DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARI - 902

HALK KİTAPLARI - 217

Tashih

İsmail DERİN

Grafik & Tasarım

Emre YILDIZ

Baskı

Gurup Matbaacılık San. Tic. A.Ş.
0312. 384 73 44

1.Baskı, Ankara - 2013

Din İşleri Yüksek Kurulu Kararı: 10.01.2012/11

2013-06-Y-0003-902

ISBN: 978-975-19-5604-0

Sertifika No: 12930

© T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim

Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü

Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı

Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı

No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA

Tel: 0 312 295 72 93 - 94

Faks: 0 312 284 72 88

e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış

Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü

Tel: 0 312 295 71 53 - 295 71 56

Faks: 0 312 285 18 54

e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

İman-Güzel Ahlâk
Ayrılmazlığı

Doç. Dr. Ejder Okumuş

Bir inanç ve düşünce sistemi olan ahlâk, canlılardan sadece insana özgü olan bir boyuttur. Belirtmek gerekir ki insanlar birlikte yaşamasalardı, ahlâktan söz edemezdik. (Güngör, 1995: 19) Bu tersinden de doğrudur, ahlâk olmasaydı, toplumsal hayat olmazdı. O halde ahlâk, daha doğrusu güzel/iyi ahlâk, toplumsal hayatın vazgeçilmezidir.

Gerçekten de ahlâkî ilke ve değerler olmazsa, toplum hayatı diye bir şeyden bahsedemeyiz. İnsanların bir arada yaşaması, güzel ahlâk ilkeleri ve değerleriyle mümkün olmaktadır. İnsanlar, hangi durumlarda nasıl davranmaları gerektiğini bilmeleri halinde ancak, sağlıklı ilişki kurabilirler; bu da ahlâkla mümkün olur.

Gerçekten de milletlerin yaşaması bakımından ahlâkın önemi büyüktür. Geçmişte ve günümüzde birçok toplumun geçirdiği bunalım ve huzursuzluğun, nihayet bir ahlâkî çöküşe dayandığı söylenebilir. İyi ahlâkın, toplumları yaşatan büyük bir güç olduğu, kötü ahlâkın da toplumları çökerten bir zafiyet kaynağı olduğu, tarihî olaylarla ispatlanmıştır.

Hz. Peygamberin güzel ahlâkında dikkati çeken önemli bir husus, onun bilinçli dindarlığı teşvik etmesidir. Yaptıklarımızı bilerek yapmak ve de dindarlığımızla kişiliğimizin ve diğer davranışlarımızın tutarlı olmasıdır.

Toplumun kalkınmasının, mutluluğunun, huzurla varlığını sürdürmesinin temelinde güzel/iyi ahlâk yer alır. Bizim toplumumuzun tarihî, sosyal ve kültürel gerçekliği açısından konuya yaklaştığımızda, toplumumuzun varlığının temeli olan ahlâkın dinimiz İslâm’dan beslendiğini görebiliriz. İslâm’ın Müslüman’dan istediği ahlâk ise, bilinçli dindarlıktan ayrı düşünülemeyecek olan güzel ahlâktır. İslâm, bilinçli dindarın sahip olması gereken güzel ahlâkı, imanın bir boyutu olarak görmektedir. Denilebilir ki İslâm’da iman ile güzel ahlâk, birbirinden ayrı düşünülemez.

İman ile Ahlâkın Birbirinden Ayrılmazlığı

Esasen her din, birey ve toplumun davranışını, kendisinin açıkladığı hakikatlerle uyumlu hâle koymayı hedef alan ahlâkî kaideler dile getirir. Dindar toplum, düşünce ve davranışlarında din, iman ve ahlâkı bir bütün olarak yaşar. İslâm ahlâkı söz konusu olduğunda, ahlâkın kaynağının İslâm dini ve Allah’a iman olduğu, hatta Allah’a imanın da güzel ahlâkî bir eylem olduğu görülür. Kur’an, bunu açık bir üslûpla ortaya koymaktadır:

“Yüzlerinizi doğudan ve batıdan yana çevirmeniz iyilik (birr) değildir. Asıl iyilik, Allah’a, ahiret gününe, meleklere, kitaba ve peygamberlerine iman eden; ona olan sevgisine rağmen malı yakınlara, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışa, isteyip dilenene ve kölelere (özgürlükleri için) veren; namazı dosdoğru kılan, zekâtı veren ve ahitleştiklerinde ahitlerine vefa gösterenler ile zorda, hastalıkta ve savaşın kızıştığı zamanlarda (direnip) sabredenler (in tutum ve davranışıdır). İşte bunlar doğru olanlardır ve muttakî olanlar da bunlardır.” (Bakara, 177)

Bu ayet, ahlâk ile Allah’a iman arasında geçerli olan doğrudan ilişkiyi gözler önüne sermektedir. Hatta bu ayetten hareketle İslâm’ın bütün emir ve nehiylerinin ahlâk kapsamı içerisinde ele alındığını söylemek mümkündür. Hz. Aişe’nin “O (Hz. Muhammed) ahlâkını Kur’an’dan almıştır” sözü ile Kur’an’ın “Şüphesiz sen, büyük bir ahlâk üzeresin.” (Kalem, 4) ayeti bu durumu ifade etmektedir. Buhari’nin Kitabu’l-İman bahsinde iman ve ahlâkla ilgili hadisleri bir araya getirmesi son derece anlamlıdır. İman ile güzel ahlâkın birbirinden ayrılmayacağını anlamak için Hz. Muhammed’in şu hadislerine bakılabilir:

“Müminin iman bakımından en mükemmeli, ahlâkı en güzel olandır ve en hayırlınız, kadınlarına karşı hayırlı olanınızdır.” (Tirmizî)

“Şüphesiz sizin en hayırlınız ahlâk bakımından en güzel olanınızdır.” (Buharî ve Müslim)

“İyilik (birr), güzel ahlâktır. Kötülük (ism) ise kalbini rahatsız eden ve insanların haberdar olmalarından hoşlanmadığın şeydir.” (Müslim, Birr, 15)

“Şüphesiz ben iyi ahlâkı tamamlamak üzere gönderildim.” (İmam Malik, Muvatta, Husnu’l-Hulk, 8, II/904)

“Müslüman, dilinden ve elinden Müslümanların emin olduğu kimsedir.” (Buhari, Sahih, Kitabu’l-İman)

“Kıyamet günü mizanda en ağır gelen şey Allah korkusuyla güzel ahlâktır.”

“İnsanların cennete nail olmalarına en büyük vesile takva ve güzel ahlâktır.”

“Mümin güzel ahlâkıyla, hiç ara vermeden akşama kadar oruç tutar, sabaha kadar namaz kılan kimsenin derecesine yükselir.” (Ebû Davud)

“Güzel ahlâk; güler yüzlülük, cömertlik ve kimseyi üzmemektir.” (Tirmizi)

“Güzel huyun ölçüsü; güler yüzlü, tatlı sözlü, yumuşak huylu ve ağır başlı olmaktır. Bunlar hangi Müslüman’da toplanmışsa o güzel ahlâka sahiptir.”

“Benim katımda en sevimliniz ve kıyamet gününde meclisime en yakınınız ahlâkı en güzel olanınızdır. Sizden en sevmediğim ve kıyamet gününde meclisimden en uzakta kalacak olanlar; kibirli kibirli ağız eğerek gösteriş için lügat parçalayan ve çok konuşan kimselerdir.” (Tirmizi)

“Güzel ahlâk, güler yüz, hayırlı işlerde el açıklığı, bir de kimseye eziyet etmemektir.“ (Tirmizi)

Kur’an’ın yaklaşımında güzel ahlâk, inanç ve ibadetin ayrılmaz bir parçası olarak görülür. Kur’an’da güzel ahlâkın olmadığı yerde iman ve ibadetin anlamsızlığı vurgulanır. Kur’an, insanın Allah’a, kendine ve topluma ilişkin güzel ahlâka dayalı sorumluluk alanlarını belirleyen bir kitaptır. Ahlâk kavramının bir insanın bütün davranışlarını kapsadığı hesaba katılırsa, onun inanç, ibadet ve insanın diğer boyutlarıyla ayrılmaz bağı anlaşılır. Nitekim Hz. Muhammed, “İman bakımından müminlerin en kâmili, ahlâk bakımından en güzel ve çoluk çocuğuna karşı en lütufkâr olanıdır.” (et-Terğib, 4/182) hadisinde iman ve ahlâk ilişkisini ortaya koymaktadır.

Bütün bu hususlardan İslâm’ın, insanlardan güzel ahlâk sahibi olmalarını ve güzel ahlâk sahibi bir toplum inşa etmelerini istediği anlaşılmaktadır. Müslüman öyle bir güzel ahlâk sahibi olmalıdır ki dindarlığıyla davranışları arasında bir çelişki olmasın, dindar insanla iyi ahlâklı insan aynı fotoğrafı oluştursun. İslâm’ın istediği bu dindar tipine samimî dindarlık diyebiliriz.

İman, dindarlık, güzel ahlâk ve bilgi arasında anlamlı bir ilişki vardır. İman üzerine bina edilen dindarlık bir taraftan doğru davranışın, güzel ahlâkın zeminini oluştururken, diğer taraftan da güzel ahlâk bilgisi, doğru davranış bilgisi, dindarlığı besler, nitelikli kılar, kişinin imanla bağını yeniden kurar.

Din, insanın dindarlığa yönelimini, dine uygun yaşamasını temin eder; ama insanın dindarca yaşayabilmesi için bilgiye, bilmeye ihtiyacı vardır. Bilen insan, dinin kazandırdığı zihniyet ve ahlâk ile bilinçli dindarlık sergiler. Böylece dindar insan ile davranışları arasında tutarsızlık ve uyumsuzluk yerine bir anlamlılık ve uyum olur. Yani dindar insan, her zaman kendinden beklendiği gibi güzel ahlâka uygun davranışlar sergiler, doğru olanı yaparak iyi insan olur. İnsanın dindarlığı, onun kötü davranışlar sergilemesine engel olmuyorsa, bu demektir ki o insan, bilgi ve ahlâktan yoksundur, başka bir ifadeyle dininin kendisine bir zihniyet ve ahlâkî yaklaşım kazandırmasını sağlayacak bilgiden mahrumdur.

Hz. Muhammed’in Güzel Ahlâkı

Hz. Muhammed (s.a.s.)’in güzel ahlâkı, bize, “iman etmiş Müslüman”da bulunması gereken iyi ahlâkî özelliklerin en güzel örneğini sunmaktadır. İman-güzel ahlâk ayrılmazlığının en ideal modelini, o güzel insanın hayatında, şahsiyetinde net olarak görebilmekteyiz.

İslâm’ın yayılış biçimi ve hızına bakıldığında, onda Hz. Peygamberin güzel ahlâkıyla örnekliğinin birinci plânda etkili olduğu görülür. İslâm’ın kılıçla yayıldığını söylemek, bu tarihî gerçekliğe karşı insafsızlık etmektir aslında. Hz. Peygamberin güzel ahlâkı, insanları etkilemekte ve kendisine cezb etmektedir (Berki-Keskioğlu, 1991: 212). Hz. Peygamber, en güzel ahlâk timsalidir.

Hz. Muhammed’in en önemli ve dikkat çeken eminlik yönü, onun güzel ahlâkıyla doğrudan ilgilidir, daha doğrusu güzel ahlâkının bir yansımasıdır. Kur’an’da İslâm peygamberinin “güzel örnek” (Ahzab, 21) olarak ifade edilmesi, bize Müslüman şahsiyetinde güzel ahlâkın ne kadar önemli olduğunu göstermektedir. Peygamber Efendimizin güzel ahlâka teşvik eden ve kötü hasletlerden men eden hadisleri ise ciltler dolusu kitaplar oluşturacak kadar çoktur. Hiç şüphesiz o, sadece bu sözleri söylemekle kalmamış, güzel ahlâkı bizzat yaşayarak insanlara örnek olmuş ve öğretmiştir.

Bu yüzden onun ahlâkı, İslâm imanı ve ahlâkının en güzel tatbikatını oluşturmaktadır. Peki o zaman Peygamberimizin güzel ahlâkını nasıl tasvir edebiliriz?

Özetle Peygamber Efendimiz; emin, adalet sahibi, eşitlikçi, güler yüzlü, mütevâzı ve alçak gönüllü, nazik tabiatlı, ince ve hassas ruhlu, affedici, cömert ve çalışkandı. Katı yürekli, kaba ve kırıcı değildi. Teşekkür etmesini ve gönül almasını bilirdi. Son derece iffet ve hayâ sahibiydi. Yalan söylemezdi. Dürüsttü; verdiği sözü mutlaka zamanında yerine getirirdi. Emanete sonuna kadar sadıktı. Yardımseverdi. İnfak etmek, sadaka vermek, onun en önemli yönlerindendi. Haksızlıkla mücadelede ısrar eden bir yapıya sahipti. Hoşgörü sahibi, yapıcı, temizliğe önem veren, sevgi ve merhamet dolu bir insandı.

Peygamberimizin şahsında toplanan ve bizlerin de şahsımızda toplanmasını istediği bütün bu değerler ve güzel ahlâkî düşünce, ilke, tutum ve davranışlar, imandan ayrı düşünülemez. Yapılması gereken bunlar üzerinde bir kez daha düşünmek, kendimizi bir kez daha tartmak ve hayatımızı, toplumumuzu daha da anlamlı kılmaktır.

Kaynaklar

Berki, A. Himmet-Keskioğlu, Osman (1991), Hatemü’l-Enbiyâ Hazreti Muhammed ve Hayatı, 13. bs. Ankara, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.

Güngör, Erol (1995), Ahlâk Psikolojisi ve Sosyal Ahlâk, İstanbul, Ötüken Neşriyat.

Okumuş, Ejder (2007), “Ahlâk Aşınması Karşısında Bilgiye Dayalı Güzel Ahlâk”, Diyanet Aylık Dergi, Sayı: 200, Ağustos 2007, ss. 22-24.

Okumuş, Ejder (2007), “Toplumsal Çöküşte Kötü Ahlâkın Rolü”, Diyanet Aylık Dergi, Sayı: 204, Aralık, ss. 15-18.

Hz. Peygamberin Ahlâkı Kur’an idi

Doç. Dr. İsmail Karagöz

“Ben ancak güzel ahlâkı tamamlamak için gönderildim.” (Ahmed, III,75)

“Ahlâk”; insandaki iyi ve kötü huyları, fazilet ve rezaletleri ifade eder. Dolayısıyla ahlâk, iyi ve kötü olmak üzere iki kısma ayrılır. İyi ahlâk; Allah kelâmı Kur’an’a, Hz. Peygamberin sünnetine ve akl-ı selime uygun olan söz, fiil ve davranışlardır. Sahabeden Abdullah ibn Mubârek iyi ahlâkı şöyle tanımlamıştır: “Güler yüzlü olmak, insanlara iyilikte bulunmak, onlara eza ve sıkıntı veren şeyleri yok etmektir.” (Tirmizî, Birr, 62, IV, 363) Kötü ahlâk ise; Kur’an’a, sünnete ve akl-ı selime uygun olmayan söz, fiil ve davranışlardır.

Din, güzel ahlâktır, güzel ahlâk ise, dinî emir ve yasaklara riayet etmektir. Hak din İslâm’ın tebliğcisi olan Hz. Peygamber dinin bütün ilkelerini uygulamış, emir ve yasaklara riayet etmiştir. Bu yüzden yüce Allah onu Kur’an’da; “(Ey Peygamberim!) Sen büyük bir ahlâk üzeresin.” (Kalem, 4) diye övmüştür.

En eski müfessirlerden biri olan Taberî (ö. 310), bu ayetteki “ahlâk” kelimesini “edep” olarak anlamlandırmış ve “Bu, Kur’an edebidir. Allah, peygamberini Kur’an ile tedip etmiştir. Büyük ahlâktan maksat, İslâm dinidir.” demiştir. (XIV, 29/18) Bu görüş, Peygamberimizin damadı ve dördüncü halife Hz. Ali’den yapılan bir rivayete dayanmaktadır: O, “Büyük ahlâk, Kur’an edebidir” demiştir. (Kurtubî, XVIII, 227)

Yüce Allah’ın övgüsüne mazhar olan peygamberin ahlâkı ne idi? Saîd b. Hişâm, Hz. Aişe validemize Hz. Peygamberin ahlâkını sormuş, o da ‘Sen Kur’an okumuyor musun?’ demiş, “evet” demesi üzerine; “Hz. Peygamberin ahlâkı Kur’an idi” demiş ve “(Ey Peygamberim!) Sen büyük bir ahlâk üzeresin.” ayetini okumuştur (Taberî, XIV, 29/18, 19; bk. Müslim, Salât, 139).

Peygamberimiz (s.a.s.), en güzel ahlâka sahip idi (Buharî, Edeb, 112). Onun tebliğ ettiği hak din kemale erdiği gibi (Maide, 3) güzel ahlâk da onunla kemale ermiştir. “Ben ancak güzel ahlâkı tamamlamak için gönderildim.” (Ahmed, III,75) anlamındaki hadis bunun ifadesidir.

Peygamberimiz (s.a.s.), güzel ahlâka çok önem vermiş; “Allah’ım! Yaratılışımı güzel yaptığın gibi ahlâkı mı da güzel yap.” (Ahmed, I, 403); “Allah’ım! Beni amellerin en iyisine ve ahlâkın en iyisine ilet. Amel ve ahlâkın en iyisine ancak sen hidayet edebilirsin. Amellerin kötüsünden ve ahlâkın kötüsünden beni koru. Amel ve ahlâkın kötüsünden ancak sen koruyabilirsin.” (Nesaî, İftitah, 16); “Allah’ım! Ayrılıktan, iki yüzlülükten ve ahlâkın kötüsünden sana sığınırım.” (Nesaî, İstiâze, 21) diye dua etmiştir. İnsanları ahlâklı olmaya çağırmış ve “Sizin bana en sevimli olanınız ve kıyamet gününde bana en yakın olanınız ahlâkı en güzel olanınızdır.” (Tirmizî, Birr, 71); “Sizin en hayırlınız ahlâkı en güzel olanınızdır.” (Buharî, Edeb, 38); “Kıyamet gününde müminin mizanında güzel ahlâktan daha ağır hiçbir şey yoktur.” (Tirmizî, Birr, 62); “Güzel ahlâka sarıl. Çünkü insanların ahlâk bakımından en iyi olanları dindarlığı en iyi olanlarıdır.” (Ahmed, V, 89); “İnsanın keremi, değeri, üstünlüğü, dini, dindarlığıdır. Hasebi güzel ahlâkıdır. Mürüvveti aklıdır.” (Ahmed, II, 365) buyurmuş, “Ey Allah’ın elçisi! İnsana verilen şeylerin en hayırlısı hangisidir?” diye soran bir sahabîye, “güzel ahlâktır” (Münzirî, III, 408) cevabını vermiştir.

Peygamber Efendimizin hadislerine baktığımız zaman “ahlâk” kavramının, müminin imanını, söz ve eylem şeklinde yansıttığı davranışlarını ifade ettiğini görürüz. Şu hadisler bu hususu açık seçik beyan etmektedir: “Müminlerin iman bakımından en mükemmel olanları ahlâkı en güzel olanlarıdır.” (Ebu Davûd, Sünnet, 15); “İnsanların Müslümanlık bakımından en iyi olanları ahlâkı en güzel olanlarıdır.” (Münzirî, III, 409); “İman yetmiş veya altmış küsur şubedir, en üst mertebesi/en faziletlisi Allah’tan başka ilâh yoktur demek, en alt mertebesi yoldan insanlara zarar veren şeyleri kaldırmaktır. Utanma da imandan bir şubedir.” (Müslim, İman, 58)

Hadislerde kişideki iman ve teslimiyetin mükemmelliği ahlâkının mükemmel olmasıyla değerlendirilmiştir. Kişi ahlâkî kurallara ne kadar uyarsa imanı o kadar kuvvetli, ne kadar ahlâkî zafiyeti varsa o kadar iman zafiyeti var demektir. Bir sahabî Peygamberimiz (s.a.s.)’e; İslâm nedir? Diye sorar. Peygamberimiz, “Güzel söz söylemek, yemek yedirmek ve insanlara ikramda bulunmaktır.” cevabını verir. Sahabî, “İman nedir” diye sorar. Peygamberimiz, “Sabırlı ve hoşgörülü olmaktır.” cevabını verir. Sahabî, “Hangi Müslüman daha faziletlidir?” diye sorar. Peygamberimiz, “Elinden ve dilinden Müslümanların zarar görmediği kimse.” cevabını verir. (Buharî, İman, 5) Sahabî, “İmanın gerektirdiği hangi davranış daha faziletlidir” diye sorar. Peygamberimiz, “Güzel ahlâktır” diye cevap verir. Sahabî, “Hangi namaz daha faziletlidir?” diye sorar. Peygamberimiz, “Kıyamı uzun olan namazdır.” cevabını verir. Sahabî, “Hicretin hangisi daha faziletlidir?” diye sorar. Peygamberimiz, “Rabbinin hoşlanmadığı şeyleri terk etmendir.” cevabını verir.” (Ahmed, IV, 385)

Peygamberimizin Müslüman’ı; “Müslüman, Müslümanların elinden ve dilinden zarar görmediği kimsedir. Muhacir ise, Allah’ın yasak ettiği şeyi terk eden kimsedir.” (Buharî, İman, 3) şeklinde tanımlaması din ile ahlâkın iç içeliğini ifade eder. “Hangi Müslüman daha faziletlidir?” sorusuna; “Elinden ve dilinden Müslümanların zarar görmediği kimsedir.” (Buharî, İman, 5) “Müslümanların hangisi daha hayırlıdır?” sorusuna “Elinden ve dilinden Müslümanların zarar görmediği kimsedir.” (Müslim, İman, 64) “Hangi Müslümanlık daha hayırlıdır?” sorusuna “Yemek yedirmek, tanıdığın ve tanımadığı herkese selâm vermendir.” (Buharî, İman, 5) şeklinde verdiği cevaplar da bunun beyanıdır.

Peygamberimiz (s.a.s.) bu cevaplarıyla; iman, amel ve güzel ahlâkı birbiri ile ilişkilendirmiştir. Çünkü mümin ve Müslüman olmak ibadet etmeyi, güzel ahlâk sahibi olmayı, kötülükleri terk etmeyi, insanlara saygılı olmayı gerektirmektedir. İman ve İslâm bir aksiyondur, sosyal ilişkileri ahlâkî kurallar çerçevesinde devam ettirmektedir.

Yaratılış gayesi olan ibadet görevini insan; ya namaz, oruç, zekât ve hac gibi belirli bir zamanda, belirli bir mekânda ve belirli kurallara uyarak yapar (formel ibadetler), ya da herhangi bir zaman, mekân ve şekille kayıtlı olmaksızın yerine getirir. Allah’ı zikretmek, ana babaya iyilik etmek, şahitliği, tartı ve ölçüyü dosdoğru yapmak gibi emirlere; alkollü içkiler içmek, uyuşturucular kullanmak, kumar oynamak, hırsızlık yapmak ve cana kıymak gibi yasaklara uyarak yerine getirir (informel ibadetler).

Formel ibadetlerin temel amaçlarından biri, informel ibadetlerin insan hayatında uygulanır hale gelmesini sağlamaktır. Söz gelimi formel ibadetlerden biri olan namaz ve oruç ibadetinin Allah rızasını kazanmanın yanında temel amaçlarından biri de kişinin nefsini terbiye etmesi, söz, fiil ve davranışlarına çekidüzen vermesi, güzel ahlâk sahibi olmasıdır. Bu husus hem Kur’an’da hem de Peygamberimizin hadislerinde bildirilmektedir. Meselâ Kur’an’da günde beş vakit kılınan namazın insanı hayâsızlık ve haramlardan alıkoyduğu açıkça bildirmektedir: “Ey Muhammed! Kitaptan sana vahyolunanı oku, namazı da dosdoğru kıl. Çünkü namaz, insanı fuhuş (her türlü çirkin söz, fiil ve davranışlardan) ve münkerden (haramlardan, dinin ve akl-ı selimin çirkin gördüğü işlerden) men eder, alıkoyar. Allah’ı anmak ise en büyük erdemdir. Allah, yaptıklarınızı biliyor.” (Ankebut, 45)

Orucun farz olduğu bildirilen ayette şöyle buyurulmaktadır: “Ey müminler! (Kötülüklerden ve haramlardan) korunmanız için oruç tutmak, sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı.” (Bakara, 183)

Peygamberimiz (s.a.s.); “Oruç kalkandır. Biriniz oruçlu iken çirkin, kötü ve kaba söz söylemesin, bağırıp çağırmasın, kavga etmesin. Birisi kendisine söver ya da çatarsa ona ‘ben oruçluyum’ desin.” (Müslim, Sıyam, 163) buyurmuştur. Çünkü orucun şehveti kıran bir özelliği vardır (Buharî, Savm,11).

Hadis-i şerif, orucun gayesinin insanın edep ve ahlâkını güzelleştirmek olduğunu açıkça ifade etmektedir. Eğer oruç, insanı kötü söz, eylem ve davranışlardan uzaklaştırmıyor, edep ve ahlâkını güzelleştirmiyorsa amacına ulaşamamış demektir, böyle bir oruçtan istenilen sevap da elde edilemez. Nitekim Peygamberimiz (s.a.s.), “Kim yalan sözü ve yalan ile iş yapmayı bırakmazsa Allah’ın onun yemesini ve içmesini terk etmesine ihtiyacı yoktur.” (Buharî, Savm, 9) ve “Nice oruç tutanlar vardır ki onların oruçtan nasipleri sadece aç (ve susuz) kalmalarıdır. Nice geceleri namaz kılanlar vardır ki onların namazdan nasipleri sadece uykusuz kalmaktır.” (İbn Mâce, 21) buyurmuştur.

Orucun kötülük ve haramlardan korunmak için farz kılındığının bildirilmesi ibadetin insanın kişisel ve sosyal hayatındaki yerini ve etkisini bildirmeye yöneliktir. Dolayısıyla namaz kılan ve oruç tutan insan; yalan, yalancı şahitlik, gıybet, iftira, hile, aldatma, kötü söz ve benzeri davranışlardan uzak, iş ve işlemlerinde, söz ve sözleşmelerinde, alım ve satımlarında dürüst ve dosdoğru olmak zorundadır. Gerçek anlamda tutulan oruç ve kılınan namaz hem kötü söz ve davranışlara, hem de cehennem ateşine karşı perde olur; kişiyi fuhuş ve edep dışı davranışlardan alıkoyar.

Buna göre, iman edip salih ameller işleyen, İslâm’ın emir ve yasaklarına, helâl ve haramlarına, öğüt ve tavsiyelerine uyan, insanlarla iyi ilişkiler içerisinde olan, onlara kötülük etmekten sakınan kimse “güzel ahlâklı” demektir.

Yüce Rabbimiz; Peygamberimize, “(Ey Peygamberim!) Emrolunduğun gibi dosdoğru ol, seninle birlikte tövbe eden müminler de dosdoğru olsunlar. Hak ve adalet ölçüsünü aşmayın/azgınlık etmeyin. Şüphesiz O yaptıklarınızı hakkıyla görür.” (Hûd, 112) buyurmuş, Peygamberimiz de öğüt isteyen bir sahabîye, “Allah’a iman ettim, de ve dosdoğru ol.” (Müslim, İman, 62) tavsiyesinde bulunmuştur.

Sonuç olarak; din, güzel ahlâktır, dinin her emir ve yasağının amacı güzel ahlâkı, fert, aile ve toplum hayatına hâkim kılmak, ahlâklı fertlerden oluşan bir toplum oluşturmaktır. Dolayısıyla dindar insan demek güzel ahlâk sahibi insan demektir. İnsanı dindar, dolayısıyla güzel ahlâk sahibi yapan, kişinin imanı, Allah sevgisi ve Allah korkusudur.

Herkes Doğru Olur
Sen Doğru İsen

Dr. Durak Pusmaz

Sıdk; doğruluk, dürüstlük, kendi zararına olsa bile hiç doğruluktan ayrılmamak demektir. Hakikate, gerçeğe uygun olan söz ve haberlere de ‘sıdk’ denir. Sadakat ve sadîk de aynı kökten gelmektedir. İçtenlikle kurulan ve her türlü art niyetten uzak olan dostluklara sadakat, böyle dosta da sadîk denir. Sadîk, gerçek dost olup dostuna karşı hiçbir zaman sadakatten, bağlılıktan ayrılmaz. Arkadaşlar, dostlar ve eşler arasında sadakat, bağlılık çok önemlidir. Nitekim bir vecizede; “Sadîkın sana sadakat gösterendir, seni tasdik eden değil” denilmiştir.

Sâdık ve sıddîk da aynı kökten gelmekte olup sâdık, doğru, doğru sözlü; sıddîk da, sıdkı çok olan, yani asla yalan söylemeyen, özü sözü bir olan kimse demektir.

Sıddîk sözü Kur’an’da üç yerde geçmekte olup Hz. Yusuf, İbrahim ve İdris peygamberler hakkında kullanılmıştır: “Ey Yusuf, ey sıddîk/özü sözü doğru kişi!...” (Yusuf, 46)

“Kitapta İbrahim’i an, zira o, sıddîk/özü sözü doğru bir nebî idi.” (Meryem, 41)

“Kitapta İdris’i de an. Hakikaten o sıddîk/özü sözü doğru bir nebi idî.” (Meryem, 56)

Sıdk’ın zıttı kizip yani yalancılık, sadakatın zıttı da hıyanettir. Sıdk ve sadakat Müslümanın sıfatı, kizip ve hıyanet ise münafığın sıfatıdır. Nitekim Peygamber Efendimiz, bir hadis-i şeriflerinde bu hususu şöyle belirtmişlerdir: “Münafığın belirtisi üçtür: Konuştuğu zaman yalan söyler; va’dettiği zaman sözünde durmaz, cayar; kendisine bir şey emanet edildiği zaman hıyanette bulunur.” (Buhari, İman, 24)

Müslümanın da insan olması hasebiyle birtakım kusurları, hataları olabilir, bilerek veya bilmeyerek günah işleyebilir, ama yalan söylemez. Bir defa Peygamber Efendimize;

“-Mümin korkak olur mu?” diye soruldu.

“- Evet olabilir” buyurdu.

“- Mümin cimri olur mu?” denildi.

“- Evet olabilir” buyurdu.

“- Mümin yalan söyler mi?” denilince:

“- Hayır, mümin yalancı olamaz.” buyurdu. (Malik, Muvatta, Kelam, 19)

Sözde Doğruluk

Doğruluk denince ilk akla gelen sözde doğruluktur ki o da yalandan sakınmak, dilini yalan söylemekten korumakla olur. Hiç şüphesiz en doğru sözlü olan yüce Allah’tır. Onun bildirdikleri her şey doğrudur, haktır, hakikattir, gerçektir. Onun için Kur’an-ı Kerim’de iki yerde, Allah’tan daha doğru sözlü kimsenin olmadığı belirtilmektedir (Nisâ, 87, 122). Evet Allah doğru sözlüdür (bk. Âl-i İmran, 95), daima doğrularla beraberdir, doğruların yardımcısıdır.

Doğruluğun bir alâmeti de sözünde durmak, ahdine vefa göstermektir. Allah va’dini, verdiği sözü mutlaka yerine getirir, ahdine vefa gösterir, sözünden asla dönmez. Bu husus Kur’an’da şöyle ifade edilir: “Andolsun ki Allah size olan va’dinde sadakat gösterdi.” (Âl-i İmran, 152), “Allah va’dinden asla dönmez.” (Âl-i İmran, 9)

Yüce Rabbimiz, müminlerden de doğruluktan ayrılmamalarını, sözlerine sadakat göstermelerini, hep doğrularla beraber olmalarını ister, sadakat gösterenleri de över:

“Müminler içinde Allah’a verdikleri sözde sadakat gösteren nice erler var. İşte onlardan kimi sözünü yerine getirip o yolda canını vermiştir, kimi de bunu beklemektedir. Onlar hiçbir şekilde sözlerini değiştirmezler.” (Ahzab, 23)

Doğru olmada, doğrularla beraber olmanın payı büyüktür. Onun için yüce Rabbimiz; “Ey inananlar! Allah’ın emirlerine karşı gelmekten sakınınız ve doğrularla beraber olunuz.” (Tevbe, 119) buyurarak doğrularla beraber olmamızı emretmiştir.

Yalancıların dünyada dostları olmaz, ahirette de cezalarını çekerler. Sözlerinde, özlerinde doğru olanlar ise yaptıklarının mükâfatını hem bu dünyada, hem de ahirette görürler: “Bunun böyle olması Allah’ın, doğruları doğrulukları sebebiyle mükâfatlandırması içindir.” (Ahzab, 24)

Sıdk, peygamberler hakkında vacip olan sıfatlardandır. Peygamberler gerek Allah’tan aldıkları vahyi/mesajı insanlara tebliğ etmekte, gerekse dünyevî hususlarda çok doğru kimselerdir. Ağızlarından doğruya aykırı hiçbir şey çıkmaz. Yalancının mumu yatsıya kadar yanar. Peygamber Efendimizin getirmiş olduğu nur ise sönmeyecek, kıyamete kadar yanacak, kıyamete kadar sönmeden devam edecektir.

İşte Doğruluk

İşte, fiil ve hareketlerde doğruluk ise; insanın her hâl ve hareketinde doğru olması, hiçbir zaman eğrilmemesi, kötü, çirkin davranışlar içerisinde bulunmaması demektir. Yüce Rabbimiz her işimizde doğru olmamızı emretmektedir. Müslüman iş hayatında, ticaret hayatında doğruluk ve dürüstlüğü ile tanınmalı, işini düzgün ve güzel yapmalı, işine hile hurda karıştırmamalıdır. Ticaretle iştigal ediyorsa, haram ve helâl hususunda çok dikkatli olmalı, müşterisini aldatmamalı, aksine müşterisine güven vermelidir. Böyle olanları Rasul-i Ekrem Efendimiz övmüş ve; “Doğru sözlü ve güvenilir tüccar ahirette peygamberler, sıddıklar ve şehitlerle beraber bulunacaktır.” (Tirmizi, Büyu, 4; İbn Mâce, Ticârât, 1) buyurmuştur.

Niyette Doğruluk

Dinimizde niyetin yeri ve önemi büyüktür. Amellerimize, yaptığımız iş ve ibadetlerimize değer kazandıran ihlâs ve niyetlerimizdir. Onun için sevgili Peygamberimiz hadis-i şeriflerinde; “Amellerin hükmü/değeri niyetlere göredir.” (Buhârî, Bed’ül-vahy, 1), “İnsanlar niyetlerine göre diriltileceklerdir.” (en-Nebhânî, el-Fethu’l-Kebîr, II, 628) buyurmuştur. Mecelle’de de; “Bir işten maksat ne ise hüküm ona göredir.” denilmiştir.

Bazen insan güzel şeyleri yapmaya niyet eder fakat elinde olmayan sebeplerden dolayı yapamaz. Bu durumda Yüce Allah, ona bu güzel ve samimi niyetinden dolayı yine sevap verir. Nitekim sevgili Peygamberimiz, hadis-i şeriflerinde şöyle buyurmuştur:

Câbir (r.a.) şöyle demiştir: Hz. Peygamberle beraber bir gazada idik, şöyle buyurdu: “Medine’de öyle kimseler var ki, sizin yürüdüğünüz ve geçtiğiniz her vadide kesinlikle sizinle beraber oldular. Onları hastalıkları gazaya katılmaktan alıkoymuştur.”

Aslında güzellik, doğruluk, dürüstlük önce insanın niyetinde, içinde, duygularında başlar daha sonra dışa, fiillerine, hareketlerine, tutum ve davranışlarına akseder. Güzel ve yararlı şeyler düşünen kimse güzel ve yararlı işler yapar. Kötü ve zararlı şeyler düşünen kimse de kötü ve zararlı işler yapar.

Doğruluk arkadaşlık münasebetlerinde, aile hayatında, iş hayatında, toplum hayatında, kısaca insan hayatının bütün alanlarında çok önemlidir. Doğruluk, insanlar arasındaki karşılıklı güven ve huzuru sağlayan manevî değerlerden biridir. Doğruluk olmazsa güven olmaz, güvenin olmadığı yerde hiçbir şey olmaz.

Başkalarından sıdk/doğruluk, sadakat/bağlılık beklemeden önce kendimiz doğru, sâdık olmalıyız ki başkalarından beklemeye yüzümüz olsun.

Helâl Kazanç ve Kanaat

Prof. Dr. Mehmet Şeker

Yeryüzünde insan var olduğundan beri geçimini temin ederek, hayatını sürdürmek için çalışıp çabaladığını bilmekteyiz. Bu durum, zaten Allah’ın insanlar için koyduğu kanunlardandır. Yani insan, rızkını helâl yollardan temin etmek için elinden gelen gayreti gösterecek, alın teri ile, elinin emeği ile elde ettiği kazancını yiyecektir.

Ancak, bu çalışma ortamında da haklarını koruyacak, ne kendisi için, ne de başkası için haksızlık yapmayacak ve haksızlığa razı olmayacaktır.

Görüldüğü gibi Kur’an, insanların çıkarlarının zedelenmemesi ve menfaatlerinin zarara uğramaması, haklarının ellerinden alınarak haksızlığa uğrayıp mağdur olmamaları için onlara çok sıkı uyarılarda bulunmaktadır. Malların insanlar tarafından haksızlıkla yenilmesine karşı çıkan (Bakara, 188) Kur’an, mala düşkünlük göstererek onu biriktirip toplamayı yani insanların meşru yollardan, onlardan yararlanmalarına engel olmayı da tasvip etmemektedir (Âdiyât, 8; Hümeze, 2-3).

“Azap olsun, ölçüde-tartıda noksanlık edenlere. Ki onlar, insanlardan ölçüp (haklarını) aldıkları zaman, tam olarak alırlar. Fakat insanlara (verilmek üzere) ölçtükleri, yahut onlara tarttıkları zaman eksiltirler.” (Mutaffifîn, 1-3)

Karşılıklı haklara riayetin yanında insan kendilerine düşeni yapacak; “hiç ölmeyecekmiş gibi dünya için yarın ölecekmiş gibi de âhiret için çalışacaktır.” Ancak, bunu yaparken, Allah’ın kendine verdiğinden fazlasını temenni etmeyecektir.

“Yeryüzünde mevcut her canlının rızkının Allah’a ait” (Hûd, 6) olduğu bilindiği halde insan, fıtratındaki aşırı derecede hırs ve ihtiras sebebi ile bir vâdi dolusu olsa, mutlaka, bir o kadar daha olmasını isteyecektir (et-Terğib, III, 202). Halbuki Hz. Peygamber, asıl zenginliğin mal çokluğu ile değil, kalp zenginliği ile olduğunu (Riyâzü’s-Sâlihîn, I, 524) belirterek, Müslüman olup yetecek kadar malı olan ve Allah’ın verdiğine kanaat eden kimsenin kurtulacağını (Riyâzü’s-Sâlihîn, I, 525) haber vermektedir.

Allah’ın Resûlü; bir kimsenin iple dağdan arkasına yüklenerek odun getirip onu satarak geçimini temin etmesinin dilenmesinden (Riyâzü’s-Sâlihîn, I, 541-542), vermenin almaktan, “üst elin alt elden” daha hayırlı olduğunu (Riyâzü’s-Sâlihîn, I, 529-533) ifade etmiştir. Hatta Hz. Muhammed, arkadaşlarından, kimseden bir şey istememe hususunda söz almıştır (Riyâzü’s-Sâlihîn, I, 531). Yani böylece dilenciliğin hoş bir yol olmadığını göstermek istemiştir.

Gerek ticarî hayatta temin ettiği kâr’a, gerekse elde ettiği diğer gelirlere kanaat etmesi Müslümandan beklenen bir husustur. İslâm toplumu, fertleri buna zorlar. Yeterinden fazla kâr koymayı uygun görmeyen Müslüman vicdanı, malı etiketinden fazla fiyata satmaya razı olmaz.

Kendisinin arzu etmediği bir alım-satımı, Müslüman kardeşi için de arzulamaz. Bunun aksi davranışta bulunanları uyarır. Malın eksikliklerini gösterir. Bozuğunu, eziğini, çürüğünü söylemeden satmaya kalkışmaz.

Resûlullah, bir gün pazarda dolaşırken, tahıl satan bir adamın yanına uğrar. Tahıl yığınına elini daldırınca alt kısmının ıslak olduğunu görür. Bunun üzerine; “Bu ne ey tahılın sahibi?” diye sorar. “Yağmur ıslatmıştı” cevabını alınca, Peygamberimiz; “Tahılın ıslak tarafını insanların görmesi için üste koyamaz mıydın?” buyurur ve devam ederler: “Bizi aldatan bizden değildir.” (Tirmizi, III, 1209) Müslüman aç gözlü olmaz. Başkasının malına, kazancına göz dikmez. Bilir ki, Cenab-ı Hak, kendisinin rızkını verecektir. Birçok işyerinde, evde levhalaştırılmıştır bir hadisi şerif asılıdır: “er-Rızku ala’llah= Rızık Allah’a aittir.”

Bizim kültürümüzde bu anlayışın yanlış yorumlanması sebebi ile bazı kimselerin elini eteğini çalışmaktan çekip, yatarak kendisinin geçiminin Allah’tan geleceğini zannedenler vardır. Bu anlayış son derece yanlıştır. İslâmiyet böylelerini kesinlikle uyararak; “İnsana çalışmasından başka bir şey yoktur. Ve çalışmasının (karşılığı) da yakında görülecektir. Sonra tastamam karşılığı verilecektir.” (Necm, 39-41) ayeti ile ancak samimiyetle, iyi niyetle çalışanlara Allah tarafından rızık ve geçimi için gerekli ortamın sağlanacağı bildirilmektedir.

Çalışma hayatında da başkalarının haklarını gözetmesi gerektiği çeşitli vesilelerle vurgulanan Müslüman, öyle bir olgunluğa gelmektedir ki, kendisi alışverişe başladığı halde, meslektaşı komşusu şayet henüz siftah yapmamışsa, gelen müşteriyi ona yönlendirebilmelidir. “Ben bugün siftahımı yaptım, bu alacağınızı da komşumdan alın” diyebilmelidir.

Bu örneği çalışma hayatımızın bütününe uygulayabilsek, o zaman toplumumuzda kıskançlıklara, çekememezliklere mahal kalmaz. İnsanımız hem kazandığına razı olur, hem de kazancını helâlinden elde etmeye dikkat eder. Başkalarının hakkının kendisine geçmemesi için gereken titizliği gösterir.

Dayanışma

Prof. Dr. Faruk Beşer

1. Karşılıklı Yardım ve Hediyeleşme

Sosyal veya iktisadî yönden, hangi seviyede olurlarsa olsunlar, sağlam ve dayanışma içinde bir toplum kurabilmek için insanların karşılıklı yardımlaşma ve ilişki içerisinde olmaları gerekir. Bu karşılıklı yardımlaşmanın bulunmadığı toplumlar iktisadî yönden hangi düzeye ulaşırlarsa ulaşsınlar manen tatmin bulamayacaklar; ihtiras, haset ve bunların sonucu olarak da fesat ve anarşiden kendilerini kurtaramayacaklardır.

Bu yüzden Kur’an, bütün insanlara “iyilik/birr ve takva üzere yardımlaşın.” (Nisa, 2) emrini yöneltir. Bunu, Hz. Peygamberin, “hayra delâlet eden onu yapmış gibidir” (Kurtubî, VI/46) sözü bir yönüyle açıklar. Maverdî’nin ifadesiyle bu ayetle istenen yardımlaşmanın iki yönü vardır: “Takva” Allah’ın rızasına bakan yönüdür, “birr/iyilik’’ ise insanların rızasına bakan yönüdür. Yardımlaşmada her ikisini gözeten insan, en büyük saadete erişmiş demektir (Kurtubî, VI/47).

Kısaca birr ve takva üzere yardımlaşmak çok yönlüdür. Âlim ilmiyle, zengin malıyla, güçlü gücüyle yardım edecek ve insanlar tek bir el gibi olacaklar. Hz. Peygamberin hadisi de bunu ifade eder: “İnananlar karşılıklı merhamet, sevgi ve bağlılıklarında bir tek vücut gibidirler. Onun bir uzvu şikâyette bulununca diğer uzuvlar da ateşli ve uykusuz bir halde onun imdadına koşarlar.” (Buharî, Edep 27; Müslim, Birr 66; Ahmed b. Hanbel, Müsned, IV/270, 268)

“Müslüman Müslümanın kardeşidir. Ona zulmedemez ve onu yalnız bırakamaz.” (Buharî, Mezâlim, 3) “Kardeşine, zalim de olsa, mazlum da olsa, yardım et. Dediler ki, mazluma/ezilene yardım edeceğiz ama zalime/ezene de niçin? Buyurdu ki, elinden tutup zulmüne mani olacaksın.” (Buharî, Mezalim, 4, İkrah, 7; Tirmizi, Fiten, 68; Darimî, Fiten, 40; Ahmed b. Hanbel, Müsned, III/99, 201)

Bu karşılıklı yardım olayının sonuçlarını belki de en güzel özetleyen yine Hz. Peygamber’dir. “Hediyeleşin ki, sevişesiniz.” (İmam Malik, Muvattâ, Husnu’l-Huluk, 16) Hediye verin değil de, hediyeleşin ifadesi dikkat çekicidir ve toplumun bütün fertleri arasında maddî bir transferi ve manevî yakınlaşmayı ifade eder. Bizim şu andaki toplumumuzda bile henüz tamamen ölmemiş olan bu kültürel geleneğin, sağlam bir istatistikle tespiti mümkün olsa, icra ettiği fonksiyonlar anlaşılmış olacaktır. Tarım kesimindeki imecelerden, doğum, sünnet, düğün, nişan gibi törenlerdeki hediye takma geleneklerine kadar bir sürü yardımlaşma örneği aslında görünmez birer regülatör görevi yapmakta olan transferlerdir. Bu tür motiflerin canlandırılması elbette çok önemli bir olaydır.

2. Karz-ı Hasen

Karz-ı hasen, güzel borç demektir. Bununla ribanın, kötü borç olduğuna işaret edilir. Türkçe’de veresiye alışverişten doğan borca da “borç” deniyorsa da Arapça’da karz derken, alışverişin dışındaki nakdî borçlar akla gelir. (Orhan Çeker, “Karz-ı Hasen” Güzel Borç. İslam D., Ekim 1984, 2 (14), s.28)

Kur’an-ı Kerim’in “karz-ı hasen”i riba yasağını bildiren ayetlerinden sonra vermesi, onun ribaya alternatif olduğunu göstermelidir. Ribanın yerini, feragat ve kardeşlik duygularıyla beslenen karz-ı hasenin alması, toplumda elbette sevgi ve bağlılık yeşertmiş olacaktır. Bunun da ancak “Müslüman-insan” tipiyle olabileceği şüphesizdir. Yani eğitimle alakası vardır. Daha çok üretme, daha çok kazanmanın oluşturduğu bir toplumda, maddî bir karşılığı olmaksızın borç vermenin hiçbir anlamı yoktur.

Borç isteyenin mutlaka ihtiyacından ötürü istemiş olacağına binaen “karz-ı hasen” sadaka vermekten daha sevap sayılmış (İbn Mâce, Sadakat; 19; Kurtubî, III/240) ve borçlu eğer dar durumda ise imkân buluncaya kadar beklenilmesi emredilmiş, hatta -bilenler için- borcun tamamen bağışlanmasının daha hayırlı olacağı bildirilmiştir (Bkz. Bakara, 280). Ama hemen bunun karşısında “En seçkinleriniz, borcunu en güzel şekilde ödeyenlerinizdir.” (Kurtubî, III/241) buyurulmak suretiyle denge de sağlanmıştır.

Sonuç itibariyle, yatırımlar daha ucuza mal olacağı için, hem istihdam artmış olacak hem de fiyatlar tüketici lehine ayarlanmış, böylece gelir de daha adil bir şekilde dağıtılmış olacaktır.

Karz-ı hasen veren insan gelirini hayra sarf edince, fakirin nezdinde itibarı artmış olur. Sınıf mücadelesi ve nefreti, yerini insanlar arası ahenk ve sevgiye bırakmış olur.

3. Tasadduk

Dayanışmayı, sosyal güvenliği kolaylaştırıcı özelliğinden dolayı anlatmaya çalışıyoruz. Bu açıdan tasadduk, İslâm’da dayanışmanın, ardından da sosyal güvenliğin oluşmasında önemli bir yer işgal eder.

Mecburiyet prensibi, modern sosyal güvenlik sistemlerinin öngördüğü vazgeçilmez bir unsurdur (Yazgan, Görüşler, s. 12, 13, 47). Dolayısıyla, bugünkü anlamıyla sadakanın “ahlâkî çöküntüler” doğuracağından bahsedilir (Tuna, Yalçıntaş, s. 128). Sosyal yardımlar, sosyal güvenlik sisteminde ortaya çıkacak boşlukları doldurmaya ayrılır (Agk.). Bütün bunlar “sadaka” denilince bugün anlaşılan mana göz önünde bulundurulduğunda elbette doğrudur. Ancak “sadaka”nın İslâm literatüründe bugün anlaşılandan daha değişik anlamları vardır. Konu, aslında kişilerin dünyaya bakış açılarıyla da yakından ilgilidir. Yaptığı her şeyden sorguya çekileceğini (Nahl, 93), hayır adına yaptığı her şeyi göreceği bir günün olduğunu (Âl-i İmran, 30), yapılanların o gün karşılığının tastamam görüleceğini (Zümer, 70) bilen “Müslüman insan’’ devlet zorlaması olmayan her yerde müeyyide olarak sadece vicdanıyla baş başa değildir. Eğer sosyal güvenlikte bir icbar söz konusu ise İslâm’da “sadaka” deyince anlamamız istenen şeylerde de bir icbar vardır. Ne var ki bu, istenenin yapılmasıyla biten ve sadece icbar edenin lehine olan güdük bir icbar değildir. Verileni tatmin ederken, Allah katında verdiğinin yüzlerce katını bulma kesin inancı içerisinde, verenin istek ve arzusu ile olan bir vermedir.

Herkes sadaka ile mükelleftir. Bu belki de servete doymaz insan psikolojisinin hangi seviyede olursa olsun, bir üstüne bakarak sadaka verecek varlığa sahip olmadığını söylemesine engel olmak içindir.

Hz. Peygamberin Mekke’den Medine’ye hicreti sırasında Kuba’da verdiği ilk cuma hutbesinde cemaat ve devlet düzeyinde var olabilmenin en esaslı unsuru olarak âdeta servet transferini görüyor ve “Bir hurma parçacığı ile de olsa kendisini ateşten kurtarabilen kurtarsın. Bunu da bulamayan bunu güzel bir sözle yapsın.” (Süheylî, IV/239) diyordu. Sevgi ve dayanışma toplumunda, elden başka birşey gelmemesi halinde en azından güzel sözle mukabele etmeyi Allah öncelikle elçisine uygulatıyor ve onun şahsında gösteriyordu (İsra, 28). Böylece Kuba’da siyasî bağımsızlığın şiarı sayılacak cuma namazı da gündeme gelmiş ve haftalık genelge denebilecek hutbeler periyodik vasıf kazanmış oluyordu. İkinci genelgede ise Hz. Peygamber inananlara “aralarında Allah’ın rızası ile sevişmelerini” (Süheylî, IV/240) istiyor ve maddî dayanışmayı manevî bağlarla âdeta perçinliyordu. Artık daha önce de değindiğimiz gibi, Medine döneminde kendi cemaatlerini oluşturan Müslümanlar inisiyatifi ellerine alacak ve fakir olanlar her şeylerini bölüşmek üzere servetlilerle kardeş yapılacaktır.

“Tasadduk” ve “infak” Kur’an-ı Kerim’de çokça zikredilen bir konudur: “Sadaka veren erkeklere ve sadaka veren kadınlara... verdikleri kat kat artırılır. Onlara değerli bir mükâfat da vardır.” (Hadid, 18); “Ey inananlar, bizim size rızık olarak verdiğimizden infak edin.” (Bakara, 254) Bu ve benzeri ayetlerin üslûbu ayrıca önemli bir noktaya daha işaret ederler ki, o da verenin aslında kendinin olan bir şeyden değil de Allah’ın malından verdiği, dolayısıyla minnet hakkına sahip olmadığı gerçeğidir. “Muhsin olarak kendini Allah’a teslim edenden, dince daha güzel kim olabilir?” (Nisa, 125)

Zorunlu olmayan gibi görülen bu yardımlar aslında inananları bile aşar ve tüm insanları kuşatır. Çünkü bütün insanlar Allah’ın iyali (aile fertleri)-dirler. Onları doyuran Allah’ı doyurmuş, giydiren, Allah’ı giydirmiş hasta iken ziyaret eden Allah’ı ziyaret etmiş gibidir. Onun için yine Hz. Peygamberin ifadesiyle “Sadaka verenin sadakasını önce Allah teslim alır, sonra vereceğine ulaşır.” Yine “Allah, sizinle din konusunda savaşmayan, sizi yurtlarınızdan sürüp çıkarmayanlara iyilik yapmanızdan ve onlara adaletli davranmanızdan sizi sakındırmaz. Çünkü Allah, adalet yapanları sever.’’ (Mümtehine, 8) ayeti Müslüman olmayanlardan söz eder.

“Kazandıklarınızdan ve sizin için yerden çıkardıklarımızdan infak edin, kötü olanı vermeyin.” (Bakara, 267); “Fakirlikle korkutan şeytandır.” (Bakara, 268); “Verecekler kendilerini Allah yolunda adayan fakirler içindir ki, onlar yeryüzünde dolaşmaya güç yetiremezler. Cahil olanlar onları iffetlerinden dolayı zengin sanır. Sen onları yüzlerinden tanırsın. Yüzsüzlük ederek insanlardan istemezler. Hayırdan her ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu bilir. Onlar ki mallarını gece, gündüz; gizli ve açık olarak infak ederler. Artık bunların ecirleri Rableri katındadır. Onlar için korku yoktur, onlar mahzun da olmayacaklardır.” (Bakara, 273-274)

Sadaka kavramı kişinin kendisiyle olan dayanışmasından başlamak üzere hayatın bütün birimlerine dağılır ve İslâm toplumundaki bütün kesimleri birçok koldan birbirine bağlar.

4. Sosyal Güvenlik

Sosyal güvenlik; geliri İslâm toplumunda serveti olandan olmayana transfer temin edici, böylece sosyal adaletin oluşmasına katkıda bulunucu özellikleriyle, dayanışmayı temin eden unsurlardan biridir. Ancak İslâm’da bu durumun, modern sosyal güvenliktekinin tam aksi bir görünümde olduğu kanaatindeyiz. Yani dayanışmayı oluşturan sosyal güvenlik değil, belki sosyal güvenliği oluşturan dayanışmadır. İslâm’da bugünkü “müessese” anlamında bir sosyal güvenliğin olmadığını, daha doğru ifadesiyle buna ihtiyaç bulunmadığını anlatmaya çalıştık.

Kendin İçin İstediğini
Arkadaşın İçin de İste

Gökçe Çelik

Kendisi için istediğini başkası için de istemek ya da kendisi için yapılmasını istemediğini başkasına da yapmamak dostluk bağlarını kuvvetlendiren en güzel davranışlardandır. Bu davranışa günümüzde empati deniliyor. Empati, bir kişinin kendisini karşısındaki kişinin yerine koyarak, o kişinin duygularını ve düşüncelerini doğru olarak anlaması, hissetmesi ve bu durumu ona iletmesidir. (Üstün Dökmen, İletişim Çatışmaları ve Empati, Sistem Yayıncılık, İstanbul 2005, s.120)

Empati kurmada, karşımızdaki kişiye yardım etme davranışı vardır. Kendisini sıkıntıda hisseden bir kişi dostuna sıkıntısını anlatırsa ve dostu da o kişinin sıkıntısını dinleyip onu geri yansıtırsa, o kişinin sıkıntısı biraz hafiflemiş, empati kurularak sıkıntılı olan kişiye yardım edilmiş olunur. Empatik anlayış insanları birbirlerine yaklaştırma, iletişimi kolaylaştırma özelliğine sahiptir. İnsanlar, kendileriyle empati kurulduğunda başkaları tarafından anlaşıldıklarını ve kendilerine önem verildiğini hissederler. Bu da insanları rahatlatır. Empatik beceri ve eğilimleri yüksek olan kişilerin çevreleriyle olan iletişimi yüksek düzeydedir. Çevreleri tarafından sevilen kişilerdir. Çünkü çevrelerindeki kişilere bu davranışlarıyla yardım etmektedirler (Dökmen, a.g.e., s.131).

Akıllı bir insan, dostlarını üzecek söz söylemek yerine, onlarla empati kurar ve onları anlayarak dostluklarını güçlendirir. Karşısındaki kişinin iyi yönlerine odaklanarak onlara yardım etmiş olur. Dostlarını gerçek duygu ve düşüncelerini anlamaya yönelmesi, kendisi zıt fikirde olsa da dostluklarını güçlendirir. Başkalarını suçlamak yerine, onları anlamaya çalışmak çok daha faydalıdır. İnsanların niçin, hangi sebeplerle, eleştirilecek şekilde davrandıklarını anlamaya çalışmak daha etkili ve yapıcı bir yoldur. İnsanlar arasında sarsılmaz bir sevgi, kardeşlik, dostluk, arkadaşlık, hoşgörü, nezaket olması, insanların birbirini durmadan eleştirmesiyle değil, anlamaya çalışmasıyla mümkündür.

“Sizden biri, kendisi için istediğini kardeşi için de istemedikçe gerçek imana eremez.” (Kütüb-i Sitte, Hadis No:30, c.II, s.248) Peygamber Efendimizin bu güzel sözü başlı başına bir empati geliştirme tekniği olarak kullanılabilir. Her insan kendinden yola çıkarak bunu yapsa ve kendisine yapıldığında rahatsızlık duyabileceği herhangi bir şeyi kendisi de başkasına yapmamak için çaba sarf etse, ilişkilerimiz daha güzel olur. Bu şekilde davranmayı bilen ve uygulayan birisi, karşısındaki ile ilişkilerinde basit hatalara düşmeyecek, karşısındaki kişiyi körü körüne eleştirmeyecek, yargılamayacak, sadece anlamaya çalışacaktır. Bu anlayış, insanların birbirlerine yaklaşmasını, sevginin gelişmesini sağlar.

Empati kurabilmek için mutlaka karşıdaki insanın karşılaştığı olayı yaşamak gerekmez. Onun yaşadığı olayda kendini onun yerine koyup, onun duygularını anlayıp, onun bakış açısından bakılabiliyorsa empati kurulmuş demektir. Burada asıl olan, olayları yaşamak değil, doğru olarak anlamaktır. Karşıdaki kişinin duygularını ve düşüncelerini tam olarak anlasak bile, eğer anladığımızı ona ifade edemiyorsak veya yanlış ifade ediyorsak, empati kurmuş sayılmayız. Empati, insanları birbirlerine yaklaştırma, iletişimi kolaylaştırma özelliğine sahiptir. İnsanlar, kendileriyle empati kurulduğunda başkaları tarafından anlaşıldıklarını ve kendilerine önem verildiğini hissederler. Bu da insanları mutlu eder.

Empati kurmanın faydaları şunlardır: (Zeynep Şenkal, “Nasıl Empati Kurabiliriz?” http://www.kemalsayar.com/insanadair/insanadair35.asp, 15.05.2007)

• Karşımızdaki kişiyle ilgilendiğimizi ve onu anladığımızı gösterir, böylece bizimle konuşmaktan hoşlanır ve bize daha çok açılırlar.

• Yanlış anladığımız bir durumda, kişiye yanlış edindiğimiz bilgileri düzeltme hakkını vermiş olur ve insanlar hakkında daha çok şey öğreniriz.

• Önyargılarımız azalır, herkesin anlaşılabilir olduğunu fark ederiz.

• Bütün bunların sonucunda anlamlı ve daha samimi dostluklar kurarız.

Empati ile sempatiyi karıştırmamak gerekir. Sempati, bir başkasının içinde bulunduğu ya da başından geçen bir durum için üzülme ve kişinin kendini daha iyi hissetmesini sağlamaya yönelik davranışlarda bulunma isteği olarak açıklanabilir. Empatide anlamak, sempatide haklı bulmak, desteklemek esastır. Empati herhangi belirli bir duygu ya da düşünceye yönelik değildir. Sempati aynı zamanda kişinin duygu, düşünce ya da inançlarına bir ölçüde katılmak ve onaylamayı da kapsar, empatide ise katılalım ya da katılmayalım önemli olan, anlamaktır. Empati kuran kişi karşısındaki kişinin dünyasının tamamına girebilirken, sempati duyan kişi sadece onayladığı ve katıldığı, kendisine de dokunan kısmı kadarına girebilir. Empati kurarken, karşımızdakinin duygu ve düşüncelerine hak vermek gerekmez; yalnızca anlamaya çalışılır.

Sonuç olarak dostluğun yolu sevgiden geçer, sevmek ise anlamaya dayanır. Anlamak için de empati kurmak gerekir. Kendisi için beğenip sevdiği şeyleri arkadaş edindiği kişi için de beğenmeli, sevmelidir. Arkadaşını kendisine tercih etmek ise arkadaşlık ilişkilerinin en yüksek derecesidir.

Cömertlikte Son Nokta:
Îsâr

Doç. Dr. Selim Özarslan

Îsâr, Arapça’da bir şeyi veya bir kimseyi seçmek, üstün saymak demektir. Fayda ve zararda başkasının kâr, yarar ve iyiliğini kendisinin önünde tutmak manasında ise terimleşmiştir. (el-İsfehanî, Ragıb, el-Müfredât fî Garibi’l-Kur’an, İstanbul 1986, “esr” md.; Cürcânî, Şerif Ali b. Muhammed, et-Ta’rifât, Beyrut 1416/1995, 40, “îsâr” md) Türkçemizde îsâr kavramı yerine fedakârlık, özveri gibi kelimeler kullanılmaktadır. Bu şekildeki bir davranış aşırı şefkat ve merhamet eseridir. Buna diğerkâmlık da denir. Başkalarını kendisine tercih etme, insanlara özgü son derece önemli yüksek ahlâkî sıfatlardandır. Kur’anî bir kavram olan îsâr, dört ayette sözlük (Yusuf, 91; Taha, 72; Naziat, 38; A’lâ, 16), bir ayette (Haşr, 9) de terim anlamında kullanılmıştır.

Kur’an, bu özverili davranış biçimini gerçek müminlerin yani kalplerine imanı yerleştirmiş samimi Müslümanların bir özelliği olarak şöyle dile getirmektedir: “Daha önceden Medine’yi yurt edinmiş ve gönüllerine imanı yerleştirmiş olan kimseler, kendilerine göç edip gelenleri (muhacirleri) severler ve onlara verilenlerden dolayı içlerinde bir rahatsızlık hissetmezler. Kendileri son derece ihtiyaç içinde bulunsalar bile onları kendilerine tercih ederler. Kim nefsinin cimriliğinden, hırsından korunursa, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” (Haşr, 9) Medineli Müslümanlar (ensar), bütün malını mülkünü Mekke’de bırakarak Medine’ye hicret eden Müslümanlara (muhacir), kendileri ihtiyaç halinde oldukları halde özverili davranarak onların ihtiyaçlarını gidermişler, mallarını ve evlerini onlarla paylaşmışlar, bu asıl ve yüce davranışlarıyla da Allah’ın övgüsüne ve hoşnutluğuna mazhar olmuşlardır (Bkz. Tevbe, 100, 117).

Kur’an yorumcularından bir kısmı konumuza örneklik teşkil eden ayetin iniş sebebi olarak şu olayı anlatırlar. Nadir oğullarından elde edilen ganimeti paylaştırmak için Hz. Peygamber ensarla istişare etti. Ganimeti ya ensar ve muhacirler arasında dağıtacak, muhacirler ensardan olan kardeşlerinin evlerinde bir süre daha kalacak, ya da yalnız muhacirlere dağıtacak, onlar ensardan olan kardeşlerinin yanlarından ayrılarak kendi ayakları üzerinde duracaklardı. Bu teklifi işiten ensar, ganimetin hepsinin muhacirlere dağıtılmasını, bununla birlikte onların kendi yanlarında kalmaya da devam etmesini istediler. (İbn Kesir, Ebi’l-Fida, Tefsirü’l-Kur’ani’l-Azim, Kahire, 1993, IV, 326; Elmalılı, Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’an Dili, Çelik-Şura, İstanbul, trs, VII, 222) Bu davranış biçimleriyle Medineli Müslümanlar, kendileri muhtaç iken, başkalarının ihtiyacını giderme hasleti olan îsârda doruk noktasına ulaşmışlardır.

Îsâr, cömertlikte son noktadır. Cömert kimse mal tutkusuna mağlup olmayan kimsedir. Mal tutkusu, onu elinde bulundurma sevgisi bazen insanın benliğine hakim olabilir. İşte bu halde olan birey, malını başkalarına vermeye, dinî tabirle infak etmeye güç yetirir ve bu davranışından dolayı bir sıkıntı duymazsa o kimse cömert bir kimsedir. Cömertlik, malı boş yerlere harcamak değildir. Mal ve servet özü itibariyle kötü bir şey değildir, çünkü o, Allah’ın insanlığa bahşettiği en büyük nimetlerden birisidir. Onun yerli yerinde, ihtiyaç halinde kullanılması gerekir. İhtiyaç zamanında harcanmaması cimrilik, gereksinim duyulmadığı halde saçıp savrulması da israf olmaktadır. Bu gerçeği Kur’an şöyle dile getirmektedir: “Elini boynuna bağlayıp cimri kesilme, büsbütün açıp da saçıp savurma, sonra pişman olur açıkta kalırsın.” (İsrâ, 29)

Hz. Peygamber (s.a.s.) de, “Cimrilikten sakının; çünkü cimrilik, sizden öncekileri helâk etmiştir. Onları aralarında kan dökmeye ve dokunmazlıklarını çiğnemeye sürüklemiştir.” (Müslim, Birr, 56) demek suretiyle Müslüman bireyleri cimrilikten uzak durmaya çağırmış; “Kimin yanında fazla hayvan varsa, onu hayvanı bulunmayana versin! Kimin fazla yiyeceği varsa onu yiyeceği/azığı olmayana versin!” demek suretiyle de insanları cömertliğe teşvik etmiştir. Bu hadisin ravisi “Resulullah, mal çeşitlerinden o kadar çok şey saydı ki, artan bir malda hiçbirimizin hakkı olmadığı düşüncesine vardık.” (Müslim, Lukata, 18) demiştir.

Allah Resulü (s.a.s.), bu tür emir ve tavsiyeleriyle hem insanları başkalarını düşünmeye teşvik ediyor, cömertliği övüyor, hem de bu tür davranışlarla dinin yüceltilmesini amaçlıyordu. (Şah Veliyyullah Dihlevi, Hüccetullahi’l-Bâliğâ, thk. Muhammed Şerif Şukker, Beyrut 1413/1992, II, 226-227)

Îsârın cömertliğin en yüksek derecesi, cömertlikte son nokta olduğunu söyledik; zira cömertliğin seha, cûd ve îsâr olmak üzere üç derecesi olduğu genel kabul görmüştür. Bu anlayışa göre bireyin elindeki imkânların yarısını başkalarına ikram etmesine sehavet (seha), çoğunu vermesine cûd, mevcut imkânlarının tamamını başkaları için harcamasına ise îsâr denilmiştir (Kuşeyrî, Abdulkerim b. Hevazin, er-Risâle, Kahire 1966, II, 502). Îsâr yani başkalarının çıkar ve faydasını kendi çıkarına tercih etme davranışı sırf Allah rızasına dayandığı takdirde yüksek bir ahlâkî erdem olarak kabul edilmektedir. Müslüman bireyler bütün ibadet ve taatlarını Allah’ın hoşnutluğunu kazanmak için yaptıkları gibi diğer insanların iyiliğini kendi iyiliğine tercih etmesini de teşekkür ve övgü beklentisi ile değil, Allah rızası için yaparlar. Dolayısıyla îsâr türü cömertliklerin karşılığı Allah’tan beklenmelidir.

Cömertliğin en son doruk noktası olan îsârın da çeşitli mertebeleri vardır, bunları şu şekilde sıralamamız mümkündür:

Can ile îsâr, Hakk yolunda, vatan, millet ve din uğrunda candan geçilmesi şeklinde tezahür eder ki, bu îsârın en yüce mertebesidir. Şehitlerimiz ve gazilerimiz canlarını ortaya koyarak îsârın bu mertebesine ulaşmışlardır. Makam ve mevki konusunda her türlü fedakârlıkta bulunmak, îsârın bir başka mertebesidir. Maddî refah ve mutlulukta başkalarını düşünme, onların mutluluğunu kendisininkine tercih etme; ücret ve karşılık beklentisine girmeden ilmî ve fikrî birikimini başkalarına aktarma; maddî kazançlarını başkalarıyla paylaşma, dinin bir emri olan zekât ve sadaka vermek bu tür îsâra örnek teşkil edebilir.

İslâm medeniyet ve kültür tarihi nice îsâr örnekleriyle doludur. Başkalarını kendi nefsine tercih etme erdeminin öncüleri hiç şüphe yok ki, Allah Resulü’nün sahabesi olan ensar ve muhacirlerdir. Sonradan ilk İslâm halifesi olacak olan Ebu Bekir’in geride hiçbir şey bırakmadan bütün malını Allah yolunda harcanması için Resulullah’a getirmesi, onun da “aile bireylerin için geride ne bıraktın” sorusuna “Allah ve Resulünü bıraktım” demesi, îsârın en büyük örneklerindendir.

Sahabe döneminden bir başka diğerkâmlık örneği. Allah elçisinin ashabından bir kişiye kızartılmış bir koyun başı hediye edilmişti. O özverili sahabi “kardeşim falan ve aile bireyleri buna bizden daha muhtaçtır” diyerek ona gönderdi. O da bir başkasına, o da diğerine göndererek bu şekilde tam yedi ev dolaştı. Sonunda ilk hediye edilene döndü geldi. İslâm Peygamberinin kutlu sahabesi, başkalarının fayda ve iyiliğini kendilerinkinden üstün tutacak ölçüde yüksek bir ahlâka sahiplerdi. Çünkü onlar Allah’ın terbiyesinden geçmiş Hz. Peygamberin ahlâkı ile ahlâklanmış, Allah’ın hoşnutluğuna nail olmuş mümtaz şahsiyetlerdi.

Hz. Peygamber ve onun ashabını örnek alan sonraki İslâm nesilleri ve bizim ecdadımız tarihin her safhasında sergiledikleri îsârı, Çanakkale ve Kurtuluş Savaşlarında da sergilemiş, ne derece vatan, millet, namus ve hürriyet düşkünü kimseler olduklarını, kendi canlarını ortaya koyarak bütün cihana göstermişler, kendi canını ortaya koymaktan çekinmemiş, büyük bir îsâr örneği sergilemiştir.

Bugün de hayatın her alanında bu yüksek ahlâklılık göstergesi olan davranış biçimine ihtiyacımız hat safhadadır. İnsanların hep kendisini düşündüğü, kendi çıkarlarını toplumun menfaat ve çıkarlarının üzerinde gördüğü bir zaman diliminde, başkalarını kendisine tercih edebilen ve toplumun menfaat ve çıkarlarını şahsî çıkarlarından önce düşünen bireyler yetiştirmeliyiz.

İnsanlığın kurtuluşu sadece kendi ‘ben’ini düşünenlerin çoğalmasıyla değil; başkalarını kendisine tercih edebilen, Allah ve insan sevgisiyle dolu ahlâkî ve estetik duyarlılığı gelişmiş insanların çoğalması ile mümkün olabilecektir.

Kul Hakkını Gözetme

Prof. Dr. Mehmet Soysaldı

Hak kavramının İslâm dininde çok özel bir yeri vardır. İslâm literatüründe çeşitli anlamlarda kullanılan hak kelimesi sözlükte, “gerçek, sabit ve doğru olmak; bir şeyi gerçekleştirmek; bir şeye yakinen muttalî olmak” gibi anlamlara gelmektedir (İbn Manzur, Lisanu’l-Arab, Daru Sadır, Beyrut 1990, X, 50). Terim olarak “gerçeğe mutabık olan hüküm” olarak tarif edilmiştir (Taftazanî, Şerhu’l-Akaidi’n-Nesefiyye, (nşr.Ahmet Hicazî es-Sekka), Kahire 1987, s. 12-13). Batıl kelimesinin zıddı olarak kullanılan hak kelimesinin çoğulu ise “hukuk”tur (İbn Manzur, Lisanu’l-Arab, X, 50; ez-Zebidî, Muhibbüddin Ebi Fayz Seyyid Muhammed Murtaza el-Hüseynî el-Vasıtî, Tacu’l-Arus, Beyrut trs., “hkk” mad).

Her hak, birtakım sorumlulukları da beraberinde getirmektedir. Her insanın üzerinde birçok hak ve sorumluluk bulunmaktadır. İnsan üzerindeki bu haklar, Allah’ın hakları ve yaratılmışların hakları diye iki kısımda özetlenebilir.

Allah’ın üzerimizdeki hakları, O’nun varlığına ve birliğine inanmak, hiçbir şeyi ortak koşmadan O’na ibadet edip emirlerini tutmak ve yasaklarından sakınmaktır.

Kul hakkı, hayatta daha çok insanların canları, bedenleri, ırz ve namusları, manevî şahsiyetleri, makam ve mevkileri, dinî inanç ve yaşayışları gibi konulardaki kişilik haklarıyla, mallarına ve aile fertlerine ilişkin haklardan oluşmaktadır. Ve bunlara yönelik olarak yapılan kötülükler, verilen zararlar kul hakkına tecavüz sayılmakta ve bu tecavüz de “mazlime” ve bunun çoğulu olan “mezâlim” kelimeleriyle ifade edilmektedir (Çağrıcı, Mustafa, “Kul Hakkı”, İslâm Ansiklopedisi, TDV Yay., Ankara 2002, XXVI, 350).

Kur’an’da hukukullah tabiri geçmemekle birlikte birçok ayette hak, adalet, kıst ve zulüm gibi kavramlar kul haklarıyla ilgili olarak kullanılmıştır. Ayrıca birçok ayette insanların haklarına saygı gösterilmesi istenmiş ve kul hakkına saldırı mahiyetindeki tutum ve davranışlar yasaklanmıştır.

Kul haklarını iki kısımda değerlendirmek mümkündür. Birincisi, insanların sahip olduğu maddî ve manevî haklara tecavüz etmek, zarar vermektir. İkincisi ise; dinî, ahlâkî ve hukukî hükümlerin onlara verilmesini gerekli kıldığı şeyleri vermemektir (Çağrıcı, agm, XXVI, 351).

Hırsızlık, ölçü ve tartıda hile yapmak, emanete hıyanet, kumar, tefecilik vb. gayrimeşru yollarla insanların birbirlerinin mallarını yemeleri, birbirinin canlarına kıymaları gibi günahlar maddî manadaki kul haklarına örnektir.

Bu tür kul hakkı ihlâllerini önlemek için Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: “Aranızda birbirinizin mallarını haksız yere yemeyin. İnsanların mallarından bir kısmını bile bile günaha girerek yemek için onları hâkimlere (rüşvet olarak) vermeyin.” (Bakara, 188), “Ey iman edenler! Karşılıklı rızaya dayanan ticaret olması hali müstesna, mallarınızı, batıl (haksız ve haram yollar) ile aranızda (alıp vererek) yemeyin. Ve kendinizi öldürmeyin. Şüphesiz Allah, sizi esirgeyecektir.” (Nisa, 29)

İftira, alay, arkadan çekiştirme, kötü lâkap takma, su-i zan, kusur arama, gıybet gibi günahlar da insanların manevî şahsiyetlerine zarar veren kul hakkıyla ilgili günahlara örnektir.

Bu tür kul hakkı ihlâllerini önlemek için ise Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: “Ey iman edenler! Zannın çoğundan sakınınız. Çünkü zannın bir kısmı günahtır. Birbirinizin kusurunu araştırmayın. Biriniz diğerini arkasından çekiştirmesin (aleyhinde konuşmasın). Biriniz, ölmüş kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? İşte bundan tiksindiniz. O halde Allah’tan korkun. Şüphesiz Allah, tövbeyi çok kabul edendir, çok esirgeyendir.” (Hucurât, 12)

Yukarıda zikretmiş olduğumuz ayetlerde açıkça görüldüğü üzere, Yüce Allah, her türlü insan haklarına son derece önem vermiş ve bu hakların gözetilmesini emretmiştir. Kul hakkı, insanın işlediği günahlar arasında en büyüklerinden biri kabul edilmektedir.

Her ne suretle olursa olsun insanların haklarına tecavüz edip onlara haksızlık yapanlar, zalimler grubuna girmektedir ki Cenab-ı Allah, Kur’an-ı Kerim’in birçok ayetinde onları şiddetle yermiş ve onlar için büyük azaplar hazırlandığını bildirmiştir: “Sorumluluk, ancak insanlara zulmedenlere ve yeryüzünde haksız yere taşkınlık edenlere aittir. İşte böylelerine acı bir azap vardır.” (Şura, 42); “Zalimlerin varacağı yer ne kötüdür!” (Âl-i İmrân, 151); “Zalimler için yardımcılar yoktur.” (Mâide, 72); “Biliniz ki Allah’ın lâneti zalimlerin üzerinedir.” (Hucurât, 12)

Kur’an-ı Kerim’de, kul hakkı ile ilgili ve kullar arasındaki adalet esaslarını tespit eden birçok ayetten sonra, “İşte bu Allah’ın hudududur, onu tecavüz etmeyin.” (Bakara, 229) mealinde ilâhî ikazlar gelmektedir. Demek ki, kul hakkını çiğnemek, Allah’ın hududuna tecavüz olarak kabul edilmektedir. Artık böyle bir cinayeti işleyen insan kime iltica edecek, kimden yardım dileyecektir? İnsan, Allah’ın kulu olduğundan onun hukukuna riayetsizlik ilâhî azabı gerektirmekte ve bu noktada hukuklar birleşmektedir.

Hz. Peygamber (s.a.s.), kul haklarının ihlâli niteliğindeki tutum ve davranışların yanlışlığını, kötülüğünü, dünya ve ahirette doğuracağı zararları birçok hadiste anlatmış ve insanları bu türlü kul hakkı ihlâllerinden sakındırmıştır. Nitekim Hz.Peygamber (s.a.s.), insanların birbirlerine şefkat ve merhametle davranmaları gerektiğini şöyle ifade etmektedir: “İnsanlara merhamet etmeyene Allah da merhamet etmez.” (Buharî, Edeb, 18; Müslim, Fazail, 66)

Hz. Peygamber, olgun mümini ise şöyle tarif etmektedir: “Hiç kimse kendisi için beğenip istediğini din kardeşi, komşusu için de istemedikçe, komşusu onun kötülüğünden emin olmadıkça olgun mümin olamaz.” (Buharî, İman, 7, Edeb, 29; Müslim, İman, 71-73)

Kul haklarını ihlâl eden kişiyi müflis (iflâs etmiş) olarak niteleyen Hz.Peygamber, Ebu Hureyre (r.a)’nin rivayet ettiği bir hadiste bunu şöyle açıklamıştır:

Resulullah (s.a.s.), ashabına; “Müflis kimdir bilir misiniz?” diye sordu.

Ashab; “Bizim aramızda müflis, hiçbir dirhemi ve eşyası olmayan kimsedir.” dediler.

Bunun üzerine Resulullah (s.a.s.) şöyle buyurdu: “Benim ümmetimden müflis o kimsedir ki kıyamet gününde namaz, oruç ve zekât gibi ibadetlerini yerine getirmiş olarak Allah’ın huzuruna gelir. Ancak bu ibadetlerin yanında öyle günahlar da işlemiştir ki, kimilerine sövüp saymış, kiminin kanını akıtmış, kiminin malını yemiş, kimine zina iftirasında bulunmuştur.

Bu durum karşısında onun ibadetlerden elde ettiği sevaplardan alınıp hak sahiplerine dağıtılır. Eğer ibadetleri ve iyilikleri bu hakları ödemeye yetmezse hak sahiplerinin günahlarından alınıp hak yiyenin günahlarına eklenir. Böylece sevapları elinden gitmiş, günahları ise daha da artmıştır. İşte böylece müflis durumuna düşmüş olan bu kişi cehenneme atılır.” (Buharî, Mezalim, 10; Müslim, Birr, 59)

İslâm dini kul hakkına çok önem vermiştir. Allah Tealâ tövbe ettikleri takdirde insanların yaptıkları çeşitli günahları affettiği halde kul hakkını, hak sahibi affetmedikçe affetmemektedir.

Şehitlerin bütün günahları affolunduğu halde, kul hakkı ile ilgili günahları affedilmemektedir. O bakımdan Müslümanlar çok dikkatli olmalı, üzerlerine kul hakkı geçirmemelidirler. Aralarında sık sık helâlleşmeyi âdet edinmeli, geçmişte bir kulun hakkını yemiş ise onu hemen iade etmeli ve helâlleşmelidir.

İnsan hakları kavramı, günümüzde çokça sözü edilen kavramlardandır. Ama bu sözler nedense uygulamaya bir türlü konulamamaktadır. Sadece beyannamelerde, bildirilerde, makalelerde mahpus kalmaktadır. Ama, “kul hakkı” ifadesi böyle değildir. Bu ifadeyle insanın başıboş bir varlık olmadığı, Allah’ın kulu, O’nun mülkü, O’nun mahlûku olduğu zihinlere iyice yerleştirilmekte ve nefisler, ‘kul hakkına tecavüzün kesinlikle cezasız kalmayacağı’ tehdidiyle karşı karşıya kalmaktadır.

Fakat günümüzde bazı insanlar, madde, menfaat ve gaflet karışımı bir ortamda yaşayarak, kul olduklarını unutmuşlar ve kul hakkını da hatırlamaz olmuşlardır. Kul hakkının bu ilk basamağında tökezleyenler, insaf, merhamet, adalet duygularını da kaybetmektedirler. “Ben kulum” diyen insan, bu kulluğun gereğini yerine getirmelidir. Çünkü âlemlerin Rabbine inanan ve O’nun kulu olduğunu idrak eden bir insan, kul olarak yaşamaya mecburdur.

İnsanoğlu her nasılsa, başkalarının hakkını çiğnerken âdeta o insanların Allah’ın kulu olduklarını unutuyor. “Ben, Allah’ın bir kuluna zulmedersem, O’nun kahrına hedef olurum.” diye düşünemiyor.

Aslında bu hakikat, “herkesçe kolayca anlaşılabilmeli” diye geliyor insanın aklına. Çünkü kime sorsak kendisini de diğer insanları da Allah’ın yarattığını söyleyecektir. Ama iş münakaşaya dönüp de nefis kalbe, hissiyat akla hâkim oldu mu, artık kulluk unutuluyor, adalet unutuluyor, ahiret unutuluyor. İşte bu unutmanın kula pahalıya mâl olmaması için ilâhî ikazlar geliyor ve ona, Allah’ın bir kuluna yapılacak haksızlığın ahirette dehşetli bir cezayı netice vereceği ikaz ediliyor.

Bu rahmanî ikazlara tercüman olma sadedinde Allah Resulü (s.a.s.) de ümmetini defalarca ve değişik şekillerde ikaz etmiş ve; “Mazlumun bedduasından sakınınız. Çünkü onun duasıyla Allah arasında perde yoktur.” (Buharî, Zekat, 63; Müslim, İman, 29) buyurmuştur.

Netice olarak diyebiliriz ki, Allah haklarına riayet etmekle emrolunduğumuz gibi; kul haklarına da dikkat etmek zorundayız. İnsanları huzursuz edecek fitne ve fesattan, kendimize yapılmasını istemediğimiz şeyleri başkalarına yapmaktan son derece sakınmalıyız. Bütün insanların malını, kanını, namus ve şerefini kendimizinki kadar kutsal saymalıyız. İnsanlara hakaret etmekten, maddî ve manevî haklarını zedelemekten, yalan ve iftiralarla insanların şahsiyetleri ile oynamaktan her zaman uzak durmalıyız.

Hatada Israr Etmeme ve
Özür Dileme

Prof. Dr. İbrahim Emiroğlu

Atalarımız “hatasız kul olmaz”, “beşer şaşar” demişlerdir. Müslüman da insan olarak bu kaidenin dışında değildir. Nitekim Sevgili Peygamberimiz, “bütün insanlar hata eder” buyurarak bu tabiî ve beşerî gerçeği duyurmuştur. Bu hadisin devamında ise “hata edenlerin en iyileri tövbe edenlerdir.” buyurmuşlardır. Hz. Peygamberimiz insanları, hatada ısrar etmemeye ve işlenen hatanın akabinde tövbe etmeye sıkça teşvikte bulunmuştur. O, Allah’ın sonsuz rahmetini, affediciliğini, tövbe kapısının genişliğini önemle belirtmiştir.

İyi Müslüman kendi hatasını küçük görmeyecek, onu derhal düzeltecektir. Kendi hataları ile değil de başkalarının hatalarıyla meşgul olmak iyi Müslüman’ın takınacağı bir davranış değildir. İnsanın üstün nitelik ve yeteneklerinden biri de “düzeltme” kabiliyetidir. İnsana hele hele en güzele ulaşma amacında olan Müslüman’a yakışan, her hatasını mutlaka düzeltmek, sahip olduğu üstün kabiliyetini bu konuda da göstermektir. Hatada ısrar etmek yerine, hatayı düzeltmek için ısrar etmek “iyi” olabilmenin hem gereği hem de çaresidir. Hatanın küçük ya da büyük diye sınıflandırılmış olması değil, düzeltme gereği ve hatayı bağışlayacak olan Yüce Allah’ın rahmetinin genişliği bizi düşündürmeli ve harekete geçirmelidir. Aslında Müslüman’ın hatasını küçük görmesi mümkün olamaz. Sevgili Peygamberimiz bir hadisinde şöyle belirtir: “Mümin, günahını, üzerine yuvarlanıvermesinden endişe duyduğu bir dağ gibi görür. Günaha dadanmış kişi (fâcir) ise günahını, burnunun ucuna konmuş (hemen uçuverecek) bir sinek gibi görür.”

Kısacası iyi Müslüman hiç hata etmeyen değil, işlediği hatadan dolayı özür dileyen ya da o hatayı affettirme yollarını arayan kimsedir.

İnsan sosyal ve medenî bir varlıktır. İyi eğitilebilen, sosyal hayatı mükemmel bir şekilde düzenleyebilen, ilişkileri insanî boyutlarda sürdürme kabiliyeti olan bir yaratıktır. Basit ve önemsiz görülen, ama insanın medenî ve sosyal hayattaki konumunu gösteren sözlerden biri de özür dilemesini bilmektir.

Özrü sadece küçük, konumca ve makamca altta olan dilememelidir. Haksızlık, işlenen kabahat ve hatalar karşısında büyük de, hatta devlet de özür dilemelidir. Özellikle haksız olarak verilen cezalarda devletlerin iâde-i itibarda bulunduğu ve özür dilemenin sembolü olarak haksızlık edilen şahsın adının çeşitli alanlara, meydanlara, sokaklara ve binalara verildiği görülmektedir.

Özür dilemek insanı küçültmez, aksine büyültür ve yüceltir. Bilerek ve kasıtlı olarak hata etmeyen, insanlara çok hassas ve kibar davranan sevgili Peygamberimiz, buna rağmen bir hutbesinde kalabalığa seslenerek “Eğer sizlerden kimseye vurdumsa işte sırtım, gelsin vursun; bende alacağı olan varsa işte malım, gelsin alsın.” (Muhammed Hamidullah, İslâm Peygamberi, İstanbul 1980, C. II, s. 1165) şeklinde özür beyanında bulunmuştur.

Özür dilemek bizlere ne kazandıracaktır? Özür dileyebilmek, öncelikle insan olduğumuzu idrak ettiğimizi gösterir. Her insanın hata edebileceğini bildiğimizi, bizim de hatalı olabileceğimizi kabul ettiğimizi ifade eder. Bu bize, kendimizi kimseden üstün görmemek gerektiği anlayışını kazandırır. Ayrıca artık böyle hatalar yapmamak konusunda kendimizde bir arzu ve irade uyandırır. Özür dilemek bizi, dürüst olmaya da zorlar. Sonra başka insanlara da değer vermek, saygılı olmak gerektiğini anlatır. Kendisinden özür dilenen kişi, mutlaka saygıdeğer biridir. Saygı gören kişi de karşısındakine saygılı olur. Sosyal düzenin temeli de karşılıklı saygıdır. Sonuçta özür dileyebilmek, hem kendimize bakış açımızı olması gereken noktaya çeker, hem diğer insanlara saygılı olmak anlayışını kazandırır, hem de sosyal düzenin sağlıklı işlemesine zemin hazırlar. Dinimizin ısrarla üzerinde durduğu tövbe etmek ve Allah’tan af dilemek konusu, neticesi itibariyle bir özür beyanıdır. Allah’tan af dilemesini bilen mümin, insanlardan özür dilemesini de bilmelidir.

Hayatımıza baktığımızda ise, ancak birisine dokunur, birinin ayağına basar veya birinin üstünü lekelersek özür dileriz. Ama onun hakkını elinden alsak, hayatını zehir etsek, geleceğini karartsak özür aklımıza gelmez.

Dinimizin ısrarla üzerinde durduğu tövbe etmek ve Allah’tan af dilemek konusu, biraz önce de belirttiğimiz gibi, sonuç itibariyle bir özür beyanıdır. Allah’tan af dilemesini bilen mümin, insanlardan özür dilemesini de bilmelidir.

Kibirlenerek Allah’a karşı geldiği ve hatasından dönmediği için iblis, Kur’an’da lânetlilerden sayılmış ve biz müminlerin de onun yolunu izlemesi men edilmiştir (Bakara, 34, 168, 208; Nisâ, 38, 60, 119; En’âm, 142; Yusuf, 5; İsrâ, 53, 61; Tâhâ, 116; Nur, 21; Fâtır, 6).

Öyleyse gelin hep beraber hata etmemeye çalışalım, eğer elde olmadan hata eder, haksızlıkta bulunursak hemen özür dilemesini de bilelim. Özür dilememize engel olan kibrimizi, gururumuzu yenelim; birlik, dirlik ve huzur içinde.

İnsana Yakışan Bir Eylem:
Şükür/Teşekkür

Dr. Nihat Uzun

İnsanın Allah’a şükretmesi gerekir. Bunun en önemli gerekçesi onun “kul” olarak yaratılmasıdır. Allah, insanı yaratmış ve ona kulluk vazifesini uygun görmüştür. İnsan ile Allah arasındaki ilişki de, bir yaratıcı-yaratılan ilişkisidir. Bunun anlamı, insanın kendisinin yaratana muhtaç ve onun karşısında aciz bir durumda olduğudur. Dolayısıyla aciz durumda olan, sıfatlarında eksiklikler barındıran ve çeşitli şekillerde hem yaratıcısına hem de başka varlıklara muhtaç olan insan, öncelikle yaratıcı karşısında şükür hâli içinde bulunmalıdır. Diğer yandan insanın yaratıcı karşısında şükür hâli içinde olabilmesi için öncelikle şükrü yatay düzlemde gerçekleştirmeyi bilmesi gerekir. Yani insan önce hemcinslerine ve etrafında bulunup hayatını idamesine yardımcı olan diğer varlıklara teşekkür edebilmeyi bilmelidir ki yaratıcısına şükretmek onun için kolay olsun ve bu şükrünün kayda değer bir anlamı olsun.

“Şükür”, Arapça bir kelimedir. Sözlükte bu kelimeyle ilgili açıklamalara baktığımızda şunlarla karşılaşırız: Şükür, nimeti düşünmek ve onu izhar etmektir (açığa çıkarmak, dile getirmek). Zıddı ise küfürdür ki bunun anlamı nimeti unutmak ve üzerini örtmektir. Kelimenin anlamları arasında “dolu” anlamı da vardır. Hatta Arapça’da gözyaşıyla dolu göz için “aynün şekrâ” ifadesi kullanılır. Bu durumda şükür kelimesinin anlamı, nimetlenen kimsenin, nimeti verenin zikriyle dolup taşmasıdır. Yani nimet vereni devamlı anması, hatırda tutması ve hiç aklından çıkarmamasıdır.

Şükür, ifa edilme şekli açısından üçe ayrılmaktadır: Birincisi kalbin (aklın) şükrü. Bu, nimeti düşünmek, onu hatırdan çıkarmamaktır. İkincisi dilin şükrü. Bu ise nimet verene hamd etmek, ona dil ile teşekkür etmektir. Üçüncüsü de diğer azaların şükrüdür ki bu da her azanın, kendi ölçüsünde içinde bulunduğu nimetin karşılığını ortaya koymasıdır (er-Râğıb el-İsfehânî, el-Müfredât, “Şükr”, s. 268). Şükür kavramıyla ilgili sözlük bilgileri, bu kavramın bir Müslüman açısından önemini ortaya koyduğu gibi, Allah’ı her an hatırda tutmak, yapıp etmelerimizin her an onun tarafından izlendiğini bilmek gibi anlamlara gelen zikir kavramıyla ne kadar yakın bir alâka içinde olduğunu da hissettirmektedir.

Kur’an-ı Kerim’in şükür kavramı üzerinde çok durduğunu ve bu kavramın Kur’an’ın yerleştirmeye çalıştığı “kulluk bilinci” açısından fazlasıyla önemli olduğunu söylemek şaşırtıcı olmasa gerektir. Çünkü Kur’an’ın “kulluk” (ibadet) anlayışı, yukarıda da söylendiği gibi, temel olarak bir ve tek yaratıcı Allah ile O’na muhtaç ve belli bir haddi (sınırı) olan ve haddini iyi bilmesi gereken insan arasındaki ilişki üzerine kurulmuştur. Bu ilişkide Allah Teâlâ insana rahmet ve adaletle muamelede bulunur, insandan ise haddinin farkında olarak kendisine şükür ve itaat hâli üzere olmasını ister. İnsan Allah’a şükrettiği müddetçe gerçek özgürlüğüne kavuşur ve huzurlu bir hayat sürer. Bu hayatın sonrasında varacağı yer ise tasavvur edilemez güzellik ve huzurla dolu olacaktır.

Kur’an-ı Kerim’de “şükür” kelimesi mastar olarak bir defa geçerken (Sebe, 13), diğer şekilleriyle birlikte yetmiş beş yerde geçer (el-Mu’cemü’l-Müfehres, “Şükr”, s. 474-475). Fakat şükürle ilgili ayetlerden önce, Kur’an-ı Kerim’in insana verilen nimetler hakkında söylediklerine göz atmak gerekir. Zira şükür/teşekkür, bir anlamda verilen nimetin karşılığıdır ve bu nimetin varlığı ve keyfiyeti şükrün hem gerekliliği hem de ölçüsü hakkında fikir verecektir.

Çok yakın aralıklarla nazil olan iki sûrede, insana verilen nimetin, şükrü tam olarak eda edilemeyecek denli çok olduğu vurgulanır. Bu sûrelerden daha önce nazil olan ayet şöyledir: “Halbuki Allah’ın nimetini saymaya kalksanız onu sayamazsınız. Şüphesiz Allah, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (Nahl, 18) Daha geç nazil olan sûredeki ayette ise şöyle buyrulur: “Allah, istediğiniz şeylerin hepsinden size verdi. Eğer Allah’ın nimetlerini saymaya kalkışsanız sayamazsınız. Şüphesiz insan çok zalimdir, çok nankördür.” (İbrahim, 34) Her iki ayet de, Allah Teâlâ’nın insana verdiği çeşitli nimetler, onların insanların işlerini nasıl kolaylaştırdığı, hiçbir şey yaratamayan ve insana bir faydası da dokunmayan putlara tapmanın anlamsızlığı gibi konuların anlatıldığı bağlamlarda yer alır. Cenab-ı Hak açıkça, Kur’an’da sadece bir bölümü sayılan nimetlerin, bütünü düşünüldüğünde ne kadar büyük bir yekün tuttuğunu ve bu kadar nimeti insana ancak çokça bağışlayan, fazlasıyla merhamet sahibi bir Zat’ın bahşedeceğini, fakat buna rağmen insanın her zaman bu kadar çok nimetin kıymetini takdir edemediğini bildirmektedir.

Allah Teâlâ; “Artık Allah’ın size helâl ve temiz olarak verdiği rızıklardan yiyin. Eğer yalnız O’na kulluk ediyorsanız Allah’ın nimetine şükredin.” (Nahl, 114) buyurmaktadır.

Kulluk ve şükür, Kur’an’ın oluşturduğu kimlikte ayrılmaz bir ikilidir. Şükür, kulluğun temelinde yer alırken, kulluk şükürle taçlanır ve hakikî manasını kazanır. Yalnız Allah’ı “Rab” tanıyan insandan, O’nun nimetlerine şükretmesini beklemek, insanın daha yücelere adım atması için yapılmış bir çağrıdır aslında. Allah’ı tek ve bir ilâh kabul etmenin emsalsiz şahsiyetleri peygamberler, hep O’na şükredici insanlar olmakla tavsif edilmişler; kendileri de öyle olmak için çaba sarf etmiş, gayret göstermişlerdir. Hz. İbrahim (a.s.), “Rabbinin nimetlerine şükreden bir önderdi.” (Nahl, 121) Hz. Nuh (a.s.), “Rabbinin nimetlerine çokça şükreden bir kuldu.” (İsra, 3)

Peygamber olduğu kesin olmasa da derin hikmet sahibi bir şahsiyet olan Hz. Lokman (a.s.), “Allah’a şükret” (Lokman, 12) emr-i ilâhisiyle karşılaşmıştı. Peygamberlik yanında büyük bir mülk ile de şereflendirilen Hz. Süleyman (a.s.) şöyle dua ediyordu: “Ey Rabbim! Beni; bana ve ana-babama verdiğin nimetlere şükretmeye ve razı olacağın salih ameller işlemeye sevk et ve beni rahmetinle salih kullarının arasına kat!” (Neml, 19)

Mesajlarıyla insanı zindanlarından kurtaran gerçek aydınlığın temsilcilerinin son halkası Hz. Muhammed Mustafa (s.a.s.) Efendimize ise, “Hayır, yalnız Allah’a kulluk et ve şükredenlerden ol.” (Zümer, 66) buyrulmuştur. Efendimiz bu emri, diğer bütün kutlu emirler gibi baş tacı etmiştir ki, çokça ibadetine hayret eden Hz. Aişe’ye (r.ah), “Allah’a şükreden bir kul olmayayım mı!” (Buhârî, Teheccüd, 6) diyerek, yüzyıllar boyunca ibretle izlenecek bir karşılık vermiştir.

Peygamberlerin ve bütün diğer insanların çokça şükretmesini isteyen Allah Teâlâ, ayetlerde kendisini de “şekûr” yahut “şâkir” olarak vasıflandırır (Bkz. Nisa, 147; Fatır, 34; Teğabün, 17 vd.). Esasında “çok şükreden, şükür hâli üzere bulunan” gibi anlamlara gelen bu kelimeler Cenab-ı Hakk’ın sıfatları olarak kullanıldığında “şükrün karşılığını eksiksiz veren, şükredenleri karşılıksız bırakmayan” ifadeleriyle karşılanır. Buradan hareketle denilebilir ki, Allah Teâlâ insanın çokça şükrünü gerekli kılacak kadar nimet vermekle kalmamış, bu nimetlere şükredenleri daha fazlasıyla taltif edeceğini de haber vermiştir. Zaten bu durum başka bir ayette yoruma gerek duyulmayacak kadar açık bir şekilde ifade edilir: “Hani Rabbiniz şöyle ilân etmişti: “Andolsun, eğer şükrederseniz elbette size nimetimi artırırım. Eğer nankörlük ederseniz hiç şüphesiz azabım çok şiddetlidir.” (İbrahim, 7)

Şükretmenin şeytanın hoşuna gitmeyeceği açıktır. Çünkü şükretmek, Müslümanın içindeki safları sıklaştırırken, şeytanın tuzaklarını boşa çıkaran bir eylemdir. Fakat şeytan, insanı şükretmeyen bir varlık hâline getirmeye yeminlidir: “Şeytan dedi ki: (Öyle ise) beni azdırmana karşılık, yemin ederim ki, ben de onları saptırmak için senin dosdoğru yolunun üzerinde elbette oturacağım. Sonra (pusu kurup) onlara önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından sokulacağım ve sen onların çoğunu şükreden (kimse)ler bulamayacaksın.” (A’raf, 16-17)

Bazı kimseler, şeytanın bu ayartmalarına aldanıyor olsalar gerektir ki şükretmek için kendilerine çok büyük, çok özel bir nimetin gelmesini ya da çok büyük bir sorunlarının çözülmesini beklerler. Oysa biraz dikkat edildiğinde, insanın her anının nimet içinde geçtiği görülür. Hayatı, sağlığı, aklı, şuuru, beş duyusu, nefes aldığı hava ve bunlara benzer sayısız nimet kendisine her an kesintisiz bir şekilde sunulmaktadır. Bu nimetlerin her biri ayrı ayrı şükretmeyi gerektirir.

Allah’ı anmada ve derin düşünmede, eksik olan kimseler çoğunlukla gaflet içinde oldukları için, bu nimetlerin değerini onlara sahipken bilmez, bunların şükrünü yapmaz; ancak bu nimetler ellerinden alındığı zaman değerlerini anlar, yaptıklarının sonucuyla o zaman karşılaşırlar. Oysa hayat her anıyla bir imtihandır ve insan bu imtihan alanı içerisinde iki seçenekle karşı karşıyadır: “Şüphesiz biz insanı, karışım halindeki az bir sudan (meniden) yarattık ve onu imtihan edeceğiz. Bu sebeple onu işitir ve görür kıldık. Şüphesiz biz onu (ömür boyu yürüyeceği) yola koyduk. O bu yolu ya şükrederek ya da nankörlük ederek kat eder.” (İnsan, 2-3)

Bu imtihanın insana çetin gelen yanları da olacak ve yeri geldikçe kendini hissettirecektir. “Şüphesiz sizi biraz korku ve açlıkla, bir de mallar, canlar ve ürünlerden eksilterek deneriz. (Sen bu eksiltmelerimize) sabredenleri müjdele.” (Bakara, 155) buyuran Rabbimiz, yine de bu çetin hâllerin insanın katlanamayacağı türden olmayacağını bizlere haber verir: “Allah bir kimseyi ancak gücünün yettiği şeyle yükümlü kılar.” (Bakara, 286)

İmtihanı kaybedenler, şükür hâline varamayanlardır. Fakat Allah’a şükreden, bu hâlin zevkine varan ve insana çok yakışan bir tavır ortaya koyanlar her ne kadar azınlıkta olsalar da (Bkz. Sebe’, 13) aramızda dolaşmakta ve varlıklarıyla dünya hayatını daha anlamlı hâle getirmektedirler.