DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARI - 906

HALK KİTAPLARI - 221

Tashih

İsmail DERİN

Grafik & Tasarım

Emre YILDIZ

Baskı

Gurup Matbaacılık San. Tic. A.Ş.
0312. 384 73 44

1.Baskı, Ankara - 2013

Din İşleri Yüksek Kurulu Kararı: 10.01.2012/11

2013-06-Y-0003-906

ISBN: 978-975-19-5604-0

Sertifika No: 12930

© T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim

Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü

Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı

Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı

No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA

Tel: 0 312 295 72 93 - 94

Faks: 0 312 284 72 88

e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış

Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü

Tel: 0 312 295 71 53 - 295 71 56

Faks: 0 312 285 18 54

e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

Tarihî Süreçte Ezan

Dr. Veysel Nargül

Anlam ve Mesaj Olarak Ezan

Ezan, Müslümanlar için önemli bir irşat fonksiyonunu temin edecek muhtevaya sahip ilahî bir davettir. Ezanın anlam ve ilahî içeriğine nazar edildiğinde, öncelikle Müslümanlara tevhidi öğütlediği ve tevhit yüklü bir mesaj takdim ettiği müşahede edilir. Zira tevhit, ilahî dinlerin en temel konusunu teşkil eder. Tevhit inancından yoksun olarak yapılan ibadetler Allah Teala nezdinde hiçbir anlam ifade etmez. Tevhidin iki boyutundan söz etmek mümkündür. İlki, Allah’a eş ve ortak koşmaksızın O’nun yegâne yaratıcı ve mutlak hakim olduğunu tam bir teslimiyetle kabul etmektir. Ezan metninde yer alan “Allahu ekber, la ilahe illallah” ifadelerinde, mutlak hakim ve gücün Allah Teala olduğu, O’na iman edip rızasını kazanmaya çalışmanın esas gaye olduğu ifade edilir. Tevhidin diğer boyutu, kâinatın Efendisi Hz. Peygamberin Yüce Allah’ın son peygamberi olduğuna iman etmektir. Bu ilahî hakikat, ezan metnindeki “Eşhedü enne Muhammeden Rasulüllah” ifadeleri ile ilan edilir. Nitekim Allah Teala’nın hoşnutluğunu kazanmak, Hz. Peygambere iman etmekle mümkündür. Bu iki tevhit hakikati, birbirinin mütemmimi olduğundan biri diğerinden bağımsız düşünülemez.

Evet! Ezan, Müslümanları birbirine bağlayan ilahî bir bağdır. Müslümanlar arasında birliği tesis etmesinin yanında, yüksek manevi ritmi ve fonetiği sayesinde birçok insanın İslam’ın yüce hakikatleriyle buluşmasını ve nihayet Müslüman olmalarını sağlama özelliğine sahip olduğu da bilinir. Ezan, bu özelliklerini hiç şüphesiz asli niteliklerine uygun olarak okunduğu sürece kıyamete kadar sürdürecektir. Bu sayede Müslümanlar, içinde bulundukları manevi konumlarını koruyacak hatta zenginleştirecektir. Müslüman olmayanlar da bu sayede İslam’ın yüce hakikatlerinden öz itibarıyla haberdar olacaktır. Böylece ezan, Allah Teala’nın azametini, üsve-i hasene/en güzel örnek olan Hz. Peygamberin şanını ilan eden ilahî bir davet olarak dillerden düşmeyecek ve gönülleri fethetmeye devam edecektir. Bu bağlamda kutsallığı dolayısıyla saygı ve hürmete layık olan ezan, İslam ve iman esaslarını bünyesinde barındırması bakımından Müslümanlar için dinin önemli bir şiarı olma özelliği taşımaktadır.

Mana ve muhtevası bakımından ezan hem namaz hem de İslam için bir çağrıdır. Ezan vasıtasıyla insanlar bir taraftan namaza çağrılırken diğer taraftan İslam’ın üç temel ilkesini oluşturan Allah’ın varlığı ve birliği, Hz. Muhammed’in O’nun elçisi olduğu ve asıl kurtuluşun ahiret mutluluğunda bulunduğu gerçeği açıklanmış olur.

Tarihî Süreçte Ezan

Namaz, Müslümanlara Mekke döneminde farz kılındığı halde Müslümanlar ibadetlerini gizlice yapmış, namazlarını da kimsenin göremeyeceği yerlerde ve ezan okumadan kılmışlardı. Çünkü Mekke’de Müslümanlar her bakımdan zayıf ve güçsüzlerdi. Dolayısıyla Mekke’de namaza açıktan davetin gündeme getirilmesi düşünülemezdi. Belki de bu sebeple açıktan ezan okumakla yükümlü tutulmamışlardı. Medine’ye hicretle durum değişmiş, Müslümanların İslam’ı yaşayabilmeleri için zemin çok daha uygun hale gelmişti. Hicretin ilk dönemlerinde Müslümanları bir araya toplayacak, birlik ve beraberliklerini sağlayacak bir mescit/Mescid-i Nebevî inşa edilmişti. Ancak giderek sayıları çoğalan ve Medine sathına yayılan Müslümanları namaz vakitlerinde bir araya toplayacak bir davet şekli henüz tespit edilmemişti. Medine’de başlangıçta Müslümanlar bir araya toplanarak namaz vakitlerini gözetirlerdi. Bir süre namaz vakitlerinde sokaklarda “es-salah es-salah/namaza namaza!” diye çağrıda bulunulduysa da zaman içerisinde bu uygulama da yeterli olmamıştı. Namaz vakitlerini sistemli ve düzenli olarak bildirmek için yeni ve farklı bir metoda ihtiyaç duyulmaktaydı. Hz. Peygamber, sahabeyi toplayarak namaza çağırmak için nasıl bir yöntem kullanmak gerektiğini kendileriyle istişare etmişti. Bunun için nâkûs (Hristiyanlarca şimdiki çan yerine kullanılan, üzerine bir çomakla vurularak ses çıkarılan tahta parçası) çalınması, boru öttürülmesi, ateş yakılması veya bayrak dikilmesi şeklinde çeşitli tekliflerde bulunulmuştu. Nâkûs Hristiyanların, boru Yahudilerin, ateş de Mecusilerin olduğu için bu teklifler kabul görmemişti. Yapılan istişarede arzu edilen sonuç çıkmayınca sahabe dağılarak evlerine gitmişti. Diğer sahabeler gibi üzüntüyle evine dönen Abdullah b. Zeyd, olanları kendi diliyle şöyle anlatır:

“Ben de o gece üzüntülü olarak yatmıştım. Uyku ile uyanıklık arasında iken üzerinde yeşil elbiseli biri yanıma geldi, bir duvarın üzerinde durdu. Elinde bir çan vardı. Onunla aramızda şu konuşma geçti:

“- Onu bana satar mısın?

- Onu ne yapacaksın?

- Namaz için çalarız.

- Ben sana daha hayırlı bir şey versem olmaz mı?” diyerek ezanın günümüzde bilinen metnini kendisine bildirmiştir. Abdullah b. Zeyd, ertesi gün Hz. Peygambere gelerek durumu haber vermiştir. Bunun üzerine Hz. Peygamber, Habeşli Bilal’e ezan cümlelerini ezanda ikişer, kamette birer defa okumasını emretmiştir. Bu arada Hz. Ömer, Hz. Peygambere gelip aynı rüyayı kendisinin de gördüğünü ancak Abdullah b. Zeyd’in erken davrandığını bildirmiştir (Buhari, Ezan, 1; Müslim, Salat, 1).

Bunun üzerine Bilal, yüksek bir evin üstüne çıkıp ilk olarak sabah ezanını okumuştur (Ebu Davud, Salat, 3). Böylece ezan Hicri 1. (622) veya bir başka rivayete göre Hicri 2. (623) yılda meşru kılınmıştır. Bilal-i Habeşi’nin bir gün sabah namazı vaktinde Peygamberimizin kapısı önünde “Es-salatü hayrun mine’n-nevm” diye iki defa seslenmesini Hz. Peygamber çok beğenmiş ve bu cümleyi de ezanın lafzına ilave etmesi gerektiğini emretmiştir. Böylece ezan Hz. Peygamber ve sahabe işbirliğiyle, Hz. Peygamberin onayından geçerek son şeklini almıştır. Etkileyici ve gür bir sese sahip olan Bilal-i Habeşi, Peygamberimizin vefatına kadar müezzinliğini yapmış ve bu görevi her bakımdan en iyi şekilde yerine getirmiştir. Daha sonra Mescid-i Nebevi’nin arka tarafına ezan okumak için özel bir yer yapılmıştır (TDVİA., XII, 36). Tarihî süreç içerisinde gelişerek devam eden bu uygulama minareye dönüşerek günümüze kadar gelmiştir. Bugün farklı mimaride inşa edilen minareler, göze hoş gelmeyen ve estetik ilkelerle çelişen cami-minare uyumsuzluğunun bazı örnekleri olsa bile, çoğunlukla mimari özellik ve estetik güzellikleriyle camilerimizin mimarisini tamamlayan bir unsur olarak dikkati çekmektedir.

Uygulama, Hz. Peygamber ve ilk iki halife zamanında cuma günleri sadece hutbeden önce bir iç ezan okunması şeklinde devam etmiştir. Hz. Osman devrinden itibaren cuma namazı için halkın önceden uyarılması düşüncesiyle namaz vakti geldiğinde dışarıda da ezan okunmasına başlanmış ve günümüzde de bu uygulama halen aynı şekliyle devam ettirilmektedir.

Ezanın Türkçeleştirilmesi

Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde, özellikle II. Meşrutiyet’in akabinde dilde sadeleşme akımının ortaya çıkmasından sonra ibadet dilinin Türkçeleştirilmesi konusunda görüşler ileri sürülmeye başlanmıştır. Bu çerçevede ezanın Türkçeleştirilmesi düşüncesi üzerinde de yoğun tartışmalar yaşanmıştır. Nihayet ezanın Türkçe okunmasına 15 Temmuz 1932 tarihinde verilen kararla başlanmış ve bu uygulama on sekiz yıl devam ederek 1950 yılı Temmuz ayında sona erdirilerek tekrar asli şekline döndürülmüştür. Türkçe ezanın öyküsü kısaca şöyledir: Tanzimat döneminden gelen fikir ve düşüncelerin etkisiyle ezan da dahil olmak üzere ibadet dilinin Türkçeleştirilmesiyle ilgili görüşler Cumhuriyet döneminde ağırlık kazanmıştır. Konuyla ilgili gelişmeler şöyle özetlenebilir:

Atatürk’ün emri üzerine sonraları Maarif vekili olan Reşit Galip ile Hasan Cemil Çambel’in yönetiminde, Türk Tarihi Tedkik Cemiyeti’nin Dolmabahçe Sarayı’ndaki odasında 1932 yılı Ramazan ayı öncesinde (Aralık 1931) dokuz meşhur hafız bu işle görevlendirilmiştir. Beşiktaşlı Rıza, Süleymaniye Camii müezzini Hafız Kemal, Hafız Sadettin Kaynak, Hafız Burhan, Hafız Fahri, Hafız Nuri, Hafız Yaşar Okur, Hafız Zeki ve Sultanselimli Hafız Ali Rıza Sağman’dan oluşan bu heyet tekbir, ezan ve kameti konservatuvardan bazı sazların da iştirakiyle hazırlamıştır. Bu arada tercümede tereddüt edilen noktalarda bizzat Atatürk’ün görüşüne başvurularak kesin karar onun tercihleri doğrultusunda verilmiştir.

Türkçe ezanın bestesi için konservatuvar üyesi İhsan Bey görevlendirilmiştir. Bütün gayretlere rağmen bestenin 10 Ocak 1932 tarihine kadar İstanbul’daki bütün müezzinlere öğretilmesinin mümkün olamayacağı anlaşılınca ezanın asli şekliyle okunmasına geçici olarak izin verilmiştir. Bu arada başta İstanbul olmak üzere Anadolu’da da yer yer ezanın Türkçe okunmasına başlandığı gazetelere intikal eden haberlerden anlaşılmaktadır (Cumhuriyet, 2 Şubat 1932). Yapılan hazırlıklardan sonra Türkçe Kur’an, tekbir ve kamet 03 Şubat 1932 gününe rastlayan Kadir Gecesi’nde Ayasofya Camii’ndeki mevlitte okunmuş ve radyodan naklen yayınlanmıştır. 18 Temmuz 1932 tarihinde Diyanet İşleri Başkanlığı’nın da uygulamayı kabul etmesi sağlanmıştır.

15 Haziran 1950 tarihli Türk Ceza Kanunu’nun 526. maddesinde gerekli değişiklikler yapılarak 16 Haziran 1950’de Ramazan arefesinde ezanın Arapça okunması serbest bırakılmıştır. Bu durum Diyanet İşleri Başkanı Ahmet Hamdi Akseki’nin imzasını taşıyan 23 Haziran 1950 tarih ve 6715 sayılı tamimle bütün müftülüklere resmen tebliğ edilmiştir.

Tarihî süreçte ezan, edebiyat ve musikiye de konu olmuştur. Divan edebiyatına ait eserlerde ezan hakkında müstakil şiirlere rastlanmamakla birlikte konuyla ilgili bazı unsurlar çeşitli mısra ve beyitlere girmiştir. Ezan, Batılılaşma sürecinin başladığı Tanzimat döneminden sonra çeşitli şiir ve yazılara konu teşkil ederek dinî ve millî yönleriyle işlenmiştir. Ezanı şiirleriyle dile getirenlerin başında İstiklal şairimiz Mehmed Akif Ersoy gelir. Bu kapsamda Tevfik Fikret, Ahmed Haşim, Yahya Kemal, Ziya Gökalp gibi şairler de sayılabilir. Cumhuriyet döneminde Necip Fazıl Kısakürek, Arif Nihat Asya, Faruk Nafiz Çamlıbel, Ali Ulvi Kurucu ve Sezai Karakoç gibi şairler de şiirlerinde ezan temasını işleyerek, ezanın ilahî anlam ve önemini şiirin sihirli gücüyle ortaya koymuştur. Ezanın etkileyici, ruhları okşayan evrensel bir değer oluşunu meşhur şair Bahtiyar Vahapzade şöyle terennüm eder:

“Gece sükût içinde… Yer gök uykuda… Birden

Açılan ele benzer yüce minarelerden

Bu göklerin sesidir, bu olmaz yer sesi

Gelir kulaklarına “Allahu ekber” sesi

Bu göklerin sesidir, bu olmaz yer sesi

Bu seste zaman mekan birbirine karışır…”

Musiki üslup ve tarzına uygunluğu nispette etkileyiciliği ve gönüllere verdiği sürur ve inşirah gücü artan ezan, Batılı yönetmenlerin filme konu yapacak kadar ilgisini çektiği ilahî bir nağme, insanlığın muhtaç olduğu manevi bir ışık ve gıda olarak dünya var oldukça etkinliğini devam ettirecektir. Ne mutlu o ilahî nağmeyi hakkıyla terennüm edenlere ve yine ne mutlu o kutlu nağmeyi gönlünün derinliklerine indirenlere!

Ezan: İslam’ın Şiarı
Kutsal Çağrı

Yard. Doç. Dr. Ömer Özpınar

Ezan, her şeyiyle Muhammed ümmetine ait ve onu simgeleyen bir şiar haline gelmiştir. O, tamamıyla ve her şeyiyle bu ümmete has bir çağrı vasıtası, kutlu bir davettir. Nitekim ezan Medine’de ilk okunduğunda, dinî ve tarihî bilgileriyle tanınan Yahudiler; “Ey Muhammed! Daha önce hiç bilinmeyen bir çağrı ortaya çıkarttın.” (İbn Hacer, Fethu’l-Bârî, I, 76-77) diyerek, ezanın orijinalliğini dile getirmişlerdir.

Böylece Yüce Yaratan ezanı, İslam ümmetinin bir şiarı ve Müslüman varlığının bir simgesi haline getirerek, ümmet kimliğinin gelişmesinde bir değer ve İslam medeniyetinin inşasında bir yapı taşı haline getirmiştir. Hz. Bilal’in Medine’de sabah vaktinde okuduğu o ilk ezanından beridir ezan, namazla birlikte İslam’a da bir çağrı olmuş ve okunduğu her yerde İslam’ın ses bayrağı haline gelmiştir. Müslümanlar da, hangi millet ya da coğrafyadan olurlarsa olsunlar, ilk okunduğu haliyle bir şiar olarak ortaya çıkmasına yoğun bir şekilde dâhil edildikleri bu değerlerine her daim sahip çıkmışlardır. Onu, varlıklarının, hürriyetlerinin ve kimliklerinin bir nişanesi olarak hep ufukta yankılandırmışlardır.

Ezan, özü itibariyle ve ortaya çıkış sürecine bakıldığında namaz vaktinin girdiğini bildiren ve namaz kılmak üzere Müslümanların camide toplanmalarını davet eden lahuti bir duyuru ve davettir. Bu bakımdan ezan, her şeyden önce namaz ile birlikte düşünülmesi gereken bir değerdir. Nitekim gerek Kur’an-ı Kerim’de (Mâide, 58; Cum’a, 9) ve gerekse hadislerde (Bkz. Buhârî, Ezân, 18; Edeb, 27; Müslim, Mesâcid ve Mevziu’s-Salât, 177; Nesâî, Ezân, 8; İbn Hanbel, I, 116) ezan, hep namaz ve cemaat ile birlikte ele alınır. Ezan, kişiyi namaza hazırlayan, yoğunlaşmasını sağlayan ilahî bir ses, ruhu okşayan ulvi bir nefes, imanı tazeleyen bir zikirdir. Namaz ile ezan, bütünlük teşkil eder. Zira namaz aslında ezanla başlar. Yüce Allah’ın, “(Davete) ancak dinleyenler uyar.” (En’âm, 36) buyurduğu gibi, namazı hakkıyla eda edebilmenin başlangıcını ezanı gönülden dinlemek oluşturur. Bu bakımdan huşulu bir namaz için, deruni bir ezan dinleme, manasına erme ve davetine icabet etme ameliyesinin katkısı büyüktür. Mümin, abdestle şeytani duygu ve düşüncelerden de arınırken, ezan da şeytanı çevreden uzaklaştırır. “Ezan okunduğu zaman, bütün şeytanlar ortadan kaybolur.” (Ebu Dâvûd, Salât, 31; Dârimî, Salât, 11) haberini Hz. Resul (s.a.s.) vermektedir.

Öte yandan ezan, ibarelerindeki anlamı itibarıyla iman ve amel bütünlüğünü vurgular. Bazı âlimlerin ezanın abdestsiz okunmasını hoş görmemeleri (Abdurrazzâk, Musannef, I, 465-466, no:1779), okunurken konuşulmaması ve kıbleye dönülmesi gerektiğini söylemeleri (Abdurrazzâk, Musannef, I, 469, no:1811) de, onu namazın bir parçası olarak görmelerindendir. Böylece ezan, namazla birlikte ele alındığında ve anlaşılmaya çalışıldığında daha bir anlam kazanır. Ezanın ilk kelimeleri olan “Allahu Ekber”, namaza başlarken de iftitah tekbiri olarak yinelenir. O “En Büyük Olan”ın karşısında kıyam edilir, rükua varılır ve secdeler edilir. Ezandaki “Allahu Ekber”lere en güzel cevap olarak bu büyüklük karşısındaki boyun eğişi simgeler rükular ve secdeler. Ezandaki tekbir ve şehadet kelimeleriyle ifade edilen iman ve akabinde “Hayye ala’s-salah!” davetiyle sembolleşen amel, namazda bir araya gelir. Böylece bir nur ve huzur iklimi her tarafı kuşatır. İman ağacının gölgesi altına girilir. Kulluk şuuru Rabbin rahmetine kavuşur. Bu şekilde ezan, iman ve amelin bir bütün olduğunu vurgulayan kutsal bir çağrıdır. Hayye ale’l-felah ifadeleriyle de âdeta kurtuluşun iman ve amel birlikteliğiyle elde edilebileceğini hatırlatır.

Ezan ve namaz ilişkisine işaret eden hadislerden birinde Kutlu Nebî (s.a.s.) şöyle buyurur: “Bir yerleşim yerinde üç hane bulunur da ezan okunmaz ve namaz kameti getirilmezse, onlara ancak şeytan galip gelir/hâkim olur. Cemaate devam etmen gerekir.” (İbn Hanbel, VI, 445) Bu Nebevî buyruk da, ezan ve namazın birlikte Müslüman fert ve toplumda oluşturduğu kimlik bilincini göstermesi bakımından önemlidir.

Elbette her zaman ve mekânda ezanın birinci özelliği ve temel fonksiyonu, namaz vaktinin girdiğini ilandır; Müslümanları Hakk’ın huzurunda bir olmaya, birlikte olmaya, namazda saf tutmaya davettir. Ancak, gerek Hz. Peygamber (s.a.s.)’in hadislerinde ve gerekse zaman içinde etrafında oluşan anlam dünyasından anlaşılmaktadır ki ezan, bu özelliğinin çok ötesinde manalar ve mesajlar taşımaktadır. Böylece ezanın manası ve insanlığa sunduğu mesaj, onun ortaya çıkış sebebinin çok üstünde ve ötesinde bir hüviyet kazanmıştır.

Buna göre, ezanda üç unsur bulunmaktadır. Birincisi, İslam’ın giriş kapısı olan kelime-i şehadetlerdeki hakikatleri ilan ederek herkesi bilgilendirmektedir. İkincisi, imandan sonraki en önemli vazife olan amele ve ibadete davet etmektedir. Üçüncü unsur ise, canlı bir tebliğci, ruhları ürperten lahuti bir davetçi ve nurani bir sanat ziyafetidir. Bu haliyle ezan, bir tebliğ ve davet vazifesini de ifa etmektedir.

Bu sebeple ilahî hikmet, taşıdığı derin anlamı ve öneminden dolayı ezanın, dinin şeairinden biri haline gelmesini; okunmasıyla dini hatırlatan bir özellik içermesini ve okunduğu yerde Müslüman varlığının işaretlerinden birisi olmasını da gerektirmiştir (Dihlevî, Huccetullah, I, 681-682).

Her inanç biçiminde olduğu gibi İslamiyetin ve inananlarının da kendilerine has işaretleri ve sembolleri vardır. Dinî bir kavram olarak bunlara “şeair” denilir ve kısaca İslam’ın korunmasını gerekli kıldığı ve kendisini diğer dinlerden ayıran hususlar, alametler, işaretler ve semboller manasına gelir. Yüce Allah, bu şiarların korunmasının imanın bir gereği olduğunu ifade eder: “Kim Allah’ın nişanelerini yüceltirse, şüphesiz bu kalplerin takvasındandır.” (Hacc, 32)

İşte ezan, Hz. Ebu Bekir (r.a.)’in de ifade ettiği gibi “İmanın şeairindendir.” (Abdurrazzâk, Musannef, I, 483, no:1858) Bir coğrafyanın veya yörenin en önemli Müslümanlık simgesidir. Oradaki Müslüman varlığının en önemli göstergesidir. Bu bakımdan ezanın sözleri ve dili, bir coğrafyadan diğerine ya da bir toplumdan ötekine farklılık göstermez. Nitekim rahmet Peygamberi (s.a.s.), gazaya çıkan İslam askerlerini, bir yere baskın yapmadan önce gece ise sabahı beklemelerini ve ezanı gözetmelerini salık verir; ezan okunduğunu duyduklarında oraya asla baskın yapmamalarını emir buyururdu (Buhari, Ezân, 6; Müslim, Salât, 9). Bir Nebevî buyruk da şöyledir: “Savaş için gittiğiniz bölgede bir mescit görürseniz ve ezan sesi işitirseniz, o bölge halkından kimseyi öldürmeyin.” (Tirmizi, Siyer, 2)

Hz. Peygamber (s.a.s.)’in Mekke’yi fethettiğinde yaptığı ilk işlerden birisi, Bilal-i Habeşî’yi onun damına çıkartarak ezan okutmak olmuştu. (İbn Sa’d, Tabakât, III, 215) Artık bundan sonra, her Müslüman ordu bir yeri fethettiğinde, o beldenin İslam hâkimiyetinde olduğu, küfrün ve zulmün egemenliğinden kurtulduğu anlamına gelmek üzere orada yapılan ilk işlerden birisi, ezan okumak olmuştur. Fetih ve zaferler, nurdan bir ses bayrağı gibi dalgalanması ve ufukta ezanın yankılanmasıyla tamamlanmış oluyordu. Bu yönüyle ezan, memleketlerin ve beldelerin şehadeti ve Müslüman hâkimiyetinin tescili gibidir.

İstiklal Marşımızda da ezan, bütün dinî değerleri içeren bir simge olarak zikredilmiş ve okunuyor olması, bağımsızlığımızın en büyük delili olarak ifade edilmiştir:

“Bu ezanlar ki şehâdetleri dinin temeli / Ebedî yurdumun üstünde benim inlemeli.”

Ezanın dili evrenseldir. Hangi millet ve ırktan olursa olsun, hangi coğrafya ya da ülkeden olursa olsun, ezanı duyan her Müslüman, duyduğu an onu anlar ve mesajını alır. Bu sebeple Ezan-ı Muhammedî, Medine’de okunduğu ilk şekliyle bütün asırlara ve mekânlara çarpa çarpa gelmiş ve bütün Müslüman toplumlar tarafından o asli haliyle okunmaya devam etmektedir.

Ezanın, Müslümanın hayatının bütününü kuşatıcı ve planlayıcı bir yönü de bulunmaktadır. O kudsi ses ile başlar hayatı; her sabah onunla uyanır, gün boyu bir deniz feneri gibi doğruyu ve hakkı haykıran ve gecenin karanlığını nurani bir aydınlığa kavuşturan ezanla hemhal olur. Ezan, hayatın içinde ve her an bizimledir. Yaşarken Allah ile kurduğumuz ilişkinin en dinamik göstergesi, en açık uyarıcı ve gafletten uyandırıcımızdır. Ezan bu haliyle bizi eğitir. Öyle ki çocuklarımız, ilk defa “Allah” demeyi ezan sesiyle öğrenirler. Din ile, Allah ile, peygamber ile ve cami ile ilk bağlarını ezan ile kurarlar.

Ezan, aynı zamanda canlı bir tebliğcidir. Hattı zatında bir tebliğdir. Ezandaki şehadetler, İslam’ın üzerinde durduğu iman hakikatini en veciz şekilde ilan eder. Eşhedü en la ilahe illallah’taki tevhit hakikatini öğretmek ve tebliğ etmek, ilk insan ve ilk peygamber Hz. Adem’den beridir insanlığın çağrıldığı temel hakikat, ezanda defalarca ve en veciz şekilde bütün kâinata ilan ve davet olunur.

Şahadet kelimesinin ikinci hakikatini oluşturan “Eşhedü enne Muhammeden Rasulüllah” ibaresi ise, kurutuluşa ermek ve cenneti elde etmek için muhakkak Hz. Muhammed (s.a.s.)’e iman etmenin ve onun risaletini kabul etmenin gerekliliğini ilan etmektedir. Hasılı ezanlar, kelime-i şehadetin bir bütün olduğunu; kurtuluşa ermek için yarısına değil, tamamına inanmak gerektiğini tebliğ eder insanlığa. Allah Teala bu hususu bütün mükelleflere özellikle açıklamasını son Peygamberinden şu ayetle istemektedir: “De ki, siz gerçekten Allah’ı seviyorsanız bana uyun ki, Allah da sizi sevsin ve suçlarınızı bağışlasın.” (Âl-i İmrân, 31) Ve yine buyuruyor ki: “De ki, Allah’a ve Peygambere itaat edin! Eğer aksine giderlerse, şüphe yok ki Allah kâfirleri sevmez.” (Âl-i İmrân, 32) Ezan bu özelliğiyle daima canlı ve dinamik bir iman manifestosudur; en pratik, sürekli ve ısrarlı bir tebliğdir.

Bu bağlamda ezanın dikkat çekici bir yönüne daha işaret etmek gerekir. Ezanı dinî bir çağrı vasıtası olarak diğer dinlerin çağrılarından ayıran önemli özelliklerinden birisi, onun insan sesiyle yapılıyor olmasıdır. Ezanın her şeyinde insan vardır. Bu vasfı onu canlı ve dinamik bir tebliğci haline getirir. Ezanın bu tebliğ edici özelliği, onun insana hitap edici boyutu ve davetkâr hissiyatı, gönülleri fetheder. Müslümanlığı seçen insanların büyük bölümünün ezandan etkilenmesi dikkat çekicidir. Mühtedilere sorulduğunda hemen hepsinin bir ezandan etkilenme hikâyeleri vardır. Kutsal çağrının okunduğu anda, duyulduğu alandaki şeytanları uzaklaştıran manevi bir etki yaptığını Hz. Rasul (s.a.s.) haber veriyor (Müslim, Salât, 18). Bu şekilde âdeta manevi çevre temizliği yapılmış olan bir atmosferde dinlenen ezanın mesajı kalplere işliyor. Onu işiten yürekte, fıtrattan gelen kıvılcımı parlatan bir etki oluşturuyor bu ilahî nefes.

Kutlu Nebî (s.a.s.) bir hadislerinde; “Her doğan İslam fıtratı üzerine doğar.” (Buhârî, Cenâiz, 79; Müslim, Kader, 22) buyuruyor. İşte içinde bu fıtrat kırıntısını taşıyan herkese ya da iman nimetini arayan herkese, ezanın mutlaka ulaştıracağı bir mesajı vardır. Zira arayış içinde olanlara “yolu” öğretecek ve sığınacakları, kabul görecekleri huzurlu limanları gösterecek bir işaret gibidir o.

Öte yandan ezan, mimari, edebiyat ve musiki gibi kültürel değerlerimize de önemli katkılar sunmaktadır. Mesela medeniyetimizin damgası durumundaki cami mimarisinin en önemli unsurlarından birisi olan minare figürü ve estetiği, var oluşunu ezanın yüksek bir yerden ve gür bir sesle okunması sünnetine (Bkz. Ebu Dâvûd, Salât, 33) borçludur. Yine ezanın söz ve anlamındaki derinlik ve taşıdığı tarihî değerler, nice yazarlara duyuş; nice şairlere ilham kaynağı olmuştur.

Sonuç olarak, işte bütün bu özellikleriyle ezan, din, tarih, ahlak ve imandır. Ümmet-i Muhammed için bir şiar ve şuurdur. Ortak bir dildir. Bir kimlik bilincidir. Bir davettir o; huzura, şuura, kurtuluş feneridir ezan, yolunu yitirenlere. Ve nurlu umuttur ezan, vakti gözetenlere ya da sabahı bekleyenlere...

Dinmeyen Tevhit Çağrısı
Ezan

Prof. Dr. Ali Akpınar

Ezanın Mahiyeti ve Meşruiyeti

Namaz vakitlerini bildirmek ve Müslümanları cemaatle namaz kılmaya çağırmak amacıyla okunan ezan cümleleri aslında tevhit dininin temellerini özetler. Şöyle ki, ezan cümlelerinde Yüce Allah’ın varlığı, birliği, tekliği ve büyüklüğü tekrarlanır. İkinci olarak Hz. Muhammed (s.a.s.)’in Allah’ın peygamberi olduğuna vurgu yapılır. Daha sonra Müslümanlar İslam’ın en temel ibadeti olan namaza ve kurtuluşa çağrılır.

“Ey iman edenler! Cuma günü namaza çağırıldığı (ezan okunduğu) zaman, hemen Allah’ı anmaya koşun ve alışverişi bırakın. Eğer bilmiş olsanız, elbette bu, sizin için daha hayırlıdır.” (Cum’a, 9) ayeti yanında Maide suresinin 58. ayeti ezana işaret eden ayetlerdir. Ezanın ve müezzinliğin faziletine dair pek çok hadis gelmiştir. Bunlardan birkaçı şöyledir: Ezan okunduğunda şeytan, ezanı işitemeyeceği yere kadar kaçar… Müezzini işiten cin, insan, ağaç, taş her şey onun lehine tanıklık eder… Kuru, yaş her şey müezzinin bağışlanması için dua eder… İnsanlar ezan okumanın ve ilk safta bulunmanın faziletini bilselerdi bu konuda birbirleriyle yarışırlardı…

Ezan, İslam’ın en temel ibadetinin vakitlerini duyuran özel bir çağrıdır. O, İslam’ın şiarlarının en önemlisi, Müslümanlık göstergesi ve Müslümanlık hatırlatmasıdır. Zira savaş ortamında ezan okunan topluma saldırılmaz. Hz. Ebu Bekir, dinden dönenler üzerine gönderdiği ordusuna ezan sesini işittiğiniz yerlerde geceleyin, zira ezan imanın alametidir diye tavsiyede bulunmuştur. (Kenz, III, 141)

Yeni doğan çocukların sağ kulağına hafif sesle ezan, sol kulağına da kamet okunması mendubtur. Bu uygulama ile çocuğun, İslam’ı özetleyen cümlelerle hayata merhaba demesi sağlanır. Nitekim bilimsel araştırmalar, çocuğun dünyaya gelir gelmez ilk duyduğu seslerin onun kişiliğine etki edeceğini söylemektedir. Aynı zamanda bu uygulama, anne babanın Müslüman olduklarını doğum gibi büyük bir nimetle bir kez daha hatırlayıp şükretmelerini sağlar.

Ezan, aynı zamanda Müslümanın zamanını ayarlayan, disipline eden önemli bir uyarıcıdır. Zamanın bütün anlarının önemli olduğunu hatırlatan bir bildiridir. Eskiden çalışma, buluşma, tanışma saatleri namaz vakitlerine ve ezan saatlerine göre ayarlanırdı. Sabah namazından sonra, öğle namazından önce, ikindiden önce, akşam vakti, yatsıdan sonra gibi cümleler konuşma dilinde sıkça kullanılırdı. Bu uygulama ile namaz ve ezan merkezli bir hayat yaşanırdı. Çünkü ezanlı-namazlı vakitler mübarek vakitlerdi, o vakitler günah işlemeye alet edilemezdi.

Eskiler, saatlerine baktıklarında saatin üçüne beşine bakmaz, namaz vakitlerini kastederek vakit tamam, vaktin çıkmasına çeyrek var, yarım saat sonra vakit giriyor gibi cümlelerle saati öğrenmekten asıl amacın ne olduğunu özetleyiverirlerdi. Kısaca onları, ezan ve namaz yönetirdi.

Şerefli Meslek Müezzinlik

Ezan, İslam’ın önemli göstergelerinden biri olduğu için en güzel ve en gür sedalarla okunmalıdır. Nitekim Peygamberimiz bunun için sesi gür ve güzel olanları seçerdi. Onun Bilal-i Habeşî, Abdullah b. Ümmi Mektum başta olmak üzere birden fazla müezzini vardı. Peygamberimizin bu iki müezzininden Hz. Bilal ilk Müslümanlardandır. İbn Ümmi Mektum ise, Peygamberimizin defalarca (13 kere) Medine’de kendi yerine vekil bıraktığı seçkin sahabilerdendir. Demek ki Peygamberimizin müezzinleri seslerinin gür ve güzel olmaları yanında erdem ve meziyet sahibi şahsiyetlerdi.

Muhammedî ezan sünnete uygun tarzda okunmalı, aşırı lahn ve teganniye kaçmadan, ölçüyü kaçırmadan, kimseyi ürkütmeden ve incitmeden okunmalıdır. Nitekim Peygamberimiz ezan cümlelerinin ağır ağır, cümle cümle okunmasını emir buyurmuştur. Ezanda sesi güzelleştirmek ve sesin gür çıkması için parmakları kulaklara koymak ve ezanı ayakta okumak matluptur. Hem ezan okuyanın hem ezanı dinleyenin, ezandan sonra Peygamberimize salavat ve vesile duasını okuması menduptur.

Müezzinlik, Müslümanları camiye, cemaate çağıran, onları namaza hazırlayan şerefli bir görevdir. Bazen okunan ezanlar insanın hücrelerine işler, coşkunluğunu artırır, en miskin insanı bile harekete geçirir.

“Kıyamet günü insanların en uzun boylusu/en şereflisi müezzinlerdir.” buyuran Peygamberimiz, cemaat arasında kargaşa ve karışıklığa meydan vermemek için, insanları en güzel bir şekilde namaza çağırmak ve namazı sevdirmek için seçkin ve ehil kişileri müezzinliğe atamıştır. Hz. Ömer, üzerimde yöneticilik görevi olmasaydı, müezzin olmayı tercih ederdim diyerek müezzinlik görevinin şerefine işaret etmiştir.

İlmihal kitaplarımızda, ezanın namaz vakitlerini bildirip insanları namaz kılmaya ve cemaate çağırma demek olduğu gerekçesiyle müezzinlik yapacak olan kimsede Müslüman olma, fasık olmama, büyük günahlardan kaçınan adalet sahibi kimse olma şartlarının bulunması özellikle zikredilmiştir. Buna göre müezzinlik yapacak olan kimse, özü sözü bir, örnek, güvenilir bir kimse olmalıdır ki inandırıcılığı olsun, çağrısı dinleyenlere tesir etsin.

Sonuç olarak yazımızı şu tekliflerle bağlayalım:

Doğar doğmaz kulaklarımıza okunan ezan ve kamet cümleleri, İslam’ı en güzel şekilde özetleyen cümlelerdir. Onları doğru bir şekilde anlamlarıyla birlikte öğrenmeli ve okumalıyız. Günün en önemli vakitlerinde beş kez tekrarlanan bu cümlelerle imanımızı yenilemeli ve Müslümanlığımızı diri tutmalıyız. Sahabeden bazıları, korkan çocuklarına korkmamaları için sesli ezan okumalarını tavsiye ederlermiş. Buna göre, bilinçli okuyup dinleyeceğimiz ezanlarla, tüm korkularımızı yenmeliyiz.

Her Müslüman, müezzinlik yapabilecek kapasitede kendini yetiştirmeli ve ihtiyaç anında müezzinlik yapabilmelidir.

Okunan ezanları müezzinin peşinden tekrarlamalıyız. Peygamberimiz, “Ezanı işittiğiniz zaman müezzinin söylediklerini siz de söyleyiniz.” buyurur.

Ezana icabet, ezanı dinlemek, ezan cümlelerini tekrarlamak ve çağrıya uyup cemaate katılmaktır. Cemaate katılma imkânı bulamayanlar ise yine çağrıya uyup bulundukları yerde namazlarını kılmalıdırlar. Ezandan sonra da vesile duası okunmalıdır.

Her anne baba çocuğuna ezan okuma ve müezzinlik için gereken duaları öğretmelidir.

İmamlarımız ve cemaatimiz müezzinliğe heves eden mümeyyiz çocuk ve gençlerin önünü açmalı, güzel ezanımızı en güzel şekilde okuyabilmeleri için onları teşvik etmelidir.

Her Müslüman müezzinlik sevabına nail olmak için birbiriyle yarışmalıdır. Çünkü Peygamberimiz, “İlk safta durmanın ve müezzinlik yapmanın faziletini bilseydiniz birbirinizle yarışırdınız.” buyurmuştur. Ama daha liyakatli insanların olduğu yer ve meclislerde ise acele etmemeli, en liyakatli olanların bu görevi yerine getirmesine fırsat tanınmalıdır. Unutmayalım ki okuyacağımız ezan ve kamet, bir kısım insanın cami ve cemaati sevmesine sebep olabileceği gibi, bir kısım insanın cami ve cemaatten soğumasına da neden olabilir.

Ezan, Minare ve Sembol

Doç. Dr. Selim Özarslan

Ezanın meşruluğu ve fazileti Kur’an, sünnet ve icma ile sabittir. Ezanın birden çok fazileti ve mükâfatı bulunmaktadır. (Buharî, “Ezan”, 4, 9; Müslim, “Salât”, 14-18; Ebu Dâvûd, “Salât”, 60) Ezanın meşruluğuna Kur’an’dan şu ayetler delalet etmektedir: “Namaza çağırdığınız zaman onu alay ve eğlence konusu yaparlar. Bu davranışları onların düşünemeyen bir toplum olmasından dolayıdır.” (Maide, 58) “Ey inananlar! Cuma günü namaza çağırıldığı (ezan okunduğu) zaman hemen Allah’ı anmaya koşun ve alışverişi bırakın.” (Cum’a, 9)

Ezan, İslam’ın şiarı ve Müslüman varlığının sembolü olduğundan, insanlarda ezan okunan yerlerin İslam beldesi, en azından Müslüman toplumların yaşadığı yerler olduğu hissini uyandırır. Daha doğrusu ezanlar, okunduğu şehirlerin imanını temsil ederler. Bu sebeple ezan, asr-ı saadetteki gibi yani Hz. Peygamber zamanındaki lafızların aynen okunması ile ifa olunabilir. Bu lafızların başka dillere çevrilerek okunması halinde, İslami anlamda ezan okunmuş sayılmaz. Çünkü bu durumda evrensel İslam’ın her dildeki Müslümanlara aynı lafızlarla hitabı engellenmiş olur. O zaman da ezanın asliyeti/ orijinalitesi korunmamış olacağından evrensel bir parola, daha doğrusu sembol olma niteliğini kaybeder. Bu nedenle İslam coğrafyasındaki bütün Müslümanların, ezanın, asr-ı saadetteki okunuş özelliğini bütün yönleriyle korumaya özen göstermeleri gereklilik arz etmektedir.

Ezan, hakka davet, İslam’a ve ibadete çağrıdır. Ezanı okuyan ve dinleyen sevap kazanır. Hz. Peygamber “İnsanlar, ezan okumada ve birinci safta yer almadaki sevabı bilselerdi, ezan okumak ve birinci safta yer almak için aralarında kura çekerlerdi.” (Buharî, “Ezan”, 9) buyurarak ezanın dindeki yeri ve önemine dikkatleri çekmiştir.

İslam tarihinde ezan asli fonksiyonu olan namaz vaktinin geldiğini duyurmanın ötesinde birçok fonksiyona sahip olmuştur. İslam tarihinde fetih ve zaferlerin müjdesi bütün İslam dünyasında yüksek bir yerde ezan okunarak verilmiştir. Bu uygulama yani fetih ve zaferlerin müjdesini ezan okumakla vermek, Mekke’nin fethiyle birlikte başlamış, Osmanlılarda bu uygulama devam etmiştir.

Yine İslam kültür ve medeniyet tarihinde ezan okumak, terbiye ve eğitim metodu olarak kullanılmıştır. Yeni doğan çocuğun sağ kulağına hafif sesle ezan, sol kulağına da kamet okumak mendup sayılmıştır (Ebû Davud, Edeb, 108; Tirmizî, Edâhî, 17). Böyle yapmakla çocuklarına, Allah’ın varlığı ve birliğini, Hz. Muhammed’in peygamberliğini, namazı ve İslam’ın vazgeçilmez asli prensiplerini telkin etmiş olurlar.

Türk Edebiyatında da ezan ve Kur’an temaları işlenmiş, ezanın toplum hayatında taşıdığı mana üzerinde sıklıkla durulmuştur. Ezanın toplumu birleştirici ve kaynaştırıcı etkisini vurgulamak için çeşitli şiirler yazılmış, ezansız semtlerde yaşayanların ezanın bu birleştirici fonksiyonundan mahrum olacakları düşünülmüştür. Millî ve manevi terbiyenin ilk esasını çocukların kulaklarına okunan ezan sesinden aldıkları milletin belleğine işlenmiş, dinî gelenekler arasına girmiş, sosyolojik bir taban bulmuştur.

Kur’an ve sünnet kaynaklı olmasa da minareler de İslam’ın simge ve sembollerindendir. Çünkü onları görenler, bulunduğu yerin İslam beldesi olduğunu, orada İslam’a ve kurtuluşa çağrı yapıldığını anlarlar. Minareler, âdeta bulundukları yerlerdeki Müslümanların göğe doğru yükselttikleri şahadet parmaklarıdır. Allah’a ve elçisine inandıklarının tanıklığını yapmaktadırlar. Ünlü şairimiz Necip Fazıl, “Canım İstanbul” isimli şiirinde minarelerin bu fonksiyonuna şu şekilde değinmektedir:

“Pırlanta kubbeler, belki bir milyar kırat…

Şahadet parmağıdır göğe doğru minare.”

Bir Özgürlük Simgesi Olarak Ezan

Doç. Dr. Mustafa Doğan Karacoşkun

Özgürlük, insanın var olmasıyla başlar. Henüz küçük bir bebek iken bile, her ne kadar hayatın çeşitli riskleri karşısında onun güvenli kollarına sığınsak da, annemize yer yer itiraz eder, ağlar, bağırır ve özgürlük alanımızı genişletmeye çalışırız. Zaten üç dört yaşlarından itibaren, gittikçe artan bağımsızlık ve özgürlük taleplerimiz hayat boyu devam edecektir. İyi de, nasıl bir şeydir ki bu özgürlük, ekmek gibi, su gibi varlığına ihtiyaç duymakta ve yokluğunda muzdarip olarak “yaşamıyor gibi” yaşamaktayız?

Özgürlük, kimilerinin anladığı yahut anlamak istediği gibi kesinlikle bir anarşizm değil, tercihlerimizi kendi irademizle yapabilme isteğimizdir. Bütün öğrendiklerimiz, yaşantılarımız ve sorgulamalarımızın bize kattığı zihinsel, duygusal ve davranışsal gelişim ve olgunluğumuzun temel motivasyonudur. Kendi özgür irademizle aldığımız kimi kararlar, bizim için birer hayal kırıklığı ve acı ile sonuçlansa da, bizi daha olgun ve üretken hale getirir. Özgür olamayan bağımlı ve bencil olması kaçınılmazdır. Kendi içinde özgürleşemeyen ama dış dünyada özgür gözükenler, insancıllaşmayı ve faydalı bir insan olmayı da beceremezler. Çünkü dış dünyada gerçek anlamda özgürlük alanı bulabilmek, sadece görünen davranışlarla ilgili bir konu olmayıp, içsel dinamikleri vardır. Özgürlüğün asıl önemli yönü de, insanın kendi içine yönelen bu tarafıdır.

İnsan ilahî bir potansiyelle dünyaya gelir. Bu potansiyeli fonksiyonel hale getirebildiği oranda kendini doğru çözümleyebilmiş demektir. Eğer insan, kendi tutkularının, baskılanma ve ötelenme neticesinde yaşadığı nevrozların etkisiyle, kendi içinde çatışmalı olursa, kendi özgün ve özgür kimliğini ortaya çıkaramazsa, Hz. Mevlana’nın belirttiği gibi, içindeki güzellikleri yansıtacak olan aynayı cilalayamazsa ruhu ve benliği pas tutar. İnsan kendi kendisiyle bile uzak düşer. Bu durumdaki kendi iç derinliğine bile uzanamayan, aradaki bariyerlere takılıp kalan bir insanın, dış dünyaya güvenle ve pozitif bakabilmesi nasıl mümkün olabilir? İçindeki varlık kaynağından uzaklaşarak, önce kendi içinde özgürlüğünü yitiren kişi, dış dünyada nasıl özgür olabilir? Böyle bir insan, tüm avazının çıktığı kadar “ben özgürüm” diye bas bas bağırsa da, yaşadığı şey, olsa olsa bir özgürlük yanılsaması olabilir. Çünkü zemini olmayan bir özgürlük algısı, sağlıklı ve doğru bir algılama olamaz. Böyle bir birey, her ne kadar özgür olduğuna kendini inandırsa da, içini kemiren varoluşsal korku ve kaygılarından uzak kalamaz.

O halde, bizleri içimizdeki gerçek ve var olan “ben”le buluşturacak ve aradaki bariyerleri yok edecek, tutkularımız ve ihtiraslarımızın esaretinden bizi özgürleştirecek bir motivasyona ihtiyacımız vardır. İşte bu güç, içimizdeki bu gerçek ben ile bizi buluşturarak iç özgürlüğüne kavuşturacak ve bizi sıradanlaştıran dış dünyadaki bağlarımızdan kurtararak özgürleştirecek ve daha güvenli ve güçlü kılacak olan, binlerce yıldır minarelerden yükselen o gür seda yani Ezan-ı Muhammedî’dir.

Anlayarak, duyarak dinleyene ezan, bir özgürlük bildirisidir. Esaretten kurtuluş müjdesini vererek, kurtuluş yolunu gösteren hem iç, hem dış özgürlüğün sesidir ezan. Yalnızca Allah’a yani varlık kaynağına kul ol ki, ruhunu harabeye çeviren bağların çözülsün! Dinle ezanı ve her ifadesinde içinde keşfe çık! En derin yere varınca, “eşref-i mahlukat” olmanın sırrını keşfet! Bir Mevlana ol derinleştikçe ve bağları kopar dünyanın süfli arzularından! Gönülden kulak verip dinlersen, ezan seni alıp götürecektir gerçek özgürlük ülkesine! Yaradanın merhamet ve şefkat ikliminde yeniden var olacaksın.

Allahu Ekber Allahu Ekber

Allahu Ekber Allahu Ekber

Eşhedü En La İlahe illallah

Eşhedü En La İlahe illallah

Yalnız Allah’a, var eden ve yaşatana, rızık veren ve merhamet edip bağışlayana bağlı kalacaksın. Onunla bir ve bütün oldukça, özgürlüğün tadını alacaksın.

Eşhedü Enne Muhammeden Resulullah

Eşhedü Enne Muhammeden Resulullah

Rehberin, kılavuzun Hz. Muhammed ve onun elçi olarak getirdiği mesajlar olacak. İçinde keşfettiğin özgürlük yolu bunlarla gerçek hedefine ulaşacak.

Hayya alessalah / Hayya alessalah

Hayya alelfelah / Hayya alelfelah

Tefekkür etmek ve iç âleminde derinleşmek, davranışlara yansıyacak ve davranışlar da iç âlemindeki derinlik ve özgürlüğü genişletecektir. Namaza koşup aldığın tekbirle, seni çevreleyen dünyevi bağ ve ihtirasları elinin tersiyle itmeli ve sadece Allah’a kul olduğunu kendine sürekli hatırlatmalısın. Çünkü özgürlüğü elde etmek kadar, elde tutabilmek de gerekir.

Allahu Ekber Allahu Ekber

Lâ ilahe illallah

Gerçek kurtuluş ve özgürlük Allah’a kulluktadır. Bunu her an hatırla ve aklından bir an olsun çıkarma! Yalnızca Allah’tır bu varlığın kaynağı ve varacağı! Senin özgürlüğün O’nda ve ordadır. Bunun dışındaki özgürlük çağrıları, ancak esarete götüren hile ve tuzaklardan ibarettir. Sahte özgürlük kamuflajıdır.

Özgürlüğün gür bir seda ile çağrısı diyebileceğimiz ezan, iç dünyamızda olduğu gibi, dış dünyadaki özgürlüğün de hem zemini, hem yaşatıcısıdır. Eğer bir toplumda, bir ülkede, ezan sesi gür bir şekilde yankılanamazsa, iç özgürlüğe giden yollar da paslanıp tıkanabilir. Nitekim ezan sesi, ancak özgür Müslüman toplumlarda bizi bağlarımızdan kurtuluşa çağırabilir.

O halde ezan okundukça bir ülkenin semalarında ve nakşoldukça Müslüman yüreklere, korkuya ve kaygıya yer olamayacaktır. Yürekten kulak verince ezan sesine, bizi kuşatan tutku ve ihtiraslarımız, dünyevi bağlarımız, kin ve düşmanlıklarımızın kilitlediği gönül kapılarımız açıldıkça açılacak, bizi önce gönlümüzde, sonra çevremizde özgür kılacaktır. Böylece mümin yürekler özgürce sevda kuşları uçuracaktır tüm insanlığa. Tüm benliğimizi kuşatan huzur hissi, içimizi Rabbimize şükran ve minnet hisleriyle dolduracaktır. Esaret altındaki insanlar ve ülkeler için de Rabbe yakarmak ve yardımcı olmak arzusu pekişecektir.

Özgür olabilmek ve özgür kalabilmek için, ezan sesi hiç susmasın ve her dem yankılansın semalarımızda Rabbim! Ezan okunsun ki ruhlarımız, bedenlerimiz ve benliklerimiz daim özgür kalsın!

Avazeyi Bu Âleme
Davut Gibi Sal

Kâmil Büyüker

“Gök nûra gark olur nice yüzbin minâreden

Şehbâl açınca rûh-ı revân-ı Muhammedî.”

Yahya Kemal

Gökkubbenin altında ses, seda ve nağmeler ile içinde yaşadığımız güzel coğrafyamızı bambaşka bir halete sokan ezanlar, İslamla olan bağımızın en güzel alameti ve şahitleridir. “Bu ezanlar ki şahadetleri dinin temeli” diye haykıran şairimiz de aynı gerçeği vurgular. Ezanla kurulan bu büyük bağ, ezanı okuyan ve camileri bambaşka bir lahuti havaya sokan müezzinleri de içine almış ve bu güzel müjdenin habercisi yapmıştır. Medeniyetimizin İslam’ın bu şiardan yola çıkarak, süsleyip bezemek suretiyle ihdas ettiği kurum olarak müezzinlik gözde ve hep dikkate değer bir meslek olagelmiştir. Yaşanmış hayatlar, hatıralar ve güzel seslerin ulaştığı canlı cansız bütün mahlukat bu durumun sessiz ve en güzel şahididir. Süleymaniye’de Hafız Kemal’in mevlitini dinlemek, Arap Camii’nde Hafız Kemal Tezergil’in ezanlarını dinlemek, Ağa Camii’nde Hafız Zeki Altun’un okuduğu mevlitleri, kasideleri ve naatları dinlemek, Üsküdar Valide Camii’nde Hafız Süleyman’ı dinlemek, yine Aksaray Valide Sultan Camii’nde Hafız Cemal’in ezanları ile mest olmak ve daha nicelerini dinlemek ve dinledikçe bambaşka bir deryaya dalmak… Bu ve daha nice güzel sesler yürekten çıktığı için kalbe tesir etmiş, okunanlar müminlerin imanını artırmış, ehli kitabın kalbini imanın tılsımı sarmış, duymak istemeyenler ise kulaklarını tıkamakla yetinmişler. Önemli isimler ve önemli sesler arasından sadece dikkat çekmek ve hatıralara dokunmak adına birkaç isimle hemhal olacağız, belki camilerine, meclislerine varacağız. Ve “Minarelerle yoğrulan yurdu sen ezansız / Sen müezzinsiz bırakma Allahım!” diye niyaz edeceğiz.

“Semâdan sırr-ı tevhidi, duyan gelsin bu meydâne,

Derûn içre bugün Allah, diyen gelsin bu meydâne.

Salâdır ehl-i irfâne, götürsün cânı kurbâne,

Bugün başını merdâne, koyan gelsin bu meydâne.”

Abdülehad Nuri Sivasî

İz Bırakan Bazı Meşhur Müezzinler…
Hafız Cemal (Aksaraylı)

Pek çok hafıza, müezzine ilham olmuş ve onlara üstatlık yapmış önemli bir isim Aksaray Valide Camii Başmüezzini Hafız Cemal’dir. Pek önemli isim üzerinde emeği olan Hafız Cemal’i en güzel Ali Rıza Sağman anlatmış:

“Ezan okumada Cemal, şüphe yok, bilalisani idi. Kur’an ve mevlit okuma işi nasıl (Hafız) Sami ile gitti ise “Ezan”cılık da Hafız Cemal ile gitmiştir. Cemal, Aksaray Valide Camii’nin minaresinde dirseklerini şerefenin kenarına dayayıp başını elleri arasına alarak ezan okumaya başlayınca bütün muhiti hayranlıktır alırdı. Ezan bitinceye kadar evler, yollar, meydanlar mutlak bir sükunet içinde kalır. Tramvaylar cereyan kesilmişçesine oldukları yerde dururlar. Arabalar yürümez olur. Pencereler açılır. Türlü yaş ve cinsten başlar dinleme aşkıyla minarelere, sesin geldiği yöne çevrilir, dükkânlar, mağazalar, kahvehaneler boşalır. Herkes dışarı fırlamıştır. Yolcular durmuş, gidip gelme durmuş, iş güç durmuştur.

Bu duranları sakın yalnız Türk ve Müslüman saymayınız. Hayır, bu dinleme işine bu hayranlık faslına Müslümanlar kadar, Rumlar, Ermeniler de bağlanmıştır.

Cemal ezan okuyor. Tizden bir perde. Uzun bir soluk. Kâh kalınlaşan dalgalı bir ses ufuklarda yüzüp duruyor. “Allahü Ekber”in lafzı kulakları, ufukları, manası ruhları ve arşı titretiyordu. Hülasa gerek lafızdaki haşmet, gerek manadaki ulviyet, o ezan için yaratılmış sesin dalgaları üzerinde gökleri dolaşıyordu.

Cemal’in ezan ve salasını dinlemek için uzak yerlerden gelip minare diplerinde bekleşenleri biliyoruz. Çok yerinde olan bu aşkın sahiplerini hürmetle selamlarız. Bu âşıkların içinde Hristiyanların da bulunduğuna şahidiz. Hatta ecnebilerden bile bilhassa Cemal’in ezanını dinlemeye gelenler vardır.” (Meşhur Hafız Sami Merhum, Ali Rıza Sağman, İstanbul 1947)

Hafız Kemal (Gürses)

“Mevlit’i Süleyman Çelebi yazdı, Hafız Kemal okudu” övgüsüne mazhar olmuş, asıl adı Kemalettin Gürses olan Süleymaniye Camii Başmüezzini “Hafız Kemal”, 1884 yılında İstanbul’un Fatih ilçesi Şehremini semtinde dünyaya geldi. Küçük yaşlarda Hocası Hafız Halil Efendi’nin yanında Kur’an’ı hıfzetmiş. Daha sonra, Arapça ve Farsça öğrenmiş ve musiki dersleri almış. Bu arada Çanakkale Savaşına katılmış ve Tabur İmamı olarak hizmet etmiştir.

İlk musiki eğitimini Kasımpaşa Küçük Piyale Camii İmamı Cemal Efendi’den almıştır. Bestenigâr Ziya Bey, Muallim Kazım Uz, devam ettiği diğer hocalardandır.

Olağanüstü ses güzelliği ile kısa sürede haklı bir üne kavuşan Hafız Kemal Bey, sesindeki derinlik, sadelik ve ahenk nedeniyle özellikle mevlit, kaside, gazel okuyuşuyla şöhret salmış, dönemin meşhurlarından Hafız Sami, Hafız Osman gibi çok önemli bir isim yapmıştır.

1900’lerden itibaren geniş oktavlı, tiz ve parlak bir sesiyle zamanının en önemli gazelhanlarından biri oldu. Çok tevşih ve ilahi bilir, eşsiz bir üslupla okurdu. Din dışı repertuvarı da genişti.

İlk görev yeri Tophane Camii’dir. Daha sonra aynı semtte Nusretiye Camii ve sonrasında ömrünün sonuna kadar görevde kalacağı Süleymaniye Camii’nde başmüezzin olarak hizmet ederken görüyoruz.

İstanbul Radyosu’nun ilk kuruluş yıllarından itibaren yakın arkadaşı Hafız Saadettin Kaynak ile yayınlara katıldı, aynı yıllarda Darü’l-Elhan Heyeti üyeliği yaptı. Hafız Kemal ve Hafız Saadettin Kaynak’a din dışı musikide şöhret yolunu açan, Columbia firması için yapmış oldukları 78 devirli taş plak kayıtlardır. 1928 yılında Almanya’ya yapılan bir yolculuk ile başlayan bu kayıtlar; Türk kayıt tarihinde ilginç ve çok sevilen bir repertuvarın oluşmasını sağladı. Hafız Kemal Bey, Darü’l-Elhan plakları dışında; Columbia, Odeon ve Sahibinin Sesi firmaları için 40 kadar plak (80 eser) kaydı gerçekleştirdi. Son bağlı bulunduğu Sahibinin Sesi firması için türküler, zeybek havaları okudu.

Hafız Kemal, Mecit Sesigür, Zeki Sesli, Zeki Altun, Nusret Yeşilçay, Hüseyin Tolon gibi önemli talebeler de yetiştirmiştir. Sayısız taş plak, radyo kaydı, eser icrası gerçekleştiren Hafız Kemal, 9 Ağustos 1939 tarihinde vefat etmiştir.

Dostlarının Dilinden

Eşref Edip, Mehmet Akif ile Hafız Kemal Bey’in dostluğunu anlatıyor:

“Üstad (Mehmet Akif), Hafız Kemal’i Abbas Paşa ile de tanıştırmıştı. Abbas Paşa, Kemal’in musikideki kabiliyetine, okuyuşundaki yüksek kudretine hayran olmuştu. Hele bir gece Paşanın Heybeliada’daki köşkünde Kemal’in okuduğu mevlit, gönüllere ne büyük heyecenlar, ne ruhani neş’eler vermişti.

Mevlit bitip de şerbetler içilirken Paşa, Hafız Kemal hakkında büyük takdirler, samimi iltifatlar gösterdikten sonra Üstad’ın (Akif’in) fikrini sordu. Üstad da:

-Nasıl söyleyeyim… Hafız Kemal okurken insan Süleymaniye Camii’ni, Sinan’ı görür gibi oluyor. O ne azamet, o ne kuvvet!

Paşa, Üstad’ın tavsifini o kadar beğendi ki heyecandan ayağa kalktı:

-İşte şair ruhu böyle duyar, dedi. Üstad’a iltifatlarda bulundu.

Üstad, Hafız Kemal’e “Kemal Hafız” derdi. Mevlit okurken Süleyman Çelebi’nin eserine bir şey katmadığı için onu çok takdir ederdi.”

Sadi Hoşses (1908-1994) anlatıyor:

“Kırk yıl önce (1932 tarihine tekabül ediyor) Atatürk’ün arzu ve emirleriyle Ayasofya’da Kadir Gecesi için büyük bir mevlit tertiplendi. O zamanın en ünlü mevlithanları bir araya gelmişlerdi. Hafız Kemal, Hafız Burhan, Hafız Saadettin, Hafız Sami ve şimdi isimlerini hatırlayamadığım daha pek çok üstad vardı.

Koca cami tıklım tıklım dolmuştu. İlahi manzara huşu içinde bırakıyordu. Bir köşede hafızlar hatim duası yapıyordu. “Amin” sesleri kubbe içinde çınlıyordu.

Namaz bitti… Ne muhteşem bir namazdı. Tekbirler, tesbihler… Nihayet mevlit başladı. O zamanlar mikrofon yoktu. Şöhretler birer birer bahir sıralarını bekliyorlardı. Bir ara “Buyur ey tahtı risalet” kasidesi işitildi. Gür ve yakıcı bir ses koca camii inletiyordu. “Allah” diye feryat edenler, ağlayanlar, ağlayanlar…

Hafız Zeki Altun

1920 yılında İstanbul’un Vefa semtinde doğdu. Yeni Cami müezzinlerinden âmâ Hafız Necati Efendi’den hıfza başlamış, bilahare Nuruosmaniye Camii başimam hatibi Hafız Hasan (Akkuş) Efendi’den hıfzını ikmal eylemiştir. Hafız Kemal ve Hafız Saadettin Kaynak’tan dinî musiki meşk etmiştir. İlk görevi 1938 yılında Kalenderhane Camii’nde müezzin kayyımlıktır. 1939 yılında Beyazıt Camii’ne müezzin olmuş, daha sonraları Yeraltı Camii İmamı Hafız Rıza Efendi’nin ısrarıyla naklen Beyoğlu Ağa Camii’ne müezzin olarak geçmiştir. 1950 senesinde Teşvikiye Camii’ne müezzin olarak tayin edilmiştir. Bu tarihlerde konservatuvarlarda icra heyetinde yer almış, bir ara radyoda fasıl heyetinde de yer almıştır. Mevlidi bizzat Ali Rıza Sağman’ın yanına gidip gelmek suretiyle usulüne göre okumayı öğrenmiştir. Kur’an ve mevlit okumada pek mahir olan Hafız Zeki Altun, bu özelliğiyle pek çok önemli adresten okuma teklifi almış, hatta bir defasında bir filmde mevlit okuması için yüklü miktarda bir para ile teklif getirilmiş ama, o bunu reddetmiştir. (Bugünün Meşhur Huffaz-ı Kiramı ve Mevlithanları, H. Rahmi Şenses, İstanbul 1965)

Altun, TRT radyolarında Nusret Yeşilçay, Ali Gülses, Mecid Sesigür’lerle mevlitler okumuştur. Türkiye Hafız-ı Kur’an ve Mevlithanlar Cemiyeti’nin kurulmasında büyük katkısı vardır. Hafız Zeki Altun’un musikiye hizmeti bununla da sınırlı kalmamış, bir dönem Tercüman Gazetesi’nde ve daha sonra Son Havadis Gazetesi’nde “İslam Bülbülleri”, “Kur’an Bülbülleri” başlığı ile dönemin hafızlarının hâl tercümelerini yazmıştır. 1999 yılında vefat ettiği zamanlara kadar muhtelif meclislerde, televizyonlarda ve radyolarda okumuş, musiki meşk etmiş, talebeler yetiştirmiştir. İlahi, şuğul, şarkı formunda 77 eser bestelemiştir.

Dostlarının Dilinden

Aziz Bahriyeli anlatıyor:

“Bir adam vardır. Yalnız Kur’an okur, bir adam vardır yalnız mevlit okur. Bir adam vardır her ikisini de güzel okur. Zeki ağabey, güzel Kur’an okurdu dinlenirdi, ama bir “mefhari mevcudat” dediği zaman bambaşkaydı. Zeki ağabeyin tam hafız olup olmadığını net olarak bilmiyorum, ama hafız cemiyeti olmuş diye duydum. Kaside ve mevlit okumada yektaydı ve sonra güfte taksimatı çok güzeldi. Makamata hakimiyeti çok güzeldi. Meyanları pırıl pırıldı. Hafız Kemal tavrı okurdu. Diri bir okuyuşu vardı. Goy goy yapmadan tane tane okurdu.”

Alaeddin Yavaşça

“Bir defa onun en çok faydalandığı tarz, tavır, üslup Hafız Kemal tavrıdır. (…) Klasik anlayışta ve klasik üslupta, Hafız Kemal ekolünde Kur’an-ı Kerim tilavetine devam etmiş, mevlitleri de eski klasik tarz ve tavra göre icra eden, hemen hemen Mecit’ten (Sesigür) sonra son mevlithandır. Şimdi artık her yere arabesk girdi. Kur’an-ı Kerim icrasında da, mevlit icrasında da hatta hatta neredeyse ezan ve kamet icrasında da arabesk bir anlayış maalesef hakim olmuştur. Bizim eski İstanbul ağzı dediğimiz tarz ve tavır Zeki Altun ile sona ermiştir, diyebilirim.” (Zeki Altun, Hayatı ve Eserleri, Cumhur Enes Ergür, Türk Tasavvuf Musikisi ve Folklorunu Araştırma ve Yaşatma Vakfı yay. 2004)

Hafız Kemal Tezergil

İstanbul’un son dönemde önemli seslerinden mevlithanlığı, kâriliği ve musikimize olan katkısı ile önemli iz bırakmış isimlerinden birisi Hafız Kemal Tezergil’dir. Fatih Camii’nde, Arap Camii’nde (Galata), son olarak da Ağa Camii’nde (Beyoğlu) müezzinlik görevlerinde bulunmuş Tezergil, Sahaflar Şeyhi Muzaffer Özak’ın yeğenidir. Hıfzını Fatih’te Köse Ömer Efendi’de tamamlamış, Mehmet Arıtekin Hoca’dan talim, kıraat eğitimi görmüştür. Arap Camii’nde ezanını dinleyip, kendisini fark eden Beyoğlu Ağa Camii İmam-Hatibi Rahmi Şenses hocanın tavassutuyla Ağa Camii’ne müezzin oldu. Burada da kanuni Cahit Gözkan ve Hulusi Gökmenli gibi üstadlardan ilk musiki eğitimini aldı. Bu iki üstadın da ön ayak olması ile Sadettin Heper’e talebe oldu. Sadettin Heper, Tezergil’e dügâh, suzidil, ara, beyati, neva ve buselik ayin-i şeriflerini meşk etti. Bu sayede önemli bir mesafe alan Tezergil, sonrasında şöhretli isimlerle beraber anılmaya başladı. Rast ve hicaz hümayun ilahi besteleri mevcuttur.

Dostlarının Dilinden

Hafız Rahmi Şenses Hoca, 1965 yılında Hafız Kemal Tezergil’i şöyle anlatıyor:

“Birçok defalar okumuş olduğu mevlit cemiyetlerinde bulundum. Hakikaten dinleyen cemaat içinde aşk ehlini aşka getirip (Allah) diye feryat ettirdiğine şahit oldum. Sesi orta kuvvette ve cinsi çok güzel olduğundan hicaz ve rast ezanlarına doyum olmaz. Notayı iyi bildiği için müziğe de meraklı ve güzel de ud çalar. Çok temiz giyinen ve mesleğinin nezaketini çok iyi bilen, halk arasında çok sevilen bir zattır. Şayan-ı gıpta olan cihet şurasıdır ki, maişet temin derdi ve daha çeşitli gaileler arasında azmini kırmamış, fırsat buldukça da Arapça tahsiline devam etmektedir.”

Âvâzeyi bu âleme Dâvud gibi sal

Bâkî kalan bu kubbede bir hoş sadâ imiş.

Bir Hatıra

Meşhur Hafız Sami, meşrutiyeti takib eden yıllarda, Karaköy’de, köprünün başında Kara Mustafa Paşa camiinde hatiplik yapıyor, Çeşme meydanındaki Arap Camii müezzinlerinden (zannederim Mehmet kalfanın oğlu) Hafız Ali –ki bu zat, Cumhuriyet devrinde belediyeye intisab etmişti.- Kara Mustafa Paşa minaresinde öğle ezanı okuyordu. İstanbul’un en kalabalık caddesi orasıdır. İşte bütün o kalabalığın kümeler hâlinde o ezanı dinlediğini görmüş bulunuyorum. Kümelenen kalabalığın onda dokuzu şapkalı idi. O yıllarda şapkanın, gayrimüslimlere mahsus olduğunu unutmamak lazımdır.

Yine Hafız Sami ile bir Ramazan gecesi, Beyoğlu’nda bir gezintiye çıkmıştık. Şimdiki Cumhuriyet bahçesinin bulunduğu tepeden Haliç’i ve İstanbul’un kandillerle donanmış minarelerini seyrediyorduk. Bir de Kamer Hatun minaresinden –İngiliz sefarethanesinin arkasındadır– Ezan-ı Muhammedî yükselmez mi? Bunu da adı geçen Hafız Ali okuyordu. O Allah, O Muhammed sesleri esrarengiz bir esinti ile İngiliz sefarethanesinin divarlarını ve bütün cârü civarı yokladıktan, okşadıktan sonra Kasımpaşa koylarına doğru dalgalanıyordu.

Lahuti ses durdu. Ortalık vecd ü hayretten henüz uyanmamıştı. Hafız Sami’nin “Allah” diye çıkan yürekten kükrek sayhası duyuldu ve oraları inletti. Üstad kızmıştı. Söyleniyordu:

-Ben olsam, bu kulaklara bu sesi dinletmem.

-Neden? dedim. O;

-Neden olacak? Hem böyle bayılmış gibi dinlerler, hem de iman etmezler.

-İlahî, Hafız Ağabey, unutma; “Etürîdûne en tehdû men edallellâh.” ayetini okuyup “Allah’ın saptırdığını yola getirmek mi istiyorsun?” (Nisa, 88) dedim.

Aksaraylı Hafız Cemal’in, Üsküdarlı Süleyman’ın ezanları hakkında “Meşhur Hafız Sami” adlı eserimde örnekler vardır. (Ali Rıza Sağman, Din Adamları Nasıl Yetiştirilmeli?, İstanbul 1950)

Ezan ve Ses Estetiği

Ahmet Şahin

Ezan, günde beş vakit kılınması farz olan namaz için beş ayrı vakitte, camilerde minarelerden, nağmelerle süslenerek, ritimsiz ve irticalen (emprovize olarak) okunur.

Ezanlar makamlar tiz perdelerde icra edilerek okunur.

Ezanları her makamdan okumak mümkün olsa bile, rast, hicaz, uşşak, bayati, saba, segâh gibi temel makamlardan okumak lazımdır. Bu makamlarda dahi mübalağalı nağmelerden kaçınılmalıdır.

Birbirine yakın iki camide müezzinler ezanı minarelerden karşılıklı okurlar ve buna “çifte ezan” denir. Fakat bu usul artık pek az yerde uygulanmaktadır. Ancak bazı selatin camilerde görülmektedir.

Ezan da Kur’an gibi tecvit ve kıraatine uyularak okunmalı, güzel nağmelerle süslenmelidir. Ezanın tecvidini, harflerin mahrecini, okunuş tavrını bilmeden ezan okunmaz. Okunursa da hatalı olur. Namaz için camide ezan okumak da aynen Kur’an okumakta olduğu gibi özel bir maharet ve çalışma gerektirir.

Her sesi güzel olan ezan okuyamayacağı gibi, her tecvidi güzel olan da ezan okuyabilse bile sesi güzel ve etkili olmaz, makam bilgisi eksik olursa, sesini kullanmayı bilmezse okunan ezan ideal bir ezan olmaz. Ezanı hakkıyla okuyabilmek için ezan kültürüyle yetişmiş, uzun yıllar bu yolda çalışmış, ezanı güzel okuyan ustaları dinleyerek yetişmiş, kısacası bunun eğitimini almış olması gerekmektedir. Sesi güzel diye ezan okumak hakkında bilgi sahibi olmayanların okudukları ezanlar hatalı olur.

Ecdadımız ezanı en güzel şekilde okumuş ve bize bu şekilde intikal etmiştir. Vakitlerin, dolayısıyla güneşin insan ruhu üzerindeki etkileri düşünülerek, hangi vakitte hangi makamın etkili olduğunu tespit etmiş, beş vakit için farklı makam tertipleri düzenlemiştir. Ecdadımızın en çok kullandığı makam tertibi şu şekildedir:

Sabah Ezanı

Sabah ezanı “saba” makamında okunur. “Es-salatü hayrun mine’n-nevm” (Namaz uykudan daha hayırlıdır) kısmında, diğer ezanlardan farkını ve manayı vurgulamak için, geçki yapılarak saba makamı bu kısımda “hüseynî”, “dilkeşhaveran”, “bestenigâr” gibi makamlar yapılabilir. Bu makamlar sabah vaktinde etkili olan makamlardandır. Sonunda yine saba makamıyla bitirilir.

Öğle Ezanı

Öğle ezanı genellikle “uşşak” veya makamın seyir özellikleri itibarıyla “bayati” makamında okunur.

İkindi Ezanı

İkindi ezanı “hicaz” makamında okunur.

Akşam Ezanı

Akşam ezanı “segâh” makamında okunur. Diğer vakitlere nazaran daha çabuk ve acele okunması âdet olmuştur.

Yatsı Ezanı

Yatsı ezanı “rast” makamında okunur. Rast makamı canlılık veren, zindelik veren bir makam olması itibarıyla, günün son saatlerinde yorgun düşmüş insanlar rast makamının etkisi ile hareketlenerek canlanırlar.

Bu tertipler bazen değişik şekillerde intikal etmişlerse de, en yaygın ve makamların vakitlere göre etkileri göz önünde bulundurulursa en uygun şeklinin böyle olduğu kanaatini taşıyoruz.

İç Ezan

Bu ezan da cuma günü cuma namazında ilk sünnet kılındıktan sonra hatip hutbe okumak için minbere çıktığında okunan ezandır. Öğle ezanı gibi bayati veya uşşak makamında okunur.

Cuma ve Mübarek Gün ve Gecelerde Sala

Cuma günleri öğle namazının vaktinde cuma namazı kılındığı için ezandan yaklaşık bir saat kadar önce sala verilir. Bu sala “dilkeşhaveran sabah salası”nın yaygın olarak bilinmesinden dolayı dilkeşhaveran veya hüseyni makamında okunagelmiştir. Aslında herhangi bir makamda okunabilir ve uzun okunduğu takdirde çeşitli makamlara geçki yapılabilir.

“Es-salâtü ve’s-selâmü aleyke yâ Rasûlallâh”

“Es-salâtü ve’s-selâmü aleyke yâ Habîballâh”

“Es-salâtü ve’s-selâmü aleyke yâ Nebiyyallâh”

“Es-salâtü ve’s-selâmü aleyke yâ seyyide’l-evvelîne ve’l-âhirîn”

“Ve selâmün ale’l-mürselîn”

“Ve’l-hamdü li’llâhi Rabbi’l-âlemîn”

Peygamber Efendimiz (s.a.s.)’in sıfatlarını ihtiva eden bölümler makamın durumuna göre uzatılabilir.

Cenaze Salası

Cenaze salası vefat eden bir Müslüman’ın vefatını ilan etmek için minarelerden verilir. Sözleri vefat edene rahmet, af ve mağfiret dileyen dualar ihtiva eder. Her insanın hayatının sona ereceği, sonsuz olanın ancak Allah olduğunu anlatan ayetlerden de okunur. Genellikle hüzün verici bir makam olduğu için “saba” makamında irticalen (emprovize olarak) okunur. Salanın uzunluğuna göre makam geçkileri yapılır.

Kamet

Kamet müezzin tarafından okunur. Sözleri ezan gibidir fakat “hayye ale’l-felâh”lardan sonra iki defa “kad kâmeti’s-salâh” sözü ilave edilir. Ezandan daha seri bir şekilde okunur. İki defa okunan cümlelerin birleştirilerek okunması da kametin özelliklerindendir. Ezanın okunduğu makamda veya ezanda olduğu gibi vaktin özellikleri düşünülerek istenilen makamda okunabilir. Bundan sonra imamın önderliğinde farz namaz kılınır.

Cumhur Müezzinliği

Günümüzde unutulduğu için uygulanamaz olmakla birlikte, bilhassa “selatin camileri”nde yukarıda anlatılan müezzinlik vazifesi, birkaç müezzinin birlikte icra edilmesi ile “Cumhur Müezzinliği” adını alırdı. “Selatin camileri”nde (Sultanların yaptırdıkları camiler) birkaç müezzin görev yapardı. (Günümüzde de birkaç müezzin vardır fakat eskiden bu sayı oldukça fazlaydı.)