DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARI - 903

HALK KİTAPLARI - 218

Tashih

İsmail DERİN

Grafik & Tasarım

Emre YILDIZ

Baskı

Gurup Matbaacılık San. Tic. A.Ş.
0312. 384 73 44

1.Baskı, Ankara - 2013

Din İşleri Yüksek Kurulu Kararı: 10.01.2012/11

2013-06-Y-0003-903

ISBN: 978-975-19-5604-0

Sertifika No: 12930

© T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim

Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü

Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı

Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı

No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA

Tel: 0 312 295 72 93 - 94

Faks: 0 312 284 72 88

e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış

Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü

Tel: 0 312 295 71 53 - 295 71 56

Faks: 0 312 285 18 54

e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

Hz. Peygamber Döneminde
Musiki ve Türk Din Musikisi’nde
Hz. Peygamber

Doç. Dr. Ahmet Hakkı Turabi

Musiki, “düşünme” özelliğinden ayrı olarak insanı diğer varlıklardan ayıran “hissiyât-ı âliyye” dediğimiz yüce hislerin başında gelir. Zira “güzel olan ve güzeli seven” Cenab-ı Allah, estetik bir duygu olan musikiyi de insanoğlunun fıtratına nakşetmiştir. İslam, fıtrî bir dindir ve insanın maddi-manevi hiçbir özelliğini reddetmez. Bu bağlamda dinimiz, istismar etmeksizin ve Cenab-ı Allah’ın sınırları dahilinde olmak şartıyla insanın bu ihtiyaçlarının serbest bir şekilde tatmin edilmesine izin vermektedir. Hatta bu konuda dinimiz Yüce Yaradan’ın lütfettiği bu kabiliyet ve istidatların geliştirilip olgunlaştırılmasını tavsiye etmektedir. İslam dini ne kadar fıtri ve tabii ise musiki de o kadar fıtri ve tabiidir.

İbn Sina, müziği şu şekilde tarif etmektedir: “Müzik birbirleriyle uyumlu olup olmadıkları yönünden sesleri ve bu sesler arasına giren zaman sürelerini, bir melodinin nasıl kompoze edildiğinin bilinmesi amacıyla araştıran matematiksel bir ilimdir.” Tariften de anlaşılacağı üzere musikinin iki ana unsuru olan “ses” ve “ritim”i de yaratan yine Cenab-ı Hak’tır ve bu musiki ancak O’nu hatırlattığı oranda güzelleşir. Hz. Mevlana da bu meyanda “musiki, Allah âşıkları için ruhun gıdasıdır; zira onda sevgiliye yani Allah’a kavuşma ümidi mevcuttur” buyurmaktadır. Ünlü Batılı müzisyen Beethoven “musiki, insanı Allah’a en ziyade yaklaştıran şeydir ve bütün bilgilerin ve felsefelerin üstündedir” demektedir.

Cenab-ı Allah, Kur’an-ı Kerim’inde yerine göre çirkin sesten bahsetmiş (Lokman, 19), Hz. Davud’a bir mucize olarak verdiği çok güzel sesi ifade etmiş (Sebe, 10), kendisinin haram kılmadığı zinetleri kimin haram kılabileceğini sormuş (A’raf, 32) ve en önemlisi de “elest bezmi”nde “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” (A’raf, 172) diye sorarak insanoğluna ahenkli, lahuti ve tatlı sesle hitap etmiştir. Hakikatte müzisyenlerin ürettikleri besteler ve ortaya koydukları yeni sesler, ancak Rabbimizin bu hitabında işittikleri güzelliği arama ve yakalama çabasından ibarettir. Müminler için “üsve-i hasene” (en güzel örnek) olan Hz. Muhammed (s.a.s.) ise “Kur’an’ı güzel seslerinizle süsleyiniz; Cenab-ı Hak güzel sesle cehren ve teganni ile Kur’an okuyan bir peygambere kulak verdiği gibi hiçbir şeye kulak vermemiştir.” (Buhari, Kitâbü’t-tevhid, VIII, 214) buyurmaktadır.

Hz. Peygamber dönemine gelecek olursak; İslamiyet’in ilk dönemlerinde musiki, dinî bir kimlik altında Kur’an-ı Kerim tilaveti, ezan, bayram salatları, tekbir ve tehliller olarak tezahür ediyordu. Din dışı musiki ise “nasb”, “hudâ” ve “inşâd” formları çerçevesinde “şa‘bî” (halk) musiki olarak aynı şekilde icra ediliyordu. Jules Rouanet bu dönemde mevcut bu türlere binaen “sakil”, “remel” ve “hezec” türlerinden bahsetmektedir. Bu üç form Arap musikisinin şiir vezinlerinden esas alınan ritimsel formlarındandır. Ayrıca Hz. Muhammed (s.a.s.) zamanında musikinin düğünlerde, bayramlarda, karşılama ve uğurlamalarda, yolculuklarda, gaza ve cihatlarda icra edildiği tarih ve hadis ilmi kaynaklarında yer almaktadır. Bu kaynaklarda geçen hadisler Hz. Peygamber ve sahabenin tatbikatı musikiden zevk almanın mübah olduğunu en açık şekilde göstermektedir. Resulullah (s.a.s.)’ın M. 622 yılında Mekke’den Medine’ye hicreti ile birlikte konum değiştiren İslam hareketine paralel olarak “İslam musikisi” de yeni bir merhaleye girmiştir. Daha Resulullah Medine’ye girerken Beni Neccar’dan kızlar ellerinde deflerle şiir ve türküler okuyarak Rasul-i Zişan’ı musiki ile karşılamışlar, çocuklar ve kızlar Seniyyetü’l-Veda‘ adlı tepede defler çalmak suretiyle “tale‘a’l-bedru aleynâ min seniyyeti’l-vedâ‘” diye başlayan mısraları terennüm etmişlerdir. Hz. Peygamber döneminde musiki formlarında bir değişiklik olmamış ve öteden beri kullanılan formlar kullanılmıştır. Bu dönemdeki musikişinaslardan bahsedecek olursak öncelikle Resulullah’ın müezzinlerinden başlamak gerekir: Bilal b. Rebâh el-Habeşî, Abdullah b. Ümmi Mektum, Ebû Manzûre, Sa‘du’l-Karaz (Sa’d b. Âiz).

Arap müzik tarihçisi H.G. Farmer, Kâtip Çelebi’yi kaynak göstererek Hz. Ali ve Hz. Fatıma’nın düğününde def çalarak şarkı söyleyen Amr b. Umeyye ed-Damîrî ve Hamza b. Yetîm’den bahseder. Hamza’nın Bilal-i Habeşi ile Resulullah’ın huzurunda def çalıp şarkı söylediği rivayetini de ekler. Ayrıca Resulullah zamanında Baba Sanduk isminde gazvelerde def vurup şarkılar söyleyen Hintli birinden bahsedilmektedir.

Musiki enstrümanları da önceki dönemden kalma “def”, “davul”, “kadîb” (taktaka) vb. ritim aletlerine münhasır kalmakta, ayrıca bu dönemde önceden bahsi geçmeyen ve “mizmar” adı verilen düdük, kaval vb. gibi ibtidai bir üflemeli çalgının bahsi de geçmektedir.

Görüleceği üzere Hz. Peygamber döneminde musiki, dönemin şartları çerçevesinde basit bir şekilde icra edilmiştir. Bu konuda önemli olan Resulullah (s.a.s.)’ın musikiyi yasaklamamış olması, aksine Kur’an-ı Kerim tilavetinde, ezanda, düğünlerde, bayramda, şenliklerde kısacası sosyal hayatın içerisinde kullanması ve teşvik etmesidir. Habib-i Kibriya’nın uygulamaları, İslam dininin sosyal canlılığı, tasavvuf ve tasavvufi düşünce musikinin İslam medeniyetiyle paralel olarak yükselmesini sağlamıştır. “İlm-i Şerîf” (yüce ilim) olarak kabul edilen musiki bilhassa dinî formlar anlamında zengin bir hale gelmiş; doğumundan ölümüne kadar bir Müslümanın hayatının her aşamasında yerini almıştır.

Türk Din Musikisi’nde Hz. Peygamber
Konulu Formlar

Hulefa-i Raşidin döneminde yoğunlaşan fetih hareketleri, Müslümanların yeni kültür ve medeniyetlerle tanışmasına ortam sağlamıştır. Bu tanışmanın tabii bir sonucu olarak her alanda karşılıklı bir alışveriş söz konusu olmuş ve tabiatıyla musiki de bundan nasibini almıştır. Fetih hareketlerinin yoğun olduğu ve birçok millet ve medeniyeti potasında eriten bu bereketli topraklarda icra edilen musikiyi Müslümanlar benimsemişler ve bilhassa dinî ritüellerde bu musikiyi kullanmaya başlamışlardır. İslam’da ibadet tarihine göz atacak olursak, ibadetlerin de toplu veya ferdi olarak merasimleşmeye başlaması fetihlerin başladığı bu tarihlere rastlamaktadır. Zamanla daha profesyonelleşen musiki, dinî ay ve günlerin tespiti ve bu günlere has kutlamaların da yapılmasıyla değişik formlarda tezahür etmeye başlamıştır.

Türklerin İslamiyeti kabulü ve özellikle dinî ritüellere olan hürmet ve sevgileri, musikilerine de yansıyacak ve Türk Din Musikisi adıyla asırlar sonra incelenmeye başlanacak olan büyük bir ilmi sahaya dönüşecektir. Günümüzde hicri aylar, dinî günler ve geceler çerçevesinde ortaya konulan birçok form vardır. Bilhassa Türklerin Hz. Peygamber (s.a.s.)’e olan muhabbetleri, bu musiki içerisinde onunla ilgili birçok formun ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Şimdi bu formları özetle değerlendirmek istiyoruz:

Mevlit

Sözlük anlamı olarak “doğum yeri ve zamanı” anlamına gelen “mevlit”, İslam dünyasında Hz. Peygamber (s.a.s.)’in dünyayı teşriflerini ifade etmek için kullanılmaktadır. Türk Edebiyatı’nda ise yazılan 200 kadar mevlit arasında şüphesiz en çok kabul gören ve günümüzde de okunmaya devam eden mevlit, Sultan Yıldırım Bayezid Han’ın imamı Süleyman Çelebi’nin nazmettiği Vesiletü’n-Necat (kurtuluş yolu) isimli manzum eserdir. Süleyman Çelebi hazretleri, bu mevlidi 1409 senesinde yazmıştır. Aslen Emir Sultan’ın müritlerinden olan Süleyman Çelebi’nin mevlidinde tasavvufi işaretler de yer almaktadır ve kaynaklara göre bu mevlidde Aşık Paşa’nın Garibname’si ve Mustafa Darir’in Siyer-i Nebi’sinin etkileri hissedilmektedir.

Mevcut bilgiler çerçevesinde mevlidin ilk defa bizzat Süleyman Çelebi ve Sinaneddin Yusuf tarafından bestelenmiş olabileceği söylenmekle birlikte, bir diğer bilgiye göre XVII. yüzyıl bestekârlarından Bursalı Sekban tarafından bestelendiği de ifade edilmektedir. Maalesef günümüze ulaşmayan bu besteler yerine mevlithanlar asırlardır kulaktan kulağa yayılan şekliyle mevlidi okumaya çalışmaktadırlar. Bir mevlit merasiminde “Âşirhanlar, mevlithanlar, tevşihhanlar ve Duahanlar” olmak üzere dört grup yer almaktadır. Mevlit bahirleri ve genelde uygulanan makamlar:

Münacaat veya Tevhid Bahri (saba, çargâh, dügâh veya şevkutarab), Nur Bahri (hicaz), Velâdet Bahri (saba, uşşak, hicaz, ısfahan, suznak, mâhur, nişâburek, segâh, nihâvend), Merhaba Bahri (uşşak, pençgah, segâh), Mîrâc Bahri (hüzzam, suzidil, kürdilihicazkâr, eviç, saba, segâh, hicaz), Münacat Bahri (uşşak).

Geleneksel mevlit merasimlerinde kasidehanların bahirler arasında kaside okuduğu bilinmekle birlikte, son zamanlarda bahirlerin ortasında da kaside okunduğu gözlemlenmektedir. Bu anlamda dikkat edilmesi gereken husus; kasidelerin güftelerinin, içinde okunduğu bahrin konusuyla alakalı olması gerektiğidir.

Salat

Arapça’da dua manasına gelen sala (salat) dinî musikide Hz. Muhammed’e Allah’tan rahmet ve selam temenni eden, belli bestesiyle okunan çeşitli güftelere verilen genel addır. Cami musikisi formları arasında yer alan ve sözleri Arapça olan salalar okundukları yer ve zamana göre sabah salası, cenaze salası, bayram salası, salat-ı ümmiye gibi adlarla anılırlar.

Hz. Peygambere dua etmek müminler üzerinde bir vecibedir. Nitekim bu durum şu ayetlerde ifade edilir: “Allah, nimet ve rahmeti ile melekler de dua ve hizmetleriyle peygambere daima ikram etmektedirler”; “Ey iman edenler, sizler ‘Allahümme salli ala Muhammed, sallallahü aleyhi ve sellem, esselamü aleyke ya eyyühe’n-nebiyyü, essalatü vesselamü aleyke ya rasulallah’ gibi dualarla onun üzerine salavat getirin.” Çeşitli tarikat ve topluluklarda zikre başlamadan evvel de çeşitli güfte ve bestelerde salat okunur. “Salat-ı Kemaliye” de bunlardan biridir.

a- Bayram ve Cuma Salası

Bayram salası aynı zamanda cuma günlerinde de okunur, bu sebeple “bayram ve cuma salası” olarak da adlandırılır. Suphi Ezgi tarafından Hatip Zakirî Hasan Efendi tarafından bestelendiği kaydedilmiş ve Türk musikisi ve Temcit-Na’t-Salat-Durak adlı kitabında notası yayınlanmıştır. Güftesini kimin yazdığı bilinmemektedir. Beş bölümden oluşur:

1- Ya Mevla Allah

2- Leyse’l-‘ıydü limen lebise’l-cedid

3- İnneme’l-‘ıydü limen hafe mine’l-va’id

4- Ve salli ve sellim ala es’adi ve eşrafi nuri cemi’il-enbiyai ve’l-mürselin

5- Ve’l-hamdü lillahi rabbi’l-‘alemin

Camilerde şu şekilde okunur: Müezzinler tarafından hep birlikte “Ya Mevla Allah” dendikten sonra bir müezzin “Leyse’l-‘ıydü” ile başlayan cümleyi okur, ardından hep birlikte “Ya Mevla!...” kısmı okunurdu. “Ve salli ve sellim ala es’adi ve eşrafi nuri cemi’il-enbiyai ve’l-mürselin” ibaresi terennüm edilir ve bunu müezzinlerin “Ve’l-hamdü lillahi rabbi’l-‘alemin” demesi takip ederdi.

b- Cenaze Salası

Cenaze Salası, ölüm haberinin duyurulması maksadıyla minarelerden okunan salat ü selam ile cenazenin kabre götürülüşü esnasında tertip edilen cenaze alayında ve definden sonra okunan sala olmak üzere iki çeşittir. Cenaze olduğunu bildirmek için minarelerden okunan sala cuma salası ile aynı metne dayanır. Cenaze salasının sonuna ölüm hakkındaki bazı ayetlerin eklendiği ve cuma salasından bu şekilde ayırt edildiği de bilinmektedir. Bazı kayıtlar, minarelerde sala vermenin, belli bir vakti olmayan cenaze namazının kılınacağı zamanı haber vermek için okunduğunu, bu adetin ilk olarak Mısır’da Fatımiler zamanında başladığını göstermektedir.

Hüseyni makamındaki bu eserin Mızıkalı Hafız Yaşar (Okur) ve Eyyubi Hafız Ali Rıza’dan (Şengel) derlediği notasını Nazari ve Ameli Türk Musikisi adlı eserinde Dr. Suphi Ezgi neşretmiş ve kaynak göstermeden bestekârının Hatip Zakiri Hasan Efendi olduğunu kaydetmiştir. Halil Can ise bu eserin Itrî’ye ait olduğunu belirtmektedir.

Cenaze namazından sonra teşkil edilen cenaze alayı sırasında okunan sala ise bir nevi zikir şeklinde ve cemaatin de katılımıyla icra edilir. Altı bölümden oluşur:

1- La ilahe illallah

2- Vahdehü la şerike lehü vela nazira leh

3- Muhammedün eminüllahi hakkan ve sıdkan

4- Allahümme salli ala seyyidina Muhammedin ve ‘ala âli Muhammed

5- Ve salli ve sellim ala es’adi ve eşrafi nuri cemi’il-enbiyai ve’l-mürselin

6- Ve’l-hamdü lillahi rabbi’l-‘alemin

Bu sala, mevta musalladan alındıktan sonra kabre götürülene kadar yolda cemaatin önünde yürüyen güzel sesli bir okuyucu tarafından yüksek sesle okunur. Kabristanda mevta kabre defnedilinceye kadar, yine okuyucu tarafından önderlik edilmek suretiyle cemaatin de iştirakiyle okunmaya devam eder. Mevta kabre konduktan sonra artık kapatma ve üstü örtülme işlemi başladığında salat kesilir ve Kur’an-ı Kerim okunmaya başlar. Kur’an-ı Kerim tilaveti, dua ve onu takiben talkın verildikten sonra, tekrar okuyucu ve cemaatin iştirakiyle bu sala okunarak mezarlık terk edilir.

c- Salat-ı Ümmiye

Bazılarının Itrî’ye bazılarının ise Hatip Zakirî Hasan Efendiye atfettikleri bu eserin, Itrî tarafından bestelendiği yaygın görüş olarak kabul edilmiştir. Makamı hakkında da Irak veya segâh şeklinde ihtilaflar bulunsa da toplumda yaygınlaşmış şekli segâh makamındaki şeklidir. Bu salat Suphi Ezgi’nin Nazari ve Ameli Türk Musikisi adlı eserinin üçüncü cildinde semai usulü ile yazılmış şekilde yer almaktadır. Halil Can ise bu eseri 43 zamanlı darbeyn usulüyle ölçmüştür.

Miraciye

Peygamber Efendimizin mirac mucizesi her sene Recep ayının 27. gecesi kutlanmış ve hemen bütün Müslüman milletlerin medeniyetlerine edebiyat, musiki, minyatür, hat ve kitap sanatları bakımından kuvvetle yansımıştır. XVIII. yüzyıla kadar miraç gecelerinde Yazıcı Mehmed’in Muhammediyye’si gibi içerisinde mirac bahsi geçen manzum eserler okunmakla birlikte, bu asırdan itibaren Kutbünnayi Osman Dede’nin hem güftesi hem bestesi kendisine ait olan Miraciye’si okunmaya başlamıştır.

Mehmed Nasuhi Efendi’nin de hazırda bulunduğu bir cemiyette kendisinden miraç geceleri okunmak üzere bir Miraciye yazması rica edilen Osman Dede, Mesnevi tarzında yazdığı Miraciye’sini altı bahir ve bir münacaata ayırmış ve “hane” adını verdiği bu bahirleri ayrı makamlardan bestelemiştir: 1. Hane “segâh”, 2. Hane “müstear”, 3. Hane “dügâh”, 4. Hane “neva”, 5. Hane “saba”, 6. Hane “Hüseyni”, Münacaat hanesi “nişabur” şeklindedir. 4. Hane olan neva bahri XIX. yüzyılın sonlarına doğru unutulmuştur. Haneler arasında okunan beş tevşihin Arapça olan dört tanesinin güftesi Mehmet Nasuhî Efendi’ye aittir. Sözleri Hz. Mevlana’ya ait olan Farsça tek tevşih ise Hüseyni hanesinden önce okunmaktadır. Müstear ve nişabur hanelerinden önce tevşih okunmaz.

Bu beste Osmanlı coğrafyasında çok beğenilmiş ve zamanla miraç geceleri okunmak üzere birçok cami ve dinî müesseselerde vakfiyeler düzenlenmiştir. Üsküdar Doğancılar’da bulunan Mehmet Nasuhi Camii, yine Üsküdar’daki Aziz Mahmud Hüdayi Camii, Kocamustafapaşa’daki Sünbül Efendi Camii ve Bursa Mahkeme Camii bu tür vakfiyelerin bulunduğu yerlerdir. Son yıllara kadar Miraciye, özellikle İstanbul’da Hopçuzade Şakir Efendi (Şakir Çetiner) ve öğrencileri tarafından okunmakla birlikte, bu zatın vefatından sonra bu gelenek de ortadan kalkmıştır. Bununla birlikte TRT Ankara Radyosu şeflerinden üstat Ahmet Hatiboğlu’nun yönetiminde radyo sanatçıları tarafından Miraciye icra edilmiş olup kaset-CD olarak neşredilmiştir.

Miraciye, Miraç Gecesi’nden bir gün önce, Miraç Gecesi ve bir gün sonra olmak üzere 3 gece okunmaktaydı. Bilhassa yukarıda adı geçen camiler olmak üzere, kapatılmadan önce Mevlevihaneler ve değişik tekkelerde okunma âdeti vardı. Miraciye okuma geleneğinde; aşirhan, miraçhan ve tevşihhanlar olmak üzere icrayı gerçekleştiren üç grup vardır. Haneler kürsüden çoğunlukla iki kişi tarafından nöbetleşe ve karşılıklı okunur. Kürsünün altındaki tevşihhanlar da haneler arasındaki tevşihleri okurlar ve aynı zamanda “sallu aleyh”, “minna sala” veya “ıkbel ya mucib” şeklinde hane aralarında bazı mukabelelerde bulunurlardı. Hz. Peygamberin Miraç Gecesi süt tercihinden dolayı, Miraciye esnasında süt ikram etme geleneği mevcuttur.

Tevşih

Tevşih, bir Türk Din Musiki formu olarak “Hz. Peygamber (s.a.s.)’in doğumuna dair methiyeleri terennüm eden, bilhassa mevlit ve miraciye bahirleri arasında okunmak üzere bestelenen eserlerdir.” Sözlükte “süslemek” anlamına gelen tevşih kelimesi dinî musikimizin en sanatlı formlarından birisi olmuştur. Çoğunlukla devr-i kebir, çenber, zincir gibi büyük usullerle ölçülmekle beraber sofyan, düyek vb. usullerle ölçülen tevşihler de bestelenmiştir. Tevşih güfteleri genellikle divan sahibi mutasavvıf şairlerin manzum eserlerinden seçilir. Bilhassa Türkçe olanlar tercih edilmekle beraber Arapça ve Farsça kaleme alınan şiirlerden de bestelenmiş tevşihler bulunmaktadır. Miraciye ve mevlit bahirleri arasında okunmak üzere bestelenen tevşihlerde, okunan bahirle tevşihin konu ve makam itibarıyla da uyum göstermesi gerekmektedir.

Peygamber Efendimizi methetmek için veya miracını anlatmak için yazılan güfteleri bestekârlar âdeta yarışırcasına bestelemişlerdir. Bu sebeple tevşihler dinî musiki repertuvarımızda büyük bir yekün tutarlar. Ayrıca bundan dolayı ilahilerden daha sanatlı eserlerdir. Mesela güftesi Ömer Ruşenî’ye ait olan “Çün doğup tuttu cihan yüzünü hüsnün güneşi” mısraı ile başlayan na’t otuza yakın bestekâr tarafından bestelenmiştir.

Naat

“Naat”, kelime anlamıyla bir kişiyi övmek, methetmek anlamına gelmekle beraber Türk Din Musikisinde Hz. Peygamberi övmek, ondan şefaat dilemek ve onun her hâlükârda güzel olan vasıflarını ifade etmek amacıyla yazılmış manzum eserlerin bestelendiği musiki formuna isim olmuştur. Naatlar Türkçe başta olmak üzere Arapça ve Farsça olarak Hz. Peygamberle ilgili şiirlerin çeşitli makamlardan bestelenmiş halleridir. Naatlar, herhangi bir usulle ölçülmeyen serbest ve genellikle irticali bir şekilde okunmaktadır.

Naatların camilerde cuma ve bayram namazlarından önce okunan Kur’an-ı Kerim’in ardından, tekkelerde ise kelime-i tevhit ile ism-i celal arasında okunma âdeti vardı. Herhangi bir ritim ölçeğine tabi olmayan naatlar, serbest bir şekilde, ağırbaşlı ve sanatlı bir üslup içerisinde icra edilirler. Naat okuyan kişiye “naathan” denilir. En meşhur na’t bestelerinden birisi, edebiyatımızda en çok na’t yazan şair Nazîm’in “Âftâb-ı subh-i mâ evhâ Habîb-i Kibriyâ/ Mâhtâb-ı şâm-ı ev ednâ Habîb-i Kibriyâ” beytiyle başlayan güfteye Niznâm Yusuf Çelebinin yapmış olduğu bestedir. Bu güfte Yusuf Çelebi’den başka birçok bestekâr tarafından bestelenmiştir.

Türk Din Musikisinde Hz. Peygamberden başka din büyükleri adına bestelenen naatlar da vardır. Bunların en meşhuru ise Hz. Mevlana için yazılan ve Buhurizade Mustafa Itri Efendi tarafından bestelenen “Naat-ı Mevlana”dır.

İlahi

Sözlük anlamı itibarıyla “Allah’a ait” anlamına gelen ilahi, edebiyatımızda Allah ve peygamber sevgisi başta olmak üzere dinî ve tasavvufi konuları işleyen manzum örneklerine verilen isimdir. Türk edebiyatında nazım türleri belirginleşmeden önce dinî muhteva taşıyan her türlü şiire ilahi denilirken daha sonra tasavvufi temaları işleyen ve Türk din musikisinin makam ve usulleri ile bestelenerek dinî toplantılarda okunan şiirlere ilahi adı verilmiştir. Bu manzum eserlerin Türk musikisi çerçevesinde besteli hallerine de “ilahi” adı verilmektedir. Bu anlamda ilahi kelimesi, “bestelenmiş dinî tasavvufi şiir” anlamıyla ilk olarak Evliya Çelebi’nin eserinde geçmektedir. İlahiler, din dışı Türk musikisindeki şarkı formuna çok benzerler. İlahileri şarkılardan ayıran en önemli fark, sözleri ve melodi yapısıdır. İlahilerin şarkılardan ayrıldığı önemli noktalardan birisi, ilahilerin şarkılardan farklı olarak büyük usullerle de bestelenmiş olmalarıdır.

İlahiler, cami ve tekke ilahileri olarak ikiye ayrılırlar. Cami ilahileri, camilerde yapılan ibadetler arasında veya dinî cemiyetlerde okunan eserlerdir ve daha ağır icra edilirler. Tekke ilahileri ise genelde daha canlı ve hareketli eserlerdir. İlahiler aynı zamanda tarikatlara göre de farklılık gösterirler. Tarikatların kendi büyüklerini öven ve bu tarikata mahsus ilahileri vardır.

Türk Din Musikisini ve formlarını belirleyen ana unsur hicri takvim, dolayısıyla hicri aylardır. Bilhassa bu aylar içerisinde vuku bulan dinî olaylar, önemli tarihler, bayramlar ve mübarek geceler dinî musikimizi şekillendirmiştir. Aynı şekilde ilahiler de konusu itibarıyla herhangi bir hicri aya nispet edilmiştir. Mesela Hz. Peygamberin doğumu, özellikleri ve vasıflarını öven ilahiler “Rebiülevvel İlahileri” olarak bilinmiş ve bu aylarda bu ilahilerin okunması âdet haline gelmiştir. Muharrem ayında Kerbela olayıyla ilgili eserler okunurken, Recep ayında -içerisinde Miraç Gecesi olması sebebiyle- miraç ile ilgili ilahiler okunurdu. Ramazan ayının ilk on beş gününde “hoş geldin, merhaba ya şehr-i Ramazan” ilahileri okunurken on beşinden sonra ise “elveda ya şehr-i sultan” ilahilerinin okunması gelenek haline gelmiştir. Cemaziyelevvel ve cemaziyelahir ayları tövbe ve istiğfar zamanı olarak kabul edildiğinden, güftelerinde bu konuların işlendiği ilahileri okumak tercih edilmiştir. Şevval, zilkade ve zilhicce aylarında ise hac farizasının kudsiyyeti ve mukaddes yerlerin özlemini terennüm eden ilahiler okunur.

Bununla birlikte ilahiler bir Müslümanın doğumundan ölümüne kadar yaşadığı her türlü olay ve ortamda kendine yer bulmuştur. Doğum, ölüm, sünnet, düğün, asker uğurlama, anma vb cemiyetlerde ilahiler icra edilmektedir.

Muhammediye

Yazıcıoğlu Mehmed (Muhammed) Arapça kaleme aldığı “Megâribü’z-zamân li-gurûbi’l-eşyâ‘ fi’l-‘ayn ve’l-‘ıyân” adlı eserinin Hz. Peygamber ve ashabıyla ilgili kısımlarını Türkçe olarak yeniden yazmış ve eserine Kitabü Muhammediyye fî na‘ti seyyidi’l-âlemîn habîbillâhi’l-a’zam Ebi’l-Kâsım Muhammedeni’l-Mustafâ adını vermiştir. Müellif Rasul-i Ekrem’in diliyle aktardığı, “yenile mevlidim çıksın cihana/ Eğerçi söylenir dehren-fe-dehrâ” beytiyle, na’t diye nitelendirdiği eserinin aynı zamanda mevlit özelliği taşıdığına işaret etmektedir.

Eser tamamen Resulullah’ın verdiği ilham ve âdeta tedris ile yazılmış olup bunu şu beyitler de teyit etmektedir; “Sana ol vermiş idi bu kitâbı/ Pes ilt ona geri işbu kitâbı/ O cümle kâinâtın âfitâbı/ Çün emretti bana düzdüm bu kitabı.”

Mevlidden sonra en çok şöhret kazanan eser, Yazıcıoğlu Mehmed’in Muhammediyye’sidir. Muhtelif zamanlarda muhtelif kişiler tarafından bestelenen bu eserin XV. yüzyılda bestelenmiş olması muhtemeldir. XVII. yüzyıldan itibaren bazı sanatkârların “muhammediyyehan” diye isimlendirilmeleri eserin mevlit gibi irticalen ve beste ile okunduğunu göstermektedir. Tamamıyla şer’î bir mahiyet arz eden bu eser halk arasında da aydın zümre arasında da büyük bir takdirle karşılanmıştır. Muhammediyye’nin halk üzerinde en etkili kısmı “Vefat-ı Muhammed” bahsidir. Muhammediyyehan olarak şöhret bulan isimlerin başında XVII. yüzyılda yaşayan Akbaba imamı Mehmed Zaifî ve İstanbul Hafız Şuhudî Mehmet Efendi gelir.

Kaside

Kasideler, genellikle birini övmek ve yermek amacıyla yazılan şiirler, daha çok din ve devlet büyüklerini övmek amacıyla yazılan divan edebiyatı şiirleridir. Allah’ın varlığını ve birliğini anlatan kasidelere “Tevhid”, Allah’a yalvarmak için yazılan kasidelere “Münacaat”, Hz. Muhammed (s.a.s.)’i ve din büyüklerini anlatmak için yazılan kasidelere ise “Naat” adı verilmektedir. Aruz vezniyle ölçülen kaside formunda en meşhur şair Nef’i’dir.

Türk Din Musikisinde ise Cenab-ı Allah’a, Hz. Peygambere ve din büyüklerine yapılan medhiyeler, onlara gösterilmesi gereken saygıdan ve tasavvufi konulardan bahseden şiirlerin bir kişi tarafından bir makam veya makamlar çerçevesinde serbest bir şekilde irticalen okunan şeklidir. Gerek cami gerekse tekkelerde en çok tercih edilen kasideler, Hz. Peygamberi konu alan kasidelerdir.

Şuğl

“Şuğl” sözlükte “işler, uğraşlar” manalarına gelmekle birlikte Türk Din Musikisinde Türk musikisi makam ve usulleriyle bestelenmiş Arapça güfteli ilahilere verilen isim olmuştur. Tevşihler kadar sanatlı olmaktan uzak, Arapça güfteli ve aynı zamanda güfteleri kolaylıkla anlaşılabilen canlı (hareketli ve kıvrak) eserlerdir. Tekkelerde genellikle zikir esnasında Türkçe ilahiler okunurken oluşan monoton havayı değiştirmek için arada bir şuğl söylenirdi. Şuğllerin sözlerinin Arapça olması, dervişlerin Hz. Peygamber iklimine daha fazla yaklaşmalarına vesile oluyordu. Şunu önemle belirtmek gerekir ki birçok şuğlün sözleri Hz. Peygamberle ilgilidir.

Tarikat Ayinleri

Hiç ayrım gözetmeksizin bütün tarikat ayinleri Hz. Peygambere “salat ü selam”la başlar. Zira onlar için yaratılmışların en şereflisi olan Hz. Muhammed kendi canlarından daha değerlidir. Tarikat ayinlerinin ortak amacı Hz. Muhammed’e ulaşmak ve buradan Allah’a kavuşmaktır.

Her tarikatin benimsediği zikre (kuudî, kıyâmî, devrânî) göre musikisi de buna uygun bir üslup ve tavırdadır. Ayrıca her tarikatin tasavvufi düşüncesi ayinine de yansımıştır. Aslında tekkelerdeki musiki işlevseldir. Asıl amaç Allah’ı ve Hz. Peygamberi anmaktır. Musiki bu zikirleri süslemek ve yürütmek amacı ile kullanılmaktadır.

Osmanlı Geleneğinde
Dinî Musiki Üstüne
Birkaç Not

Dr. Bülent Aksoy

İslam ilahiyatında musikinin yeri sorunu geniş kapsamlı incelemeler gerektiren bir konudur. İslam dininde musikinin yerini bir iki makaleyle özetlemek mümkün değil. Klasik kaynaklardaki görüşler çelişiktir. Geleneklerde, musiki icra etme ve dinlemenin dince caiz olup olmadığı konusunda tereddütler vardır.

Osmanlı musikisinin üç kurumu vardır: saray, tekkeler, musiki meclisleri. Saray, resmî kurumdur. Musiki meclisleri Osmanlı dünyasının seçkinlerine özgü bir ortamdı. Tekkeler ise, halkın çok geniş bir kesimi üzerinde etkili olan çok büyük bir kurumdu.

Nasıl kazanmışlardı tekke çevreleri bu gücü? Tekkeler sadece şehre, yani payitaht İstanbul’a değil, imparatorluğun üç kıtasına yayılmıştı. İmparatorluk sınırları şehirlerin pek çoğunda tekkeler vardı. Belli başlı şehirlerin, hatta kasabaların her birinde en az beş altı tekke bulunabiliyordu. Prof. Dr. Süheyl Ünver, on altıncı yüzyıldan tekkelerin kapatıldığı 1925 yılına kadar 100 şehir ve kasabada Mevlevihane kurulmuş olduğunu tespit etmiştir. (Bkz. Süheyl Ünver, “Osmanlı İmparatorluğu Mevlevîhaneleri ve Son Şeyhleri”, Mevlâna Güldestesi, Konya Turizm Derneği Yayınları, Konya 1964) Ünver’in listesinde bulunmayan Atina, Limni, Sofya ve daha başka şehirlerdeki Mevlevihanelerle bu sayı daha da artar. Mevlevihanelere, ayin ve zikirleri musiki eşliğinde düzenleyen öteki tarikatleri ekleyelim, sayıları başlı başına bir araştırma konusu olabilecek bir sayı ortaya çıkar. Sonuç olarak, Osmanlı musikisinin yayılması ve kuşaktan kuşağa aktarılmasında tarihî bir rol oynamışlardır.

Hemen hemen bütün tekkeler ayin ve zikirlerinde musiki kullanmışlardır. Dinî musikiyi yaratanlar doğrudan doğruya tekkelerin çevresindeki musikişinaslardır. Zamanla dinî musikinin dağarı genişlemiş, tekke ve cami üslupları ortaya çıkmıştır. Bugün “cami musikisi” diye anılan musiki de tekkelerin eseridir. Osmanlı musikisinin ayırt edici yönlerinden biri de geniş bir dinî musiki dağarı olmasıdır. Şunu da söylemekte tereddüt etmem: İslam dünyasındaki hiçbir ülkede Osmanlı dinî musikisiyle kıyaslanabilecek zenginlikte bir dinî dağar yoktur.

Tekkeler, musikişinasların buluşma yerleriydi. Şehrin musiki adamları musiki dinlemek için tekkelere gelir, görüş alışverişinde bulunurlardı. Tekkelere bir şeyler öğrenmek isteyen genç musikiciler de uğrarlar, kendilerini üstatlara tanıtma imkânı bulurlardı. Gayrimüslim cemaatlerin musikicileri bile tekkelere gidip ayinleri dinlerlerdi. Tekkelere hiç uğramamış bir Osmanlı musikicisinin olduğu tasavvur bile edilemez. Osmanlı musikicilerinin büyük bir çoğunluğunun saraydan değil, tekkelerden yetiştiğini belirtmek gerekir.

On sekizinci yüzyılın sonları ile on dokuzuncu yüzyılın başlarında İstanbul ve İzmir’de yaşayan, vatandaşımız Antoine Murat’ın şu satırları tekkelerin rolü konusunda birinci elden bir gözlem niteliğindedir:

Mukabele günlerinde musikiseverler ile musikiciler Mevlevihanelere gelirlerdi. Bu günler bir çeşit musiki toplantısına dönüşürdü. Yeni besteler eleştirel bir gözle ele alınır, bestecisine ya övgüler düzülür ya da bestesi hatalı ise o beste eleştirilir, bestecisine öğüt verilirdi. O arada eski peşrevler çalınır, üzerinde yeniden tartışılır, sonunda aynı görüş üzerinde birleşilmeye çalışılırdı. Bu konserler bir çeşit yarışmaydı (...) Mevlevihaneler hem bir dinî merkez, hem de bir musiki derneği gibiydi. Zaten hiçbir musikici Mevlevihanelere devam etmeden, oraya gelen musikicilerle tanışmadan, onlar tarafından sıkı bir şekilde imtihan edilmeden adını duyuramazdı. (Antoine Murat-Ritter von Adelburg, “Einiges über die Musik der Orientalen, insonderheit über das dominirende persisch-türkische Tonsystem”, Aesthetische Rundschau, no. 10, s. 74)

Demek ki, Osmanlı geleneğinde dinî musiki ile din dışı musiki birbirinden kesin biçimde ayrılmazdı. Hemen hemen bütün İstanbul tekkelerinin ayin ve zikirleri musiki eşliğinde yürütülürdü. Basit anlamda zikri aşıp musikiyi bir zikir olarak işleyen Mevlevilerde ise, musiki bir bütün olarak görülürdü. Şöyle söylenmeli: Mevleviler musikinin kendisini ibadet saydıkları için, musikiyi dinî-din dışı diye ikiye ayırmazlardı. İşte bu Mevlevi görüşünün Osmanlı musiki dünyasına hâkim olduğunu söylemeliyiz. Bazı olguların altını çizelim burada... Musiki bilgileri öğrenmeye başlayan gençler her iki musikiyi birlikte öğrenirlerdi. Osmanlı musikisinin ilk döneminin örneklerini veren Ali Ufkî’nin hazırladığı Mecmua-i Saz ü Söz derlemesinde dinî musiki ile din dışı musikisinin örnekleri bir arada toplanmıştır. Bestekârların ürünlerine bakalım; her iki musikinin de bestecileri ile icracılarının çoğu aynı kimselerdi. Sadece dinî eserler verenler çok çok azdır; bunu da bugünkü bilgilerimize göre söylüyorum, onlar da muhtemelen zamanımıza ulaşmamış bile olsa din dışı eserler bestelemiş olabilirler. Birkaç örnek verelim. Osmanlı musiki geleneğinin kurucularından biri olan, on yedinci yüzyıl bestekârı Hafız Post, hem dinî, hem din dışı eserler bestelemiştir. Dinî musikide en çok eser veren, gene aynı yüzyılın bestekârlarından Ali Şir ü Gani de din dışı eserler vermiştir. Dinî musikinin kurucularından Itrî ile büyük bestekâr Dede Efendi musikiye dinî musiki ile başlamışlardı; her ikisi de Mevleviydi. On dokuzuncu yüzyılın değerli bestekârlarından Haşim Bey hem Mevlevi, hem Bektaşiydi. Musiki konularında kitap yazmış hemen hemen bütün musikicilerin tekke mensubuydu.

Hanendeler, hafızlık geleneği içinde yetişirler, yani Kur’an’ı hıfz ederek musikiye başlarlardı. Bunların da önemli bir bölümü hem müezzin, hatip, mevlithan; hem de fasıl hanendesiydi. Yakın bir geçmişe gelirsek, Hafız Osman, Hafız Sami, Hafız Sadettin Kaynak, Hafız Kemal, Hafız Yaşar, Hafız Burhan, Kani Karaca gibi dinî musiki icracılarının din dışı musikiyle de faal bir biçimde uğraştıklarını biliyoruz.

1925’te tekkelerin kapatılmasıyla, musikinin bu iki kolu arasındaki yakın bağ koptu. Dinî musiki ile din dışı musiki ilk kez birbirinden ayrıldı. Bu yüzden, yeni yetişen musikiciler ister istemez bu yeni musiki dünyasının içine doğdular. Dinî eserleri doğrudan doğruya kendi gayreti ile öğrenen birkaç müstesna icracı bir kenara bırakılırsa, her iki musikiyi de bilenleri göremeyiz. Bu dönemde; dinî musikiyi bilen ve öğretmeye çalışanlar ise yetişme çağlarını daha önce tamamlamış kimselerdi. 1961’de ölen Sadettin Kaynak ile 1980’de ölen Sadettin Heper bu geleneğin son temsilcileridir. Onlardan sonra, 2004’te ölen, bir tek Kani Karaca vardır eski geleneği yaşatan.

1952 yılında, Konya’da düzenlenen Mevlana’yı anma haftasında bir ayin-i şerif okunmasıyla dinî musiki ilk defa halk önünde icra edildi. Camilerde okunan mevlitlerin radyolardan yayımlanması da birkaç yıl sonra başlamıştır. Daha önce radyolarda dinî musiki yayınlarına izin verilmiyordu. (İstanbul radyosunun bazı programlarında Mevlevi ayinlerinden bölümler, tevşihler, ilahiler saz eseri gibi, sözsüz olarak, peşrev ve saz semaileri arasına sıkıştırılıyordu. Neyzen Süleyman Erguner (1902-1953) yönetimindeki “Neylerle Saz Eserleri” programları bunlardan ilk akla gelenidir. Bu takımın bir programında Itrî’nin segâh ayin-i şerifinden alınmış bir parçanın çalınması üzerine, İstanbul valiliğinin durumu fark edip radyo yönetimini telefonla arayıp uyardığı ve yasağı hatırlattığı yolunda gözlemler ve anılar vardır.) 1950’li yıllarda Münir Nurettin Selçuk yönetimindeki İstanbul Belediye Konservatuvarı İcra Heyeti de Mevlana haftaları ile Ramazan ayında verdiği konserlerde dinî musikiye zaman zaman yer verdi. 1976’da kurulan İstanbul Devlet Korosu da bu geleneği günümüze kadar sürdürdü, her Mevlana haftasında bir ayin-i şerif seslendirdi. 1980’den sonra dinî musikinin, ayinden ilahiye kadar pek çok örneği konserlerde halka sunuldu. Sadece dinî eserlerin icra edildiği konserler bile verildi. Bu arada İstanbul ve Ankara radyoları ile devlet televizyonunda “tasavvuf musikisi” koroları kuruldu.

“Tasavvuf musikisi”, işte bu yeni dönemin yeni terimidir. Alışılmış, yerleşik terim “tekke” musikisidir (yahut doğrudan doğruya “dinî musiki”). Örneğin, dinî musiki hakkında en geniş kapsamlı eseri yazmış olan Sadettin Nüzhet Ergun “tekke musikisi” terimini kullanmıştır. (Bkz. Sadettin Nüzhet Ergun, Türk musikisi Antolojisi, II. cilt, Rıza Köşkün Matbaası, Istanbul 1943, s. 403)

Dinî musiki artık yaygın bir konser ve radyo-televizyon musikisi olmuştu böylece. Dinî musiki konserlerinin iyice artması birbirine bağlı, çelişik gibi görünebilecek iki şeyi açığa çıkardı. Birincisi, başta Mevlevi ayinleri olmak üzere dinî beste şekillerindeki eserlerin ayin ve zikir amaçları dışında, doğrudan doğruya birer musiki eseri olarak seslendirilmesi o eserlerin taşıdığı musiki değerlerinin, sanat değerlerinin geçmişte olduğundan çok daha iyi fark edilmesini sağladı. Oysa aynı eserlerin geçmişte, kendi dinî ortamı ve tarihî zemininde, ayin, zikir ve ibadet işlevlerini yerine getirmek amacıyla okunması dinî musikinin sanat değerinden çok, işlevsel yönünü öne çıkarıyordu. Dinî musiki konserlerinin gösterdiği ikinci şey, aynı olgunun ters yüzüdür: Dinî musiki asıl işlevinden soyutlanınca ruhani anlamından uzaklaşıyor, ruhani amacından yoksun kalınca da ister istemez etkisinden çok şey kaybediyordu.

Geçmişte bir Mevlevi ayini yahut bir naat, durak, tevşih besteleyen musikişinasların amacı belliydi. Bestelenen yeni ayin-i şerif için Mevlevihanede mukabele düzenlenecek, tevşihler, ilahiler dinî törenlerdeki işlevlerine uygun olarak okunacaktı. Oysa bugün bu tür eserlerin hedef kitlesi yok. Buna karşılık, bu beste şekillerinde eser besteleyen pek çok bestekâr var. Yirminci yüzyılda, tekkelerin kapatılmasından sonra bestelenen (dolayısıyla “mukabelesiz” kalan) Mevlevi ayinlerinin sayısı Osmanlı döneminde bestelenen ayinlerinin toplamını geçmiştir. Bu tür eserlerin niçin bestelendiği, incelenmesi gereken önemli bir konudur bugün. Sadece musiki yönünden değil, sosyoloji yönünden de önemlidir bu. Mevlevi sema törenlerinin bir sahne gösterisine dönüştürülmesinin (gösteri bitince de alkışlanmasının) bugünün dünyasında ne ifade ettiği, apayrı bir incelemeyi hak eden bir konu.

Ama günümüzde dinî musiki ile uğraşanlara düşen bir görev var. Bana kalırsa, dinî musiki ile uğraşanların asıl gayreti, Osmanlı dönemi dinî musiki dağarının tamamını ortaya çıkarmak ve icra etmek yönünde olmalıdır. Hiç okunmamış Mevlevi ayinleri, naatler, duraklar, tevşihler, nefesler vardır. Musiki araştırmacılarına da düşen bir görev olmalı: dinî musikinin şimdiye kadar incelenmemiş yahut iyi incelenmemiş yönlerine eğilmek...

Camiden Yükselen Musiki
- İz Bırakanlar ve Hatıralar -

Kamil Büyüker

Musikimizin Özü

Türk musikimiz ilhamını ve membaını bizzat dinden yani dinî musikiden alır. Kâinatta dönüp dolaşan bütün lahuti sesler bir ilahî nefhanın yansımasıdır. Doğumda ezanla başlayan kulaklara seslenen o ahenkli musiki, hayat boyu pek çok durakta cami ve cami dışında karşımıza çıkar. Nihayetinde mezarda, yine ilahî bir kelam ile nihayet bulan ömrümüzde musiki, vazgeçilmez bir yere sahiptir. Peygamberimiz (s.a.s.)’in “Kur’an’ı güzel sesle süsleyiniz” ya da tam tersi bir ifade ile “Sesinizi Kur’an ile güzelleştirin” hadisinin ışığında musiki, inancın ifadesi ve Hakk’a teslimiyetin bir aracı olarak Müslümanlar arasında ayrı bir önem kazanmıştır. Peki, dün dinî musiki hangi mevkideydi, bugün hangi noktada ve ne hâlde?

Tarihin belli dönemlerinde din ve dinin güzelliklerini yansıtan kurumlar olarak cami ve tekkelerde farklı usul, form ve çeşitlilikteki musiki icrası zirveye ulaşmıştır. Pek çok meclis, mekân bu duruma şahitlik etmiştir. Buralardan çok önemli isimler yetişmiş ve halen yetişmektedir. Osmanlı döneminde, tanınmış hanendelerin çoğunun hafız, müezzin, imam, hatip ve mevlithan olmaları, din dışı musikinin dini musiki ile bağlantılı olması ve kaynağını ondan alması tezini daha da kuvvetlendirmektedir. Hafız Yaşar, Beşiktaşlı Hafız Rıza, Hafız Osman, Hafız Sami, Valide Camii Başmüezzini Hafız Cemal, Hafız Mecid, Hafız Sadettin Kaynak, Hafız Kemal, Hafız Yaşar, Hafız Burhan gibi büyük hafızlar Kur’an okumanın yanı sıra fasıllarda hanendelik etmişler, şarkılar, gazeller söyleyerek din dışı musikileri de icra etmişlerdir. Son dönem yaşamış ya da halen yaşayan isimler arasında sayacağımız Hafız Ali Üsküdarlı, Hafız Zeki Altun, Hafız Bekir Sıtkı Sezgin, Hafız Kani Karaca, Esat Gerede, Hüseyin Sebilci, Hafız H. İbrahim Çanakkaleli, Hafız Amir Ateş, Aziz Bahriyeli, Fevzi Mısır, Emin Işık, İsmail Coşar gibi önemli simalar ile dinî musiki geleneğimiz devam ettirilmektedirler. Bu isimlerin tarih sahnesinde pek çok mecliste Kur’an, mevlit, kaside ve gazeller okuduklarını, pek çok önemli ana şahitlik ettiklerini biliyoruz.

Hafız Yaşar’ın Kaleminden 1932 Ramazan’ından Bir Sahne

1932 yılı Ramazan ayının 26. gecesi okunan mevlidi, Hafız Yaşar şu ifadelerle nakleder:

“Akşam namazından sonra kapılar kapatıldı. İçerde ve dış avluda benzerine az rastlanılan bir kalabalık vardı. Ancak polisin yardımıyla müezzin mahfiline kadar gidebildik. Teravih namazını Hacı Faik Efendi kıldırdı. Namaz sırasında ilahi ve ayin-i şerif okundu. Hoparlörler caminin her tarafına konulmuştu. Bu dinî merasim Türkiye’den ilk defa radyo ile bütün dünyaya yayılıyordu. Sıra mevlide geldi. Yirmi hafız iştirakiyle okunan mevlit pek muhteşem ve ulvi oldu. Perde perde yükselen bu ilahî nağmeler Ayasofya Camii’nin cidarlarından Türkiye sathına ve bütün dünyaya yayılıyordu. Cemaat sanki büyülenmiş, hoş olmuştu. Hele muazzam cemaatin de iştirak ettiği o tevhit sadaları, insana havalanacakmış gibi bir hafiflik hissi veriyordu, bu ulvi ve ilahî nağmeleri Atatürk de radyosu başında dinliyordu. Ertesi akşam huzuruna çağıran Atatürk bana şunları söyledi:

“Dinî merasimi radyodan takip ettim. Çok memnun ve mütehassıs oldum. Arkadaşlarınız hafız beyleri yarın akşam saraya iftara davet ediyorum. Kendilerini haberdar ediniz.

Atamın bu paha biçilmez iltifatları hayatımın en büyük manevi servetidir. Ertesi akşam hafızlar saraya geldi. Üst katta muazzam ve mükellef bir iftar sofrası hazırlanmıştı. Atatürk de sofrada bizimle beraber iftar etmek lütfunda bulundular. İftardan sonra hafızlara ayrı ayrı Kur’an okuttular. Hepsi teker teker iltifatlarına mazhar oldular. Huzurlarından ayrılırken hafızları Seryaver Bey’in odasına götürmekliğimi emrettiler. Orada hafızlara iki yüzer lira ihsanda bulunuldu. Sonra yine Atatürk’ün emri ile hafızlar otomobillerle evlerine kadar götürüldüler.”

Yine Vasfi Rıza Zobu hatıralarında Atatürk’ten bahisle anlatıyor: “…Kur’an’a da çok hürmeti vardı. Yanında üç hafız vardı: Hafız Yaşar, Hafız Hüseyin, Hafız Mehmet. Ben o hafızları, onun yanında Çankaya’da tanıdım. Saygıyla dinlerdi. “

Musikide Dünyaca Şöhret Bulmuş Bir İmam:
Hafız Saadettin Kaynak

Sultanahmet Camii İmam-Hatibi Hafız Saadettin Kaynak da bir döneme damgasını vurmuş önemli bir bestekâr ve sanatçımızdır. Hafız Sami onun için: “Kur’an okuma işinde birincilerden sayılır. O tatlı, o yumuşak ve zengin sesi, her şeyden ziyade Kur’an okumak için yaratılmıştır. O ibrişim sada, o güzel eda ne Kur’an’ı sıkar, ne kulakları tıkar ne de ruhları boğar.” diye yazar. Hafız Saadettin cüppe ve sarığını çıkartır Darüttalim-i musiki heyetiyle Berlin’de konser verir. Pathe firmasının düzenlediği konser için Kemani Sadi Bey, Kemençeci Aleko ve Udi Yorgo Bacanos’la 1930 yılı Ocak ayında Paris’tedir. Sultaniyegâh, hüzzam, kürdili hicazkâr fasıllarını, “Salle des Fetes du Petit Journal” salonunda Eftalya Hanımla birlikte söyleyecektir. Aynı yıllarda onlarca taş plaklara kendi eserlerini okumuş ve yine Atatürk’ün isteğiyle üst düzey askeri yöneticilere ilahiyat konferansları vermiştir.

“Kaniciğim Nerede Okumuştuk?”

Yakın tarihlerde kaybettiğimiz Kani Karaca (1930-29 Mayıs 2004) musiki çevrelerinin çoğunlukla ittifak ettiği kanaate göre İstanbul’un son elli yılda tanıdığı en seçkin hafız ve mevlithanlardan biridir. Doğuştan okuyuş yeteneği gerektiren hafızlık ve mevlithanlık ile besteli eserlerdeki icracılığı onun okuyuculuğunun iki yönüdür. Mevlit, kaside, ezan gibi yazılı bestesi olmayan, ancak doğaçlama ezgilerle okunan dinî musiki şekillerinden başka, Kur’an okumakta da büyük bir sanat başarısı göstermiştir.

Tanıyanlar Kani Karaca’yı gözleri görmeyen ama gönlü açık bir şahsiyet olarak anlatıyor. Hoş sohbeti, renkli kişiliğiyle dost meclislerine neşe katardı. En büyük özelliklerinden biri de taklit kabiliyeti idi. Bir gün hocası Üsküdarlı Ali Efendi’yi taklitle bir aşr-ı şerif okuyup teybe kaydetmiş. Ali Efendi bu kaydı dinlediğinde kendisi okudu sanıp “Kaniciğim biz bunu nerede okumuştuk?” diye sormuş.

Ali Ulvi Kurucu merhum ise “Hafız Kani’yi Dinlerken” isimli şiiri de Kani Karaca isminin önemini çok güzel ifade ediyor.

Bu nurdan ses, gerilmiş ufka, bazen bir gümüş tüldür,

Ve bazen, ah ü feryad eyleyen bir dertli bülbüldür!

Yakar ateşli feryadiyle, dem tuttukça eflaki,

Mezamiriyle coşmuş, Hazret-i Davud okur sanki!

Üç Buçuk Yaşlarında İken Hafız, Musikişinas:
Bekir Sıtkı Sezgin

Bekir Sıtkı Sezgin (1936-10 Eylül 1996) musiki ve dinî kültürü yüksek bir aileye mensuptur. Sesi çok güzel olan babası Hafız Hüseyin Efendi, Hafız Hasan Akkuş, Fatih Camii imamı Ahmed Rasim Efendi (Filibeli Arap Hafız), Hafız Ahmed Efendi, Hafız Sadettin Efendilerden musiki dersleri alarak müziğe başlamıştır. 1946-1948 yılları arasında İzmir’deki teyzesinin yanına gittiği zamanlarda Hisar Camii’nde Bestekâr İmam-Hatip Rakım Elkutlu ile tanışır ve onun eserlerini kendisinden öğrenir. Çok küçük denecek yaşlarda, henüz 3-4 yaşlarında iken sokakta babası ile dolaşırken babasını evlerinin yakınında bulunan kahveye sürükler, gramofonun yanına oturur ve saatlerce plak dinlerdi. Üç buçuk yaşında hıfza başlayan Bekir Sıtkı Sezgin hıfzı beş yaşında tamamladı. Ortaokulun son sınıflarına kadar özel musiki eğitimi aldı ve dinî musikimizin her formuna ait eserler meşk etti, az çok bilgi sahibi oldu. Bu dersler babası tarafından yeterli bulunmadı ve mevlithan Hafız Mecid Sesigür, Laleli Camii Başmüezzini Hafız Numan, Nuruosmaniye Camii İmamı Hafız Hasan Efendi’den na’t, mevlit, ezan, talim, mahrec-i huruf dersleri aldırttı ve ardından “Bu zamana kadar musikiyi sana pratik olarak öğrettik. Şimdi ilmi yönden öğrenim görmenin zamanı gelmiştir. Hadi bakalım! Konservatuvar imtihanına gir, muhakkak en iyi derece ile kazanacaksın” diyen babasının sözleri onun sınava girmesini ve başarılı olarak kazanmasını sağlamıştır. Konservatuvar süresince öğrendiği eserlerin çoğunu dinî eserler oluşturuyordu. 1959 yılından sonra İzmir’de Zakirbaşı İlhami, Manisalı Hafız Ahmed, Mübaşir Kemal, Hafız İsmail Efendi’den bilmediği klasik eserleri, tevşih, durak, tavır ve üslup öğrenen büyük üstat, bütün bu titiz derslerin ve uğraşların sonucunda usta bir ses icracısı olarak kendisine üstün bir zemin hazırladı.

Kur’an Tilavetinde Önemli Bir Marka: “Üsküdar Ağzı”

2008 yılında aramızdan ayrılan, Üsküdar âşığı merhum Prof. Dr. Ahmet Yüksel Özemre (1935-2008) Kur’an tilavetinde Üsküdar ağzını özellikle babasından ve kendinin de öğrendiği şekliyle şöyle izah ediyor: Kur’an tilavetinde Üsküdar ağzına sahip hafızlara; 1) Musikiye fevkalâde hâkim olacak şekilde bir eğitim verilir, 2) Hangi surenin genellikle hangi makamda okunacağı ve hatta 3) Bir sure içindeki belirli ayetler okunurken hangi makama geçiş yapılacağı dahi öğretilirmiş. Nazif Hoca’dan sonra bu işin eğitimiyle Hafız Ali Üsküdarlı meşgul olmuştur. Bu zatın yetiştirmiş olduğu hafızlar arasında bildiklerim: Merhum Kani Karaca ile İlhan Tok ve Emin Işık’tır.

Tanıdığım, Üsküdar ağzına sahip diğer zevat: 1) Arkasında Nakkaştepe Camii’nde teravih ve yatsı namazları kıldığım, babamdan daha yaşlı, Osmanlı Hanedanı’nın son müezzinbaşısı ve Dümbüllü İsmail Efendi’nin (1897-1973) amcası olan Hafız Muhiddin Tanık Efendi (1878-1952), 2) Üsküdar Emetullah Gülnuş Valide Sultan Camii imam ve hatibi hezarfen Necmeddin Okyay Hoca (1883-1976), 3) Üsküdar Mihrimah Sultan Camii (İskele Camii) imamı Hafız Nafiz Uncu Hoca’dır (1886-1958). Hezarfen Necmettin Okyay Hoca Kur’an tilavetinde Üsküdar ağzı eğitimi almamış olmasına rağmen bu ağzı edalı bir şekilde gayet iyi taklit ederdi.

Âdeta bir yaylı tamburun müzikalitesine sahip olan sesini pek beğendiği Kani Karaca için babam, Hafız Ali Üsküdarlı’nın “Bu çocuk önüme gelen en müstaid talebeydi; ama ona bildiklerimin ancak yüzde onunu öğretmiştim ki kayınpederi onu hemen piyasaya sürdü. Yazık oldu!” demiş olduğunu anlatırdı.

Musiki, Âlemdeki Süsün
Bir Parçasıdır.

Prof. Dr. Süleyman Uludağ

Dinde musikinin yeri, musikide dinin yeri nedir?

Kulağa hoş gelen, insanda estetik bir his meydana getiren ölçülü ve ahenkli bütün sesler musiki kapsamına girer. Bu nitelikte olması şartıyla bir düdüğün sesinden tutun da bir neyin sesine varıncaya kadar bütün sesler musikidir. Bir musiki aleti olmadan insanların terennümleri, çıkardıkları hoş sesler ve nağmeler de musikidir. Hatta bülbül sesi bile tabiatta mevcut bir musikidir.

Yüce Allah insana beş duyu vermiştir: Göz güzel şekil ve renklerden, burun hoş kokulardan, dil lezzetli yiyecek ve içeceklerden, deri latif ve yumuşak şeylerden haz alır. Helal ve mübah olmaları şartıyla bu hazların hepsi Yüce Allah’ın lütfu ve nimetleridir. O bunları insanlar için yaratmıştır. Karşılığında şükür istemektedir. Söz konusu haz ve zevklerin daha mükemmel ve daha nitelikli olanlarını ahirette vereceğini de vaat etmiştir. Allah Teala’nın hitabını ve kelamını veya okunan güzel bir şiiri veya yapılan güzel bir konuşmayı (vaaz, nasihat, hutbe) dinlemek de kulağın haz aldığı bir nimettir. Meşru ve mübah musiki ise kulağın zevk aldığı önemli nimetlerden biridir. Tabii ve insani bir şey olduğu için de musiki bütün toplumlar için gereklidir, faydalıdır ve vazgeçilmezdir. Fakat bireylerin bu sanata ihtiyaç duymaları farklılık gösterir. Bazıları için musiki çok gerekli olabilir. Bazıları ise buna fazla ihtiyaç duymayabilir. Musikiye ilgi duymayan kişiler de bulunabilir. Bu bir yetenek ve mizaç meselesidir. Genellikle ihtiyaçlar üç çeşittir: Zorunlu ihtiyaçlar, alışılagelen genel ihtiyaçlar, süs ve güzellik türü ihtiyaçlar. Güzel sanatlar ve musiki bunlardan üçüncüsüne girer. Toplum için doğal ve zorunlu olsa da fertler için öyle değildir.

Yüce Allah âlemi, dünyayı, canlı ve cansız varlıkları yaratırken bunları mükemmel şekilde yaratmış, ziynet ve süs tarafını da ihmal etmemiştir. Hak Teala, dünya semasını yıldızlarla süslediğini (Saffat, 6; Fussılet, 12; Mülk, 5) haber veriyor. Hatta müminlerin kalbindeki imanı bile süslemiştir (Hucurat, 7). Gökkuşağındaki renkler de bu süsün bir ifadesidir. Bu anlamda musiki de sesle ilgili bir ziynet ve süstür, bu özelliği itibarıyla âlemdeki süsün bir parçasıdır.

Allah Teala, yerlerin ve göklerin yaratıcısı olduğunu haber verdikten sonra; “O, yaratmada dilediği ziyadeliği yapar, şüphesiz Allah her şeye gücü yetendir.” (Fatır, 1) buyuruyor. Buradaki “ziyade” ifadesini ziynet ve süs diye yorumlayan âlimler vardır. Yani Allah Teala yarattığı varlıkları bezer, süsler, musiki de sesin ziyneti ve süsüdür. Bu özelliği ile de Hak Teala’nın bir nimeti ve ihsanıdır. Mümin, varlıklar âlemine böyle bakar, yaratılan ve var olan hiçbir şeyin abes ve anlamsız olmadığı kanaatini taşır.

Musikide dinin yerine gelince;

Din-musiki ilişkisi insanlığın tarihi kadar eskidir. İnsanlar daima dinî ve kutsal metinleri sesleri ile süsleyerek terennüm etmişler, böylece musikinin gelişmesine sebep olmuşlardır. Hz. Davud’un güzel sesiyle mezmurları/ilahileri okuduğunu biliyoruz (bkz. Sebe, 10). Hristiyan bestekârların musikiye olan katkıları bilinen bir husustur. Din, her zaman musikinin en önemli konularından biri olmuştur. Din unsuru olmadan musikinin tarihi tam doğru açıklanamaz.

Musikinin meşruiyetinin tartışmalı olduğunu görmekteyiz. Bunun sebebi nedir?

Sadece musikinin değil şiir ve resim gibi güzel sanatların da caiz olup olmadığı da tartışılmıştır. Bunun sebebi İslam öncesi cahiliye dönemindeki şiir, musiki ve resmin müşrik Arapların putları ve inançlarıyla ilgili olmasıdır. Putlara tapan Araplar putlarını resmediyor ve söyledikleri şiirlerle onları övüyorlardı. Ayrıca İslam’ı ve Hz. Peygamberi yermek için de bu sanatları araç olarak kullanıyorlardı. Cahiliye dönemi Arapları içki meclislerinde de türküler söylüyor, içkiyi ve bu tür meclisleri övüyorlardı. İslam dini putları ve içkiyi yasaklayınca bunlarla ilgili şiir ve musiki de yasaklanmış oldu. Yasaklanan ve caiz görülmeyen musiki de yasaklanmış oldu. Yasaklanan ve caiz görülmeyen musiki; putlarla, putperestlikle, içki ile ve ahlak dışı hususlarla ilgili olan musikidir. Bunun dışındaki musiki türleri yasaklanmamıştır ama bazı âlimler yasağın kapsamını genişleterek çok az istisna dışında musikiyi bütünüyle yasak kapsamına almışlardır. Diğer bazıları ise musikinin bir bölümünü haram, diğer bir bölümünü mekruh saymışlar, sınırlı bir şekilde bazı musiki türlerine cevaz vermişlerdir. Fakat ulemanın bir kısmı esas itibariyle musikiyi mübah sayarak caiz görülmeyen musiki şeklini bir istisna olarak görmüşlerdir.

Yasağın başka sebebi yok mu?

Var elbette. Mesela bir kimsenin dünya ve ahiretle ilgili görevlerini unutacak ve ihmal edecek kadar kendini oyun ve eğlenceye, musiki dinlemeye kendini kaptırması da caiz görülmemiştir. Esas itibariyle musiki caiz ve mübah olsa bile bunun aşırı şekli caiz değildir. Hak Teala; “Yiyiniz, içiniz, israf etmeyiniz.” (A’raf, 31) buyuruyor. Mübah bir nimet haddinden ve ihtiyaçtan fazla tüketilince israf sayılarak men ediliyor. Musiki düşkünlüğü de böyle yalnız musiki sanatını meslek edinenleri bu hükümde görmemek gerekir. Başkalarına göre bunlar bu sanatla daha fazla meşgul olurlar. Fakat yine de bu meşguliyet ahireti unutmalarına, ibadeti terk etmelerine ve Allah Teala’nın zikrinden gafil olmalarına sebep olmamalıdır.

Musikimiz biri dinî, diğeri ladinî/profane olmak üzere ikiye ayrılabilir mi?

Hz. Peygamber, “Nikahı def çalarak ilan ediniz.” buyuruyor. Düğünde ve bayramda def çalmak dinî bir musiki değildir, ladinî bir musikidir. Ladinî musiki demek dinin reddettiği ve haram saydığı musiki demek değildir. Dinin izin verdiği ve caiz gördüğü, hatta teşvik ettiği musikidir bu. Hatta Hz. Peygamberin izin vermiş ve tavsiye etmiş olması itibariyle bu musikinin dinimizle bir ilişkisi de vardır. Bu tavsiyeye uyulması niyetiyle düğün ve bayramlarda geleneksel musikinin icra edilmesinde sadaka sevabı vardır da denilmektedir. Ama bu tür dünyevi bir musiki mübah olsa da ibadet değildir.

Dinî musiki deyince ne anlamamız gerekir. Biraz açar mısınız?

Kaynak eserlerde musiki terimi yerine gına ve sema gibi tabirler kullanılır. Semanın sözlük anlamı güzel sadayı ve hoş nağmeleri dinlemektir. Bir hadiste “Kur’an’ı seslerinizle süsleyiniz” buyurulmuştur. (bkz. Buhari, Tevhid, 52; Ebu Davud, Vitir, 2; Nesai, İftitah, 83) Kur’an’ı güzel sesle okumak ve terennüm etmek deyim yerindeyse bir tür dinî musiki sayılır. Güzel sesiyle Kur’an okuyan Ebu Musa El-Eş’ari’yi dinleyen Allah Rasulü, “Sana Davut Peygambere verilen hoş bir sada verilmiştir” diye ona iltifatta bulunmuştu. Hz. Peygamber, Abdullah Bin Mesud’a Kur’an okutmuş ve bunu dinlemişti. İbn Mesud, ”Kur’an sana nazil olmuşken ben onu size nasıl okuyabilirim” deyince buyurmuşlar ki; Onu başkasından dinlemek hoşuma gider.

Kur’an’ın lafzından bahsedilirken “nazm-ı celil” kelimeler ve lafızlar tıpkı bir ipliğe dizilen inciler gibi güzel ve ahenkli bir şekilde dizildiklerinden “nazm” deyimi kullanılmıştır. İşte bu nazmdan hoş bir ses ahengi vücuda gelir. Buna “Kur’an’daki içrek/dahili musiki” denir. Tecvit kurallarına uygun normal bir okuyuşta bile Kur’an’ı dinlemek insanın hoşuna gider, ondan etkilenir ve manevi bir haz alır. Güzel ses ve hoş bir avaz ile okunan Kur’an dinlenince duyulan ruhani zevk daha da artar, etkisi daha derinleşir. İşte dinî musiki, daha doğrusu sema dediğimiz şey budur. Kurra ve hafızlarımız bu anlamdaki musikiyi geliştirmişlerdir. Cami musikisi dediğimiz dinî musiki geniş ölçüde Kur’an-ı Kerim tertili, tilaveti ve kıratıyla ilgilidir.

Dinî musiki bundan ibaret değil elbette.

Dinî musikinin başka türleri de vardır. Konusu Yüce Allah ve O’nun sıfatları, fiilleri, isimleri ve nimetleri olan şiirlerin bestelenmiş şekline ilahi, konusu Allah Rasulü olan besteli şiirlere naat, konusu ahirete, ibadete ve ahlaka teşvik olan hikemi/didaktik besteli şiirlere zühdiyat veya ilahiler gibi isimler verilir. Bu tür şiirler ve besteler özellikle tasavvufta çok önemlidir. Tasavvuf musikisi dediğimiz şey budur ve bu musiki dinî musikinin önemli bir parçasıdır. Tekbirin ve salavat-ı şerifelerin besteli şekilleri de musikinin bu kısmına dahildir. Ezan ve salalarda da dinî musikinin güzel örnekleri mevcuttur.

Bazı kaynak eserlerimizde Kur’an’ı ve ezanı teganni ile okumanın caiz olmadığı söylenir?

Teganni, musiki makamları gerektiriyor diye Kur’an’daki uzun sesleri kısaltmak, kısaları uzatmak, harflerin mahrec ve sıfatlarına hakkını vermemektir. Kur’an ve ezanı türkü ve şarkı söyler gibi okumak caiz değildir. Fakat bir kimsenin kendi tabii sesiyle (buna selika denir) güzel bir şekilde ve süsleyerek okuması iyi bir şeydir. Aynı zamanda saray hafızı olan meşhur Üsküdarlı Kur’an hocamız Ali Efendi bize Kur’an’ı kendi selikamızla okumayı tavsiye ederdi. Biz bu konunun ehli ve erbabı olan böyle üstatlardan bazılarına yetiştik. Günümüzde de onları aratmayacak değerli hafızlarımız ve müezzinlerimiz var.

Tasavvuftaki semanın diğer musiki türlerinden farkı nedir?

Fark şudur: Genellikle sufiler semanın ruhun gıdası olduğuna, insan ruhunun bu gıda ile beslenmesi gerektiğine; semanın insanı olgunlaştıran, erginleştiren, kötü huylardan arındıran; güzel bir ahlak edinmeyi, edepli ve terbiyeli olmayı, netice itibariyle de yüce Allah’a yakın olmayı sağlayan bir özelliği bulunduğuna inanırlar. Sufiler sema esnasında vecde gelir, istiğrak hali yaşar, ilahî tecelli ve feyizlere mazhar olurlar. Sema, zikrullah da denilen tasavvufi ayinlerin önemli bir parçasıdır.

Bugün camilerde musiki nasıl olmalıdır?

Camilerdeki musiki alışılagelen geleneksel musikinin usulüne göre ve nitelikli bir şekilde icra edilmesi esasına dayanmalıdır. Bütün mesele imam, müezzin ve hatiplerimizin iyi bir musiki eğitimini ve terbiyesini almalarıdır. Camilere gelişi güzel yeni musiki türlerini sokmak yanlış ve sakıncalıdır. Bu tür bid’atların yararı yok ama zararı çoktur. Cami musikisinin ehliyetli ve eğitimli elemanlar tarafından icrası yeterlidir. Başka türlü yenilikler, özentiler ve taklitler bid’at sayılır ve hoş görülmez.

Geleneksel olan musikinin nitelikli icrasından maksadınız nedir? Örnek verir misiniz?

Bizde Kur’an ve ezan okuma geleneği vardır. Buna “İstanbul Usulü” denir. Bu gelenek kısmen unutulduğundan arzu edilen seviyede ve nitelikte icra edilememektedir. Bu geleneğin ihya edilmesi gerekir.

Bu yönde çalışmaları nasıl değerlendiriyorsunuz?

İlahiyat Fakültelerinin programlarında dinî musiki dersleri mevcut. Bu güzel bir şey. Ayrıca Diyanet İşleri Başkanlığı, kendisine bağlı eğitim merkezlerinde bu konuda mensuplarını eğitiyor. Kur’an tilaveti ve kıraati müsabakaları düzenliyor. Dereceye girenleri çeşitli şekillerde ödüllendiriyor. Bu hususu takdir etmek gerekir. Ayrıca Diyanet İşleri Başkanlığı herhangi bir zorlama yapmadan sadası ve edası güzel müezzinlerimizi önce bir eğitimden ve testten geçiriyor, sonra kasaba ve şehrin belli yerlerinde ezanı bunların okumalarını sağlamaya çalışıyor. Böylece şehirlerdeki ses karmaşasını önlüyor. Bundan dolayı da bu kurumu tebrik etmek gerekiyor.

Günümüzde dinî musikinin popüler versiyonları hakkındaki görüşünüz nedir?

Popüler kültür bütün kültürel alanlarımızı etkilemektedir. Bence bu konuda muhafazakâr olmak ve geleneklere bağlı kalmak daha doğru bir hareket tarzıdır. İbadet ve onunla ilişkili olan musiki alanında ihtiyatlı olmak dine daha uygundur. Fakat bu durum dinî konularda yeni dinî-tasavvufi şiirler yazılmamalı ve bunlar yeni bir tarzda bestelenmemeli şeklinde anlaşılmamalıdır.

Ben şahsen dinî musikinin mahiyetinden, niteliğinden ve etkinliğinden çok dinî hükmü ile ilgileniyorum. Musiki ayrı bir sanat ve uzmanlık alanıdır. O alanda onun uzmanları konuşmalı. Fakat sosyal ve dinî hayatta şunu görüyorum: Radyo, televizyon, internet, video, disk, teyp, kaset, bant, pikap, CD ve benzeri aletleri musikiyi son derece yaygın bir hale getirdi. Bu durumda yapılması gereken; ister dinî, ister din dışı olsun kendi geleneksel musikimizi muhafaza etmekle kalmayıp onu geliştirmeye ve yaygın hale getirmeye çalışmaktır. Yapımıza uymayan yabancı müzik akımlarından, bunların istilalarından ve olumsuz etkilerinden korunmamızın en doğru ve etkili yolu milli ve geleneksel musikimiz ve bunun geliştirilmiş yeni şekilleridir, diye düşünüyorum. Kendi musikimizi korur ve geliştirirken başka toplumların ve medeniyet mensuplarının müziklerini gerek yokken kötülemenin de bir anlamı yok: Her topluma kendi kültürü hoş gelir (Mü’minun, 53).

Musiki,
Medeniyetin Göstergesidir.

Prof. Dr. Hüsrev Hatemi

Musikimiz hayatınızda, düşünce dünyanızda neleri çağrıştırıyor?

Türk musikisinin hayal meyal farkına varışım 1944 yılına gider. Fakat asıl beni etkilemesi, 1950’den sonra radyodaki “Dinleyici İstekleri Programı”yla başladı. 1953’ten sonra Nevzat Atlığ ve Üniversite korosunun sayesinde klasik eserlerin zevkine vardım. Yine 1953’te Sadi Yaver Ataman korosunun sayesinde halk müziğinin başka zevk verdiğini fark ettim. Klasik Batı müziğini 1956’da sevmeye başladım. Musikimiz bende, bütün tarihimiz yanında, benim tarihsel dönemlerimi kişisel tarihimin çok sayıda demini, Dede Efendi’yi, Yahya Kemal’i, Yunus’u, Pir Sultan’ı çağrıştırıyor.

Musikimiz icracı, bestekâr v.s. anlamında bugün ne durumda?

Vâ esefâ dedirtiyor. İstisnalar da var elbette. Onlar yüreğime, bir yangına dökülen bir şişe maden suyu etkisi yapıyor. Buna da şükür. “Her tamamına erişen şeyde, eksilmeler başlar.” (Endülüs kasidesi)

Musiki ve medeniyet ilişkisi hakkında neler söylersiniz?

Musiki, medeniyetin göstergesi demektir. Musikimizin bozulması, bir sonuçtur. Medeniyet göstergesi tüketim malları değil, edebiyat, musiki ve felsefedir. Bilim de kurtarmaz. Nice bilim ezbercileri, medeniyet yolunda aksak yürür.

Dinî musikinin icra alanı olarak başta gelen camilerde musiki geleneğini diriltmek için neler yapılmalı?

Bence camilerde ancak ilahi okunur, mevlit okunur. Yani enstrümantal musiki, camilere girmemelidir. Girerse Itri ve Dede Efendi’ye ancak iki yıl kadar iltifat edilir. Tasavvuf musikimizi de radyo, televizyon, konferans salonu veya dergâhlarda dinlemeliyiz. Bizde desteklemelerin ardından kötüye kullanma ve yozlaşma geliyor.

Günümüzde yeşil pop diye tabir edilen türle karşı karşıyayız.

Yeşil pop bir gök ekindir. Fakat süpürge otu gibi bir bitkidir. Buğday başka şey o da başka.

Musikimizin yakın dönemde hatıralarınızda/hafızanızda derin izler bırakan icracıları, bestekârları kimler?

Necdet Yaşar, Alaeddin Yavaşça, Niyazi Sayın ve Allah’tan uzun ömür dilediğim, 15–20 isim. Gidenlerden Münir Nurettin Selçuk, Selahattin Pınar, Sadi Yaver Ataman, Nida Tüfekçi ve çok sayıda aziz isimler…

Son devir özellikle İstanbul hafızlar ve musikişinaslarına dair yaşadığınız veya dinlediğiniz önemli bir hatıranızı nakleder misiniz?

Benim anılarımın her biri bir nota sayılır, hemen her gün onları dizerek, çağrışım senfonileri besteliyorum. Bunu “Ilgaz’da” başlıklı şiirimle anlatmıştım. Siz şu anda bu sorular ile notaların uyanmasına ve içtima alanında toplanarak tatbikat yapmalarına sebep oldunuz. Şu anda hangi notayı çağırsam gelmiyor. Ortalık durulunca başka bir vesile ile birkaçını size naklederim.

“Görmedim ömrümün asude geçen bir demini

Çekerim hep o siyah gözlerinin matemini”

Şarkısının rahle-i tedrisinden geçen anılarım, uslu ve laf dinler olmayı öğrenemediler. Bu gidişle de öğrenemezler.

Bizim musikişinaslara başka ülkelerden gösterilen vefa, genellikle dertli olan anılarım arasında bir vaha gibi. Bunlardan biri altı yıl önce Florida’da Disneyland Tunus pavyonundaki restoranda, Tanburi Cemil Bey’den saz eseri çalındığını duyunca şaşırarak saz heyetine yaklaşıp “Kimin eseriydi bu?” diye sorup “Tanburi Cemil Beg” cevabını almamız oldu. Üstelik yüzden fazla kişinin olduğu restoranda on beş kişilik Türk grubu olduğunu öğrenerek, bizim için programa almışlar.

İkinci güzel anım, Işık Gençer Hanım’dan naklen: Hafız Kani Karaca’nın ölümünü duyan, İstanbul’dan gitmiş bir Yunan vatandaşı, Pan Yayıncılığa sipariş göndermiş ve Ortadoğu dinî musikisinin en iyi icracılarından olan Hafız Kani Karaca’nın kasetlerini istemiş. Bu iki anı, Yeşil Pop gibi zuhurata neden eğri baktığımı izah eder. Kendilerini gelenekçi sayan fakat maalesef olmayan Müslüman gençler, Mevlevi ayinlerine, Itri’nin na’tına, “N’oldu bu gönlüm” ilahisine, “Güzel âşık cevrimizi çekemezsin demedim mi”, nefesine vakıf olup muhabbet besledikten sonra, Yeşil Pop’un yeşil çimen zarında piknik yapabilirler. Fakat geleneksel dinî musikimize hiç ilgi göstermeden konser salonlarını doldururlarsa bu hayra alamet değildir.

Klasik Türk Musikisinin
En İhtişamlı Örnekleri,
Dinî Musikimiz
Alanında Verilmiştir.

Prof. Dr. Alaeddin Yavaşça

Türk musikisi hayatınızda, düşünce dünyanızda neleri çağrıştırıyor?

Musiki 8 yaşımdan itibaren hayatıma girmiştir. Bendeniz 1926 yılında Kilis’te doğdum. İlkokul talebeliği yıllarında, babamın çok yakın dostu ortaokul biyoloji hocası aynı zamanda musiki hocası hem de çok iyi keman çalan zat, babamı her ziyaretinde yeni bir plak geldi mi diye sorardı. Yine o günlerden bir günde babam, Münir Nurettin Bey’in bir plağının geldiğini söyledi. Bir tarafında III. Selim’in suzidilara yürük semaisi var. Öbür tarafında da Şevki Bey’in uşşak bir eseri var. Dinleyelim dedi ve dinleyince plağı beğendi. Babam; “İsterseniz bir tanesini Alaeddin size okusun” dedi. Hoca; “Yok canım!” dedi. Yaşım sekiz civarında… Babam; “Bunlar iki defa dinlemekle ezberine geçiriyor” dedi. Hoca da; “Okusun o zaman III. Selim’in eserini” dedi. Okudum. Fakat hiçbir reaksiyon göstermedi. Çocuk haleti ruhiyesi içerisinde kızdım. Babamla oturdular, konuştular ve gitti. Ertesi gün kapı çalındı. Bir de baktım kapıda Zihni Bey, elinde keman, portatif sehpa bir de büyük boy bir defter. Defterde Schubert metodu yazıyor idi. Zihni Bey, öyle kulaktan duymakla olmaz, bundan sonra bu metotla çalışacağız, dedi. Evvela notayı öğreneksin, sonra bu kemanı sana hediye edeceğim, dedi. Keman çalışacaksın, dedi. Sonra notayı öğrendim, keman çalmaya başladım. Sonrasında o zamanlar Halkevinde belli yaş grubundan oluşan topluluğa üç ay sonra seni de alacağım, dedi. Böylece başladık. Ortaokul yıllarında yatılı olarak Konya Lisesi’ne gittim. 2. sınıfta hastalandım üşüttüm, mevsim çok soğuktu. O yıl okuyamadım. Beni İstanbul SSK’ya sevk ettiler, ailemden de gelenler oldu. İstanbul yıllarımda ders aldığım Hakkı Süha Gezgin hocam ki kendisi hem edebiyatçı, hem de Neyzen Emin Dede’nin talebesi bir neyzendi. Bu hocamızın vesilesi ile Artaki Candanla tanıştık. Bu arada kanun sazına merak saldım. Derslerimizde münazara bölümleri olurdu orada beni keşfeden hocamız, “Türk musikisini öğrenmek istiyorsan fasılları meşk edeceksin. Benim evimde salı ve cuma akşamları meşk var oraya geleceksin” dedi. Ben de bu fırsatı değerlendirdim. Bir fasıl üç saat sürüyor. Her fasılın içinde 60–70–80 eser var. Benim Türk musikisi hayatımın temelinde fasıl meşki var. Tabi bu vesile ile muhit genişledi. Dr. Suphi Ezgi Bey var. Bana bir gün “Beykoz’a gel sana musikinin analizi üzerine dersler vereyim” dedi. Sonra Hüseyin Saadettin (Arel) Bey, Saadettin Kaynak Bey, Zeki Arif Bey bir de Ekrem Karadeniz bey -ki Abdülkadir Töre ekolündendir- bu isimlerden istifade ettim. Hepsine Allah rahmet eylesin. Üniversite korosunun kuruluşunda da bulundum. Ercüment Berker kurmuştur. 1942–43 yıllarıdır. İleri Türk Musikisi konservatuvarına da bir süre devam ettim. Bir okul seviyesinde idi okul korosu. O günün ilklerinden olan ve bugün İTÜ konservatuvarının temellerini atan yedi kişiden bugün sadece ben kaldım. Geçenlerde de Ercüment Berker vefat etti. Biz Türk musikisi yolunda 1946’dan 1976’ya kadar çoğu kez kapıdan kovulduk. 1976’da ise dönemin Başbakanı ve Milli Eğitim Bakanı ile bugün Nişantaşı’ndaki okulu kurduk. Okul daha sonra Teknik Üniversite’ye bağlandı. 1983 senesinde okuldan ayrıldım. Ve Haseki Hastanesi Başhekimliği görevine devam ettim. Bu yanlış 1990’a kadar sürdü. Yani yedi yıllık bir dönem kayıp dönemi oldu. 2005 tarihine kadar devam eden hizmetimizden sonra yaş haddi dolayısıyla emekli olanlar artık görev yapamazlar şartı getirildi. Ve şu an bulunduğum Haliç Üniversitesi’ne davet ettiler. O tarihten itibaren de buradayım.

Dinî musiki eğitiminizde ailenizin de büyük katkısı olduğunu duyduk. Biraz bahseder misiniz?

Babam sabah namazını kıldıktan sonra sedirin köşesinde sesli olarak Kur’an okurdu. Bu benim hafızama o kadar yerleşmiş ki, Kur’an’ın pek çok bölümü ezberime girmiştir. Bugün de o bölümleri aynen hafızamdadır. Babam hafızdı ama yüzünden de okurdu. Çok da güzel sesi vardı. Bu arada dedem de divan şairi idi. Her sabah kuşluk vaktinde babam sabah namazından sonra Kur’an okur, dışarıda kuşlar cıvıldar, hafızamda bu durum çok güzel bir şekilde yer etmiştir. Öyle ki bir gün, beş gün değil her gün bu durum devam ederdi. Ve evimiz cami yanında idi. Canbolat Camii ki Kanuni döneminde Mimar Sinan’ın çırağı tarafından yapılmıştır. Cumaları cemaat caminin dışına taşar, dayım, teyzemin oğlu Faruk Kadri Timurtaş, babam pencereleri açarlar, cumaya evden iştirak ederlerdi. Çünkü cami ile ev iç içeydi. Şu anda o evimizi yoksul ailelere yardım cemiyetine devrettim. Bizim evimiz şu an tamamen hayra müteveccih bir istikamette hizmet görmektedir. Mesela babamın bir güneş saati vardı. Çizilmiş çizgiler, ortada bir çivi. Ona göre güneşin gölgesinin düşmesinden namaz vaktini tespit ederdi. Hatta cami görevlisi seslenirdi “hacı efendi saat kaç?” babamın güneş saatine göre hareket ederlerdi. Bu güzel atmosferin içinde yetiştik. Ve dinî musikinin yetişmemizde tesiri büyüktür.

Dinî musikinin icra alanı olarak “cami musikisi” deyince ne anlamamız gerekiyor? Kendi içinde kısımları var mıdır?

Klasik Türk Musikisinin en ihtişamlı örnekleri, dinî musikimiz alanında verilmiştir. Dinî musikimizin icra alanı olarak camilerde icra edilen musiki türlerini Kur’an tilaveti, Ezanlar, Tesbih (Mahfel Sürmesi), Temcid (Münacaat), Tekbir, Salatü Selam, Cuma Salatı, Sabah Salatı, Salat-ı Ümmiyye, Na’t-ı Peygamberî, Mevlid-i Nebevi şeklinde tasnif ettim. Yine dinî musikinin icra mekânlarından olan Tekke musikisine dair ve dinî musikimizin inceliklerine dair olan bölümlerin de yer aldığı eserimi “Türk Musikisi’nde Kompozisyon ve Beste Biçimleri” (Türk Kültürüne Hizmet Vakfı-İstanbul 2002) ismiyle neşrettim. Dinî musikimizin bu saydığım türlerinin büyük kısmını maalesef kaybettik. Bunların yeniden ihya edilmesi lazımdır.

Dinî musikimizin yakın dönemde hatıralarınızda/hafızanızda derin izler bırakan icracıları, tilavet erbapları kimlerdir? Son devir özellikle İstanbul hafızlar ve musikişinaslarına dair yaşadığınız veya dinlediğiniz önemli bir hatıranızı nakleder misiniz?

Dinî musikinin icrası anlamında yirminci yüzyılda yetişmiş önemli hafızlar arasında şu isimleri sayabilirim: Hafız Şehla Osman, Hafız Sami, Hafız Deli Hüseyin, Hafız Kemal, Sultanahmet Camii İmam Hatibi Hafız İdris, Sultan Selim ve Sultanahmed Camii imam ve hatibi Hafız Saadettin Kaynak, Karcığarcı Hafız Fahri, Yeraltı Cami imam ve hatibi Hafız Ali Efendi, benim hayran olduğum isimlerin başında gelen Beyazıd Camii imam ve hatibi Hendekli Hafız Abdurrahman Efendi (Gürses), Nuruosmaniye Camii imam ve hatibi Hafız Hasan Akkuş, Aksaray Valide Camii imam ve hatibi Hafız Kudsi Efendi, Geredeli Hafız Es’ad, Hafız Zeki Altın, zamanımızda da Hafız Kani Karaca, Hafız Bekir Sıtkı Sezgin… Bu saydığım isimler Klasik Türk Musikisi tarz ve tavrına vakıf, İstanbul ağzı Kur’an-ı Kerim üslubunu esas alan hafızlardır. Şimdilerde “Arabesk” akımı, dinî musikimizi de etkisi altına almış, hafızlarımız Kur’an’ı da Mısır tarzında okuma yoluna girmişlerdir. Böylece milli değerlerimiz, dinî alanda da zedelenmiştir.

O eski günlerden hafızamda kalan evlerde yaptığımız meşkleri, fasılları unutamam. Bir zamanlar İbnü’l-Emin Beylerin evinde toplantılara iştirak eder, eser geçerdik. Hatta bir dönem Amir Ateş, Fevzi Mısır, Halil İbrahim Çanakkaleli, Esat Geredeli, İsmail Biçer, Kani Karaca, Adem Erim gibi isimler bizim evde toplanırlar, fasıllar, meşkler yapılırdı. Maalesef bu güzellikler de kaybolup gitti.

Besteler, Her Dönem Farklı
Bir Ahenk ve Güzellik İhtiva Eder.

Amir Ateş

Musikimiz hayatınızda, düşünce dünyanızda neleri çağrıştırıyor?

Benim nezdimde musiki, dünyanın kuruluşundan itibaren başlayan rüzgârın sesi, kuşların cıvıltısı, suların şırıltısı, kâinatta olan bütün mahlukatın çıkardığı o lahuti ahenkten ibaret olan bir güzellik manzumesidir. En güzel, en ulvi duyguları bir ahenk haleti içinde duyuşumuza aksettiren, bizi zaman zaman neşelendiren, zaman zaman hüzünlendiren, hele yüce Rabbimizin “kalu bela” dediğimiz o âlem-i ervahta, ruhları “elestü bi-rabbiküm” hitabıyla o tarifi imkânsız bir sada ile soruşundan, ruhların da âdeta mecnun bir hâl içinde, o güzel ahengi, o güzel sadâyı aramalarından ibaret olan bambaşka bir duygudur. Bir bestemin şu beyitlerini zikretmek isterim:

“Gizli ahenk, her şekil her seste var

Nağmelerden güller açmış, deste var

Bir ilahî musikidir kâinat

Taaa ezelden bitmeyen bir beste var.”

Burada Süleyman Arif Emre üstadımız ne güzel ifade etmiş, ben de bunu besteledim. Çok sevdiğim bestelerimden, eserlerden birisidir.

Musikimiz icracı, bestekâr v.s. anlamında bugün ne durumda?

Hiçbir zaman karamsar olmamakla beraber, bir iyiye gidiş olduğunu söyleyemeyeceğim. Bugün bestekâr olma hevesinde olanlara sorduğunuzda, uşşak makamında beste yapılamaz, rast makamında artık beste yapılamaz gibi bir kanaat var. Buna şiddetle karşı çıkıyorum. Biz biliyoruz ki musiki bir ilim dalıdır. Ve ilim demek sonsuz demektir. Eğer musiki de bir ilimse uşşak makamında daha yüzlerce değil binlerce eser bestelenebilir. Yeter ki biz ihmal etmeyip, üşenmeyip arayış ve gayret içinde olalım. Sözler zamanla değişik manalar ifade ettiği gibi, besteler de her dönem farklı bir ahenk ve güzellik ihtiva eder. Tabi, dünün bestekârlığı ile bugünün bestekârlığı farklı olsa gerek. Dün ekseriya ekalliyet yani azınlıkta idik. Bugün çoğunluktayız. Beste de nağmeler de bunun gibidir. Vardır, çoktur ancak tabiri caiz ise ekmek aslanın ağzındadır. Onu aslanın ağzından ustalıkla alabilme metotlarını bulmak lazım. Şuna da dikkat etmek lazım bestekârlık, üretken olmak, çok beste yapmak, çok klasik eser yapmak değildir. Bestekâr en güzel melodileri, en güzel sözlerle insanlarımızın beğenisine intikal ettiren, Allah’ın, nadir yarattığı kullardan biridir. Mesela bir Saadettin Kaynak, bir Dede Efendi, bir Selahattin Pınar, Itri, yaptıkları bestelerle bambaşka insanlardı. İcrakârlar hususunda ise bugün hiç karamsar olmaya gerek yok. O hususta dünden daha iyi olduğumuzu söylersek hata olmaz. Bugün çok kabiliyetli gençler konservatuvarlarımızda ve musiki cemiyetlerimizde yetişmektedir.

Dinî musikinin icra alanı olarak başta gelen camilerde musiki geleneğini diriltmek için neler yapılmalı?

Cami musikisi deyince başta gelen mevlit kültürü bugün, yok olmak üzere diyebiliriz. Okuyan da okutan da maalesef az. Dinî musikimiz başlı başına ele alınması gereken husustur. Ezanı güzel, makamına uygun olarak okuma meselesi ki bu hususu bize tevdi edilmiş olan görevle ve seminerler şeklinde, ilk defa Diyanet’te başlatan bizler olduk Elhamdülillah. Bugün ilahilerle, mevlitlerle, kasidelerle bu husus yeniden ihya edilmesi lazım. Bugün karamsar olmamak durumundayız, açtığımız bu güzel çığır yeterli olmasa da devam ediyor. Şunu da unutmamak lazımdır ki bizim müziğimiz dinî musikiden doğan bir müziktir. Müzik eğlence değildir. Müziği sadece eğlence algısı içine sıkıştırarak bugüne getirenlerin büyük vebal altında olduklarını bilmeleri lazım.

Musikimizin yakın dönemde hatıralarınızda/hafızanızda derin izler bırakan icracıları, bestekârları kimlerdir? Son devir özellikle İstanbul hafızlar ve musikişinaslarına dair yaşadığınız veya dinlediğiniz önemli bir hatıranızı nakleder misiniz?

Bu sorunuzla 60 yıl önceye döndüm. Benim musikiye başlayışım dinî yönde olmuştur. Köyümde güzel sesle Kur’an okumak, güzel sesle mevlit okumak ve güzel sesle şarkı çığırmak çok önemli idi. Ben de bir gün İstanbul’a gidersem radyolarda Kur’an okuyacağım, mevlit okuyacağım, şarkı okuyacağım gibi hedeflerim vardı ve bu hayallerim gerçekleşti. Eğer bir insan olmak istediği hedeflere, o istikamette gayret sarf ederse mutlaka gerçekleşir. Ben hafızlığımı ikmal eder etmez, İstanbul’a gelip güzel sesle Kur’an tilaveti, mevlit tilaveti gibi konularda arayışlarım oldu. Zamanın en meşhur mevlithanları ve hafızlarından Hafız Mecid Sesigür, Hafız Esat Geredeli, Hafız Saadettin Kaynak -kendisine bir müddet hizmetim de oldu-, Kemal Akkuş gibi isimlerden dersler aldım. Bu arada şimdilerde meşhur olanlar da o dönem talebe idiler: Halil İbrahim Çanakkaleli, Fevzi Mısır, Aziz Bahriyeli gibi daha önceleri de Hafız Zeki Altun, Ali Gülses… Bunun dışında Kani Karaca ki son devirde en çok konuşulması gereken isimlerden birisidir. Hem hafız, hem musikişinas, hem fevkalade icrakâr… Onun kurra hocalarından Üsküdarlı Ali Efendi, Hasan Akkuş Hocaefendiler, Abdurrahman Gürses hocaefendiler olsun daha pek çokları, sayısız ve pek değerli talebeler yetiştirmişlerdir. Allah hepsine rahmet eylesin. Bunlardan daha sonra bizim kuşaktan Merhum Yusuf Gebzeli, Merhum İsmail Biçer ki ikisini de beraberken aynı trafik kazasında kaybettik, ben ve Fevzi Mısır sağ kurtulduk. Bu isimler bir dönemin en zirvede isimleri, okuyucuları idi. Ancak bugün o sahanın çok parlak olmadığını görüyoruz.

Bugün yaşayan musiki üstatlarımızdan ağabeyim Prof. Dr. Alaaddin Yavaşça, Prof. Dr. Nevzat Atlığ, değerli bestekârlarımızdan Erol Sayan ve Bilge Özgen ile zaman zaman bir araya gelip hatıralarımızı yâd ediyoruz. Bunun yanında musikimiz için neler yapabiliriz konusunda mütalaalarda bulunuyoruz. Bugün de hem TRT Repertuvar kurulu üyesi olmam hasebiyle hem de Üsküdar Musiki Cemiyeti başkanlığı vazifesi ile musikimize hizmet noktasındaki bu büyük sorumluluğumuz devam ediyor.

Dinî Musiki Kültürümüz
Dünyanın En Zengin
Dinî Musiki Kültürlerinden Biridir.

Muzaffer Şenduran

Dinî musiki nedir? Din ile musikinin ilgisi nedir?

Dinî musikiden söz ederken sıkça karşılaşılan iki sorudan biri; dinde musikinin yeri nedir, diğeri ise musikide dinin yeri nedir, sorularıdır. Hangi inançtan olursa olsun, her milletin musikisi dini ile, dini de musikisi ile iç içedir. Türklerde de dinî musikinin kaynağı, İslam’ın kabulünden önceki döneme dayanır. Dinî musiki kültürü, İslam’ın kabulünden sonra Türk sanatkârının yüksek dimağında yeniden inkişaf ederek, yüce dinimizin hizmetine girmiş ve nihayetinde, dünyanın en zengin dinî musiki kültürlerinden biri haline gelmiştir.

Dinî musikimizin beslendiği kaynaklar nelerdir?

Özü itibariyle dinî musikimizin beslendiği iki ana kaynak vardır . Bu kaynaklar icra edildikleri yerin adıyla anılan tekke musikisi ve cami musikisidir. Tekke musikisinin temelinde, Türk sanat musikisine yüzyıllarca okulluk etmiş Mevlevihaneler ile, Türk halk musikimizi geçmişten günümüze taşımış Bektaşi tekkeleri yer alır. Cami musikisinde ise; ezan ve kamet, ilahî, temcid, na’t, salat, durak ve benzeri formlar icra edile gelmiştir. Geleneği ve aktarım metodu sebebiyle, usta-çırak ilişkisi içinde bu müesseselerde verilen dinî musiki eğitimi günümüzde de devam etmektedir. Özellikle ezan, ibadet sahasındaki fonksiyonunun önemi ve icrası itibariyle, hassasiyetle ele alınması gereken müstakil bir mevzudur.

Ezan icrasında makam-ezan bütünlüğü neden önemlidir?

Hafız, bestekâr Saadeddin Kaynak’ın talebesi, rahmetli hocam, üstat Tahir Karagöz, dinî ve ladinî musiki alanında geniş repertuvara sahip, ezan icrasına yüksek derecede hakim bir müezzin ve hafızdı. Makam-ezan ikilisinin arz ettiği bütünlüğe, kendisinden nakledeceğim bilgiler ışığında temas edeceğim.

Vakit ezanlarından her biri, geleneği icabı, kendine has bir veya birkaç makamla icra edilir. Örneğin; sabah ezanı, saba makamında okunurken, öğle ezanında hicaz, uşşak veya hüzzam makamlarından biri tercih edilir. İkindi, akşam ve yatsı ezanlarının da okunduğu muhtelif makamlar vardır. Bu gelenek, hiç şüphesiz müziğin hitap ettiği vakit ve duygularla alakalıdır. Örneğin; sabah ezanında, tesiri itibariyle saba makamının tercih edilmesinin sebebi, ezanın bu makamdan okunduğunda, o anda dinleyenlerin kalbinde, zihninde ve kulağında bıraktığı deruni hislerle yakından ilgilidir.

Diyanet İşleri Başkanlığı bünyesinde ezanın icrası ile ilgili çeşitli çalışmalar yapılmıştır. Bu çalışmalarda, alanlarında yetkili isimler nezaretinde, çeşitli makamları ihtiva eden ezan örnekleri çoğaltılarak kaydedilmiştir. Günümüzde bu faydalı hizmetlerden istifade edilmektedir. Esasen imam, hatip ve müezzinlerimiz, dinî alanda her türlü bilgiyle mücehhez oldukları gibi, dinî musiki alanında da verimli bir eğitimden geçtiklerinde; halkımız üzerinde daha yüksek tesir bırakan hizmetleri icra edebilirler kanaatindeyim. Bu türden hizmetler günümüzde de artarak devam etmektedir.

Dinî musikimizin teknik özelliklerinden de kısaca bahseder misiniz?

Tekke musikisinin içinde yer alan Mevlevi ayinleri, musiki formları içindeki en sanatlı ve en nitelikli eserlerdir diyebiliriz. Mevlevi ayinleri, gerek dinî gerekse ladinî musikimizin teknik özelliklerinin tamamına yakınını bünyelerinde ihtiva ederler. Eserlerde bestelenen makamın bütün hassasiyeti, usul-vezin ikilisinin sarsılmaz bütünlüğü ve en orijinal melodilerin yerinde geçkilerle kullanılması sebebiyle, büyük bir verimlilik göze çarpmaktadır. Örneğin Dede Efendi’nin hüzzam ayini, Hüseyin Fahreddin Dede’nin acemaşiran ayini, bu tür eserlerdendir. Halk musikimizi vücuda getiren ve bazı semahların icrasında geçilen eserlere (Bektaşi nefesleri, deyişler vb.) baktığımızda da, aynı yüksek karakteri, teknik ve estetiğin parıldayan ahengini bir arada görürüz.

Türk sanatçısı, dinî musikiye, dinin kazandırdığı engin gönüllülük, rikkat ve deruni hislerle büyük bir önem atfetmeye çalışmıştır ve dinî musikide ulaştığı zirveyi, ladinî musiki eserlerinde arama gayretine girmemiştir .

Dinî musikimizin önde gelen şahsiyetlerinin pek çoğunun aynı zamanda hafız oldukları dikkatleri çekiyor.

Dinî musiki alanında önde gelen şahsiyetleri deyince Abdülkadir Meragi, Buhurîzâde Mustafa Itri, Hammamizâde İsmail Dede Efendi ve onun oğlu Zekâi Dede Efendi, Cumhuriyet döneminde ise, Hafız Post, Hafız Burhan, Hafız Saadeddin Kaynak gibi pekçok güçlü şahsiyetten söz edebiliriz. Bu kimseler de dahil olmak üzere, nice icracılarımızın isimlerinin başında hafızlık takısının statik olarak kullanıldığı bir dönem, musiki tarihimiz içinde yaşanmıştır. Bu gerçek; bize hem dinî hem de ladinî musikiyi en iyi şekilde icra etmekte, din adamlarımızın çok mahir olduğunu bir kez daha ispat eder.

Güzeli arama, güzeli bulma, güzel olana bağlanma yolunda, dinî musikimizin yakınlaştırıcı, ruh derinliği veren bir etkisi bulunmaktadır. Dinî musikinin icrasında kullanılan sazlardan “ney”de çıkardığı ses itibarı ile dinleyenlere çok tesir etmektedir. Neyle birlikte hemen Hz. Mevlana ve ona ait “Bu ney sesi âteştir, rüzgar değil” sözleri hatırlanır. Yani ney ile Hz. Mevlana, ney ile aşk sanki özdeşleşmiş gibi. Bize bu gizemli sazı anlatır mısınız?

Ney, musikimizin icrasında çok yüksek önemi olan temel sazlarımızdan biridir. İnsan ruhunda en mistik duyguları çağrıştıran ve ona çok kesif bir şekilde tesir eden, güçlü bir sazdır. Bu değerli sazımızın insan üzerindeki etkisini gözler önüne seren bir hatıramı değerli okurlarımızla paylaşmak istiyorum. ABD’de, San Diago Üniversitesinde verdiğimiz bir tasavvuf musikisi konserinde, bu üniversitenin öğretim elemanlarından Profesör Schat’ın, konser sonrası elime tutuşturduğu notu hiç unutamıyorum. Kağıtta, “Bu sazı dinlerken kendimi cennette hissettim” yazıyordu. Bunu yazan insan bir Hristiyandı. Farklı dinlere mensup insanlara bile cennet duygularını tattırabilen bu musikinin elbette en önemli ve temel sazı olmalıdır. Ayrıca ney, teknik özelliklerini pek çok insanın bilmediği ve musikimizin akort sistemlerine, türleriyle adını veren bir sazdır. Ney türleri; Şah ney, Davud ney, Bolahenk ney, Müstahzen ney, Nısfi ney, Kız neyi, Süpürde ney olarak adlandırılırken, akort sistemlerimizden de Şah akort, Davud akort, Bolahenk akort, Müstahzen akort, Nıfsî akort, Kız akort, Süpürde akort, diye bahsedilir. Uzun yıllar yeterince üzerinde durulmadığından bu saz musikimizde “otantik saz” olarak anılageldi. Fakat günümüzde usta icracıların elinde, hem yurt içinde hem de yurt dışında, özellikle Fransa ve ABD’de tanınarak layık olduğu yere doğru ilerlemektedir.