DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARI - 912

HALK KİTAPLARI - 227

Tashih

İsmail DERİN

Grafik & Tasarım

Emre YILDIZ

Baskı

Gurup Matbaacılık San. Tic. A.Ş.
0312. 384 73 44

1.Baskı, Ankara - 2013

Din İşleri Yüksek Kurulu Kararı: 10.01.2012/11

2013-06-Y-0003-912

ISBN: 978-975-19-5604-0

Sertifika No: 12930

© T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim

Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü

Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı

Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı

No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA

Tel: 0 312 295 72 93 - 94

Faks: 0 312 284 72 88

e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış

Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü

Tel: 0 312 295 71 53 - 295 71 56

Faks: 0 312 285 18 54

e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

Kürsünün Gücü ya da
Şairin Vaizliği:
Mehmet Âkif Ersoy

Fulya İbanoğlu

İstiklal Marşı şairi Mehmet Âkif’in 1936 Haziran’ında hastalığının şiddetlenmesi sebebiyle Mısır’dan İstanbul’a dönüşü, on bir yıldır ayrı kaldığı memleketine hasret duygularıyla gelişi, dönemin ne siyasileri ne edebiyatçıları ne de halk nezdinde ciddi bir akis bulmuştur. Zaten yeni neslin zihninde de, onun çoktan öldüğüne dair bir fikir vardır. Şairin sevenleri tarafından karşılanışı ve birkaç gün içinde kamuoyu tarafından gelişinin haber alınışı da pek bir şey değiştirmemiştir. Âkif, derin acılar içinde altı ay sonra çok sevdiği vatan topraklarında dar-ı bekaya göçmüştür. Cenazesi, bir devre şahitlik etmiş, din, siyaset ve edebiyat hayatında derin izler bırakmış, büyük bir düşünüre yakışmayacak evsafta teşyi edilmeye ramak kalmıştır ki sevenleri tarafından buna müsaade edilmemiş, tabutu omuzlar üzerinde Edirnekapı mezarlığına kadar taşınmıştır.

Vefatının ardından ise çok geçmeden, düşünce hayatımızda izleri hâlâ süren bir tartışma başlatılmıştır. Tartışmaların odağında, Âkif’in “Mahalle İmamı, Vaiz”, eserlerinin, hususen İstiklal Marşı’nın da “dinî bir ilahi” olmaktan öteye geçemediği fikri vardır. Bu bakış açısı, şairin şiirlerinde, İstanbul’un selatin camilerinin kürsülerinden halka seslenişini, İstiklal Marşı’nda minareden, hilalden bahsedişini kabullenememekte, bunun modern Cumhuriyet Türkiyesini temsil edemeyeceğini savunmaktadır. (Konuyla ilgili geniş bilgi için bkz: Sessiz Yaşadım: Matbuatta Mehmet Âkif, 1936-1940, haz. İsmail Kara, Fulya İbanoğlu, Zeytinburnu Belediyesi, 2011)

Âkif’e yöneltilen bu tenkitler, güya rencide etmek üzere ona atfedilen bu sıfatlar, aslında şairin özellikle dindar kimliğiyle, hem de Milli Mücadele döneminde pek çok münevverle birlikte, halkı Anadolu Hareketi’ne iştirak etmeleri yönünde teşvik ederken kullandığı dille alakalıdır. Anadolu Hareketi’nin güç devşirdiği kanallar içinde, cemiyetler, kahve toplantıları, cami kürsüleri ve özellikle bu kürsülerde yapılan vaazların basılıp memleketin uzak köşelerine kadar dağıtılmasını saymak mümkün. Âkif de İstanbul’dan Anadolu’ya yola çıktığında hedefi halkı irşat etmek ve bu zor dönemde onların desteğini sağlamaktı. Balkan muharebeleri neticesinde yaşanan felaketlerin ardından yazdığı Fatih ve Süleymaniye Kürsüsü’nden şiirleri onun hep bu gayretinin bir neticesidir.

Aslında onun ve yol arkadaşlarının bu tutumları Müslüman Osmanlı devlet geleneğinde kendine çok ciddi bir yer bulmaktadır. (Konuyla ilgili Elmalılı Hamdi’nin güzel bir ifadesinin aktarıldığı ve değerlendirmesinin yapıldığı yer için bkz. İsmail Kara, Din ile Modernleşme Arasında Çağdaş Türk Düşüncesinin Meseleleri, Dergâh Yay., İstanbul 2003, s. 35) Asırlarca “din”in toplumu seferber edebilme kabiliyetinin etkin bir biçimde kullanılması, Müslüman Osmanlı toplumuna rengini veren en önemli unsurdur. Yatay düzlemde halk içinde birliğin zedelenmemesi, dikey manada halkla devlet arasında irtibatın sağlanması, bir tür akışkanlığın varlık bulması yönünde İslam hep etkin bir rol oynamıştır. “Din”in cemaati/cemiyeti ikaz etme, hayra sevk etme ve hayırda birleştirme türünden Müslüman bir toplumda nizamı sağlayacak tedbirlerine her dönem başvurulmuş, özellikle ulema sınıfı bu noktada aktif vazife üstlenmiştir.

Modern döneme gelindiğinde de tablo değişmemiş, “din”in bu rolü, kalemiye-seyfiye-ilmiye eliyle farklı cephelerde, değişik tonlarda icra edilmiş ve hususen Milli Mücadele’ye destek veren ulema bu noktada öne çıkmıştır. Sevr Antlaşması’nın imzalanması akabinde, Anadolu Hareketi’nin başlatılması, halkı bu antlaşmanın maddelerine karşı bilgilendirme ve birliğe davet edilmesi sürecinde toplumun önemsediği, kendisine rehber edindiği isimler yoluyla bu mücadele ivme kazanmıştır.

Nitekim Mustafa Kemal Paşa, din adamlarının ve konumuz icabı dindar Âkif’in, halk nezdinde sahip oldukları karizmanın ve hitabetteki tesirlerinin farkındaydı. Âkif’in halkla direkt temasa geçebileceği yerin camiler ve onları kayıtsız şartsız bu mücadeleye destek vermekte yüreklendirecek şeyin ilhamının dinden alınacağını çok iyi biliyordu. Öyle de oldu.

Âkif, Sevr Antlaşması’na karşı halkı birliğe davet eden, Milli Mücadele’nin önemini anlatan konuşmalarını şehir şehir dolaşarak yaptı. Bunu yaparken ayet ve hadislerden istifade ederek cami kürsülerinden halka seslenmeyi bir görev bildi. Balıkesir’de, Kastamonu’da irat ettiği hutbeler, bu hutbelerin Anadolu’nun ücra köşelerine ulaştırılması tarifi imkânsız bir heyecan dalgasının memleketi sarmasıyla neticelendi. Şöyle sesleniyordu:

“Ey cemaat-i müslimin! Hepiniz bilirsiniz ki bu din-i mübin, bu mübarek yurt bizlere vedi‘u’llahtır. Kahraman ecdadımız bu subhani vedi‘ayı sıyanet uğrunda canlarını feda etmişler, kanlarını seller gibi akıtmışlar, muharebe meydanlarında şehit düşmüşler; ra‘yet-i İslam’ı yerlere düşürmemişler. Mübarek naaşlarını çiğnetmişler, yurdun harim-i pakine yabancı ayak bastırmamışlar. Babadan evlada, asırdan asıra intikal ede ede bize kadar gelen bu emanet-i kübraya hıyanet kadar zillet tasavvur olunabilir mi? Yoksa bizler o muazzam ecdadın ahfadı değil miyiz? Ağyar eline geçen Müslüman yurtlarının hali bizim için en müessir levha-i ibrettir. Endülüs diyarını gözünüzün önüne getirin… Bugün baştan başa dolaşsanız tek dindaşınıza rast gelmezsiniz. Allah’ın vahdaniyetini garbın afakına yetiştiren o binlerce minarenin yerlerindeki çan kulelerinden bugün teslis velveleri aksediyor. Şevketin, medeniyetin, irfanın, ümranın müntehasına varmışken birbirlerine düşerek vatanlarını üç buçuk İspanyola karşı müdafaadan aciz kalan bu zavallı dindaşlarımızdan olsun ibret alalım da İslam’ın son mültecası olan bu güzel toprakları düşman istilası altında bırakmayalım. Yeisi, meskeneti, ihtirası, tefrikayı büsbütün atalım, azme, mücahedeye, vahdete sarılalım.” (Bkz. “Nasrullah Kürsüsünden Türk Milletine Hitap: 19 Teşrinisani 1920”, Kur’an’dan Âyetler, trc. Mehmet Âkif Ersoy, haz. Ömer Rıza Doğrul, Yüksel Yayınevi, İstanbul 1944, s. 228-229)

Âkif’in kürsüden heyecanla halka seslenişi hem kendi imanını hem de memleketin içinde bulunduğu durumu ne kadar güzel ifade ediyor. O günleri Âkif dostu, Açıksöz gazetesi sahibi Hamdi Çelen de hatıralarında şöyle anlatıyor:

“Milli Mücadele’nin en heyecanlı günlerinde Kastamonu’da Âkif’le birlikte geçirdiğimiz zamanlar tamamıyla gözümün önüne geldi: Biz, Kastamonu’da Açıksöz gazetesini çıkarıyoruz. Âkif Ankara’dan, Eşref Edip İnebolu’dan geliyorlar. Onların gelmesiyle Kastamonu Müdafaa-i Hukuk Teşkilatı, Kastamonu gençliği faaliyetini bir kat daha artırıyor. Halkı harekete getiriyor. Büyük şair, Kastamonu’nun en yüksek kürsüsü olan Nasrullah kürsüsüne çıkıyor, Sevr Muahedesi’nin öldürücü maddelerini izah ediyor. Cemaat, koca mabedden taşıyor. Âkif’in muazzam hitabesi bütün gönülleri heyecanla dolduruyor. Bu hitabe Anadolu’nun her tarafına yayılıyor. Bütün içtimagâhlarda, meydanlarda, mabedlerde, karargâhlarda tekrar ediliyor. Binlerce nüshalar basılarak şark ve garb cephelerine dağıtılıyor, ordu kumandanlarından Âkif’e telgraflar geliyor…” (Hamdi Çelen, “Mehmet Âkif: Hayatı ve Eserleri”, Cumhuriyet, 15 Nisan 1939)

Bu hutbeler, memleketin içine düştüğü yangında bir serin rüzgâr tesiri yapmış, cephedeki askeri, halkı varıyla yoğuyla savaşarak mücadelenin kahramanı haline getirmiştir. Osmanlının farklı cephelerinde cihat eden askerler için Âkif’in bu yürekten seslenişi taze bir kan, büyük bir azim olmuştur. Nitekim El-Cezira cephesi komutanı Nihat Paşa, Kastamonu’da yapılan vaazın metninin Diyarbakır Ulu Camii’nde okunmasına şahit olmuş ve Âkif’e bir telgraf göndermekten kendini alamamıştır. Telgrafında Diyarbakır halkının bu vaazdan çok müteessir olduğunu, bu maneviyattan Elaziz, Bitlis ve Van havalisindeki halkın da istifade etmesinin iyi olacağını düşünerek vaaz metnini çoğaltıp buralardaki cephelerde dağıttıklarını Âkif’e büyük bir sitayişle haber vermiştir (Kur’an’dan Âyetler, s. 230-231). Sebilürreşat mecmuası da Âkif’in bu vaazlarını sütunlarında yayınlıyor, bu sayılarını doğu ve batıdaki ordularımıza gönderiyor, asker arasında moral gücünün artmasına katkıda bulunuyordu.

Nihayet, Milli Mücadele kazanılıp halk felaha kavuştuktan sonra istemeyerek de olsa Meclis’te görev alan Âkif, İstiklal Marşı’nı yazmış ve bu büyük marşla Meclis tarafından ödüllendirilmiştir. Yeni Türkiye’nin hazırlık aşamasında pek çok emeği geçen Âkif, vekillikten ayrıldıktan sonra dostu Abbas Halim Paşa’nın teklifi üzerine Mısır’da yaşamaya karar vermişti. Zira hem işsizdi hem de kendisine emekli maaşı bağlanmamıştı. Ailesi zor durumdaydı. Üstelik polis tarafından takip ediliyordu. Tüm bunlar onun, paşanın bu teklifini kabul etmesinde etkili olmuştu.

Özetlemeye çalıştığımız bu süreç Âkif’in vefatından sonra matbuatta pek çok kalem tarafından tartışılmıştır. Daha doğrusu Âkif’in Milli Mücadele’ye böylesine gönülden destek verişi gözden kaçırılarak, onun fikriyatının “irticai” olması iddiası ortaya atılmıştır. O gün onun vaizlik yönü, din’in şeârinden addedebileceğimiz minareden, hilalden ya da şehadetten bahsetmesi ne kadar anlamlıysa, bugün için toplumu irşat etmesi, ufuk vermesi beklenilen münevverlerin İslam’dan, topluma ruhunu veren ana damardan, ilham almalarının bir zaaf olarak değerlendirilmesi aynı ölçüde büyük bir yanılgıdır. Aksine, Hasan Âli Yücel’in deyişiyle, Âkif’in vaazlarını manzum hale getirip şiir söylemesi, milletin sahil-i selamete ulaşması yönünde çabası, onun halkçı (Hasan Âli Yücel, “Mehmet Âkif”, Haber Akşam Postası, 4 Kânunisani 1937) tutumunun bir yansımasıdır. İlhamını Hak’tan alan bir şairin, halka hak yolunda söz söylemesinin bir neticesidir.

Mehmet Âkif Kürsüde:
Camideki Şair

D. Mehmet Doğan

Mehmet Âkif, daha Milli Mücadele’nin ilk devresinde bir Anadolu şehrinin, Balıkesir’in yolunu tutar. Onu 23 Ocak 1920 Cuma günü Zağanos Paşa Camii’nin kürsüsünde görürüz. Caminin içi kadar dışı da kalabalıktır. Âkif konuşmasına Ahzab suresinin “Allah ile melekleri peygambere sena ederler. Ey iman edenler! Siz de ona selavat getirin, dua edin. Ona layık olduğu şekilde teslimiyetle selam verin.” mealindeki 56. ayetini okuyarak başlar. (Kur’an-ı Kerim’den Âyetler (Derleyen: Ö. Rıza Doğrul), İstanbul 1976, sf. 163-172; Mehmed Âkif’in Millî Mücadele’deki vaazları ayrıca şu kitaplarda yer almıştır: Mehmed Âkif Ersoy: Kur’an-ı Kerim’den Âyetler, Mev’izeler (derl. ve yay. S. Zühtü Özalp), Ankara 1968, Millî Mücadele’de Mehmed Âkif Kastamonu’da (haz. Mustafa Eski), Ankara 1983) Daha sonra Âl-i İmran suresinin 103. ayetinin açıklamasına girişir. Ayette, Allah’ın ipine (kitabına, şeriatine) sımsıkı sarılarak birlik olmak gerektiği belirtilmektedir. Mehmet Âkif, “Ey Müslüman!” hitabından sonra Safahat’a bazı değişikliklerle alınan 1918’de yazdığı “Alınlar terlemeli” adlı şiiri ile konuya girer. (Safahat (7. kitap, Gölgeler), 10. bs., sf. 453-454, 3 Teşrin-i evvel 1334/1918)

“Cihan alt üst olurken seyre baktın öyle durdun da

Bugün bir serserisin, derbedersin kendi yurdunda!”

Hicri 14., miladi 20. asır Türk edebiyatının en dikkate değer ve büyük şahsiyetlerinden birisi olan Mehmet Âkif’i Milli Mücadele başlarında cami kürsülerinde görmek bizi şaşırtmaz. Bu, onu Balkan Harbi’nin ızdıraplı yıllarında İstanbul’un Bayezid, Fatih ve Süleymaniye gibi selatin camilerinin kürsülerinde görmüş olmamızdan da gelmez.

Mehmet Âkif’in “Safahat” adını verdiği şiir külliyatının 7. Kitabı;

“Ben böyle bakıp durmayacaktım, dili bağlı

İslam’ı uyandırmak için haykıracaktım.”

beytiyle başlar. 1919 yılında, memleketin en buhranlı günlerinde yazılan “Hüsran” adlı kısa bir şiirin bu başlangıç beyti, Mehmet Âkif’in şiir ve sanattaki tutumunu aydınlattığı kadar içine düştüğü sıkıntıyı da ifade eder. Bu sıkıntı, içten ve dıştan binbir türlü suikaste maruz kalan millet varlığının tahribi ve memleketin sömürgecilerin arzuları doğrultusunda parçalanması karşısında çaresiz kalıştan gelir.

Mehmet Âkif daha önce yazdığı bir şiirde de;

“Gitme ey yolcu, beraber oturup ağlaşalım.

Elemim bir yüreğin kârı değil, paylaşalım.”

beytiyle dertlerinin ağırlığını belirtirken, bunların ferdî değil, umumi olduğunu da ifade eder.

Çağımızın büyük simalarından Mehmet Âkif’in “İslam Şairi” olarak anılması alışılmış bir vasıflandırmadır. (Nitekim, 1. TBMM’ne seçilmesiyle ilgili mazbatada da bu vasıflandırma vardır.) Gerçekten Mehmet Âkif, davranış ve düşünüşüyle örnek bir Müslüman olarak bilinir. “Müslüman olmak” insan hayatının bütün safhalarında kendini hissettiren bir kavramlaştırmayı ifadelendirir. “Müslüman” olan kişi bu yüzden, hayatının her safhasında ve her vasatta “Müslümanca” davranışlar içinde olmakla yükümlüdür. Mehmet Âkif, hususi hayatında olduğu kadar, sanat ve fikir hayatında da “Müslümanca davranış”ın icaplarını yerine getirmekten geri kalmamıştır. Bu yüzden onu çağdaşı olan birçok şahsiyetten farklı davranışlar içinde görürüz.

Mehmet Âkif’in yetiştiği, eser verdiği yıllar, Türkiye’de yeni kitle haberleşme araçlarının yayıldığı, buna paralel olarak yeni haberleşme tekniklerinin çokça kullanıldığı bir devirdir. Basın hayatı yarım asrı aşmış, ancak buna rağmen gazete ve dergiler her bakımdan “tercüme haberleşme” diyebileceğimiz bir tarzı devam ettirmekten kurtulamamışlardır. Haber ve yorum olarak Batı basınından aktarmaların büyük yer tutması bir yana, iç üretim de bunların benzeridir. Gerek gazetede yer alan neviler, gerek edebî neviler (çok büyük bir şiir geleneğine sahip olmamıza rağmen şiir türleri de) tamamen Batılıdır. Bunlardaki söyleyiş tarzı ve ifade bile Batılı unsurlarla yüklüdür.

Bu vasatta Mehmet Âkif’i geleneğin bir yenileyicisi olarak görmek mümkündür. Her şeyden önce Sebilürreşad (ilk yayım yıllarında adı Sırat-ı Müstakim idi) bir dergi olarak, hutbe, vaaz, tefsir vs. derlemelerinden müteşekkil bir mecmua hüviyetindedir. Yani bu İslami türlerin basılı hâlinin süreli yayımıdır. Mehmet Âkif bu dergide zaman zaman Kur’an ve hadis tefsirleri yayımlar. Çoğu zaman da şiir.

Mehmet Âkif’in şiirlerini de belirli bir dikkat süzgecinden geçirirsek ilgi çekici neticelere varırız. Onun çoğu Sebilürreşad’da yayımlanan şiirleri muhteva olarak klasik şiirimize (Divan şiirine) pek benzemez. Ancak vezin (Âkif, şairlerimizin bin yıldır kullandığı aruz vezninin en büyük virtüözlerindendir) ve nazım şekliyle (şiirlerinin tamamına yakın kısmı mesnevi şeklindedir) eskinin kuvvetli bir devamıdır. Mehmet Âkif’in şiirlerini muhteva bakımından bir geleneğe bağlamak gerekirse, en uygunu, tebliğci, nasihatçi bir mahiyet taşıyan dinî-tasavvufi tarz içinde mütalaa etmektir. Bu yolun en bilinen örneklerini şöylece hatırlarsak bu bağlantıyı kolayca kurabiliriz: Yazıcızade’nin Muhammediye’si, Süleyman Çelebi’nin Mevlid’i, Yunus Emre’nin Risaletü’n-nushiye’si, Âşık Paşa’nın Garibname’si, Ahmed Bican’ın Envarü’l-aşıkin’i, Nabî’nin Hayriye’si vb…

Mehmet Âkif, 20. asırda bu tarzın çok kuvvetli bir yenileyicisidir. Mehmet Âkif, şiirlerini kendi inanç ve bilgi muhtevası doğrultusunda manzum vaaz şeklinde yazarak haberleşme tarzı, tebliğ biçimi yönünden bir bakıma yenilik ortaya koymuştur. Hemen bütün şiirleri, cami içi haberleşmesinde mühim yer işgal eden vaazın, nasihat verici, iyi ahlak telkin edici vasıflarını taşır. İfade olarak da bu tarzla bütünleşir. Vaazda kullanılan bütün unsurları şiirlerinde bulmak mümkündür. Zaman zaman hikâyeler, dinî kıssalar anlatır. Zaman zaman günlük hayattan levhalar çizer. Zaman zaman da dinî emirleri kesin bir şekilde tebliğ ettiği görülür.

Mehmet Âkif’in 7 kitaptan meydana gelen şiir külliyatı olan Safahat’ı incelersek, iki kitabın tamamen vaaz şeklinde kaleme alındığını görürüz. Süleymaniye Kürsüsü’nde adını taşıyan 2. kitapta vaiz -ki Abdürreşid İbrahim adlı Orta Asyalı bir Müslüman Türk’tür- hâlihazırda İslam dünyasının panoramasını çizer. İslam âleminin hususi ve umumi meselelerini teşrih eder. Müslümanları uyarır ve birlik olmaya çağırır. Safahat’ın 4. kitabı ise Fatih Kürsüsü’nde adını taşır. Burada vaaz eden doğrudan doğruya Âkif’tir.

Safahat gerçekte bütünüyle bir manzum vaaz kitabıdır. Âkif şiirleriyle II. Meşrutiyet sonrası Osmanlı toplumunun ve İslam âleminin günlük ve asırlık meselelerini, eski tarz göz önüne getirilirse bir vakanüvis, yeni tarz düşünülürse bir gazeteci gibi takip eder. Tebliğini bu neticelere yaslar.

Şiir yazan vaizler çok görülmüştür ama, şair olarak tanınmış bir şahsın vaaz ettiği pek görülmemiştir. Ancak Mehmet Âkif için böyle bir davranışı tabii karşılamak gerekir. Bu tebliğ metodu Âkif için hiç de yadırgatıcı değildir. Mehmet Âkif, belki de asıl kitlesinin camide bulunacağını bildiği için, en buhranlı dönemlerde halkı irşat için kürsüye çıkar ve vaaz eder. Bu dönemler belki de şiire hiç vaktin kalmadığı, bıçağın kemiğe dayandığı, yangının çatıyı sardığı günlerdir. Balkan Harbi sırasında ve sonrasında, bu acı ve karanlık günlerde, onu Bayezid, Fatih, Süleymaniye Camii kürsülerinde Müslümanları İslamiyet’in icaplarına sımsıkı sarılmaya, cemaat olmaya çağırırken görürüz. Bu buhranlı günlerde cemaat şuurunu bilhassa pekiştirmek icap etmektedir.

Mehmet Âkif’in
Kürsü Dili

Mustafa Özçelik

Mehmet Âkif, devrinin diğer şairleri gibi edebiyat muhitlerinin sadece şiirleriyle tanıdığı bir isim değildir. Âkif, bu yüzden edebiyatla doğrudan ilgisi olsun olmasın bütün muhitlerin kısacası bütün bir milletin şairi olmuş; şiirleri, gazete ve dergi sayfalarında her seviyedeki insan tarafından ilgiyle okunmuştur. Yani Âkif, bir kitle şairidir.

Âkif’in böyle bir şair olması, her şeyden önce sanat anlayışıyla ilgili bir durumdur. O, ‘kendimi milletimin huzurunda gördüğüm andan itibaren sanatımı milletimin meselelerine adadım.’ şeklinde özetlediği “cemiyet için sanat” anlayışı ile eserler vermiştir. Bu yüzden eserleri, dilinden muhtevasına geniş kitlelerin ilgisini çeken metinler olmuştur.

Âkif’in geniş okur kitlesi arasında cami cemaatinin de olduğunu biliyoruz. Bu yüzden, sonraki yıllarda o, bundan dolayı “camideki şair” olarak da isimlendirilmiş, hatta onun bu yönünün önemini vurgulamak amacıyla D. Mehmet Doğan tarafından “Camideki Şair’ adıyla bir kitap bile yazılmıştır. Bu, son derece isabetli bir tespittir. Âkif, gerçekten de bir “cami şairi”dir.

Mehmet Âkif’in adının bu şekilde cami ile ilişkilendirilmesi, öncelikle onun caminin sembolize ettiği değerler dünyasının insanı oluşuyla ilgilidir. O, mümin bir şairdir. Milletiyle inanç konularında bir problemi olmayan biridir. Dinî ilimler konusunda mütehassıs bir babanın, inançlarına son derece bağlı bir annenin evladı olarak dindar bir aile muhitinde, Mithat Cemal’in ifadesiyle “Kur’anlı bir ev”de yetişmiş, çocukluğu ve gençliği yine dindar bir muhit olan Fatih semtinde geçmiştir. Yine küçük yaşlarından itibaren babasından ve onun Fatih Camii çevresindeki hoca arkadaşlarından dinî bilgiler almış, Kur’an’ı ezberleyerek hafız olmuş, çok iyi derecede Arapça ve Farsça öğrenmiştir. Üstelik onun dinle irtibatı sadece bilgilenme anlamında olmamış, o bu bilgileri tamamen içselleştirerek dindarane bir hayat sürmüştür. Yani Âkif, hayatı boyunca cami ve cemaat gerçeğiyle iç içe yaşamıştır.

Âkif‘i ‘Camideki şair’ yapan diğer özelliği ise şiirlerinin muhtevalarıdır. Onun hemen bütün şiirleri ya bir ayet-i kerimenin yahut bir hadis-i şerifin açıklaması/yorumu mahiyetindedir. Yine pek çok şiiri, camide verilmiş vaaz niteliğindedir. Safahat’ındaki kitap adlarına bakmak bile bize bu konuda yeterli fikir verecektir. Mesela 1. Kitap olan Safahat’ın ilk şiiri “Fatih Camii” başlığını taşır. 2. Kitap tamamen vaaz niteliğinde bir şiir olup “Süleymaniye Kürsüsünde” adıyla yani bir camii adıyla yayımlanmıştır. 3. Kitap “Hakkın Sesleri”nde ise bütün şiirler birer ayet-i kerimenin yorumu şeklindedir. 4. Kitap “Hakkın Sesleri” de 2. Kitabı gibi yine bir caminin adını taşır. “Fatih Kürsüsünde” isimli bu kitabında da Âkif’i cami kürsüsünde vaaz veren bir şair sıfatıyla görürüz. Bu durum, Âkif’in şiirinin cami gerçeğiyle nasıl bütünleştiğini gösterir.

Âkif’in cami ile münasebeti sadece bu şiir adlarıyla sınırlı değildir. Onu cami kürsülerinde bir vaiz sıfatıyla vaaz verirken de görürüz. Balkan harbinin felaketli günleri içinde, İstanbul’un üç büyük camiinde (Bayezid, Fatih ve Süleymaniye camileri) vaaz vermiş, cemaati bir şair-vaiz sıfatıyla irşat edici konuşmalar yapmıştır. Bu durum sonraki yıllarda da Anadolu’daki muhtelif illerin camilerinde devam etmiştir. Bu anlamda onun ilk vaazı Balıkesir’in Zağanos Paşa Camii’nde yaptığı konuşmadır. 15 Mayıs’ta İzmir Yunanlılar tarafından işgal edilmişti. Bu hadise üzerine Anadolu’nun çeşitli yerlerinde direniş ve mücadele cepheleri açılmaya başlamıştı. Bu yerlerden biri de Balıkesir’di. Âkif’in bu mücadeleye destek için yakın dostu ve mücadele arkadaşı Eşref Edip’le birlikte geldiği Balıkesir’de verdiği bu vaaz cemaat üzerinde hayli tesirli olmuş, Milli Mücadele yanlıları büyük bir moral kazanmışlardır.

Âkif’in vaaz verdiği diğer bir yer ise Ankara ve Kastamonu’dur. Bunlardan Kastamonu Nasrullah Camii’ndeki hitabesi o kadar çok ilgi görmüştür ki vaaz metni basılarak Anadolu’ya ve cephelere dağıtılmıştır.

Bir şairin camide vaaz vermesi elbette önemlidir ama bu konuda daha da önemli olan husus, Âkif’in vaazlarının yahut bu tarzdaki şiirlerinin muhtevalarıdır. O, kürsüde dinin itikat-ibadet-ahlak kurallarını anlatan klasik bir vaiz tutumu içinde değildir. Bu metinler okunduğunda görülecektir ki Âkif, bir tavır insanıdır. Bir aksiyoner kimliği taşır. Ayet ve hadisleri devrin şartlarını da dikkate alarak yorumlar. Cemaate zamana ve zamanının şartlarına ilişkin bir bilinç kazandırma gayreti görülür. Mesela o yıllarda işgal altında bir ülke olmamız sebebiyle cihat vurgusu öne çıkar. Yine cemaatin ve cemiyetin diğer aktüel problemleri de ele alınır. Bu bağlamda cehalet, tembellik, tefrika… gibi temel problemler üzerinde durulur.

Âkif’in bu tür metinlerinin dili de en az muhtevaları kadar önemlidir. Bu konuda söylenecek ilk husus, bu metinlerdeki hitabet özelliğidir. Dolayısıyla Âkif’in dili bir hitabet dili olarak karşımıza çıkar. Bu dilin en temel özelliği ise sadeliğidir. Bu durum, Türkçe kelimelere ağırlık verme, mahalli unsurları, tabirleri, atasözlerini, deyimleri, hatta argo kelimeleri kullanma şeklinde kendini gösterir. Buna, sık sık başvurduğu diyalogları ve tahkiyeci tutumunu da ekleyebiliriz.

Mehmet Âkif, bu tutumuyla edebiyatta “sanat için sanat” endişesi taşıyan sanatçılar gibi şahsi bir dil kurmayı ve kullanmayı tercih etmemiş, dilin toplumsal kimliğini öne çıkarmıştır. Fakat bu durum onu özgün bir sanatçı olmaktan uzaklaştırmamıştır. O, gayet bilinçli bir tutumla özgünlüğü üslubunda gerçekleştirmiştir. Bunu yaparken de maksadını en kısa yoldan anlatma, fikirlerini ifade için en uygun kelimeleri kullanma şeklinde bir yol izlemiştir.

Âkif, dildeki bu tutumunu sadece yazdıklarında göstermemiş, dili edebiyatın en mühim vasıtası olarak gördüğü için bu konuda son derece açık ve net teorik fikirler de ileri sürmüştür. Buraya alacağımız şu sözleri, onun dil konusunda ne kadar bilinçli bir tutum içinde olduğunu gösterir:

“Sade yazmak bizim için asıldır. Ne zaman bu asıldan ayrı düşmüşsek, mutlaka çaresiz kalmışızdır. Yalnız sadelikte “cennet”i beğenmeyip “uçmak”, “cehennem”i bırakıp “tamu” diyecek kadar ileri gidecek değiliz.

Hele dilimizin şivesini -ister Napolyon çizmesi çekmiş, ister İngiliz çorabı giymiş olsun- hiçbir yabancı ayağı altında çiğnetmeyeceğiz. Bu hususta ne kadar ısrarlı bağlılık, ne kadar muhafazakârlık mümkünse göstereceğiz. Evet, eskiler gibi Arapça, Acemce düşünülüp yahut yeniler gibi Fransızca, Almanca düzenlenip Türkçe’ye ondan sonra aktarılan yazılara karşı gücümüz yettiği kadar saldıracağız. Zira şu hakikate iyice inanmışız ki; dilsiz millet gibi şivesiz dil de yaşamaz; her memleket nasıl kendi tabii sınırları dâhilinde ilerlerse, her dil de kendi fıtrî şivesi dâiresinde ilerler.”

Bu değerlendirmeler, Âkif’in bilhassa kürsü dili hakkında oldukça önemli ipuçları vermektedir. Buna göre; Âkif için asıl olan sadeliktir. Fakat bu durum, dile mal olmuş Arapça ve Farsça kelimeleri atıp yerlerine İslam öncesi dönemdeki Türkçenin kelimelerini almak şekline dönüşmez. Çünkü bunlar, artık Türkçeleşmiş kelime hükmündedir ve manaları halk tarafından bilinmektedir.

Mehmet Âkif, milli dil tartışmalarının yoğun olarak yaşandığı kendi döneminde işte bu tutumuyla diğer sanatçılardan ayrılır. İlk dönem şiirlerindeki yoğun Arapça ve Farsça kelimelerin yerini zaman içinde Türkçe kelimeler, mahalli söyleyişler alır. Ondaki bu anlayış değişikliği bir yandan sanatındaki realizm anlayışı ile ilgiliyken bir yandan da bu tutumun bir sonucu olarak yönünü halka ve onun problemlerine çevirmiş, dolayısıyla dili de ona göre şekillenmiştir.

Bu tutumda en etkili faktör ise onun cami şairi oluşudur. Dolayısıyla onun kürsü dili şiirlerinde de etkili olmuş, hem nesri hem de şiiri kürsü dilinin gerekliliklerine uygun olarak şekillenmiştir.

Süleymaniye Camii Kürsüsünden

M. Ertuğrul Düzdağ

Mehmet Âkif’i ağlatan konuşma(1)

– 14 Şubat 1913, Cuma –

Allah (c.c.) buyuruyor ki: O kimseler ki mücahede ederler, çalışırlar, çabalarlar... Bizim uğrumuzda. Allahü Zü’lcelal öyle söylüyor: Benim uğrumda çalışanlar, benim için çalışan, çabalayan, mücahedede bulunanlar...(Ankebût, 69) Ne olacak?

Yolunda çalışana Allah yardım eder

Biz onları mutlaka mazhar-ı hidayet edeceğiz; hiç şüphe yok edeceğiz. Kendi sübül-i ilahiyemize, kendi yollarımıza. Yani benim için çalışanları, benim uğrumda mücahede edenleri ben mutlaka mazhar-ı tevfik edeceğim... Mutlak edeceğim, şüphe yok. O mücahit kullarımı hiçbir zaman mahrumiyet içinde öldürmeyeceğim.

Ey Müslümanlar, bunu bilmiş olunuz ki: Allah iyilerle beraberdir. “Muhsin” yalnız, ihsan eden, para veren demek değildir; iyi demektir, iyilik eden demektir. Yani “müsî”in zıddı.

Allah, sözünden dönmez

İşte ayet-i celiledeki va’d-i ilahî kat’idir, sarihtir, şüpheye asla mahal yok. Cenab-ı Hakk’ın va’d-i ilahîsi hulf kabul etmez. (“...Allah va’dinden caymaz...” Rûm, 6; “...Allah va’dinden asla dönmez...” Hac, 47)

Kur’an’ın birçok yerinde musarrah: Cenab-ı Hakk’ın va’dinde hiç hulf yoktur.

Allah’ın va’di, va’d-i lütfu hiç hulf kabul etmez; vaîdi yani va’d-i kahrı böyle değil; dilerse, belki affeder; fakat va’dini her halde ifa buyurur. [Ey va’d ettiğinde yerine getiren: (günahlarımıza karşı layık olduğumuz) va’d ettiği azaptan geçen ve (onları) bağışlayan (Allah).]

İlahî yardım niye yok?

Pekâlâ! Madem öyledir, madem ayet-i kerime hak yolunda çalışanların Allahü Zü’lcelal tarafından hiçbir zaman mahrum bırakılmayacağını bildiriyor; o halde nedir Müslümanların bu hali?

350 milyon mu, 400 milyon mu, cihanda bu kadar Müslüman var; şarkta var, garpta var... Şimalde var, cenupta var... Hepsi hirman içinde yaşıyorlar. Nereye gitti Cenab-ı Hakk’ın va’d-i Sübhanisi?

(Le nehdiyennehüm sübülena) Ne oldu? Hemen hemen Müslümanlar bu va’d-i ilahînin tahakkukundan ümidi kesecekler. Hatta bir kısmı kestiler! Nedir âlem-i İslam’ın başında dönen bu felaketler?

Hani sen Allah va’dinde hulf etmez diyordun?

Pekâlâ, Allah ne buyuruyor: Bizim uğrumuzda mücahede edenleri biz mazhar-ı tevfîk edeceğiz.

Müslümanın yardımına koştun mu?

Şimdi şu 350 yahut 400 milyon Müslümanın hepsinin vicdanına dehaletle sorarım:

Hangisi böyle bir mücahedede bulundu? Müslümanlık yalnız kelime-i şehadet ile, yalnız beş vakit namaz ile, yalnız ibadat-ı bedeniye ile değildir. Ben bu sözü aklımdan, cebimden söylemiyorum; bakınız, Peygamberimiz aleyhisselatü vesselam Efendimiz ne buyuruyor:

Bir adam ki Müslümanların derdiyle dertlenmez; Müslümanların felaketinden müteessir olmaz; onların imdadına koşmaz; o adam hiçbir vakit Müslüman olamaz. (Bkz. el-Câmi’u’s-Sağir. c. 2, s. 494, nr. 8553)

Müslümanlık yalnız lafz ile değildir. Sorarım: şarktaki Müslüman garptakinin imdadına koştu mu? Şimaldeki Müslüman cenuptaki din kardeşinin halinden müteessir oldu mu? La vallahi, olmadı.

Öyle ise âlem-i İslam felaket üstüne felaket göreceğine, birinden kurtulur kurtulmaz başkasına uğrayacağına şüphe etmesin.

Birbirimizi Frenklerden öğreniyoruz!

Geçende de söyledim, biz Müslümanlar birbirimizi, birbirimizin ahlakını, âdâtını Frenk kitaplarından öğreniyoruz; birbirimizden ancak bu vasıta ile haberdar olabiliyoruz. Demek Frenklerin himmeti olmasa, bir iklimdeki Müslümanlar öbür iklimdeki Müslümanlar için yok hükmünde kalacak!

Bakınız şu bizdeki himmetsizliğe, şu bizdeki gayretsizliğe!

Sonra da utanmadan, sıkılmadan Allah’tan tevfik istiyoruz? Acaba böyle bir talep için yüzümüz var mı?

Biz diyoruz ki: Müslümanız, o halde Allah bize tevfik vermelidir!

Demek sen Müslümanlığınla Allah’ı minnet altında bırakmak istiyorsun?

Allah bize borçlu mu?

Ne kadar cüret, ne kadar hamakat! Bak Allahü Zü’lcelal ne buyuruyor: (Hucurât, 17. meali: “Onlar İslam’a girdikleri için seni minnet altına sokuyorlar. De ki: Müslümanlığınızı benim başıma kakmayın. Eğer doğru kimselerseniz bilesiniz ki, sizi imana erdirdiği için asıl Allah size lütufta bulunmuştur.”) Ya Muhammed, geliyorlar, birtakımları: “Müslümanız!” diye seni minnet altında bırakmak istiyorlar. Öyle mi!

Habibim, onlara de ki: Hey sersemler, “Biz Müslüman olduk” diye bana minnet yüklemeye kalkışmayınız. (Hucurât, 17)

Bilakis siz, Allah’a karşı minnettarsınız. Zira bu nimeti, bu nimet-i İslam’ı size vermiş. (Hucurât, 17)

Öyle ya! Bir nimeti veren mi minnet altında kalır, yoksa o nimete mazhar olan mı?

Ye’se düşmeye kimin hakkı var? Kim ne yapmış ki mükâfatını bekliyor? Hangimiz ne yaptı?

Biz uyurken onlar çalıştılar

Karşımızdaki akvam, vazife hissinden başka bir de fedakârlık hissiyle mütehassis oldular. Gece gündüz çalıştılar; hem de cansiperane çalıştılar.

Bizde hani sa’y, hani mücahede, hani azim? Hiçbiri yok; hiçbir şey yok!

Dünya durmuyor, beşeriyet durmuyor, bütün milletler alabildiğine gidiyor! Biz uyurken onlar uyanıktılar; biz otururken onlar geceli gündüzlü çalışıyordular. (Bkz. Manzum Tefsirler: 6. ve 18 Tefsirler; Safahat, 4. Kitap, Fâtih Kürsüsünde, s. 227; 7. Kitap, Gölgeler, s. 413-414)

Felaketler bile bile geldi!

Başımıza gelen bu felaketler evvelce görülmez bir şey miydi? Vallahi değildi… Vallahi hepimiz biliyorduk.

O kadar bağırdık, çağırdık: Din gidiyor, vatan gidiyor, dedik... Kim dinledi? Hiçbirimiz aman gitmesin, tutalım, diye el uzattık mı? Vallahi uzatmadık.

Felaket-i hazıradan hepimiz mesulüz; evet, hem ındellah, hem ındennas mesulüz. İçimizde mesul olmayacak fert yok. Başkalarını muaheze ile kendimizi kurtarmış olmayız. Cenab-ı Hak:

“Ey iman edenler! Siz kendinize bakın...” (Mâide, 105) buyuruyor. Başkalarını muahezeden ne çıkar?

Biz dinin sözünü tutmadık!

Herkes kendini, nefsini muaheze etsin; herkes kendi nefsini murakabe altında bulundursun. Herkes kendinden mesul.

Doğrusu hiçbirimiz vazifesini bihakkın ifa edemedi. Eğer herkes çalışsa idi, vazifesini ifa etse idi vatan-ı İslam böyle perişan mı olurdu? Biz aklın hükmünü ta’til ettik; biz şeriatın sözünü tutmadık...

Aklı olmayanın dini yoktur!

Zaten akıl ile şeriat başka başka şeyler değil ki. İlmihalde bile öyle denmiyor mu? Efal-i mükellefin “akil baliğ” olanlar için değil midir? Tekâlif-i ilahiye, bütün aklı başında olanlaradır.

Aleyhisselatü vesselam Efendimiz buyuruyorlar ki:

“İnsanın dini aklından ibarettir; aklı olmayanın dini de yoktur.” (Bkz. el-Metâlib, c. 3, s. 15, nr. 2747, karşılaştırınız.) Hadis-i sahih bu.

“Bir kişinin Müslümanlığı, aklının derecesini bilmedikçe sizi şaşırtmasın.” Bir adamın Müslümanlığını sakın ceffe’l-kalem beğeni vermeyiniz; evvela derece-i aklını yoklayın bakalım.

İyi ama akla bu kadar hürmet neden? Çünkü erbab-ı aklın imanıyla senin, benim imanım bir mi ya? Sen, ben babamızdan gördük; yani hazır dine konduk.

İmam Gazalî’nin imanı

Ukala ise böyle değil; kafalarında her gün binlerce kıyamet kopuyor. Şüpheler zavallıların bünyan-ı imanına muttasıl hücum ediyor. Uğraşıyor, birisini deviriyor, biri daha peyda oluyor. Onu da yıkıyor üçüncüsü çıkıyor.

Hâsılı biçarenin ömrü mücahede ile geçiyor, hepsini yıkıp, yani herif alnının teriyle Müslüman oluyor. Tabiidir ki ferda-yı kıyamette onun, Allah indindeki, Peygamberimiz indindeki mevkii senden, benden çok yüksek olacak.

Hiç benim imanım ile Gazalî’nin imanı bir olur mu? Elbette olmaz. Ben hazıra konmuşum. O hazret ise, ömrünü mücahede ile geçirmiş.

Faydalı, makul şey şeriata aykırı olmaz!

İşte bizim şeriatımız akıl şeriatıdır. Dinimiz akıl dinidir. Biz ise aklın hükmünü bile ta’til ettik. Hayrımıza bir teklif vaki’ olsa bakarız: Şeriata muvafık mı, muhalif mi?

Neuzübillah: Bu hal şeriata ne büyük bühtandır! Şeriatın içinde makul olmayan ne var? Şeriat yalnız ahiret için mi?

Din ve dünya

Öyle olsaydı, Allah Müslümanları hiç dünyaya göndermez; “elestü birabbiküm” (“Ben sizin Rabbiniz değil miyim?...” A’raf, 172. ayetine işaret ediliyor.) imtihanını atlatanları doğrudan doğruya cennete geçirirdi!

Zaten en birinci felaketimiz burada başlıyor:

Din ile dünyayı birbirinden ayırmışız. Hâlbuki bunlar başka başka şeyler değil.

İşte Kur’an elimizde; işte aleyhisselatü vesselam Efendimizin bütün sözleri meydanda! Hepimiz görüyoruz, dini dünyadan ayırmışlar mı? (Din ve dünya birliği için bkz. Manzum Tefsirler: 14. Tefsir; Safahat, 4. Kitap, Fâtih Kürsüsünde, s. 212)

“...Dünyadan da nasibini unutma...” (Kasas, 77; Bkz. el-Câmi’u’s-Sağîr, c. 1, s. 156, nr. 1201)

Dünya için hiç ölmeyecek gibi; ahiret için de yarın ölecek gibi çalış. Sonra namazda her zaman okuyoruz: “Rabbena atina fi’d-dünya haseneten ve fi’l-ahireti haseneten.”

(...Ey Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver... Bakara, 201)

Dünyası gidenin dini de gider

Ya Rab, hem dünyada iyilik ver, hem ahirette iyilik ver. Din, dünyadan ayrı bir şey değil. Dünyasız din durmaz. Hangi milletin dünyası elinden gitmiş ise dini de gitmiştir. Zira gelen millet erkân-ı dini de ta’til eder.

(Mehmet Âkif ağlıyor...)

İşte Rumeli’nin hali! Düşman galip geldi, camileri kilise yaptı, ahır yaptı. Mescit bul da namaz kıl; minare bul da ezan oku!

Bununla beraber olacağa nispetle bu olmuşlar bir şey değil! Eğer biz gözümüzü açmazsak -neuzübillah- İslam’ın dünyada namı bile kalmayacaktır.

(Hazret, bu cümleyi o kadar galeyanla, o kadar teessürle söyledi ki, Süleymaniye’nin dalgın kubbelerini cuşa getiren sesi bütün kalplerde pek hazin in’ikâslar uyandırdı. O aralık bir dakika kadar sükût etti; baktım, gözünden önündeki tahtanın üzerine yaşlar dökülüyordu. Artık girye ile boğulmuş bir sesle devam ederek dedi ki:)

Vallahi çiğnerler, yıkarlar!

İslam’ın son penahı bu hükümettir; dinin son yurdu burasıdır. Ah, ya Rabbi sen o günleri gösterme, bu da giderse Müslümanlığın hâli ne olur? O zaman ne namaz kalır ne cami; ne namus kalır ne aile; ne hac kalır ne Beytullah!...

Vallahi hepsini çiğnerler, yıkarlar... Vallahi yıkarlar!...

Muhakkak bu! Bunları bilmeliyiz, düşünmeliyiz de ne yapmak lazımsa, şimdiden yapmalıyız.

Böyle yalnız “Vatan tehlikede!...”, “Din tehlikede!...” demekle iş bitmez. O tehlikenin evvela dairesini, sonra da çaresini düşünmeli, felaketi adam akıllı hissetmeli.

Korkulu yolda yatılmaz!

Fakat bizde his kalmamış. Bizde duygu kalmamış! Yangın bacamızı sardı, biz hâlâ uyuyoruz!

Şeyh Sa’dî’den

Sa’dî’nin ne güzel bir hikâyesi var:

“Bir gece kervan halkına katışmış, gayet vâsi’ bir çölden geçiyordum. Pek yorgun olduğum için bir kenarda yattım, uyudum. Deveci geldi: Kalk, dedi, kervan geçti, gitti. Sen ne yapıyorsun? Benim de senin gibi uykum var; ben de senin gibi yorgunum. Kaç gecedir gözüme uyku girdiği yok. Fakat nasıl yatarım? Çöl hatarlı. Sağda, solda, arkada namütenahi mehalik var. Kalk gözünü aç, bak: Yolda kervandan eser var mı?...

“Sonra kalktım, koşarak kervana yetiştim...” (Manzum ifadesi için bkz. Safahat, 1. kitap, s. 24.)

Sonra Hazret-i Sa’dî diyor ki:

“Yolda uyuyanlar gözlerini açtıkları zaman kervanı göçmüş bulurlar; yolda kimseyi görmezler!”

Çöl: Eski tembellikler

Hikâyeyi bizim hâlimize tatbik edersek görürüz ki: Kervan: Akvam-ı insaniye, çöl de: Bu mazi-i atalettir.

Mademki dünyada bulunuyoruz, bu çölü geçip de gitmek mecburiyetindeyiz. Sıkıntıya katlanacağız. Katlanmazsak arkadan gelenler yolda uyuyanları ezer geçerler.

Kanun-ı hayat böyledir: Duranlar için hakk-ı hayat yok. Beşeriyet durmuyor. Durursan muhakkak ezilirsin!

Tahsil, eğitim, okumak... Başka çare yok!

Bizi kurtaracak yegâne çare -geçende de söylemiştim- maariftir; maarif-i sahihadır, maarif-i hakikiyedir. Memlekete bunu sokarsak kurtuluruz.

Maarif-i nafia hâlâ memlekete girmedi. Avam kısmı hiç okumuyor, yazmıyor. Okuyup yazanlar ise ne dünyaya ne ahirete yarar bir yığın nazariyat ile uğraşıyorlar. Eğer el birliğiyle çalışılırsa eminim ki kurtulacağız, yoksa kurtulmak imkânı yok.

Evet, din de maarifle kaim, dünya da.

Din’in, yeni bilgilere neden ihtiyacı var?

Dünyanın maarifle kaim olduğu anlaşılır. Fakat din nasıl maarifle kaim olabilir? O da pek tabii. Çünkü insaniyet durmuyor. Günden güne teali edip gidiyor.

Hatta Müslümanlıktan evvel birçok edyan vardı. Bugün onlar mensuhtur. Fakat nazil oldukları zaman o vakit ki insanlar için kâfi idi. Sonra edvar değişti. İnsanlar terakki etti.

Onun için her din yerini kendisinden daha mükemmel bir dine bıraktı, çekildi. Ta Müslümanlığa kadar hâl böyle idi. Müslümanlık hatemü’l-edyandır. Bundan sonra bir din-i ilahî daha gelmeyecektir.

Müslümanlık, nasıl “son din” olabilir?

Pekâlâ! Nasıl olur da Müslümanlık kıyamete kadar gelip gidecek insanların ihtiyacına kâfi gelebilecek?

Elbet. Çünkü Kitabullah’ın, ehadis-i Rasulullah’ın içinde her devirde yaşayacak insanların ihtiyacını temine kâfi hakayık var. Yalnız o hakikatler ilimle meydana çıkar.

Kur’an ayetullah değil mi? Arz, sema da birer ayetullahtır.

Kur’an’ı, hadisi anlamak için bilgi lazım.

Bizim gibi akvam-ı ibtidaiye topraktan sade ekin alır; biraz daha gayret ederse su çıkarır. Akvam-ı mütemeddine ise maden çıkarır. Biz sudan yalnız değirmen yapıyoruz. Onlar elektrik istihsal ediyor. Biz buluttan yağmur topluyoruz; onlar yıldırım bile avlıyor.

Maddiyat böyle olduğu gibi maneviyat da böyle.

Müterakki milletler nasıl bu âlem-i hilkatte bizden çok, hem kıyas kabul etmeyecek kadar çok müstefit oluyorlarsa, âlim bir cemaat-ı İslamiye de Kitabullah’tan, ehadis-i Nebeviye’den şimdiki cahil Müslümanlara nispetle, namütenahi hakayık çıkarabilir.

Âlim dedelerimiz, “siz çalışmayın” mı demişler?

Yoksa vaktiyle icabı kadar tefsir yazılmış, elverir diyemeyeceğiz.

Eslaf çalışmışlar, Allah kendilerinden razı olsun, birçok âsâr vücuda getirmişler, fakat dememişler ki:

“Bu âsârımız ila yevmi’l-kıyam size elverir. Siz artık çalışmayın da yalnız bizim kitapları okuyunuz…”

Bilakis demişler ki:

“Siz de çalışacaksınız. Hem bunları okuyacaksınız, hem de kendi fikrinizi ilave ederek zamanınıza göre yeni yeni eserler vücuda getireceksiniz. Böyle böyle sonuna kadar gidecek.”

Cahil halk bilmeden isyan eder

Halk, hayrını, şerrini bilmiyor. Çünkü büsbütün cahil. Biz okur yazar tabaka da zavallıları büsbütün makûs yollara sevk edip duruyoruz! Dört senedir ayaklanan, nihayet başımıza bu felaketi getiren akvamın sebeb-i isyanı ne idi?

Hep cehaletleri! Kışkırttılar. Onlar da ne yapsın, hakikat-i hâli fark edemedikleri için, her fesada kapıldılar. (Arnavutluk isyanı, Avrupalı ajanların ve Osmanlı düşmanı ayrılıkçı dinsiz Arnavutların uydurup yaydıkları yalan şayialar yüzünden çıkmış; İttihatçı tecrübesiz subayların yanlışları ile alevlenip büyümüştü... Bunun sonu Balkan Harbi faciaları oldu... Bkz. Manzum Tefsirler: 3. Tefsir.)

İşte Arnavutlar! Bakınız ne hâle geldiler! Bizi de ne hâle getirdiler! Bu da pek tabiidir. Böyle gidersek, el-iyazübillah, akvam-ı saire de aynı hâle gelecek. Herkes felaketi görsün, akıbeti düşünsün de ona göre çalışsın.

Artık nifakları, şikakları gömelim. Eski yaraları bir daha deşmeyelim. Örttüğümüz mezarları tekrar eşmeyelim. İstikbalden kat’-ı ümit etmeyelim. Meyus olmayalım. Zira ye’s haramdır; zira ye’s en büyük ölümdür.

(Allah’ım! İslam’a ve Müslümanlara (fetihle) yardım et. (3 defa). Allah’ım! Kâfirlerin topluluğunu dağıt, parçala. Ey Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru.)

* Mehmet Âkif’in bu vaazı, M. Ertuğrul Düzdağ tarafından hazırlanmış ve notlandırılmıştır.

(1) Sebilü’r-Reşad, 20 Şubat 1913 / 7 Şubat 1328-14 Rebîü’l-evvel 1331, c. 9-2, aded 232-50, s. 405-408. Va’azın üzerinde şu başlık bulunmaktadır: “Üstad-ı Muhterem Mehmed Âkif Beyefendi Tarafından Süleymaniye Kürsüsünde” Va’az, cuma namazından sonra verilmiştir. Konuşmanın bu tarihte yapılacağı, Sebilü’r-Reşad’ın 13 Şubat 1913 tarihli nüshasının son sayfasında (c. 9, no. 231, s. 404) bulunan duyuru haberinde, Abdürreşid İbrahim Efendi’nin de Âkif Bey’le birlikte (sonra olduğu anlaşılıyor) konuşma yapacağı bildirilmektedir. Bilindiği gibi Safahat’ın 2. kitabı “Süleymaniye Kürsüsünde” adını taşımaktadır. Tamamı 1002 mısra olan manzume, Sebilü’r-Reşad’da 11 Ocak 1912 – 29 Ağustos 1912 tarihleri (no. 175 - 208) arasında 9 bölüm halinde yayınlanmıştır. Bu eserinde, âlim, seyyah, mücahit, mütefekkir, Sibiryalı Abdürreşid İbrahim Efendi’nin ağzından, Müslüman dünyasının dertlerini dile getiren, Meşrutiyet sonrası Osmanlı ülkesindeki bozuluşu tenkit eden Âkif Bey, etraflı ve derin içtimai tespit ve tahlillerde bulunmuştur. Daha sonra gerçekten çıkıp konuştuğu kürsüde, yazdıklarından daha kısa ve genel bir konuşma yapacaktır.

Vaiz Mehmet Âkif’in
İlham Kaynağı Şahsiyetler

Selma Günaydın

Âkif’in karakteri ve sanatçı kişiliği; aldığı eğitimden, okuduğu eserlerden, tanıdığı ve sevdiği şahsiyetlerden, yaşadığı çevreden izler taşır.

Dört yaşında, Emir Buharî Mahalle Mektebi’nde başladığı tahsilini, iki yıl sonra Fatih İbtidaî Mektebi’nde sürdürmüştür. Üç sene devam ettiği bu okuldan sonra Fatih Merkez Rüştiyesi’ne gider. Bu okulda onu en çok etkileyen şahsiyet Hoca Kadri Efendi (1860-1918) olur. Hoca Kadri Efendi hürriyetperver bir zattır. Özellikle yabancı dil öğrenme konusunda Âkif’i ilk teşvik eden o olmuştur.

Rüştiye tahsiline devam ederken bir yandan da babasından Arapça ve dinî ilimler okur. Seviyesi okul müfredatından daha ileridir. Okulda öğretilen Farsça ile yetinmez; Esad Dede’den Hafız Divanı, Gülistan ve Mesnevî okur. Dört dilde de (Türkçe, Arapça, Farsça, Fransızca) birincidir.

Âkif’in temayülleri o yıllarda belirlenir: Dil öğrenmeyi ve şiiri seviyordur. Rüştiyeyi bitirdikten sonra Mülkiyeye girer. Mülkiye’nin İdadî kısmında üç sene okur, Âlî kısmına geçer. Bu sırada daha sonraları “Benim hem babam, hem hocamdır. Ne biliyorsam kendisinden öğrendim…” diyeceği babası vefat eder. Bunun üzerine, iş bulma imkânının daha yüksek olduğunu düşündüğü için Baytar Mektebine geçer. Burada şiirle meşguliyeti artar. (M. Ertuğrul Düzdağ, Mehmet Âkif Ersoy, Kültür Bakanlığı Yay., 2. bsk., Ankara 1996, s. 5-7)

Mithat Cemal Kuntay, “Her çocuğun bir büyük adamı vardır. Çocukluğunda Âkif’in de büyük adamı Muallim Naci’dir.” diyerek ‘şair Âkif’in köklerine işaret etmiştir. (M. C. Kuntay, Mehmet Âkif Ersoy, İş Bankası Yay., 2. bsk. Ankara 1990, s. 354-355)

Âkif, birçok klasiği orijinal dillerinden okumuş ve hazmetmiştir. Firdevsileri, Kisaileri, Enverileri, Hakanileri, Ömer Hayyamları, özellikle Hafız’ı, Sadî’yi, Mevlana’yı, Feridüddin-i Attar’ı, Senaî’yi kendi hocası gibi tanır, bilir, şiirlerini ezbere okur. O sevdiklerini bilerek sevmiş, tenkit ettiklerini de bilerek tenkit etmiştir. (Dücane Cündioğlu, Bir Kur’an Şairi, Gelenek Yay., 2. bsk., İstanbul 2004, s. 81)

‘Kur’an nasiri’ Cevdet Paşa’nın ilmine meftunluğu âdeta bir ‘ibadet hürmeti’ kazanmıştır. (Hicran Göze, Mehmed Âkif: Hüzünlü Bir Yolculuk, Kubbealtı Neşr., İstanbul 2008, s. 24) Âkif, Mütenebbî’yi, İbnü’l-Farız’ı ve elbette Kur’an’ı ezbere bilir; Hersek Müftüsü Fehmi Hoca ile ‘ilm-i ensab’ konuşur; Dağıstanlı Halis Hoca ile Bedreddin’in Vâridât’ını okur; bunlarla beraber Batı edebiyatını da okur ve hazmeder, bir taraftan da nısfiye üfler (Kuntay, a.g.e., s. 194).

Cemiyeti de bir şahsiyet olarak ele alırsak, “Doğduğu ve yetiştiği İstanbul’un fakir Müslüman muhiti Mehmet Âkif’in sonraki edebî şahsiyetinin şekillenmesinde rol oynayan belli başlı unsurlardandır. Ana tarafı Buharalı bir aileye dayanan Âkif, bu yönüyle Doğu İslamlığı; Arnavutluk’tan gelen babası tarafından da Batı İslamlığı ve doğup büyüdüğü muhitle de merkezî İslamlığın etkilerini taşır. Fatih semti, özellikle Mehmet Âkif’in çocukluk ve gençlik yıllarında Müslüman İstanbul’un ilim merkezi durumundadır. Cami merkez olmak üzere yüksek seviyede eğitim-öğretim kurumları, bu semtin çehresinin oluşmasında etkili olmuştur. Mehmet Âkif, kendinden çok başkalarını, toplumu düşünen; iyi ahlaklı, namuslu bir insan, örnek bir Müslüman olarak bu etkileşimlerin çocuğudur.” (Sezai Karakoç, Mehmed Âkif, Diriliş Yay., 6. bsk., İstanbul 1987, s. 13)

Mehmet Âkif’in Cemaleddin Efganî, Muhammed Abduh, Reşid Rıza gibi müelliflerin de etkisinde kaldığı vurgulanmıştır. O gerçekten de İstanbul Darülfünunu’ndaki edebiyat müderrisliği döneminde Ferid Vecdî, Abduh ve Efganî’nin görüşlerini incelemiş; böylece o devirde aynı mefkûre için İslam dünyasının her tarafından yükselen sesleri şahsiyetinde derlemiştir (Karakoç, a.g.e., s. 15).

Sezai Karakoç, bu düşünürlerin Âkif üzerindeki tesirinin abartıldığını düşünür. Mehmet Âkif’in, bu fikir adamlarının ortaya attığı fikirlerin Türkiye’deki müdafii, o ekollerin bir şairi gibi gösterildiğini söyler. Oysa Âkif’in fikirlerini bu düşünürlerden çok ve öncelikle yaşadığı sokak, ailesi, klasik kültür, toplum, içinde yaşadığı devletin sarsıntılı hâli ve nihayet kendi mizacı yoğurmuştur. Ondaki İslam fikri bu mütefekkirlerin ‘sayesinde’ oluşmamıştır. Onlar, esasında var olan bir ülküyü geliştirmeye ve beslemeye yaramışlardır. Onları tercüme etmesi, kendi tezini müdafaada kullanılan çalışmalardan ve yeni nesli yetiştirme vasıtalarından ibaretti ve çağdaş İslam düşüncesiyle Türk-İslam düşüncesi arasında bir köprü kurmak içindi (Karakoç, a.g.e., s. 20-21).

Bir yandan da şair Hersekli Ârif Hikmet, Babanzade Ahmed Naim, Ferid Kam, Hüseyin Kâzım Kadri, Köse İmam, Ali Şevki Efendi, Şerif Muhiddin Targan gibi edip, mütefekkir, sanatkâr arkadaş çevresi, onun ilham dünyasını besleyen önemli şahsiyetlerdir. (Bu şahsiyetler için bk. Mustafa Kara, “Âkif’in Hayran Olduğu Şahsiyetler”, Mehmet Âkif, Dönemi ve Çevresi, TYB Yayını, Ankara 2008, s. 188-201.)

Şimdi, iyi bir dinî tahsil görmüş, Kur’an’ı ezberlemiş, Doğu ve Batı edebiyatını orijinal dillerinden ve ana kaynaklarından okuyarak hazmetmiş, yaşadığı muhataralı çağın İslam beldelerinde yükselen seslere ilgisiz kalmamış, onları anlamaya ve aktarmaya çalışmış; velhasıl Doğu ve Batı İslamlığını bünyesinde mezcederek merkezî İslamlığın yoğurduğu bir şahsiyet olarak yetişmiş Âkif’in vaaz kürsüsüne oturduğunu ve onu dinleyen cemaat içinde kendimizin de bulunduğunu düşünelim. Böyle bir birikim, Âkif’in Safahat’ta Süleymaniye ve Fatih Camii kürsülerinde söylediklerinin şiir diliyle ifadesini; Mehmed Âkif’in Kur’an-ı Kerîm’i Tefsiri-Mev’ıza ve Hutbeleri (Haz. Abdülkerim Abdülkadiroğlu-Nuran Abdülkadiroğlu, Diyanet İşleri Başkanlığı Yay., Ankara 1991) başlığı altında derlenen kitapta da yine bu camilerle birikte Bayezid, Zağanos Paşa Camii, Nasrullah Camii gibi birçok caminin kürsüsünde verilmiş vaaz metinlerinde düzyazıyla ifadesini bulmuştur.

Süleymaniye, Fatih, Zağanos Paşa, Nasrullah camilerinin kürsülerindeki vaazları, tefsir -tercüme- meal çalışmaları, bütün mev’ıza ve hutbeleri bu birikime sahip bir mütefekkirin ürünleridir şüphesiz. Eşref Edib, Âkif’in cami kürsülerinde manzum olarak verdiği vaazları ve cemaat üzerinde uyandırdığı tesirleri de not ederek Sebilürreşad’da aktarmış ve o ortamı tasvir etmiştir:

“Üstad, Âl-i İmran suresinin 26. ayet-i celilesini okuduktan sonra parlak ve selîs bir lisanla tercüme buyurdular. Müteakiben ayet-i celilenin tercümesine ait Sebilürreşad’ın 226. nüshasında münderic şi’r-i güzini tertile başladılar. Fatih’in sakf-ı lahutisi altında, edib-i muhteremin lisan-ı vakarından vicdan-ı ümmete sanih olan bu şi’r-i hazin üç bini mütecaviz muvahhidine samimi gözyaşları döktürdü. Bu manzara-i ulvi karşısında hazret-i fazıl bir istiğrak-ı semavi ile coştu. Bir zaman geldi ki huruşan bir kalbin nevhat-ı hazinine makes olan Fatih’in asır-dide kubbeleri bile gürlemeye başladı. (…)” (Bk. a.g.e., s. 105)

Vaaz metinlerinin başlıklarına baktığımızda çöken bir devlette yaşayan bir münevverin toplumu uyarmak isteyen çığlığını duyarız. İlham aldığı kaynakların ve elbette mizacının tesiriyle o, “Müslümanların terakkileri”, “tam Müslüman olmak”, “ye’se düşmenin İslam’da yasak olduğu” gibi hususları vaazlarında işlemiştir. Bunlar Safahat’taki manzum vaaz metinlerinde de üzerinde durduğu konulardır. Bütün bunları işlerken beslendiği ilham kaynaklarından elde ettiği birikimin kendisine bahşettiği etkileyici üslubu kullanmıştır.

Vaaz metinleri okunduğunda Âkif’in vaizliğinin edebiyatçılığından, yukarıda ana hatlarını tespite çalıştığımız ilham kaynaklarından müthiş izler taşıdığını görürüz. Bu izler elbette ki çocuk yaşlardan itibaren hem resmî eğitim kurumlarından hem de özel hocalardan aldığı dil, din, fen ve edebiyat derslerinin bir karışımıdır. Bu gerçekten hayranlık uyandıran bir birikimdir. Elbette bu birikim, Âkif’in yetiştiği muhitteki aile, hoca, arkadaş-dost çevresinden, eğitim yoluyla dağarcığına aktardıklarından ve hazmettiği ilmî müktesebatından kaynaklanır.

Mehmet Âkif’in Vaaz Haritası

Kâmil Büyüker

Âkif, bu milletin hissiyatını sadece şiir ve edebiyatla ifade etmemiş, aynı zamanda camilere, vaaz kürsülerine taşımış ve bu yolda Anadolu’nun bazı şehirlerini dolaşmıştır. Bunu yaparken memleketin münevverlerinin hiç de alışık olmadığı bir yerden yani kürsüden işe başlamıştır. Nitekim Âkif, Balkan savaşları sonunda memleketin içine düştüğü vahim durum karşısında ümitsizliğe kapılmamak, birlikten ayrılmamak ve orduya yardım gibi konularda Fatih, Beyazıt ve Süleymaniye camilerinde -ki metinlerini adı Sebilürreşad olarak değişen dergisinde yayımlandığı- vaazlar vermiş ve aynı zamanda Safahat/Üçüncü Kitap, Hakkın Sesleri’ndeki şiirleri yazmıştır. Âkif’in yol haritası ve gideceği yerler sadece bununla sınırlı değildir.

Eski bir dostun davetiyle Balıkesir
ziyareti ve vaazı

Mehmet Âkif, dostlukları 1908’li yıllara uzanan Hasan Basri Bey’in (Çantay), davetlisi olarak 21–22 Ocak 1920 tarihleri arasında Balıkesir’e gelir. Yunan işgaliyle Balıkesir’de başlayan Kuva-yı Milliye faaliyetleri Mehmet Âkif’in dikkatini çeker ve bu mücadele onu heyecanlandırır. Âkif, Balıkesir ziyaretini Sebilürreşad dergisinin sahibi ve müdürü Eşref Edip Bey’le birlikte yapar. Mehmet Âkif’in yakın dostu Hasan Basri Bey o günleri şöyle anlatır:

“Yunanlıların İzmir’imizi işgalini müteakip Balıkesir’de başlayan milli hareketlerde de Âkif’i yanımızda bulduk. O zaman Âkif İstanbul hükümetinin Darülhikme a’zasından idi. O, milli hareketi duyar duymaz Balıkesir’e koşmuş, (Zağanos Mehmed) Paşa Camii’nin kürsüsünde verdiği celadetli hitabesinde ‘Ey Balıkesirliler, güzel yurdunuzu çiğnetmeyiniz, müdafaanız meşru’dur, sebat ediniz, yürüyünüz…’ demiştir. Bu hitabenin memlekette yaptığı te’sir pek büyüktür. O zaman -hatırımda kaldığına göre (İzmir’e Doğru) gazetesinde de aynen intişar eden hitabe yüzünden- Âkif, İstanbul hükümetince me’muriyetten azledilmişti…” (Hasan Basri Çantay, Âkifname, İstanbul: Ahmet Sait Matbaası,1966, s. 23) Bir başka yazar Mehmet Emin Erişirgil, “İslamcı Bir Şairin Romanı” adlı eserinde, Eşref Edip’ten naklen, olayı şöyle anlatır: “Bir gün Sebilürreşad Mecmuası idarehanesine geldi. Çok heyecanlıydı. Yanına gelen Eşref Edip’e: “Haydi hazırlan!” demişti, “gidiyoruz”. Eşref Edip: “Nereye?” diye sorunca “Harekât-ı Milliye’nin başladığı yere, artık burada duramıyorum”, diye cevap verdi.”

Mehmet Âkif’in geldiğini duyan Balıkesirliler, o gün camiye koşmuş ve halkın ileri gelenleri ondan bir konuşma yapmasını istemişler. Bu talebi kıramayan Mehmet Âkif, 23 Ocak 1920 tarihinde cuma namazından sonra Zağanos Paşa Camii’nde halka bir vaaz verir. Konuşmasına 30 Ekim 1918 tarihinde İstanbul’da yazdığı “Alınlar Terlemeli” adlı şiiriyle başlayan Âkif, konuşmasının devamında sürekli birlik ve beraberliğe vurgu yapar. Cami kalabalığı almaz, dışarılara serilen hasırlar üzerinde cemaat, Mehmet Âkif’i büyük bir dikkatle dinlerler. Mehmet Âkif, veciz ve beliğ konuşmasında milleti galeyana getirerek ruhları coşturur. Neticede Âkif, Milli Mücadele’ye inanmayanları ikna etmiş ve Balıkesirliler, Anadolu’da hangi şartlarda özgürce yaşayabileceklerini anlayıp onu takdir etmişlerdir. (Yücel Yiğit, İki Hatip, Bir Kent: Mustafa Kemal ve Mehmet Âkif Balıkesir’de, 1. Uluslararası Mehmet Âkif Sempozyumu, Kasım 2008-Burdur., s. 835-846)

Âkif’in Milli Mücadele’ye katılması ile beraber kurtuluş hareketi yeni bir ivme kazanmıştır. Ve bu sebeple Âkif’e “Milli Mücadele’nin Manevi Lideri” sıfatı verilir. İlerleyen günlerde Meclisin açılmasını müteakip (24 Nisan 1920) Ankara’ya giden Âkif, Hacı Bayram Camii’nde buradaki ilk vaazlarından birisini verir (30 Nisan 1920 Cuma). Bu vaaz onun Daru’l-Hikmeti’l-İslamiye’deki görevinin azline sebep olur. Mustafa Kemal Paşa’nın isteği üzerine Burdur Mebusu seçilen Âkif (5 Haziran 1920), vekil seçildiği yıllarda da yine halkı uyandırmaya vaazlarıyla devam etmiştir. Bu vesile ile zaman zaman Eskişehir, Burdur, Sandıklı, Dinar, Afyon, Antalya, Konya, Çankırı, Kastamonu gibi şehirlerde vaaz ve hitabelerde bulunmuştur. (DİA, Mehmet Âkif Ersoy, Orhan Okay, Ertuğrul Düzdağ, C. 28, s. 432-439)

Kastamonu yolunda bir durak: Çankırı

Mehmet Âkif, 4 Ekim 1920’de TBMM’ne başvurarak Kastamonu’ya gitmek için izin istemiştir. Bunun neticesi olarak alınan izinle, Mehmet Âkif, yanında Çankırı mebusu Hacı Tevfik Bey, Binbaşı Halim Bey ile Kastamonu’ya doğru yola çıkar. Kafileyi Kalecik ilçesi yakınlarında Çankırı Kafkas topçu alayı kumandanı Yahya Bey karşılamıştır. Mehmet Âkif ve yanındakiler Yahya Bey’in delaletiyle yol üzerinde bulunan köylere uğrayarak, onları vaazları ile irşat edip, Milli Mücadeleye katılmaya davet etmişlerdir. Âkif’in Çankırı’da bulunduğu günlerde şehirdeki en aktif sivil toplum örgütlerinden birisi de Çankırı Müdafaa-i Hukuk Teşkilatıdır. Daha sonra kurulan Çankırı Gençler Mahfeli, Milli Mücadele boyunca Müdafaa-i Hukuk Cemiyetine yardımcı olmuştur. Mehmet Âkif’in, bu cemiyetlerle yaptığı çalışmalardan dolayı ile yakından ilgilendiğini söylemek mümkündür.

Milli şairimiz Mehmet Âkif, 15 Ekim 1920 Cuma günü Çankırı’nın en büyük camii olan ve halk arasında Büyük cami olarak bilinen, Kanuni Sultan Süleyman’ın yaptırdığı Ulu camiinde bir vaaz vermiştir. Âkif, vaazında özetle şunları söylemiştir:

“Muhterem Müslümanlar, Aziz Çankırılılar, Allah’a hamd ü senalar olsun. Aylardan beri Cuma namazını kılmak fırsatını Çankırı’da buldum. İstanbul ve civarında kılamadım. Çünkü o yörelerde kâfirlerin bayrağı dalgalanıyordu. O bayrağın altında kâfirin kölesi idik. Rabbü’l-âlemin Müslümanlara köleliği haram kılmıştır.

Kölenin [cuma] namazı kabul değildir. Hürriyetinizi kazanacak sonra cumaya koşacaksınız. Kâfirin bayrağı altında halifelik de kuru bir sözden ibarettir. Halifelik İslam bayrağı altında olur. Yoksa halife de bir köledir.

Allah’ın reddettiği bir haleftir. Öyleyse müslüman için evvela hürriyet sonra ibadet.

Aziz Çankırılılar, köleliği kaldıran ona cihad açan Kuva-yı Milliye ordusuna katılınız. Cennetin kapısı daima şehitlere ve gazilere açıktır. Her iki cihanda da Allah’ın makbul kulları şehitler ve gazilerdir.” (İbrahim Akyol, Mehmet Âkif Ersoy’un Milli Mücadele Yıllarında Çankırı’ya Gelişi ve Çankırı Vaazı, 1. Uluslararası Mehmet Âkif Sempozyumu, Kasım 2008-Burdur.)

Âkif, Kastamonu Nasrullah Camii’nde

Mehmet Âkif’in, İstiklal Savaşı yıllarındaki hizmetleri arasında Kastamonu ve civarında yaptıkları da çok önemlidir. Mehmet Âkif, Çankırı’da halkı irşat ve ikazdan sonra 19 Ekim 1920 tarihinde yaylı bir araba ile Kastamonu’ya ulaşmış ve o günlerde Kastamonu’da yayımlanan Açıksöz gazetesi 21 Ekim 1920 tarihli nüshasında Mehmet Âkif’in Kastamonu’ya gelişini okuyucularına duyurmuştur. (Mehmet Âkif Ersoy, Mehmed Âkif’in Kur’an-ı Kerim’i Tefsiri: Mevıza ve Hutbeleri, haz. Abdulkerim Abdulkadiroğlu, Nuran Abdulkadiroğlu, Diyanet İşleri Başkanlığı, 1992.)

Kastamonu’yu Âkif açısından önemli kılan Nasrullah Camii vaazıdır. Öylesine tesirli bir vaazdır ki Eşref Edib’in Âkif’ten sonra yayınına devam ettiği Sebilürreşad’ın üç sayısıyla (sy. 464-466) Ankara’da neşredilen (3 Şubat 1921) ilk sayısında yayınlanmıştır. Ömer Rıza Doğrul, “Kur’ân’dan Âyetler ve Nesirler” isimli (Yüksel Yayınevi 1944) Âkif’e ait eserinde, Nasrullah Camii vaazının öneminin altını çizmek için vaaz metninin sonunda “Bir Ek” başlığı altında şu yazışmayı koymuştur:

“Bir Ek: Merhum üstad Âkif’in Kastamonu’da Nasrullah Camii kürsüsünden Türk milletine hitaben verdiği ve her hakikati bütün çıplaklığı ile aydınlattığı bu vaaz, o zaman memleketin her tarafında, her camiinde okunmuş, defalarca basılarak her yere gönderilmiştir.

El-cezire cephesi kumandanı Nihat Paşa’dan Mehmet Âkif’e çekilen telgraf da vaazın nasıl karşılanmış olduğunu açıkça gösteriyor:

‘Nasrullah Camii şerifinde verdiğiniz vaazın yer aldığı mecmuanızın ancak bir nüshası elde edilebilmiştir. Diyarbekir’in büyük camiinde cuma namazından sonra okunarak hazır bulunan müminler manevî nurlarından hisselerince nurlanmışlar ve aydınlanmışlardır. Fakat bu istifade pek sınırlı kalacağından cephe mıntıkasını teşkil eden Elaziz, Diyarbekir, Bitlis, Van vilayetleri ile civar müstakil mutasarrıflıklar halkını da faydalandırmak ve şerefile hukuku doğrudan doğruya zatı âlinize ait olmak üzre Diyarbekir matbaasında baskıyla çoğaltılarak bütün cepheye dağıtılmıştır. Cenab-ı Hakk’ın din yolundaki çalışmalarınızı ve vatan sevginizi makbul kılması temennisile hürmetlerimi takdim eylerim. 10/2/37 Elcezire - K/ Nihat’

Mehmet Âkif de şu cevabı vermiştir:

‘Diyarbekir’de Elcezire Kumandanı Nihat Paşa Hazretlerine

Şahsıma yönelik büyük ilginize kalbimin en samimî duygularıyla teşekkürler ederim. Nasrullah kürsüsündeki vaazın o bölgede ve o cephedeki bütün dindaşlarımıza duyurulmasına yardım ve aracılık, cidden memnuniyet vericidir. Cenab-ı Hak, pek kıymettar bir parçası bulunduğunuz kahraman ordumuzu zaferden zafere ulaştırması ve İslam ümmetinde belirmeye başlayan uyanışı artırsın. Âmin. 16 Şubat 337, Mehmet Âkif’

Buradan anlaşılıyor ki Mehmet Âkif’in Nasrullah Camii kürsüsünde verdiği vaaz bütün milletçe dinlenmiş, okunmuş, çok iyi karşılanmış ve herkese hakikati öğretmek hususunda son derece etkili olmuştur.

Âkif Vaazları Kitaplığı

1. Âkif’in vaazlarının toplandığı ilk eser Mevâiz-i Dîniyye: Birinci Kısım (İstanbul 1328). Mehmet Âkif bu vaazı, İttihat ve Terakkî Hey’et-i İlmiyyesi azası iken Şehzâdebaşı Kulübünde yaptığı “İttihad Yaşatır. Yükseltir. Tefrika Yakar. Öldürür” başlıklı konuşmasının metni olarak önce Sırat-ı Müstakim’de çıkmış ardından bu kitabın içinde tekrar yayımlanmıştır (s.54-60).

2. Kur’ân’dan Âyetler ve Nesirler-Terceme ve Açıklama Mehmet Âkif, Ömer Rıza Doğrul, Yüksel Yayınevi, 1944, s. 375.

3. Kur’an-ı Kerim’den Ayetler (meal-tefsir); Mev’ızeler (Balkan Harbinde - Milli Mücadele) / Mehmet Âkif Ersoy, 1873-1936; yay. Suat Zühtü Özalp, Ankara Sevinç Matbaası 1968, s.237.

4. İstiklâl Savaşı Hitabeleri, Mehmet Âkif Ersoy, Vaazlar, Manastırlı İsmail Hakkı, Bahar yay., 1983.

5. Mehmed Âkif’in Kur’an-ı Kerim’i Tefsiri: Mev’ıza ve Hutbeleri. / Mehmet Âkif Ersoy, 1873-1936; haz. Abdulkerim Abdulkadiroğlu, Nuran Abdulkadiroğlu, Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 1992, s. 231.

6. Kur’an’dan Ayet Tefsirleri ve Vaazlar, Mehmet Âkif Ersoy, Haz. Bülent Kulüp, Mücahit Demirel, Irmak yay., 2009, s. 320.

7. Mehmed Âkif Düzyazılar Makaleler-Tefsirler-Vaazlar, Mehmet Âkif Ersoy/A. Vahap Akbaş, Beyan Yay., 2010, s. 542.

8. İstiklâl Marşı Şairimizin İstiklâl Harbindeki Vaazları, haz. Hasan Başnakoğlu, İstanbul 1981, s. 98.

Bunun dışında Balkan Savaşı sırasında yaptığı vaazlar ise Sırat-ı Müstakim’de neşredilmiştir. (IX/230-232 [20 Şubat 1913], s.6,11) Balıkesir Zağanos Paşa Camii’ndeki vaazı İzmir’e Doğru, Balıkesir, 1 Şubat 1920, sy. 24; SR, 12 Şubat 1920. sy. 458’de yayınlanmıştır.