DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARI - 898

HALK KİTAPLARI - 213

Tashih

İsmail DERİN

Grafik & Tasarım

Emre YILDIZ

Baskı

Gurup Matbaacılık San. Tic. A.Ş.
0312. 384 73 44

1.Baskı, Ankara - 2013

Din İşleri Yüksek Kurulu Kararı: 10.01.2012/11

2013-06-Y-0003-898

ISBN: 978-975-19-5604-0

Sertifika No: 12930

© T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim

Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü

Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı

Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı

No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA

Tel: 0 312 295 72 93 - 94

Faks: 0 312 284 72 88

e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış

Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü

Tel: 0 312 295 71 53 - 295 71 56

Faks: 0 312 285 18 54

e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

Gönül Sahibi Bir Dost
Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî

Doç. Dr. Ahmet Ögke

“Gönlün varsa eğer, yürü, gönül sâhibi bir dost ara!” (Mevlânâ, Mesnevî, VI/238)

Gönül

Farsça dil, derûn; Arapça kalb, hâtır; Türkçe yürek kelimeleriyle ifade edilmeye çalışılan gönül, Türk Tasavvuf edebiyatının ürünü olan eserler incelendiğinde, salt dînî literatürdeki kalb vb. kavramlarla bire bir eş anlamlı olarak kullanılmadığı açığa çıkmaktadır. Türk Tasavvuf Edebiyatında gönül, bizzat “tasavvuf”u, gönül ehli “sûfîler”i ve gönül sahibi de “velîler”i ifade etmek üzere kullanılmıştır. Dînî ve tasavvufî bağlamda bilgi, duygu, düşünce ve ilhâmın kaynağı ve aracı olan gönül, insanları birbirinden ayıran en temel özelliktir. Akıl, insanı başka varlıklardan ayırırken; gönül ise ilâhî varlık karşısında insanların derecelerini belirleyen yegâne unsurdur. Yüce Allah’ın teşriî (dîne âit) ve tekvînî (var oluşa ve yaratılışa âit) âyetlerinin (işaretlerinin) en iyi biçimde anlaşılıp kavrandığı yer, gönüldür. (Geniş bilgi için bk.: Cemal Kurnaz, “Gönül”, Diyanet İslâm Ansiklopedisi (DİA), c. 14, ss. 150-152; Süleyman Uludağ, “Kalb”, DİA, c. 24, ss. 229-232)

Bu kısa tariften sonra, Hz. Mevlânâ’nın gönle yüklediği engin anlam yelpazesinden birkaç örnek sunmaya çalışacağız.

Gönül Sâhibi Bir Dost Aramak

“Şehir ve köye sâhip olan, cisimlerin (toprakların) pâdişâhıdır; gönül sâhibi ise gönüllerin sultânıdır” der, Mevlânâ. Onlar, herkesin gönüllerine hâkimdirler (I/134). Gönül sâhibi, gönül güzelliğine sâhip olandır. Gönül güzelliği bâkîdir; gönül sâhibi de gönül güzelliği arayanlara, onu ölümsüzlük suyu (âb-ı hayat) gibi sunmakta olan bir sâkîdir (II/55). Onun nefesi, bereketin habercisi Nisan yağmurlarını getiren bahar yeli gibidir. Canda ve gönülde, bu nefes yüzünden yüzlerce güzellikler biter. Onların nefesleri, talihli kişilere bahar yağmurlarının ağaca yaptığı tesiri yapar (I/163).

Hz. Mevlânâ der ki: “Erler sohbeti, seni de erlerden eder. Katı bir taş ve mermer bile olsan, gönül sâhibine erişirsen cevher olursun.” (I/57) Mevlânâ’ya göre “gönlü aydın bir ere kul olmak, pâdişahların başına taç olmaktan daha iyidir.” (III/51) Çünkü onlar, Allah’a vuslatı gerçekleştirmiş erenlerdir; dolayısıyla Allah’ın emir ve sakındırmalarındaki hikmetler, gerçek anlamıyla ancak onlardan öğrenilebilir: “Tanrı emrini, Tanrı’ya ulaşmış birisinden sor, öğren! Her gönül, Tanrı emrini anlayamaz.” (I/178) İşte gönül sâhibi olanların gönül mescidlerinde sadece Allah vardır; başka bir şey yoktur (II/238).

Allah yolunun, Allah durağının bilgisini, ancak gönül sâhibi, yahut da gönül sâhibinin gönlü bilir (IV/124). Gönül sâhibi, gönle vasıtasız, doğrudan bakan bir hekime benzer; nabız atışı, beniz solukluğu gibi belirtilere ihtiyacı yoktur onun. Zira ona ululuk nûrunun ışığı ilham vermektedir (III/219). Bu sebeple gönül sâhibi, kaskatı gönülleri, elinde bir mum gibi yumuşatıverir; gönülden geçenlere bakarak da kâh “şu ayıp”, kâh “bu iyidir” damgasını vurur durur. Mumundaki mühür, bir yüzüğe alâmettir, onu hatırlatır; ya asıl o yüzükteki nakış kimin alâmetidir, kimi hatırlatmaktadır? Hakîkî dostu, dostlar dostunu (II/101). Onun içindir ki, gönül sâhiplerinin huzûrunda gönülleri korumak lâzımdır. Çünkü gönül ehlinin yanında edeb, bâtınî bir iştir, gönle âittir. Zira onlar, gönüllerden geçen gizli şeyleri bilip anlar (II/247). Yani âlimin yanında dilini, ârifin yanında gönlünü tutacaksın..

Gönül sâhibi, hakîkat ve mârifet parıltılarına alışıktır; kesintisiz ve aracısız bağlantısı vardır. Gerçekte o, âlemin gönlüdür. Çünkü ten/beden gibi olan bu âleme feyz, bu gönül vasıtasıyla gelir. Gönül olmasa ten; konuşmayı, düşünmeyi ve araştırmayı ne bilir? (II/64) Gönül sâhibi, altı yüzlü bir aynadır. Tanrı, altı cihette de o aynadan nazar eder durur. Altı yönde bulunan, bu cihetlerden kurtulamayan, dünyaya batmış kişiye Allah, o gönül sâhibi vasıta olmadıkça nazar etmez (V/73-74).

Göz Nûru – Gönül Nûru / Göz Aydınlığı –
Gönül Aydınlığı : Hakîkati ve Dostu Gösterir

Hz. Mevlânâ, “Bir gönülde gönül nûru olmadı mı, o gönül, gönül değildir” (V/236) der. Göz; görünür dünyadaki cisimleri ve onların renklerini, ancak güneşin, ayın ya da yıldızların ışığı sayesinde görebilir; gözün nûru onlardan gelir, göz aydınlığı onlarla gerçekleşir. Fakat görünmeyen iç âlemdeki renkleri ise, ancak ilâhî nurların yansımasıyla, gönül gözü açık/aydınlık olanlar görebilirler. Gönül gözleri açık olanların baş gözleri de ona benzer bir aydınlığa kavuşur. Zira göz nûru, gönüllerin nûrundan meydana gelir. Gönül nûrunun nûru da akıl ve duyu (his) nûrundan çok farklı ilâhî bir nurdur. Nur (ışık/aydınlık) yoksa, gözler kör (göremez) olur (I/91; II/7; III/353). Işığa dayanamayan zavallı bu tür gözlerle çaresiz gönüllerin, güneşin nûruna da, güneşe de dayanacak güçleri yoktur. Bu çeşit gözler ve böyle gönüller yarasaya benzerler. Yarasa güneşin ışığına ve ısısına tahammül edemez (I/291). Ama bir de kişinin bizzat gönlü, ışık yakmayı, şûlelenmeyi öğrenirse (çevresindekileri aydınlatma yeteneğini kazanmış gönül gözü açık biri olursa), o kişiyi artık güneş bile yakamaz (I/241).

Gönül Gözü : Sadece Dostu Görür

Gönül, insan vücûdundaki diğer duyu organlarını, hep kendi istediği yöne doğru yönlendirir: Onu aşağıların aşağısına da düşürebilir; yücelerin yücesine de tırmandırabilir. Ancak gönül gözü açık olanlar, sadece yücelere, ötelerin ötesine, metafizik âlemlere, dostlar dostuna yükselirler (I/285-286). “Kim can/gönül gözüyle görürse gözü, her şeyi apaçık görür. Canı/gönlü, halkın tevâtürüyle kanaat etmez; inancı, gönül gözünden kaynaklanır.” (VI/351)

İçi nefsânî istek ve heveslerle dolu kişinin gönül gözünde ise kıl bitmiş demektir, diyor Mevlânâ. Gönül gözünü kıldan ve hastalıktan, hevâ ve heves ateşinden ve dumanından arındırmayan kimse, dostu görebilmek şöyle dursun, onun köşkünü, izini bile göremez. Ancak bunlardan yüz çeviren kimsenin gönül gözü açılır ve her nereye dönerse dönsün, artık dostun yüzünden başka bir şey görmez olur (I/112).

Gönül gözü kör olanlara, Hz. Mevlânâ’nın bir çift sözü vardır: “Dünyaya ve dünyalıklara gönül vermeleri sebebiyle, dünya ehlinin gönül gözleri kördür; onlar, balçıkla bulanmış su içerler. Mademki gizli bir âlemde ölümsüzlük suyun (âb-ı hayat) yok, öyleyse kara ve tuzlu suyu ver, kötülüğü al, bu âlemde!” (V/69)

Gönül Dili : Dostla Söyleştirir

Mevlânâ’ya göre, aynı dili konuşmak, yakınlık ve bağlılık göstergesidir. İnsan, dilini bilmediği kimselerle bir arada kalırsa, yabancılık hisseder, kendini hapse düşmüş bir tutsak gibi görür. Fakat dostluk, sadece aynı dili konuşmakla elde edilecek bir şey değildir. Yeryüzünde birbirlerinin dillerini bilmeyen nice insanlar vardır ki, birbirlerine dostturlar ve birbirlerini çok iyi anlarlar, anlaşırlar. Aynı dili konuşan, aynı memlekette yaşayan nice insanlar da vardır ki, birbirlerine yabancı gibidirler, geçinemezler, anlaşamazlar. Öyleyse, der Mevlânâ, mahremlik (tanışıklık/dostluk) dili bambaşka bir dildir ve gönül birliği, dil birliğinden daha iyidir. Çünkü gönülden sözsüz, işaretsiz, yazısız yüz binlerce tercüman zuhur eder (I/97).

Gönül Aynası : Dost Orada Görünür

Kalplerini zikirle ve fikirle cilâlayıp parlatanlar, Cenâb-ı Hakk’ın tecellîlerini yansıtan hârika bir gönül aynasına sâhip olurlar (I/253). Gönül aynasının bir cilâsı da sabırdır. Cahillerin eziyetlerine sabretmek, ehil olanların gönüllerine cilâdır (VI/162). Herkes gönül aynasının temizliği, cilâsı ve parlaklığı oranında görünmeyeni görür. Kim gönlünü daha fazla cilâlarsa, daha fazla görür; ona daha çok sûretler görünür (IV/234).

Fânî ve dünyevî sûretlerden/resimlerden geçip gönlünü arıtan kişi, gaybî görüntülere ayna olur (I/252). Gönül aynası pırıl pırıl ve saf olmalıdır ki, orada çirkin surat, güzel surattan ayırt edilebilsin (II/157). Der ki Mevlânâ: “Gönül aynası saf ve pak bir hâle gelince; sudan, topraktan başka sûretler görürsün: Nakşı (süsü) da müşâhede edersin, Nakkâşı (süsleyeni) da; devlet yaygısını da, onu döşeyeni de (II/6).

Hz. Mevlânâ, nefsin her türlü çirkin ve kötü huylarından gönlü temizleyerek pırıl pırıl bir ayna gibi parlatmayı; Mesnevî’sinde, Çinli ressamlarla Rum (yani Anadolulu) ressamların ressamlıkta iddiaya tutuşmaları hikâyesiyle çok güzel bir şekilde anlatır: Devrin hükümdârı, “hangisi daha üstün?” diye, bu iki ressam grubunu yarıştırmaya karar verir. Büyük bir salonun duvar süslemeleri yapılacaktır. Dikdörtgen bir salon, bir paravanla/perdeyle tam ortasından ikiye bölünür. Böylece birbirlerini etkileme ve kopya önlenmiş olacaktır. Çinli ressamlar, gerçekten çok mâhirdirler; görevlilerden istedikleri rengârenk boyaları kullanarak kendi duvarlarını hârika süslemelerle donatırlar. Anadolulu ressamlar ise, kendi duvarlarını iyice temizleyip, pürüzsüz bir hâle getirerek parlatmak ve cilâlamaktan başka bir iş yapmamaktadırlar. Öyle ki, yeryüzünün en parlak aynalarından daha parlak olmuştur, duvarları. Verilen süre dolunca, hükümdar ve jüri üyeleri, Çinli ressamların süslemeleri karşısında hayran kalırlar. Anadolulu ressamlar ise, aradaki paravanın/perdenin kaldırılmasını isterler. Ortaya çıkan manzara müthiştir: Çinlilerin yaptıkları hârikulâde güzellikteki resimler, daha parlak bir şekilde onların duvarlarına yansımaktadır. Üstelik resimler, bu yansıma sırasında daha bir derinlik, parıltı ve esrârengizlik kazanmıştır. Kazanan, Anadolulu ressamlardır. Hikâyeyi bu şekilde anlatan Mevlânâ, asıl söyleyeceğini sona saklamıştır: “İkiyüz çeşit renge boyanmaktansa, renksizlik daha iyidir. Ey oğul, Anadolulu ressamlar, gönüllerini adamakıllı cilâlayan, her türlü nefsânî istekten, hırstan, cimrilikten, kinden ve dünyevî kaygıdan gönüllerini arındıran sûfîlerdir. Gönül aynalarını cilâlayıp parlatanlar, ilâhî güzellikleri ve manevî nimetleri, kolaylıkla ve zahmetsizce görüp elde edebilir hâle gelirler.” (I/277-279)

Gönül Kapısı / Penceresi : Dosta Açılır

Âriflerin gönülleri, Hakk’a açılan kapılar ve pencerelerdir. Ârif olmayanlara gönül, belki bir duvardır; ama âriflere kapı/penceredir; onlara taştır, ama âriflere inci. Onların ancak aynada görebildiği şeyleri, ârif olan kerpiç duvarda görür. Çünkü bu âlem henüz yokken, âriflerin canları, kerem denizinde yüzmekteydi. Bu tene düşmeden önce nice ömürler geçirdiler; ekmeden önce ne meyveler devşirdiler! (II/13-14)

Hak ile batılın birbirinden ayırt edilmesine yarayan aydınlık, gönülden gönüle açılmış olan pencerelerden sızan ışıklarla parıldar (II/189). “Gönülden gönüle pencere olduğu muhakkaktır” der Mevlânâ. Zira iki gönül, iki ten/beden gibi birbirinden ayrı ve uzak kalamaz. İki kandilin yağ konan kapları birbirine bitişik değildir; ama ışıkları katışmış, birleşmiştir. Bir gönülden sevgi şimşeği çaktı mı, bil ki, o gönülde de sevgi vardır. Gönlünde Allah sevgisi arttı mı, şüphe yok ki, Allah seni seviyor, demektir (III/359). Yani gönül pencereni dosta açmayı başarmışsın, demektir.

Öyleyse, “hadi, Yûsuf’un geçeceği tarafa bir pencere aç da oraya otur, seyrine bak! Âşık olmak, o yana bir pencere açmaktır. Çünkü gönül, dostun cemâli ile aydınlanır. Şu halde dâimâ sevgilinin yüzüne bak! Gönüllere girmeye yol bul, başkalarını düşünmeyi bırak!” (VI/245)

Gönül Defteri : Dostun Takdîrini Bekleyen
Tertemiz Bir Levha

Hz. Mevlânâ’ya göre, her sûfînin bir defteri vardır. Fakat sûfînin defteri, harflerin yazılmasından meydana gelen karalama defteri gibi değildir. O, ancak kar gibi bembeyaz ve tertemiz bir gönüldür (II/13). Onda dostun yazdıklarından başka hiçbir şey yoktur; o, ona teslimdir. Hakkında ne yazacaksa, râzıdır. O defterde, dostun dışındakilerin (mâsivâ) çiziklerinden / nakış ve süslemelerden / resimlerden / karalamalardan eser yoktur; o, onların hepsini silip atmıştır, çoktan.

Gönül defterinin yaprakları, akıl cilâsıyla arındırılıp temizlenir. (IV/200) Mevlânâ der ki: “Beyaz bir kâğıda yazı yazarsan, o yazı, kâğıda bakar bakmaz okunur. Yazılı kâğıda bir yazı daha yazarsan, okunur; ama iyi anlaşılmaz, insan yanılabilir. Çünkü o karalanmış kâğıt üstüne kara yazı yazıldı mı, her iki yazı da körleşir, hiçbir mânâsı kalmaz.” (II/260) O halde mâsivâ kaleminin yazıp çizdikleriyle dolu olsa bile, gönül defterinin sayfalarını onlardan arındırıp silerek dostun yazgısını beklemek, tek kurtuluş çâresidir.

Gönül Dağı : Dostun Sesinin Yankılandığı Yer

Gönüller, dağlara benzer, der Mevlânâ; dostun sesi orada yankılanır. Gönül dağlarındaki bu ses kimin? Bu dağ, kâh sesle dopdolu, kâh bomboş ve sessiz. Ev sâhibi, nerede olursa olsun, hâkim ve üstaddır; onun yaptığı iş, hep yerli yerindedir. Bu gönül dağı, onun sesinden hâlî kalmasın! Dağ vardır, sesi iki misli aksettirir; dağ vardır, yüz misli. Dağ; o sesten, o sözden yüz binlerce arı–duru kaynaklar sızdırır. Fakat dağdan dostun lütuf ve ihsânı kesildi mi, o zaman sular, kaynaklarında kan kesilir, âdetâ (II/101). Bu hâle düşenler için bâzı tavsiyeleri vardır, Mevlânâ’nın; “Sen, o kırık dökük, parça buçuk gönül kırpıntılarını bırak, asıl gönül sâhibini ara da, o kırık dökük gönül de onun sâyesinde dağ kesilsin!” (III/184)

Gönül Tahtı : Dostun Karargâhı

Gönül tahtı, nefsin hevâ ve heveslerinden arındı mı, artık gönülde, “Rahman, arş üzerinde egemenlik kurmuştur.” (Tâhâ, 5) âyetinin sırrı ortaya çıkar. Bundan sonra Hak, gönle aracısız/vasıtasız olarak hükmeder. Çünkü gönül, O’nunla bağlantısını kurmuştur, artık (I/293). “İki âlemde de (hem bu dünyada ve hem de âhirette) Yüce Allah’ın baktığı yer (nazargâh-ı ilâhî), gönüldür” der Mevlânâ. Zira pâdişah, gönül tahtından başka bir yere bakmaz (VI/227).

“İnsan, pek lâtif bir içe (rûha/kalbe/gönle) sâhiptir; insansan bir an olsun onu ara!” (III/279) diyor Mevlânâ. Gelin, bir kez olsun, onun çağrısına kulak verelim: “Bir can var cânında, o cânı ara! Beden dağındaki gizli mücevheri ara! Ey yürüyüp giden dost! Bütün gücünle ara! Ama dışarıda değil, aradığını kendi içinde ara!” (Necdet Ekici, “Mevlânâ’da İnsan Sevgisi”, Mevlânâ İle İlgili Yazılardan Seçmeler, İstanbul 1994, s. 134)

Öyleyse ey İnsan! Hz. Mevlânâ’ya sadece kulak değil, gönül ver: Gönlün ve yüreğin varsa eğer, durma, sen de Mevlânâ gibi gönül sâhibi bir dost ara! Öyle ki, senin de gözün ve gönlün aydınlansın; gönül gözün açılsın; gönül dilin çözülsün; gönül aynanda Hak görünsün; gönlünün kapıları ve pencereleri Hakk’ın cemâlinden nasiplensin; gönül defterini yalnızca O yazıp çizsin; gönül dağında sadece O’nun sesi yankılansın. Sözün kısası; gönül tahtın, gönülleri elinde tutan hakîkî dostun karargâhı olsun, ve’s-selâm!...

“Bir beladan dolayı senin canın daralırsa, bütün dünyayı tamamen dar görürsün. Dostlarının mutluluğuyla sevinirsen, bu dünya sana gül bahçesi görünür.”

İnsan Âşığı Bir Gönül Eri
Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî

Dr. Ömer Yılmaz

Her bilim dalı insanı farklı yönlerden bakarak değerlendirir. Dinler ise, onun daha çok manevî boyutuna dikkat çeker. Şüphesiz bütün dinler, bâhusus İslâm, onun fizikî ve maddî boyutunu ihmal etmiş değildir. Nitekim Kur’an, yeri geldikçe, insanın toprak, su, çamurdan yaratıldığına atıf yapmaktadır (Hicr, 26; Meryem, 20; Mü’minun, 12; Furkan, 54; Fatır, 11; Sad, 71).

İslâm’da insanın en önemli varlık olduğu Allah’ın kelâmından anlaşılır. Bu bağlamda Kur’an, tarihini insanla başlatmaktadır. Zira ilk inen âyetler, gerek muhatap, gerekse konusu itibariyle hep insandan bahsetmektedir (Alak, 1-5). O halde Cenâb-ı Hakk’ın kendine muhatap olarak gördüğü varlıkların başında, “ahsen-i takvim” (Tîn, 4) üzere yarattığı ve “eşref-i mahlûk” (İsrâ, 70) diye nitelendirdiği insan gelmektedir. Belki de insan bu özelliğinden dolayı dağların taşların kaldıramadığı “emanet” yükünü üzerine almış ve sorumluluk sahibi olmuştur (Ahzâb, 72-73; Haşr, 21). Allah insanı “başıboş” (Kıyâme, 36) ve “boşuna” yaratmamış (Mü’minûn, 115), sorumluluğunun tabii sonucu olarak onu yeryüzünün “halife”si kılmıştır (En’am, 165; Bakara, 30; Sâd, 26; A’râf, 69, 74; Neml, 62).

Kendi elleriyle yarattığı (Sâd, 75) insanı belli bir merhaleden sonra “ilâhî nefha” (Hicr, 29; Sâd, 72) ile de şereflendirmiştir. O halde her şeyden önce mademki Kur’an insanı, beden kalıbı içinde “ilâhî nefha” ile şereflendirilmiş bir varlık olarak nitelemekte, öyleyse o, sadece bu özelliğiyle bile muhterem sayılmaya kâfi gelmelidir. Yine Allah tarafından tabiatta bulunan her şey böylesine önemli bir varlık olan insanın emrine âmâde kılınmış (Lokman, 20; Nahl, 12) ve onun hizmetine sunulmuştur (Hac, 36, 37, 65; Câsiye, 12; İbrahim, 32-33; Lokmân, 20). Şeytanın cennetten kovulması da, Allah’ın Âdem’e (insan) “secde et” (saygı anlamında) emrine (A’râf, 11-13) karşı gelmesi nedeniyle olmuş ve bir anlamda şeytan, insana saygısızlık ettiği için cezalandırılmıştır. Bütün bunlara mukabil insan da bu nimetlerin tabiî sonucu olarak, ibadet ve itaatini Allah’a hasredecek, böylece O’nun katında değer bularak (Furkân, 77), yaratılış gayesine uygun davranacaktır (Zâriyat, 16, 56; Hicr, 99).

İnsanla ilgili anlatılan bütün bu müspet taraflar yanında kitabımız Kur’an, aynı zamanda onun aç gözlü, zayıf, aciz, aceleci, zalim, cahil, nankör, gözü doymaz gibi zaaflarla yüklü olduğunu (Meâric, 19-21; Fecr, 16, 20; Nisa, 28; Nahl, 4; Ahzâb, 72), kendini yaratandan müstağni görünce de sapıttığını belirtmektedir (Alak, 6, 7). Bir de buna ilaveten insan, sehv ve nisyan ile malul görüldüğünden günah işleyebilir kapasitede yaratılmıştır. Nitekim ilk insan Hz. Âdem’in cennette yasak meyve yiyip, dünyaya inişi (hubût) de bunun açık bir delilidir.

İşte böylesine artı ve eksilerle donatılmış olan bu varlık, genelde tüm İslâm âlimlerinin, özelde ise muhaddis ve mutasavvıfların, ilim ve gönül erbâbının mesaisini teşkil etmiştir. Bu âlimler insanı bozacak, aslî gayesinden uzaklaştıracak, onu dejenere edecek tüm tehlikelere karşı eğitme eğilimi ve gayreti içinde bulunmuşlardır. Öyleyse bu hâliyle insan, tek boyutlu değerlendirilmemeli, onun maddî ve manevî, beden ve ruhtan müteşekkil muhterem bir varlık olduğu gerçeği hep göz önünde tutulmalıdır. Zira insanı sadece maddeyle sınırlandıran ve dünyevîleştiren zihniyetin, bir zaman sonra onu kimyevî elementlerden müteşekkil bir varlık hâline indirgediğini ve insânî hasletlerini dumura uğrattığını, sadece mânâ ile sınırlandıranların ise, kişinin izzetine yaraşır müreffeh bir hayatı ona takdim edemediğini görüyoruz. Halbuki insanın topraktan yaratılması hasebiyle süflî (âdî), kendisine belli bir aşamadan sonra ilâhî ruh üfürülmesiyle ulvî (yüce) nitelikler taşıması, onun hem imâra hem de irfâna muhtaç olduğunu göstermektedir. Nitekim pek çok sûfî gibi, “Her insanı büyük bir âlem gören” Mevlânâ (ö. 1273) da bu durumu net bir şekilde; “İnsan düşünceden ibarettir. Geri kalan et ve sinirdir.” demek suretiyle betimlemektedir (Mevlânâ, Fîh i Mâfîh, çev. M. Ülker Tarıkâhya, MEB Yayınları, İstanbul 1954, s. 13).

Mevlânâ’nın “ahsen-i takvîm” ayetinden mülhem ürettiği fikir manzumesinde şu görüşlere değindiğini görüyoruz: “Ve’t-tîn suresindeki, ‘Biz insanı en güzel şekilde yarattık’ ayetini oku! Ey dost! En değerli inci candır. En güzel sûrette olan insan, hem arşın hem de düşüncenin üstündedir. Bu paha biçilmez şeyin değerini söyleyecek olursam ben de yanarım, duyan da yanar.” (Mesnevî, c. VI, 1005 vd.) Milletimizin dilinde âdeta slogan hâline getirilen, “insana hizmeti Hakk’a hizmet” kabul eden bir anlayışın sahibi olan Mevlânâ, “Sana hizmet etmek, bütün varlık âlemine farzdır.” (Mesnevî, c. V, 3577) diyerek; “Ey Tanrı kitabının örneği insanoğlu! Ey şahlık güzelliğinin aynası mutlu varlık! Her şey sensin. Âlemde ne varsa, senden dışarıda değil. Sen her ne ararsan kendinde ara, çünkü her varlık sende.” (Mevlânâ, Rubâiler, ter. N. Gençosman, MEB. Yayınları, İstanbul 1986, No: 1382) ifadesine yer vermektedir.

O yüzden başta Mevlânâ Celâleddin Rûmî olmak üzere bizim kültürümüzün gönül erlerinde, “insan” denilen varlığın ayrı bir önemi bulunmaktadır. Mevlânâ’nın literatüründe “insan”, hangi dil, din, ırk ve mezhepten olursa olsun, daima baş üstündedir. Çünkü peygamberlerin birbirini kardeşi sayması, (Peygamberimiz; “Ben Meryem oğlu İsa’ya insanların en yakınıyım. Bununla beraber peygamberler anaları ayrı, babaları bir evlâtlardır.” (bkz . Tecrid-i Sarih, IX/ 179, H. No: 1402) gerçeğinden hareketle, doğal olarak onların ümmetleri de birbirlerinin kuzenidir. Ona göre her şeyin özü insandır. Nitekim, “İnsan bir cevherdir, gökyüzü ise ona arazdır. Her şey parçadır, basamaktır. Maksatsa insandır.” (Bk. Mesnevî, çev. V. İzbudak, MEB. Yayınları, İstanbul 1990, c. V, 3575) ifadesi bunu çağrıştırmaktadır.

Yine “Mevlânâ’nın cenazesine muhtelif dinlerin temsilcileri başta olmak üzere, çok sayıda müslim ve gayrimüslimin katılması, ölümüne ağlaması ve bugün bile onun farklı din ve etnik kökenden sempatizanlarının bulunması, onun hakîkatin süjesi olan insana verdiği değeri göstermektedir.” (Osman Cilacı, “Mevlânâ’nın Gayr-ı Müslimlerle Münasebetlerine Dair Bir İnceleme”, (Din Öğretimi Dergisi), Ankara 1989, s. 30) O halde Mevlânâ’yı tüm dünyada tanınır bir dost hâline getiren ruh, onun sahip olduğu insan sevgisi, hoşgörüsü ve samimiyetinde yatmaktadır.

İnsan sevgisi ile yoğrulan Mevlânâ Celâleddîn Rûmî, “Bütün insanlarda aynı ruh var, fakat bedenler, tenler yüz binlercedir. Dünyada sayısız badem var ama hepsinde aynı yağ bulunur. Dünyada çeşitli diller, çeşitli lügatlar var, fakat hepsinin anlamı bir. Çeşitli kaplara konan sular, kaplar kırılınca birleşir ve bir su hâlinde akar.” (Mevlânâ, Divan-ı Kebir, VI / Rubai No: 3020) demekle, insan olgusundan hareketle bütün insanları kavgaya değil, dostluğa; düşmanlığa değil, kardeşliğe; uzaklaşmaya değil, diyaloga; nefrete değil, sevgiye; yarışmaya değil, yardımlaşmaya davet etmektedir.

Peki Mevlânâ, bu denli bir insan sevgisini nereden almaktadır? Bir başka ifadeyle, ondaki insan sevgisinin oluşumu neye bağlıdır? Hiç şüphesiz bunun cevabı önce Kur’an, sonra Hz. Peygamberdir. Nitekim gerek onun, “Canım bedende oldukça ben Kur’an’ın kölesiyim. Muhammed Mustafa yolunun toprağıyım.” rubâisi, (Mevlânâ, Rubailer, çev. A. Gölpınarlı, İstanbul 1964, s. 152), gerekse, “Pergel gibiyim. Bir ayağım İslâm’da sağlamca durduğu halde, diğer ayağımla yetmiş iki milleti dolaşıyorum” (B. Fürüzanfer, Mevlânâ Celaleddin, çev. F. N. Uzluk, (MEB Yayınları) Ankara 1997, s. 16) beyti hem İslâm’a olan bağlılığını, hem de Allah’ın kulları olması hasebiyle tüm insanlığa olan sevgisini dile getirmektedir.

Zira Mevlânâ her şeyden önce bir İslâm düşünürüdür. Onun insan sevgisini başka düşünce akımları içinde aramak çok yanlıştır. Nitekim bir yazar bu durumu; “Mevlânâ’yı anlamak için geniş anlamda İslâm’ı, özel olarak da Kur’an’ı anlamak gerekir. Bunun iki temel sebebi vardır: Birincisi Mevlânâ, kültür zemini ve bilgi mirası tamamen Kur’an ve İslâm olan bir mistik düşünürdür. İkincisi, Mevlânâ imanı, aşkı ve cezbesi bakımından bir Muhammedîdir.” (Y. Nuri Öztürk, Mevlânâ ve İnsan, Yeni Boyut Yayınları, İstanbul 1993, s. 64) diyerek doğrulamaktadır. Bir diğer yazar da, “Mevlânâ; İslâm’a ‘sevgi’ boyutunu katan bir mürşit değil, esasen sevgi dini olan İslâm’ın bu boyutunu, sevgiyi, bilmekle kalmayıp yoğun bir şekilde yaşayan, insanlığı da bu kaynağa çağıran bir mürşittir.” (Hüseyin Hâtemi, Y. Şafak, 10. 5. 2007) şeklinde izah etmektedir.

İşte Kur’an ve ondan neşet eden sûfî gelenek merkezli böylesine bir insan anlayışına sahip olan Mevlânâ, bugün bile Avrupa ve ABD gibi dünyanın gelişmiş ülkelerinde sevilen ve sayılan en etkin kişilerden biridir. Bu insanların İslâm’a her geçen gün daha fazla rağbet göstermesinde ve hatta Müslüman olmalarında onun gibi gönül sultanlarımızın rolü oldukça büyüktür. Keza bu durumu, tanınmış edebiyatçılarımızdan A. Nihat Tarlan (ö. 1978), “Garbın Mevlânâ’yı hakikaten anlamaya çalıştığını, buna ihtiyaç hissettiğini, ona yaklaşanların da hidayete erdiğini” (Tarlan, Şerh-i Mesnevî Tahirü’l-Mevlevî, Tebrik Yazısından) söylemek suretiyle doğrulamaktadır.

“İslâm’ın gülen yüzleri” olarak nitelendirilen bu ekol temsilcilerinin insan algılamasına daha fazla ihtiyaç duyulduğu bir zamanda yaşıyoruz. Nitekim mistik geleneğin dinlerin tarihsel tecrübe içinde kazanmış oldukları katılıkları yumuşattığı, onların mesajlarını toplumun bütün katmanlarına taşıyan zengin kültür, evrensel birçok projeye veri sunabilecek nitelikte olduğunu belirten Diyanet İşleri Başkanı Ali Bardakoğlu da, “Niyet ve düşüncede ‘incitmeme ve incinmeme’ anlayışına dayanan, pratikte ise ‘yaratılanı yaratandan ötürü sevmeyi’ prensip hâline getiren bu anlayış insanlık için sevgi dolu bir hayat kaynağıdır. Muhyiddin İbnü’l-Arabî (ö. 1240), Hakîm Tirmizî (ö. 932), İmâm-ı Rabbânî (ö. 1624), Ahmet Yesevî (ö. 1194), Mevlânâ (ö. 1273), Yunus Emre (ö. 1321), Hacı Bektâş-ı Velî (ö. 1271?) vb. şahsiyetlerden hoşgörü ve birlikte yaşama kültürü açısından öğreneceğimiz çok şey var” demektedir. (Ali Bardakoğlu, 28 Nisan - 01 Mayıs 2004 tarihleri arasında Kahire’de düzenlenen 16. Uluslararası “İslâm Medeniyetinde Hoşgörü” Konferansı Konuşma Metni)

Zamanın Kültür Bakanı tarafından yapılan şu açıklama ise önemli bir tespitin altını çizmektedir: “İnsanlık düşüncesinin mimarı ve gönüller sultanı Mevlânâ, XIII. yüzyıldan günümüze uzanan ve insanlık durdukça yaşayacak olan bir düşünce birikiminin ve sevgi pınarının örnek temsilcisidir. Mevlânâ’yı okumak ve anlamak, insanoğluna özlediği sevgi, saygı, barış ve hoşgörü kapılarını ardına kadar açacaktır.” (Bildiriler, Mevlânâ Bilgi Şöleni, TC Kültür Bakanlığı, Ankara 2000)

Sözümüzü tüm insanlığı kucaklayacak evrensel mesaj sahibi Mevlânâ’nın örnek alınması gerektiğini belirten Irene Melikof’un şu cümleleriyle noktalayalım: “Mevlânâ’nın eserlerini dünya milletleri kendi dillerine çevirip okusalar, dünyada kötülük, harp, kin, nefret diye bir şey kalmaz.” (Emine Yeniterzi, Mevlânâ Celâleddin Rûmî, D. Vakfı Yayınları, Ankara 1997, s. 109) Biz de yazarın bu tespitine aynen katılıyor, dünyanın içinde bulunduğu bu konumdan kurtulması, hırs yerine kanaatin, haksızlık yerine adaletin, kavga yerine dostluğun, savaş yerine barışın, gözyaşı yerine tebessümün hâkim olmasını diliyoruz.

“Barış dalgaları birbirine vurur, gönüllerden kinleri kazır. Diğer yandan savaş dalgaları sevgileri alt üst eder. Sevgi acıları tatlıya çeker. Çünkü sevgilerin aslı doğruya götürmektir.”

Mevlânâ Aydınlatmaya
Devam Ediyor

Dr. Mehmet Bulut

Büyük şair, mutasavvıf ve düşünürümüz Mevlânâ Celâleddin Rûmî (1207-1273), XIII. yüzyılda, İslâm dünyasının çalkantılı bir döneminde, maddî olduğu kadar manevî yönden de sarsıntı geçiren insanlara ve özellikle Anadolu insanına yeni bir ruh kazandırmak için çırpınan, bu yolda onlara ümit ve cesaret telkin eden bir himmet ehli, bir gönül eridir. Moğol istilalarının her tarafı kasıp kavurduğu bir dönemde, o; camilerdeki vaazlarıyla, medreselerdeki dersleriyle, söylediği şiirlerle, irşad faaliyetleriyle halkın dinî hayatını yeniden inşa etmeye, İslâmla olan bağlarını güçlendirmeye çalışmış, asrının en başta gelen manevî dinamiklerinden biridir.

Mevlânâ, sadece kendi çağında ve yalnız Müslümanlar üzerinde etkili olmakla kalmamış, günümüze kadar çok geniş bir coğrafyada, farklı din ve inançlara mensup geniş kitleler üzerinde de etkili olmuştur ve hâlen de etkili olmaya devam eden müstesna bir şahsiyettir.

“Biz uyursak...”

Mevlânâ’nın eğitim ve irşad hizmetleri bir sacayağı oluşturur.

Devrin sosyal, politik ve kültürel olaylarının etkileri, manevî değerlere olan ihtiyaç, insanların huzur arayışları ve bunların yanında Mevlânâ’nın kişiliği, ahlâk ve din anlayışı, üstün irşad ve rehberlik yeteneği, insana verdiği değer, içindeki engin insan sevgisi, geniş ve farklı kitlelere hitap edebilmesini ve onlar tarafından benimsenmesini sağlamıştır.

Hayatının özellikle 1247-1273 yılları arasında geçen zaman Mevlânâ’nın yoğun irşad faaliyetinde bulunduğu bir devredir. Geceleri neden uyumadığını soran karısına, “Biz uyursak bu kadar uyuyana kim deva eder?..” şeklindeki cevabı (Meliha Ülker Anbarcıoğlu, “Mevlânâ ve Muhiti”, Diyanet İşleri Başkanlığı Dergisi 1961 Yıllığı, s. 219), onun irşad faaliyetine atfettiği önemi gösterir.

Devrin karakteristik özelliğini ve Mevlânâ’nın misyonunu anlatırken Sezai Karakoç, şu tespitlerde bulunur:

“Bir yandan medrese öğrenimi devam etmiş, yetişen ilim insanları Anadolu’nun her tarafına gönderilmiş. Böylece Moğol idaresinde bile Anadolu’nun mânen sahipsiz kalmaması sağlanmıştır. İslâm’ın din bilimleri, adaletin icrası ve halk moralinin korunması, bu müftü, kadı, medrese hocası olarak Anadolu’ya dağılan zâtların himmetiyle mümkün olmuştur. Bilim tahsilinin yanında muntazam bir tarikat eğitimi gibi görünmese de, esasta ruh için gerekli tüm eğitimi, Mevlânâ ve arkadaşlarının sohbetlerinden almışlardır, bu kritik devir öğretmenleri. Mevlânâ ve arkadaşları, bu dönemde yönetimle ilişkilerini kesmemişlerdir. (...) Mevlânâ, yöneticilerle ilişkisini kesmeyerek hem onlara destek oluyor, hem de yoksul ve yıkık Anadolu’ya, önce ruhlarının imarı için gerekli elemanların tayin ve sevkini ve onlara imkân sağlanmasını temin ediyordu....” (Sezai Karakoç, Diriliş Dergisi, İst. 26 Aralık 1988, sayı: 23, sf. 9)

Eğitim: Gülleri yeşerten bahardır

Mevlânâ, insanın eğitilebileceği ve eğitimle ahlâkının ve davranışlarının güzelleşeceği inancındadır.

Ona göre insan dünyaya ham olarak; ancak işlenmeye müsait kabiliyetlerle gelmiştir. Potansiyel bir güç hâlindeki bu kabiliyetler eğitimle ortaya çıkmaktadır. Başka bir ifade ile insanı olgunlaştırıp yüceltmek, karakterine şekil vermek eğitim sayesinde olacaktır.

Eğitim, insanın can kaynağında arklar açma sanatıdır. Kişiyi iyiye ve güzele doğru harekete geçiren güç eğitimdir.

Su bitkiye nasıl hayatiyet kazandırırsa, eğitim de insanın gerçek anlamda insan olmasını sağlar. Bu yönüyle eğitim, gülleri yeşerten bahardır.

İnsan merkezli eğitim

Mevlânâ’nın bütün eserlerinde “insan” konusu merkezdedir. İnsanın eğitilmesi, gönül dünyasının zenginleştirilmesi ön plandadır. İnsanların sevgi bağı ile birbirine bağlanmaları, aralarında ülfet ve dostluğun oluşması amaçlanmıştır.

Onun muhatap kitlesi son derece geniştir. Mevlânâ, insanlar arasında bir ayırım yapmaksızın herkese mesaj gönderir. Onun her inanç ve dinden, her yaş ve cinsiyetten insana söyleyecek sözü vardır. Kendine muhatap almada, kimseyi dışlamaz.

Mevlânâ, aksiyonu, gelişmeyi, yenilenmeyi önceleyen, yüzü ileriye, geleceğe dönük bir şahsiyettir.

Onun eğitim anlayışında gelişim ve değişim olgusu önemli bir yer tutar. Ona göre değişim hayatın bizzat kendisidir. İnsanlarda değişimin gerçekleşmesinde öğreticilere önemli görevler düşmektedir.

Etkili metaforlar

İnsanları eğitmek, onların davranışlarına yön verebilmek için etkili metaforlar kullanmak eskiden beri başvurulan bir yöntemdir. Mevlânâ’nın da bu yöntemi fevkalâde başarılı bir şekilde kullandığını görüyoruz. O, şiir ve konuşmalarında muhataplarına mesajlarını aktarırken çok sayıda metafordan faydalanır. Örneğin eğitim ve irşad söz konusu olduğunda, insanı yağmur bulutlarını bekleyen kuru ekine benzetir: “Ekinlere benziyoruz cancağızım, şu meydanda bitmişiz / Dudaklarımız kupkuru, canla gönülle yağmur bulutunu beklemekteyiz” der. Yani, bitkinin yağmura ihtiyacı ne ise, insanın da bilgiye ihtiyacı odur. Bu ihtiyaç eğitimle sağlanır.

Başka bir sözünde eğitimciyi marangoza, öğrenciyi de marangozun elindeki tahta parçasına benzetir. Buna göre çocuk şekillenmeye müsait bir varlıktır ve onu güzelce şekillendirecek olan da eğitimcidir.

Başta Mesnevî olmak üzere eserlerinde muhataplarına bir konuyu anlatırken genellikle şöyle bir yöntem izler: Öncelikle konuya uygun bir hikâye nakleder. Bazen anlattığı bu hikâye ile vermek istediği mesaja gelmeden, başka bir hikayeye de geçebilir. Anlatımlarında bazen peygamber kıssalarına, bazen de Doğu’nun klasik halk kahramanlarının menkıbelerine yer verir. Kuşkusuz Mevlânâ bunları sırf hikâye olsun diye anlatmaz; kıssadan hisse çıkarılmasını arzu eder. Hatta kıssadan hisse çıkarmayı bize de bırakmaz Mevlânâ; anlattığı bütün olayları ustaca bir sonuca bağlayarak söylemek istediklerini tek tek sıralar. Böyle yapmakla belki de Kur’an-ı Kerim’in yöntemini uygulamış olur. Bilindiği gibi, Kur’an’da, verilmek istenen bir kısım mesajlar çoğu kez, “Hani...” diye başlayan pasajlarla bazı olay ve kıssaların hatırlatılması yöntemiyle verilir. Bunlar konunun bizim tarafımızdan daha rahat ve daha kolay anlaşılması, ayrıca öğrendiğimizi kısa zamanda unutmamamızı sağlar.

Konuları basitleştirerek anlatmak, somutlaştırarak sunmak, insanların anlama kapasitelerini göz önünde tutmak, onun takip ettiği yöntemlerden bazılarıdır. Tasvirlerinde güçlü bir gözlemcilik müşahede edilmektedir. Anlatımda kullandığı argümanlar, Mevlânâ’nın son derece geniş bir bilgi birikimine, sentez becerisine, duyuş ve düşünüş zenginliğine sahip olduğunu ortaya koymaktadır.

Sahip olduğu engin bilgi sonucu, dinî konular yanında yeri geldiğinde, tıp, astronomi, felsefe gibi bilim alanlarında rahatlıkla söz söyleyebilmektedir.

Mevlânâ, en ümitsiz durumlarda bile insanlara hayatın anlam ve gayesini anlatarak kemâle erişebilecekleri noktasında onlara ümit ve cesaret vermiş, kemâle erişebileceklerine inandırmıştır. Ortaya koyduğu eserler, asırlar boyunca bunları okuyanlar ve anlayanlar için bilgi, ilham, irfan ve huzur kaynağı olmuştur.

Sonuç olarak, asırlar sonra bugün biz, irşad ve eğitim etkinliklerimizde Mevlânâ’nın öğretilerinden, onun benimsediği prensiplerden rahatlıkla faydalanabiliriz.

Bu yönüyle de Mevlânâ bize hâlâ yol göstermeye devam etmektedir.

“Adalet nedir? Ağaçlara su vermek. Zulüm nedir? Dikene su vermek. Adalet, nimeti yerine koymaktır; su çeken her köke değil. Zulüm nedir? Yersiz yere koymaktır. Bu sadece belaya kaynak olur.”

Mevlânâ’nın Dindarlık Anlayışı

Prof. Dr. Ramazan Altıntaş

İslâm’a göre din, akıl sahiplerinin kendi irade ve istekleriyle tercih ettiği bizzat hayrolan ve peygamber tarafından tebliğ edilen şeylere götüren ilâhî kurallar bütünüdür. Bu anlamda bir bütün olarak din, insanın Allah’la, hemcinsleriyle ve varlıkla olan ilişkilerini düzenleyen değerler manzumesi olup, insanın iç dünyasındaki ahengi ve dış dünyasındaki davranışları dengelemek suretiyle hayatı anlamlandırma rolüne sahiptir.

Mevlânâ, bilgeliğinin yanında toplumbilimci olarak da iyi bir gözlemcidir. Bu sebeple, yaşadığı çağın ‘dindarlık tipolojileri’ onun gözünden kaçmamıştır. İşte bu makalemizde Mevlânâ’nın samimi dindarlık anlayışını ve samimi olmayan dindarlık türlerine bakışını vermeye çalışacağız.

Mevlânâ, samimi bir dindarlıktan yanadır. Samimi dindarlığı, bireyin, gönül ve tefekkürle sentezlediği inancını derunî anlamda içselleştirmesi, bunu tutum ve davranışlarına yansıtmak suretiyle kendisi ve çevresiyle uyumlu bir hayat biçimi kurmuş olması, şeklinde tanımlamak mümkündür. İşte Mevlânâ bu tanıma tam da oturan; inanç ve davranış bütünlüğüne sahip bir Müslümandır. O, salt, inancı sloganlaştırmaz, aksine, inancın kanıtlarının müminin hayatında tutum ve davranış olarak yansıtılmasını ister. Dışta olan ibadetlerin ancak, içteki imana tanıklık edebileceğini dile getirir. “Namaz, oruç vb. gibi ibadetler, itikadın şâhitleridir” diyen Mevlânâ’ya göre; ihsanda bulunmak, açları doyurmak ve misafir davet etmek gibi sosyal dindarlık tezahürleri samimi dindarlığın göstergeleridir (Mesnevî, çev. Veled İzbudak, İstanbul 2004, V, 47 (185-190).

Mevlânâ, inançla davranışı, özle kabuğa benzetir. Ona göre, “beyinsiz bir kafanın işi bir sonuç vermezse, kabuksuz meyve de bir sonuç vermez. Nasıl ki toprağa, herhangi bir bitki tohumunun dış kabuğunu soyarak atarsak, ürün alamayız, ancak öz kabukla birlikte olursa bitki yeşerir.” (Mevlânâ, Fîhi Mâfih, çev. Meliha Ü. Tarıkahya, İstanbul 1990, s. 30) Mevlânâ’nın “tohum metaforuyla” anlatmak istediği gerçek, dindarın hayatında öz/iman ve şekil/ameller birlikte bulunduğu zaman bir anlam ifade eder.

Mevlânâ’ya göre, ibadetlerin “rûhu” ihlastır, samimiyettir. İslâm anlayışını bu perspektife oturtan Mevlânâ’nın düşüncesinde esas olan temel şart, başkalarına sadece “iyilik yapmak değil, bu iyiliği Allah’a götürecek” samimi inanç ve davranış içinde bulunmaktır (Mevlânâ, Mesnevî, II, 76 (944). O halde samimi dindarlıkta ölçü; iman-davranış, fikir-fiil, fikir-suret, şekil-mana, zâhir-bâtın işbirliğine dayanır. Nitekim Kur’an’da ibadetlerde bulunması gereken ihlâs ve samimiyet hakkında şöyle buyrulur: “Bu hayvanların (kurban) ne etleri ve ne de kanları Allah’a ulaşacaktır. Allah’a ulaşacak olan ancak sizin O’nun için yaptığınız gösterişten uzak amel ve ibadettir.” (Hacc, 37) Şekilden ibaret olan davranışlar, ancak ihlâs ve samimiyetle bütünleştiği takdirde kabul görür (Mevlânâ, a.g.e., II, 76, 78. (950-980).

Öte yandan Mevlânâ, hayatın bütün alanlarıyla ilgili hedeflere kavuşmak noktasında ‘yarar’ düşüncesinden hareketle dini bir araç hâline getiren gayr-i samimi dindarlık biçimleriyle mücadele etmiştir. Mevlânâ beyitlerinde ‘gayr-i samimi dindarlık’ örneklerini çok güzel tasvir eder.

Eserlerinde bu tip dindarlığın farklı tezahürlerinden örneklerle bahseder ve tenkitler yöneltir. Mevlânâ’nın eserlerinde gayr-i samimi dindarlık tipolojilerinden birisi de “şekilperest dindarlık”tır.

İslâm’da iman ve ibadetler önce taklitle başlar. Belli bir olgunluk sürecinden sonra araştırmaya dayalı tefekkür ve bilgi aşaması izler. Eğer bu aşama sürdürülmezse şekilperest dindarlık türü olan taklit, bir düşüş ve değersizleşmeyi beraberinde getirir. Bu sebeple Mevlânâ, öz ve içerikten yoksun, aslı ve esası bilinmeyen, içi boşaltılmış, sosyal ilişkilerinde ahlâkî tutum ve davranışları eksen almayan taklide dayalı dindarlığı sorgular. Mevlânâ’ya göre “muhakkikle mukallit arasındaki fark, Davut’la ses arasındaki fark gibidir.” (Mevlânâ, a.g.e., II, 46 (493) Bir başka örnekte taklidin zararlı olduğunu şöyle anlatır: “Kuş sesini taklit eden avcı ile kuşun kendisi bir olur mu?” (Mevlânâ, Fihi Mafih, s. 29) Çünkü Mevlânâ orijinallikten yanadır. Onun hedefi bu tip taklide dayalı bilgi ve davranışlardan kurtulup istidlâli bir imana ulaştıktan sonra özü bulmak ve onun anlamına göre yaşamaktır. Yoksa bir ömür boyu taklide dayanan bir dindarlık, taassup ve dar görüşlülüğü beraberinde getirir. Böyle bir kimse, eşyanın arka planını kavrayamaz, ibadetlerin hikmet ve esasına vakıf olamaz (Bkz. Mevlânâ, a.g.e., II, 47-50 (514-564). Ona göre yapılması gereken taklit değil, yapılan eylemin farkına varmaktır.

Mevlânâ, samimi olmayan, âhiret ameliyle dünya menfaati elde etmek için “gösterişçi dindarlığı” hayat biçimi hâline getiren kimseleri de kınar. Çünkü şahsiyet krizi yaşayan ve dinî hayatlarında gösterişçi dindarlığı temel gaye edinen kimselerin asıl amacı, Allah’ın hoşnutluğunu değil, dünyevî ikballere ulaşmak için, insanların beğeni ve hoşnutluğunu kazanmaktır. Samimi dindar, Allah’ın emir ve buyruklarını O’nun hoşnutluğunu kazanmak için yerine getirirken; gösterişçi dindar ise, dinî değerleri kişisel çıkarlarına alet etmek için kullanır. Mevlânâ, ibadetlerinde ihlas ve samimiyetten uzak, salt gösteriş yapmayı amaçlayan iki yüzlü, iki dilli kimselerin davranışlarını ‘misk’ metaforuyla açıklar. Diliyle Müslüman olduğunu ifade eden, gönlüyle de inkâr eden kimseyi tenine güzel koku süren, ama ruhu mecazî anlamda pis kokularla dolu olan kimseye benzetir. Ona göre, gösterişçi bir dindarın ibadeti, çöplükteki yeşillik ve gübrelikteki gülün durumu gibidir. Nasıl ki insanlar gübrelikteki güle ilgi duymazsa, Allah da gösterişçi kimsenin dindarlığına hiç değer vermez (Mevlânâ, a.g.e., II, 31 (268-270).

Mevlânâ, daima dindarlıkta ‘denge ve ölçülülüğü’ öne çıkarmıştır. Bu konuda erişilmez ve sözden ibaret olan dindarlık anlayışlarını kâfirle Müslüman diyalogu öyküsüyle dile getirir. Erişilmez dindarlık örneğini ünlü sûfi Bayezid-i Bestamî üzerinden yapar. Mevlânâ’nın anlattığına göre, “Bâyezid-i Bestamî zamanında bir gayrimüslim vardır. Bir Müslüman ona, ihtidâ ederek İslâm’a girmesini tavsiye eder. Bunun üzerine gayrimüslim, “Eğer kendisine rol model olarak Bâyezid-i Bestamî’nin Müslümanlığı sunuluyorsa, ben onun Müslümanlığına güç yetiremem” der (Mevlânâ, Mesnevî, V, 283 (3356–3362).

Bu diyalogdan anladığımız kadarıyla Mevlânâ, insanları erişilmez bir dindarlığa değil, ölçülü ve yaşanılır bir dindarlığa çağırmak gerektiği üzerinde durur. Belki Bayezid’in dindarlığı üst düzey bir tecrübe biçimi olabilir. Mizaç farklılığından dolayı Bayezid-i Bestamî gibi âriflerin zühde dayalı dindarlık düzlemi, umuma cazip bir dindarlık düzlemi olarak sunulduğunda sorun oluşturabilir. Bundan dolayı Mevlânâ da böylesi olağanüstülüklerle süslenmiş ve tamamen insan gücünü zorlayan menkıbelerle örülü dindarlık tarzlarının topluma model olarak sunumunun olumsuzluklara yol açacağını dile getirir.

Mevlânâ, temsile dayalı olmayan dindarlık biçimini de eleştirir. Dindarlık bir yere ait olma duygusu ise, iman, bireyin gündelik hayatını dönüştürecek ‘eylem’ bütünlüğüne sahip olmalıdır. Bu sebeple Mevlânâ, “Allah’ın varlığına ve birliğine inandım” demekle kalınmamasını, mutlaka dindarın sosyal hayatla ilgili ilişkilerinde “ahlâkî” ilkeleri eksen alan; iman-amel bütünlüğünü sağlamış bir dindarlık örneği sergilemesi gerektiği uyarısında bulunur. Eğer böyle olursa, insanların eğilimi İslâm’a yönelir, aksi bir tutum olursa, o zaman da İslâm’dan uzaklaşmalar baş gösterir.

Sonuç olarak söylemek gerekirse, Mevlânâ’ya göre ideal anlamda dindarlık; iman-amel bütünlüğüne sahip olmaktır. Bir mü’minin Allah’ı razı etmek anlamında yaptığı her türlü eylemin adı olan ibadet, samimi dindarlığın göstergesidir. Bu sebeple Mevlânâ, samimi olmayan dindarlık türlerini hastalıklı bir bünyeye benzetir. O, hastalıklı dindarlıkların, iyiyi eylem hâline getirmek ve kötüden de kaçınmak suretiyle tedavi edilebileceğini dile getirir.

Mevlânâ’ya Göre
Hz. Muhammed’in Üstünlüğü

Prof. Dr. İbrahim Emiroğlu

Mevlânâ Celâleddin Rûmî (1207-1273), hayatını ilme, irfana, ahlâka, kısacası Hakk’a ve halka adamış gönül ve hizmet eridir. Hz. Peygamberin güzel ahlâkını kendisine örnek alan Mevlânâ, bütün eserlerinde insanlara fazilet ve meziyet yollarını öğretme çabası içindedir.

Mevlânâ, eserlerinde, peygamberlere, onların mücadelelerine ve ahlâkî güzelliklerine sıkça yer verir. O, Kur’an’da adı geçen hemen hemen her peygambere şu veya bu yolla değinir. Bunlardan Hz. Âdem, İbrahim, Musa, Yusuf, Süleyman, İsa ve Hz. Muhammed sıkça yer verdiği peygamberlerdir. Bu anılan peygamberler içerisinde Mevlânâ’nın Hz. Muhammed’e verdiği yer, değer ve önemin hepsinin üstünde olduğu görülür.

Mevlânâ Celâleddîn Rûmî’nin, Allah’a ve Allah’ın gönderdiği son elçi olan Hz. Muhammed’e gayet bağlı (Bkz. Eflâkî, Ahmet, Âriflerin Menkıbeleri (Menâkıbu’l-Ârifîn), Çev. Tahsin Yazıcı, İstanbul 1995, C. I, s. 256, 283-284, 330, 334, 380-386, 396-397, 471, 580, 700-701, 707; C. II, 148, 151, 154-156, 183-184, 194, 238, 245-246), Hz. Peygamber gibi ibadete oldukça düşkün biri olduğuyla ilgili çok sayıda rivayetle karşılaşırız. (Bkz. Eflâkî, Âriflerin Menkıbeleri, C. I, s. 560-561, 591, 562) Ömrünün büyük kısmını ibadetle, zikirle, Allah’a hamd ve Resûlü Hz. Muhammed (s.a.s.)’e salât ve selâm ile geçirdiğini görürüz.

Mevlânâ’ya göre Hz. Muhammed (s.a.s.)’i anlamak büyük bir şeydir (Mevlânâ Celâleddin er-Rûmî, Mesnevî, Çev. Veled İzbudak (M.E.B. Yayınları), İstanbul l99l, C. IV, s. 304, b. 3800). Hz. Peygamberi (s.a.s.) gerçek anlamda anlayana ve onun yolunu izleyene yardımlar ve bol bağışlar vardır (Mesnevî, C. IV, s. 307, b. 3439-3442). Buna rağmen, onu herkes hakkıyla anlayamamaktadır (Mesnevî, C. IV, s. 307, b. 3443-3444). Müşriklerin, Hz. Muhammed (s.a.s.)’in sadeliğine, güvenilirliğine, bildirdiklerinin hak ve doğru oluşuna, bir benzerini ortaya koymakta insanların âciz kaldığı mûcizelerine kısacası, bu kadar çok üstün özelliklerine rağmen onu tasdik etmemeleri, haklı ve rasyonel nedene değil, duygusal nedenlere dayanmaktadır. Bugünkü tabirle onlar dogmatik inançsızdılar.

Mevlânâ, Hz. Peygamberi (s.a.s.) doğru anlayabilmek için cehâleti, ön yargıları, kibri, hırsı ve yanlış muhakemeyi terk etmeyi gerekli görür (Mesnevî, C. I, s. 315, b. 3957-3959).

Mevlânâ’ya göre topraktan nice insanlar halk edilmiştir, fakat bu yaratılanlar içinde en üstün olanı Hz. Muhammed (s.a.s.)’dir. (Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Dîvân-ı Kebîr, Çeviren ve Hazırlayan: Abdulbâki Gölpınarlı, (Kültür Bakanlığı Yayınları), Ankara 1992, C. V, s. 287, b. 3398) Yüce Allah, iki âlemi de Hz. Muhammed (s.a.s.)’in hatırı için yaratmış, yeri ve göğü onun hizmetine amade kılmıştır (Mesnevî, C. VI, s. 16, b. 175-179).

Mevlânâ’nın eserlerinde konuyla ilgili bulduğumuz malzemeyi tasnif edip değerlendirecek olursak, Hz. Muhammed (s.a.s.)’in üstünlüğünü; Hz. Muhammed (s.a.s.)’in isminin ve hatırının büyük olması, önemli ve değerli bir kişi olması, güzel ahlâkî vasıflar taşıması, İlâhî ikram ve ihsanlara nail olması, büyük bir etki gücüne sahip olması, büyük bir misyona sahip olması, mesajının evrensel nitelik taşıması, gibi gerekçelere dayandırmamız mümkündür. (Bu maddelerin ayrı ayrı açılımı için bkz. Emiroğlu, İbrahim; “Mevlânâ’nın Hz. Muhammed’e Sevgisi ve Bağlılığı”, DEÜ İlâhiyat Fakültesi Dergisi, Sayı: XVIII, İzmir 2003, ss. 54-90)

Yüce Allah iki âlemi de Hz. Muhammed’in hatırı için yaratmış, yeri ve göğü onun hizmetine amade kılmıştır. (Mesnevî, C. IV, s. 85, b. 1030-1031; Celâleddin er-Rûmî, Fîhi Mâ Fîh, Çeviren: Meliha Ülker Anbarcıoğlu, Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul 1990, s. 165) Mevlânâ’ya göre, Hz. Muhammed’in adı kutsal ve mübarektir; onun adını alaya veya hafife alan insan çarpılır, perişan ve pişman olur. (Mevlânâ Celâleddin er-Rûmî, Mecâlis-i Sab’a (Yedi Meclis), Çeviren ve Hazırlayan: Abdulbâki Gölpınarlı, Konya, 1965, s. 78, 80, Meclis: V) Mevlânâ’ya göre Hz. Muhammed (s.a.s.)’in büyüklüğünün ve üstünlüğünün alâmetleri henüz o çocukken kendisini belirtmeye başlamıştı (Mecâlis, ss. 79-80, Meclis: V). Muhammed (s.a.s.), ümmîydi, yetimdi. Çeşitli bilgilerin ona Allah tarafından öğretilip anlattırılması [“O kendiliğinden konuşmamaktadır. Onun konuşması ancak bildirilen bir vahiy iledir” (Necm, 3-4) buyurulmuştur. Fîh, s. 62] onun üstünlüğünün bir başka kanıtıdır.

Mevlânâ, şu cümlelerinde de Hz. Peygamber (s.a.s.)’in üstünlüğünü vurgulamaktadır.

“... Nebi, o ölmeyen aşk ve sevgiden ibarettir. Biri dedi ki: “Niçin minarede yalnız Tanrı’ya senâ etmeyip, Muhammed (s.a.s.)’i de anıyorlar?” Ona dediler ki: “Muhammed (s.a.s.)’in övülmesi, Tanrı’nın senâsı değil midir sanki?” (Fîh, s. 346)

... Böylece Muhammed (s.a.s.)’in asıl olduğu malûm oldu. Çünkü hakkında; “Sen olmasaydın felekleri yaratmazdım.” buyurulmuştur (a.g.e, s. 165).

... İşte bunun için, önderin Muhammed (s.a.s.) olduğunu bil. Her şey, ilk önce Muhammed (s.a.s.)’e gelmeden bize erişmez (a.g.e, s. 343).

Onun (toprağın) nice şaşılacak çocukları var, fakat Ahmed, hepsinden üstün! (Mesnevî, C. IV, s. 84, b. 1019)

Ahmed’in adı bütün peygamberlerin adıdır; çünkü yüz gelince, doksan da o yüzün içindedir (Mesnevî, C. I, s. 89, b. 1106).

Mevlânâ’nın, Hz. Muhammed’i şu güzel adlarla ve üstün vasıflarla andığını görmekteyiz ki, bu gibi vasıflar ve güzel isimler onun üstünlüğünü ortaya koyacak niteliktedir: Benzeri olmayan (Mesnevî, C. II, s. 170, b. 2213), Hazret-i Ahmed (Mesnevî, C. IV, s. 303, b. 3786), varlığın özü ve hülâsasıdır (Mesnevî, C. I, s. 164, b. 2060). O, peygamberliğin en yüksek makamına sahip (Mevlânâ Celâleddin er-Rûmî, Mektuplar, Çeviren ve Hazırlayan: Abdulbâki Gölpınarlı, İstanbul 1963, s. 2, Mektup: I) olup onların başı ve sonu (Mesnevî, C. I, s. 58, b. 727) Hatem’i (Mesnevî, C. VI, s. 16, b. 173) ve padişahıdır (Mesnevî, C. IV, s. 269, b. 3358). O seçilmiş Peygamber (Mecâlis, s. 56, Meclis: III) şeker huyludur (Mesnevî, C. IV, s. 168, b. 2081-2082). (Mevlânâ burada, özellikle baş tarafları Hz. Muhammed’i konu edinen 53. sûre olan Necm ile, 80. sûre olan Abese sûrelerini kastetmektedir.).

Mevlânâ, Mecâlis’te, Hz. Muhammed’in üstünlüğü ile ilgili olarak şöyle demektedir: “Hz. Muhammed’in ifadesine göre, benden sonra hiçbir peygamber gelmeyecektir; hiçbir peygamberin ümmeti de benden üstün olmayacaktır;... Dinim önceki dinlerin hükümlerini kaldırdığı gibi, benim dinimin hükümlerini kaldıracak, bozacak, değerden düşürecek bir din de yoktur...” (Mecâlis, s. 8, Meclis: I)

... İşte bunun için, önderin Muhammed olduğunu bil. Onun nefesiyle iki kapı da açılır. Duası, iki âlemde de müstecap olur (Mesnevî, C. VI, s. 15, b. 167). Peygamberlerin sonuncusunun yolu/dini hürmetine âleme bereketler saçılır, onun nefesiyle açılmamış kapılar açılır; duası, iki âlemde de kabul olur. O, bu dünyada da şefaatçidir, ahirette de; bu dünyada insanı dine götürür, ahirette de cennetlere (Mesnevî, C. VI, s. 15, b. 164-167; Mecâlis, s. 78, 80, Meclis: V).

Bu devir veya âhir zaman, Hz. Muhammed (s.a.s.)’in devridir. Mevlânâ’nın belirttiğine göre, Mûsa peygamber bile, Hz. Muhammed (s.a.s.) döneminde yaşayarak onun ümmeti olmak için Yüce Allah’a yalvarışta bulunmuştur (Mesnevî, C. II, s. 28, b. 353-358). (Mûsa Peygamber’in, “Ya Rabbi beni Muhammed ümmetinden et” diye dua ettiği rivayet edilmiştir. Mesnevî, C. II, s. 303 (Mütercimin açıklaması).

Mevlânâ’ya göre, Hz. Muhammed (s.a.s.), yukarıda da belirtildiği gibi, yaratılmışların en üstünü, Allah katında ismi ve hatırı büyük, en güzel ahlâkî vasıflara sahip, büyük etki gücüne mâlik, en önemli ve en büyük misyonu yüklenen, en son evrensel ilâhî mesajı ileten … olduğundan dolayı peygamberlerin en üstünü ve sonuncusudur. Bundan dolayı da Allah katında onun ayrı bir yeri vardır. O, peygamberlerin ulusu; gökyüzünün de, yeryüzünün de ışığıdır. İki âlemin elçisi, insanlara ve cinlere yol gösterendir. Mustafa (s.a.s.), korkutucu ve müjdecidir. O, peygamberlerin en güzel, en açık ve yerinde söz söyleyenlerindendir. Hz. Muhammed (s.a.s.)’in bizzat kendisinin belirttiği gibi, ondan sonra hiçbir peygamber gelmeyecektir; hiçbir peygamberin ümmeti de ondan üstün olmayacaktır... (Mecâlis, s. 8, Meclis: I) Allah onun koruyucusu; Cebrail hizmetçisi, Burak bineği, mî’raç yolculuğu, son sınır ağacı / sidretü’l-müntehâ (Bkz. Necm, 14) makamıdır... (Mecâlis, s. 77-78, Meclis: V)

O, vahye muhatap olduğu için söyledikleri doğrudur ve sözlerine uymak, buyruklarına teslim olmak gerekir. Çünkü o, insanları şirkten, putlara tapmaktan, cehaletten, zulümden kurtarıp bunların yerine tevhid inancını, ilmi, hakkı ve adâleti tesis etmiştir. Bunun için ona uyan can, ebediyen mutlu olur (Mesnevî, C. II, s. 29, b. 366-368; C. I, s. 18, b. 225, 227-228).

Mevlânâ, Hz. Peygamber (s.a.s.)’in; “Ben, zamane tufanına gemi gibiyim; biz ve ashabım, Nuh’un gemisine benzeriz. Kim bu gemiye el atar, kim bu gemiye girerse kurtulur.” (Mesnevî, C. IV, s. 44, b. 538-539) hadisini naklederek, ebedî kurtuluş için ona uyma ve onun yolundan gitme gerekliliğini işlemiştir. Fakat Muhammed Mustafa (s.a.s.)’nın yolundan gitmek ve onun gibi yüceliklere ermek için aşk gereklidir (Dîvân, C. IV, s. 278, b. 2681).

Mevlânâ’ya göre Hz. Muhammed (s.a.s.), bütün dünyadakilerin, onun yurdunda konukladığı bir padişahtır (Mesnevî, C. V, s. 10, b. 65). Asırlar geçmesine rağmen Hz. Muhammed (s.a.s.)’in dininin dimdik ayakta durması, onun üstünlüğüne bir delil olmaktadır (Dîvân, C. III, s. 206, b. 1909; C. V, s. 243, b. 2803; Mesnevî, C. IV, s. 230, b. 2865).

Yine Mevlânâ’ya göre, Hz. Peygamberin üstün derecesini cansız ruhsuz gibi görünen dağlar, taşlar, ağaçlar bile idrak etmiştir. Onun bu üstünlüğüne rağmen insanlar ona karşı farklı tavırlar ortaya koymuştur. Kimisi onun davetini kabul edip dostluğuna mazhar olurken, kimi de ona düşmanlık edip en azından ahiretini karartmış gitmiştir. Mevlânâ’nın ifadesiyle, “Her ne kadar Ahmed’in aklı kimseye gizli kalmamışsa da, onun vahyindeki canı, her can anlayamamıştır.” Zira akıl anlamaz onu. Kimi delilik görür, kimi şaşırıp kalır. Çünkü onu anlamak için “O” olmak gerekir (Mesnevî, C.II, b. 3263-3265, 2/444).

Âlemden maksat insandır;

İnsandan maksat da o soluktur (Mecâlis, s. 45, Meclis: II).

Sonuç olarak diyebiliriz ki, Mevlânâ, aktarmaya çalıştığımız işte bu üstünlüğünden dolayı, Hz. Muhammed (s.a.s.)’i sevmeyi ve onun yolundan gitmeyi gerekli görür. Kendisi de, Hz. Muhammed (s.a.s.)’e candan bağlı biridir. Bunu düşünce ve yaşayışıyla ortaya koymuştur. Bir başka ifadeyle söyleyecek olursak, Mevlânâ’nın ana dayanağı Kur’an ve Hz. Peygamber (s.a.s.)’in hayatı, ana hedefi ise bu iki kaynağa uygun bir hayat sürmektir. Konumuzu, onun, oldukça popüler olan bir rubâisindeki şu haykırışı ile bitirmek istiyoruz:

Canım tenimde oldukça Kur’an’ın kölesiyim ben, Tanrı’nın seçkin Peygamberi Muhammed (s.a.s.)’in yolunun toprağıyım.

Her kim benden, bunun dışında bir söz naklederse hem o sözden şikayetçi olurum hem nakledenden. (Mevlânâ Celâleddin er-Rûmî, Rubâiler, Çev. Nuri Gençosman, M. E. B. Yay., İstanbul 1974, C. II, s. 216, Rubâi: 1052)

“Canım oldukça kulu kölesiyim Kur’an’ın Yolunda toprağım Muhammed Mustafa’nın Kim naklederse bundan başka sözümden Hem ondan bezmişim ben hem de sözünden.”

Mevlânâ’da Nefis Terbiyesi

Doç. Dr. Kadir Özköse

Mevlânâ ilkel benlikten kurtulup evrensel benliğe erme çabası içerisinde bulunmuş, kişinin kendini gerçekleştirmesini, hatta kendini aşmasını öngörmüştür. Kişinin birtakım alâkalardan kurtulup farkındalığa ulaşmasını istemiştir. Hakikat yolculuğuna koyulan erdemli şahsiyetlerin mâsivaya gönül vermemelerini, nefislerinin kendilerine ayak bağı olmamasını tenbih etmiştir.

İnsanın içindeki nefis putunu demir ve çakmak metaforu ile izah eden Mevlânâ (Mevlânâ Celâleddîn Rûmî, Mesnevî, çev.Velede İzbudak, haz.Abdülbaki Gölpınarlı, MEB Yayınları, Ankara 1998, c. I, beyit no: 769-773), surî putları kıvılcıma; insanın içindeki nefsi çakmak taşına benzetir. Kıvılcımlar su ile söndürülebilirken, çakmak taşındaki ateş alma hassasının değme su ile söndürülemeyeceğinden, söner gibi görünse de fırsat bulunca alevlenmeye başlayacaklarından bahseder. Yusuf (a.s.) gibi bir peygamberin bile; “(Bununla beraber) nefsimi temize çıkarmıyorum. Çünkü nefis aşırı şekilde kötülüğü emreder; Rabbim acıyıp korumuş başka. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayan, pek esirgeyendir.” (Yusuf, 53) dediğine işarette bulunur. Sözlerinin devamında, nefsinde çarpışmaya amade taşlar ve demirler bulunan insan bu ikisinden emin olamaz, çakmak taşı ve demir, ateşi içlerinde tuttuğundan, onların ateşine su tesir etmez, der. Ona göre, insanın benliğindeki bu sorun halledilmeden, dışarıdaki kıvılcımları söndürmeye çalışmak hiçbir zaman kötülükleri gidermeye yetmeyecektir. Kendi içerisindeki nefis ile mücadele edip onu dizginlemeyen kişiler için dışarıdaki putlar, sadece bu ateş kaynağının birer kıvılcımı mesabesindedir. Fakat bu içteki ateş kaynağının söndürülmesi de o kadar kolay değildir. Zira dışarıdaki kıvılcımlar su ile söndürülebilirler. Yani dışarıda işlenen kötülükler; toplum baskısı ve hukuk normu gibi dış faktörlerle önlenebilir, ama insan nefsiyle başbaşa kalınca, bu tür toplumsal veya hukuki bir normla karşı karşıya kalmayınca, kötülük kaynağı yine harekete geçecektir. Kısaca Mevlânâ, diğer tüm kötülükleri nefsin ve şehvetin birer dış tezahürü olarak kabul eder.

Takip eden beyitlerde putları bir kap içindeki suya, nefsi ise kesilmeyen bir su kaynağına benzeten (Mevlânâ, Mesnevî, c. I, beyit no: 775-778) Mevlânâ, kaptaki suyun sonu gelirken kaynak suyunun arkasının gelmeyeceğinden bahseder. Buna göre dışarıdaki putları kırmak kolayken, nefis putunu izale etmek o kadar kolay değildir.

Bir diğer benzetmesinde nefsi, yedi kapılı cehenneme benzeten Mevlânâ, haviye, sakar, se’îr, cahim, leza ve hutame isimli cehennem kapılarına muadil olarak nefsin; dünya sevgisi, gazap, şehvet, yalnız kendi nefsini düşünme, kibir, haset ve riya (Mevlânâ, Mesnevî, c. I, beyit no: 778-779) isimli kapılarından bahsetmektedir. Gerek çakmak taşı ve demir metaforu gerekse cehennem kapısı benzetmesiyle Mevlânâ, nefsin özelliğinin ateş olduğuna vurgu yapmaktadır.

Mevlânâ’ya göre nefsi ıslah etmek, akrebin iğnesini çıkarmak gibidir (Mevlânâ, Mesnevî, c. II, beyit no: 2524-2529). Nefsin heva ve heveslerine uymamak, şehvetin esiri olmamak köleyi sultan eder (Mevlânâ, Mesnevî, c. II, beyit no: 1430-1475). Akla galebe çalmaya kalkışan, (Mevlânâ, Mesnevî, c. II, beyit no: 1850-1861) her defasında insanı bir bahane ile aldatan, (Mevlânâ, Mesnevî, c. II, beyit no: 2268-2310), ibadetlerden çalan (Mevlânâ, Mesnevî, c. II, beyit no: 2375-2384) nefsin ateşi ancak ibadetlerle söndürülebilir (Mevlânâ, Mesnevî, c. II, beyit no: 2554-2569). Nefisle mücadele kişiyi rahmet hazinesine ulaştırır (Mevlânâ, Mesnevî, c. III, beyit no: 3752-3766). Nasıl ki her kap içindekini sızdırırsa, nefis de arzu ve heveslerinin tercümanı olur. Arzusunu elde etmedikçe derdi dinmez. İstediklerini elde edinmek için nabzı harekete geçer. Ne kadar berbat ve rezil vasıf varsa onları bir bütün olarak kendinde toplamaya çalışır. Kötü huy ve hasletler de kulun Hakk’a rağbetini önler, gönlün Allah’la barışık kalmasına engel olur.

Mesnevî’nin başında Ney’in sesini ayrılık ve aşk ateşi olarak niteleyen Mevlânâ, “Kimde bu ateş yoksa, o, yok olsun.” (Mevlânâ, Mesnevî, c. I, beyit no: 9) feryadına bürünmektedir. Buradaki yok olsun ifadesi, bir beddua değil, aksine, mânen yaşasın, var olsun, yokluğu arasın, benlikten kurtulsun, demektir. Bu yokluk, maddî varlık bağlarından kurtulup bedendeki canı, aşkın eline vermek, kısaca, nefsin heveslerinden, ihtiraslarından yok olmaktır. Nefisten yok olmak, ilâhî birlikte var olmakla sonuçlanır.

Ayrıca, manevî feyizden mahrum olan bedeni, yıpranmış bitkiye ve kuru toprağa benzetmektedir. Temmuz sıcaklığı ile çimenler solup yerler kuraklığa maruz kaldığı gibi, nefis harareti ve şehvet ateşi ile de beden çimenlerinin solup kuraklaştığını dile getirmektedir.

“Dostlar, Allah’a ısmarladık. Artık ben öldüm. Varımı yoğumu dördüncü kat göğe taşıdım.” (Mevlânâ, Mesnevî, c. I, beyit no: 647) sözleri ile bizlere model kimliğini, manevî tecrübesini aktarmaktadır. Kendisinin zorunlu ve tabiî ölümden önce ihtiyarî ölümle öldüğüne, tabiî ölümle vefat eden kişinin nefsânî hazlarından kurtulması gibi, kendisinin de nefsânî arzularından sıyrıldığını ve nefsin yedi mertebesinden dördüncü mertebesi olan nefs-i mutmainneye ulaştığını, nefs-i mutmainneye gelemeyen kişinin, nefsânî arzulardan kaynaklanan elem ve meşakkatlere düçar olacağını beyan etmektedir.

Nefsini Hakk’ın potasında eriten, nefsi ruhun hizmetine vermekten bahseden, nefsin yok edilmesini değil dönüştürülmesini öngören Mevlânâ, ölmeden önce ölme sırrına ermeye, nefsin Müslümanlaştırılmasına ve sefih arzuların peşine takılmamız gerektiğine özen göstermektedir. O nedenle nefsin mücahede ve riyazetle yıpratılmasını, kontrol altına alınmasını, uysallaştırılıp söz dinler hâle getirilmesini tavsiye etmektedir.

“Bu dünya küptür, gönülse ırmak gibi; bu dünya odadır, gönülse şaşılacak şehir.”

“Dostun yarın uzaklaşmasını istemiyorsan akıllıyla ve akılla dostluk edin.”

Mevlânâ’nın Gönül Dilinden Mûsikî

Doç. Dr. Bayram Ali Çetinkaya

Mevlânâ düşüncesinde müziğin varlığı, günümüze kadar tartışma konusu olmuştur. Klasik mûsikî, bilhassa cuma ve bayram namazlarında, bayram tekbirlerinde, hatim cemiyetlerinde, mevlitte ve mersiyelerde, halkın bu ruhî ihtiyacına cevap vermiştir (Abdülbaki Gölpınarlı, Tasavvuf, İstanbul 2000, 199).

Nitekim Mevlevî semâları sırasında okunmak üzere bestelenmiş âyin (mukabele) denen mûsikî eserler bulunmaktadır. Hakîkat arayışındaki mûsiki, semâ’nın rengi, tadı, tuzu ve ahengidir.

Mevlânâ da müziğin çıkış noktasını hikmet erbabının (filozofların) anladığı gibi ifade etmeye çalışır. Her ne kadar o, “Hoşa giden bu mûsikî nağmelerini gökyüzünün ve gökyüzünde bulanan yıldızların dönüşünden aldık. Halkın tamburla çaldığı, ağızla söylediği sesler, gökyüzünün dönüşünden çıkan seslerdir.” sözlerini filozoflara atfederse de, kendisinin de bu düşünceleri benimsediği ifadelerinde hissedilmektedir.

Mü’minlerin mûsikîyle ilgili sözlerine, Mevlânâ, onların ağzından şöyle tercüman olur:

“Cennetin rûhânî tesiri ile bütün çirkin sesler güzelleşir. Biz hepimiz, bütün insanlar, Âdem’in cüz’leriyiz. Biz cennette iken o nağmeleri dinlemişiz. Ruhumuza sindirmişiz. Balçıktan yaratılmamız bizi bir şüpheye düşürdü. Ama yine de hatırımızda o nağmelerden, o güzelliklerden bir şeycikler var.”

Cemîl’in Cennetinde her şeyin güzel olduğu gibi, bed sesler de orada insan ruhunu yücelten seslere dönüşmektedir. Her ne kadar insanoğlu hatırlamasa da, ruhu o dayanılmaz tatlılıkta ve güzellikteki sesleri, dünya cehennemine düşmeden, hazzını yaşamıştır.

Mevlânâ mü’minlerin sözlerini devam ettirir:

“Fakat, mihnetler toprağı ile yoğrulduktan sonra, bu yüksek, bu güzel, bu hafif nağmeler, nereden, nasıl o manevî zevki ve neşeyi verecek?”

Âşıkların Gıdası

Nihayetinde güzel ses dinlemeyi âşıkların gıdasına benzeten Mevlânâ Celaleddin, güzel ve hoş sesleri dinlemede buluşma, kavuşma ve vuslatın hayalini görmektedir. Bu halde ezeldeki ilâhî huzuru ve enfes hitabı hatırlama ve tezekkür zevki bulunmaktadır. Nitekim gönüldeki hayaller, güzel sesle tekâmül eder ve bakılmaya kıyılamayacak derecedeki şekillere kalp olur (Mevlânâ, Konularına Göre Açıklamalı Mesnevî Tercümesi, çev: Şefik Can, IV. baskı, İstanbul 2002, IV, 437, b. 733-738, 742-743).

Tabiatta ve varlık alanında her ne varsa, insan kulağı her şeyi duyar (Mevlânâ, Konularına Göre Açıklamalı Mesnevî Tercümesi, VI, 379, b. 662). Ancak nice sesler vardır ki, duyanı görünmeyen âlemlere taşır. Nitekim Mevlânâ’nın deyişiyle, “Sesi yücelere, yükseklere çeken her sesi, yücelerden gelen ses olarak bil. Sana hırs veren nefsânî duygunu artıran sesi de, insanı yaralayan kurt sesi bil.” (Mevlânâ, Konularına Göre Açıklamalı Mesnevî Tercümesi, II, 414, b. 1958-1959)

Misâk ayetinde anlatıldığı üzere (Bkz. A’râf, 172), Hakk, ruhlara “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” diye nida buyurdu. Sonradan tecessüm edecek bütün ruhlar, “Belâ (evet)” diye cevap verdiler. İşte bu hitabın manevî hazzının hiçbir zaman yok olmadığını, bâki kaldığını söyleyen Mevlânâ, cisimlenen ruh sahiplerinin dünyaya indirildikten sonra, ne zaman güzel bir ses işitseler, o ezeldeki Yaratan ile buluşmada geçen konuşmanın lezzetini hatırladıklarını bildirir. Hakikatte mûsikîden zevk almanın sırrı da ezeldeki ilk vuslatta aranmalıdır (Mevlânâ, Konularına Göre Açıklamalı Mesnevî Tercümesi, IV, 436 (580 nolu dipnot)).

Ruhu Dirilten/Arındıran Ses

Ruhu dirilten, arındıran ve ötelerin ötesine götüren güzel ses, Mevlânâ cephesinde her türlü dünyevî nimet ve lütuftan daha kıymetlidir. Öyle bir değerli nemadır ki, bu güzel ses, tıpkı insanı baştan çıkarıp gecelerini gündüzlerine karıştıran bir dilbere benzer. Güzel ses sahibi, belki Mevlânâ için, ezeldeki hitabın sahibi Semi’nin (her şeyi işiten) sözleri, insanı dünyada diri tutan, mum gibi aydınlatan bir tesirin kesintisiz devamını sağlamaktadır (Mevlânâ, Dîvân-ı Kebîr, haz: A. Gölpınarlı, II. baskı, Ankara 2000, II, 16-17, b. 162-169).

Kendisini coşturup hakikatler âlemine daldırmayan sözü ve sesi değersiz kabul eden Mevlânâ, söz üstadı olmasına rağmen, söyledikleri insanları etkilemiyorsa sükûtun daha ehven olduğunu düşünür. Bu bağlamda o, Sevgili’nin sözleriyle coşmuştur. Ancak Sevgili’yi atlı kabul ederken, Mevlânâ onun ayağının altındaki tozdan başka bir şey değildir (Mevlânâ, Dîvân-ı Kebîr, II, 124, b. 1010).

Duyduğu ses, Mevlânâ’nın gönül tandırında çınlamakta yıkık-dökük yüreği heyecandan âdeta yerinden fırlayıp raksa başlayacak gibidir (Mevlânâ, Dîvân-ı Kebîr, III, 219, b. 2042-2048). Onun dünyasında mûsikîden etkilenmeyip de buz gibi kaskatı kesilen ölüden farksız ve belki de ölüden daha beter bir mertebededir. Nitekim Mevlânâ’yı mûsikîyle beraber helal aşk içeceği, ayrılık ateşinde kavurur, pişirir ve kemâlâta ulaştırır.

Gaybın dünyevî hiçbir kıyas kabul etmeyen nâmütenahi güzelliği ve estetiği sözlere sığmaz, söz ile ifade edilmez, anlatılamaz, övülmekten ötedir. Binlerce göz de olsa bir o kadar da ödünç alınsa Nurların Nuru’nu görebilmek imkan dahilinde değildir (Mevlânâ, Dîvân-ı Kebîr, III, 261-262, b. 2481-2497). Ancak, mekânsızlık mekânının gözleriyle Hakikati müşahede etmek, o mekânlara nâil olanlara vaciptir.

Dinlemeyi Seven Mevlânâ

Gerçekte Mevlânâ söz ve ses üretmekten ziyade, dinleyen olmaya taliptir. Zira o, ağzından ballar dökülen sözlerinde şeker tadı olan hatiple tanıştıktan sonra her türlü sese karşı ilgisini kaybetmiştir (Mevlânâ, Dîvân-ı Kebîr, III, 261-262, b. 2481-2497).

Mûsikî ve nağme tesiri, Mevlânâ’nın gözünde, sahibinin vasfıyla mukayyettir. Zira öyle sesler vardır ki, zerreleri oynatıp uçurur; dağ işitse tüm haşmetiyle kalkar, raksetmeye başlar (Mevlânâ, Dîvân-ı Kebîr, III, 319, b. 3119).

Dağları bile oynatan nağmeler, Sevgili’nin dilinde Mevlânâ’yı sabahlara kadar uyutmaz. Çünkü bu sözler ve sesler, gönül mahallinin mekânlık ettiği yerden gelmektedir. Ancak Rumî için buradaki söz ve sesler, çalgıyla harmanlanmış olmalıdır (Mevlânâ, Dîvân-ı Kebîr, II, 16-17, b. 162-169).

“Can nağmeleriyle neşelendirin beni, tellerin seslerini duyurun bana” diye seslenen Mevlânâ, güzel ses ve dinlemeye olan sevgisini gizlemez:

“Güzel seslerle söyleyin, dinleyeyim; şarkılarınız, duyduğum en güzel en temiz şarkılar.” (Mevlânâ, Divân-ı Kebîr, VI, 92-93, b. 819-820)

Mûsikî: Gül Bahçesine Açılan Pencere

Hâsılı, Mevlânâ Celâleddin, mûsikînin gül bahçesine açılmış bir pencere olduğuna inanmakta ve âşıkların gönül kulaklarının, hep bu pencerenin başında bulunduğunu söylemektedir (Mevlânâ, Dîvân-ı Kebîr, IV, 407, b. 3927).

Şu halde, Mevlânâ öğretisinde, güzel ses dinlemek âşıkların gıdasıdır. Zira güzel sesleri dinleyişte buluşma, kavuşma hayali vardır. Gönüldeki hayaller, güzel sesle gelişir, hatta o hayaller, güzel ses yüzünden şekillere bürünür. Demek ki mûsikî, karakterimize, huyumuza göre bize tesir etmektedir. Hoş nağmeler, iyi karakterli, manaya düşkün bir insanı, ilâhî âleme yükseltirken; bedene ait zevklere düşkün kişiyi de aynı nağmeler cismânî zevklere, nefsânî arzulara götürür.

“Göz, akıl ve kulağın berrak olmasını istiyorsan sen, tamah perdelerini yırt.”