafızlar Kur’an-ı Kerim’in herhangi bir yerinden bir miktar okuduklarında ayetlere üç, dört yönden mana verir, tefsir ederdi. Gönüllere muttali olduğu, pek çok kimse gelip daha isteklerini söylemeden kendilerine cevap verdiği rivayet edilmektedir. Nefesi tesirli olan şeyhin bu yönüyle ilgili şöyle bir olay anlatılmaktadır:

Müritlerinden biri hastalanmış doktorlar da hayatından ümidi kesmişti. Yakınlarından biri tekkeye gelerek “Emir hazretlerine haber verseniz de gelip hayır duada bulunsalar” diye ricada bulundu. Ona “Şeyh o çeşit yerlere gitmez” tarzında cevap verdiler. O kimse ümitsiz hâlde ayrılırken Emir hazretleri içeriden çıkınca durumu kendisine ilettiler. Bunun üzerine Emir Buharî “Getirin o kimseyi” diye emretti. Birlikte hastanın yanına gittiler. Hasta, ölü gibi yatıyor, nabzı hareketsiz ve gözleri kapalıydı. Şeyh bir müddet teveccüh edince hasta gözlerini açtı ve karşısında Emir hazretlerini görünce ayağına kapandı. Efendi hazretleri hastanın eline tesbih vererek istiğfar telkin etti ve gitti. Hasta da bir iki gün sonra sıhhatine kavuşarak hizmetine devam etti.[7]

Emir Ahmed Buharî’nin tasavvuf anlayışını yansıtan görüşlerinden bazıları şöyledir:

Lâmiî Çelebi, Nefehât Tercümesi, s. 583.

1. Tevhid

Tevhidin aslı Cenab-ı Hak’tan başka her şeyin fani ve madûm olduğunu bilmektir. Bu açıdan bakıldığında tevhid; fiillerin, sıfatların ve zâtın tevhidi olmak üzere üç çeşittir. Fiillerin tevhidinde sâlik bütün fiillerin Hak’tan sadır olduğu inancını taşır; âlemde O’ndan başka müessir müşahede etmez. Bu mertebede hem kendi fiillerinden hem de mahlûkatın fiillerinden fenâ bulur ki buna fenâ fi’l-efâl adı verilir. Böyle bir tevhide sadece sufîler değil, delillerle Allah’ı tanımaya çalışanlar yani istidlâl ehli de ulaşabilir. İkinci olarak sıfatların tevhidinde sâlik, celâl veya cemâl vasıflarıyla alakalı bütün sıfatların Allah’a ait olduğunu müşahade eder. Böylece Hakk’ın sıfatlarında fâni olma mertebesine ulaşır. Zâtın tevhidinde sâlik Allah’ın varlığından başka vücûdun olmadığını müşâhede eder ki, bu mertebe tevhidin nihayetidir. Sıfat ve zâtla ilgili tevhide sadece mükâşefe ehli olanlar ulaşabilir.[8]

Emir Ahmed Buharî, Risâle fi’t-tasavvuf, Süleymaniye Ktp., Halet Efendi, no. 300, vr. 117b-118a.

2. İman

Emir Ahmed Buharî’ye göre imanın kemal noktası, Hakk’ın ulûhiyetini müşahede etmektir. Böylece kişi, müşahedesi oranında Allah’ın zâtını, sıfatlarını ve fiillerini tam manasıyla bilmiş olur. Bu bilgi ise onu ilahî ahlakla ahlaklanmaya götürür. Örneğin Hakk’ın zenginliğini müşahede eden kişi, hırs ve tamahkârlığından kurtulur, lütfunu müşahede eden mâsivâdan yüz çevirerek Hakk’a karşı munis olur. Dolayısıyla müşahede mertebesine ulaşmayanların imanın hakikatine ve kemâline ulaşmaları da mümkün değildir.[9]

Emir Buharî, age., vr. 118a-b.

3. İlahî İsim ve Sıfatlar

Her şeyden münezzeh olması ve hiçbir şeye benzememesi itibarıyla Allah’ın hakikati tam olarak bilinemez. O’nu tanımanın yolu, isim ve sıfatlarından geçer. Bizim bildiğimiz veya bilmediğimiz isim ve sıfatların tamamı, temelde celal ve cemal olmak üzere iki vasfa dönüktür. Hakk’ın kahır ve gazabıyla ilgili olan isim ve sıfatları celâl, lütuf ve rahmetiyle ilgili olanlar ise cemâl vasfına dahildir. Bununla birlikte her celâl cemâlde, her cemâl de celâlde mündemiçtir.

Öte yandan Emir Buharî’ye göre ilahî isim ve sıfatlar, zât ve fiillere ait olmak üzere iki çeşittir. Hay ve Âlim gibi isimler zâta, rızık verme (Rezzâk), bağışlama (Ğafûr) gibi isimler de fiillere aittir. Hakk’ın zâtı sıfatlarıyla, sıfatları fiilleriyle, fiilleri de mahlûkatı ve kevnlerle perdelenmiştir. Sufî tasavvufî terbiyesinde kevnlerden kaynaklanan perdeleri kaldırdığında ona önce Hakk’ın fiilleri tecelli eder ki bu tecelli ona tevekkül vasfını kazandırır. Fiillerle ilgili perdeleri kaldırdığında ilahî sıfatlar tecelli eder. Bu tecelli onu Hak’tan razı olma ve O’na teslim olma mertebesine ulaştırır. Sıfatlarla ilgili perdeleri kaldırdığında ise ilahî zât tecelli eder ki bu sayede sâlik vahdette fenâ bulur. İşte o zaman Allah onun işiten kulağı, gören gözü ve tutan eli olur. Bu ise, insanın ilahî isim, sıfat ve fillere ayna olduğunun delilidir.[10]

Emir Buharî, age., vr. 116a-117a.

4. Vahdet-Kesret

Tasavvufta vahdet Hak’la, kesret ise halkla olmayı ifade eder. Derviş için önemli olan daima Hak’la olabilmektir. Fakat bu onun toplumdan uzaklaşarak bir köşeye çekilmesini gerektirmez. Bedeniyle insanlarla iken gönlüyle Allah’ın yanında olmak daha doğru ve daha üstündür. Emir Buharî’ye göre aslında vahdet ve kesret, halvet ve celvet birbirini tamamlayan iki hâldir. Bazen öyle olur ki gönül halktan uzaklaşmayı, halveti ister bazen de insanlarla içi içe olup kesret içinde vahdeti ister. İnsanın iç dünyası tek düze değildir. Bazen aşk, bazen şevk, bazen de dert ve mihnet ister.

5. İlahî Aşk

İnsanı Allah’a kulluğa yönelten güçlü iksirlerden biri de ilahî aşktır. Aşkın merkezi gönüldür, gönlü diri kılan aşktır. Aşktan eser bulunmayan kalp virane olmuştur. İnsanların dünyaya ve ahirete dair beklentileri olurken âşığın tek derdi sevgilisinin, Hakk’ın hoşnutluğudur. Zira Hakk’ın rızası ile dünya arzusunun aynı anda gönülde bulunması mümkün değildir. Birinin diğerine tercih edilmesi gerekir. Allah âşıkları için ise dünya dikenlerle dolu bir bahçe gibidir.

6. Dervişlik

Emir Ahmed Buharî’ye göre dervişlik kuru iddia ve sufîlerin kıyafetlerine bürünmekle olmaz. Bu yolun en temel özelliği bilinçli bir kulluktur. Buharî, samimiyetten uzak dervişi şu sözlerle uyarır: Heva ve hevesinin peşinde koşmaktasın, işin gücün dünya arzusu olmuş, bitmek tükenmek bilmeyen emellere tutulmuşsun, dervişlik böyle mi olur! Önce Allah’ı zikretmeye yöneldin sonra geri döndün, vazgeçtin. Hakk’ı talep etmek böyle mi olur! İşin ya gaflet uykusu ya da dünya kaygısı, hani gayret ve himmetin, acaba sen nasıl dervişsin? İnsanlar arasında onların kıyafetini giymişsin adını sufî koymuşlar. Hani zühdün, takvan, ibadet ve taatin, tarikat böyle mi olur!

7. Benliği Terk

Sufînin Allah’a giden yolda benliğini bir kenara bırakarak kul olduğunun bilincine varması son derece önemlidir. Aksi hâlde Hak’la vuslatı gerçekleşmez. Emir Buharî’nin ifadesiyle:

Bu canı komayınca ol can ele mi girer

Ya değme bela ile canan ele mi girer

Vaslın heves edenler derdini kabul etsin

Dert olmayacak dilde derman ele mi girer

Çün ona gönül verdin, geç iki cihandan sen

Ol yâri ne sanırsın, emân ele mi girer

Aşk oldu çü mihman kıl ona feda canını

Bir dahi onun gibi mihman ele mi girer

Var benliğini terk et, kulluk yolunu tut ki

Kul olmayınca ey dil sultan ele mi girer

8. Zikir

Zikir, dervişlerin kalplerindeki gaflet perdelerini ortadan kaldıran etkili metotlardan biridir. Özellikle nefiy ve isbatı barındıran tevhid zikri ile sâlik, bir taraftan gönlündeki masivâyı arındırırken diğer taraftan Hakk’ı gönlüne yerleştirmiş olur. Nakşibendî olması hasebiyle Emir Ahmed Buharî’nin zikirde tercihi kalben, sessiz yapılan zikirdir. Zira bu zikirde kişi kendini açığa vurmaz, gösterişten uzak ve ihlâsa daha yakındır. Ona göre sufînin zikir konusunda ulaşacağı nihai nokta her nefeste Allah’a münacat hâlinde olmasıdır.

9. Zühd

Emir Ahmed Buharî zühdü, elde olsa bile gönülde mal ve mülk sevgisine yer vermemek ve ihtiyaç fazlası olanı da başkalarıyla paylaşmak olarak tanımlar. Ona göre dünya ve nimetleri kişinin Allah’a kulluğunda engel teşkil etmemeli, Hakk’a giden yolda perde olmamalıdır. Dünyaya dalmak kişiye dert ve üzüntüden başka bir şey getirmez. Her ne kadar bir takım nimetler sunsa ve insanın yüzüne gülse de sonunda gözüne toprak saçar. İki gün kime yâr olsa, üçüncü gün evini matemle doldurur. Dolayısıyla mümine gereken dünyevî makam ve mertebe peşinde koşmamaktır. Eğer böyle bir konuma ulaşırsa da aldanmamaktır.[11]

Bk. Cemâl Kurnaz-Mustafa Tatçı, Emir Buharî, s. 60-151.

10. Bir Dervişin Yirmi Dört Saati

Kaynaklarda Emir Ahmed Buharî’nin dervişlik yaptığı tekkede bir müridin yirmi dört saati şu şekilde anlatılmaktadır:

Sabah namazının sünnetini tekkedeki hücresinde veya evindeki odasında kılan derviş, cemaate katılmak amacıyla mescide gider. Mescide girerken ve çıkarken gerekli duaları okur. Yolda selam vermenin dışında kimseyle konuşmamaya dikkat eder. Farzı cemaatle kıldıktan sonra işrâk namazı vaktine kadar namaz kıldığı yerde bağdaş oturur ve Allah’ı zikretmekle meşgul olur. İki rekat işrâk namazını mescidde kılar ve hücresine döner. Burada da on iki rekat namaz kılar. Şayet uykusu gelirse bir miktar uyur ve uyandıktan sonra abdest alarak iki rekat abdest şükür namazı kılar. Sonra bir veya iki cüz tefekkür ve tazimle Kur’an okur. Ardından halkın gaflet içinde bulunduğu kuşlukla öğle namazı arasında nafile namaz kılar. Öğle namazını cemaatle kıldıktan sonra “sübhanallah” ve “elhamdülillah” tesbihiyle meşgul olur. İkindi namazını cemaatle kılar ve tesbihe devam eder. Namazlarını kılarken özellikle de selam verirken ileriye, sağa ve sola bakıp gönlünün dağılmasına izin vermez. Çünkü Hakk’ın huzurunda olduğu şuuruyla namaz kılan kimse sağında ve solunda kimin bulunduğunun farkına varmaz. Sağ yanına selam verdiğinde bütün peygamberlerin ruhlarının hazır olduğunu, sol tarafına selam verirken de bütün meleklerin ve müminlerin ruhlarının hazır bulunduğunu düşünür.

Öte yandan derviş yolda giderken “hoş der-dem ve nazar ber-kadem” usulünce yürümeli, gözünü ayağının ucundan, gönlünü de Hak’tan ayırmamalıdır. Diğer dervişlerle yürürken önden yürümemeli, karşıdan gelenlere yol vermeli ve insanların önünden geçerken edeble geçmelidir. Kalabalık yerleri değil de sakin olan yolları tercih etmeli, riyâ, riyâset ve şöhretten kaçınmalıdır. Binek üstünde giderken Allah dostlarından birine rastlasa hemen bineğinden inmeli ve bineğine onun binmesini teklif etmelidir. Velîlerin mezarlarına ve türbelerine uğradığında edeble yere oturarak Yâsin, Tebâreke gibi sûreler okumalı ve dua etmelidir. Gönlündeki havâtırı nefyedip orada yatan zâtın ruhuna müteveccih olmalıdır. Eğer bu murakebesi sebebiyle gayb âleminden kalbine huzur ve safa gelirse şükretmeli, gelmezse kendi kusur ve noksanlığına hamletmelidir. Şöhret ehli âlimlerle ve ehlullahın yolunu inkâr eden veya Allah dostları hakkında ileri geri laf edenlerle bir arada olmamalı ve onlarla sohbet etmemelidir. Tesadüfen aynı mecliste bulunmak zorunda kalmışsa onlarla tartışmayarak kendi hâliyle meşgul olmalıdır.

Sâlik evliyaullah meclisinde iken eğer herhangi bir müşkülü yoksa susmayı tercih etmeli, mârifet sahibi imiş gibi konuşmaktan kaçınmalıdır. Onların yanında otururken mümkün mertebe diz üstü oturmalıdır. Zâhirî ve bâtınî temizliğine dikkat etmeli ancak tahareti hususunda aşırıya da kaçmamalıdır. Diğer yandan derviş abdestsiz yere basmamalı, sürekli abdestli olmalı ve abdestin bitiminde kelime-i şehadet getirdikten sonra gerekli duaları okumalıdır.

Daha önceki mutasavvıfların tarikat yolunda nasıl himmetli, gayretli ve azimli olduklarını görmesi için tasavvufa dair eserlerden, sufîlerin sözlerinden veya menkıbelerinden bahseden kitaplardan her gün bir miktar okumalıdır. Bu amaçla okunacak kitaplar arasında Yunus Emre’nin Divân’ı, Ferîdüddin Attâr’ın Tezkiretü’l-Evliyâ ve Esrârnâme’si ile Hz. Mevlâna’nın Mesnevî’si bulunmaktadır. Ayrıca sâlik, her Ramazan’ın son on gününde mutlaka itikâfa girmelidir.

Gününü bu şekilde tamamlayan derviş, akşam ile yatsı namazı arasında yemeğini yiyebilir. Her işinde olduğu gibi yemek yerken de adaba uymalıdır, yani yemekten önce elini yıkamalı, yemeği daha iyi ibadet edebilmek niyetiyle yemeli, acıkmadıkça yememeli, bulduğuna kanaat getirmeli, yalnız yemeyip sofrasını başkalarıyla paylaşmalı, yemeğe başlarken besmele çekmeli bitiminde de hamd etmelidir. Tuzla başlayıp tuzla bitirmeli, önünden yemeli, yemek arasında çok su içmemeli, ekmeği elinden düşse tekrar alıp temizleyip yemeli, lokmalarını küçük almalı ve tam çiğnemeden yutmamalı ve yerken başkalarına değil önüne bakmalıdır. Ayrıca akşam namazından sonra birkaç rekat namaz kılmalı ve yatsı ezanına kadar Kur’an tilavetiyle meşgul olmalıdır. Böylece gün boyunca insanlarla bir arada olmasından kaynaklanan kalp bulanıklığından kurtulur. Yatsı namazını cemaatle kıldıktan sonra vitir namazını geceleyin kılmak üzere tekrar hücresine gider. Yatmadan önce bütün geceyi ibadet içinde geçirmek niyetiyle abdest alır ve “Allah’ım, senden bu gecenin ve bu gecede olanların hayrını istiyor, geceden ve gecede olanların şerrinden de sana sığınıyorum. Allah’ım, kocamaktan, yaşlılığın kötülüğünden, dünyanın fitnesinden ve kabir azabından sana sığınırım” anlamındaki duayı okur.

Elinden geldiğince geceleyin az uyumaya dikkat eder. Gecenin üçte ikisi olunca teheccüd kılar. Mümkünse namazda uzun sûreleri okur veya her rekatta bir cüz veya yarım cüz okur. Kıyam, rüku ve secdesini huşu ve huzur içinde yerine getirmeye dikkat eder. Namazda uykusu gelirse abdestini tazeleyip namazına devam eder; eğer uykusu nedeniyle namazda sendeleyip düşerse bir miktar uyur. Uykusu galip gelirse arkasına yastığını koyarak bir saat kadar uyur. Ardından hemen kalkar ve abdest alarak namaza durur. Her gece seher vaktini bu şekilde değerlendiren derviş, sabah namazı vakti girince yeniden abdest alır ve sünnetini hücresinde kılar. Sabah namazı sünneti ile farzı arasında Allah’ı tesbih etmekle meşgul olur. Farzı cemaate katılarak edâ ettikten sonra işrâk vaktine kadar kıbleye dönerek bağdaş kurup oturur. Böylece bir gününü tamamlamış olur.[12]

Öte yandan Emir Ahmed Buharî’nin eserleri arasında Risâle fi’t-tasavvuf isimli tasavvufa dair küçük bir risale, Hz. Mevlânâ’ya izafet edilen Farsça bir gazelin Türkçe tasavvufî şerhi ile Türkçe ve Farsça şiirlerini ihtiva eden divançesi bulunmaktadır. Emir Buharî, tasavvufî risalesinde varlık ve mertebeleri, mahiyet, zât, sıfat, isim, fiil, akıl ve türleri, şükür ve mahiyeti gibi konuları ele almış,[13] Hz. Mevlâna’ya izafe edilen gazeli de benzer konular çerçevesinde şerhetmiştir.[14]

Bk. Tek, Molla İlahî, s. 96-101.

Emir Buharî, Risâle fi’t-tasavvuf, vr. 108b-124a.

Âmil Çelebioğlu, “Hz. Mevlâna’ya İzafe Edilen Bir Gazelin Şerhi”, Mevlânâ (Bildiriler), Konya 1983, s. 26-30.

ŞİİRLERİNDEN ÖRNEKLER

Emir Ahmed Buharî, özellikle ilahî aşkı terennüm ettiği şiirlerinde marifetullah, tevhid, Allah’ı anma, dünyanın geçiciliği, zühd, benliği terk, dervişlik gibi konuları ele almıştır.[15]

DİVANE

Halk içinde gerçi biz divaneyiz

Hakk’a biliş halktan bîgâneyiz

Duymuşuz divaneliğin kadrini

Sanmanız kim bir dahi uslanayız

Şem-i ruhsârın görüp can atmışız

Dostlar pervaneyiz, büryaneyiz

Hamdülillah genc-i ma’nî bizde var

Suretâ gerçi ki viraneyiz

Hakk’a verdik biz Buhârî gönlümüz

Hiç ola mı gayrla aldanayız

***

Hak yoluna dil verene divane mi derler

Divaneyimiş tutalım uslana mı derler

Bu halk benim halimi bilsem neye tanlar

Aşk işini duyan kişi katlana mı derler

Şol sine ki aşk ile harap ola kon olsun

Mamur asıl oldur ona virane mi derler

Aşkında şu kim baş ile can terkini urmaz

Âşıklar içinde ona merdane mi derler

Aşkın meyin ol kimse ki geh

Bu bezm-i safâda ona mestane mi derler

ER MEYDANI

Kangı kimesne cümle cihandan beri değil

Merdân-ı râh içinde ol meydan eri değil

Şunlar ki aşkınla değil canları zinde

Hakka budur ki onlar ölüdür diri değil

Tâatta sanma kendini gönül çün yabanda

Âdem dedikleri sünü ile deri değil

Bezm-i fenâya varsa girmeye himmetin

Terk et vücudunu bu benlik yeri değil

Bil ey saray-ı aşkta serverlik isteyen

Serler feda gerek ki bu ser serseri değil

SAFA

Belâ-yı aşk-ı yâr ile canım mübtelaymış

Gönül hod ol nigâr ile ezelden aşinaymış

Hevâ-yı dosttan özge ne sevda var ise ey dil

Hüdâ hakkı için onlar hebâymış, hebâymış

Murâd-ı nefis yolunda gönül yel gibi yelerken

Hevâ-yı aşka yeltenmek abes bâd-ı hevâymış

Beden halk ile kesrette gönül Hak ile vahdette

Müdâm olmak bu hâlette aceb özge safaymış

Rıza-yı Hak ile dünya muradın cem ü kast etmek

Hatarlı yol imiş gayet sakın ey dil hataymış

SEVDA

Neme gerek benim bilsem bu halkın kuru kavgası

Bana yetmez mi âlemde hemen ol dost sevdası

Gönül verenler ol şaha yüz uranlar bu dergâha

Ne baksın izzile câha, yeter onlara Mevlâ’sı

Bu yolda sen makam menzil hiç edinmeyesin ey dil

Ne menzilde olursan bil onun var dahi âlâsı

Bakanlar rû-yı dildâra ne meyletsin bu gülzâra

İki âlemde onlara yeter hüsnün temâşâsı

Visale ermeye ey can tutalım olmaya imkân

Gönülden çıka mı bir ân senin vaslın temâşâsı

TEVHİD

Cur’a-i tevhidi nûş eyleyen gelsin beri

Kendi özünü mest ü sarhoş eyleyen gelsin beri

Hak cemâlinden gönül gözünü bir an ayırmayıp

Hak’tan ayruğun ferâmûş eyleyen gelsin beri

Zikir bahrine dalıp müstağrak u hayran olup

Kendini bî-akl u bî-hûş eyleyen gelsin beri

Her nefeste sır ile yüz bin münacat eyleyip

Zâhirin halk içre hâmûş eyleyen gelsin beri

Böyle bizden daima mestâne sözler işitip

Şevk ile deryaya bin cûş eyleyen gelsin beri

PADİŞAH

Demler olur ki padişah oluram

Seyr-i eflâkte külah oluram

Nurlar saçmak isterem güya

Gökler üstünde mihr ü mâh oluram

Cümle âlem gözümde çöpçe değil

Sanki ben bu cihana şah oluram

Gâh olur kim zelil ü hor u hakir

Ayak altında hâk-i râh oluram

Bir nefes gafil olucak Hak’tan

Baştan ayağa hep günah oluram

SEN OLDUN

Ne kaygı ona kim yâri sen oldun

Ne gam ki gam-hârı sen oldun

Zihî varlık ki yokluktan komuşsun

Zihî yokluk ki onun varı sen oldun

Kamunun yâri var âşıkların lîk

İki âlemdeki yâri sen oldun

Zihî devlet ü saadet onlara kim

Cihanda hâsıl-ı kârı sen oldun

Buharî gönlünü aşka vereliden

Gece ve gündüz efkârı sen oldun

EY DOST

Bu cihan fenadır ey dost

Katı bî-bekâdır ey dost

Ola dil seninle daim

Nice hoş safadır ey dost

Şol ömür ki sensiz olur

Kamusu hebâdır ey dost

Heves etmez ol cinana

O da bir hevâdır ey dost

Bu cihana bakmaz ol kim

Sana aşinâdır ey dost

Ne cefa ki sen edersen

Onun ki vefadır ey dost

Dil ü canı tek kabul et

Yoluna fedadır ey dost

Nazar et Buharî’ye kim

Katı mübteladır ey dost

BU YOLUN SERMAYESİ

Dost yoluna dil ü canı nisâr etsem gerek

Cümle bu varımı bir gün tarumar etsem gerek

Buncadan sakladığım can u gönül esrarını

Kalmayıp sabrım cihana âşikâr etsem gerek

Kesret-i esbâb ile çün ki yol varmaz imiş

Cümlesini dağıtıp fakr ihtiyar etsem gerek

Gurbet imiş dostum çün bu yolun sermayesi

Uzlet edip ben dahi terk-i diyâr etsem gerek

Gitti sabrım baş açık divaneyim şimden geri

Nice ırzım gözleyip namus u âr etsem gerek

DÜNYA

Ne efkâr ki bu Hak’tan masivâdır

Hüdâ hakkı için onlar hep hevâdır

Bu dünyaya nice gönül veresin

Gönül kim onunla aşinadır

Aceb bilsem nesine aldanırlar

Şular kim bu cihana mübteladır

Cinân u hûri âşıklar yanında

Hüdâ hakkı için ey zâhid hevâdır

Safadır her ne kim ererse Hak’tan

Eğer dert ise de ayn-ı devadır

Hüdâ’dan gayrısın sevda edinme

Hatadır ey gönül gayet hatadır

Başın kavgadadır sultan isen de

Huzur onun kim âlemde gedâdır

Ne gam sana Buhârî çün şefî’in

İki âlem emiri Mustafa’dır

***

Cihan dedikleri dâr-ı fenâymış bildik

Safa ve zevki onun bî-bekâymış bildik

Tapundan özge ne sevda ki ola âlemde

Abes hevalarmış hep hebâymış bildik

Bu gönlümüz kamudan uzlet ettiği müdâm

O hod bir özge ile âşinâymış bildik

Visâli kâbesi yolunda gam beriyyeleri

Kamusu Merve hak için Safa’ymış bildik

Tarîk-i aşk çü duyduk melâmetlikmiş

Bu yolda nam gözetmek hataymış bildik

***

Ehl-i dünya bu fena mülküne mağrur olmasın

Hey den ol biçareler inende mesrur olmasın

Şol gönül bil ki Hak aşkıyla viran olmaya

Ol harap olası ko hergiz mamur olmasın

Her gören her işiten Mecnun diye ta’ne urur

Bu cihanda kimse hiç aşk ile meşhur olmasın

Aks-i ruhsarın görüp hemişe pertev salalar

Daima bu hane-i dil nice pür-nur olmasın

Her ne cevrin var ise razıyım eyle dostum

Âsitanından Buhârî tek hemen dûr olmasın

HAK RIZASI

Hak rızasıdır bizim maksudumuz

Ondan artık yok durur mabudumuz

Biz aceb tacirleriz dünyada kim

Satmışız ma’duma hep mevcudumuz

Hak bilir ki her neye kılsak nazar

Ondan özge yok durur meşhudumuz

Nâr-ı aşkla tutuştuk şöyle ki

Tâ ebed yanar gönülde odumuz

İşimiz daim Hakk’a kulluk durur

Ondan artık yok durur mabudumuz

AŞK YOLU

Nola artarsa dün ü gün âhım

Ansızın aşka uğradı râhım

Gitti namus u nam u izzet ü câh

Görünüz bana ne etti ol şahım

Arş u Kürsi’ye bakmaz asla

Dil evidir benim nazargâhım

Terk ü yokluk huzurun anlayalı

Bana çâh oldu izzile câhım

Bu firâka Buharî sabredemez

Ol garibi esirge Allah’ım

HALVET

Gâh olup halvet ister gönlümüz

Halktan hep uzlet ister gönlümüz

Her kimi görsek hemen vahşî gibi

Kaçıp ondan vahşet ister gönlümüz

Gâh olup hak ile edip ihtilât

Kesret içre vahdet ister gönlümüz

Gâh aşk u gâh şevk u gâh zevk

Gâh derd ü mihnet ister gönlümüz

Ber-karar olmaz imiş ahvâl-i aşk

Türlü türlü hâlet ister gönlümüz

KİME YALVARAYIM

Eşiğinden özge kande varayın

Seni koyup ya kime yalvarayım

Yâ İlâhî sen esirge beni kim

Bir zayıf ve aciz ü biçareyim

Bir yana nefsim çeker bir yana aşk

Bu aralıkta katı âvâreyim

Ey dirîğâ nefis elinden gönlümü

Bilmez ki nicesi kurtarayım

Sana tuttum yüzümü ya Rabbenâ

Seni koyup ya kime yalvarayım

TEDBİR

Tâ ezelden cana aşkın şöyle tesir eyledi

Ben zayıfı dahi yiğit olmadan pir eyledin

Bu yıkık gönlüm yine bir gence tuş olmuş gibi

Kim hayalin dâim ol viranede yer eyledi

Hükm-i Hak’tır eşiğinden böyle toz eden beni

Sanma bu biçareyi sa’yinde taksir eyledi

Bir nefes senden cüdâ olmak muhal idi bana

Çare ne çün Hak ezelde böyle takdir eyledi

Hamdülillah bu’d-ı sûrî yoluna mani değil

Koma daim elden ol telkini kim pir eyledi

Nakşibendiyye edasında bugün bir sikke kor

Nakş-ı yâri her dilin levhinde tasvir eyledi

Ko Buharî daimi tedbir kazaya ver rıza

Var mı bir tedbiri kim takdiri tağyir eyledi

GÖNÜL

Gel beri hey mübtela olan gönül

Baştan ayağa bela olan gönül

Canıma zikri safa olan gönül

Ruhuma fikri gıda olan gönül

Nâgehânî dolanuban yad illerde

Dil-rubasından cüda olan gönül

Söyle bu gurbette ahvalin nedir

Hey sözü derde deva olan gönül

Çöpe saymayıp cihanın beyliğin

İhtiyar ile geda olan gönül

Aşk yolunda giden tâliblere

İzi tozu tûtiyâ olan gönül

Yad olursa cümle âlemde ne gam

Onunla aşina olan gönül

***

Kıldı bir yâre beni şeydâ gönül

Hanümanım eyledi yağma gönül

Kimse etmedi bana illâ gönül

Hey gönül şeyda gönül rüsva gönül

Gâh zâhidsin gehî mestânesin

Gâh akıl geh katı divânesin

Çare yoktur sana ki uslanasın

Hey gönül Şeyda gönül rüsva gönül

Bir nigâra bizi meftun eyledin

Kanlar ağlattın ciğer hûn eyledin

Adımız halk içre Mecnûn eyledin

Hey gönül şeyda gönül rüsva gönül

Şevk ile âlemlere doldun yine

Dek dururken bilmezem ne oldun yine

Var ise sen aşka tuş oldun yine

Hey gönül şeyda gönül rüsva gönül

Yele verdin bu hevâda varımız

Yere çaldın namus ile ârımız

Âleme keşf eyledin esrarımız

Hey gönül şeyda gönül rüsva gönül

Eyledin bizi melâmet illere

Hırmen-i nâmusu saçtın yillere

Oluben divane düştün dillere

Hey gönül şeyda gönül rüsva gönül

Aşk-ı yâre bizi mihman eyledin

İşimiz efgân u nâlân eyledin

Hâlimiz dillerde destan eyledin

Hey gönül şeyda gönül rüsva gönül

Şişe-i sabrı yere çaldın gerü

Aşk sazını ele aldın gerü

Âleme âvâzlar saldın gerü

Hey gönül şeyda gönül rüsva gönül

Niceye dek bu hevâ ile heves

Şimdiden gerü usan vakit oldu bes

Bu nigârı esirge bir nefes

Hey gönül şeyda gönül rüsva gönül

Şiiri elfazı ko kesbeyle hâl

Ehl-i hâl ol nice bir bu kîl u kâl

Kâldeki dedi sana böyle kal

Hey gönül şeyda gönül rüsva gönül

Hakk’a meşgul ol yeter laf eylegil

Masivâdan vaz gel saf eylegil

Böyle mi olur tâlib insaf eylegil

Hey gönül şeyda gönül rüsva gönül

***

Himmetini eyleyip a’lâ gönül

Hak cemalin eyledi sevda gönül

Bu cihana bakmadı asla gönül

Hey gönül dânâ gönül bînâ gönül

Gaflet içre kalmayıp açtın gözün

Masivâdan cümle kestin kendi özün

Hak Teâlâ’dan yana tuttun yüzün

Hey gönül dânâ gönül bînâ gönül

Çünkü görmedin bekâsın âlemin

Hep kodun zevk ü sefasın âlemin

Vay ne hoş duydun fenâsın âlemin

Hey gönül dânâ gönül bînâ gönül

Nûr-ı Hak’tan eyleyip kuhl-ı basar

Gayr-ı Hakk’a kılmadın kat’a nazar

Geri aslından yana ettin güzer

Hey gönül dânâ gönül bînâ gönül

Dün ü gün Hak yoluna sa’y eyledin

Her hevâdan nefsini nehy eyledin

Akla uydun ne hoş rey eyledin

Hey gönül dânâ gönül bînâ gönül

ZÂHİD

Cennete etme heves zâhid hevadan vazgel

Mert isen ol tâlib-i Hak masivâdan vazgel

Hak’tan artık gönlüne her ne gelirse nefiy kıl

Gayrı fikri ko abes mâlihülyadan vazgel

Her amelde Hak rızasın gözle ancak gayrı ko

İşin ihlâs ile kıl şirk u riyadan vazgel

Hak yolunda ihtilât-ı halk ırar çün kim seni

Cümlesinden uzlet et hep âşinâdan vazgel

Ey Buhârî beyti ko daim teveccüh Hakk’a kıl

Şiir demekten gelen zevk ü safadan vazgel

***

Gözden götür çün sen ol nikâbı

Neyler ara yerde ten hicabı

Nefsin zülümâtı götürülür hep

Çün doğa muhabbet âfitâbı

Firkat odudur asl-ı cehennem

Gösterme bize sen ol azabı

Bilmez mi aşkı zâhid-i huşk

Sâkî beri sun sen ol şarabı

Hâşâ ki Buhârî ola mahrum

Çün sanadur onun intisabı

NEME GEREK BENİM

Aşkın bana hâdî yeter

Gayrı neme gerek benim

Ol hem gam u şâdî yeter

Gayrı neme gerek benim

Sanman keramet isterem

Ya türlü hâlet isterem

Ben âşıkam zât isterem

Gayrı neme gerek benim

Aşkın olalıdan mayamız

Göklere düştü sâyemiz

Vaslun durur sermayemiz

Gayrı neme gerek benim

Çıktı gözümden bu cihan

Birdir bana assı ziyan

Aşk oldu eğlencem hemân

Gayrı neme gerek benim

Aşkın bana yol gösterir

Gâh sağ u gâh sol gösterir

Doğru yolu ol gösterir

Gayrı neme gerek benim

Aşkın bana mürşid yeter

Aşk ile can sana yeter

Onunla her iş biter

Gayrı neme gerek benim

Aşkın dediğim pir imiş

Şeyhu’ş-şüyûh Mîr imiş

Çün ikisi de bir imiş

Gayrı neme gerek benim

Cemal Kurnaz-Mustafa Tatçı, Emir Buharî, s. 60-151.

HAKKINDA YAZILAN ŞİİRLER

Seyyid Emir Ahmed Buharî’yi öven pek çok şiir kaleme alınmıştır. Başta halifesi Lâmiî Çelebi’nin olmak üzere bu çerçevede kaleme alınan şiirlerden bazıları şunlardır:[16]

I

Bir ulu dergâha çoktan intisabım var benim

Eşiğinde rûz u şeb çok feth-i bâbım var benim

On sekiz bin âlemi rûşen kılar her pertevi

Arş u kürsüden yüce bir âfitabım var benim

Hâk-i râhın kuhl eder mülk-i melekte hûr-i în

Bir şeh-i gerdûn-süvâr ü meh-rikâbım var benim

Yandırıp aşkı odunda cümle aklın defterin

Şimdi fasl u bâbı yok bir hoş kitabım var benim

Tâyirân-ı sidre ermez himmetim pervazına

Lâ-mekân simurguyum âlî-cenabım var benim

Mîr Efendi bendesiyem mezhebimdir hubb-ı âl

Gayrilerle ne sual ü ne cevabım var benim

Bana bu devlet iki âlemde besdür Lâmiî

Ki âsitân-ı Nakibende intisabım var benim

II

Bugün taht-ı vilayette şehinşeh Mîr Efendidir

Tarîk-i hâcegân içre reis-i Nakşibendîdir

Şeriat emrin icrada, tarikat resmin ihyada

Hakikat sırrın ifşada sanasın hâce kendidir

Eden sultanları bende onun ihsan u lütfudur

Çeken ser-keşleri bende onun aşk kemendidir

Söz açıp aşk-ı cânândan tarîk-i râz-ı irfândan

Bir od urmuştur âfâka ki hep canlar sipendidir

Ona kim bir nazar baktı, dil ü cânın oda yaktı

Cihan küllî ona aktı, eğer kul ger efendidir

Değil sahn-ı felek ancak kamu mülk-i melek el-hak

Fezâ-yı lâ-mekân mutlak güzergâh-ı semendidir

Cihan can hazzını alsa aceb mi sohbetinden kim

Beyân-ı hikmet-âmîzi hakikat şehd ü kandidir

Bana devlet yeter bu kim diyeler Lâmiî candan

Tarîk-i Nakşibendîde gulâm-ı Mîr efendidir

Demidir menzile onu erersen eyleyip irşad

Ki yıllardır ki ol miskin bu yolun derd-mendidir

LÂMİÎ ÇELEBİ

III

Gürûh-ı hufyenin hep pişvâsı Seyyid Ahmed’dir

Tarîk-i Nakşibendî muktedâsı Seyyid Ahmed’dir

Buhara’dan gelip Şeyh-i İlâhî’nin tutup destin

Olan râh-ı Hüdâ’nın reh-nümâsı Seyyid Ahmed’dir

Resûl-i Kibriyâ’nın nesl-i pâki Mustafa âli

Ma’ânî âleminin hem seması Seyyid Ahmed’dir

Cenâb-ı Bâyezid Hân-ı Velî’nin geldi asrında

İstanbul ehlinin de hep babası Seyyid Ahmed’dir

Yapıp üç hânkâh-ı Nakşibendî cümleden evvel

Olan daim tarikine vefası Seyyid Ahmed’dir

Hakîm Çelebi olmuştu halife Hazret-i Şeyh’e

Ona da emreden tekye binası Seyyid Ahmed’dir

Göreydin hattını derdin İmâd’ın hattı mıdır bu

Müsellem şîve-i hatla edası Seyyid Ahmed’dir

Şakâyık’ta yazılmıştır aziz esnâ-yı gaslinde

Tebessümle göz açtı dert devası Seyyid Ahmed’dir

Yine yazmış ki kabre vazolunca hod-be-hod dönmüş

Dahi huzzârının kıble-nümâsı Seyyid Ahmed’dir

Kubûr-ı evliyada görmedim ben böyle bir kabri

Ki olan her velinin pârsâsı Seyyid Ahmed’dir

Denirse ravza-i cennet sezâdır kabrine onun

Ki kabri zâirâna can ziyası Seyyid Ahmed’dir

Murâd-ı derdmendin itikadı böyledir daim

Olan hoşnut kendinden Hüdâ’sı Seyyid Ahmed’dir

MOLLA MURAD

Bk. Cemâl Kurnaz-Mustafa Tatçı, Emir Buharî, s. 31-32,

SONUÇ

Nakşibendiyye kültürünün Osmanlı topraklarına geldiği zaman diliminde, özellikle Kübreviyye, Sühreverdiyye, Kâdiriyye, Semerkandiyye, Halvetiyye, Rifâiyye, Zeyniyye, Bayramiyye ve Mevleviyye gibi tarikatların, bu topraklarda tasavvufî geleneğin oluşmasında önemli etkisinin olduğu görülmektedir. İstanbul’un fethinden evvel Maveraünnehr bölgesinden Anadolu’ya gelen Nakşî dervişler bulunmakla birlikte; Nakşîliğin söz konusu coğrafyada etkin bir şekilde temsil edilmesini ve yayılmasını sağlayan, Ahrâriyye kolunun temsilcisi olarak Ubeydullah Ahrâr tarafından Anadolu’ya gönderilen Abdullah İlâhî ve Emir Ahmed Buharî’dir.

Molla Abdullah İlâhî’nin memleketi Simav’a yerleşmesiyle yanında tasavvufî terbiyesini tamamlayan Ahmed Buharî, şeyhinin izniyle İstanbul’a geçmiş ve Nakşibendîliğin bu şehirde temsil edilmesini sağlamıştır. İstanbul’un üç farklı yerinde kurduğu tekkeler aracılığıyla kısa sürede Nakşibendiyye kültürü, idarî ve ilmi çevreler olmak üzere geniş bir taraftar bulma imkânına kavuşmuş oldu. Özellikle yetiştirmiş olduğu halifeleri vasıtasıyla bu kültür Bursa, Isparta ve Edirne gibi Anadolu’nun farklı şehirlerinde temsil edildi.

Emir Ahmed Buharî’nin tasavvufî anlayışını günümüze kadar ulaşan eserleri vasıtasıyla anlamak mümkündür. Bu eserleri arasında Risâle fi’t-tasavvuf isimli tasavvufa dair küçük bir risale, Hz. Mevlânâ’ya izafet edilen Farsça bir gazelin Türkçe tasavvufî şerhi ile Türkçe ve Farsça şiirlerini ihtiva eden divançesi bulunmaktadır. Tasavvufî risalesinde varlık ve mertebeleri, mahiyet, zât, sıfat, isim, fiil, akıl ve türleri, şükür ve mahiyeti gibi konuları ele almış, Hz. Mevlâna’ya izafe edilen gazeli de benzer konular çerçevesinde şerhetmiştir.

Emir Ahmed Buharî, özellikle ilahî aşkı terennüm ettiği şiirlerinde marifetullah, tevhid, Allah’ı anma, dünyanın geçiciliği, zühd, benliği terk, dervişlik gibi konuları ele almıştır. Öte yandan tasavvufî terbiyede ruhsatı terk, azimetle amel, sünnete bağlılık, bidatlardan sakınmak, şekil ve surete önem vermemek, kalbî zikre devam etmek, dünyadan ilgiyi kesmek, az yemek, az konuşmak, gündüzleri oruç tutmak ve geceleri ibadetle ihyâ etmek, sohbet, uzlet ve tevekkül gibi prensipleri takip ettiği anlaşılmaktadır.

KAYNAKLAR

Abdürrezzak b. Abdülgani el-Eyyûbî, Hediyyetü’l-asdikâ (Menâkıb-ı Emir Buhârî), Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3622.

Çelebioğlu, Âmil, “Hz. Mevlâna’ya İzafe Edilen Bir Gazelin Şerhi”, Mevlânâ (Bildiriler), Konya 1983.

Emir Ahmed Buharî, Risâle fi’t-tasavvuf, Süleymaniye Ktp., Halet Efendi, no. 300.

Gürer, Dilaver, Abdülkâdir Geylânî, İstanbul 2003.

Hoca Sâdettin, Tâcü’t-tevârih, II, İstanbul 1279-1280.

Hüseyin Ayvansarâyî, Hadîkatü’l-cevâmi’, İstanbul 1281.

Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, (haz. M. Akkuş-A. Yılmaz), II, İstanbul 2006.

Kara, Mustafa, Bursa’da Tarikatlar ve Tekkeler, Bursa 2001.

_____, “Emîr Buhârî”, DİA, XI, 125-126.

Kepecioğlu, Kamil, Bursa Kütüğü, I-IV, Bursa 2009.

Kurnaz, Cemâl-Tatçı, Mustafa, İstanbul’da Buharalı Bir Mutasavvıf: Emir Buhârî, Ankara 1998.

Kut, Günay, “Lâmiî Çelebi”, DİA, XXVII, 96-97.

Lâmiî Çelebi, Nefehâtü’l-Üns Tercümesi, İstanbul 1289/1872.

Mahmud Kefevî, Ketâibü a’lâmi’l-ahyâr min fukahâi mezhebi’n-Nu’mâni’l-muhtâr, Süleymaniye Ktp., Hâlet Efendi, nr. 630.

Mecdî Mehmed Efendi, Hadâiku’ş-şakâik, (nşr. Abdülkadir Özcan), İstanbul 1989.

Mehmet Paşa, Nişancı Tarihi, İstanbul 1290.

Müstakîmzâde Süleyman Sadeddin, Meşâyıhnâme-i İslâm, Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 1716.

Öngören, Reşat, Osmanlılar’da Tasavvuf: Anadolu’da Sufîler, Devlet ve Ulemâ (XVI. Yüzyıl), İstanbul 2000.

Salih Saim, Emir Buharî, İstanbul 1315.

Taşköprîzâde, İsâmüddin Ahmed, eş-Şakâiku’n-nu’mâniyye, (nşr. Ahmed Suphi Furat), İstanbul 1985.

Tek, Abdurrezzak, Nakşîliğin Osmanlı Topraklarına Gelişi: Molla Abdullah İlâhî, Bursa 2013.

Tosun, Necdet, Bahâeddin Nakşbend, Hayatı-Görüşleri-Tarikatı, İstanbul 2002.

Zâkir Şükrî Efendi, Mecmû’a-i Tekâyâ, Berlin 1980.