DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARI - 890

HALK KİTAPLARI - 205

Tashih

İsmail DERİN

Grafik & Tasarım

Emre YILDIZ

Baskı

Gurup Matbaacılık San. Tic. A.Ş.
0312. 384 73 44

1.Baskı, Ankara - 2013

Din İşleri Yüksek Kurulu Kararı: 10.01.2012/11

2013-06-Y-0003-890

ISBN: 978-975-19-5604-0

Sertifika No: 12930

© T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim

Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü

Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı

Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı

No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA

Tel: 0 312 295 72 93 - 94

Faks: 0 312 284 72 88

e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış

Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü

Tel: 0 312 295 71 53 - 295 71 56

Faks: 0 312 285 18 54

e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

Ölüm ve Ölü Üzerine

Prof. Dr. Hayreddin Karaman

Ölüm düşüncesi

Postmodern düşünce ve yaşama biçiminde ölüm ve sonrası unutulmak isteniyor; çünkü “yalnız burası var” diyenlere göre buradaki hayatın biteceğini düşünmek huzur bozuyor, aldatıcı mutluluğu gölgeliyor. Ahmet Dağ’ın nakline göre Baudrillard, o derinlikli ve güzel üslubuyla bu konuyu şöyle dile getiriyor:

“Funeral homeslar/cenaze evleri sayesinde ölü gülümseyebilen, eskisinden daha canlı bir tene sahip, konuşacak ve yaşıyormuş gibidir. Yaşamın renklerine sahip hileli ve idealleştirilmiş bir ölü ve ölüm doğallaştırılarak canlılar arasında dolaşan simülakr kılıfında ve görevindedir. Baudrillard, modern toplumlarda dışlanan ölünün günlük yaşamdan uzak şehir dışına atıldığını, ölümün de bilimsel ve güncel yaşamdan silinmeye çalışıldığını iddia eder. Bu durumda insanın en önemli hassası olan ölümü öldürmek aslında insan gerçekliğinin kendisini öldürmek değil midir?”

Ölümü hatırlamak ve hazırlanmak

Hz. Peygamber (s.a.s.), ölümü unutmamayı, Allah’ın razı olduğu iş ve davranışlarla ona hazırlanmayı, Allah’ın rahmetinden ümitli olmayı tavsiye etmiş, ızdırap ne kadar şiddetli olursa olsun ölümün temmeni edilmesini hoş görmemiştir:

1. Hiçbiriniz başına gelen bir zarar ve felaket sebebiyle asla ölümü temenni etmesin! Eğer buna mecbur kalırsa şöyle desin; “Allahım! Hayat hakkımda hayırlı olduğu müddetçe beni yaşat; ölüm hakkımda hayırlı olunca da beni öldür!” (Ebu Davud, Cenaiz, 13; Nesaî, Cenaiz, 1)

2. Cabir (r.a.), Resulullah (s.a.s.)’ın vefatından üç gün önce şöyle dediğini işitmiştir: “Hiçbiriniz, Allah hakkında hüsnüzan beslemeden ölmesin.” (İbn-i Mâce, Zühd, 38)

Buradaki hüsnüzandan maksat Allah’ın, lütuf ve rahmetiyle affedeceği ve ihsanda bulunacağı kanaatini muhafaza etmektir.

3. Rasul–i Ekrem (s.a.s.), ölmek üzere olan bir gencin yanına gelmiş ve sormuştu:

–Kendini nasıl buluyorsun?

–Günahlarımdan korkuyor, Allah’ın rahmetini umuyorum.

—Bu halde, bu iki duygu hiçbir kulun gönlünde bir araya gelmez ki, Allah ona umduğunu vermesin ve korktuğundan emin kılmasın! (Tirmizi, Cenaiz, 11)

Tezkiye, şahitlik ve ölünün ardından konuşmak

Bizdeki âdete göre cenaze namazı kılınınca imam “Ey cemaat bu kişiyi nasıl bilirdiniz?” diye sorar; cemaat de “İyi bilirdik/biliriz, Allah rahmet eylesin!” derler.

Büyük şehirlerde rastladığımız bir âdet daha var: Namazdan sonra imam cenazenin başında bazen uzunca konuşuyor, onun iyiliklerinden bahsediyor, dua edip cemaatin tezkiyesini alıyor.

Ölü başında uzun boylu konuşmak, ölüyü övmek hem cahiliyye âdetidir, hem de ölünün techiz ve defninde acele davranma sünnetine aykırıdır. Helallik almak ve kısaca dua etmek uygun olabilir.

Müslümanların bilmedikleri kişiler için yalan yere iyi veya kötü diye şahitlik etmeleri caiz değildir. (İbnu’l–Hâc, el–Medhal, (Mısır, 1960), c. III, s. 259; Şeyh Ali Mahfuz, el–İbdâ’ fî madârri’l–ibtidâ’ (4. baskı), s. 210) “Allah rahmet eylesin!” denilir; bu bir duadır. Şahitlik değildir. İyi bildiğimize iyi demek sünnettir, faydalıdır. Kötü bildiğimiz kişi hakkında susmak evla, fayda var ise durumunu anlatmak caiz, bazen vazifedir.

Musalladan kabre

Cenaze namazı kılındıktan sonra onu kabre kadar taşımak vazifesi vardır. Bir de taşımaya iştirak etmeyenlerin cenazeyi görünce ayağa kalkıp kalkmamaları mevzuu münakaşa edilmiştir.

Cenazenin dört tarafından 40 adım taşımak menduptur.

Bu esnada bağırıp çağırmak, sesli olarak tekbir getirmek ve zikir yapmak, çalgı ve çelenk bid’attır, menedilmiştir. Cenaze kabre indirilinceye kadar -bazı müçtehitlere göre omuzlardan yere indirilinceye kadar- oturmak mekruhtur. (Şeyh Ali Mahfuz, a.g.e., s. 212 vd.; İbn Kudâme, el-Muğni, Kahire, 1968., c. II, s. 355; Şafiilere göre oturmak mekruh değildir.)

Definden sonra dua etmek ve Kur’an okumak

Hz. Peygamber (s.a.s.), definden sonra kabrin başında bir müddet durur ve etrafındakilere şöyle derdi: “Kardeşiniz için Allah’tan mağfiret dileyin ve sorguyu şaşırmadan cevaplandırmasını isteyin; çünkü o şu anda sorguya çekilmektedir.” (Ebu Davud, Cenaiz, 72)

Bu hadis–i şerife ve sahabe tatbikatını gösteren asârâ istinaden cenazeyi defnettikten sonra bir müddet oradan ayrılmayıp dua ve istiğfar ile meşgul olmak sünnettir.

Kabir başında Yâsîn ile Bakara suresinin başını ve sonunu okumanın faydasını ifade eden hadis ve eserler vardır. Bunun üzerine fukaha ihtilaf etmiş, İmam Şafii ve İmam Muhammed müstehap olduğunu söylemişlerdir. Malikilerden Kadı Iyaz ve Karafî de bu görüşü benimsemişlerdir. Ahmed b. Hanbel önceleri menederken sonra bundan vazgeçmiş ve “okumakta beis yoktur” demiştir. İmam Ebu Hanife ve Malik’e göre kabir başında Kur’an okumak mekruhtur, çünkü -bu imamlara göre- okunacağına dair sahih hadis yoktur. (Gazâlî, İhyâu Ulûmi’d–dîn, c. I, s. 476; Şevkânî, Neylü’l-Evtar, Mısır 1952, c. IV, s. 63, 96 vd.; Seyyid Sâbık, Fıkhu’s-Sünne, Beyrut 1969, c. I, s. 546, 559)

Ölüye faydası olan okuma hasbi, parasız, Allah rızası için eda edilen okumadır.

Kitap ve sünnet, Müslümanları, hayatta ve sıhhati yerinde iken ibadet ve hayır yapmaya teşvik etmiş, bunun hastalık hâlinde veya vasiyet ile yapılan hayırdan daha üstün olduğunu bildirmiştir.

Hadislere göre amel defteri ölümle kapanır; ancak açılan çığır, sebep olunan iyilik veya kötülük, devam eden hayırlar bu defterin işlemesini temin eder.

İslam ulemasının cumhuru, sevabını ölüye bağışlamak niyetiyle yapılan ibadetlerin sahih olduğuna ve başka âlemdekilerin bundan istifade edeceklerine kani olmuş, bu hükmü benimsemişlerdir.

İnsanın Kıyameti
O An

Abdulbaki İşcan

Ortaokul son sınıfta okurken tanışmıştım onun soğuk yüzüyle.

Okuldan eve dönerken, yolumun üzerindeki caminin avlusunda, boylu boyunca yatan bir ihtiyarda göstermişti kendini. Bembeyaz olmuş ten renginden ve diken diken olmuş kısa sakallarından korkmuştum doğrusu. Bu gördüğüm, ölüm galiba demiştim kendi kendime. Onun soğukluğunu fark etmiştim. O ihtiyarın cesedinde ölümü oldukça yakınımda hissetmiştim. Çocuksu acizliğim görüşümü zayıflatmış, kulağımı tıkamıştı. O anda ağlamak gelmişti nedense içimden. Geride bıraktıklarını, en çok da torunlarını düşünmüştüm belki de. Belki de içinde bulunduğu çaresizlik ve bu çaresizliğini paylaşacak bir yakınının yanında olmaması üzmüştü beni.

Sonra kaçıncı sınıfta olduğumu hatırlayamadığım bir zamanda, meslek derslerinin birinde hocamızın tahtaya yazdığı “Her nefis ölümü tadacaktır.” (Enbiya, 35) ayeti ve bu ayetin üzerinde yaptığımız konuşma, bana onun korku verici yüzünü tekrar hatırlattı. Hocamız bir de bizden bir istekte bulunmuştu. “Gününüzün boş bir vaktinde ya da gece yatağınıza girdiğinizde ‘Ölmeden önce ölünüz’ sözünü aklınıza getirin. Sonra gözünüzü kapatın ve bu ifadenin size neyi çağrıştırdığını düşünün.”

Önceleri cesaret edememiştim hocamızın söylediğini yapmaya. Sonra aralıklarla bazı denemelerde bulunmuş ama hiçbirinden bir sonuç alamamıştım. Aradan fazla bir zaman geçmeden kıldığım bir cenaze namazı esnasında üç kere tekrarlanan, “Ona hakkınızı helal ediyor musunuz?” sözü cesaretlendirmişti beni. O gece herkes odasına çekildikten sonra boylu boyunca halının üzerine uzandım ve gözlerimi sıkıca kapadım. Gençliğimi, ihtiyarlığımı ve ölümü düşünmeye başladım.

Yüzümde ölümün solgunluğu ile yatağıma sırt üstü yatmış, etrafımda toplananlara bakıyordum. Aile bireylerinin hemen hemen hepsi oradaydı. Eşim, çocuklarım, kardeşlerim… Sevdiğim herkes yanımdaydı. Çocukluk arkadaşlarım bile baş ucumda duruyorlardı. Ama gözlerinde gördüklerim, görmek istediklerimden farklıydı. Merhametli dokunuşlarla bir yabancıya bakıyorlardı sanki. O an, zamanın her şeyi değiştirdiğini anladım ve anladım ki yıllar yıkıntılar arasında bırakmıştı bedenimi ve bedenimle birlikte geçmişim de yıkıntılar arasında kalmıştı. Üzgün olmasına üzgündü hepsi ama bir o kadar da ürkeklerdi. Sanki bu kadar yıl beraber olmamıştım onlarla, bu kadar yıl gözlerim gözlerine bakmamıştı. Aslında kendi bedenim bana bile yabancı geliyordu. Kurumuş bu eller, bu kollar ve göz hizamda duran kurumuş ve uçları sararmış bu ayak parmakları bana mı aitti? Onların bedenlerindeki hayatı ve tenlerindeki sıcaklığı hissetmek için elimi uzattım yavaşça. Sonra tutmakta tereddüt ettiklerini fark ettim. Çekinmişlerdi bana dokunmaya. Kanı çekilmiş bir elin soğukluğunu kim hissetmek ister ki? Bir tek eşim yaklaştı yanıma cesurca. Soğuk ellerimi ellerinin içine aldı, yanağına koydu, uzun bir süre öylece kaldı.

Baharın ardından güz mevsimi de geçti ve sessizce esen rüzgâr, kurumuş kurumamış yaprak adına ne varsa, gelen mevsime yol olsun diye uçurdu. Ve rüzgâr, bedenimle ruhumu birbirinden ayıracak bir sesle göğüs kafesimden içeri girdi.

Bitti dedim kendi kendime

Ve zaman sona erdi.

Bu rüzgâr estiğinde mevsim kışa, gün geceye döner. Farkına varmadığımız bir yerlerden ıslak toprak kokusu gelir burnumuza. Bir ter dökülmesi başlar bedenimizden, bir ateş yanar, içimizde bir yerlerde. Gözün suyu çekilir muhtemelen, kapanmakta zorluk çeker ve bir taş parçası olur sanki iki kapak arasında donar kalır.

Ve öyle oldu.

Her yer soğudu.

Önce ağzımı kapattılar, bir bez parçası ile çenemi bağladılar. Sonra gözlerimi yumdular. Ellerimi iki yanıma koydular. Besmele çekip, ‘Allah’ım, bundan sonrasını ona kolay eyle’ dediler.

Ve gittiler.

Sonra tekrar geldiler.

Cesedimi götürdüler.

Yıkadılar, kefenlediler.

Ve namazımı kılıp, benden öncekilerin yanına gömdüler.

Sonra gözlerimi açtım. İçim burkulmuştu. Bir ürperti sarmıştı bedenimi. Hıçkırıklarla ağlamamak için kendimi zor tutuyordum. İç geçirip duruyordum uzandığım yerde. Damarlarım çekilmişti sanki. Alnım boncuk boncuk terlemiş, dudaklarım kurumuş, her tarafım uyuşmuştu. ‘Allah’ım yardım et’ demekten başka bir şey gelmiyordu aklıma. Sesim çıkmıyordu ama dilim aynı cümleyi tekrar ediyordu. Allah’ım yardım et, Allah’ım yardım et…

Caminin avlusunda ihtiyara rastladığım o gün, parktaki tahterevallinin her iki ucunu birer odaya benzetmiştim. Odaların bir kefesine kendimi bir kefesine de ölümü koymuştum. Ömrü de bu iki oda arasında yürünen yol gibi görmüştüm. Mesafe birkaç adımdan çok değildi. Bu iki oda arasında yakılan bir kibrit tanesi gibiydi hayat. Yanması ile tutuşup kül olması arasında fazla bir zaman geçmiyordu.

Ve öyle oldu,

Zaman durdu.

Hayatım bir film şeridi gibi gelip geçti gözlerimin önünden. Sonra tekrar gözlerimi kapattım. Bu sefer bedenimle birlikte yüzümü kıbleye çevirdim ve düşünmeye devam ettim:

Toprağın sarıp sarmaladığı cesedim ile etrafımdaki insanları seyrediyordum. Herkes bildiğince dua ediyordu. Yakınlarım birbirlerine sarılıyorlar, geride bıraktıklarıma uzun ömür diliyorlardı.

Sonra zaman zaman dönüp bakarak ve de ağlayarak teker teker uzaklaştılar. Ailem biraz daha bekledi yanımda. Toprağımı sevdiler, bana çocukmuşum gibi şefkat dolu sözler söylediler. ‘Sen merak etme’ dediler. ‘Sana yapabileceğimiz en iyi şeyi yaparız; dua ederiz, sana rahmet dileriz. Üstelik seni yalnız da bırakmayız, her gün geliriz.’

Böyle dediler, sonra da gittiler.

Ve beni geçmişimle baş başa bıraktılar.

Biliyorum, bir süre kaçacaklar insanlardan, yalnızlığı sevecekler bir süre. Kimseyle konuşmak istemeyecekler, fotoğraflarıma bakıp hüzünlenecekler. Birbirlerine anlatacak çok anılar olacak ilk zamanlar. Boşluğa düşmüş gibi hissedecekler kendilerini ama sonunda kabullenecekler ve ölüme yalnız gidiliyormuş diyecekler.

Ve anlayacaklar,

İnsan ölümü unutsa da ölüm insanı unutmuyor.

…

Toprağa mı döşenmişim ben, gurbete mi düşmüşüm, yalnızlığa eş mi olmuşum.

Ben ne için doğmuşum, ne için var olmuşum?

Ardımda bıraktığım mekânlarda oturanlar. Yemeyip içmeyip biriktirdiğimi paylaşanlar. Ağlayanlar, sızlayanlar… Unutanlar, unutmayanlar...

Geride kalanlar…

Ayrılık vaktinin geldiğini anlayanlar…

‘Buna bir çare bulan yok mu?’ diyenler.

Nedir ölüm, bende gördüğünüz nedir? Benden sonra aklınızda kalan ne?

Kime yazılmamış ölüm, ölümün hükmetmediği kim var?

Önünden geçip gittiğiniz şu cesetlerin yanına konmayacak olan var mı?

…

İman edenler, asıl yurdun ahiret olduğunu bildiler. Onlar, ‘Yaşatan ve öldüren Allah’tır, doğrusu yine diriltecek de odur’ dediler. Salihlerden olmayı istediler.

Hayatlarını alevlerin arasına bırakmadılar, ölümün yüzünü gökyüzünün maviliğinde seyrettiler.

Ve kendilerini buldular.

Ey sonsuzluk, ey ebedi hayat! Aç kapılarını.

Alkış, Islık ve Sloganın
Yakışmadığı Yer

Dr. Ekrem Keleş

Fenâ-yı âlemi eyler cemaate tefhim

Cenaze vaaza çıkıp kürsi-i musallada

(Nâbi)

‘Onların/müşriklerin Kâbe’nin yanındaki duaları-ibadetleri/salatı ıslık ve alkıştan ibarettir.’ (Enfal, 35.)

Bir insanın dinî kimliğinin en çok kendini gösterdiği sahnelerden biri, ölümüdür. Yakınları, onu sevenler ve onunla aynı inancı paylaşanlar, ölümünde onun üzerine inancı doğrultusunda merasimler yaparlar veya dua ederler. Aynı şekilde inanç sahibi bir kişinin en çok arzu edeceği hususlardan biri de ölümünde inancı doğrultusunda muamele edilmektir. Bu doğrultuda cenazelerle ilgili olarak her toplumda çeşitli merasimler ve uygulamalar oluşmuş ve bunlar gelenek hâline gelmiştir.

İslam dinine göre, ölen bir Müslüman, usulüne göre yıkanır, kefenlenir, üzerine namaz kılınır ve götürülüp kabre defnedilir. Bütün bunların mümkün mertebe geciktirilmeden ve sükûnet içinde yapılmasına dinî bakımdan önem verilir.

Cahiliye döneminde yaygın olan ölü için bağırıp çağırarak ağlama, yaka paça yırtma, yüzüne, bağrına vurarak kendine eziyet etme ve benzeri uygulamalar, Allah elçisi tarafından yasaklanmıştır. Hz. Peygamber, ölüm haberinin sükûnet içinde eş, dost, komşu, akraba ve müminlere duyurulmasını ve bir an önce müminlerin ölen kardeşlerine karşı son görevlerini usulüne göre yapmalarını emir ve tavsiye etmiştir.

Peygamber Efendimizin cenazelere karşı yapılacak görevler kapsamında bize öğrettiği usul, cenazenin bir an önce yıkanıp, kefenlenip üzerine namaz kıldıktan sonra defnedilmesidir. Bu husustaki hadis-i şerifleri, Hz. Peygamberin ve sahabe-i kiramın uygulamalarını göz önüne alan İslam âlimleri, bütün bunların sükûnet ve sessizlik içerisinde yerine getirilmesini, cenaze kabrine götürülürken ‘teşyi’ sırasında da bu sükûnet ve sessizliğin muhafaza edilmesini açık bir şekilde dile getirmişlerdir.

Ölen kişinin ardından sevenlerinin ve yakınlarının gözyaşı dökmesi, sessiz bir şekilde ağlaması şüphesiz insani bir duygudur. Allah elçisi, bu hissin doğal insani bir duygu olduğunu ifade buyurmuşlardır. Oğlu İbrahim ölünce ağlamış, yine can çekişmekte olan kızının oğlu kucağına verilince, gözlerinden yaşlar akmıştır. Böyle bir tablo karşısında onun bu durumunu şaşkınlıkla karşılayıp sebebini soranlara “Bu Allah’ın rahmetidir, onu kullarının kalplerine koymuştur. Allah ancak merhametli olan kullarına merhamet eder.” buyurmuşlardır. (Buhari, Cenaiz, 44)

Ölen bir mümin kardeşimiz hakkında nasıl hareket edeceğimiz hususunda Hz. Peygamberin, sahabe-i kiramın ve İslam fakih ve müçtehitlerinin uygulamaları apaçık ortadadır. Bütün bunlara rağmen günümüzde Müslümanların, cenazeleri ile ilgili olarak bunlara aykırı birtakım yanlış uygulama ve davranışların içine sürüklenmeleri, söz gelimi cenazelerinde alkış tutmaları veya çeşitli etkenlerle cenaze merasimini bir protestoya dönüştürmeleri dinî bakımdan asla doğru değildir. Bu konuda uyarıda bulunan din görevlisine yardımcı olmak gerekir. Zira ölümün dinî kurallar ve bu konuda gelenekselleşmiş uygulamalara göre yapılması bütün cemaatin görevidir.

Hâlbuki cenazenin alkışlanması gibi uygulamalar, dinen ‘bid’at’ olarak tanımlanan ve müminlerin uzak durması gereken davranışlardandır. Bilgisizlik nedeniyle böyle birtakım yanlış uygulamalara sürüklenmiş olan müminlere düşen, bir an önce bu bid’atleri terk ederek dini mübini İslam’ın kendilerine çizdiği doğru yola dönmektir. Çünkü ‘bid’at’, dinin temel kaynaklarında yer almayan, sonradan çıkarılan ve üstelik bu temel kaynakların ortaya koyduğu ana kurala uymayan ve ters düşen uygulamalar, yaklaşımlar ve inanışlardır. Kur’an, sünnet ve İslam âlimlerinin görüş birliğine/icmaına aykırı bir şekilde ‘Sonradan ortaya çıkan her şey bid’attir; her bid’at doğru yoldan çıkıştır ve her doğru yoldan çıkış, insanı ateşe sürükler.” (Müslim, Cuma, 43)

Mümin, doğduğunda kulağına ezan okunur. Bir ömür boyu her gün yaratıcısı ile manevi irtibatını sağlayacak olan beş vakit namazında ezanı dinlemeye ve ezan ile bütünleşmeye devam eder. Bundan dolayı ezan, müminin hayatında en önemli dini simgelerdendir. Müminin üzerine kılınan cenaze namazının ise ezanı yoktur. Bu sebeple bazıları ‘Bu namazın ezanı, doğduğu zaman kulağına okunan ezandır’ şeklinde dikkat çekici yorumlar yapmışlardır.

Ölümle en çok bağdaşan tutum ve davranış sükûnet ve sessizliktir. Bundan dolayı cenaze sessizce taşınır. Cenaze merasimi sırasında vakit, hayatın anlamını, ölümü ve ölüm ötesini düşünme zamanıdır. Müminler ölen kardeşlerini teşyi ederken bunu düşünür ve onun için dua eder, bağışlanma diler, istiğfar ederler. Kendileri için de onun konumuna erecekleri güne ilişkin olarak hüsnü hatime/güzel bir son dilerler.

İslam geleneğinde cenazenin bu sükûneti ile bağdaşmayacağı için tekbir getirmek bile uygun görülmemiş ve mekruh/dinen hoş karşılanmayan bir davranış olarak kabul edilmiştir.

Ölüm ve sessizlik örtüşmesini en güzel anlatan edebî ürünlerimizden biri, Yahya Kemal’in ‘Sessiz Gemi’ şiiri olmalıdır.

Artık demir almak günü gelmişse zamandan,

Meçhule giden bir gemi kalkar bu limandan.

Hiç yolcusu yokmuş gibi sessizce alır yol;

Sallanmaz o kalkışta ne mendil ne de bir kol.

Bu sessiz yolcu uğurlanırken hele alkış hiç yakışmaz. Çünkü Müslümanlar açısından cenaze merasimleri ibadet yönü bulunan uygulamalardır. Bu merasimlerde müminler ölmüş kardeşlerine dua eder, ailesinin acısını paylaşır, ölümü hatırlar ve tefekkür eder. Bundan dolayı cenaze merasimlerinin ölen bir Müslümana yapılması gereken son bir vazife olmasının yanında, yaşayanlara yönelik ölümü hatırlatmak, ahireti düşünerek ibret almak gibi bir başka işlevi de vardır. İşte bu sebeple cenaze merasimlerinde alkış tutmak, ıslık çalmak, bağırıp çağırmak, yüksek sesle ağlamak, slogan atmak, zılgıt çekmek, tezahürat yapmak caiz olmaz.

Diğer taraftan İslam dini, özellikle ibadetlerde ve ibadet anlamı taşıyan uygulamalarda Müslüman olmayanlara benzememeyi ve onları taklit etmemeyi, temel bir ilke olarak kabul etmektedir. Bu ilke açısından bakınca da Müslüman cenazesinin alkış ile uğurlanmasının caiz olmayacağı açıkça anlaşılabilir. Çünkü müşriklerin ibadet şeklini anlatan bir ayet-i kerime bize, bugünlere bir ikaz gibidir. Onların bu ibadet şekli, alkış tutup ıslık çalmaktan ibarettir. “Onların, Kâ’be’nin yanında salatı/ibadeti/duası ıslık çalıp el çırpmaktan ibarettir.” (Enfal, 35)

İslam dininin özellikle ibadet alanında başka din mensuplarını taklit anlamına gelebilecek uygulamaları nasıl şiddetle yasakladığını dikkate aldığımızda cenaze namazlarında alkış uygulamasının İslami açıdan uygunsuzluğu, sakıncası ve müminleri bunaltan tarafı daha iyi anlaşılabilecektir. Çünkü müminlerin cenaze ile ilgili yaptıkları dinî görevler (cenazenin yıkanması, kefenlenmesi, üzerine namaz kılınması, defnedilmesi) ibadet ve ibadet niteliği taşıyan vazifelerdir ve müminlerin bu görevleri yerine getirmeleri farzı kifayedir. Bu itibarla cenaze merasimine katılanların dinî görevlerini yerine getirdikten sonra sükûnet ve sessizlik içinde cenazeyi teşyi etmeleri gerekir. Bu, ölen kimseye gösterilecek saygının da bir gereğidir. Ölünün ardından onun iyiliklerini ve güzel işlerini anarak hüsn-ü şehadette bulunmak biz Müslümanların görevidir.

Peygamberimiz, sahabe-i kiramdan bazıları ile birlikte iken bir cenazenin taşındığına tanık oldular. Oradakiler o cenazeyi hayırla anarak iyi birisi olduğunu söylediler. Bunun üzerine Peygamber Efendimiz; “Vacip oldu, vacip oldu, vacip oldu” buyurdu. Bir cenazeye daha tanık olduklarında da, oradakiler o cenazeyi kötülediler. Bunun hakkında da Peygamber Efendimiz; “Vacip oldu, vacip oldu, vacip oldu” buyurdu. Hz. Ömer, ‘Anam babam sana feda olsun Ey Allah’ın elçisi! Bir cenaze geçirildi ve hayırla anıldı. Bunun üzerine; “Vacip oldu, vacip oldu, vacip oldu” dediniz. Bir cenaze daha geçirildi, o da kötülendi buna da: “Vacip oldu, vacip oldu, vacip oldu” buyurdunuz. Niçin?’ diye sordu. Allah Resulü; “Hayırla andığınız kimse için cennet vacip oldu. Kötülediğiniz kimse için de cehennem vacip oldu. (Çünkü) sizler yeryüzünde Allah’ın şahitlerisiniz.” (Buhari, Şehadet, 6) buyurdu.

Cenaze namazı, Allah’a ibadet, cenazeye dua, Hz. Peygambere salat ve selamdır. Orada yapılacak en anlamlı hareket, cenaze için dua etmek, istiğfarda bulunmak, yakınlarının acısını paylaşmak ve ölümü düşünmektir. Kur’an-ı Kerim’de sağ olan iyi müminlerin nitelikleri bağlamında ölmüş müminler için dua ediyor olmaları övgüyle anlatılır: “Onlardan sonra gelenler ise şöyle derler: ‘Ey Rabbimiz! Bizi ve bizden önce iman etmiş olan kardeşlerimizi bağışla. Kalplerimizde, iman edenlere karşı hiçbir kin tutturma! Ey Rabbimiz! Şüphesiz sen çok esirgeyicisin, çok merhametlisin.” (Haşr, 10)

Ölümün Ardından

Prof. Dr. Kemal Sayar

İnsan ölüme doğar. Doğduysa mutlaka ölecektir. Bu kesindir ve kaçınılmazdır. Kişinin ölümü kontrol etmesi imkânsız olduğu gibi ölümün yerini, zamanını ve şeklini kontrol etmesi veya bu konuda bir tasarrufta bulunması da mümkün değildir. Ötesinde de bütün bunları engelleyebilecek ve kişiye bu konuda yardım edebilecek kimse yoktur. İnsanın en önemli varlığı olan hayatına dair bu keskin belirsizlikler insanı çoğu zaman kaygılandırır. Çoğu insan günlük hayat içerisinde çeşitli şekillerde bu kaygısıyla baş ederler ve ölümün her geçen saniye daha da yaklaştığı gerçeğini göz ardı edebilirler. Ancak belli durumlar vardır ki insan ne yaparsa yapsın unutamayacağı, nereye giderse gitsin kaçamayacağı, ne tarafa bakarsa baksın yüzleşeceği, yüzleşmek zorunda olduğu bir ölüm gerçeği vardır. Hiç şüphesiz bu anların en önemlisi insanın yakınlarından birini kaybetmesidir.

Ölümle yüzleşme değerlendirilmesi hâlinde yıkıcı değil yapıcıdır. Hayatı besleyen bir yönü vardır. Özellikle yakından tanıdığı bir kişinin ölümü ile öleni, ölenin yaptıklarını ve yapamadıklarını, sevinçlerini ve üzüntülerini, kıvançlarını ve pişmanlıklarını yakından bilen insan hayatın her alanını değerlendirmek ister. Çünkü ölümü dikkate almış ve böylelikle varlığı da dikkate almıştır. Heidegger’in deyimiyle; “Ölüm yönelimli bir varlık olduğumuzun idraki, hayatlarımıza bir mana, bir duygu ve yönelim katar.” Dolayısıyla bir yakının kaybıyla insanın kazandığı ilk şey ölüme dair artmış bir farkındalıktır.

Ölüme dair farkındalık hiç şüphesiz kaygıyı da beraberinde getirecektir. Ölenin ardından yaşanan bu kaygı her ne kadar ölenin kaybına dönük üzüntü gibi gözükse de, kısmen böyle olmakla birlikte kişinin kısmen de kendi ölümüne yaklaşmakta olduğunu yakinen fark eden insanın kaygısıdır. Bu noktada yaşanan kaygı, felaketleştirilmediği ve yaşamın bir süreci olarak görüldüğü sürece normaldir ancak umutsuzluk hisleriyle dolarak nevrotik kaygı yaşaması psikopatolojiyi de beraberinde getirmektedir. Normal kaygının, hayatın en temel gerçekliğine ve tehdidine karşı verilen duygusal bir tepki olduğu düşünülünce şunu anlayabiliriz; varoluşsal endişeler ve ölüm korkusu, normal kaygının oluşmasına sebep olan bilişsel uyaranlardır. Yok olacağını bilmek, özellikle yok oluşu yakından gözlemlemek, sevdiklerinin ölümüyle birlikte yahut kendi yok olabilme ihtimalini hatırlatan travmatik bir olay yaşamak, bu normal kaygıyı tetikleyecektir. Gerçeği kabul etme cesaretini göstermek ve normal kaygıyı yaşamak kararını vermek, sonuçta kaçınılmaz bir olayın kabulü ve bilişsel olarak normalleştirilmesi de olacaktır. Oysaki varoluşsal kaygıdan kaçınmak için nevrotik kaygı geliştirmek, aslında ünlü bir düşünürün de dediği gibi, yokluktan kaçmak için varlığı inkâr etmekten başka bir şey değildir.

Bir yakının kaybıyla kişinin nevrotik kaygıya düşmeden normal kaygı yaşamasının ve böylelikle kaybı kendi varoluşu açısından göreceli bir kazanca çevirmesinin en önemli adımlarından biri cenaze törenleridir. Cenaze törenleri her kültür ve inanç sisteminde yer almıştır. Hiçbir kültür ve inanç sistemi öleni bir kenara bırakıp hayatına devam etmemiş, ölümü gündem yapıp öleni bu dünyadan uğurlamaya dönük ritüeller geliştirmiştir. Hiç şüphesiz bu ritüeller insanların hayatında bir şekilde yer alan birisine duyulan saygının yanında ölenin ardından kalanlara yönelik oldukça fayda veren bir süreçtir.

Cenaze törenleri öncelikle, ölenin yakınları için ölümü kabullenmeyi kolaylaştırır. Herhangi bir afetin, kazanın ya da diğer sebeplerin sonucu bedenine ulaşılamayan insanların ardından sembolik törenlerin yapılmasının bir sebebi de budur. Çünkü insan kabul etmek istemez, sevdiği, değer verdiği, önemsediği bir insanın hayatından geri dönüşü imkânsız bir şekilde gitmesini ve inkâr eder, yok sayar. Nitekim bedeni bulunamayan insanların yakınlarının uzun seneler boyunca ümitle yakınlarının yeniden geleceğine inanmaları veya kesin bilgi olarak yakınlarının öldüğünü öğrenseler bile bedeninden bir parça olsun bulmak istemeleri bu nedenledir. Cenaze töreni ile birlikte yasın ilk aşaması olan inkâr durumunda olan ölenin yakınları emin olurlar ki yakını oldukları insan ölmüştür ve geri dönüşü yoktur. Böylelikle yas sürecini inkârdan diğer basamaklara geçerek tamamlamaları ve devam eden bir yasa dönüştürmemeleri daha kolay olur. Sevdiğimiz kişiyi toprağa vermekle bizim rehabilitasyonumuz da başlar. Böylece onu toprağın serinliğine emanet eder ve kendi içimizde bir onarım ve kabullenme sürecini başlatmış oluruz.

Cenaze törenlerinin çok önemli bir diğer işlevi ölenin yakınlarının yaşadığı acıyı cenazeye gelen insanlarla paylaşabilmeleridir. Kaybından dolayı hüzün dolu olan insanın kendisiyle aynı acıyı taşıyan diğer insanları görmesi, kendisiyle aynı hissiyatı yaşayan insanların var olduğunu bilmesi acısını hafifletecek bir etki oluşturacaktır. Anadolu’nun bazı bölgelerinde varlığını sürdüren taziye evleri geleneği, ölüm acısına insanların ortaklaşa bir anlam ve cevap üretme gayretinin bir tezahürü olsa gerektir. Cenaze törenlerinin en önemli bölümlerinden olan taziyeler de, kişinin kaybından dolayı hissettiklerini hislerini anlayabilecek insanlarla paylaşıp, içinde olanı dışarı taşıyabilmesi, hissettiklerini dillendirebilmesi ve böylelikle kendini ifade edip yasını ve kaygısını kronikleştirmemesi açısından önemlidir.

Son olarak cenaze törenlerinin ölenin ardından kalanlar için belki de en önemli işlevi, kaybettikleri yakınları için o anda söz konusu törenin dışında yapabilecekleri hiçbir şey olmadığı için ölenin yakınlarının çaresizlik ve acı içinde kıvranmaları yerine, ölen yakınları için son görevlerini yapıyor olmanın verdiği rahatlığı yaşamalarıdır.

Hüznü Sabırla Birleştirmek

Prof. Dr. Soner Gündüzöz

Ölümün ardından akan gözyaşları ve sorumluluklarımız

İnsanoğlu, çoğu defa med cezire kapılmış bir görüntü veren hayatına, bir can şenliği arayışındadır. Çoğu zaman kurulan cümleler farklı olsa da soru hep aynı sorudur: İnsan, maddi kalıpların yoğurduğu ve ihtiras duygusuyla hemhal olmuş köhne bir yaşantıya mı razı olacaktır? Ya da -Dünya ile ukba arasında sıkışmış bu marazi hayata- deruni bir aşk, hikmetli bir dokunuş ile asude bir ritim vermesi mümkün müdür? Dahası, acaba insan, ruhunun derinliklerinde her daim hayalini kurduğu güzel beldeye ulaşmanın özlemi içindeki bir seyyah gibi, daha önce hiç görmediği, fakat hep bahsini duyduğu bu yeni topraklara doğru ne zaman seyrüsefere çıkacaktır? Bu yeni memleket ona sahiden mutluluk getirecek midir? Yoksa zamanı durdurmak mümkün olsa da yolculuk hiç mi başlamasa…

İnsan, kendisini sağanak yağmura tutulmuş da nereye ve nasıl gideceğini bilemeyen biri olarak mı görmelidir? Yahya Kemal’in Rindlerin Akşamı’nda dediği gibi “Geniş kanatları boşlukta simsiyah açılan / Ve arkasında güneş doğmayan büyük kapıdan / Geçince başlayacak bitmeyen sükûnlu gece” mi başlayacaktır? İnsan, üzerine çöken alacakaranlığın ardında hiç mi sabaha erişemeyecektir? Fecrikâzibin ardından güneş, gökyüzünün yüceliğine hiç mi varamayacak ve gölgeler hiç mi uzamayacaktır? Yoksa aynı şair, Rindlerin Ölümü şiirinde bu soruya cevap mı vermektedir? “Ölüm asude bahar ülkesidir bir rinde; Gönlü her yerde buhurdan gibi yıllarca tüter. Ve serin serviler altında kalan kabrinde her seher bir gül açar, her gece bir bülbül öter” diye…

Ölüm, perde perde hayatımızı saran, en beklenmedik anda karşımıza çıkan, bazen tenhada, bazen kalabalıkta bizi, sevdiklerimizi hayattan koparıp alandır… Ölüm bizi korku, açlık, fakirlik ve kıtlıkla kol kola verip sabrımızı deneyendir. Ölüm, “Sabredenleri müjdele. Onlar başlarına bir musibet gelince, ‘Biz şüphesiz (her şeyimizle) Allah’a aidiz ve şüphesiz O’na döneceğiz’, derler.” (Bakara, 155-156.) ilahî fehvasına konu olan büyük vuslattır… Ölüm, dünyadan firkat, anadan, yardan, evlattan ayrılıştır, fakat Allah’a vuslat ve kavuşmadır. Bir gün Rabbin rahmetiyle yeniden sevdiklerimizle onun huzurunda buluşmadır.

Yağmurdan sonraki toprak kokusunu bize armağan eden, rüzgârlarla saçlarımızı ve çayır çimen kokularıyla genzimizi okşayan alıştığımız hayatımızı, elimizden çekip alan ölüm, -hangimizin amelinin daha güzel olduğuna bir işaret olsun diye- hayatla birlikte varlık dünyamıza usulca sokulmuştur… Elbette ölüm, Allah’a olan ric’atin ve ebedî dönüşün yegâne yolu olduğu için güzeldir… Ölüm, onu Hz. Peygamber, “En büyük dost’a kavuşmanın vesilesi olarak gördüğü için güzeldir… Ve ölüm, şaire “Ölüm güzel şey, budur perde ardından haber… Hiç güzel olmasaydı ölür müydü Peygamber” dedirterek, gerçek hayata bir köprü olduğu için güzeldir.

Ölüm sevdiklerimizi bizden aldığı için acıdır. Gözyaşı, hüzün ve kalp yangınıdır, o. İlahî arka planını iyi tahlil ettiğimizde ise kâinatın yaratılmasında olduğu gibi, daha büyük bir gayenin ve programın bir parçası olarak ölüm, hayatımıza vurulan ilahî bir mühürdür. Fakat o, asla nihai son ve hitam olmayan bir hakikattir. Ölüm bu hâliyle hayat gibi muhterem ve saygındır. Maksudu Allah olan bir seyrüseferdir o… Kâinatın tekvininde ve elest bezminde kurulmuş olan zaman sarkacının, kulun hayatında ric’atini ve dönüşünü tamamlamasıdır ölüm… Ölüm, zamanın boyut; mekânın ufuk kazanmasıdır… Yavruya, anneye ve babaya, dosta, komşuya veya hiç tanımadığımız bir insana akan her bir gözyaşı, gerçekte kâinatın akışı içine kapılmış gitmekte, bizi bu akıştan nasibimizin olduğunu müjdeleyerek, bâkî ve hayat sahibi olan Allah’ın varlığına boyun eğmektedir.

Hayatı, Rabbinin nefhasıyla kutsiyet kazanarak her türlü hürmet ve saygınlığa mazhar olmuş olan insanın ölümü de o derece hürmete layıktır. Ölümün bir son olmamasının bir nüktesi olarak, ölen kişinin yıkanması, beyaz elbiselere sarılarak yeni hayatına uğurlanması ve kulun Rabbine en yakın olduğu namazla ona veda edilmesi boşuna değildir. Eşref-i mahlûkât sıfatıyla yaratılmışların gözbebeği olup bu sebeple ilahî emaneti omuzlamış olan insan, dünya hayatını terk ederken, diğer insanların onun Rabbine olan yolculuğunda merhamet, hürmet ve itidalle cenazesine katılmaları icap eder.

O halde bir gün aynı durumu kaçınılmaz bir şekilde yaşayacağımız gerçeğini göz ardı etmeden dualarla ölen insana veda etmemiz kulluk ve insanlık vazifemizdir. Ölen kişinin dini ne olursa olsun, Yaratanın, var etmek lütfunda bulunması sebebiyle hayatının ve ölümünün hürmete layık olduğunun idrakinde olan bizler için, Allah Resulü’nün bir Yahudi’nin cenazesinde gereken hürmeti göstermeyenlere “o da bir can değil mi?” (Müslim, Cenâiz, 78) ikazı bu husustaki en önemli ilkedir. Aslında her cenazeye olan saygı, ölen kişiye karşı bir saygı ifadesi olduğu kadar, Rabbin azameti karşısında duyulan korku ve hürmetin de bir ifadesidir. Ölene saygı, aynı zamanda geride kalanları birbirine bağlayan, acıların paylaşılarak azalmasını sağlayan ve insanları kalbî olarak birbirine kenetleyen bir davranıştır.

Her müminin ölümü, Rabbin melekût âleminin enginliğine imandan bir damlanın kristalleşerek karışması ve ilahî bir anafora kapılmışçasına müminin Rabbin cemaliyle billurlaşmış kalbinin rahmet tecelligâhı hâlini almasıdır. Dünya hayatı, nimeti bol olan Allah’ın, “İnkâr edene bile rızık verdiği bir hayattır (Bakara, 126), fakat inkâr edenler Allah’ın rızkıyla yetinmeyerek daha fazlasına ve dünyada ölümsüzlüğe talip olmuşlardır. Ama ne fayda! İnkâr edenler ahireti verip dünya hayatını satın alan kimselerdir (Bakara, 86). İnkâr edenlere dünya hayatı (Bakara, 212), kadınlar, oğullar, yük yük altın ve gümüş, salma atlar, davarlar ve ekinler gibi nefsin şiddetle arzuladığı şeyler süslü gösterilmiştir (Âl-i İmrân, 14). Oysaki; “Her canlı ölümü tadacaktır ve dünya hayatı, aldatıcı metadan başka bir şey değildir.” (Bkz. Al-i İmrân, 185)

Bu doğrultuda insan geçici dünya hayatıyla yetinmemeli, sonsuz ve sermedi olan hayata talip olmalıdır. “Şüphesiz bize kavuşacağını ummayan ve dünya hayatına razı olup onunla yetinerek tatmin olan kimseler ile ayetlerimizden gafil olanlar var ya! İşte onların kazanmakta oldukları günahlar yüzünden, varacakları yer ateştir.” (Yunus, 7, 8) ilahî fermanı çerçevesinde ölümü hakiki bir nimet ve kazanca dönüştüremeyenler gerçek bedbahtlardır. Fakat hayatlarını ilahî iradenin rızasına uygun geçirenler ise feyiz ve ışığını Kur’an’dan alan bir hayat ile kurtuluşa ermişlerdir.

Ölecek olan insana son yolculuğunda âdeta ellerinden sımsıkı tutsun diye ve Allah’ın varlığını ve vahdaniyetini hatırlatmak üzere Kur’an okumak önem arz etse de, gerçekte Kur’an’ın insana yar ve yardımcı olması demek, onun Kur’an’ı kendi hayatına ne kadar tatbik ettiğiyle ilgili bir durumdur. Zira Kur’an ölülere değil, hayat sahiplerine gönderilmiş bir kitaptır. Kalplere can veren bir ruhtur (Şûra, 52). Ölüm döşeğinde olan insanın kalbine tatlı bir meltem gibi akması için Yâsîn suresinin okunması (Ebû Davud, Cenaiz, 20) nebevî bir tavsiye olarak bize öğretilmiştir. Bu sebepledir ki Kur’an’ın ikliminde hayat sürmüş olan insana Kur’an elbet bir kapı aralar… Allah; “Ey iman edenler! Size hayat verecek şeye sizi çağırdığı zaman, Allah’ın ve Resulü’nün çağrısına uyun (Enfal, 24)” dememiş midir? Kur’an insana hayat veren şeydir. Şimdi ise dünyadaki hayatına Kur’an ile anlam katan, Kur’an ile hayatına ruh ve can veren insan, Kur’an’la uğurlanmaktadır.

İslam’a göre müminin mümin kardeşinin cenazesine katılması, hasta ziyareti, yoksulu doyurmak gibi davranışlar toplumsal dayanışmayı güçlendiren ve insana sevap kazandıran davranışlardandır. Allah Resulü, sahabesine “Bugün kim bir cenazeye katıldı?”, “Bugün kim bir yoksulu doyurdu?”, “Bugün kim bir hastayı ziyaret etti?” diye sormuş, “Kim bu salih amelleri yaparsa o mutlaka cennete girer.” (Müslim, Fedâilu’s-Sahâbe, 12) buyurmuştur. Bu tür sosyal hayatı güçlendiren davranışlar, ibadet ve diğer ahlaki davranışlarla birleşerek kişiyi cennete götürmektedir. Bu bilinçle ölenlerimizi ebediyete uğurlamalı, cenaze namazlarına katılmalıyız.

Hiç kuşkusuz bir ölümün ardından geride kalanların gözlerinden ayrılık gözyaşları akmaktadır. Bu en tabii bir şeydir. Kalp ağlar, fakat dudaklardan sabr-ı cemil niyazı dökülür. Yakup Peygamberin Yusuf’unun ardından sabredişi gibi, bir gün ötelerde kavuşma arzusu ile Allah’ın emrine ram olunur. Feryat yoktur, figan yoktur, sadece gözyaşı ve dualar vardır... “İnnâ lillâhi ve innâ ileyhi râciûn” “Biz Allah’a aidiz ve ancak Allah’a döneceğiz.” (Bakara, 156), ilahî sözü gönüllerin acısına merhem, kalplerin hasretine ilaç olur… Allah neyi murad ederse, istenmeye ve sevilmeye layık olan odur (Gazalî, İhya, I, 434).

Üsame b. Zeyd’in aktardığı trajik sahneyi gözlerimizin önünde canlandırabiliriz. Allah Resulü’nün kızı “yavrum can veriyor, çabuk yetiş” diyerek babasına haber göndermiştir. Üsame anlatımını şöyle sürdürmektedir: “O sırada Sa’d ile beraber Allah Resulü’nün yanındaydık. Galiba, Übey de yanımızdaydı. Hz. Peygamber, ‘Allah’ın aldığı da verdiği de kendisinindir. O’nun yanında her şeyin belli bir zamana kadar ömrü vardır’ diyerek kızını teselli etti… Hz. Peygamber torununu kucağına aldı. Çocuk can çekişiyordu. Allah Resulü’nün gözlerinden yaşlar boşandı…” Sa’d, Hz. Peygamberin ağlamasını Allah’ın kaderine karşı bir hareket olarak görmüş olacak ki; “Bu ne? Ya Rasulallah!” deyiverdi. Efendimiz, “Bu, bir rahmettir. Allah onu kullarının kalplerine koymuştur. Allah, ancak merhametli olan kullarına merhamet eder.” (Ebu Davud, Cenaiz, 23, 2) buyurdu. Allah Resulü diğer bir hadisinde; “Merhamet ancak kalbi katılaşmış haydutların kalbinden kaldırılır.” (Tirmizi, Birr ve Sıla, 16) demiştir.

Gözyaşları rahmettir, Allah’ın bir lütfudur. Kalp yanmayınca göz yaşarmaz ki… Yasaklanan ise ölümün ardından ağlamak değil, dövünerek, üst baş yıkarak feryat etmektir (Tirmizî, Cenâiz, 12). Allah Resulü’nün ölüm karşısındaki aynı tavrını benzer olaylarda da görebiliriz. Onun oğlu İbrahim’in ölümünde ağlaması, çok sevdiği amcası Hz. Hamza’nın ardından gözyaşı dökmesi böyledir. Fakat hiçbir olayda feryat yoktur. O, Allah’tan gelene boyun eğer (Müslim, Fezâil, 62-63). Allah Rasulü “Göz ağlar, kalp mahzun olur. Biz ancak Rabbimizin rızasına uygun olanı söyleriz.” (Buhâri, Cenaiz, 152,162) buyurmuştur. İslam, hayata küsmeyi, Allah’tan ümit kesmeyi yasaklar. Allah Resulü, ardından derin bir hüzne boyanmış şehit Cafer’in evinde “Bugünden sonra kardeşime ağlamak yok” diyerek matem evini, içinde bulunduğu hüzünden çıkarmak istemiştir. Cafer’in oğlu Abdullah “Bizi getirdiler, Allah Resulü’nün karşısında diziliverdik. Sanki civcivler gibiydik” diye anlatır, olayı (Nesaî, Zînet, 57). Hz. Peygamber, beklenmedik bir şey yapar. Hayatın aktığına bir alamet olsun, üzüntü ve kahırdan saçları darmadağın olmuş bu yetimlerin yüzleri açılsın diye berber çağırır. O an bir berberin çocukların saçını kesmesi en son düşünülecek bir şeydir sanki... Allah Resulü, çocukların saçlarını kestirip, yarın bayrammış gibi, onları matem ihramından çekip alır... Taziye müddeti, acının katmerleşmesine engel olmak için, üç gün ile sınırlandırılmıştır (Şevkâni, Neylü’l-Evtâr, 4/151). Ölenin ardında bıraktığı yetimlerin ümidini kırmamak, onlara manevi destek olmak, yaşama sevinci aşılamak, bununla da yetinmeyip onlardan ihtiyaç sahiplerine olabildiğince her türlü maddi desteği yapmak mümin olmanın şiarındandır.

Evladının ardından yanıp tutuşan bir ana yüreğine söz geçirmek kolay değildir elbet. Nadr’ın kızı Rubey böyle bir annedir. Oğlu Hârise Bedir savaşında, kimin attığı belli olmayan bir okla ölür. Allah Resulü’nün önünde dikilir Rubey. “Ey Allah Resulü! Sen oğlum Hârise’nin kalbimdeki yerini bilirsin. Eğer oğlum cennetteyse ben onun acısına sabredip ağlamam. Cennette değilse, ona nasıl ağlayacağımı görürsün, der. Allah Resulü, “Cennetin birçok tabakaları vardır. Senin oğlun elbette en yüksek olan Firdevs cennetindedir.” (Buhari, Rikak, 51) der. Bu sözler gönüllere tesellidir. Rubey’in şahsında evladını küçükken yitiren tüm annelere bir Peygamber müjdesidir.

Ölenin yakınlarına düşen birtakım sorumluluklar vardır. Ölenin borcu varsa onlar varisleri olarak alacaklılara bunu geciktirmeden ödemelidirler (Tirmizi, Cenâiz, 76). Bir kişi öldüğünde onun iyiliklerini anlatmak, onun ardından hayır duada bulunmak ve hakkında kötü söz söylememek gerekir. Mümin, kardeşinin iyiliğini ister. Kardeşinin Allah’ın rızasına ve cennet nimetlerine erişmesi için dua eder. Ölünün ardından ücret karşılığı Kur’an okumak ve okutmak, cenazenin defninden sonra yapılan devir ve ıskat gibi uygulamalar, mezarlıkları ibadethane hâline getirmek (Ebu Davud, Cenaiz, 78), ölülerden medet umarak kabir ve türbelerde mum yakmak ve çaput bağlamak bidattir.

“Üç şey ölünün peşine takılır. İkisi döner, biri kalır. Onun peşine takılanlardan biri ailesidir, biri parası, biri ameli. Ailesi de parası da (onu bırakıp) döner. Ameli ise onunla kalır.” (Müslim, Zühd, 5) “Ölünün ardından amel defteri kapanır. Bunun istisnası, sadaka-i cariye, faydalı ilim ve ağzı dualı hayırlı evlat.” (Müslim, Vasiyet, 14) Bir evlat, “Ey Allah’ın Resulü, anne ve babamın vefatlarından sonra da onlara iyilik yapma imkânı var mı?” diye sormuş, Allah Resulü; “Onlara dua etmek, vasiyetlerini ifa etmek ve anne babanın akrabalarıyla ilişkilerini sürdürmek.” (İbn Mace, Edeb, 2) diye cevap vermiştir.

Ölüm bir yok oluş değildir elbet… Ölümün sonsuz hayatın başlangıcı olduğunu bilmek, kalbe en güçlü tesellidir… Allah’a inananlar ve salih amel işleyenler için ölüm taptaze ve dipdiri bir hayatın başlangıcıdır… Kalbin hüznünü, İslam’ın onaylamayacağı mateme çevirmek yerine müminler, bu büyük acı karşısında zor da olsa sorumluluklarını yerine getirmeli, oğlu İbrahim’in ölümünde Allah Resulü’nün söylediği gibi “Göz ağlar, kalp mahzun olur; fakat biz sadece Rabbimizin razı olacağı şeyi söyleriz…” diyebilmelidir.

Kaybın Ardından

Prof. Dr. Erol Göka

“Acı kaybımız”

“Nereden çıktı bu cenaze? Ölen kim?

Bu kaçıncı bahçe gördüm tarumar?

Neylersin ölüm herkesin başında.

Uyudun uyanmadın olacak.

Kim bilir nerde, nasıl, kaç yaşında?

Bir namazlık saltanatın olacak,

Taht misali o musalla taşında”

Cahit Sıtkı Tarancı, bu dizeleri “Otuz Beş Yaş” şiirinde yazmış. Şair, cenazeleri, ardında bıraktıklarının nasıl perişan olduklarını görmüş ama çok durmamış onların üzerinde. Kaderine rıza gösterip yas tutan insanların kederlerini ve bu arada kendisinin ölüm endişesini yatıştırabilmek için olsa gerek, ölümün evrenselliğini vurgulama yolunu seçmiş. Hepimiz de öyle yapmıyor muyuz? Yakınını kaybetmiş bir insan karşısında, onu, tuttuğu yasın niteliğini anlamadan, sürecin nasıl ilerleyeceğini bilmeden hemen yatıştırma yoluna gitmiyor muyuz? Tanıdığımız birisinin bir yakınını kaybetmesinin ardından hislerimizi yalnızca bir biçimde baş sağlığı dilemekle ifade etmeye çalışmıyor muyuz? Bugün yas süreci hakkında daha çok bilgi sahibiyiz ve ölümün ardından geride kalan insanların pek de ihmal edilebilecek bir ruhsal durum içinde olmadıklarını, daha çok özeni hak ettiklerini biliyoruz.

Başına büyük bir kayıp olgusu gelen hele hele bir yakınını kaybetmiş bir insanla, değişik vesilelerle yüz yüze geldiğinizde yaşadıklarınızı kelimeye dökmek çok zordur. Onları anlamaya, dertlerini, acılarını paylaşmaya çalışmanın yanı sıra kendi iç dünyanıza da gömülebilir, önceki matemlerinizi hatırlayabilir, bir yakınınızla veya kendi ölümünüzle ilgili endişeye kapılabilirsiniz. Kayıp yaşayan insanı rahatlatmak ya da acılarını hafifletmek istersiniz, fakat ne diyeceğinizi ne yapacağınızı bilemezsiniz, endişelenmeye başlarsınız. Aklınıza hata yapabileceğiniz konusunda sizi tedirgin eden birçok soru takılabilir: “Ya yanlış bir şey söylersem!” “Duygularımı belli etmeli miyim?” “Ben bu kadar kötü hissederken, matem yaşayan birisini nasıl rahatlatabilirim!” Bu tür sorular, hepimizi sıkıştıran niteliktedir ama yas tutan insanlarla ilgilenen herkesin cevaplaması gereken sorulardır. Bu ve benzeri sorulara cevabınız yoksa yas tutan insanlarla karşılaştığınızda eliniz ayağınız birbirine dolanacaktır.

Yas süreci

Yas, öyle kısaca birkaç gün içinde, kültürün öngördüğü cenaze ve defin törenlerinin ardından tamamlanan ve bir daha açılmayan bir olgu değil, yaşanması zaman alan bir süreçtir. Bu süreç boyunca yasın psikolojik tepkileri ve psikolojimizin hasarını onarma çabaları gündeme gelecektir. Nasıl bir yaranın iyileşmesi için zamana ihtiyaç varsa kaybın ardından psikolojimizdeki tamirat ve hatta hayata karşı daha da güçlenerek çıkabilmek için de zamana ihtiyaç olacaktır.

Yas korkulacak, kaçılacak bir durum değil, hepimizin başına gelebilecek, insan olmanın kaçınılmaz sonucu olan kaybın ardından gelen doğal bir süreçtir. Kayıplardan sonra bu bilinçle hareket etmeli, ölümü konuşma konusundaki tabuları kaldırarak yas tutanlara yardımcı olmalıyız. Yas yaşantısının normal yolunda seyretmesi, her hangi bir evrede takılıp kalarak duygusal apseleşmenin önüne geçilmesi için yas tutan kişiyi, akrabaları ve arkadaşları ile bu yaşadıklarını ve eşlik eden duygularını açıkça konuşması için yüreklendirmeliyiz.

Yas sürecindeki insanlara yardım ve yaklaşım

Benzerlik gösteren yanları olsa da herkesin matemi kendinedir, kendine göredir. Yas tutma sürecinin seyri, parmak izimiz kadar kendimize özgü; herkesin kendine göre bir yas tutma şekli var. Pek çok insan kederlenme sürecinde, mevtanın yakınının ağlamamasını kabul edilebilir bir davranış olarak görmüyor ve sırf bu nedenle, böyle davrananların yeterince acı çekmediklerine her nasılsa kanaat getiriyorlar. Bu çok feci bir önyargıdır. Diğer insanların kendilerini ağlarken görmesine izin vermeyen insanlar, pekâla herkes kadar hatta herkesten daha çok acı çekiyor olabilirler. Elbette gözyaşı kederin çok önemli bir sembolüdür ama işlevsel bir yas süreci için gözyaşları ille de şart olarak konulamaz.

Yas sürecinde en çok karşılaşılan ve üzerinde durulması gereken durum, birçok insanın yas sırasında kendi içlerine, yalnızlıklarına gömülmeleridir. Bu insanlar, sıklıkla emin olmama, yetersizlik, dünyayı tehlikeli bir yer olarak görme ve kontrol kaybı yaşama gibi duygular hissederler. Her ne kadar içe bakış ve ruhsal bir muhasebe yapmak, yas sürecinin normal görünümleri olsa da bu insanlara aynı zamanda diğerlerinin desteğinden de yararlanmalarının iyi olacağı gösterilmelidir. Geride kalanlar, neye ihtiyaçları olduğunu ve onların nasıl yardımcı olacağını aile üyeleri ve arkadaşları ile paylaşmaya cesaretlendirilmelidir. Acının paylaşılması ve verilen duygusal destek, kaybın ardından hissedilen acıyı hafifletebilir. O yüzden sevinçler paylaşıldıkça artar, acılar paylaşıldıkça azalır denir.

Yas tutan insanın çevresinde bulunanlar, enteresan bir ruh haliyle, yası bir an önce bitirmesi gerektiği, güçlü bir insan olduğu, iradesini kullanması gibi gerekçelerle büyük değişim ve karar önerileri getirebiliyorlar. Oysa yapılması gereken, hayatıyla ilgili büyük kararların yas döneminde alınmaması, ertelenmesi önerilerinde bulunmaktır. Çok yüklü olan duygusal durum, sağlıklı hüküm verme sürecini bulandırabilir. Bu koşullar altında olumsuz ve uzun dönem etkileri olan kararlar alınabilir. Bunlardan kaçınılmalıdır. “Çok acı çekiyorsun, acını paylaşıyoruz, seninleyiz. Bu zor günler geçecektir. Bu süre boyunca senin için ne istiyorsan yapmaya hazırız. Ama lütfen şimdi hayati kararlar verme. Acın yatıştığında, kederin kararların üzerinde etkide bulunmadığında istediğin gibi plan yaparsın.” gibi ifadeler kullanılmalıdır.

Yas tutan kişinin mizah duygusuna bir geri dönüş yapabilmesi, espri üretip, neşeli durumlara gülebilmesi yas sürecinde önemli bir yol alındığını gösterir. Mizah duygusu geri gelen insan, büyük ihtimalle artık ikinci bir kişiye ihtiyaç duymadan karar verilebilecek durumdadır.

Doğal, olağan, işlevsel bir yasta tüm bunlar olur ama bir yandan süreç tamamlanmaya doğru ilerlerken bir yandan da yas sürecinin ileri ve işlevsel seyreden bir aşamasında dahi kayıp şimdi olmuş gibi ani acıların, ıstırapların hissedildiği zamanlar olabilecektir. Ama böyle durumlarda eskisinden farklı olarak acı daha kısa sürecektir. Tatillerde, özel durumlarda, kaybın yıl dönümüne yakın dönemlerde acı çeken insanın içini yeniden bir hüzün kapladığında ne yas tutan insan ne de çevresindekiler paniğe kapılmalıdır. Zamanla kaybın verdiği üzüntü yok olacak, iç iyileşme meydana gelecektir.

İyileşme ilerledikçe üzüntü azalacak ancak tamamen yok olmayacaktır. Bizi kedere boğan bir üzüntü sürecine sokacak kadar sevdiğimiz ve yakın hissettiğimiz kişinin ardından açılan yara da kapanacak ama izi hiçbir zaman kaybolmayacaktır. Üstelik sağlıklı işleyen bir matem sürecinin sonunda o bizim içimize iyice yerleşmiş, olumlu özellikleri bizim olmuştur. Ona olan bağlılığımız ve minnetimiz ömrümüz boyunca bitmeyecektir.

Kim ki yakınını kaybeden bir insana yardım etmek istiyorsa ilke edinmesi gereken en önemli şey, iyi bir yas sürecinin amaçlarını hep hatırda tutmak olmalıdır. Yas sürecinin amacı, asla kaybı unutmak değildir; ölen hep hatırlanacaktır. Amaç, kişinin, kendi hayat öyküsünde kaybı müstesna yerine koyarak, tekrar hayata sarılabileceği gücü kendinde bulabilmesi, hayatta neyin yaşanabilir olduğu konusunda biraz daha bilgeleşerek yoluna devam edebilmesidir.

Olmak İçin Ölmeden
Önce Ölmek

Prof. Dr. H. Kâmil Yılmaz

Ölümü düşünmek anlamına gelen “tefekkür-i mevt” her nefesi son nefes bilmektir. “Hesaba çekilmeden evvel nefsinizi hesaba çekiniz.” (Tirmizî, Kıyâme, 25) anlayışı ışığında insanın amellerini tartması, “Ölmeden evvel ölünüz.” (Bkz. Keşfü’l-hafâ, II, 384, hadis no: 2669) telakkisiyle ölümü hatırlayarak nasıl hesap vereceğini düşünmesidir. Bu sayede kalplerdeki dünya sevgisi ile kafalardaki masiva ilgisinin azaltılması, bedenin ruha verdiği bulanıklığın atılmasıdır. İnsanı her an dünyaya esir etmeye çalışan şeytanın; “Ne yiyeceksin? Ne giyeceksin? Nerede barınacaksın?” şeklindeki şaşırtıcı sorularına kişinin; “Ölüm yiyeceğim, kefen giyeceğim, kabri mesken tutup orada barınacağım.” şeklinde radikal cevaplar verebilmesidir. Çünkü bu düşünceyle insan, olmayı hedeflemektedir.

“Rabıta-i mevt” diye anılan ölümü düşünmenin, olma mücadelesinde çok büyük önemi vardır. Nitekim Hz. Peygamber (s.a.s.); “Dünyevi zevkleri kıran ve tul-i emeli unutturan ölümü çokça hatırlayınız.” (Tirmizî, Zühd, 4; Nesaî, Cenâiz, 3; İbn Mâce, Zühd, 31) buyurmaktadır. Allah Resulü bir defasında “kendisine zeki müminin kim olduğu” sorulduğunda şu karşılığı vermişti: “Ölümü çokça hatırlayan ve ölümden sonrasına iyi hazırlanandır.” (İbn Mâce, Zühd, 31) İnsana en yakın olan şey ölümdür. Çünkü herkes ölecek yaştadır.

Ölüm, hayatın en soğuk gerçeğidir. Ölmeden önce ölmek ise âşıklara has bir durumdur. Aşk gönlün sıfatıdır. Gönül et ve kemikten, toprak ve sudan değildir. Gönül ilahî menşelidir. Dolayısıyla o, ölmez ve toprakta çürümez. Ölen tendir. Toprakta çürüyecek olan yine ondan yaratılan bedendir. Ruhun ve gönül tarafımızın canlı kalması için aşk ateşi ile pişip olgunlaşması lâzımdır. Yunus’un dediği gibi, yüreğinde aşk olan ölmez:

Yûnus öldü deyû salâ verirler

Ölen hayvan imiş, âşıklar ölmez.

Ölümü düşünmek, kişisel gelişimcilerin de kişilik eğitimi için öngördüğü önemli özelliklerden birisidir. “Ölmeden evvel ölmek” insanın dünya hayatının ahiret için bir basamak olduğuna inanması ve ölümü bir terbiye aracı olarak görmesidir.

Ölmeden evvel ölmenin hedefi varlık iddiasından arınmak, hiçlik duygusuna ermektir. Hiçlik duygusu, manevi olgunlaşmanın ve şahsiyet eğitiminin temel unsurlarındandır. Hiçlik, insanın mahviyet ve tevazua ulaşmasıdır. Bir insan “ben” duygusunu çok öne çıkarırsa çevresine rahatsızlık verir. Bunu aşmanın yollarından biri ölüm duygusuyla hiçliği kuşanmaktır. Hz. Mevlana Mesnevî’sinde temsili bir hikâyeyle insanoğlunun hiçlik sırrına ermedikçe ilahî kerem ve inayete ulaşamayacağını şöyle anlatır:

Rivayete göre Buhara’da bir emir yaşarmış. Herkese dağıttığı sadakadan ihtiyaç sahibi de olsa isteyene bir şey vermezmiş. Kendini akıllı sanan bir yoksul, sultanın bu özelliğini bildiği halde hırs ve aceleyle sultandan bir şeyler istemiş. Sultan yüzünü çevirip geçip gitmiş. Kendini akıllı sanan yoksul istediğini alabilmek için her gün yeni bir hileye başvurmuş. Bazen çarşaf giymiş kadın olmuş, bazen eline asa almış kör olmuş, bazen de ayağını bağlayıp topal olmuş. Fakat sultan her defasında o kendini akıllı sanan yoksulu tanımış ve hiçbir şey vermemiş. Son olarak bu yoksul kendisini kefene sardırıp kilim ile yolun üstüne bıraktırmış ki bu sayede yoldan geçecek olan sultan onun cenazesini kaldırmak üzere bir bağışta bulunsun. Nitekim planladığı gibi de olmuş. Sultanın yolu onun kefenlenip kilime sarıldığı yerden geçmiş. Sultan, adamlarına ortada kalan bu cenazenin kaldırılması için kilimin üstüne bir kaç altın bıraktırmış. Kefen ve kilimin üzerine altın bırakıldığını hisseden yoksul, hemen kefen ve kilimin arasından başını aralayıp maksadına ulaşmanın gurur ve sevinciyle; “Gördün mü sonunda senden para almaya muvaffak oldum” demiş. Ama sultanın cevabı çok calib-i dikkat: “Doğru aldın. Ama ancak öldükten sonra. Ölmeden bir şey alamadın.” (Bkz. Mesnevî, VI, b. 3797-3837)

Mevlana, bu hikâyeyle ölmeden evvel ölmeyenin, hiçlik libasına bürünmeyenin hem bu âlemde, hem öbür âlemde yüksek bir mazhariyete eremeyeceğini ifade etmekte ve dünya hayatında insanın ölüm terbiyesiyle candan, maldan ve evlattan geçerek; yani hiçlik ile gerçek vuslata ereceğini ifade etmektedir. İnsanın bu zorunlu ve zorlu yolculuğunu Yunus ne güzel ifade eder:

Yalancı dünyaya konup göçenler,

Ne söylerler ne bir haber verirler.

Üzerinde türlü otlar bitenler,

Ne söylerler ne bir haber verirler.

Kiminin başında biter ağaçlar,

Kiminin başında sararır otlar,

Kimi masum kimi güzel yiğitler,

Ne söylerler ne bir haber verirler.

Yûnus der ki: Gör takdîrin işleri,

Dökülmüştür kirpikleri, kaşları,

Başları ucunda hece taşları,

Ne söylerler ne bir haber verirler.

Ölüm, olması muhakkak olan bir akıbet. Önemli olan, tefekkür-i mevtle ölümü hayatımıza ibret vesilesi kılmaktır. Hüdayî Hazretleri der ki:

Yalancı dünyaya aldanma yâhû

Bu dernek dağılır, dîvân eğlenmez

İki kapılı bir vîrânedir bu

Bunda konan göçer mihmân eğlenmez

Varlığını nisâr eyle Mevlâ yoluna

Bunda ne eylersen anda buluna

Bir gün sefer düşer, berzah iline

Otağı kalkıcak sultân eğlenmez

“Haydi sefer!” denilip otağı kalkınca, sultan bile durmaz, yola çıkar. Sultan da olsan, mihman da, bu dünyada ölüm gelecek. Sen ölümü hayatın için bir tefekkür, bir imtihan ve terfi-i derecat vesilesi olarak görmeye çalış!

Ebediyet Yolcusunun Şahitleri:
Mezar Taşları

Dr. Ülfet Görgülü

Taşlar konuşur mu?

Taşların lisan-ı hâl ile bize anlattığı pek çok şey olduğunu, dağı taşı var eden Yüce Mevla bizzat dile getirmekte, hakikate kulak tıkayarak iltifat etmeyen taştan daha katılaşmış olan kalpleri beyan sadedinde şöyle buyurmaktadır: “…Taş vardır ki içinden ırmaklar fışkırır. Taş vardır ki yarılır da içinden sular çıkar. Taş da vardır ki, Allah korkusuyla (yerinden kopup) düşer.” (Bakara, 74)

Hal diliyle konuşan taşlara ecdadımız kâli de emanet etmiş, mezar taşları üzerinden nice hikmet ve manaları bizlere ulaştırmıştır. Asırlardır yüklendiği mesajı sessiz sedasız duyurmaya devam etmekte olan bu hikmetli kitabeler bir yandan ebediyet yolculuğunun şahideleri olurken, diğer yandan da maziden atiye âdeta bir köprü vazifesi görmektedir. Kültürün, medeniyetin, tarihin sessizce şahitliğini yapmaktadır onlar.

Geliniz ecdadın mezar taşları üzerinden inşa ettiği ölüm ve ahiret anlayışına bir göz atalım ve kitabelerin fısıldadığı hakikatlere kulak verelim:

Ölüm, bir kelebeğin kozasını terk edişi misali terk ediştir ten kafesini. Lakin ölümün bilinemeyeceği, illa yaşanabileceği gerçeği ne güzel nakşedilmiştir taşa:

Bakmayın çeşm-i basiretle mezarım taşına

Halimden kimse bilmez gelmeyince başına

Bir hicrettir ölüm. Dar-ı fenadan diyar-ı bekaya gerçekleşen bir sefer. Fani olan beden elbisesi aslına iade edilir, toprak ananın bağrına verilir. Ancak kabrin bir toprak parçası olmasının ötesinde bir cennet bahçesine dönüşmesi murat edilir de şöyle denilir:

Fenadan bekaya eyledi rıhlet

İde kabrini Hak ravza-i cennet

Doğar doğmaz nişanlandık ölümle. Uğramadığı vaki mi ölümün, bir beldeye, bir eve, bir cana? Mümin ölümle davalı değildir, sulhu vardır. Doğuma olduğu gibi ölüme de “eyvallah” deyip, teslimiyeti vardır. Fani dünya onu tatmin etmez. Buraya konduğu gibi göçeceğini bilir de, melek-i mevte itiraz edemez:

Bu cihan bağına geldim bir mürüvvet görmedim

Derdime derman aradım bir ilacın bulmadım

Lütfun ile mekânım kıl Ya Hüda bağ-ı cinân

Razıyım her emrine Ya Rab eyledim teslim-i can

Dünya ahiretin tarlasıdır ya, mümin tarlayı imar ederken, hasat gününü yâdından çıkarmaz. “Sanma ey Hâce ki senden zer u sîm isterler / Yevme lâ yenfeu’da kalbi selîm isterler.” (Bağdatlı Ruhi) dediği gibi şairin, iman-ı kâmil, kalb-i selim ve amel-i salih ile hazırlanır o güne mümin. Lakin bilir ki en muhtaç olduğu şey dergâh-ı ilahîde, rahmettir, mağfirettir. Ümidini kesmez, Hak Teala’nın kapısında şefkat dilenir:

Dilerim bakmaya yüzümün karasına

Merhem-i şefkat ola masiyetim yarasına

Kereminden her ne kadar mücrim isem

kesmem ümid

Giremez kimse efendiyle kulun arasına

Ölümü unutmak, ahiretsiz bir dünya yaşamak, yaşamak değildir aslında. Fani dünya öğütür değirmeninde un gibi, çarkına kapılanları. Cazibesine aldanmamalı. Hangi makam, hangi mevki sahibine kaldı ki? Verilen hangi rütbe geri alınmadı? Ne Karunlara yâr oldu servetleri ne Firavunlara saltanatları. Önden gidenler geriden gelenlere seslenip de derler ki:

Sakın aldanma çarh-ı bî bekaya

Ne dildâra kalır o ne dilrubâya

Bütün farklılıklar sona erer o âlemde. Genci, yaşlısı, erkeği, kadını, fakiri, zengini, bileni, bilmeyeni hepsi aynı elbiseyi giyer, aynı tahta kurulur, aynı kabre girer. Ne ihtişamlı cenaze törenleri değiştirebilir bu gerçeği, ne gösterişli mezarlar. Şair ne güzel söyler:

İstemem nakl-i cenazemde çeleng u ahenk

Debdebeyle girilen saha değildir makber

Orası medhalidir bârigâh-ı Mevla’nın

Kapısından içeri acz ile girmek gerek. (Tahiru’l-Mevlevî)

Ölümü unutmamak ve ahireti hatırlamak için Yüce Nebi kabir ziyaretini tavsiye etmiştir (Müslim, Cenâiz, 106). Evvel giden dostları ziyareti ihmal etmemeli, onlara dua hediyesiyle gitmelidir:

Ziyaretten murad olan duadır

Bugün bana ise yarın sanadır

Bizden istedikleri çok fazla bir şey değildir aslında, ya bir İhlas ya Fatiha:

Beni kıl mağfiret ey Rabbi Yezdan

Bi-hakkı arş-ı âzâm, nur-i Kur’an

Gelip kabrimi ziyaret eden ihvan

İdeler ruhuma bir Fatiha ihsan.

Mezarlar arasında dolaşırken birer birer, ne ibretler alınır mezar taşlarından, gözümüzü yaşartır nice hikâyeler. Yunus’un değil sadece hepimizin özünü göynütür, içini yakar, biçilmiş gök ekinler. O vakit yaralı gönüllere tercüman olur kitabeler:

Uçtu cennet bağına nevcivânım

Anasını hasrete koydu gül fidanım

Leyl u nehar oldu fikr u hayalim

Vire Hallâk bize sabır ile sevabın.

Hasılı ömrüm ciğerim pâresi

Gitti elden kaldı yürek yaresi

Kıl şefaat nevcivânım kuluna

Valideynin gayrı yoktur çaresi.

Elhasıl ne genç dinler ne yaşlı dinler ecel. Daveti alana durmak olur mu, derhal gider. Takdir-i Hüda’ya teslim olmak, ölümü kolay kılar, acıyı tahfif eyler:

Böyle buldum bu cihanı sanki bir zıll-i hayal

Ol sebepten kimse bilmez benim halimden sual

Ben dedim “el hükmü lillah” razıyım her haline

Çün ezelden böyle takdir eylemiştir Zülcelal.

Gönül ehli bir zata muhibbanı dostlardan birinin vefatını haber ederler. Hazret, pürtelaş gelenleri ve getirdikleri haberi dinledikten sonra sükûnetle şöyle der: “Hakikatte ne gelen var ne giden!” Evvel, ahir, zahir, batın illa Hu.

Aslında tek bir hakikattir cümle ölülerin ve bütün kitabelerin cihana ilan eylediği: HÜVE’L-BÂKÎ.