DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARI: 1596/1

Halk Kitapları: 358/1

Yayın Yönetmeni

Dr. Fatih KURT

Yayın Koordinatörü

Dr. Faruk GÖRGÜLÜ

Baskı Takip

İsmail DERİN

Grafik Tasarım

Uğur ALTUNTOP

Baskı İleri Basım Matbaacılık A.Ş. B.Evler Mah. F.Çakmak 2 Cad. Güzelşehir Sit. 22 Villa No: 1 ANP/22 B.Çekmece/İSTANBUL 0212 454 20 00

1. Baskı, Ankara – 2019

Eser İnceleme Komisyon Kararı: 10.04.2019/12

ISBN: 978-605-9962-93-3

2019-34-Y-0003-1596/1

Sertifika No: 12930

© T.C. Diyanet İşleri Başkanlığı

İletişim

Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü

Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı

Üniversiteler Mah. Dumlupınar Bulvarı

No:147/A 06800 Çankaya/ANKARA

Tel: 0 312 295 72 93 - 94

Faks: 0 312 284 72 88

e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

www.diyanet.gov.tr

RAMAZAN GÜNLÜKLERİ-II

Prof. Dr. Ali ERBAŞ

Ön Söz

İslam medeniyetinin ilham kaynağı Kur’an’ın ilk ayetleri, okumak, kalemle yazmak, öğrenmek ve öğretmek kavramlarını ihtiva eder. İnsanları karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için gönderilmiş olan Kitab’ın böyle bir emir ve telkin ile inmeye başlamış olması oldukça mânidardır: Buna göre bu ümmetin mensuplarının, bu medeniyetin çocuklarının elinden kitap ve kalem düşmemelidir. Zira elinden kitap ve kalemin düşmediği asırlarda, bu millet ilim, irfan, bilgi ve hikmetle hep yücelmiş; kitapsız ve kalemsiz kaldığı zamanlarda ise hep gerilemiştir. “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?”[1] ayetiyle yüce Rabbimiz bu hakikate işaret etmektedir. Bilenler ve bildiği ile amel edenler, dünyaya ışık, hayra motor ve şerre fren olmuşlardır.

Okumak, yazmak, öğrenmek ve öğretmek esasında irşadın, uyarmanın, davetin, tebliğin, iyiliği dünyanın her noktasına ve tüm insanların gönüllerine ulaştırmanın bir vasıtasıdır. Vahyin ikinci gelişinde dikkat çektiği hususa baktığımızda bunu zaten net olarak görmekteyiz: “Ey örtüye bürünen! Kalk, uyar!” Peygamber Efendimiz (s.a.s), Nur Dağı’ndan evine indiğinde “Ört beni ey Hatice!” demişti. Hz. Hatice de Allah’ın sevgilisi Muhammed Mustafa’yı yatırmış ve üzerini örtmüştü ya, işte tam o sırada Cibril geldi ve ikinci kez bu ayeti getirdi. Allah Resûlü o andan itibaren hep koştu, hep tebliğ ve davet etti, hep emr-i bi’l-ma’ruf nehy-i ani’l-münker yaparak uyardı. 23 sene boyunca buna devam etti ve vazifesini tamamlayıp Rabbine kavuştu. Sonra bu vazifeyi bize emanet etti. Şimdi biz emaneti yerine getirmek için okuyoruz, yazıyoruz, öğreniyoruz ve öğretiyoruz. Çünkü Resûl’ün varisleriyiz.

Elinizdeki bu mütevazı kitap bu amaçla 2015 yılı Ramazan ayı boyunca Yeni Şafak Gazetesi’nde kaleme aldığımız günlük makalelerden oluşmaktadır. Yazıların tamamı güncelliğini muhafaza eden ve her okunduğunda istifade edilebilecek özelliğe sahiptir. Faydalı olması temennisiyle gayret bizden, tevfik Allah’tandır.

Prof. Dr. Ali ERBAŞ
NİSAN 2019,
ANKARA

[1] Zümer Sûresi, 9

Ramazan ve Mahiyeti

Kamerî takvim uygulaması ile her yıl on gün erken gelen Ramazan ayı münasebetiyle “hoşgeldin yâ şehr-i Ramazan” vb. sözlerle ışıl ışıl parıldayan mahyalar minarelerdeki yerlerini bu yıl da aldı. Osmanlı döneminde muhtemelen 16. yüzyılın ikinci yarısında Sultan I. Ahmet döneminde kullanılmaya başlayan bu mahyalar Ramazan ayının aydınlığını ruhlarımıza aksettirmekte ve on bir aydır beklediğimiz misafirimizin artık teşrif ettiğini haber vermektedirler.

Etimolojik olarak Ramazan kelimesinin tahlilini yapacak olursak; birkaç yoruma yer vermemiz gerekecektir: “Sonbahar yaklaşırken yağıp yeryüzünü tozdan temizleyen yağmur” manasına “ramdâ” kelimesinden geldiği, dolayısıyla bu yağmurun yeryüzünü temizlediği gibi Ramazan ayının da mü’minleri günahlardan temizlediği belirtilmektedir. Ayrıca “güneşin şiddetli hararetinden taşların yanıp kızması” anlamına gelen “ramad” kelimesinden geldiği, dolayısıyla kızgın yerde yürüyen kimsenin ayaklarının yanıp meşakkat çektiği gibi oruçlunun da açlık ve susuzluğa katlanarak zorluk çektiği, ateşin, sıcağın kendisine temas ettiği şeyleri yaktığı gibi oruçla geçirilmiş Ramazan’ın da günahları yakıp yok ettiği, bu yüzden bu aya “Ramazan” isminin verildiği ifade edilmektedir.

Bunların dışında başka açıklamalar da vardır. Ancak kelimenin kökü nereye dayanırsa dayansın Ramazan ayına kudsiyyetini veren esas faktör onda Kur’an’ın inmiş ve bu ayın başından sonuna kadar oruçla geçirilmesinin müslümanlar için farz olmuş olmasıdır. “Ramazan ayı, insanlara yol gösterici, doğruyu ve doğruyu eğriden ayırmanın açık delilleri olarak Kur’an’ın indirildiği aydır. Öyle ise sizden Ramazan ayına ulaşanlar oruç tutsun. Kim o anda hasta veya yolcu olursa (tutamadığı günler sayısınca) başka günlerde kaza etsin. Allah, sizin için kolaylık diler, zorluk istemez. Bütün bunlar sayıyı tamamlamanız ve size doğru yolu göstermesine karşılık Allah’ı tazim etmeniz, şükretmeniz içindir.”[2] ayeti bunu açıkça ortaya koymaktadır. Ayrıca Peygamberimizin şu hadisleri de bu hususu oldukça güçlü bir üslup ile te’yid etmektedir: “Ramazan ayı girdiği zaman cennetin kapıları açılır, cehennemin kapıları kapanır ve şeytanlar da zincire vurulur.”[3]; “Her kim imanı sebebiyle ve sevap umarak Ramazan’da oruç tutarsa; geçmiş günahları bağışlanır.”[4];“Ramazan girip çıktığı halde günahları affedilmemiş olan insanın burnu sürtülsün; anne ve babasına veya bunlardan birisine yetişip de onlar sayesinde cennete giremeyen kimsenin de burnu sürtülsün; ben yanında zikredildiğimde bana salât okumayan kimsenin de burnu sürtülsün.”[5]; “Kadir Gecesini kim sevabına inanıp onu kazanmak ümidiyle ihya ederse, geçmiş günahları affedilir.”[6] hadis-i şerifleri, bu ayın üstün faziletini ortaya koymaktadır.

Ayet ve hadislerin dışında bu ayın faziletini ve halk arasında “on bir ayın sultanı” olarak anılmasını te’yid eden başka faktörler de vardır. Zira o, Kur’an’da ismi açıkça geçen tek aydır. Kur’an-ı Kerim, bu ay içerisinde indirilmiştir ve “bin aydan daha hayırlı” olduğu belirtilen Kadir Gecesi bu ay içerisinde yer almaktadır. İslam’ın beş temel farzından biri olan oruç ibadeti bu aya aittir. İftar ve sahurun heyecanını yaşamak, teravih namazı kılmak, fıtır sadakası vermek bu aya mahsus bir ibadettir. Ramazan’ın son on gününde itikâfa girmek, Peygamberimizin vefatına kadar uyguladığı sünnetlerindendir. Ramazan ayında mukabele okumak, medeniyetimizin en önemli değerlerinden kabul edilmektedir. Resûlullah, Ramazan ayı çıkıncaya kadar Kur’an’ı Cebrail aleyhisselam’a okuyarak arz eder ve âdeta sağlamasını yapardı. Kur’an ayında gerek mukabelelere iştirak ederek, gerekse ferdî olarak Kur’an’ı tilavet ederek anlamaya çalışmak, mü’minlerin en fazla meşgul olması gereken nafile ibadetlerden birisidir. İleriki yazılarımızda bu hususları daha detaylı olarak ele alıp anlatmaya çalışacağız inşallah.

[2] Bakara, 2/185

[3] Müslim, Sıyam 2, 1079

[4] Buhâri, İman, 28

[5] Tirmizi, Davet 110

[6] Tirmizi, Savm 83

Oruç:
Bizden Öncekilere de
Farz Kılınan İbadet

Cenab-ı Hakk, insanoğlunu yaratmış ancak başıboş bırakmayarak Peygamber vasıtasıyla ona hakikat yolunu göstermiştir. İlk insan olan Hz. Âdem’i dahi bu nimetten mahrum bırakmamış, yeryüzünde kendisinden başka insan olmadığı için onu aynı zamanda peygamber olarak görevlendirmiştir. Kendisinden sonra binlerce peygamber daha gelmiş ve her biri kendi toplumlarına kâh yazılı metinlerle kâh sözlü olarak mesajlarını tebliğ etmişlerdir. “Biz peygamber göndermedikçe (hiçbir topluluğa) azap etmeyiz.”[7] ayetinden de anlaşılacağı gibi peygamberler gönderildikleri toplumlara esasında aynı mesajı benzer metotlarla ulaştırmaya çalışmışlardır. Peygamberler zincirinin son halkası olan (Hatemü’l-Enbiya) Muhammed Mustafa (s.a.s.) de en büyük mucizesi Kur’an-ı Kerim ile gönderilerek, kendisinden önce gelen bütün peygamberlerin kendi toplumlarına vaz’ettikleri hakikatleri tüm insanlığa tebliğ etmekle görevlendirilmiştir. Yani öncekilerin peygamberlikleri gönderildikleri toplum ile sınırlı iken Hz. Muhammed’in Peygamberliği evrenseldir.

Kur’an’da, pek çok emir ve nehiyle önceki toplumların da muhatap oldukları ifade edilmekle birlikte oruç ile ilgili ayetlerde bu gerçek daha da belirgin bir şekilde vurgulanmaktadır. Şöyle ki: “Ey iman edenler! Oruç sizden öncekilere farz kılındığı gibi, Allah’a karşı gelmekten sakınasınız diye size de sayılı günlerde farz kılındı. İçinizden hasta olan veya yolculukta bulunan, tutamadığı günler sayısınca diğer günlerde tutar. Oruca dayanamayanlar bir düşkünü doyuracak kadar fidye verir. Kim gönülden iyilik yaparsa o iyilik kendisinindir. Oruç tutmanız eğer bilirseniz sizin için hayırlıdır.”[8]

Bu ayet-i kerimede orucun geçmiş toplumlara da farz kılındığı belirtilmektedir. Ancak o toplumlar kendilerine farz kılındığı şekliyle oruçlarını muhafaza edememişlerdir. Bazı toplumlarda İslam’ın orucuna az çok benzerlikler olsa da büyük oranda değişikliğe uğramış, bir tür perhiz hâlini almıştır. Kronolojik sıraya göre birkaç örnek verebiliriz. Hindistan ve Uzak Doğu’da mevcut dinlerin mensupları örneğin et ve süt yemeyerek oruç tutmaktadırlar. Oruçları esnasında bazen bir yudum sudan başka bir şey yiyip içmemektedirler. Bu dinlerin mensupları özellikle aç kalarak ve acı çekerek nefislerini terbiye etmek ve bu şekilde kurtuluşa –Nirvana’ya- ulaşabileceklerine inanmaktadırlar. Yahudiler mesela bayramlar gibi bazı önemli günlerde bazen şafağın sökmesinden ilk yıldızın görülmesine, bazen de bir akşamdan ertesi akşama kadar perhiz şeklinde oruç tutarlar. Hristiyanlık’ta da şükran orucu ve kilise orucu diye bazı kutsal günlerde bazı yiyecekleri yememe şeklinde perhiz olarak oruç tutulur, bununla birlikte kiliseler arasında pek çok farklılık bulunmaktadır. Ancak bütün farklılıklarına rağmen yukarıda örnek verdiğimiz din mensuplarının mistik yaşantılarında öne çıkan uygulamalar, oruç ibadetinin önceki toplumlara da farz kılındığını belirten Kur’an-ı Kerim’i te’yid eder nitelikte olduğu görülmektedir.

Peygamberlerin, toplumlarına getirdiği inanç ve ibadetlerden günümüze kadar ulaşıp ulaşmadığını bilebilmemizin ölçüsü Kur’an ve sünnettir. Kur’an ve sünnete uygun olanların o peygamberden günümüze ulaşabildiği düşünülebilir. Oruçta da aynı durum söz konusudur. Fakat Kur’an geldikten sonra hepsini neshetmiş, bütün insanlığı sahuruyla, imsakıyla, iftarıyla, imsak ve iftar arasında hiçbir şey yiyip içmemek ve cinsel münasebetten uzak olmak gibi ilkeleriyle ve bütün berraklığıyla ortada olan İslam’ın orucuna davet etmiştir. Öyle ki, her vesileyle müslümanlar oruç tutmaya teşvik edilmişlerdir. Farz oruçlar, vacip oruçlar, sünnet oruçlar, müstehap oruçlar şeklinde tasnif edilerek sabır ve irade eğitimine destek olan, katkı sağlayan bu önemli ibadet sevgili Peygamberimizin ifadesiyle “Müslüman için her türlü kötülüğe karşı kalkan” olmuş, Müslüman oruç tutmuş, oruç da Müslüman’ı diri tutmuştur.

[7] İsra, 17/15

[8] Bakara, 2/183-184

Ramazan:
En Büyük İbadet Ayı

Ramazan, başından sonuna kadar ibadetle geçirilmesi gereken bir aydır. Zira bu ay söz konusu olduğunda ilk on gününün rahmet, ikinci on gününün mağfiret, son on gününün ise cehennem azabından kurtulma günleri olduğu hemen hatırlanır. Hele her gününün oruçla geçiriliyor olması, bu ayın faziletini daha da artırmaktadır. Oruç öyle bir ibadet ki, kudsi hadisin ifadesiyle Âdemoğlu’nun her amelinin karşılığının kendisine kat kat, hatta on katından yüz katına kadar verilmesine rağmen onun mükâfatını ancak Allah verir. Gerekçe olarak da oruçlunun yemesini ve içmesini sırf Allah için terk etmesi gösterilmektedir.[9] Yine Peygamberimizin ifadelerinden cennette “Reyyan” denilen bir kapının olduğu, kıyamet gününde bu kapıdan ancak oruç tutanların girebileceği, oruçlular girdikten sonra bu kapının kapanacağı ve başka kimsenin giremeyeceği belirtilmektedir[10] Ayrıca orucun, oruçluyu kötülüklerden korumak için bir kalkan olduğunu, oruçlunun kötü söz söylememesi gerektiğini, kendisi ile tartışıp kavga etmek isteyene iki defa “ben oruçluyum” demesinin uygun olacağını tavsiye etmektedir.[11]

O zaman, Kur’an’ın kendisinde indiği, bin aydan daha hayırlı Kadir Gecesi’nin, teravih namazının, fıtır sadakasının, Allah Resûlü tarafından kendisinde bereket olduğu ifade edilen sahurun, iftarın içinde bulunduğu ve en önemlisi mükâfatını ancak Allah Teala’nın verebileceği orucun başından sonuna kadar kapsadığı en büyük ibadet ayı Ramazan’ı nasıl değerlendireceğiz? Bunun cevabını gelin, İbn Abbas (r.a)’dan öğrenelim: “Allah Resûlü, insanların en cömerdi idi. Kendisine vahiy getiren melek Cebrâil (a.s) ile Ramazan ayında karşılaştığı zaman cömertliği doruk noktasına ulaşırdı. Cebrâil (a.s) Ramazan’ın her gecesinde Allah Resûlü ile buluşup Kur’an okurlardı. Böylece Peygamberimiz Cebrâil (a.s) ile buluştuğunda, insanlara rahmet getiren rüzgârdan daha cömert, daha faydalı olurdu”[12] Hz. Aişe ise, Ramazan’ın son on günü girince Peygamberimizin ibadet konusunda ciddi gayret gösterdiğini, geceyi ibadetle geçirip ailesini de ibadet için uyandırdığını ifade etmektedir.[13]

Ramazan ayının kıymetini bu kadar artıran oruç ibadetinin yerine getirilmesinde, oldukça hassas davranmak gerekir. Onun sıhhatine zarar verici davranışlardan uzak durmak hayatî önemi haizdir. Örneğin, Allah Teala, yalan söylemeyi ve yalanla iş yapmayı terk etmeyen kişinin yemesini ve içmesini bırakmasına yani tuttuğu oruca değer vermez.[14] Bu şekilde kötü amellerle orucun amacına uygun olmayan davranışlar içerisinde olan kimselerin ellerine açlık ve susuzluktan başka bir şey geçmeyeceği, Peygamberimizin dikkat çektiği hususlardandır.[15]

Amacına uygun bir ruhla oruç tutan insanda başkalarına yardım etme duyguları gelişir. Varlıklı insanlar tuttukları orucun nefse olan etkisini tadar ve yıl boyu açlık ve yokluk içinde kıvranan fakir fukara, garip guraba insanları düşünür; onlara karşı gönlünde şefkat ve yardım duyguları harekete geçer. Hz. Aişe, Peygamberimizin vefatından sonra ne zaman yemek yese, onu hatırlayarak ağlamaya başlardı. Kendisine niçin ağladığı sorulduğunda şu cevabı vermiştir: “Resûlullah (s.a.s.), doyasıya bir günde iki defa yemek yememiştir. Onu hatırladığım için ağlıyorum.”[16]

Şimdi düşünme zamanı, dünyada her üç buçuk saniyede bir insanın açlıktan öldüğü bir zaman diliminde yaşıyoruz. Yapılan araştırmalara göre her üç buçuk-dört saniyede bir insan da fazla yemekten ölmektedir. Dengesi bu kadar bozulmuş bir dünyaya oruç ayı Ramazan’da Müslümanların vereceği bir mesaj olmalı. “Yiyiniz, içiniz, fakat israf etmeyiniz. Allah israf edenleri sevmez.”[17] ayetini iftar sofralarında hiç aklımızdan çıkarmamalıyız. Denge dini İslam’ın, hem de oruçlu Müslümanların iftar sofraları bu dengenin biraz daha bozulmasına ortak olmamalı. Tıpkı Hz. Aişe validemiz gibi Peygamberimizi ve onun bugün açlık ve yokluk çeken ümmetini hatırlamalı ve yardım elini onlara uzatmalıyız. Bunun için ruhumuzun eğitime ihtiyacı var. Oruç mademki bizim için aynı zamanda bir maneviyat eğitimidir. O zaman yukarıda bahsettiğimiz, Allah Resûlü’nün Ramazan ayını nasıl değerlendirdiği ile ilgili bilgiden istifade ederek bizim de bu eğitime kendimizi tabi tutmamız gerekecektir. Kıldığımız namazlar, okuduğumuz ayetler, çektiğimiz zikirler, tesbihler, yaptığımız tefekkürler, sahuruyla, imsakıyla, iftarıyla, teravihiyle, mukabelesiyle, zekâtıyla, fitresiyle, sadaka ve fakir fukara, garip gurabaya yardım seferberliği ile vs. tüm unsurlarıyla Ramazan bizi takvâ sahibi bir Müslüman yapmalıdır.

[9] Bkz. Müslim, Sıyam, 30

[10] Buhari, Savm, 4

[11] Buhari, Savm, 2

[12] Buhari, Savm, 7

[13] Buhari, Teravih, 5

[14] Buhari, Savm, 8

[15] İbn. Mace, Sıyam, 21

[16] Tirmizi, Zühd, 38

[17] A’raf, 7/31

Arınma ve Korunma
Ayı Ramazan

İnsanlık tarihine baktığımız zaman dinin de kendisi kadar eski olduğunu görürüz. İlk insan Hz. Âdem aynı zamanda peygamber olarak görevlendirilmiştir. Yani aklıyla baş başa bırakılmamıştır. Bu sebeple İslam âlimleri din terimini “akıl sahiplerini Peygamberin getirdiklerini kabul etmeye davet eden ilahî bir kanundur” diye tanımlamışlardır. Yani insana verilen akıl Peygamber ve vahiy ile desteklenmektedir. Dolayısıyla İslam’a göre dinin kaynağı vahiydir. Bunun için yeryüzünde hiçbir zaman inançsız bir toplum olmamıştır. Zira Kur’an-ı Kerim’in ifadesiyle her topluma muhakkak bir peygamber gönderilmiştir.

Peygamberler, gönderildikleri topluma Allah Teala’dan aldıkları mesajları bazen yazılı ve bazen de sözlü olarak ulaştırmışlardır. Yazılı olarak ulaştıranlardan kimine kitap, kimine ise suhuf verilmiştir. Gerek yazılı ve gerekse sözlü mesajlarla peygamberler insanları Yaratıcı’nın yoluna davet etmişlerdir. Bu yola Kur’an-ı Kerim, Sırat-ı Müstakim demektedir. Yani dosdoğru yol, Allah’ın ni’met verdiği kimselerin yolu. Bunlar da peygamberler ve peygamberlerin varisleri olan âlimler ve Allah dostları olarak anlaşılmaktadır. Gazaba uğramışların ve azıp sapmışların yollarından uzak olmaları emredilmiş, ancak toplumlar zaman zaman Yaratıcı’nın yolundan saparak yanlış yollara da gitmişlerdir. Azıp sapanları yeniden sırat-ı müstakim çizgisine çekmek için yeni peygamberler gönderilmiş, bu süreç içerisinde Hz. Muhammed (s.a.s.)’e kadar binlerce peygamber bu zincirin halkaları içerisinde yer almıştır. Sonuçta Hz. Muhammed (s.a.s.), Hatemü’l-Enbiya sıfatıyla peygamberlerin mührü ya da Peygamberlik kapısının kapayıcısı olmuştur. Artık kıyamete kadar gelecek olan bütün insanlar onun getirdiği Kur’an’ın nuru ile aydınlanacaklardır.

Bütün peygamberler getirmiş oldukları mesajlarda toplumlarının manevi dünyalarını diri tutmak, onları kötülüklerden uzaklaştırmak, yaratılışlarındaki güzelliği muhafaza etmek, imtihan dünyasında olduklarını hatırlatmak ve benzeri amaçlarla gece gündüz çalışmışlardır. İnsanların bu ve benzeri noktalara ulaşabilmeleri için bazı vesilelere yani kendisini ayakta tutacak payandalara, destek kuvvetlere ihtiyacı bulunmaktadır. Vesiletü’n-necat gerekmektedir. Yani kurtuluş vesilelerine sarılmak, insanoğlunu ayakta tutacak, sırat-ı müstakim çizgisinde sabit kadem kılacaktır.

İşte İslamî literatürde bu kurtuluş vesilelerinin genel adına “ibadet” denmektedir. Bunlar bütün inançlarda şu veya bu şekilde vardır. Toplumların kutsal zaman ve kutsal mekân anlayışları bu bağlamda değerlendirilmektedir. Yüce İslam Dini’nde de kutsal zaman ve mekân anlayışı son derece önemlidir ve Ramazan ayı da kutsal zaman deyince ilk akla gelenlerden birisidir. Bu ayın tamamının oruç tutularak geçirilmesi ve bunun insanın ömründe bir kere değil, yaşadığı müddetçe her Ramazan ayında tekrarlanması, yukarıda bahsetmiş olduğumuz periyodik ruhî yenilenmeyi, her türlü kötülükten uzak kalabilmek için nefsî arzulara ket vurup ahsen-i takvim mertebesinde insanı muhafaza etmenin en güzel yollarından birisi olduğunu vurgulamamız gerekir.

Müslümanların hayatında Ramazan ayının oldukça önemli bir yeri vardır. Yeryüzünün her yıl ilkbaharıyla, yazıyla, sonbaharıyla, kışıyla periyodik bir yenilenmeye tabi tutulduğu gibi Müslümanlar da kutsal gün ve gecelerle ve özellikle de yılda bir kere gelen oruç ayı Ramazanla ruhen yenilenmekte, tazelenmektedir. Kur’an-ı Kerim onu şöyle tanıtmaktadır:

“Ramazan ayı, insanlara yol gösterici, doğrunun ve doğruyu eğriden ayırmanın açık delilleri olarak Kur’an’ın indirildiği aydır. Öyle ise sizden Ramazan ayını idrak edenler onda oruç tutsun. Kim o anda hasta veya yolcu olursa (tutamadığı günler sayısınca) başka günlerde kaza etsin. Allah, sizin için kolaylık ister, zorluk istemez. Bütün bunlar, sayıyı tamamlamanız ve size doğru yolu göstermesine karşılık, Allah’ı tazim etmeniz, şükretmeniz içindir.”[18]

Görüldüğü gibi Ramazan ayının ayırıcı özelliği, içinde Kur’an’ın indirilmiş ve oruç gibi muhteşem bir ibadetin bulunmuş olmasıdır. Üstelik Kadir Gecesi gibi bin aydan hayırlı bir gecenin de bu ay içerisinde bulunmasıdır. Yaşayan hiçbir inançta Ramazan ayı gibi diğer aylardan bu derece ayrı ve üstün özellikleri olan bir ay anlayışı bulunmamaktadır. Teravih namazlarıyla, Kur’an tilavetine verilen önemle, camilerde bülbüller gibi şakıyan hafızların mukabeleleriyle on bir ayın sultanı ismini hak eden Ramazan ayı İslam’ın ve Müslümanların aynı zamanda en önemli alamet-i farikalarındandır. Mü’minler, ilâhî bir ihsan olarak bu günleri birer güzel fırsat bilerek değerlendirirler. Rablerine olan kulluk derecelerini gösterir, O’na muhatap olabilme gayreti içine girerek tam bir ihlâs ve şuurla ibadet ve taate koşarlar.

Allah Resûlü Efendimiz, bu ay ile ilgili olarak şunları söylemiştir:

“Ramazan ayı girdiği zaman cennetin kapıları açılır, cehennemin kapıları kapanır ve şeytanlar da zincire vurulur.”[19]

Hz. Enes anlatıyor: “Resûlullah (s.a.s.)’a “Ramazan’ın dışında hangi oruç efdaldir?’’ diye sorulmuştu, şu cevabı verdi: “Ramazan’ı ta’zim için Şa’ban ayı”. Tekrar soruldu: “Hangi sadaka efdaldir?’’ “Ramazanda verilen’’ cevabını verdi.’’[20]

Ramazan ayının dinî olduğu kadar toplumsal bir yönü de vardır ki, bu da din sosyolojisi açısından incelenmeye değer bir husustur. Modernleşme sürecinde sürekli bireysel hayatın öne çıktığı, insanların yalnızlığa itildiği, özellikle Batı toplumlarında gün geçtikçe yalnız yaşayan ve evlerinde yalnız olarak ölüp günlerce sonra dışarıya sızan kokudan öldüğü fark edilen bir dünyada Ramazan ayı Müslüman toplumlar için bir ilaç, bir sosyolojik kurtuluş aracı vazifesi de görmektedir. Zekâtın bu ayda verilmesinin teamül hâline getirilmesi, fitre uygulaması; iftar sofralarında bereketin, kardeşliğin, sıcaklığın, dostluğun, kaynaşmanın kendisini göstermesi ve her Ramazan’da çiçek açar gibi yeniden açması muhteşem bir zenginliktir. Minareler arasında parlayan mahyalar işte bütün bunlardan dolayı “ON BİR AYIN SULTANI YÂ ŞEHR-İ RAMAZAN” diye haykırmaktadır.

Allah’ın Resûlü Hz. Muhammed (s.a.s.), ashabını çeşitli vesilelerle aydınlatıyor, Cahiliyye döneminin karanlıklarını birer birer silmeye çalışıyor ve bunun için her türlü vesile ve imkânlardan istifade ediyordu. Çok önemli bulduğu hususları zaman zaman hutbeden dile getiriyordu. Bir defasında, yine çok önemli konulardan birisi olan Ramazan ile ilgili bilgilendirici konuşma yapmak istemiş ve bunu hutbede dile getirmişti. Selman-ı Farisî konuyu şöyle rivayet etmektedir:

Allah’ın Resûlü, Şaban’ın son gününde bize bir hutbe irad ederek dedi ki: “Ey insanlar! Ramazan ayı büyük ve bereketli bir aydır. Sizin kapınıza dayanmaktadır. Öyle bir aydır ki, onda bir gece vardır, bin aydan daha üstündür. Allah, bu ayın orucunu farz, gece ibadetini nafile kılmıştır. Kim ki hayırdan bir hasletle bu ayda Allah’a yaklaşırsa, tıpkı başka aylarda farz vazifesini yerine getiren bir kimse gibi olur. Kim ki bu Ramazan ayında bir farzı yerine getirirse, başka aylarda yetmiş farzı yerine getiren bir kimse gibidir. Bu ay sabır ayıdır. Sabrın karşılığı da cennettir. Bu ay yardımlaşmanın, hâl hatır sormanın ayıdır. Bu öyle bir aydır ki, mü’minin rızkı bu ayda artar. Kim ki bu ayda oruçlu bir kimseye iftar yemeği verirse, onun günahlarına mağfiret olur. Onun boynunun ateşten azad edilmesine vesile olur ve onun ecri gibi iftara gelene de ecir verilir, onun ecrinden de hiçbir şey eksilmez.”

Sahabeden bazıları, “Ey Allah’ın Resûlü! Her birimizin yanında birisine iftar yemeği yedirecek güç yoktur.” dediler.

Bunun üzerine Hz. Peygamber, “Allah, bu sevabı bir hurma ile iftar ettirene, bir bardak su içirene, bir yudum süt içirene de verir. Ramazan ayının başlangıcı rahmet, ortası mağfiret, sonu da ateşten azad edilmektir. Bu ayda kölelerin vazifesini hafifleten bir kimseyi Allah affeder, ateşten azad eder. O halde bu ayda dört hasleti çok yapınız; bunlardan ikisiyle Allah’ı razı edersiniz. Diğer ikisine de muhtaçsınız. Allah’ı razı edecek iki şey Allah’tan başka ilah olmadığına şehadet etmeniz ve Allah’tan af talebinde bulunmanızdır. Son ikisi ise, Allah’tan cenneti ve cehennem azabından korunmayı istemenizdir. Kim ki oruçlu bir kimseye su içirirse, Allah benim havuzumdan ona öyle bir su içirir ki, artık o cennete girinceye kadar susamaz.” buyurdu.[21]

Oruç, insana sabır ve tahammülü öğretir. Ağustos sıcağında sırf Rabbimizin rızası için 16 saat onun yasaklarına uyarak oruç tutmak, en ileri tahammül eğitimlerinden birisidir. En küçük bir tartışmada dahi birbirine tahammül edemeyip kaba kuvvete başvuran insanların mevcut olduğu bir toplumda yaşamaktayız. Böyle bir ortamın oluşmasına âdeta seddü’z-zerâî (kötülüğe sebep olacak yolları tutmak) kabîlinden engel olan oldukça mühim bir ibadettir.

İnsanlık tarihinde her zaman sevgiye, barışa, hoşgörüye ve tahammüle ihtiyaç duyulmuştur. Bunun için İslam’ın ibadetleri evrenseldir. Nitekim oruçla ilgili ayette de bu husus dile getirilmektedir: “Ey iman edenler! Sizden önceki (ümmet)lere farz kılındığı gibi size de oruç farz kılındı. Umulur ki, korunursunuz.”[22]

Dikkat ederseniz sonu “korunursunuz” kelimesiyle bitti. O zaman barış, huzur, kardeşlik, tahammül, özetle adam gibi adam olabilmek için “innî sâim” (ben oruçluyum) diyelim ve Ramazan’da kazandığımız bu terbiyeyi diğer on bir ay boyunca sürdürelim.

[18] Bakara, 2/185

[19] Buhari, Savm 5

[20] Tirmizi, Zekât 28

[21] Terğib, 2/218

[22] Bakara, 2/183

Oruç ve Sabır

Oruçla ilgili bir şeyler söylemek istediğimizde, dilimizden ilk düşen söz onun Müslüman için bir sabır eğitimi olduğu hususudur. Bu yıllarda olduğu gibi özellikle yaz sıcağının en uzun günlerinde orucu bozan şeylerin her birini göze alarak oruca niyetlenmek ve bu niyetini iftar vaktine kadar sürdürmek büyük bir sabır gerektirmektedir. Kur’an’da insan için söz konusu edilen büyük imtihan durumlarından bahsedilirken bazı ayetlerde sabrı tavsiye edilmektedir. “Sabır ve namaz ile Allah’tan yardım isteyin. Şüphesiz, o sabır ve namaz Allah’a saygıdan kalbi ürperenler dışında herkese zor ve ağır gelen bir görevdir.”[23] ayeti örnek olarak verilebilir. Bu ayette geçen sabırdan maksadın oruç olduğu ifade edilmektedir. Oruç ve namaz, imanı takviye eder, nefsin kibrini kırar, tembelliği ve uyuşukluğu giderir, zor işler karşısında insanı güçlü kılar. Taberânî’nin rivayetine göre, Resûlullah (s.a.s.) zor bir işle karşılaşınca hemen namaz kılardı. “Allah’a saygıdan kalbi ürperenler” diye tercüme edilen “hâşiîn” zümresine namaz kılmak, oruç tutmak, sabırlı olmak, her yerde ve her zaman gerçekleri söylemekten çekinmemek zor gelmez; zira onlar Allah sevgisi ile kalpleri dolmuş kimselerdir.[24]

İnsanın muhatap olduğu ve büyük sabrı gerektiren imtihan konuları Kur’an’da farklı vesilelerle gözler önüne serilmektedir. “Andolsun ki sizi biraz korku ve açlık; mallardan, canlardan ve ürünlerden biraz azaltma (fakirlik) ile imtihan ederiz. (Ey Peygamber!) sabredenleri müjdele! O sabredenler, kendilerine bir bela geldiği zaman; Biz Allah’ın kullarıyız ve biz O’na döneceğiz, derler. İşte Rablerinden bağışlamalar ve rahmet hep onlaradır. Ve doğru yolu bulanlar da onlardır.”[25] ayeti sabır ve imtihan ilişkisini oldukça vurucu bir şekilde ifade etmektedir. Peygamberimiz de “Namaz nurdur, sadaka burhandır, sabır ziyadır.”[26] sözüyle bu zorlu imtihanların namazla, sadakayla ve sabırla kazanılabileceğini belirtmektedir.

Üstat Sezai Karakoç’un sabırla ilgili şu cümlelerini paylaşarak orucumuzu sabırla buluşturmanın ne kadar önemli olduğunu anlamaya çalışalım: “Müslüman’ın birinci özelliği, yüreğinde beyaz bir kıyamet beneği taşımaksa; ikinci işareti, yüzünden ve dudaklarından başlayarak duruş ve davranışlarına kadar bir sabır atmosferini varlığına sindirmiş olmasıdır. Neden biz Müslümanların başarıları bu çağda hep kesik kesiktir? Bir yatır sabrına her birimiz ulaşamadık da ondan. Çünkü sabır başarının tohumudur. Eseri verimlendiren, yeşerten, sağ ve diri tutan odur. Bir iş bir dakika önce olmaz, bir dakika sonraya da kalmaz. İşte sabır, bu kader sırrına ermektir. Yani işi bir dakika öncesine alma aceleciliğinden ve bir dakika sonraya bırakma tembelliğinden kaçınma ve korunma iradesi demektir sabır. Kader, eşyanın tabiatına Yaratıcı’nın kattığı bir sabırdır âdeta. İşte bundandır; sabır şuuruna varmış Müslüman bir bakıma da kaderin şuuruna varmıştır. Âdeta sabır, Müslüman’ın içinde bir kader bilgisi gibi çalışır. Öbür dünyada amel defterinin sağdan verilmesi için bu dünyada âdeta her zaman sağ elimizde bir sabır kitabı bulunmalıdır. Sabır, Müslüman’ın yüreğinde öyle bir ışık yakacaktır ki, o nereye dönse onu çevreleyen ve saran bu ışık hâlesi de o yana dönecek ve önünü aydınlatacaktır. Böylece Müslüman, önünde yürüyen kader çizgisinin gerisini ve ilerisini bu ışıkla görecektir. Sabrın zekâtı cihaddır. Cihad, sabrın dinamiğidir. Müslüman sabrı, pasif sabırlardan, Müslüman’ın tevekkülü ölü tevekküllerden değildir. Müslüman’ın sabrı bir doğum sancısı gibi yeni bir dünyaya gebedir. Onun sabrı geçmişin yükü altında ezilmiş ve kıvrılmış olma suskunluğu değil, geleceğe hamile olan bir güven direnişidir. Cihad sabrı, ahlakın bir bölümü olan sabrın içinde onu arıtan bir nevi aksiyon özüdür. Bir nevi içtimaî sabırdır. Kur’an’ın imandan ayırmayarak öğütlediği sabırdır bu. Biz ki, sabırlıların mirasçısıyız. Biz ki, sabrın mucizesi Kur’an’la öğünenleriz… Dağın çekemediği ulu bir sabrın sorumluluğunu yüklenmişiz. Mekke’de, Taif’te ve Uhud’da sabrın destan kahramanı son Peygamber’in sabır dersinden bir ders almış mıyız?[27]

Diriliş şairi ve yazarının bu muhteşem sabır yazısı üzerine bir şeyler yazmaya elim varmıyor, ancak şu cümlesine tekrar dikkat çekmek isterim. “Bir iş bir dakika önce olmaz, bir dakika sonraya da kalmaz. İşte sabır, bu kader sırrına ermektir”. Bu cümleyi düşünelim ve iftar sofrasında o bir dakikayı beklerken orucun bizi içine çektiği “sabır eğitimi”ni doya doya yaşamaya çalışalım.

[23] Bakara, 2/45

[24] H. Karaman ve Heyet, Kur’an-ı Kerim ve Açıklamalı Meali

[25] Bakara, 2/155-157

[26] Müslim, Taharet, 1

[27] S. Karakoç, Kıyamet Aşısı, s. 10-12

Kur’an Ayında
Yaz Kur’an Kursları

Bugün, 22 Haziran 2015. Ülkemizin dört bir köşesinde Yaz Kur’an kursları başladı. Diyanet İşleri Başkanlığımız günler öncesinden bütün camilerimizin ve Kur’an kurslarımızın kapılarını “HAYDİ ÇOCUKLAR, GENÇLER, KUR’AN AYI RAMAZAN’DA KUR’AN’LA BULUŞALIM” çağrısını taşıyan afişlerle donattı. “Dinimizi öğreniyoruz” isimli inancım, ibadetim, ahlakım, Peygamberim başlıkları altında hazırlanan kitaplar ve diğer etkinlik kitapları ve materyaller, elifbâ cüzleri, Kur’an-ı Kerim’ler Diyanet İşleri Başkanlığınca ücretsiz olarak tüm camilere ve Kur’an kurslarına ulaştırıldı. Tüm görevlilerle yaz Kur’an kurslarına hazırlık seminerleri tamamlandı. “kurs.diyanet.gov.tr” isimli web sitesi hem görevlilerimizin ve hem de tüm öğrencilerimizin istifadesine sunuldu. “GEL BU YAZ, KUR’AN’I GÖNLÜNE YAZ” çağrısına kulak veren milyonlarca çocuğumuz ve gencimiz Kur’an öğrenmek, Peygamberimizi daha iyi tanımak, ahlâkî değerlerimizi ve temel dinî bilgileri öğrenmek için camileri ve Kur’an kurslarını süslediler.

Niçin bu kadar önemli Yaz Kur’an kursları? Diyanet İşleri Başkanlığımız tarafından yeni yapılan Dinî Hayat Araştırması başlığını taşıyan bir çalışmada vatandaşlarımıza “Temel dinî bilgilerinizi nereden aldınız?” diye bir soru yöneltiliyor. Verilen cevaplardan büyük çoğunluğu Yaz Kur’an kurslarını işaret ediyor. Esasında okuyucularımızın da tahmin ediyorum ki verecekleri cevap aynıdır. Örgün eğitimle din eğitimi alanlar bile ilk önce Yaz Kur’an kurslarında birkaç yıl eğitim almışlardır. Yukarıda sözünü ettiğim Dinî Hayat Araştırması’ndan öğrendiğimiz bir gerçek daha var ki, millet olarak bizi üzecek niteliktedir. O da şudur: Yüzde doksan dokuzu Müslüman olan vatandaşlarımızın Kur’an-ı Kerim’i yüzünden okuyabilenlerinin oranı yüzde 41’dir. Hatta bu oran başka yapılan bazı araştırma sonuçlarına göre üniversite öğrencileri için yüzde 25’lere kadar düşmektedir. Yani yetişkinlerimizin yüzde 59’u, gençlerimizin neredeyse yüzde 75’i Kur’an’ı yüzünden dahi okuyamıyor. Hakikaten üzücü bir tablo. Okullarda seçmeli Kur’an-ı Kerim dersinin konulması, bu açıdan çok hayırlı bir karar olmuştur. Ancak öğretmenlerin ve velilerin, öğrencileri bu konuda bu dersi seçmeleri için sevdirici metotlarla teşvik etmeleri gerekmektedir. Zira öğrencilik psikolojisiyle bunun farkına varamıyor, ancak fırsatı kaçırdıktan sonra aklı başına geliyor ve büyük pişmanlık yaşıyor.

Bu sebeple Diyanet İşleri Başkanlığımız, konunun ehemmiyetine binaen gerek kışın devam eden Kur’an kurslarında gerekse yaz kurslarında büyük bir Kur’an öğrenme seferberliği başlatmış, hatta “camilerde Kur’an öğretimi” programıyla da daha çok vatandaşımıza ulaşmayı amaçlamıştır. Birkaç sene öncesine kadar 5. sınıfı bitirmeyenler yaz kurslarına, 8. sınıfı bitirmeyenler de yatılı Kur’an kurslarına kayıt yaptıramıyorlardı. Bu engel kalktıktan sonra artık yediden yetmişe değil, yediden önce de yetmişten sonra da kurslarımıza talebe gelmektedir. Bunun için Diyanet İşleri Başkanlığı, “4-6 Yaş Grubu Kur’an Kursları” programı hazırladı ve uygulamaya başladı. Dolayısıyla hem kış döneminde ve hem de yaz döneminde MEB ve bazı üniversitelerle yapılan iş birliği ile gerçekleştirilen “okul öncesi eğitim” sertifikası alan Kur’an kursu öğreticileri 4-6 yaş grubu çocuklara seviyelerine göre gerekli dinî eğitimi vermektedirler.

Öyleyse vatandaşlarımıza düşen, bu fırsatları iyi değerlendirmektir. Yaz Kur’an kursları hakikaten büyük bir imkândır. Üçer haftalık üç dönem olarak 9 hafta boyunca devam edecektir. Camilerimizde ve Kur’an kurslarımızda görev yapan 125.000 kadar din görevlisi vazife başındadır. O zaman çocuklarımız ve gençlerimiz için hiç olmazsa birkaç yazlarını, tatilden fedakârlık ederek Kur’an kurslarına ayırmaları için gerekli planlamayı anne-babalar olarak yapmamız gerekir. Sevgili Peygamberimizin, “Çocuklarınız yedi yaşına gelinceye kadar onlara namaz kılmasını öğretiniz…” sözünü her vesileyle dilimizden düşürmeyiz. Burada söz konusu olan temel dinî bilgilerdir, Kur’an öğrenimidir. Ama işte araştırma sonuçları ortada. Biz bu hususu ne kadar ihmal etmişiz ki, Müslüman toplumun büyük çoğunluğu Kur’an okuyamıyor. Hacca gidenler bunu zaten görerek yaşıyorlar. Farklı ülkeden gelen yüzlerce binlerce hacılar içinde elinde en az Kur’an bulunduranlar bizimkilerdir. Bu yüzden hacca gitmeden önce vatandaşlarımızın Kur’an’ı öğrenebilmeleri için Diyanet İşleri Başkanlığımız, tüm müftülüklere bir genelge göndermiş olup, arzu edenlere de bir aylık “Kur’an Öğrenme Programı” uygulanmaktadır. Konuyla ilgili olarak müftülüklere müracaat edilebilir.

Bu davete icabet edip çocuklarını camilere gönderen vatandaşlarımıza şu hususu da özellikle hatırlatmak isterim. Çocuklarımızı camilere gönderdikten sonra lütfen takiplerini de iyi yapalım. Hocalarıyla irtibat içerisinde olalım. Bu konuda büyük bir ihmalin olduğunu düşünüyorum. Çocuklarımız okullarına devam ederken bazen özellikle fen dersleriyle ilgili ayrıca kurslara göndeririz, paralar veririz, arkasını takip ederiz, ancak sıra Kur’an kursuna gelince bunu ihmal ederiz. Daha çok verim almak istiyorsak her gün çocuğumuz kurstan döndükten sonra onunla o gün öğrendiklerini tekrar etmemiz, çeşitli sorular sorarak bilgilerini kalıcı hâle getirmemiz gerekmektedir. Hocalarımızın da veli toplantıları yaparak işin ehemmiyetini hem çocuklara, gençlere ve hem de velilerine hissettirmeleri gerekir. Yaz kursları bittikten sonra her camimize devam eden çocukların listesini hocamız kaybetmemeli, okullar açıldıktan sonra da hafta sonları tüm talebeleriyle hiç olmazsa bir iki namaz vaktinde buluşmalı, öğrendiklerini unutmamaları için tekrar etmelidir. Hedefimiz; Kur’an okumasını bilmeyen tek bir Müslüman vatandaşımız kalmayıncaya kadar el birliğiyle gayretle, ihlâs ve samimiyetle, aşk ve heyecanla çalışmak olmalıdır.

Ramazan ve Kur’an

Ramazan ve Kur’an, birbirine ne kadar da yakışan iki kelime. İkisi arasında birbirinden ayrılmaz bir ilişki var. Zira Kur’an Ramazan’da indi, Ramazan ise Kur’an’da ismi geçen yegâne aydır ve faziletini Kur’an’da geçişinden ve oruç ayı oluşundan almaktadır. Bu sebeple Ramazan ayı Kur’an ayı diye anılmakta ve bu ayda Kur’an’la olan birlikteliğimiz daha da önem taşımaktadır.

Bu vesileyle Kur’an’ı daha iyi tanımamız için bazı yönlerini hatırlamaya çalışalım. Kur’an, Allah tarafından Cebrâil vasıtasıyla mahiyeti bilinmeyen bir şekilde son Peygamber Hz. Muhammed’e indirilen, mushaflarda yazılan, tevâtürle nakledilen, okunmasıyla ibadet edilen, Fatiha suresiyle başlayıp Nâs suresiyle biten, başkalarının benzerini getirmekten âciz kaldığı Arapça mûciz bir kelamdır. Bu kelamın Kur’an dışında bazı isimleri daha vardır, bunlardan en meşhurları Tenzîl, Kitâb, Furkan, Zikir, Vahiy ve Kelamullah’tır. Kur’an, Arapça inmiş olmakla birlikte kelimelerin seçiminde, cümlelerin teşkilinde ve konuların ifadeye dökülmesinde Arapça’daki yaygın şekillere göre farklılık gösteren, kendine has eşsiz bir anlatım tarzına sahiptir.

Kaynaklarda Kur’an’ın dili ve üslûbu hakkında belirtilen özelliklerden belli başlıları şunlardır:

1. Mevcut edebî şekillerden farklıdır.

2. Lafız ve mana dengesi tamdır. Kur’an ifadelerini oluşturan kelimeler öyle seçilmiştir ki, bunlar maksadı eksik ve fazla olmadan anlatır.

3. Gönüllere tesir eder, okunduğunda ve dinlenildiğinde insanı etkisi altına alıp kendine çeken ve onu kuşatan bir özelliği vardır. Bazı ayetler kulaklara çarptığı anda insana sevinç ve haz verir, ferahlatır; bazı ayetler de korku ve dehşetle ürpertir. Birçok gayrimüslim Kur’an’ın bu etkisi sayesinde Müslüman olmuş, düşmanlıkları dostluklara, inkârları imana dönüşmüştür. İslam’ın ilk yıllarında bir grubun Medine’den gelip Hz. Peygamber’den Kur’an’ı dinledikten sonra iman etmesi ve ardından İslam’ın Medine’de yayılması, Hz. Ömer’in Tâ-hâ Sûresini dinleyince bundan etkilenip Müslüman olması, Cübeyr b. Mut’im’in Peygamberimizden Tûr Sûresini işitince hissettiği tesiri, “sanki kalbim çatlayacak sandım” şeklinde ifade etmesi[28] gibi olaylar bunun örneklerindendir.

4. Ses ve terkip nizamında muhteşem bir ahenk ortaya çıkar. Harflerin, kelimelerin ve cümlelerin seslendirilmesi esnasında ortaya çıkan, kulağa hoş gelen, diğer söz türlerinde hiç rastlanmayan bir musiki vardır. Arapça bilmeyen bir kişi bile onu güzel sesle okuyan birini dinlediği zaman bu farkı ve etkili âhengi hemen hisseder.

5. Edebî tasvirleri açısından bakıldığında Kur’an’ın nazmındaki musikîye ve cümle terkiplerindeki intizam ve irtibata ilave olarak kendine özgü şiirsel ve insanları cezbeden, onları Kur’an’ın güzelliğine götüren tasvir üslûbu da onun i’caz yönlerinden biri olarak görülür.

6. Edebî türlerin hepsinde mükemmeldir.

7. Aynı anda farklı seviyelere, akla ve duyguya dengeli olarak hitap eder.[29]

Kısaca özetlemeye çalıştığımız bazı özellikleriyle en büyük mucize olarak önümüzde duran yüce Kur’an’dan yeterince istifade edebiliyor muyuz? İşte fırsat, Kur’an ayında bu mucize kitabı okumasını bilmeyenler öğrenmeli, öğrenenler anlamaya çalışmalı, sonra hayatını ona göre tanzim etmeli. Bu çabaların hepsi daha iyi bir Müslüman olmak ve Kur’an’dan daha fazla istifade etmek içindir. Tıpkı Allah Resûlü (s.a.s.) gibi, tıpkı ashab-ı kiram gibi. Hz. Aişe validemize, “Peygamberimizi bize anlatır mısın?” dediklerinde “siz hiç Kur’an okumaz mısınız?” diye cevap veriyor. Yani Peygamberimizin hayatının Kur’an’ın uygulaması olduğuna işaret ediyor. Bizim için ne büyük bir ders.

Kur’an’ı anlamak için okumak lazım. Her okuduğumuzda sanki yeni inmişcesine hem lafzı ve hem de manası tazeliğini korumaktadır. Ancak manasına daha iyi nüfuz edebilmek için farklı eserler okuyarak altyapıyı iyi oluşturmak gerekir. Her kitap Allah’ın Kitabı’nı daha iyi anlamak için okunur. Örneğin, astronomi konusunda bir şeyler okuyan bir kişi okumayana göre mesela Yasin Sûresindeki “Güneş, kendisi için belirlenen yerde akar; işte bu azîz ve alîm olan Allah’ın takdiridir. Ay için de birtakım menziller (yörüngeler) takdir ettik…”[30] diye devam eden ayetleri daha iyi anlar. Eğer o kişi astronomi konusunda okuduklarını Kur’an’ı daha iyi anlamak için okursa, o takdirde ibadet de yapmış olur.

Öyleyse bizi okumaya ve Kur’an’ı anlayıp yaşamaya teşvik etmesi niyetiyle şu ayeti dilimize zikir yapalım: “Andolsun, Biz Kur’an’ı düşünmek için kolaylaştırdık; fakat düşünen mi var!”[31] Vakit geçmeden, fırsatlar kaçmadan öğrenelim, okuyalım, anlayalım ve yaşayalım; kolaylık Allah’tandır.

[28] Müsned, IV, 83, 85

[29] Daha geniş bilgi için bkz. Diyanet İslam Ansiklopedisi, 26/ 383-397

[30] Yasin, 36/38-40

[31] Kamer, 54/17

Vakit İyilik Vakti
Bu Ramazan ve
Her Zaman (I)

İslam medeniyetinin temel dinamiklerini teşkil eden en önemli unsurlardan birisidir iyilik. Esasında bu açıdan bakıldığında, bu medeniyetin bir iyilik hareketi olduğunu da söyleyebiliriz. İnsanların pazarlarda köle olarak satıldığı, kabile, ırk, renk, zenginlik-fakirlik vb. farklılıkların üstünlük kabul edilerek insanların birbirini yediği, pazarlarda köle olarak satıldığı karanlık bir dünyayı aydınlığa çıkarmak için gönderilen sevgili Peygamberimiz, en büyük mucizesi Kur’an’la bir iyilik medeniyetinin temellerini attı. “İyilikte ve takvada yardımlaşın, kötülük ve düşmanlıkta yardımlaşmayın.”[32] ayetini sevgili Peygamberimiz kendi yaşantısıyla gösterdi. İyilik medeniyetinin öncüleri Mekke’de hemen fakir fukaranın, garip gurabânın, mazlumların yanında yer aldılar. Mazlumlar, ezilmişler gördüklerine, yaşadıklarına inanamıyorlardı; kabilesine, rengine, fakirliğine hatta köle olmasına bakmadan kendisine sahip çıkan, bağrına basan, hakkını arayan, köle pazarından satın alıp azad eden birileri vardı artık. Zaman ilerledikçe bu iyilik medeniyetinin temelleri daha da kuvvetleniyor; büyük bir sömürü aracı olan faizin, tefeciliğin, karaborsacılığın, kumarın, sarhoş edici maddelerin yasak olduğu ilan ediliyor; kötülük adına ne varsa ortadan kaldırılmaya çalışılıyor. Hele Yesrib’e hicret ettikten sonra bu iyilik medeniyetinin ilkeleriyle nurlanarak Medine-i Münevvere olan bu şehirde iyilik ve yardımlaşma adına destanlar yazılıyor, Mekke’den gelenler muhacir ismiyle, gelenleri Medine’de karşılayanlar ise ensar ismiyle ölümsüzleşiyorlar.

Medine’de tarih artık baştan yazılıyor. Tarihe altın harflerle yazılası “ensar” isminin sahipleri muhacir kardeşlerine evlerini açıyorlar, ekmeklerini ikiye bölüp kardeşlerine ikram ediyorlar, tarlalarının yarısını ekmesi için onlara veriyorlar vs. vs., iyilik adına ne varsa hepsinin en zirve örneklerini gösteriyorlar. Hani Rabbimizin “ve’s-sâbikûne’s-sâbikûn, ülâike’l-mukarrabûn (O hayırda önde olanlar ecirde de öndedirler ve onlar en çok yaklaştırılmış olanlardır.”[33] sözüyle işaret ettiği kimseler var ya, işte taşıdıkları ensar ünvanı onların bu şekilde anılmalarını sağlıyor.

Sonra iyilik hareketi Medine’yle sınırlı kalmıyor, nerede bir mazlum var, çaresiz var, Müslümanlar oraya koştular. Uzak demediler, çöl sıcağı-soğuğu demediler koştular. Rengine, ırkına, diline ve hatta dinlerine bile bakmadan koştular. Öyle ki zulüm altında olan bazı gayrimüslim toplulukları zulümden kurtarmak için koştular. Gayrimüslim dahi olsa vatanından sürülenlere kucak açtılar. 1492 yılında Endülüs’ün Haçlılar tarafından işgalinden sonra orada yaşayan yahudiler ancak kaçarak canlarını kurtarabilmiş ve Osmanlı Devleti’ne sığınmışlardı. Osmanlı Devleti onlara sahip çıktı ve o tarihten itibaren aramızda huzurlu bir hayat sürdürmektedirler. Geçen 500 yılın hatırasına İstanbul’da yaşayan Musevilerin 1992’de kurdukları 500. Yıl Vakfı bu gerçeği ortaya koymaktadır.

Ecdadımız, zalimlerin karşısında hep dik durdular. İslam şairi Mehmet Akif Ersoy iyilik medeniyetinin mensuplarının bu ruhunu şöyle mısralara döküyor:

Zulmü alkışlayamam, zalimi asla sevemem. Gelenin keyfi için geçmişe kalkıp sövemem. Biri ecdadıma saldırdı mı hatta boğarım. Boğamazsın ki! Hiç olmazsa yanımdan kovarım…

Kanayan bir yara gördüm mü yanar ta ciğerim. Onu dindirmek için kamçı yerim, çifte yerim. Adam aldırma da geç git diyemem, aldırırım. Zalimin hasmıyım ama severim mazlumu, İrticânın şu sizin lehçede manası bu mu?

İlk örneklerinden itibaren medeniyetimizin öncüleri iyilik hareketlerinde bayrağı hiç yere düşürmemişler. Kurulan her İslam toplumu âdeta iyilikle ayakta kalmış, mazlumların, fakir fukaranın, garip gurabânın duaları onları diri ve canlı tutmuştur. Sevgili Peygamberimizin “Müstecâb olan, yani kabul edilmesinde şüphe bulunmayan üç dua vardır: Yolcunun duası, babanın çocuğu için yaptığı dua ve mazlumun duası.”[34] hadisini hep dikkate alarak yaşamaya çalışmışlardır. Bu ilkelere göre yaşayanlar hep önde olmuşlar, bu ilkelerden vazgeçenler düşüşe geçmişlerdir.

Şimdi sıra bizde. Tercihimizi yapmak zorundayız. İyilik medeniyetini Kur’an yüce Resûlün “yıldızlar gibi” diye tanıttığı şanlı ashabı ve sonrakiler, daha sonrakiler, daha sonrakiler bayrağı, bize kadar ulaştırmışlar. Şimdi insanlık bizden iyilik medeniyetini ihya etmemizi, canlandırmamızı bekliyor. “O müttakîler bollukta ve darlıkta infak ederler, kızdıklarında öfkelerini yutarlar ve insanları affedicidirler. Allah da iyilik yapanları sever.”[35] ayetindeki müttakîlerden olmak, en azından onların yolunda olmaya çalışmak ne büyük bir ayrıcalıktır. Esasında bunlardan olmak için fırsat önümüzde durmaktadır. İşte bu Ramazan içinde iyilik adına yapılan kanpanyalar, vakıflar, sivil toplum kuruluşlarının çabaları. Dünyada her üç buçuk saniyede bir insan açlıktan ölüyor, “acaba bunların kaç tanesini kurtarabilirim” duygusu her birimizde hep canlı olmalı. Zalimin zulmünden milletimizin şefkat ve merhametine sığınan Suriye’li kardeşlerimize zekâtımızla, fitremizle, sadakamızla, infakımızla, velhasıl her türden yardımlarımızla nasıl sahip çıkabiliriz, bunun derdini taşımalıyız.

İyilik konusunu bir yazıda anlatmak gerçekten zor, gelecek yazılarımızda devam edelim inşallah.

[32] Maide, 5/2

[33] Vakıa, 56/10, 11

[34] Ebu Davud, 1536

[35] Âl-i İmran, 3/134

Vakit İyilik Vakti
Bu Ramazan ve
Her Zaman (II)

Bir önceki yazımı şu cümleyle bitirmiştim. “Zalimin zulmünden milletimizin şefkat ve merhametine sığınan Suriye’li kardeşlerimize zekâtımızla, fitremizle, sadakamızla, infakımızla, velhasıl her türden yardımlarımızla yemeleri, giyinmeleri, eğitimleri, barınmaları vs. konularda nasıl sahip çıkabiliriz, bunun derdini taşımalıyız.” Evet hiç kimse mecbur kalmadan, evini barkını, vatanını, toprağını bırakıp terk-i diyar eylemez. Sevgili Peygamberimiz, Medine’ye hicret ederken son kez Mekke’ye şöyle dönüp bir baktığı ve şunları söylediği rivayet edilir: “Ey Mekke! Güzel vatanım! Bilesin ki seni çok seviyorum, mecbur kalmasaydım seni asla terk etmezdim.” Şimdi düşünelim, Suriye’li ya da başka yerlerden evini barkını, dost ve akrabalarını, vatanını terk edenler gelirlerken kaç kez dönüp baktılar ve gözyaşı döktüler acaba.

Evet vakit iyilik vakti, iyilikte yarışma vakti, ecdadın iyilik üzerine kurduğu medeniyete sahip çıkma vakti ve her şeyden daha önemlisi vakit empati yapma vakti, bu Ramazan ve her zaman. O zaman Peygamberimizin şu muhteşem sözüne kulak verelim: “Müslüman, Müslüman’ın kardeşidir. Ona zulmetmez, onu düşmana teslim etmez. Din kardeşinin ihtiyacını karşılar. Müslümandan bir sıkıntıyı giderenin Allah da kıyamet günündeki sıkıntılarından birini giderir. Bir müslümanın ayıbını örtenin, Allah da kıyamet gününde ayıplarını örter.”[36]

Bu hadis-i şerifin de oldukça etkileyici bir şekilde ortaya koyduğu gibi İslam kardeşliğinin gerektirdiği birtakım haklar ve vazifeler vardır. Din kardeşliği kan kardeşliğinden daha kıymetlidir. Kan kardeşi olan insanlar birbirlerine ne kadar düşkün ve birbirlerinin ihtiyaçlarını karşılamada ne kadar sorumlu iseler, din kardeşliği de Müslümanlara en az kan kardeşliğinde olduğu kadar, belki daha da çok sorumluluk yükler. Bu sorumluluk, Kur’an ve Sünnet’in açık nassları ile belirlenmiştir. Bu sebeple dini, İslam’ı, Allah’la kul arasındaki ilişkilerden ibaret görmek, İslam’ı iyi bilmemekten ve anlamamış olmaktan kaynaklanan büyük bir yanlıştır. Çünkü İslam, hayatımızın her alanını tanzim edici hükümler getirmiştir. Bu yüzden müslümanların, güçleri yettiği nispette birbirlerinin ihtiyaçlarını karşılamaları, İslam kardeşliğinin gereğidir. İhtiyaçlar, maddi ve manevi nitelikli olabilir. İhtiyacı karşılama bizzat ve fiilen olabileceği gibi, sebep ve vesile olmak şeklinde de gerçekleşebilir. Çünkü bir insan çoğu kere her türlü ihtiyacını karşılamaya kendisi güç yetiremeyebilir. Peygamber Efendimiz, mü’minlerin her türlü ihtiyacı ile ilgilenir ve onların sıkıntılarını gidermeye çalışırdı. Sahabe paylaşmayı bilen bir topluluktu. Onlar İslam kardeşliğinin en mükemmel örneklerini sergilediler. Günümüzde Müslümanların en büyük noksanı ve kusuru, din kardeşliğinin icabı olan hak ve vecibeleri gerektiği şekilde yerine getirmemeleri ve ferdî bir hayat sürmeyi yeğlemiş olmalarıdır. Bu sebeple aralarındaki mesafe açılmakta, sorumluluk hissi kaybolmakta, kin, buğz ve nefret gibi İslam’ın kesin olarak yasakladığı kötü hasletler toplumu kasıp kavurmaktadır.[37]

Bir önceki yazımızda Müslümanlar arasındaki iyilik bağlarını güçlendiren ve yukarıda bahsedilen ilkelere uyan bazı iyilik hareketlerinden örnekler vermiştik. Şimdi de yıllar önce bir vesileyle gittiğim Nijerya Kaduna Üniversitesi’nde yaşadığım bir anekdotu paylaşmak isterim. Üniversiteyi ziyaretimizde Tarih bölüm başkanı Türkiye’den lisans üstü çalışma yapacak bir öğrenci göndermemizi, ona üniversitelerinde “Nijerya’da Osmanlı İzleri” isimli bir konu çalıştırabileceğini ifade etti. “Nijerya’da Osmanlı izleri var mı?” sorumuza “IV. Murat zamanında Nijerya’da yaşanan açlık sebebiyle Osmanlı oraya bir bölük askerle yardım göndermiş. O tarihten yani 1640’lı yıllardan beri Osmanlı askerlerinden kalma bazı eşyaları muhafaza ediyoruz. O askerlerden kimisi dönmeyerek burada kalmış olabilir. Kabirleri, soylarının devam edip etmediği araştırılabilir” vs. içerikli bir cevap vermişti. Günümüzde uçakla yaklaşık 10 saat süren Nijerya’ya o günün şartlarında nasıl gittiler acaba?

İşte iyilik hareketi budur. Peygamberimizin “Mü’minler birbirlerini sevmekte, birbirlerine acımakta ve bir diğerini korumakta bir vücut gibidirler. Vücudun herhangi bir organı rahatsız olunca diğer organları da bu yüzden rahatsız olur.”[38] sözü işte yukarıdaki iyilik hareketini gerçekleştiren ruhu doğurmuştur. Ecdadımız, bu acıyı yüreğinin ta derinliklerinde duyduğu için aylarca yürüyerek yiyeceğe, giyeceğe, zalimlerin zulmünden kurtarılmaya muhtaç olan insanların imdadına koşmuşlardır. Bugün elimizde bu kadar imkân varken, ecdadımızın on ayda gittiği yere on saatte gidebilirken ve daha da önemlisi şu an ülkemize sığınmış olan iki milyon civarında muhacire ensar olmak fırsatı önümüzde dururken bu fırsatı değerlendiremezsek iyilik medeniyetinin varisleri olma özelliğimizi kaybederiz. Bundan daha büyük bir kayıp olabilir mi? O zaman şu ayeti dilimize zikir yaparak Ramazan ayını iyilik yapma ruhumuzu geliştirmeye vesile kılmasını dileyelim: “Sevdiğiniz şeylerden vermedikçe iyiliğe ulaşamazsınız. Her ne sarf ederseniz şüphesiz Allah onu hakkıyla bilendir.”[39]

[36] Buhari, Mezalim, 3; Müslim, Birr, 58

[37] Bkz. Riyazü’s-Sâlihîn, terc. ve şerh, Y. Kandemir ve heyet, s.288-289

[38] Buhari, Edeb, 27; Müslim, Birr, 66

[39] Âl-i İmran, 3/92

İyiliği Emir
Kötülükten Nehiy

Kur’an ve hadis literatüründe “el-emr bi’l-ma’rûf ve’n-nehy ani’l-münker” diye geçen bu ibareyi “iyiliği emir, kötülükten nehiy” şeklinde Türkçeleştirebiliriz. Konu o kadar önemli ve Müslüman toplumların kulağı bu ibareye o kadar aşina ki, Arapça bilmese de birçok kimsenin konuşma dilinde bir deyim hâline geldiğine ve “emri bi’l-ma’ruf nehyi ani’l-münker” şeklinde telaffuz ettiğine şahit olmaktayız. Yani bu ibareyi manasını biliyor olarak artık kendilerine mal etmişlerdir.

Bu vesileyle önce ma’rûf ve münker kelimelerini açıklamaya çalışalım. Ma’rûf, İslam’ın iyi olarak kabul ettiği ve Allah’a itaatin içinde saydığı her şeydir. Münker ise bunun zıddı olup, İslam’ın iyi saymadığı, dinin emirlerine aykırı bulduğu ve Allah’a karşı masiyet olarak gördüğü şeylerdir. Bunların Kur’an-ı Kerim’de yüzlerce örneği vardır, ancak imamların Cuma günü minberden inmeden önce son okudukları bir ayette Cenab-ı Hakk toplumu ayakta tutacak üç şeyi emrediyor ve üç şeyden de nehyediyor. Sanki imam “muhterem müslümanlar, şimdi size okuduğum şu ayeti geçen hafta yine okumuştum, haftaya da okuyacağım, bu vesileyle kendinizi muhasebe edin bakalım, geçen haftadan bu yana bu konularda ne gibi bir gelişme sağladınız, eksik yanlarınızı gelecek haftaya kadar nasıl telafi edeceksiniz” diyerek minberden inmeden önce şu ayeti okuyor: “Şüphesiz ki Allah adaleti, iyilik yapmayı, yakınlara bakmayı emreder; hayâsızlığı, kötülüğü ve haksızlık yapmayı nehyeder, yasaklar. Tutasınız diye size öğüt verir.”[40]

Burada dikkat çekilen ve yapılması emredilen üç şey adalet, ihsan ve akrabaya yardım konularıdır. Bunlar gerçekten toplumu ayakta tutan en önemli ilkelerden sayılmaktadır. Adaletin olmadığı yerde zulüm ve haksızlık baş gösterir ve düzen bozulur. Adalet, herkesin ve her şeyin yerli yerinde olması, herkesin hak ettiğini alması veya herkese hak ettiğinin verilmesi anlamlarına gelir. İşte Allah Teala, böyle bir nizamı emrediyor. Bunun da adalet ile sağlanabileceğine dikkat çekiyor. İhsanın kelime anlamı “iyilik” olarak ifade edilmektedir, ancak bu yetersizdir. Cibrîl hadisinden anladığımız kadarıyla ihsan “kişinin Rabb’ini görür gibi ibadet etmesidir.”[41] Rabb’ini görür gibi ibadet edebilen insan artık Rabb’ini görür gibi yaşamaya da başlar. Zira ibadetin en önemli fonksiyonlarından birisi de insanı genel yaşantıya hazırlama ameliyesidir. Rabb’ini görür gibi yaşayan bir insanın ne elinden ne de dilinden herhangi bir kötülük gelir mi? İşte o zaman Allah Resûlü’nün tanımladığı Müslüman kimliğine kavuşmuş olur. Yani “Müslüman, elinden ve dilinden müslümanların –başka bir rivayete göre insanların- emin olduğu kimsedir; muhacir de Allah’ın yasaklarını terk edendir.”[42] Muhacirin bir yerden başka bir yere göç edenlere isim olarak verildiğini biliyoruz, ancak hadiste kötülüklerden uzak durup iyiliklere koşanlara, haramlardan kaçınıp helal şeylerle meşgul olanlara da muhacir denilebildiğini öğreniyoruz. Birincisinde maddî, fizikî bir hicret; diğerinde ise rûhî, manevî bir hicret söz konusudur.

Ayette emredilen bir diğer husus ise akrabaya yardım konusudur. Bu da o kadar önemlidir ki, insandaki iyilik etme ve infak alışkanlığı yakınlarla iyi ilişkiler içerisinde olmak ve muhtaç olanlara iyilik etmekle kazanılır. Bir kudsî hadiste Hz. Peygamber (s.a.s.) şöyle buyurmaktadır: “Allah Teala şöyle buyurdu: Ben Rahmân’ım ve akrabalığı ben yarattım, onu kendi ismimden türettim. Kim akrabalarıyla ilişkisini devam ettirirse ben de onunla ilişkimi devam ettiririm, kim akrabalarıyla ilişkisini keserse ben de ondan ilişkimi keserim.”[43] Arapça’da akrabalık “rahm” kelimesi ile ifade edildiği için Allah Teala onu “rahîm” isminden türettiğini belirtiyor. “Sıla-i rahm” (akraba ziyareti) deyiminden hatırlayalım.

Yukarıdaki ayette nehyedilen şeyler ise hayâsızlık, kötülük ve haksızlık/zulüm kavramlarıyla ifade edilmektedir. Bunların her biri toplumu içinden çürüten ve çökmesine, dejenere olmasına sebep olan hususlardır. İnsanoğlu ar, hayâ perdesini yırtmayagörsün, artık yapmayacağı kötülük, işlemeyeceği günah kalmaz. Böyle kimseler için halk arasında sık kullanılan bir söz vardır: “Allah’tan korkmuyorsun, bari kuldan utan.” Bu yüzden en ufak şeyden dolayı yüzü kızarıp utananları “ne utangaç insan” diye eleştirmek yerine bağrımıza basıp taltif etmeliyiz. Zira “hayâ imandandır.”[44] Özellikle çocuklarımızı hayâ duygularını zayıflatacak tehlikelerden korumalıyız. Nehyedilen bir diğer konu ise münker, yani her türlü kötülüktür. Yukarıda belirttiğimiz gibi İslam’ın iyi saymadığı, dinin emirlerine aykırı bulduğu ve Allah’a karşı masiyet olarak gördüğü şeylerdir. Haksızlık ve zulüm ise, adaletin olmadığı yerde olur. Müslüman’ın en önemli görevlerinden birisi haksızlık ve zulüm karşısında hep Hakk’ın, haklının ve adaletin yanında yer almaktır. Öyleyse her Cuma namazında mealini de dinlediğimiz bu ayete göre hayatımızı tanzim etme ve ideal toplumun oluşmasına katkı sağlamalıyız. Zira iyiliği emir ve kötülükten nehiy Müslümanların ortak sorumluluğudur.

[40] Nahl, 16/90

[41] Buhari, İman, 1

[42] Buhari, İman 4-5

[43] Tirmizî, Kitabu’l-Birr ve’s-Sıla, 9

[44] Buhari, İman, 16

Emaneti
Yerine Getirmek

Emanet, günlük hayatımızda dilimizden düşürmediğimiz kavramlardan birisidir. Zira gözümüzü nereye çevirsek Rabbimizin bir emanetiyle karşılaşırız. En başta, aldığımız nefes, soluduğumuz hava, yediğimiz, içtiğimiz, giydiğimiz, kullandığımız her şey, tüm vücut organlarımız, yer ve içindekiler, gök ve içindekiler, bizim istifademize sunulmuş birer emanettir. Kur’an’da “Göklerde, yerde ne varsa hepsini Allah’ın sizin hizmetinize verdiğini, açıkça yahut gizlice üzerinizdeki nimetlerini tamamladığını görmediniz mi?”[45] ayetiyle bu husus açıkça belirtilmektedir. Demek ki insanın hizmetine verilen her şey onun için bir emanet özelliği taşımaktadır. O zaman insanın emanete riayet ederek “emin” olması gerekir.

İnsanın emin ve itimat edilir olması, kendisine maddi ve manevi bir şeyin gönül rahatlığı ile teslim edilebilir ve istenildiğinde sağlam bir vaziyette geri alınabilir nitelikte olduğu anlamına gelir. İnsanın emin olması münasebetiyle gerek Allah ve Resûlü gerekse insanlar tarafından herhangi bir amaçla kendisine bırakılmış olan şeye de emanet denilir. Bu takdirde insan, Allah Teala’nın emanetini taşıyan bir emin, bir vekil olma niteliğine sahip yaratılmış yegâne varlıktır. Tıpkı Ayet-i Kerime’de belirtildiği gibi: “Biz emaneti göklere, yere, dağlara arz ettik de onlar bunu yüklenmekten çekindiler ve ondan korkup titrediler. Pek zalim ve çok cahil olan insan onu yüklendi.”[46] Bu sebeple bütün yaratılmışlar üzerinde hüküm ve tasarruf yetkisi sadece insana verilmiştir. İnsan bu yetkiyi ne kadar mükemmel kullanıp yerine getirir ve emaneti yerli yerine koyabilirse, kıymeti o derecede artar ve yükselir. Nitekim Allah Teala, “Hiç şüphesiz Allah size, emanetleri ehline teslim etmenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder…”[47] buyurmaktadır.

İnsanın bütün davranışları Rabbine, kendine ve halka karşı mükellef olduğu üç çeşit emanetin dışa akseden görüntüsüdür. Rabbine karşı emanete riayet eden bir kimse, Allah’ın hükümlerine, ilahî kanunlara uyar. Bu, bütün uzuvları ilgilendiren vazifeleriyle doğrudan alakalıdır. Çünkü insanın her uzvu kendisine verilen bir emanettir. Her emaneti yerli yerinde ve Allah’ın rızasına uygun tarzda kullanmak, korumak gerekir. İnsanın kendine karşı mükellef olduğu emanet din ve dünya işlerinde en doğru ve kendine en faydalı olanı tercih edip seçmesi, zararlı olan her şeyden uzak durmasıdır. Halka karşı emanet sahibi olmak, insanların hak ve hukukunu korumak gözetmek, onlara zarar vermemek, insanları aldatmamaktır. Yöneticilerin halka adaletli davranması, âlimlerin insanları hak yola sevk etmesi, halkın yöneticilere hıyanetten sakınması, eşlerin birbirlerine karşı vazifelerini yerine getirmeleri, sadakat içerisinde namuslarını korumaları, çocuklarını terbiye etmeleri vs. hususlar emanetin gereklerindendir.[48]

Emanet konusundan bahsedildiğinde ilk akla gelen hadislerden birisi şudur: “Münafığın alameti üçtür: Konuşunca yalan söyler, söz verince sözünden cayar, kendisine bir şey emanet edildiğinde hıyanet eder.”[49] Bu üç davranış insanın ve toplumun hızla bozulmasına, çürümesine sebep olur. Dolayısıyla Müslümanların münafıklık alameti olan bu vasıflardan uzak durmaları gerekmektedir. Zaman zaman “acaba bu alametlerden birisi bende var mı?” diye kendisini muhasebe etmesi, ehlini, çocuklarını, dost ve akrabalarını da bu tehlikeye karşı uyarması gerekir. Bu alametlerden birisinin kendisinde olduğunu fark eden mü’minin hemen tevbe-istiğfar ederek kendisini temizlemesi icap eder. Esasında bu davranış da bir tür emanete riayettir. Zira mü’min bir günah işlediğinde ondan pişmanlık duyup tevbe-istiğfar etmesi gerekliliği bir emirdir ve emre riayet de mü’min üzerinde bir emanettir.

Hz. Peygamber (s.a.s.), şu hadisinde emaneti korumanın hassasiyetine dikkat çekmektedir: “Şüphesiz ki emanet, insanların kalplerinin ta derinliklerine kök salıp yerleşti. İnsan bir kere uyur ve kalbinden emanet çekilip alınır, ondan belli belirsiz iz kalır. Sonra bir kere daha uyur, yine kalbinden emanet alınır; bu defa da ayağının üzerinde yuvarladığın ateşten korun bıraktığı iz gibi bir eseri kalır. Sen onu, içinde hiçbir şey olmadığı hâlde kabarık görürsün. Neticede insanlar o hâle gelir ki, alış-veriş yaparlar da neredeyse emaneti yerine getirecek bir kişi bile kalmaz...”[50]

Yukarıda örnek verdiğimiz ayet ve hadislerden emaneti yerine getirmenin, korumanın ne kadar önemli olduğu anlaşılmaktadır. “İman” ile aynı kökten gelmiş olması “mü’min-emanet” ilişkisini ortaya koymaktadır. Öyleyse her mü’minin başta sahip olduğu imanı olmak üzere kendisine verilen bütün nimetlerin emanet olduğunu, bu nimetlerin şükrünü eda ettiği takdirde emanete riayet etmiş olacağının bilincinde olması gerekir. Herkesin işini, mesleğini, yerine getirmesi gereken vazifelerini, yapmakla mükellef olduğu ibadetlerini, ağzından çıkacak sözünü vs. emanet kabul etmesi ve bu ruhla hareket etmesi, ideal bir toplumun oluşmasına ve iyilik medeniyetinin ihyasına katkı sağlayacaktır.

[45] Lokman, 31/20

[46] Ahzab, 33/72

[47] Nisa, 4/58

[48] Riyazü’s-Salihîn, terc. ve şerh, Yaşar Kandemir ve heyet, 2/ 139-140

[49] Buhari, İman, 24

[50] Buhari, Rikak, 35; Fiten, 13

Ali Ulvi Kurucu’nun
Hatıratları’ndan Birkaç Hatıra

Son günlerde fırsat bulduğum vakitlerde hatırat türü kitaplar okumaya çalışıyorum. Bunlardan birisi de merhum Üstat Ali Ulvi Kurucu’nun dört ciltlik Hâtırâlar’ı. Bugün elimde birinci defa okuyup doyamadığım ve ikinci defa okumaya başladığım 1. cildi var. Okudukça öyle tat alıyorum ki, okuduğum yerden bir iki hususu okuyucularımla paylaşmak istedim. Esasında bu eseri sadece bir hatırat kitabı olarak isimlendirmek kanaatimce haksızlık olur. Sanki bir vaaz ve irşâd kitabı, yakın tarihe canlı şahitlik eden bir tarih kitabı, ülkemizde müslümanların inançları ve ibadetleri ile ilgili yaşadıkları sıkıntılı dönemlerde İslam’a gönül vermiş âlim, fâzıl, mütefekkir, Allah dostu onlarca fedakâr insanın tanıtılmasını sağlayan bir ricâl kitabı vs. özelliklere de sahiptir. Özellikle 1930’lu yıllarda Konya’da imamlık yapan dedesi Hacı Veyis Efendi, yine imam olan babası İbrahim Efendi ve 1950-60’lı yıllara damgasını vuran amcası imam Hacı Veyiszâde Mustafa Efendi’nin hayat ve hatıratını Ali Ulvi Kurucu’nun şairane dili ve mütefekkirâne üslûbu ve Ertuğrul Düzdağ’ın muhteşem kaleminden dökülerek anlatan bu eseri başta din görevlilerimizin -bu imamlardan rol model olarak istifade etmeleri için- ve herkesin okumasını hararetle tavsiye ediyorum. Bu vesileyle şu an okuduğum bölüm olan dedesi Hacı Veyis Efendi ile ilgili ders niteliğinde birkaç hatırayı paylaşmak isterim.

Dedesi Hacı Veyis Efendi, Osmanlı medreselerinde yetişmiş, başta Arapça olmak üzere İslâmî ilimleri tahsil etmiş, elli sene maaşsız imamlık yapmış, Ali Ulvi’nin “fazileti, himmeti ve din gayreti tarihlere geçecek destanlık bir hadise” diye tanımladığı büyük bir zâttır. Onun için şöyle bir ifade kullanır: “Sanki Konya’nın hatta Anadolu’nun âlimleri bir araya gelmiş yahut hülasa edilmiş, özü çıkarılmış da ruhu bir damla halinde onda tecessüm etmiş; onun şahsında temsil olunmuş gibi geliyor. O cidden sanki bir iman kütüphanesi yürüyor gibiydi. İhlâsın, irfânın, aşkın, feragatin, dürüstlüğün, Allah’a kul olmanın, hülasa kâmil bir mü’min ve müslümanın timsali idi. İbadet ve İslâmî edebe dair hususlara son derece dikkat eder, en küçük meseleyi bile bıkmadan ve kızmadan tekrar tekrar hatırlatır, nasihatler ederdi. Bizim okuduğumuz Arapça lisan kitapları da ezberindeydi. İnsan Kur’an-ı Kerim’i ezberler, ama o metinler nasıl hıfzedilir, bilmem. Bunu ancak bulgur pilavının pişmesini dahi bekleyemeyecek kadar vaktinin kıymetini bilen bir insan başarabilir”[51]

Dedesinin abdest alışını şöyle anlatıyor Ali Ulvi Kurucu: “O abdest alırken ben de kendisine dersim olan sarf nahiv kitaplarını okurdum. Abdest alırken çok dikkat ederdi. Sorardım: ‘Dede, sizin abdestiniz bizimkinden çok farklı oluyor; siz abdesti çok uzun alıyorsunuz. Niye böyle oluyor?” Bunun üzerine şöyle derdi: “Oğlum ben abdest suyunu semadan inen manevi bir bulut olarak kabul ederim. Semalardan bir manevi bulut geliyor, günahlarımızı yıkıyor…” Onun bu cevabını işitmek için bu suali defalarca sorardım. Abdest aldıktan sonra havlu tutardım, havluya elini yüzünü silerken son derece ferahlar, şehadet getirerek şöyle derdi: “Rabbim ne güzelsin, sana kul olmak ne güzel bir şey… Mü’min kullarına farz kıldığın vecibelerin her biri birer bahar, her biri birer kâr, her biri birer vakar…” Bunları söyleye söyleye abdestten namaza geçerdi. Kendisini namazın huşûuna hazırlardı. Kur’an-ı Kerim’de ve hadis-i şeriflerde rastladığım namazda huşûu dedemde gördüm. Şu kanaatteyim ki, namaz kılarken veya kıldırırken evin veya caminin bir tarafı yıkılsa haberi olmazdı. Misvaksız abdest aldığını görmedim. Efendimizin “eğer ümmetime güç gelmeyeceğini bilsem, her namazda misvak kullanılmasını emrederdim.”[52] hadisini naklederdi. “Kur’an-ı Kerim çıkacak ağzın temiz olması gerekir.” derdi. Yatmadan önce ve sabahleyin kalkar kalkmaz dişlerini misvaklardı. Yetmişbeş yaşında vefat ettiği sırada bütün dişleri tamam ve sağlamdı” (s. 107).

Kitapta, imamlık yaparken ne tür sıkıntılara katlandığı ve bir neslin imanını kurtarmak için hangi zorlukları göğüslediği ile ilgili hatıralar da yer almaktadır. Bir defasında başında takke olduğu halde caminin önünde abdest alırken atı üzerinde yanına gelen bir kurmay albay bu büyük zâta “sen niçin şapka giymiyorsun, bir daha bu takkeyle görürsem seni bu atla çiğnerim” diyor. Hoca çok üzülüyor. Bir müddet sonra da elinden anahtarını alarak camisini ot deposu yapıyorlar. O da aynı mahallede küçük bir mescide geçiyor, orada hizmete devam ediyor (s. 135). Hele iki askerin ellerinde bıçkı yakındaki bir camiyi ot deposu yapmak için minaresini kestiklerini görünce, “Allah’ım, keşke minarenin yerine beni kesselerdi, bıçkının sesini duydukça Hz. Zekeriya kesiliyor sandım” (s. 137) demesi ve daha nice acıklı hadiseler. Bütün bunlar Rusya’da, Çin’de, Yunanistan’da değil Anadolu’da yaşandı değerli okuyucum UNUTMA, UNUTTURMA.

[51] A. Ulvi Kurucu, Hatıralar c. 1, s. 104-105

[52] Nesâi, Taharet 6

Müslümanların
Dünyevîleşme ile İmtihanı
(I)

Ölüm sonrası hayatı dikkate almayıp dünyayı hep ön planda tutarak yaşayan insanlar ve toplumlar tarih boyunca hep olagelmiştir. Bu yüzden Hz. Âdem’den itibaren bütün peygamberlerin en önemli mücadele konularından biri toplumlarını dünyevîleşme hastalığına karşı uyarmak olmuştur. Onların bu amaçla nasıl mücadele ettikleri Kur’an kıssalarında ders verici sahnelerle anlatılmaktadır. Dünyaya taparcasına değer veren İsrailoğullarını Hz. Musa’nın sürekli uyarmasına rağmen yola gelmemeleri, onların Kur’an’da “ahireti verip dünya hayatını satın alan kimseler”[53] olarak tanıtılmalarına yol açmıştır.

İsrailoğulları ruha ve âhirete ait pek çok esası inkâr noktasına gelmişlerdi. Allah Teala, ders olması hikmetiyle kendi ruhundan üfleyerek Hz. Meryem vasıtasıyla Hz. İsa’nın dünyaya gelmesini takdir buyurdu. Doğumu dâhil pekçok mucizesine rağmen Hz. İsa’yı anlamayan ve dinlemeyen İsrailoğullarının bu davranışları da dünyevîleşmiş olmalarından kaynaklanıyordu. Bu anlayış yüzyıllar içerisinde batıyı etkisi altına aldı ve günümüzden birkaç asır önce ortaya çıkan Kapitalizmin de yol açmasıyla dünyevîleşme hastalığı insanlığı tehdit eder duruma geldi.

Peygamber Efendimizin dünyayı teşrif ettiği yıllarda da dünyevîleşme illeti neredeyse bütün toplumlar üzerine karanlıklar halinde çökmüştü. Kur’an’da sevgili Peygamberimizin gönderilme hikmeti “insanları karanlıklardan aydınlığa çıkarmak.”[54] olarak vurgulanmakta, Peygamber kıssaları, geçmiş ümmetlerin hayatları, ahkam, ibadet ve ahlâkla ilgili konular anlatılırken neredeyse tüm ayetleriyle insanoğlu dünyevîleşme tehlikesine karşı uyarılmakta ve nasıl yaşaması gerektiğinin yolu gösterilmektedir. Özellikle çocukları yetiştirirken onlara ilk öğretilecek şeyin ne olması gerektiğine dikkat çekilmekte ve Lokman (a.s)’ın dilinden şöyle denilmektedir: “Yavrucuğum! Haberin olsun ki, yaptığın bir amel hardal tanesi ağırlığınca olsa da, bir kaya içinde veya göklerde, yahut yerin dibinde gizlense de, Allah onu çıkarır getirir. Çünkü Allah, en gizli şeyleri bilir, her şeyden haberdardır.”[55]; “Biliniz ki dünya hayatı bir oyun, bir eğlence, bir süs ve kendi aranızda övünme, mal ve evlat çoğaltma yarışından ibarettir. Bu, tıpkı bir yağmura benzer ki; bitirdiği ot, ekincilerin hoşuna gider, sonra kurur, onu sapsarı görürsün, sonra çerçöp olur. Ahirette ise çetin bir azab, Allah’tan mağfiret ve rıza vardır. Dünya hayatı, aldatıcı bir zevkten başka bir şey değildir.”[56]

Ayrıca dünya, rüzgârların savurduğu çöp kırıntısına benzetilmekte[57] ve onlarca ayet-i kerime ile dünyevîleşmenin tuzağına düşmemesi için insanoğlu ısrarla uyarılmaktadır. Hz. Peygamber de hadis-i şeriflerinde, “Benim dünya ile ilgim ne kadar ki? Ben bu dünyada bir ağacın altında gölgelenen, sonra da oradan kalkıp giden binitli bir yolcu gibiyim.”[58]; “Dünya ahiretin tarlasıdır.”[59] vb. ifadelerle dünyevîleşme tehlikesine karşı tüm insanlığı ikaz etmektedir. Ayrıca dünyanın Allah katında bir sinek kanadı kadar bile kıymeti olmadığını[60], âhiret karşısında parmağını denize batıran kimsenin parmağına bulaşan su kadar bir payı olduğunu[61] belirtmektedir.

Düşünce dünyamızın önde gelen simaları da pek çok kere dünyaya gereğinden fazla değer vererek âhireti unutturacak bir dünyevîleşmeye karşı Müslümanları hep uyarmışlardır. Mevlana’ya göre dünyaya aşırı düşkünlük insanı Hakk’tan, hakikat bilgisinden, ebedî mutluluğa giden yoldan engeller. Bu hâle getirilen dünya insan için karanlıktır, kapalı bir zindandır.[62] Dünyayı sesi hoş, içi boş bir davula benzeten Mevlana bu teşbihi ile de dünyanın aldatıcı güzelliklerine ve gerçek kimliğine dikkat çekmek istemiştir.[63] Yunus Emre, neredeyse tüm şiirlerinde bu hususu dile getirmiş, ancak, “mal sahibi, mülk sahibi; hani bunun ilk sahibi; mal da yalan, mülk de yalan, var biraz da sen oyalan” dörtlüğü ile dünyevîleşme tehlikesine karşı dikkati zirveye taşımıştır. Cihan padişahı Kanuni Sultan Süleyman, “Sakın aldanma görüp dehrün na’im-ü nimetin; çün degül bâkî ânı bilsen zeval üstündedür. Gönlüm olmaz giymeğe zer-baftü dibâ vü harîr; fahrum oldur ki diyeler bana şâl üstündedür (Sakın dünyanın geçici nimet ve bolluğunu görüp de aldanma. Çünkü dünyada hiçbir şey bâkî değildir, her şey yok olup gidecektir. Altın sırmalı, ipekli ve işlemeli giymeye gönlüm razı değildir. Benim hakkımda ‘üstünde şaldan başka bir şey yoktu’ demeleri övüncümdür.” demektedir.[64] Sultan 3. Murat, “Bu dünya fânidir sakın aldanma; mağrur olup tac-u tahta dayanma; yedi iklim benim deyu güvenme” diyerek dünyevîleşme tehlikesine dikkat çekmektedir.

[53] Bakara, 2/86

[54] Hadid, 57/9

[55] Lokman, 31/16

[56] Hadid, 57/20

[57] Kehf, 18/45

[58] Tirmizi, Zühd, 44

[59] Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ, I/ 412

[60] Tirmizi, Sünen, Zühd, IV, 560

[61] Tirmizi, Sünen, Zühd, IV/ 561

[62] Mesnevi, çev. Veled İzbudak, I/79

[63] Erhan Yetik, “Mevlana’nın Dünya Görüşü ve Topluma Bakışı”, OMÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi, 6/102

[64] İskender Pala, Muhteşem Şair Muhibbi, İstanbul 2011, s. 70-71

Müslümanların
Dünyevîleşme ile İmtihanı
(II)

Bir önceki yazımızda dünyevîleşme tehlikesine dikkat çekmek için ayetlerden, hadislerden ve düşünürlerin sözlerinden örnekler vermiştik. Esasında sahabe sözlerinden, mutasavvıfların, mütefekkirlerin, şairlerin, sultanların, âriflerin, âlimlerin, mürşidlerin vs. telkin ve uyarılarından daha pekçok örnek verebiliriz. Ancak ne yazık ki, bütün bu ayetlere, hadislere, Allah dostlarının ve âlimlerin nasihatlerine, şairlerin, mütefekkirlerin, mürşitlerin, âriflerin sözlerine rağmen dünyevîleşme hastalığı müslümanları da her tarafından sarmış gibi görünüyor. Ahireti yok sayıp dünyanın cazibesine kapılarak dünyevîleşmeye yönelik bu bombardıman o kadar güçlü ki, dinî ikaz ve uyarıları inkâr etmeyenlerden bazıları bile bunları seküler bir zihin dünyası içerisinde yorumlamakta ve anlamlandırmaktadır. Daha da endişe verici olanı, bazı ayetler ve hadisler, bağlamından kopartılarak “çalışmak da ibadettir”, “kazanan Allah’ın sevgilisidir”, “dünya ahiretin tarlasıdır”, dünyadan nasibini unutma” gibi ifadeler sloganlaştırılarak dünyevîleşmeye zemin oluşturmak için kullanılmaktadır.

Davet adına kurulan İslâmî gruplarda dahi dünyevîleşme, grup çıkarları zaman zaman ön plana çıkarılmakta, başlangıçta hedeflenen davet, tebliğ önceliğini tedricen kaybetmektedir. Batı’da 16. yüzyılda ortaya çıkan Protestanlık ilk zamanlarda nasıl ki Tanrı rızası için kazanıp, Tanrı rızası için harcama felsefesini benimsemesine rağmen sonraları Tanrı’yı devreden çıkarıp kendi nefisleri için harcamaya başlayıp Kapitalizm’in ortaya çıkmasına sebep olduysa, Müslümanların önünde de benzer tehlikeler durmaktadır.

Başta körfez ülkeleri olmak üzere İslam ülkelerinde dünyevîleşmenin inanılmaz bir hızla ilerlediğine şahit olmaktayız. Lüks ve israf müslümanları esir almış, burnunun dibindeki fakir ve ihtiyaç sahiplerini göremez hâle getirmiştir. Dünyevîleşme illeti müslümanların zekât, sadaka, borç verme, yardımlaşma vb. infak duygularını oldukça zayıflatmış, sahip oldukları zekât potansiyelini gerektiği gibi hesaplayıp yerine ulaştırsalar açlık ve sefalet içinde kıvranan müslümanlar bu durumdan kurtulacak, yılda altı milyon kişi belki de açlıktan ölmeyecektir. Sadece ülkemizde günde altı milyon ekmek çöpe atılmaktadır. “Yiyiniz, içiniz fakat israf etmeyiniz, Allah israf edenleri sevmez.”[65] ayeti herkesin dilinde olmasına rağmen %99’u Müslüman olan ülkemizde bu kadar ekmeğin çöpe atılması nasıl izah edilebilir?

Dünyevîleşme bir yandan da müslümanların ahlâkî dejenerasyonuna sebep olmaktadır. Eskiden yanlış bir iş yaptığında ya da yanlış bir davranışı gördüğünde yüzü kızaran bir müslüman dünyevîleşme sürecine girdikten sonra yüzü kızarmamaya ve utanmamaya başlıyor. Yapılan yanlışlıklar görmezden gelindikçe gitgide normalleşiyor. “Bir kötülük gördüğünde elinle düzelt, elinle düzeltemezsen dilinle düzelt, dilinle düzeltemezsen kalbinle buğzet” hadisi herkese kişisel uyarı vazifesini hatırlatmalıdır.

Öyleyse dünyanın geçiciliğini hiçbir zaman aklımızdan çıkarmadan dünya-ahiret dengesini iyi kurmalıyız. Medeniyetimizin en önemli zenginliklerinden birisi olan tasavvuf birikiminden faydalanarak zühd ve takva çizgisini hayatımızın bir parçası hâline getirmeliyiz. Başta Peygamberimiz olmak üzere enbiyanın, ashabın, evliyanın hayatından kesitlerle ruhumuzu ve zihnimizi beslememiz lazım.

Hem kendimiz ve hem de neslimiz için manevi beslenme kaynaklarımızın Kur’an ve sünnet merkezli olmasından taviz vermemeliyiz. Dindar nesil yetiştirmek için önümüzde duran fırsatları iyi değerlendirmeliyiz. Yüzelli bine yaklaşan din görevlisi, yüzbinlerce imam-hatip mezunu, öğretmeni ve öğrencisi, onbinlerce ilahiyat mezunu, öğretim elemanı ve öğrencisi, onbinlerce Kur’an kursu öğreticisi ve öğrencisi, ilk ve orta dereceli okulların tüm sınıflarında üç senedir seçmeli olarak okutulan Kur’an-ı Kerim, Peygamberimizin hayatı, temel dinî bilgiler gibi derslerin mevcudiyeti ne büyük fırsatlardır. Bunların kıymetini bilmek için “lein şekertüm leezidenneküm, velein kefertüm inne azâbî leşedîd” “Andolsun ki, eğer şükrederseniz artırırım, nankörlük ederseniz azabım şiddetli olur.”[66] ayetini çok iyi anlamamız gerekmektedir.

Harama asla el uzatmayan, helal dairesinden şaşmayan, faize, kumara, rüşvete vs. tenezzül ve tevessül etmeyen, dürüstlükten asla taviz vermeyen, haksızlık yapmayan ve haksızlıklara boyun eğmeyen, kendisi için arzu etmediğini din kardeşi için de arzu etmeyen, komşusu aç iken tok yatmayan, kalpler kıran değil gönüller yapan bireylerden oluşan ideal sevgi toplumunu kuracak nesilleri yetiştirmek zorundayız. Mülk Sûresindeki “Allah, ölümü de hayatı da bakalım hanginiz daha iyi işler yapıyorsunuz diye sizi imtihan etmek için yarattı.”[67] ve “Öyle insanlar vardır ki rablerinden yalnızca dünyayı ve O’na dair şeyleri isterler. Onların ahiretten bir nasibi yoktur. Öyleleri de vardır ki ‘Rabbimiz! Sen bize dünyada da ahirette de iyilik ver ve bizi ateşin azabından koru’ derler.”[68] vb. ayetlerden ilham alarak dünyada ve ahirette iyilik isteyenlerden olalım.

[65] A’raf, 7/31

[66] İbrahim, 14/7

[67] Mülk, 67/2

[68] Bakara, 2/201

Müslümanların
İhtiyaçlarını Karşılamak

İnsanlar birbirlerine muhtaç yaratılmışlardır. Bir insan bazı konularda ne kadar müstağnî olursa olsun başka pek çok konuda mutlaka başkalarına muhtaçtır. Bu yüzden, medeniyetimizin temelleri atılırken bu hakikat göz önünde bulundurulmuş, altyapısı da buna göre oluşturulmuştur. Allah Resûlü (s.a.s.) muhtelif vesilelerle bu konuya dikkat çekmiş, etkileyici sözleriyle müslümanların paylaşma ve yardımlaşma ahlakını geliştirmeye çalışmıştır: “Bir kimse bir mü’minin dünya sıkıntılarından birini giderirse, Allah da kıyamet gününde onun sıkıntılarından birini giderir. Bir kimse darda kalana kolaylık gösterirse, Allah da ona dünya ve âhirette kolaylık gösterir. Bir kimse bir müslümanın ayıbını örterse, Allah da onun dünya ve âhiretteki ayıplarını örter. Mü’min kul, din kardeşinin yardımında olduğu sürece Allah da o kulun yardımındadır. Bir kimse ilim elde etmek için bir yola girerse, Allah da ona cennetin yolunu kolaylaştırır. Bir grup müslüman Allah Teala’nın evlerinden bir evde toplanıp Allah’ın kitabını okur ve onu aralarında müzakere eder, anlayıp kavramaya çalışırlarsa, üzerlerine sekînet iner (gönül huzuruna kavuşurlar) ve kendilerini rahmet kaplar. Melekler onları kuşatırlar, Allah Teala da onları kendi nezdinde bulunan meleklerin arasında anar. Amelinin kendisini geride bıraktığı kişiyi nesebi (soyu-sopu, ırkı) öne geçiremez.”[69]

Ayetler, hadisler, tarihten örnekler önümüzde dururken Müslümanlar olarak bu konudaki görevimizi hakkıyla yerine getirememenin ızdırabını yaşıyoruz. Müjdenin, va’din ne kadar büyük olduğuna bakar mısınız? “Bunları yerine getiren kimse için Kıyamet günündeki sıkıntısının giderileceği müjdesi.” Bunun için gerçekten inanan ve inandığı gibi yaşayan müslüman olmak gerekir. Cömertlikleri dillere destan ve belki de tüm sahabîler adına sembol isimler olmuş Ebubekir, Ömer, Osman, Ali ruhlu Müslümanların sayısının artması gerekir. Yok değil, elbette var, ancak yetersiz. Biraz önce telefonuma mesajla bir video geldi. Esasında yazının başlığını da bu videodan etkilenerek koydum. Afrika’da bir ülkede, ellerinde Kur’an, altlarında bir hasır dahi olmadan sokakta toz toprak içerisinde oturmuş hafızlık yapan çocuklar. Ülkemizden bir yardım kuruluşunun öncülüğünde “müslümanların ihtiyaçlarını” gidermek için oralarda kan ter içerisinde koşturan bizim Ebubekir ruhlu gençlerimizden birisi bir grup çocukla beraber. Videodaki konuşmasını çözümlemeye çalıştım, bakınız neler söylüyor: “Bir akşam namazında karşılaştım ben bu çocuklarla. Hepsi şu gördüğünüz taslardan abdest aldılar. ‘Dilencilik yapan bu çocuklarınızı namaza iyi alıştırmışsınız’ dedim. ‘Hayır, onlar dilenci değil, onlar hafızlık yapıyorlar’ dediler. ‘Nasıl yani’ dedim. Dediler ki ‘onlar hem kendi masraflarını karşılıyorlar, hem de öğretmenlerinin. Sabahleyin önce ezberlerini veriyorlar. Ezberlerini verdikten sonra kahvaltılarını yapabilmek için istemeye çıkıyorlar, yiyecek bir şeyler topladıktan sonra karınlarını doyuruyorlar. Sonra derslerinin başına oturuyorlar. İkindi ve akşam arası tekrar istemeye çıkıyorlar. Döndükten sonra, bulabildikleriyle karınlarını doyurup tekrar ertesi günün dersini hazırlamaya başlıyorlar. Ülkenin neresine giderseniz gidiniz her ortamda birkaç hafızla karşılaşıyorsunuz. Gördüğünüz hafızlar işte bu şartlar altında hafızlıklarını yapıyorlar. Bu şartlar şimdi ne kadar kötü görünüyor, ancak gidişata bakılırsa üç dört sene sonra belki bu çocukları da bulamayacağız, çünkü misyonerler buralarda çocukları Hrıstiyanlaştırmak için çalışıyorlar.”

Evet, başta Afrika ülkeleri olmak üzere İslam dünyasının pek çok yerinde manzara aynı. 2011 yılında Somali’de aynı şartlarda Kur’an öğrenimi yapan çocukları, gençleri görmüştük. Şimdi yukarıdaki hadis-i şerife bir bakalım, bir de bu duruma. Dünyanın dengesini bozan sömürgeciler ellerindeki varlıkları, servetleri insanları yaşatmak için değil, öldürmek için harcıyorlar. Aç ve açıkta olan insanlar için silahlanmaya verilenin yüzde biri verilse yeterli olacak, ama yapmıyorlar. Sadece ABD’nin silaha yıllık harcadığı para 750 milyar dolar civarındaymış. Obezite hastalarını tedavi için harcanan paranın onda biri fakirler, açlar için harcansa yine problem çözülür. Onlardan artık umut yok gibi. Ancak zenginlikte sınır tanımayan pek çok müslüman var. Ne yapmalı, müslüman zenginleri nasıl harekete geçirmeli. Ülkemizde başta Diyanet Vakfımız olmak üzere çeşitli vakıflar, hayır kuruluşları, TİKA gibi bazı resmî kuruluşlar ellerinden geleni yapıyorlar, fakat yeterli olmuyor. Önce ülkemizdeki müslüman zenginlerin konuya daha duyarlı olması, sonra İslam ülkelerinin yetkililerinin bir araya gelerek açlık çeken insanları kurtarmak için seferber olmaları gerekmektedir. Müslümanlar, israf çılgınlığına artık dur demeli. Allah Teala “Yiyiniz, içiniz, israf etmeyiniz; Allah israf edenleri sevmez.”[70] demekle kalmıyor, “İsraf edenler şeytanların kardeşleridir.”[71] buyuruyor. Sadece bizim ülkemizde çöpe atılan ekmek milyonlarca aç insanı doyuracak miktarda: Günde altı milyon ekmek çöpe atılıyormuş. Ne diyelim, inandığı gibi yaşamayanlar, yaşadığı gibi inanmaya başlarlar. Allah, müslümanları bu duruma düşmekten muhafaza etsin.

[69] Müslim, Zikr 38

[70] A’raf, 7/31

[71] İsra, 17/27

Helal Lokma
Helal Kazanç

İslam ahlakının en önemli ilkelerinden biridir helal kazanç. İnsanın ana rahmine düşüşü ile başlar serüveni. Babasının ve annesinin helal lokma ile beslenen bir bedene sahip olması etkilidir çocuğun ana rahmindeki hâli üzerinde. Oradaki gelişme sürecinde de annesi yediğini, içtiğini, giydiğini vs. helal çizgisine dikkat ederek yerine getirmeli. Dünyaya geldikten sonra, büyürken, gelişirken, yetişirken, öğrenirken velhasıl Müslüman kimliği ve kişiliği oluşurken annesi-babası her açıdan davranışlarına dikkat etmeli ve helal lokma, helal kazanç çizgisinden asla taviz vermemeli. Sadece bedensel gelişme ile yetinilmemeli, aklen, fikren, kalben de çocuk helal-haram çizgisine titizlikle riayet edecek bir eğitime tâbi tutularak haramların tehditleri karşısında kendi ayakları üzerinde durabilecek kıvama getirilip hayata öyle teslim edilmelidir.

Ahlâkî davranışlarımızın oluşmasında Kur’anî ilkelerin ve sünnetin birinci derecede etkisi vardır. Dolayısıyla helal lokma, helal kazanç konusunda hem kendi çizgimizi muhafaza etmek ve hem de bu çizgiye sadakat bağlarıyla bağlı tertemiz bir nesil yetiştirmek için bu ilkeleri sık sık hatırlamalı ve hatırlatmalıyız: “Ey peygamberler! Helal ve temiz şeylerden yiyin ve iyi işler yapın. Ben sizin yaptıklarınızı bilirim.”[72] ayeti ile tüm insanlar yenilmesi içilmesi dince haram kılınmamış tertemiz şeylerden yemeye davet ediliyor. “Aranızda mallarınızı haksız sebeplerle yemeyin. İnsanların mallarından bir kısmını bile bile günah ile yemek için, o malları hâkimlere rüşvet olarak vermeyin.”[73] ayetinin, başkasına ait bir malı zimmetine geçiren bir adam hakkında nazil olduğu ifade ediliyor. Adam, bu mal konusunda aleyhinde delil olmadığı için, haksız ve günahkâr olduğunu, yediği malın haram olduğunu bile bile borcunu inkâr ediyor ve bu iddia ile mahkemeye başvuruyor. Peygamber Efendimiz, bu tür yollarla haksız kazanç elde etmek isteyenler için şöyle bir açıklamada bulunmuştur: “Hiç şüphesiz ben de bir insanım. Zaman zaman bana da davacı başvurur. İçinizden biri, bir başkasına göre davasını daha etkileyici bir dil ile savunabilir ve ben de onun lehine hüküm verebilirim. Bu şekilde kimin lehine hüküm verir de başkasının hakkını zimmetine geçirirsem bilsin ki, bu haksız mal, bir ateş parçasıdır. Buna göre ister onu taşısın, isterse bıraksın.”[74]

Peygamberimiz (s.a.s.), haksız kazanç elde ederek mallarına haram karıştıran kimseleri, içyüzünü bildikleri davaları ile baş başa bırakıyor. Zira hâkimin kararı ne herhangi bir haramı helâl ve ne de herhangi bir helâli haram hâline getirebilir. O sadece göz önündeki delillere göre bağlayıcılık ifade eder. Günahı, sorumluluğu o konuda hile yapan, yanıltmaya başvuran tarafın omuzlarındadır.[75]

Kur’an’da dikkat çekilen en büyük haram kazançlardan birisi de yetim malı yemektir: “Muhakkak ki yetimlerin mallarını zulümle (haksızlıkla) yiyenler karınlarına sadece ateş yerler. Ve onlar yakında alevli ateşe atılacaklardır.”[76] ayeti bu hususu çarpıcı ve yeterince açık bir şekilde vurgulamaktadır. Yetim malının bir ateş olarak insanı hem bu dünyada ve hem de öteki dünyada yakacağı, hiç kimsenin buna tenezzül ederek helal malını harama dönüştürmemesi gerektiği hususu oldukça uyarıcı bir üslupla ifade edilmektedir.

Pek çok rivayette helal kazanca dikkat çekilmekte, çoluk çocuğunun geçimini helalinden temine çalışanın, Allah yolunda mücahede eden gibi ve namusu dairesinde helalinden dünyalık peşinde olanın şehidler derecesinde olduğu belirtilmektedir. Ayrıca kırk gün helal yiyenin kalbini Allah’ın nurlandırdığı ve hikmet pınarlarını kalbinden lisanına akıttığı bildirilmektedir. Parasında bir kuruş haram olduğu halde on kuruş ile bir elbise alan kimsenin üzerinde o elbiseden bir parça bulunduğu müddetçe namazının kabul olmayacağı, helal kazanç uğrunda yorgun olarak akşamlayan kimsenin günahları bağışlanmış olduğu halde yatacağı ve Allah Teala kendisinden razı olduğu halde sabahlayacağı, şüpheli şeylerden kaçınarak vefat eden kimseye Allah Teala’nın bütün Müslümanların sevabı kadar mükâfat vereceği rivayetleri, helal kazancın ne kadar önemli olduğunu ortaya koymaktadır.[77]

“Her işin başı eğitimdir” sözünü çok sık kullanırız. O zaman okullarımızda sadece dinî muhtevalı derslerde değil, her vesileyle öğretmenlerimiz helal kazanç konusunu öğrencisinin gündeminde hep canlı tutmalıdır. Eğer sınavlarda kopya çekmenin haram kazanç olduğuna onları ikna eder ve öğrenciler de bu haram kazanca asla tevessül ve tenezzül etmeme noktasında bir kişiliğe sahip olurlarsa, haramlardan uzak, tertemiz bir neslin yetişmekte olduğu müjdesini verebiliriz. Tabi burada öğretmenlerimiz de şuna özellikle dikkat etmeli: Eğer sorumlu oldukları herhangi bir dersin hakkını vermez ya da boş geçirirse haram kazanç elde etmiş olurlar, öğrencileri için sergileyecekleri en önemli davranış bir dakikalarını dahi boşa geçirmemeleri ve girdikleri dersin hakkını dolu dolu vermeleri hususudur.

[72] Mü’minûn, 23/51

[73] Bakara, 2/188

[74] Müslim, Müsâkât 137

[75] Bkz., Fîzılâli’l-Kur’an, Bakara 188’in tefsiri

[76] Nisa, 4/10

[77] İhyau Ulumu’d-dîn, II, 235-237

Aranızda
Selâmı Yayınız.

Başlık esasında bir hadis-i şerifin son kısmının mealidir. Akıllarda daha iyi kalsın diye yazıya başlık yaptık. Zira İslam’ın en büyük alâmet-i farikalarından birisi olan “selâm”a toplumumuzda hak ettiği değerin verilmediği kanaatindeyiz. İlk önce kelimenin tahlilini yapalım. İslam gibi Selam da “silm” kökünden gelmektedir. “Barışmak, sulh, barışıklık” anlamlarına gelen “silm” Kur’an’da, “(Ey iman edenler! Hepiniz topluca barış ve güvenliğe –silme- girin. Şeytanın adımlarını izlemeyin. Çünkü o size apaçık bir düşmandır.”[78] ayetinde geçen “silm” kelimesini “barış ve güvenlik” diye çevirenler olduğu gibi “İslam” diye anlayanlar da vardır. Bu takdirde İslam ve silm’in aynı anlamda kullanıldığı görülmektedir. O zaman “selam” da “barış”, “kurtuluş”, “esenlik” gibi anlamlara gelir. Yani iki Müslüman selam alıp verdiği zaman “barış, huzur, kurtuluş, esenlik” üzerine olsun diye birbirlerine dua etmiş olmaktadırlar.

Selam aynı zamanda esmâ-i hüsnâdandır.[79] Buna göre Allah’ın 99 isminden birisidir ve “esenlik kaynağı”, “selam ve selametin ta kendisi”, “kurtuluşun tek kaynağı”, “selametbahş olan” gibi anlamlara gelmektedir.

“Yâ Selâm” şeklinde bir zikir ifadesi olarak da kullanılan selamın Müslümanlar arasında yaygınlaştırılmasının önemine işaret eden ayet ve hadislerden örnekler vermeye çalışalım: “Ey iman edenler! Kendi evlerinizden başka evlere, geldiğinizi fark ettirip ev halkına selam vermeden girmeyin. Orada kimse bulamazsanız, size izin verilinceye kadar girmeyin. Eğer size geri dönün, denilirse hemen dönün. Çünkü bu, sizin için daha temiz bir davranıştır.”[80]

Cahiliye döneminde birinin evine vardıkları zaman mahremiyete saygı göstermez, dünya ve âhiret saadetini temenni etmek olan selamı da bilmezlerdi. “Sabahınız hayat olsun”, “akşamınız hayat olsun”, “aydın olsun” gibi sözler söylerlerdi. Bizde bazı kimselerin kullandığı “günaydın”, “tünaydın” ifadelerine benzer ifadelerdi bunlar. Selam vermekle ilgili ayetler geldikten sonra artık Müslümanlar birbirlerine dua etme amaçlı selamlaşmaya başladılar. “Evlere girdiğiniz zaman Allah tarafından mübarek ve güzel bir hayat sürdürme dileği ile birbirinize selam verin.”[81] ayeti ile de müslümanların kendi evlerine girdiklerinde de aile fertlerine selam vermeleri gerekliliğine işaret edilmektedir. Zira insanın başkaları için dilediği dünya ve âhiret mutluluğunu kendi ailesinden esirgemesi doğru değil, hatta daha da önemlidir. Esasında bu ayete göre evde kimse olmasa bile giren kimsenin kendi kendine selam vermesi gerekir. Bu durumda verilecek selamın tıpkı namazın tahiyyâtında olduğu gibi “esselâmü aleynâ ve alâ ibadillahissâlihîn” şeklinde olması gerektiği belirtilmektedir.[82]

Kur’an’da selama mukabele konusuna da değinilmekte, “bir selam ile selamlandığınız zaman siz de ondan daha güzeliyle selam verin veya verilen selamı aynen iade edin.”[83] buyurulmaktadır. Selamın en kısa olanı “selamün aleyküm” ya da “esselamü aleyküm”dür. Kendisine bu şekilde selam verilen kimse “ve aleykümüsselam ve rahmetüllahi” şeklinde karşılık vermelidir. Kendisine “esselamü aleyküm ve rahmetüllahi” şeklinde selam verilen kimse “ve aleyküm selam ve rahmetullahi ve berakâtühü” demeli ya da ilave yapmadan aynıyla karşılık vermelidir. İlave yapmak daha sevaptır. Bu ayetlerden hareketle selam vermenin sünnet, selama karşılık vermenin farz-ı kifaye olduğu hükmüne varılmıştır.

Selamın yeri konusunda bazı sınırlar çizilmiş, örneğin oyun oynayana, şarkı söyleyene, abdest bozmakta olana, hamamda veya başka bir yerde çıplak bulunana selam verilmeyeceği, hutbe, sesli olarak Kur’an okuma, ezan ve kâmet esnasında da selam alınmayacağı ifade edilmiştir.

Abdullah b. Amr ibni Âs, Peygamberimize İslam’ın hangi özelliğinin daha güzel olduğunu sordu; Allah Resûlü buna şöyle cevap verdi: “Yemek yedirmen, tanıdığın ve tanımadığın herkese selam vermendir.”[84]; “Canım kudret elinde olan Allah’a yemin ederim ki, sizler iman etmedikçe cennete giremezsiniz, birbirinizi sevmedikçe de iman etmiş olmazsınız. Yaptığınız takdirde birbirinizi seveceğiniz bir şey söyleyeyim mi? Aranızda selamı yayınız.”[85]

Selamın Müslümanlar için evrensel bir özelliği de vardır. Dünyanın neresinde olurlarsa olsunlar iki Müslüman karşılaştığı zaman ağızlarından çıkan ilk tanışma cümlesidir selam. Hem de öylesine söylenmiş değil, dua özelliği taşıyan bir cümle. Hangi ülkeden, hangi ırktan olursa olsun, hangi dili konuşursa konuşsun Müslümanlar arasında ortak iletişim dilidir selam. Bunun için yolda karşılaşınca, ayrılırken, bir mekâna girince ve çıkarken büyük, küçük her müslümanın birbirine selam vermesi gerekir. Selam Arapça diye “merhaba” demeyi tercih edenlere, merhabanın da Arapça olduğunu, ancak selamın yerini tutmayacağını, selamlaştıktan sonra merhaba demenin daha uygun olacağını bu vesileyle hatırlatmış olalım.

[78] Bakara, 2/208

[79] Haşr, 59/23

[80] Nur, 24/27, 28

[81] Nur, 24/61

[82] Riyazü’s-Sâlihîn, terc. Y. Kandemir ve heyet, 4, 499

[83] Nisa, 4/86

[84] Buhari, İman 20

[85] Müslim, İman 93-94

Nefis Terbiyesi

Peygamberimizin, ilk on günü rahmet, ikinci on günü mağfiret, son on günü cehennem azabından kurtulma günleri olarak tanımladığı Ramazan ayının mağfiret günlerini idrak etmekteyiz. Mağfiret, bağışlanma demektir. Hadis-i şerif burada terğîb yani teşvik özelliği taşımakta ve kulları bunu hak etmeye yönlendirmektedir. Aksi takdirde, kul hiçbir şey yapmasa da bu günlerde yaşıyor olması, mutlak olarak feyzinden istifade edebileceği anlamına gelmez. Belki oruç tutarak buna adım atmış olması ve Ramazan’ın diğer kazanımlarını da beraberinde getireceği için büyük bir avantajın içinde bulur kendisini. Diğer günlere göre farkı buradadır. Bunun için daha iyi insan, daha bilinçli bir Müslüman olma amacı doğrultusunda orucun itici gücünden de istifade ederek bu günlerde kendisini iyi bir nefis terbiyesine tâbi tutması gerekir.

Temeli Kur’an ve sünnete dayanan tasavvuf geleneğimizde bu yola giren müslümandan beklenilen ilk şeydir esasında nefsini terbiye etmesi. “Biz insanı en güzel bir surette yarattık.”[86] ayetinde ifadesini bulan “en güzel olma” vasfını muhafaza edebilmeleri için bütün mürşidlerin, velilerin, âlimlerin, Allah dostlarının irşadlarında en çok üzerinde durdukları husustur nefis terbiyesi. Zaten tasavvuf kavramının tariflerinde de buna büyük oranda vurgu yapıldığı görülür. Kısaca “saflaştırmak, tertemiz yapmak” yani kalbi, gönlü her türlü kötülükten temizlemek, nefsin kötü isteklerini terk etmek, Allah Resûlü’nün bizatihi yaşayarak gösterdiği güzel ahlaka ulaşma yolu. Cüneyd-i Bağdadî’nin ifadesiyle, Allah’ın, seni sende öldürüp, kendinde ebediyen diri kılmasıdır. Yani “mûtû gable en temûtû” (ölmeden önce ölünüz), “hâsibû gable en tühâsebû” (hesaba çekilmeden önce kendinizi hesaba çekiniz) hadislerini hatırlatmaktadır. Bunu yapmanın yolu da nefis terbiyesinden geçmektedir.

İslam âlimleri nefis terbiyesini gerçekleştirebilmek için önce nefsi derecelendirmişler, âdeta merdivenin basamaklarını tek tek çıkmak gerektiğine dikkat çekmişlerdir. Buna göre nefis terbiyesinde aşağıdaki merhaleler için bazı isimlendirmeler de yapmışlardır. En kısa anlamlarıyla açıklayacak olursak, Nefs-i Emmâre: Kötülüğü emreden ve bundan zevk alan nefis. Nefs-i Levvâme: Kötülük yaptığında bundan pişman olup af dileyen nefis. Nefs-i Mülhime: Allah’tan ilham almaya başlayan nefis. Mesela “Siz bildiklerinizle amel ederseniz Allah size bilmediklerinizi öğretir.” hadisini buna örnek verebiliriz. Nefs-i Mutmainne: Tatmin olmuş, şüphelerden arınıp rahatlamış nefis. Nefs-i Râzıyye: Allah’ın yaptığı her şeyden razı olan nefis. Yani “Allah’ım! Sen ‘inan dedin’ inandım, ‘namaz kıl’ dedin kılıyorum, ‘oruç tut’ dedin tutuyorum, ‘zekât ver’ dedin veriyorum vs. emrettiğin her şeyi yerine getiriyorum ve nehyettiğin her şeyden uzak duruyorum; bunları gönülden yapıyorum ve hepsinden razıyım; sana kul olmak ne güzel Rabbim” diyen nefis. Nefs-i Marzıyye: Yukarıdaki gibi Rabbinden razı olan ve O’nun tüm emir ve nehiyleri karşısında boynunun kıldan ince olduğunu ifade eden kuldan Rabbi razı olmaz mı? Bu da nefs-i marzıyye demektir. Kur’an-ı Kerim, “Ey her türlü şüphelerden arınmış, gönlü mutmain olmuş nefis! Sen O’ndan razı, O da senden razı olarak Rabbine dön. Razı olduğum kullarımın arasına gir ve bu şekilde cennetime gir.”[87] ayetleriyle bu son üç merhaleye birlikte işaret etmektedir. Nefis terbiyesinde son merhale Nefs-i Kâmiledir. Nefsin seçkin, saf, temiz hâlidir.

Olgunluğa ermiş nefstir. Bu mertebeye yedi kademede erişilir.

Tek tek açıklamaya çalıştığımız bu merhaleler ulaşılmaz hedefler değildir. Bunun için başta Peygamberimiz olmak üzere sahabe hayatından ve tarihimizde iz bırakmış Allah dostlarının hayatlarından örnek almalıyız. Onların hayat ve hatıratları ile ilgili eserleri okumalıyız. Kur’an’a ve sünnete bağlılıklarını müşahede ederek bu konudaki titizliklerinden istifade etmeliyiz. Esasında hedefe giden yolu yukarıda bahsetmiş olduğum iz bırakan Allah dostlarından birisi olan Yunus Emre gösteriyor: Şeriat, tarikat yoldur varana; Hakikat, marifet andan içeru. Yani önce şeriatı öğrenmek gerekir. Bunun temeli de Kur’an ve sünnete dayanır. Bu konuda bilinmesi gereken asgari İslâmî bilgiye sahip olmak gerekir. Bunun için “beşikten mezara kadar ilim taleb ediniz, bilgi edinmeye çalışınız” hadis-i şerifi rehberimiz olmalı. Öğrendiklerimizle amel etmek bir tür şeriatı yaşamaya gayret etmektir ki bu da tarikattır. Yani hedefe doğru yola koyulmak. Hedef nedir, hakikat ve marifet. Yani inancımız ve ibadetlerimizle ilgili yapıp ettiklerimizin hikmetine artık vakıf olmak. Taklitten tahkike geçiş yapmak. Bildiklerimizle amel edersek Allah bize bilmediklerimizi öğretecektir. Bu vesileyle kim olduğumuzu, yaratılış gayemizin ne olduğunu daha iyi anlamış olacağız. “Nefsini bilen Rabbini bilir” düsturundan hareketle marifete ulaşmış olacağız. Ramazan’ın ikinci on gününde marifeti elde ederek mağfirete ulaşmayı Rabbim hepimize nasip etsin.

[86] Tîn, 95/4

[87] Fecr, 89/27-30

Kur’an’da
Şükür Kavramı
(I)

Ramazan’ın yarısını tamamladık, büyük nimetler içerisinde sonuna doğru yaklaşıyoruz. Bu kadar bol nimetin şükrünü yeterince eda edebiliyor muyuz? Konu gerçekten çok önemli, Kur’an’da nasıl ele alınıyor, bu yüzden birkaç yazıyla üzerinde biraz durmak istiyoruz. Sözlükte “karşılığını vermek, yapılan iyiliği dile getirmek ve sahibini övmek” anlamına gelen şükür, ahlak kavramı olarak “yapılan iyiliğin kadir ve kıymetini bilip makbule geçtiğini dile getirmek, iyilik edeni övmek, nankör olmamak” demektir. Bu da nimeti bilme, elde edilen nimetten dolayı sevinç duyma, nimete karşılık olarak yapılması gerekeni dil, beden ve kalp ile yerine getirmek suretiyle olur.[88]

Abdülkadir Geylânî, şükrün çeşitlerini şöyle izah etmektedir: Şükür dil, kalp ve organlarla olur. Dil ile şükür: Nimetin Allah’tan olduğunu kabul etmektir. Kendine, gücüne, kuvvetine ve kazancına dayandırmamaktır. İnsan o nimet için sebep ve vasıtadır. Onu taksim eden, gönderen, var eden, onunla uğraştıran, sebepleri yaratan azîz ve celîl olan yüce Allah’tır. Kısmet eden O, veren O, var eden O’dur. Şükre en layık olan O’dur. Hediyeyi getiren uşağa bakılmaz, gönderen efendiye bakılır. Bu hakikati bilmeyenler hakkında yüce Allah, “Onlar dünya hayatından görüleni bilirler, ahiretten ise habersizdirler.”[89] buyurmuştur. Kalb ile şükür: Bütün nimetlerin ancak Allah’tan olduğuna sürekli bir itikadla sağlam bir şekilde bağlanmaktır ki, dil ile şükür, kalbindeki şükrün tercümanı olur. “Allah, gizli ve açık olarak nimetlerini size bol bol vermiştir.”[90]; “Sizde nimet adına ne varsa, hepsi Allah’tandır”[91] ve “Allah’ın nimetlerini sayacak olsanız saymakla bitiremezsiniz.”[92] buyuruluyor ki, mümin için Allah’tan başka nimet verici yoktur. Organların şükrü ise bütün organlarını yüce Allah’a ibadette hareket ettirip kullanmaktır.”[93]

Kur’an’da, insanların arasından ayetlerini okuyan, onları her türlü kötülükten arındıran, kitap ve hikmeti öğreten, ayrıca bilmediklerini de öğreten bir Peygambere ümmet olmak en büyük nimet olarak kabul edilmekte[94] ve “Öyleyse yalnız beni anın ki ben de sizi anayım; bana şükredin, sakın nankörlük etmeyin.”[95] denilerek bu büyük nimete sahip olma karşılığı olarak müslümanın şükretmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Hidayetin Allah’ın elinde olduğu, dilediğine hidayet edip dilediğini saptırdığı gerçeğini göz önünde bulundurursak, gerçekten de müslüman olmaklığımız en büyük şükür sebeplerinden birisi, hatta en başta gelenidir. İslam tarihine baktığımız zaman Hz. Peygamberin en yakınında olan bazı kimselere hidayetin nasip olmadığı, ancak kendisiyle kan bağı ve hiçbir yakınlığı olmayan insanların tereddütsüz Müslüman olduklarını görmekteyiz. Bunun için insanın sahip olduğu imanının ve Müslümanlığının kıymetini bilmesi ve bunun şükrünü eda etmesi gerekmektedir. Kolay sahip olduğu nimetlerin kıymetini bilmemek insanoğlunun genel karakteristiğidir. Asr-ı saadet müslümanlarının zor sahip oldukları imanlarının karşılığında gösterdikleri şükür bilinciyle günümüz müslümanlarının şükür bilinci yan yana konulduğunda aralarındaki uçurumun fark edilmemesi imkânsızdır. Bunun için siyer ve hayatü’s-sahabe okumalarımızı artırmamız gerekecektir.

Kur’an’da şükür sebebi olarak gösterilen bir diğer husus insana verilen rızıktır. “Ey iman edenler! Eğer siz ancak Allah’a kulluk ediyorsanız size verdiğimiz rızıkların iyi ve temiz olanlarından yiyiniz ve Allah’a şükrediniz.”[96] ayeti bunu net bir şekilde ortaya koymaktadır. Şükrün tam olarak gerçekleştirilmesi, nimeti ihsan edene tam bir teslimiyetle karşılık vererek saygı ve ta’zîmde bulunmaktır. Bu emirlere uymayarak Allah’ın haram kıldığı şeyleri yiyip içenler, böyle nimete karşı nankörlüğe düşecekleri gibi, nimete nankörlük edenler de maddi ve manevi sıkıntılardan kurtulamazlar. Birinden korunsalar diğerine bulaşırlar.[97] Rızkı Allah dilediğine bol bol verir, dilediğine kısar.[98] Buna göre ister çok versin ister az, her halükarda şükretmek gerekir. Rızkı bol olan kimseden diğerlerine ek olarak zekât gibi farz bir ibadetle malî bir şükür de istenmektedir. Esasında infak anlamına gelecek, karşılığı sırf Allah’tan beklenen tüm yardımlar bir şükür eda türüdür. Rızkı dar olanlar da buna teslimiyet ve sabır göstererek, az da olsa malî şükürlerini sadaka, fıtır sadakası vb. yollarla yerine getirmeliler. Zira Allah Resûlü, yarım hurmayla da olsa sadaka vermeyi tavsiye etmektedir.[99] “Andolsun, sizi yeryüzünde yerleşik kıldık ve orda size geçimlikler yarattık. Ne az şükrediyorsunuz?”[100] ayeti de bu hususu desteklemektedir. Zira burada şükür sebebi geçimliklerin miktarı değil, bunların insan için yaratılmış olmasıdır. Gelecek yazımızda devam edelim inşaallah.

[88] Dini Kavramlar Sözlüğü, DİB yay, s. 543

[89] Rûm, 30/7

[90] Lokman, 31/20

[91] Nahl, 16/53

[92] İbrahim, 14/34

[93] Elmalılı, Hak Dini Kur’an Dili (Sadeleştirilmiş nüsha), 6, 414

[94] Bakara, 2/151

[95] Bakara, 2/152

[96] Bakara, 2/172

[97] Elmalılı, a.g.e., 1, 484-485

[98] İsra, 17/30

[99] Buhari, Zekât 6

[100] A’raf, 7/10

Allah’a Şükreden
Kul Olabilmek

Bir önceki yazımızda şükür kavramının Kur’an’da işlenişi ile ilgili bazı ayetlerden örnekler vermiş, değerlendirmelerini yapmaya gayret etmiştik. Bugün de birkaç örnekle konuyu tamamlamaya ve Allah’a şükredebilen bir kulun Kur’an’dan alması gereken derslere dikkat çekmeye çalışalım.

İnsanların bir kısmının dünya menfaatini, bir kısmının da ahiret mükâfatını istediğinin dile getirdiği ayetin[101] son kısmında “şükredenlerin Allah tarafından mükâfatlandırılacağı” bildirilmektedir. Demek ki, dünya menfaatini değil de, ahiret mükâfatını tercih etmek şükür göstergesi olarak değerlendirilmektedir. Başka bir ayette, “İnsanlardan; ‘ey Rabbimiz, bize vereceğini bu dünyada ver’ diyenler vardır. Bunların ahirette bir nasibi yoktur.”[102] denilerek zaten dünyayı tercih etmenin nankörlük olduğu ve insanı ahiret mükâfatından mahrum bıraktığı vurgulanmaktadır. Buradan da şükreden insanın dünyayı ahirete tercih etmeyeceği anlaşılmaktadır. İnsanın ahiret mükâfatını dünya menfaatine tercih etmiş olmasında olduğu gibi, iman etmiş olması da bir şükür göstergesi olarak değerlendirilmektedir. Nitekim “Eğer şükreder ve iman ederseniz Allah size niye azab etsin ki?”[103] ayetinde şükretmek iman etmekten önce getirilerek âdeta “iman ederek” insanın şükrünü eda etmesi gerektiğine dikkat çekilmektedir.

Şeytan’ın en büyük hedeflerinden birisi, insanın şükrüne engel olmaktır: “Sonra muhakkak önlerinden, arkalarından, sağlarından ve sollarından sokulacağım. Onların çoğunu şükredici bulmayacaksın.”[104] ayetinde şeytanın bu konudaki planından söz edilmektedir. Müslüman buna göre tedbirini almalı, kavlî ve fiilî şükürden uzak kalmamalıdır. Şeytanın tuzağına düşmemek için Kur’an’a kulak vermek gerekir: “Kim ki Rahman’ın zikrinden uzak yaşarsa biz ona bir şeytanı musallat ederiz, o sürekli onunla birlikte olur.”[105] ayeti müslümanı uyarmakta ve şeytanın tuzaklarına karşı Kur’anî bir hayatı hatırlatmaktadır. Mademki, şeytan sağından, solundan, önünden, ardından girerek insanı şükürden uzaklaştırmaya çalışıyor, o zaman şeytanı yanından uzaklaştırmak için insanın zikirle, yani Kur’anî bir hayatla iç içe olması gerekir.

Şükür, nimetlerin artmasına, nankörlük ise Allah’ın azabının şiddetli olmasına yol açar. “Andolsun, eğer şükrederseniz gerçekten size artırırım ve andolsun, eğer nankörlük ederseniz, şüphesiz, azabım pek şiddetlidir.”[106] ayeti bunu çok net bir şekilde ortaya koymaktadır. Kur’an’da bazı ayetlerin sonunda geçen, “ancak insanların çoğu şükretmiyorlar”[107], “yine de şükretmiyorlar mı?”[108], “şükretmeyecekler mi?”[109] şeklinde geçen ifadeler de Müslümanlar için uyarıdır. Yani, hâlâ şükretmeyecekler mi, şirk ve nankörlükten vazgeçip tevhid ve iman ile ibadet ve kulluk etmeyecekler mi anlamlarına gelmektedir.[110]

“İçinizde şekûr (çok çok şükreden) olan azdır.”[111] ya da “ne kadar az şükrediyorsunuz”[112] ifadeleri de Kur’an’ın bir ikazıdır. Şekûr, çok şükreden, bütün gücünü şükretmeye harcayan, kalbi, dili ve diğer organları her daim şükür ile meşgul olandır. Şükrün en muhteşem ifadesi ise Allah’a secdedir. Çünkü secde, kulun Rabbine en yakın olduğu hâldir. Nitekim “secde et ve yaklaş” denilerek secdenin hikmetine dikkat çekilmektedir. Ayrıca hiçbir şükrün karşılıksız kalmayacağı[113], şükredenin kendisi için şükrettiği, nankörlük edenin de nankörlüğünden Allah’ın müstağnî olduğu[114] vurgulanmaktadır.

Sonuç olarak, yaratılışında nankörlüğe ve unutkanlığa meyilli olan insana Allah Teala, hamd ve şükür olgusunu hayatının bir parçası hâline getirmesini hatırlatmaktadır. Hz. Peygamber (s.a.s.) de “Yemek yediğinde (verdiği nimetler sebebiyle) Allah’a şükreden kimse, oruç tutup açlığa tahammül eden kişi derecesindedir.”[115]; “Sizin Allah’a en çok şükredeniniz, insanlara en çok müteşekkir olanınızdır.”[116] buyurmaktadır.

Bir gün Hz. Aişe (r.a) validemiz, Resûlullah Efendimiz ile sohbet ederken onun oldukça yorgun ve yıpranmış olduğunu fark edince dayanamaz ve “Yâ Resülullah, ne olur ibadetini biraz azalt; zira senin geçmişe ait bir günahın yok, masumiyetin sebebiyle gelecekte de günahlara karşı koruma altındasın” mealinde şeyler söyler. Bunun üzerine Resûlullah (s.a.s.) hüzünlenir ve ona, “yâ Aişe, ben Allah’a şükreden bir kul olmayayım mı?”[117] diye cevap verir. Hz. Aişe validemizin bu sözünün bir sebebi vardı. Resûlullah Efendimizin yükü o kadar ağırdı ki, esasında vahyin gelmesi ve onun tebliği bir insana verilebilecek en ağır vazifeydi. Allah Resûlü’nün yükü bu kadar ağır iken ibadetlerinde de herkesten daha öndeydi, beş vakte ilave olarak gece namazı ve nafileler, uzun secdelerle alnında secde izleri oluşmuştu ve bunu “Allah’a şükrünün bir ifadesi” olarak değerlendiriyordu.

İşte bu sebeple her müslümanın, niçin ibadet ettiğinin hikmetini “günah çıkarma” amaçlı yanlış bir mantık üzerine değil, Peygamberimizin Hz. Aişe’ye verdiği ve kıyamete kadar kulaklarda yankılanacak olan “yâ Aişe! Ben Allah’a şükreden bir kul olmayayım mı?” muhteşem cevabı üzerine oturtması hayatî önem arz etmektedir.

[101] Âl-i İmran, 3/145

[102] Bakara, 2/200

[103] Nisa, 4/147

[104] A’raf, 7/17

[105] Zuhruf, 43/36

[106] İbrahim, 14/7

[107] Neml, 27/73

[108] Yasin, 36/35

[109] Yasin, 36/73

[110] Elmalılı, Kur’an Dili, 6, 414

[111] Sebe, 34/13

[112] Mülk, 67/23

[113] Bakara, 2/158

[114] Lokman, 31/12

[115] Tirmizi, Kıyamet 44

[116] Ahmed b. Hanbel, 5, 212

[117] Buhari, Teheccüd 6

Af ve Mağfiret Günlerinde
Tevbe ve İstiğfar

Bugün Ramazan’ın 20. günü, yani “mağfiret günleri” olarak nitelendirilen son on günün sonu. Yarın “cehennem azabından kurtulma günleri”ne giriyoruz. Esasında bu nitelendirmelerin her birinin kendi içinde sembolik anlamları bulunmaktadır. Ramazan, müslümanlar için Rızâ-i Bârî’ye ulaşabilmek amacıyla pek çok konuda ruhî bir gelişme ve iyileşme sürecine girerek yıllık arınma ve temizlenme ayıdır. Arınma ve ruhî temizlenme sonucu insanın elde edeceği en önemli kazanım affa ve mağfirete nail olmaktır. İşlediği hata ve günahlar sebebiyle ümitsizlik girdabına ya da yaptığı ibadetlerin verdiği güvenle cenneti garanti görme hissiyatına kapılmadan Allah’tan her daim af ve mağfiret dileme durumunda olmalı müslüman. Geçirdiğimiz günler bunun alıştırmasıdır ve bu 20 gün boyunca yapmış olduğumuz ibadet ve taatlerle elde ettiğimiz manevi iyileşme ve kazanımların yıl boyu devam ettirilmesidir esas olan.

Kur’an’da çeşitli vesilelerle mü’minlerin Allah’ın affına ve mağfiretine nail olacağı hatırlatılırken bazı ayetlerin sonunda sık sık, “Şüphesiz Allah affedicidir, bağışlayıcıdır”; “Şüphesiz O, bağışlayıcıdır, merhamet edicidir” ya da “O, azizdir, bağışlayıcıdır” gibi ifadeler yer almaktadır. Allah Teala’nın güzel isimlerinden birisinin “Afüvv” (çok çok affedici) olması ise O’nun bağışlayıcılığının gücünü ortaya koymaktadır. Ayrıca “De ki, ey kendilerinin aleyhine aşırı giden kullarım! Allah’ın rahmetinden ümidinizi kesmeyin. Şüphesiz Allah günahları affeder. Çünkü O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”[118]; “Kullarıma, çok bağışlayıcı ve pek esirgeyici olduğumu haber ver.”[119] gibi ayetler de bu hakikati çarpıcı bir şekilde açıklayan örneklerdir.

Öyleyse affa ve mağfirete ulaşmanın yolu dua ve tevbeye sığınmaktan geçmektedir: “Hep birden Allah’a tevbe ediniz ki, kurtuluşa eresiniz.”[120]; “Ey iman edenler! Allah’a içtenlikle (nasûhan) tevbe edin. Umulur ki Rabbiniz kötülüklerinizi örter, Peygamberi ve onunla birlikte iman edenleri utandırmayacağı günde Allah sizi, içlerinden ırmaklar akan cennetlere sokar. Onların nurları önlerinden ve sağlarından aydınlatır, gider. ‘Ey Rabbimiz! Nurumuzu bizim için tamamla, bizi bağışla; çünkü senin her şeye gücün yeter’ derler.”[121] ayetleri mağfirete ulaşmak için tevbe ve istiğfarın ne kadar önemli olduğunu ifade etmektedir. Ayette geçen “tevbeten nasûhan” ifadesi, günahtan tevbe edip o günaha bir daha dönmemek veya dönmek istememektir. İnsanın tevbeyi erteleyerek geciktirmemesi gerekir. Hem ibadetlerde ve hem de tevbe istiğfarda bu tür ertelemelere gitmek büyük bir gafletin eseridir, zira ölüm kaşla göz arasında gelebilecek kadar bize yakın olan bir hakikattir. Bununla birlikte can boğaza gelmeden önce yapılan her tevbe de kabul edilir.[122]

Allah’ın emirlerine karşı işlenmiş günahlarla kul hakkına tecavüz yoluyla işlenmiş günahların tevbelerinde nasıl bir yol takip etmek gerekir? Allah hakkı ile ilgili günahlar da denilen bu günahlara tevbe etme sürecinde üç şartı yerine getirmek gerekir: Günahı terk etmek, yaptığına pişmanlık duymak, bir daha yapmamaya karar vermek. Kul hakkına tecavüz yoluyla işlenen günahlara tevbe etmenin şartları ise yukarıdakilere ilaveten, hakkını yediği kişiye hakkını iade etmek, ondan helallik almaktır.

Evet Ramazan’ın son on gününe giriyoruz. Mağfiret günlerinden sonra cehennem azabından kurtuluş için tevbe ve istiğfara biraz daha fazla yoğunlaşmak gerekecektir. Tevbe eden bir kulun Cenab-ı Hakk’ı nasıl sevindirdiğini Peygamberimiz şöyle dile getirmektedir: “Kulunun günahlarına tevbe etmesinden dolayı Allah’ın sevinci, sizden birinizin ıssız çölde devesi ile giderken, onu üzerindeki yiyecek ve içecekle birlikte elinden kaçırması üzerine bir ağaç altına gelerek ümitsiz ve bitkin bir halde yaslanıp yattığında devesini yanı başında görmesi üzerine, dizginini tutarak ‘ey Allah’ım sen benim Rabbimsin, ben de senin kulunum’ diyecekken aşırı sevinçten yanlışlıkla ‘ey Allah’ım! Sen benim kulumsun, ben de senin Rabbinim’ dediğindeki sevincinden daha çoktur.”[123]

Ramazan ayı ile ilgili olarak Peygamberimizin müjdelerinden birini de bu vesileyle yeniden hatırlamakta fayda vardır: “Kim Ramazan ayında oruç tutar, Allah’ın emirlerine uyup yasaklarından sakınarak orucun hakkını verirse, korunması gerekenlerden de korunursa önceki günahlarından arınmış olur.”[124] ( Ramazan’ın sonuna doğru özellikle tekli günlerde Peygamberimiz, Kadir Gecesini aramamız ve her geceyi Kadir Gecesi bilerek değerlendirmemiz gerektiğini tavsiye etmektedir. Kadir Gecesi’nde Peygamberimizin en sık yaptığı duaya baktığımızda af, mağfiret, tevbe ve istiğfar kavramlarının ne kadar öne çıktığını görüyoruz. Şöyle dua ediyor, Kadir Gecesi’nde: “Allahümme inneke afüvvün, kerîmün, tühibbü’l-afve fa’fü annî” (Allah’ım! Sen çok çok affedicisin, kerîmsin, affetmeyi seversin, beni affeyle.” O zaman hep birlikte bu duaya devam edelim. Dualarımız yoksa Rabbimiz bize ne diye değer versin ki? Affa ve mağfirete ulaşanlardan oluruz inşaallah.

[118] Zümer, 39/53

[119] Hicr, 15/49

[120] Nur, 31

[121] Tahrim, 66/8

[122] bkz. Tirmizi, Daavat, 99

[123] Müslim, Tevbi, 1

[124] Beyhakî, 4, 304

Allah’ın
Büyük Mükâfat
Vaat Ettiği Kimseler

Kur’an-ı Kerim, bütün muhtevasıyla “en güzel bir surette yaratılan insan”ın, yaşadığı süre içerisinde bu güzelliğini devam ettirmesini hedeflemektedir. Bunun için Müslüman erkeklerin ve kadınların nasıl yaşamaları gerektiğini peygamberlerin ve geçmiş toplumların hayatlarından da örnekler vererek sık sık hatırlatmaktadır. Yaptıkları kötülükler karşılığında cezalandırılacaklarını ve iyi ameller karşılığında büyük mükâfat alacaklarını bildirmektedir. Ahzab Sûresi’nin 35. ayeti bu açıdan oldukça dikkat çekicidir: “Şüphesiz ki, erkek ve kadın bütün müslümanlar, erkek ve kadın bütün mü’minler, Allah’ın emrine itaat eden erkekler ve kadınlar, sadık erkekler ve sadık kadınlar, sabırlı erkekler ve sabırlı kadınlar, mütevazı erkekler ve mütevazı kadınlar, sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar, oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar, iffetlerini haramdan koruyan erkekler ve kadınlar, Allah’ı çok zikreden erkekler ve kadınlar, işte bunlar için Allah bir mağfiret ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır.”

İçinde bulunduğumuz arınma ve korunma ayı Ramazan’da bu ayet-i kerimeyi daha iyi anlamaya ve ona göre yaşamaya çalışmalıyız. Bu ayet-i kerimede toplanmış olan sıfatlar İslam, iman, ibadet, doğruluk, sabır, tevazu, sadaka vermek, oruç tutmak, iffeti muhafaza etmek, Allah’ı çok zikretmek şeklinde sıralanmaktadır. İslam, Hakk’a teslim olmak. İman, dil ile ikrar, kalp ile tasdik. Gerçek bir imandan, teslimiyyet doğar. İbadet, haricî bir zorlamadan değil, içten gelen bir arzu ile İslam ve imandan doğan itaattir. Doğruluk, her çeşit yalan ve nifaktan uzak durarak, emin ve dürüst olmak. Sabır, şehvete karşı, davanın meşakkatine karşı, insanların eziyetine karşı, bazı kimselerin aksiliğine, zaafına, belaya, fitneye, bolluğa, darlığa vb. hususlara karşı tahammül göstermek. Sadaka verme, nefsin cimrilik illetinden kurtulmasına, insanlara merhamet etme hissinin gelişmesine, Müslüman topluluk arasındaki dayanışmaya, malın hakkına riayete, nimeti veren Allah’a şükre delalet eder. Oruç, zaruretlerin üstüne çıkmak, hayat için elzem olan ihtiyaçlardan sabır göstererek imtina etmektir. İradeyi takviye ederek insanın bu beşerî varlık içinde hayvanî hislere galip geleceğinin tescilidir. İffeti muhafaza, insanın benliğinde mevcut olan köklü arzu ve temayüllerin en derin ve kuvvetlisini zaptedip kontrol altına alması, yardımına mazhar olandan başkasının frenleyemeyeceği nefsanî isteklere hâkimiyeti, kadın ve erkek cinsinin karşılıklı münasebetlerini Yüce Allah’ın koyduğu hükümlere uygun tanzim etmesi. Yani tertemiz ve Rabbinin emir ve nehiylerine uygun bir hayat. Allah’ı çok zikretme, insanın bütün hareketleriyle akidesi arasını birleştiren bir halka. Kalbin her an Allah şuuru ile meşgul olup, hiçbir düşünce ve hareketinde o sağlam ipi elinden bırakmamasıdır. İçine akıtılan hayat nuruyla kalbin parlamasıdır.

Kendilerinde bu vasıflar toplanmış olanlar, kâmil bir müslümanın şahsiyetini oluşturmada birbirini takviye eden bu sıfatları haiz bulunanlar. İşte bunlar için Allah, bir mağfiret ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır. Ramazan’ın hepimiz için bu vasıfların kazanılacağı ay olması dileklerimle.

Ramazan,
Zikir ve Tesbih

Zikir ve tesbih, kurtuluşu amaçlayan Müslüman için bir vesiledir. “Vesiletü’n-necât” Süleyman Çelebi’nin de “Mevlid” ismiyle meşhur olan eserine verdiği isimdir. Yani onun amacı da müslümanları vesilelere sarılmaya teşvik etmektir. Bu yüzden şiirine, “Allah adın zikredelim evvela, Vacib oldur cümle işte her kula, Allah adın her kim ol evvel ana, Her işi asan ede Allah ana” mısralarıyla başlamaktadır.

Kur’an-ı Kerim’de zikir ve tesbihi birlikte kullanarak bunların önemine dikkat çekmektedir: “Ey iman edenler, Allah’ı çok zikredin. O’nu sabah akşam tesbih edin. O sizi karanlıklardan nura çıkarmak için üzerinize melekleri ile beraber rahmetini gönderir, O mü’minlere çok merhametlidir.”[125]

Allah’ı zikretmek, kalbin onunla teması, O’na yaklaşması ve O’nu unutmamasıdır. Yoksa zikir demek kuru kuruya dili harekete getirmek demek değildir. Namazı layıkı veçhile kılmak bir zikirdir. Hatta zikri neredeyse namaza tahsis eden deliller dahi mevcuttur. Nitekim Hz. Peygamber’in “Bir adam hanımını geceleyin uykudan uyandırır da beraberce iki rekât nafile namazı kılarlarsa o gece, Kur’an-ı Kerim’in övdüğü ‘Allah’ı çok çok zikreden erkekler ve kadınlardan olurlar.”[126] buyurduğu rivayet edilmektedir.

Zikir, kulun rabbini tefekkür ettiği ve kalbinin O’nunla bir olduğu her hâle şamildir. İster bu zikri diliyle, isterse sadece kalbiyle yapsın. Nasıl olursa olsun, amaç insana hayat veren Allah’a olan kalbî alakayı devam ettirmektir. Bir kalp Allah Teala’ya bağlanıp zikir ile O’nunla ünsiyet etmediği sürece boş ve gafildir. Ne zaman ki bu alaka, bu zikir ve bu ünsiyet başlar, derhal o kalp dolar, ızdırabı diner, sükûnet ve emniyet kazanır. Bu yüzden Yüce Allah, “Dikkat edin, kalpler ancak Allah’ı zikir ile huzura kavuşur.”[127] buyurmaktadır.

“O’nu sabah akşam tesbih edin.”[128] ifadesine gelince, burada sabah ve akşam vakitlerinde kalbin Allah’a yaklaşmasına yol açıcı özelliklerin bulunduğuna işaret vardır. Allah’ı zikir ve tesbih etmeyi emreden ayetlerin hemen ardından kalplere O’nun rahmet ve himayesi, mahlûkatına olan lütuf ve inayeti, kulları için hayırlı olanı dilemesi, kendisinin herkes ve her şeyden müstağnî, herkes ve her şeyin de O’na ve O’nun korumasına ve keremine muhtaç olduğu bildirilmektedir: “O sizi karanlıklardan nura çıkarmak için üzerinize melekleriyle beraber rahmetini gönderendir. O, mü’minlere çok merhametlidir.”[129]

Allah Teala, o zayıf, muhtaç, fâni, gücü kuvveti, beka ve kararı olmayan kullarını anıyor. Ve onlara ihtimam gösteriyor, kendisi melekleriyle birlikte rahmetini gönderiyor. En yüce makamda yani Mele-i â’lâda onları hayırla yâd ediyor, mevcudâtın tamamı da bu ulvî zikre katılıyor. Bir kudsî hadiste buyurulduğu gibi: “Her kim beni kendi nefsinde zikrederse, ben de kendi zâtımda onu anarım. Kim beni bir topluluk içinde zikrederse, ben de onun cemaatinden daha hayırlı bir topluluk içinde onu yâd ederim.”[130]

Bazı ayetlerde de benzer ifadelerle zikrin ve tesbihin önemi çarpıcı şekilde vurgulanmaktadır: “Beni zikredin ki, ben de sizi zikredeyim…”[131]; “Kim beni zikirden yüz çevirirse, onun için bir maîşet sıkıntısı ortaya çıkar ve kıyamet günü onu a’mâ olarak haşrederiz.”[132]; “Kim Rahman’ın zikrinden yüz çevirirse, şeytanı ona musallat ederiz, böylece o şeytan onun yakın arkadaşı olur.”[133]

[125] Ahzab, 33/41-43

[126] Ebu Davud, Neseî, İbn Mâce

[127] Ra’d, 13/28

[128] Ahzab, 33/42

[129] Ahzab, 33/43

[130] Buhari, Müslim, Müsned, Tirmizi rivayet etmektedir

[131] Bakara, 2/152

[132] Tâ-hâ, 20/124

[133] Zuhruf, 43/36

İslam’da Sosyal Dayanışma
ve Yardımlaşma

Sosyal dayanışma deyince akla ilk gelen, Ramazan ayıdır. Zira medeniyetimizde Ramazan sadece oruç tutulan değil, aynı zamanda başka özellikleriyle de öne çıkan bir aydır. Bu ayda Müslümanların yardımlaşma ve dayanışma algıları son derece duyarlıdır. Fitresiyle, iftar davetleriyle, infak ve ikramlarıyla ve zekâtını bu aya denk gelecek şekilde hesaplayıp vermesiyle, Müslümanlar âdeta yıl boyu devam ettirmeleri gereken bir sosyal dayanışma eğitimine tâbi tutulmaktadırlar.

Kur’an’da ve Hz. Peygamber’in sözlerinde sosyal dayanışmanın önemini dile getiren oldukça vurgulu ifadeler vardır. Birkaç örnekle konuyu anlamaya çalışalım:

“Mü’min erkeklerle mü’min kadınlar birbirlerinin dostlarıdırlar. Onlar iyiliği emrederler, kötülükten menederler, namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, Allah ve Resûlü’ne itaat ederler…”[134]; “İyilik ve takvâ hususunda yardımlaşın, günah ve düşmanlık hususunda yardımlaşmayın.”[135]

Hz. Peygamber (s.a.s.) de insanların birbirleriyle dayanışma ve yardımlaşma içerisinde olmaları gerektiğini her vesileyle gündemde tutmaktadır. Hicret sonrası kendi aralarındaki eşine az rastlanır bir dayanışma ve muhacirlere yardımları dolayısıyla kıyamete kadar anılacakları “ensar” ismi tarihe mal olmuş, insanlığın önünde büyük bir örneklik teşkil etmektedir. “Mü’minlerin birbirlerine karşı sevgi, merhamet ve şefkat göstermelerinin misali bir vücudun misali gibidir ki, o vücudun bir organı rahatsızlanırsa, diğer bütün organlar uyanık kalarak ve acı duyarak onun ızdırabını paylaşırlar.”[136] hadis-i şerifi konuyu oldukça çarpıcı şekilde ortaya koymaktadır. İşte doğrudan doğruya Kur’an’dan ve Allah Resûlü’nün sünnetinden ilham alan Hz. Ömer’in dayanışma ve yardımlaşma uygulamalarını İslam şairi Mehmet Akif anlatmaya çalışırken şöyle demektedir: “Kenar-ı Dicle’de kurt kapsa bir koyunu; Adl-i ilâhî gelir de Ömer’den sorar onu.”

İslam’da toplumsal dayanışma ve yardımlaşma aynı zamanda Müslümanlar için bir imtihandır. Kimin başına ne zaman nasıl bir felaket geleceği belli değildir. Savaşlar, deprem, sel, yangın, kuraklık, kıtlık, açlık vs. tabii âfetler, her zaman her toplumun başına gelebilir. Yapılan araştırmalara göre günümüzde dünyada her üçbuçuk saniyede bir insan açlıktan ölmektedir. Adl-i ilâhî gereği midir desek bilemem ama her üçbucuk dört saniyede de bir insan tokluktan yani fazla yemekten, obeziteden ölmektedir. Görülmektedir ki, dünyanın dengesi bozulmuş, infak medeniyeti alt üst olmuş, üstelik acımasız bir rızık gaspı yaşanmakta ve sonuç olarak dayanışma ve yardımlaşma anlayışı ortadan kalktığı için her iki taraftan da aynı zaman dilimi içerisinde insanlar ölmektedir. Olanların olmayanlara verdiği bir medeniyetin yeniden kurulması gerekmektedir. “Komşusu açken tok yatan bizden değildir” anlayışının yeniden hayata geçirilmesi aciliyet taşımaktadır.

Evet, Müslümanların ve tüm insanlığın önünde bugünlerde büyük bir imtihan durmaktadır: SOMALİ. Oradaki insanların açlık ve susuzluktan kırıldığını göre göre binbir çeşit yiyecekle dolu iftar ve sahur sofralarında vicdanımız sızlamadan kaşık çalabiliyorsak, müslümanlığımızı ve hatta insanlığımızı gözden geçirmemiz gerekmektedir. Başka diyeceğimiz bir şey yoktur: ZİRA SÖZÜN BİTTİĞİ YERDİR.

[134] Tevbe, 9/71

[135] Maide, 5/2

[136] Müslim, Birr, 66

İslam’da
Ahlâkî Dayanışma

Müslümanlar için Mizan’da sevap bakımından en değerli amelin güzel ahlak olduğunu Allah Resûlü’nün hadis-i şeriflerinden öğrenmekteyiz (Bkz. Ebu Davud, Edeb, 8). Güzel ahlak ferdî olarak yaşandığı takdirde karşılığı alınacak bir olgu olmakla birlikte, toplumsal boyutunun da oldukça önemli olduğu bir gerçektir. Zira İslam genel ahlakın korunmasından toplumu sorumlu tutmaktadır. Çünkü ancak ahlak sayesinde toplum anarşiden ve dejenerasyondan korunmuş olur. Bu sebeple ahlâkî ve sair kötülükleri işleyenleri, toplumun ikaz etmesi ve onlara tepki göstermesi gerekir. Bu ikaz ve tepki olmadığı takdirde kötülükler ve haramlar, işleyenler tarafından rıza gösterilen ve işlenmesi gittikçe normal ve meşru imiş gibi görülen davranışlar hâline gelmektedir.

Hz. Peygamber, toplum içerisindeki ahlâkî dayanışmanın en güzel örneğinin, fesatçı ve bozguncuların önüne geçmek olduğunu şu hadis-i şerifiyle ifade etmiştir: “Allah’ın menettiği sınırlar üzerinde duran kimse ile, burada durmayıp ilerleyen ve sınırları geçen kimselerin benzeri, bir gemideki yolcuların benzeri gibidir ki, onlar gemide kur’a attılar ve bazılarına geminin altı (ambar) düştü. Altta bulunanlar su almak istedikleri zaman yukarı çıkıyorlar ve buradakilerin üzerinden geçiyorlardı. Bunun üzerine aralarında: ‘biz kendi yerimizde bir delik açarsak üstümüzdekilere eziyet vermemiş oluruz’ dediler. Şimdi yukarıda bulunanlar bu şahısları kötü arzularıyla baş başa bıraksalardı, hepsi birden helak olurlardı. Fakat bunları tutsalardı hem kendileri ve hem de onlar kurtulurlardı.”[137]

Burada söz konusu edilen ahlâkî dayanışma konusunda Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: “Sizden kim bir kötülük görürse onu eli ile değiştirsin, buna gücü yetmezse dili ile, buna da gücü yetmezse kalbi ile değiştirsin. Bu (sonuncu) ise imanın en zayıf derecesidir.”[138]

Ahlâkî dayanışma tarih boyunca ideal bir toplumun oluşması için kutsal kitapların, inanç önderlerinin, filozofların, mütefekkirlerin vs. emir, tavsiye ve teklif ettikleri bir davranış biçimidir. İmam Gazali de konuyu ele almakta ve böyle bir toplumun oluşması için şöyle bir ahlâkî dayanışmaya ihtiyaç olduğunu ileriye sürmektedir: Toplumda kötülükleri ortadan kaldırmak ve ahlaklı bir toplum kurmak için üç müeyyide (yaptırım) bulunmaktadır. Birincisi vicdanî müeyyide: Yaptığı bir kötülükten dolayı vicdanının sızlaması, onun sesini dinlemesi ve netice itibariyle kötülükten uzaklaşması. Vicdanı kötülük yapmayı önleyemeyen kişiler için kanunlar devreye girer. Kanunları da atlatan kimseler için âhiret inancı, yani bu dünyada yaptığı her şeyin, öbür dünyada hesabını vereceği inancı devreye girer. Bu şekilde ahlâkî bir dayanışma ile toplum ideal hâle getirilmeye çalışılır. Esasında kutsal zamanların en önemli hikmetlerinden birisi de böyle bir toplumun oluşmasına katkı sağlamaktır. Ramazan ayında işlenen kötülüklerin, Ramazan dışındaki aylara göre oldukça azalması bunun en büyük delilidir.

[137] Buhari, Şerike, 6

[138] Müslim, İman, 78

Paylaşma ve Yardımlaşmanın
Zirve Noktası Zekât

Oruçta olduğu gibi zekâtın da öncekilere gönderildiği ile ilgili olarak Kur’an’da açıkça bir bilgi yoktur. Günümüzde yaşayan dinlerin kutsal metinlerinden de İslam’daki özelliği ile zekâta benzer bir uygulamaya rastlayamıyoruz. Belki insanlara yardım sadedinde değerlendirilebilecek bazı tavsiyelere yer verilmekte ancak bunların iman esasları içerisinde yer almadığı net olarak görülmektedir. Buna göre zekât, evrensel Peygamber Hz. Muhammed’in tebliğ ettiği evrensel dinin sosyolojik yapısını öne çıkarıcı ve üstelik farz olmakla da Müslümanların keyfine bırakılmayacak kadar önemli bir ibadettir.

Sözlükte artma, çoğalma ve temizlik anlamlarına gelen zekât Kur’an’da genel olarak namaz ile birlikte anılmaktadır. Geçtiği yerlerin çoğunda “ve akîmüssalâte ve âtüzzekâte” (namazı kılın, zekâtı verin) ifadesiyle emredilirken bir yerde “vellezînehüm lizzekâti fâilûn (onlar ki, zekât için yaparlar)”[139] ayetiyle dikkatlere sunulmaktadır. Sûrenin ilk ayetlerinde mü’minler için kurtuluşun ilkeleri sıralanırken namazın ardından yine hemen zekât ibadetinin emredilmesi ve üstelik farklı bir üslupla yer verilmesi oldukça manidardır. “lizzekâti fâilûn” ifadesini lafzî çeviri yaparak “zekât için yaparlar” diye bilinçli olarak yazdım. Yani zekât için çalışırlar, işlerini yaparken zihinlerinin bir köşesinde zekât ibadetini hep canlı tutarlar demektir.

Tefsirini büyük oranda toplumsal problemleri dikkate alarak ve bunlara çözüm arayarak kaleme alan Seyyid Kutub, bu ayet ile ilgili olarak şunları söylüyor: “Zekât, kalp ve malın temizliğidir: Kalbin cimrilikten temizlenmesi, kişinin bencillikten kurtulmasıdır, şeytanın fakirlik konusunda verdiği vesveselere üstün gelmesidir. Allah katındaki karşılık ve mükâfata güvenmesidir. Mal için temizliktir zekât. Geri kalanını da temiz ve helal kılar. Zorunlu durumların dışında artık hiç kimsenin hakkı yoktur bu malda. Bu mal etrafında herhangi bir kuşku, herhangi bir dedikodu çıkarılamaz. Zekât, toplumun bir kesimi, her şeyden mahrum, yoksulluk içinde yaşarken diğer kesiminin bolluk içinde tantanalı bir hayat yaşamasından dolayı meydana gelen dengesizliğe karşı koruyucu bir kalkandır. Zekât bütün fertler için toplumsal bir güvencedir. Çaresizlerin toplumsal garantisidir. Çözülmeye ve dağılmaya karşı toplumun sigortasıdır.”[140]

Zekâtın sosyolojik ve psikolojik işlevini ne kadar da güzel dile getiriyor merhum Seyyid Kutub. İslam, kendi medeniyetini inşa ederken sosyal katmanlar arasında uçurum hâline gelmiş dengesizliği ortadan kaldırmak ve denge medeniyeti olduğunu tüm insanlığa ilan etmek için, fakir fukaranın, garip gurabânın, ezilmişlerin, sömürülmüşlerin durumlarını iyileştirmeye yönelik hükümler koyuyordu. Psikolojik olarak da mal sahiplerine şu mesaj veriliyordu: “Mal ve mülkün esas sahibi Allah’tır. Sen şimdilik bunun bekçisisin. Tamamını kendi nefsini tatmin için kullanamazsın. Bu malın şu kadar miktarını hesaplayıp şu kimselere vereceksin. Bu, Allah’ın kesin bir emridir, yani farzdır vs.” gibi uyarılarla dünyanın dengesinin bozulması önünde büyük bir işlev görmektedir.

Zekâtın paylaşım ve yardımlaşma medeniyetine sağladığı katkıları kısaca şöyle özetleyebiliriz: Zekât hem malı temizler, bereketlendirir, çoğalmasını sağlar, hem de mal sahibinin gönlünü zenginleştirir, ahlakını yükseltir, mala olan hırsını azaltır, şükrünü artırır. Fakir ve zengin arasındaki soğukluğu ve hasedi giderir, onları birbirine yaklaştırır, aralarında doğabilecek dengesizlikleri ortadan kaldırır. Fakir, zekâtını veren zengine “Allah daha çok versin” diye dua eder. Zekâtını veren zenginin tattığı mutluluğu gören fakir de aynısını yaşayabilmek amacıyla zekât verebilecek duruma gelmek için gayret eder, daha çok çalışır.

İyiliği tüm çağlara ve tüm coğrafyalara taşımayı va’deden İslam’ın mü’minleri zekâtını titizlikle hesab edip muhtaçlara ulaştırmalıdır. Müslümanların zekât potansiyeli yeryüzünde aç ve açıkta müslüman bırakmayacak kadar yekûn tutmaktadır. Bugün dengesi bozulmuş dünyanın zekâtla tedaviye ne kadar da ihtiyacı vardır. Bu sebeple müslümanların yeniden bir zekât eğitimine tâbi tutulmaları gerekir. Ramazan’ın yüreklere nüfuz eden manevi atmosferinden de istifade ederek zekâtın önemi her vesileyle anlatılmalı, hatırlatılmalıdır. Hatta Kur’an ayı, oruç ayı tanımlamalarına bir de “zekât ayı” ilave edilerek müslümanların zekâtlarını bu ayda vermelerini gelenek hâline getirmeleri temin edilmelidir. Ayetler, hadisler, sahabe sözleri, Peygamberimizin uygulamaları can alıcı vurgularla sık sık tekrarlanmalıdır. Örneğin şu ayet esasında Müslümanları ürpertmeli ve hemen hiç beklemeden zekâtını hesaplayıp vererek malını temizlemelerini ve kıyamet günündeki azaptan kurtulmalarını sağlamalıdır: “Cehennem ateşinde kızdırılıp bunlarla onların alınları, yanları ve sırtları dağlanacağı gün (onlara): “İşte bu kendiniz için biriktirdiğiniz servettir. Artık yığmakta olduğunuz şeylerin azabını tadın (denilir).”[141]

[139] Mü’minûn, 23/4

[140] Fîzilâli’l-Kur’an, Mü’minûn, 23/4’ün tefsiri

[141] Tevbe, 9/35

Duanın Anlam
ve Önemi

Dua bizim için her zaman önemli ama Ramazan ayında o kadar iç içe oluyoruz ki, bu vesileyle bazı hususları yeniden hatırlatmakta fayda var dua ile ilgili. Sözlük anlamını vererek başlayalım isterseniz: “Davet etmek, nida etmek, yardım istemek, yalvarıp yakarmak”. Istılahta ise, Yüce Yaratıcı’ya yönelerek ondan istek ve dilekte bulunmaktır. Allah’ın büyüklüğü karşısında kulun aczini beyan etmesidir. Allah katında kula verilmiş sınırsız bir hazinedir. Kulun Allah ile beraber yaşamasıdır. İhlasa giden yoldur. Rabbine karşı ihlas ve samimiyettir. Acziyyeti kabullenip tüm fazlalıkları bir kenara bırakarak Tek olana yönelmektir. “Secde et ve yaklaş” emrine ittibâen el açıp, boyun büküp, secdeye kapanarak yakîn olma hâlidir dua. Kur’an-ı Kerim’de ise, Allah’a iman etmek,[142] yardım istemek,[143] istemek,[144] söz,[145] nidâ[146] isim koyma,[147] iman[148] manalarında kullanılmıştır dua kelimesi.

Kulun her nefesi Hû’dur. Her nefes duadır. Dua her daimdir. Her nefes alıp verdikçe dua etmiş olur insan bilerek ya da bilmeyerek. Müslüman eğer bunun farkında olursa yaşadığı her an ibadete dönüşür. Hele kalbinin her atışına Allah dedirtebilirse, bunun kıymeti hiçbir şeyle ölçülemez.

Asıl dili gönül dilidir duanın. Duada ellerimizi açtığımız kadar gönül dilimizi de açmalıyız. Avuçlarımızı açıp göğe döndürdüğümüz gibi, aczimizi de, fakrımızı da Rabbimizin dergahında itiraf etmeli ve hissetmeliyiz. Bir istek, bir arzu, bir özlem, hangi dilden olursa olsun, gönlümüzün diliyle, içtenliğimizin dudağıyla söylenince sahici bir yakarışa, sıcacık bir yakınlığa dönüşür dua. Bir başka kültürün, bir başka insanın duasını da bu içtenliği ve yakınlığı yakalayıp dilimize getirdiğimiz anda “bize ait” ve “bizden” yaparız. Kabulüne inanarak, cevap verileceğinden emin olarak dua etmek duanın sesini yükseltir. Yakarışın yankısını güçlendirir. Özellikle Kur’an’da Rabbimizin bize öğrettiği duaların, şefkatli Peygamberimizin mübarek diliyle telaffuz ettiği yakarışların Arapça söyleyişlerinin vahyin ve nebevî kelamın her an taze olan diriliğine taşıyan canlı bir ten olduğunu ifade etmek gerektir. Bu duaları Arapça lafızları ile söylemek, bu ulvî diriliği dilimize, damağımıza, dimağımıza, kalbimize taşımak anlamına gelir.[149]

Dua ve iman, sanıldığı gibi yalnızca korkunun neticesi değildir. Kişi kendini kul hissettiği her an ağzında dua, gönlünde iman taşır. Menfaat uğruna söylenmiş kelimeler değildir dua. Aksine bir emir ve ibadettir. Fıtrî bir ihtiyaçtır. Nimetin farkına varmaktır. Tozla kaplanmış fıtratı gözyaşı ile temizlemektir. Dua ontolojik bir olgudur. İnsanın yaratılışında, oluşunda mevcuttur. Her an Rabbiyle bir olmasını sağlar dua insanın. Fakat dinden ve duadan uzak olan kişi kendini yalnız hisseder ve zamanla egoistleşir, bencilleşir.

Kardeşi için yaptığı duadır kulun en güzel duası. Kul kendisi için dua ettiğinde nasıl bir huşû içerisinde ise o duaya kardeşi için de âmin demelidir. Peygamberimizin ümmetine dâhil olmak bu bilinci gerektirir. Camide belki de kendilerini tanımadan omuz omuza verdiğin kardeşlerinin her ne sıkıntısı var ise giderilmesi için dua ettiysen melekler o duaya senin için de âmin demez mi? Bir fiilî dua vardır bir de kulun elinin yetişmediğine ettiği kavlî dua. Kul ümid ettiğine ulaşmak için sebeplere müracaat eder. Yapabileceği her şeyi yapıp artık eli yetişmiyorsa Rabbine acziyet içerisinde boyun eğer, el açar. Duanın kabulü O’nun ‘ol’ demesi iledir yalnızca. Kul şüphe duymamalıdır duasının duyulacağından. Şüphe duymadığı gibi icabet edilmesinde de acele etmemelidir. Zira şu ayet böyle inanmamızı gerektirmektedir: “…Olur ki, bir şey sizin için hayırlı iken, siz onu hoş görmezsiniz. Yine olur ki, bir şey sizin için kötü iken siz onu seversiniz. Allah bilir siz bilmezsiniz.”[150] Her daim hatırlamak gerekir ki Allah Rahim’dir ve bize bizden daha merhametlidir ve daha yakındır. Hatta şah damarımızdan daha yakındır.[151] Allah Resûlü şöyle buyurdu: “Gecenin üçte ikisi geçip de son üçte biri kaldığında yüceler yücesi olan Rabbimiz (keyfiyetini bilmediğimiz bir şekilde) dünyanın semasına iner ve: “Bana kim dua eder ki onun duasını kabul edeyim. Benden kim ister ki dileğini vereyim. Benden kim mağfiret diler ki onu bağışlayayım.” buyurur.”[152] Evet, Rabbimiz bize çok yakın, kendimizden de yakın. O zaman bize düşen O’na dua etmektir. Gelecek yazımızda duanın usul ve esaslarından bahsedeceğiz inşaallah.

[142] Yunus, 10/106

[143] Bakara, 2/23

[144] Mümin, 40/60

[145] Yunus, 10/10

[146] İsra, 17/52

[147] Nur, 24/63

[148] Furkan, 25/77

[149] Semine-Senai Demirci, Her Güne Bir Dua, s. 9

[150] Bakara, 2/216

[151] Kâf, 50/16

[152] Buharî, Teheccüd, 14

Duanın Gücü,
Usul ve Esasları

İnsanın günlük hayatta en çok iç içe olduğu kavramlardan birisidir dua. Dindar olsun ya da olmasın, tahsilli-tahsilsiz, zengin-fakir, amir-memur vs. istisnasız herkesin dilinden mutlaka az çok dökülen bir özellik taşımaktadır. Bazen bilinçli olarak, bazen de ağız alışkanlığı farkında olmadan herkes dua eder esasında. Dinle alakasının olmadığını söyleyen birisine bile “nasılsın?” denildiğinde, “iyiyim çok şükür” diye cevap verir. Yani “iyiyim, bu iyiliği bana nasib edene şükrolsun” demiş olur. Niçin namaz kılmadığı kendisine sorulan bazı kimseler yanlış bir din anlayışıyla namazdan maksadın “dua” olduğunu, kendilerinin yine kendilerince dua ederek bu vazifeyi yerine getirmiş olduklarını ifade ederler. Hasılı, doğumundan ölümüne kadar bir müslümanın her anını çepeçevre saran en önemli hakikattir dua.

Ramazan ayı bu açıdan da öne çıkmaktadır. “En fazla dua edilen ay hangisidir?” sorusunun tereddütsüz cevabı Ramazan’dır. Hatta Kur’an’da dua ile ilgili en çarpıcı olarak değerlendirebileceğimiz ayet de hemen Ramazan ayının söz konusu edildiği Bakara 185. ayetin ardından gelir ve şöyle buyurulur: “Kullarım beni senden sorarlarsa bilsinler ki, gerçekten ben onlara çok yakınım. Bana dua edince dua edenin duasına cevap veririm. O halde doğru yolu bulmaları için benim davetime uysunlar, bana iman etsinler.”[153] Seyyid Kutub, bu ayetin tefsirinde oldukça kuşatıcı bir açıklamada bulunmaktadır: “Ne büyük bir incelik, ne güçlü bir şefkat, ne büyük bir muhabbet ve ne şaşırtıcı bir cana yakınlık, değil mi? Gerek orucun ve gerekse diğer herhangi bir dinî yükümlülüğün meşakkati bu sevginin, bu yakınlığın ve sevecenliğin gölgesi altında nerede kalır, ne anlam taşır! Ayetin her kelimesinin anlatımına bu sevecen özveri egemendir: Yüce Allah “Kullarım” diyerek onları kendine izafe ediyor. Ayrıca sorularına aracısız biçimde doğrudan doğruya kendisi cevap veriyor. Yani “onlara de ki; Ben kendilerine yakınım” demiyor. Bunun yerine soru gelir gelmez, ona cevap vermeyi bizzat üstleniyor ve “yakınım” buyuruyor. Bunların yanı sıra “Onların duasını işitirim” demiyor, bunun yerine “Bana dua edenin duasını dua edince, kabul ederim” diyerek duanın kabul edilmesi işlemini ön plana geçiriyor. Müminin kalbini tatlı bir özveri, cana yakın bir sevgi, huzur verici bir hoşnutluk ve kesin bir güvenle dolduran şaşırtıcı bir ayettir bu. Mümin de, bu duyguların etkisiyle hoşnutluğun yüceliğinde, özverili bir yakınlığın kucağında, güvenli bir sığınakta ve sarsılmaz bir huzur içinde yaşar.[154]

“Bana dua edin kabul edeyim”[155]; “De ki: Duanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin…”[156] gibi ayetler de duanın önemini gözler önüne sermektedir.

Hz. Peygamber (s.a.s.) de pek çok hadis-i şerifinde duanın gücünden ve öneminden bahsetmiş, duanın ibadetten ibaret olduğunu ve Allah katında duadan daha faziletli bir şeyin olmadığını,[157] bir kimsenin ellerini Allah’a doğru kaldırıp dua ettiğinde onu boş döndürmekten Allah’ın hayâ ettiğini[158] belirtmiş, misafirin duasını, babanın çocuğuna yaptığı duayı ve mazlumun duasını müstecâb dualar arasında saymıştır.

Duayı en çok etkileyen şey kişinin kazancıdır. Duanın kabulü için bedenin helal lokma ile beslenmiş olması gereklidir. Duadan önce yoksullara, yetim ve kimsesiz çocuklara sadaka vermesi, yardım etmesi, hak sahipleriyle helalleşmesi, küs ve dargın olduğu kişiler varsa onlarla barışması, böylece hazırlıklı bir halet-i rûhiyye ile kendisini Allah’ın huzurunda hissetmesi gerekir. Genel olarak seher, Cuma, arefe, mübarek gün ve geceler gibi vakitler tercih edilmelidir. Abdest alıp kıbleye dönerek geçmiş günahlarına tevbe ederek ve Allah’a hamd, Resûlüne salât ve selam getirerek başlamak duanın adabındandır. Allah’tan meşrû olmayan bir dilekte bulunulmamalıdır. Duada acele edilmemelidir. Zira her şeyin belli bir zamanı vardır, o zamanı beklemek gerekir. Dua eden kimse kabul edileceğine inanarak içten dua etmelidir, duam kabul edilir mi edilmez mi diye tereddüt içerisinde olmamalıdır. Korku ve derin bir saygı içerisinde bulunmalıdır. İnsanın günahsız bir ağızla dua etmesi tavsiye edilir. Bundan maksat din kardeşi için yapılan duadır, zira o ağız bir başkası için günahsız sayılır.

O zaman özellikle içinde bulunduğumuz bu Ramazan günlerinde ve gecelerinde zihnimiz, kalbimiz ve dilimiz hep dua ile meşgul olmalı. Üstad Necip Fazıl’ın,

“Dua dua eller karıncalanmış, Yıldızlar avuçta gök parçalanmış, Gözyaşı bir tarla hep yoncalanmış, Bir soluk, bir tütsü bir uçan buğu,

İplik ki, incecik, örer boşluğu.” mısralarında dile getirdiği gibi ellerimizi açıp yakarışımızla ve gözyaşlarımızla yıldızları avuçlarımıza taşıyacak bir duygu yoğunluğu ile duaya devam etmeliyiz.

[153] Bakara, 2/186

[154] Fizılali’l-Kur’an, Bakara 2/186’nın tefsiri

[155] Mü’min, 40/60

[156] Furkan, 25/77

[157] Tirmizî, Dua 1

[158] Ebu Davud, Salat, 358

Çağın Hastalığı
Gıybet

İnsanların günlük hayatlarında en rahat ve çekinmeden işledikleri günah nedir?” diye bana birisi sorsa vereceğim cevap tereddütsüz “gıybet”tir. Evet büyük harflerle ve altını çizerek tekrar söylüyorum: GIYBETTİR. Dindar-dindar olmayan, okumuş-okumamış, kadın-erkek, büyük-küçük herkesin gıybet karşısındaki tavrı ve rahatlığına bakılırsa, sanki mübah hatta övülen bir davranış zannediyor insan çağın hastalığını. Biz nasıl bu hâle geldik, kaynaklarımızdan nasıl bu kadar koptuk, uzaklaştık. Gelin, bu Ramazan’da biraz olsun bu hastalığımızı tedavi etmeye çalışalım.

Nedir gıybet? Arapça kökenli bir kelimedir ve kısaca “dedikodu” demektir. Fakat dedikodu, gıybeti tam karşılamayabilir, yetersiz kalabilir. Sözlük ya da terim anlamı ile ilgili pek çok şey söyleyebiliriz, ancak ortada sevgili Peygamberimizin tanımı varken onlara gerek duymadan doğrudan bu tanıma başvurmakta fayda vardır:

Allah Resûlü (s.a.s.) bir gün “gıybet nedir, bilir misiniz?” diye sordu. “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dediler. “Kardeşini hoşlanmayacağı bir şeyle anmandır”, buyurdu. “Ya söylediğim kardeşimde varsa? diye soruldu. Peygamberimiz, “Eğer söylediğin onda varsa gıybet etmiş olursun. Şayet söylediğin onda yoksa o takdirde ona iftira etmiş olursun.” dedi.[159]

Şimdi herkes kendisini konunun merkezine koyarak bu hadis-i şerifi bir tahlil etsin. İki ya da daha fazla kişi bir araya geldiği zaman acaba gıybet etmeden oradan ayrılabiliyorlar mı? Eğer bunu başarabiliyorlarsa ne mutlu onlara! Bunun mutlaka olumlu örnekleri vardır, ancak hastalık vücudu öyle sarmış ki, insanın kendisini bundan korumasının oldukça zor olduğu müşahade edilmektedir. Acaba kavram bir anlam kaymasına mı uğramıştır? Niçin bu kadar önemsiz görülmekte ve dikkat edilmemektedir. Hucurât Sûresi’ndeki ayeti büyükçe bir kâğıda yazıp da bize sürekli bu hastalığın ne korkunç bir tehlike olduğunu hatırlatsın diye her gün en çok gördüğümüz yere assak mı acaba? “Ey iman edenler! Zannın birçoğundan sakının. Çünkü zannın bir kısmı günahtır. Birbirinizin kusurlarını ve mahremiyetlerini araştırmayın. Birbirinizin gıybetini yapmayın. Herhangi biriniz ölü kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? İşte bundan tiksindiniz! Allah’a karşı gelmekten sakının. Şüphesiz, Allah tevbeyi çok kabul edendir, çok merhamet edendir.”[160]

Esasında ayet ve hadisler o kadar açık ve nettir ki, Kur’an ve sünnet merkezli bir hayattan uzaklaşınca müslüman bu tuzağa düşüyor maalesef. “Kim Rahman’ın zikrini görmezden gelirse (Kur’an ve sünnet merkezli bir hayattan uzak yaşarsa) biz onun başına bir şeytan sararız, artık o onun ayrılmaz dostudur.”[161] Evet işte mikrop budur. Bu mikrobu yok edecek ilaç ise zikirdir, Kur’an’dır, namazdır, ibadettir, gıybetten uzak durmaktır vs. Cenab-ı Hakk, kurtuluşu isteyen mü’minlerin yapması gereken şeyleri en ince detaylarına kadar anlatıp bir de “boş şeylerden uzak dururlar.”[162] demesine rağmen boş şeylerle meşgul olan müslümanı şeytan kandırıyor ve en çok işlettiği günah da gıybet oluyor. Esasında Peygamberimiz hastalık gelmeden önce tıpkı koruyucu hekim rolünü üstlenerek müslümana söylemesi gerekeni söylüyor. Şöyle ki Muaz b. Cebel diyor ki, Peygamberimize “ya Rasülellah, beni cennete koyacak ve cehennemden uzaklaştıracak bir ameli bana haber verir misin?” dedim. Peygamberimiz “Çok önemli bir şey sordun, ama yine de o amel Allah’ın müyesser kıldığı kimseye göre kolaydır. Allah’a ibadet eder, O’na hiçbir şeyi ortak koşmazsın. Namazı dosdoğru kılar, malının zekâtını verir, Ramazan ayı orucunu tutar, gücün yeterse haccedersin.” buyurdu. Sonra devam ederek, “Ey Muaz! Sana hayır kapılarını göstereyim mi? Oruç siperdir. Suyun ateşi söndürdüğü gibi sadaka da günahları söndürür. Gecenin yarısında bir adamın kalkıp namaz kılması da böyledir. Sözüne devam ederek Secde Sûresi’nin 16-17. ayetlerini okuduktan sonra: “Ey Muaz! Dinin beş direği, en yüce tarafı nedir, sana bildireyim mi” dedi. Ben de “bildir ya Rasûlellah” dedim. Peygamberimiz, “İşin başı İslam’dır. Direği namazdır. En yüce tarafı da Allah yolunda savaştır,” buyurdu. Sonra, “bu dediklerimden hepsinin yerini tutan nedir söyleyeyim mi” dedi. Ben, evet buyur ya Rasûlullah, dedim. Peygamberimiz mübarek dilini eliyle tutup: İşte buna sahip ol, buyurdu. Ben, Ya Rasûlellah biz söylediğimiz sözlerle de mi sorgulanacağız’ dedim. Peygamberimiz, “Annesinin sevgilisi, herkesi cehennemde yüzüstü düşüren dillerinin biçtikleri ve kazandıklarından başkası mı sanırsın?” diye cevap verdi.”[163]

Evet, gıybet bir âfettir, içinde barındırdığı kötülükler ise, yalan, iftira, hased, fesad, tecessüs (gizli yönleri araştırma), arkadan çekiştirme, kusur arama, mahremiyete tecavüz, insanları birbirine düşürme, kin ve nefret tohumları ekme; bunun için yapılan komplolar, tuzaklar, kumpaslar, entrikalar, gizli kameralar, kasetler, özel hayatları teşhir için yapılan bir sürü şeytanlıklar, içinde yer aldığı grubun çıkarları için başka gruplara ve mensuplarına bütün bunları yapmayı mübah görmeler. Hangi birisini sayalım? Allah, Müslümanları gıybet hastalığına düşmekten ve yukarıda saydığım tüm kötülüklerden korusun.

[159] Müslim, Birr, 70

[160] Hucurât, 49/12

[161] Zuhruf, 43/36

[162] Müminûn, 23/3

[163] Tirmizî, İman, 8

Kur’an’da
Mü’minlerin En Önemli
Bazı Vasıfları

Kur’an’da mü’minlerin vasıflarını bir yazıya sığdırmak zor olduğu için sadece Mü’minûn Sûresi’nde yer alanları ele alarak ve kısaca açıklayarak konuyu anlatmaya çalışalım. Bu Sûrenin ilk 11 ayetinde tabiri caizse sanki bir doktorun reçete yazarken en önemli ilaçları etki durumuna göre yazdığı gibi Cenab-ı Hakk da mü’minlerin öncelikli olarak sahip olmaları gereken niteliklerini sıralamaktadır. Kurtuluşu hedefleyen mü’minlerin bu vasıflara sahip olmak için yapmaları gereken inanç, ibadet ve ahlâkî sorumlulukları nelerdir, tüm insanlığa bunları ilan etmektedir.

Sûre “Mü’minler hakîkaten kurtuluşa ermişlerdir” ayetiyle başlamaktadır. Yani kurtuluşa erebilmenin olmazsa olmaz şartının “iman” olduğu vurucu bir üslupla ifade edilmektedir. İnanmış ve inandığı gibi yaşayıp ahirete irtihal etmiş kimselerin gerçekten kurtulmuş oldukları anlaşılacağı gibi, şu an hayatta olup da inanan ve inandığı gibi yaşamaya çalışan kimselerin de kurtulacakları müjdelenmektedir. İmandan sonra mü’minlerin ibadet olarak yapacakları ilk amelin “namaz” olduğu belirtilmektedir. Fakat burada farklı bir üslûp tercih edilmektedir. Başka ayetlerde “ellezîne yukîmûnessalâte (onlar namazı kılarlar) şeklinde geçmesine rağmen burada “ellezînehüm fî salâtihim hâşiûn (onlar ki, namazlarında huşû içerisindedirler)[164] denilmektedir. Yani “her kılınan namaz insanı kurtuluşa ulaştırmayabilir, namazı huşû içerisinde kılmak gerekir” diye anlamak lazım bu ayeti. Nasıl kılınır huşû içerisinde namaz? Cevabını Cibrîl hadisi ile verelim: Bu hadiste Cebrail (a.s.)’in Peygamberimize sorduğu sorulardan birisi de “ihsan nedir?” olmuştur. Peygamberimiz, buna “Allah’a, O’nu görüyormuşsun gibi ibadet etmendir. Çünkü her ne kadar sen O’nu görmüyorsan da O seni muhakkak ki görüyor.” diye cevap vermiştir.[165] Yani her an Allah’ın bizi gördüğü hakikatini zihnimizde, kalbimizde canlı tutarak âdeta namaza kilitlenmek, “dünya ve içindeki her şeyi elimizin tersiyle arkaya atarcasına tekbir alarak ve son namazımızı kılıyormuşcasına, bir sonraki vakte ömrümüzün yetişmeyebileceği duygu yoğunluğu içerisinde namaza durmak”. Huşû içerisinde namazla ilgili daha pek çok şey söylenebilir, şimdilik bununla yetinelim.

Bundan sonra kurtuluş vesilesi olarak “onlar ki, faydasız işlerden ve boş sözlerden yüz çevirirler”[166] ayeti gelmektedir. Konu o kadar önemli ki, başka bir ayette kurtulan ve cenneti hak eden müttakîler için “Orada ne bir boş söz işitirler, ne de bir yalan”[167] denilerek, dünyada da aynı şekilde boş sözlerden ve faydasız işlerden uzak yaşamamız gerekliliğine vurgu yapılmaktadır. Boş sözün ve faydasız işlerin kurtuluşun önündeki en büyük engellerden birisi olduğu anlaşılmaktadır. Çünkü bunlar şeytanın en çok sevdiği fiillerdendir. Hemen bu kişilerin yanına yaklaşır ve vesvesesini yapmaya başlar, insanı yoldan çıkarır vs. Bunun için mü’minlerin “Allah’a ve âhiret gününe inanan kimse ya hayır söylesin ya da sussun.”[168] hadisini zihinlerinde her an canlı tutmaları ve buna göre yaşamaları gerekir.

Bir diğer vesiletü’n-necât yani kurtuluş vesilesi, “onlar ki, zekât (verebilmek) için çalışırlar.”[169] diye ifade edilmektedir. “Zekât” başlıklı yazımızda özellikle bu ayeti merkeze alarak konuyu anlatmaya çalışmıştık. Yani “zekât o kadar önemli bir ibadet ki, kurtuluşu hedefleyen mü’min eğer zekâtla mükellef ise onu ödemeyi hiçbir zaman aklından çıkarmadan, zihninde sürekli canlı tutarak, zekâtın fakir-zengin arasındaki dengesizliğin vs. giderilmesi, bu yüzden ortaya çıkan pek çok hastalığı tedavinin en büyük ilacı olduğunun farkında yaşaması ve bu amaçla çalışması gerekir” demektir.

Sûrede kurtuluşu hak eden ya da hak edecek olan mü’minlerin vasıfları sayılırken ırzlarını korumaları yani nikahlı eşinin dışında bir ilişkiden (ki bunun fıkıh literatüründeki adı zinadır, zina ise en büyük, en çirkin günahlardan birisidir) uzak, tertemiz yaşaması gerektiği emredilmektedir.[170] İnsanlarda ahlak derecesini sıfırın altına düşüren, dünyanın dengesini bozup altını üstüne getiren en korkunç, en lanet, en aşağılık davranışlardan birisidir nikâhsız birlikteliği normalleştirmeye çalışmak. Zira bu nikâhsız ilişkiler herhangi bir dine inananlar arasında dinen yasaklanmış, herhangi bir dine göre hareket etmeyen sistemlerde bile âdeten yasak sayılan davranışlardan birisidir. Çünkü hangisi olursa olsun burada söz konusu olan neslin, ailenin korunması vs. toplumların âlî menfaatleridir.

Bir diğer madde kurtuluşu hak eden mü’minlerin emanetlerine ve verdikleri sözlere riayet etmeleri, namazlarını kılmaya devam etmeleri hususlarıdır.[171] Dikkat edilirse, bunların vasıfları huşû içerisinde bir namaz hatırlatmasıyla başladı ve “namazlarını kılmaya devam ederler” ayetiyle tamamlandı. Sonunda ise bütün bunları yerine getirenler ya da getirecek olanlar “İşte bunlar varis olanların ta kendileridir. Onlar firdevse varis olurlar. Onlar orada ebedî kalacaklardır.”[172] denilerek firdevs cennetleriyle müjdelenmişlerdir.

Esasında kurtuluş vesilesi olarak sayılan, ferdi ve toplumu ayakta tutan en önemli ilkeleri, düsturları içinde taşıyan bu emirlerin her biri ile ilgili bir makale yazmak lazım, bugün bu kadarla özetlemiş olalım, ileriki günlerde müstakil yazılar yazarız inşaallah.

[164] Mü’minûn, 23/2

[165] Müslim, İman, 1

[166] Mü’minûn, 23/3

[167] Nebe, 78/35

[168] Buhari, Kitabü’l-Edeb, 10, 373

[169] Mü’minûn, 23/4

[170] Mü’minûn, 23/6-7

[171] Mü’minûn, 23/8-9

[172] Mü’minûn, 23/10-11

Bir Ömre Bedel
Kadir Gecesi

Önce başlığı izahla başlayalım yazımıza. Allah Teala Kur’an’da bin aydan hayırlı olduğunu bildiriyor Kadir Gecesi’nin. Bin ay yaklaşık seksen yıl, seksen yıl ise bir ömürdür. Bunun için Kadir Gecesi’nde yapılan ibadet ve taatler seksen yıllık bir ömür boyunca yapılanlara bedeldir. Gün olarak hesaplarsak 30.000 güne bedeldir. Kesretten kinaye olduğunu düşünsek bile bu geceyi hakkıyla değerlendirebilen en az 30.000 geceyi değerlendirmiş sayılabilmektedir. Büyük bir umut kapısı aralanıyor umutsuzluğa kapılmak üzere olanlara, Allah’ın rahmetinin bolluğu, genişliği hatırlatılıyor.

Önemli bir ayrıcalıktır bu durum Kadir Gecesi için. Zira ne Kur’an’da ne Sünnet’te diğer mübarek gün ve gecelerle ilgili böyle bir tanımlama yapılmamaktadır. Hatta İslam’ın dışındaki inançlarda da fazilet ve kıymeti bu kadar büyük, derecesi bu kadar yüksek bir zaman diliminden bahsedilmez. Bu ne muhteşem bir fırsattır ve bu fırsatı değerlendirebilenler için ne büyük bir müjdedir. Sûre, konu bütünlüğü açısından da ilginçtir, farklı konulara geçmeden sadece Kadir Gecesini ve onun özelliklerini anlatmaktadır. Nedir bu gecenin kadr-u kıymetini yücelten, Kur’an penceresinden bakarak izah etmeye çalışalım:

“Şüphesiz, Biz onu (Kur’ân’ı) Kadir Gecesi’nde indirdik. Kadir Gecesinin ne olduğunu sen nereden bileceksin? Kadir Gecesi bin aydan daha hayırlıdır. Melekler ve Ruh (Cebrail) o gecede Rablerinin izniyle her türlü iş için iner de iner. O gece, tan yerinin ağarmasına kadar bir esenliktir.”[173]

Bakara Sûresi 185. ayetten hareketle Kadir Gecesi’nin Ramazan içerisinde bir gece olduğu kesindir, ancak Ramazan’ın hangi gecesine rastladığı Kur’an’da bildirilmemektedir. Yani Kur’an’ın Peygamberimizin kalbine indirilmeye başlandığı gecedir ki, ilk geldiği rivayet edilen Alak Sûresi’nin ilk ayetleriyle bu gecede inmeye başlamıştır Kur’an. Kimi rivayetlerde Ramazan’ın son on gününde aranması tavsiye edilir, kimi rivayetlerde Ramazan’ın 21. gecesi olduğu belirtilir, belki de rivayetlerin en kuvvetlisi Ramazan’ın 27. gecesine işaret ettiği için İslam dünyasında asırlardan beri 27. gece Kadir Gecesi olarak idrak edilmektedir.

“Kadir, kelime olarak planlama, idare etme, değer ve makam anlamlarına gelmektedir. Yani kulların hayatlarında yüce Allah’ın planlamasını ve iradesini bundan daha iyi gösteren bir başka olay yoktur. Bu gece, Kur’an’ın inanç sistemini yeryüzüne ve vicdanlara yaydığı terbiyeyi içermesi bakımından büyük bir gecedir. Zalimler, firavunlar, nemrutlar, karunlar, hamanlar ve nesilleri tarafından dengesi bozulmuş dünyanın dengesini yeniden kurmak ve insanlığı karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için gönderilen yüce Kur’an’ın indirilmeye başlamasından daha önemli bir olay düşünmek mümkün mü? İşte bunun için bu gece kadr u kıymeti, değeri yüksek bir gecedir, bu yüzden bin aydan hayırlıdır.

İşte bu yüzden ma’sûmiyetin sembol varlıkları melekler bile bu geceyi değerlendirerek feyiz ve bereketinden yararlanmak istiyorlar. Hem de nasıl değerlendirmek! “Melekler ve Ruh (Cebrail) o gecede Rablerinin izniyle her türlü iş için iner de iner.” ayetiyle muhteşem bir manzarayı gözler önüne seriyor Kur’an. Allah Resûlü (s.a.s.) bir gün ashabı ile birlikte iken onlara “benim işittiğimi işitiyor musunuz?” diye sordu. Ashab, “bir şey işitmiyoruz” dediler. Bunun üzerine Allah Resûlü (s.a.s.) “Ben göğün sesini işitiyorum, o göğün içinde hiçbir karış yer yoktur ki, orada secde eden ve kıyamda bulunan bir melek bulunmasın.”[174] dedi. İşte secdeleriyle, rükularıyla, tesbih ve el-Beytü’l-Ma’mûr’u tavaflarıyla semaları ibadet yurdu hâline getiren melekler.[175] Kadir Gecesi’nde yeryüzünü de selam ve selamet yurdu yapmak için iniyor da iniyor. Esasında Kur’an burada insanlara, “meleklerle beraber olup ibadet, dua, tevbe ve istiğfarla günahlarınızdan arınarak melekler gibi tertemiz olmanız için bir fırsat var, gelin bu geceyi değerlendirin” diye çağrıda bulunuyor.

Bütün bunları dikkate alarak bin aydan hayırlı ve bir ömre bedel Kadir Gecesi’nde ibadet, dua, tefekkür, tedebbür, tezekkür dolu saatler geçirmeliyiz. Mademki Kur’an bütün insanlığı karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için bu gecede inmeye başladı, biz de onun ayetlerini öğrenerek, okuyarak, anlamaya çalışarak ve yaşantımızı Kur’an ve Sünnet merkezli yaşantı hâline getirerek ruhlarımızı cilalamalıyız bu gece. Mademki melekler kâinatı selam ve selamete gark etmek için sabaha kadar iner ve inmeye devam ederler, bizler de masumiyetin sembol varlıkları melekler gibi kendimizi kötülüklerden arındırmak için bir fırsat bilelim bu geceyi. Kendimizi, çocuklarımızı, ailemizi, komşularımızı, çevremizi Kadir Gecesi’nin kadr u kıymetini bilmeleri noktasında uyaralım. Birbirimize ma’rûfu emir ve münkerden men etmek suretiyle toplumsal ikaz görevimizi yapalım.

Sûrenin son ayeti şöyle bitiyor: “O gece tan yerinin ağarmasına kadar bir selamdır, esenliktir, kurtuluştur.” Mademki Kadir Gecesi bir ömre bedeldir, öyleyse son nefesimize kadar selamı, esenliği, vicdan huzurunu, aile mutluluğunu, toplumsal barışı, kurtuluşu, ibadet ve güzel ahlakla bezenmiş bir hayatı vs. kendisinde barındıran bir ömre sahip olabilmenin provasını yapalım bu gece. Her Kadir Gecesi’nde de kendimizi bu ölçülere göre test ederek Kur’an ve Sünnet merkezli bir hayata uyup uymadığı noktasında müslümanlığımızın sağlamasını yapalım. Kadir gecenizi tebrik ediyorum.

[173] Kadr, 97/1-5

[174] Tirmizî, Zühd, 9

[175] bkz., Ali Erbaş, Melekler Âlemi, s. 207

Meleklerin Görevleri

Dün idrak ettiğimiz Kadir Gecesi münasebetiyle Kadr Sûresi’nde bulunan “Melekler ve Ruh (Cebrail) o gecede, Rablerinin izniyle her türlü iş için iner de iner.”[176] ayetini izah edemeden kısa geçmiştik. Okuyucunun aklına takılabilir, acaba her türlü işten kasıt nedir ve melekler genel olarak hangi işlerle görevlendirilmişlerdir, bunları özetleyerek izah etmeye çalışalım:

Melek deyince ilk akla gelen “vahiy” kavramıdır ve bununla da Cebrail (a.s.) özdeşleşmiş, “vahiy meleği” diye de anılır olmuştur. “Onu er-Rûhu’l-Emin (Cebrail) uyarıcılardan olasın diye apaçık Arapça bir dil ile senin kalbine indirmiştir.”[177] ayetlerinden bunu öğrenmekteyiz. Bunun dışında daha başka ayet ve pek çok hadis vahiy meleğinin Cebrail olduğunu belirtmektedir. Diğer büyük meleklerden Mîkâil rızık meleği olarak anılmaktadır; tüm tabiat olaylarının gerçekleştirilme görevi ona verilmiştir. Azrail vakti geldiğinde insanların ölmesini sağlamak için, İsrafil ise kıyamet gününde Sûr’a üfürmekle görevlendirilmiştir. Azrail ve İsrafil’in Kur’an’da isimleri geçmemekte, “ölüm meleği” ve “Sur’a üfürecek olan melek” diye kendilerinden söz edilmekte, hadislerde Azrail ve İsrafil olarak isimlendirilmektedir.

Dört melekten başka insanların yapıp ettiği her şeyi kaydeden Kiramen Katibîn melekleri,[178] mü’minleri korumakla görevli Hafaza melekleri;[179] kabirde insanları sorgulayacak olan Münker ve Nekîr melekleri,[180] Arş’ı yüklenen ve etrafını kuşatan Hameletü’l-Arş melekleri,[181] cennetin bekçisi melekler,[182] cehennemin bekçisi melekler[183] görevlendirildikleri işlere göre isimlendirilmişlerdir. Kaynaklarda ayrıca müvekkel melekler diye isimlendirilen melekler vardır ki, bunlar da rahimlerdeki cenînlere ruh üflemek, gelecekteki amellerini, ecellerini, rızıklarını, saîd mi ya da şakî mi olacaklarını yazmakla görevlendirilmişlerdir. Velhasıl meleklerin sayısı o kadar çoktur ki, bunu Allah’tan başkası bilemez.[184] Peygamberimizin ifadesiyle “semada bir ayak izi kadar yer yoktur ki, orada rükû ve secde eden bir melek bulunmasın.”[185]

Meleklerin diğer görevleri ile ilgili olarak Kur’an’dan ve hadislerden öğrenebildiklerimizi sıralamaya çalışalım:

Mü’minlere yardım ederler.[186] Kur’an-ı Kerim ve hadislerde bu yardımın pek çok şeklinden bahsedilmektedir. Kulları hayra teşvik ederler. Savaşlarda Müslümanlara çeşitli şekillerde destek olurlar. Kur’an, ilim ve zikir meclislerine şahitlik ederler. Peygamber Efendimiz, bu hususla ilgili şöyle buyurmaktadır: “Allah’ın yollarda dolaşan melekleri vardır ki, onlar zikir ehlini ararlar, Allah’ı zikreden bir topluluk bulduklarında onları yerden en yakın semaya kadar kanatlarıyla kuşatırlar.”[187] Ayrıca “melekler ilim talebelerinin üzerlerine kanatlarını yayarlar ve yaptıklarından razı olurlar.”[188] buyurmaktadır. Melekler mü’minlere salât ve dua ederler: “Sizi karanlıklardan aydınlığa çıkarmak için üzerinize melekleriyle beraber salât eden O’dur. Allah mü’minlere karşı çok merhametlidir.”[189] Mü’minler için istiğfar ederler: “Neredeyse gökler tepelerinden çatlayacaklar, melekler de Rabblerini hamd ile tesbih ediyorlar ve yerdekiler için mağfiret diliyorlar…”[190] Kanatlarıyla şehidi gölgelendirirler, Mekke ve Medine’yi Deccal’den korurlar: “Mekke ve Medine hariç Deccal’ın girmediği hiçbir yer yoktur. Bu şehirlerin kapıları üzerinde bunları koruyan melekler vardır.”[191] hadisi buna işaret etmektedir.[192]

Kısaca özetlemeye çalıştığımız meleklerin görevleri konusunda son olarak şunları söyleyebiliriz: Allah Teala, melekler dâhil yerde ve gökteki her şeyi insanın hizmetine sunmuştur.[193] Ancak insanın bu hakikati bilip ona göre bir hayat tarzına sahip olması gerekir. Sağında iyiliklerini, solunda da işlediği günahlarını yazan Kirâmen Kâtibîn meleklerinin her an kendisiyle beraber olduğunun farkında olması gerekir insanın. Sağındaki melek yapılan iyiliği hemen yazıyor, kul günah işlediğinde solundaki melek yazacağı an sağındaki melek müdahale ediyor, biraz bekle, belki pişman olur, tevbe eder diye. Belli bir süre yazmadan kulun tevbesini bekliyor. Kıyamet günü hesabın, kitabın kurulup “ikra’ kitabek (oku amel defterini)”[194] denildiğinde herkes işte bu meleklerin yazdıklarını okuyacak. Yasin Sûresi’nin “O gün biz ağızları mühürleriz, elleri bize konuşur, ayaklar da yaptıklarına şahitlik eder.”[195] ayetinde ifade edildiği gibi hiç kimsenin yaptığı yanına kâr kalmayacak. Gizli kapaklı hiçbir şey kalmayacak. Kendi elleri ve ayakları bile insanı ele verecek. İşte bunun için âhiret inancı çok önemli ve yakîn derecesinde olması gerekiyor. Zaten ahiret inancı dinin odak noktasını teşkil etmektedir. İslam dışı inançlarda bile bu böyledir, yani inançlarının olmazsa olmaz esaslarından birisidir ahiret inancı. Peygamberimiz, çok önemli bulduğu bazı hususları dile getirirken sözlerinin başında “men kâne yü’minü billahi ve’l-yevmi’l-âhiri” (Allah’a ve ahiret gününe inanan kimse” der ve ondan sonra şunları, şunları yapsın diye nasihatini sürdürür. Meleklerin bizim hakkımızda kaydettikleri iyi ve güzel şeyler ahiret azığımız olur inşaallah.

[176] Kadr, 97/4

[177] Şuarâ, 26/193-195

[178] İnfitâr, 82/11-12

[179] Ra’d, 13/11

[180] Tirmizî, Cenâiz, 70

[181] Mü’min, 40/7

[182] Enbiya, 21/101-103

[183] Zümer, 39/71

[184] Müddessir, 74/31

[185] Tirmizî, Zühd, 9

[186] Âl-i İmran, 3/123-125; Enfal, 8/9-12; Ahzab, 33/9

[187] Tirmizi, Sıfatü’l-Kıyame, 20

[188] İbn Mâce, Mukaddime, 18

[189] Ahzâb, 33/43

[190] Şûrâ, 42/5

[191] Buhari, Bedu’-l-halk, 7

[192] Daha geniş bilgi için Melekler Alemi isimli kitabımızı okuyabilirsiniz

[193] Lokman, 31/20

[194] İsrâ, 17/14

[195] Yâsîn, 36/65

“Sevgi Medeniyetini
Kuran İslam” ve
Batının İslamofobia Tutkusu
(I)

Batı’da, İslam’ı ve müslümanları tahkir etmek ve yıpratmak için pek çok iddia ve iftira Ortaçağ’dan bugüne süregelmektedir. Ortaçağda kitap ve makalelerle yapılan bu iddia ve iftiralar modern dönemde karikatür ve filmlerle de desteklenerek devam etmekte, İslam ve Müslümanlar özellikle şiddet ile özdeşleştirilmeye çalışılmaktadır. Öyle ki, bu konularda en çok dikkatli olması gereken Kilise’nin tepe noktasındaki yetkilileri dahi zaman zaman İslamofobia (İslam korkusu-korkulan İslam), propagandalarından etkilenerek, İslam dünyasını ve müslümanları rencide eden ve üzen açıklamalarda bulunmaktadırlar. Dünyaya bir sevgi medeniyeti kazandırmış olan İslam’ın güler yüzüne karşı insanları körleştirmek için kendi elleriyle ürettikleri terör örgütlerini müslümanların temsilcileriymiş gibi göstererek yine kendi ürettikleri islamofobia planına destek olmaya çalışmaktadırlar. Lunaparkta bindiği bir aletin hız ve yüksekliğine dayanamayarak korkudan “Allahu ekber” diyen bir televizyoncuyu dahi İslamcı terörist ilan edecek kadar sınır tanımayan bir aşamaya gelmiş dayanmış Batı’nın islamofobia tutkusu. Planladıkları terör olaylarında ölenin de öldürenin de “Allahu ekber” demesi ve bunu medyaları aracılığı ile bütün dünyaya yansıtmaları, bu en yüce ifadeyi bile islamofobia planlarına nasıl alet ettiklerinin en çarpıcı örneklerinden biridir.

Her vesileyle İslam’ın bir sevgi medeniyeti kurduğunu, asırlarca pek çok farklı ırktan, farklı dinden ve milletten insanları bir arada yaşamalarını sağlayacak alt yapıyı oluşturduğunu ve bu konuda dünyaya örnek olduğunu ısrarla ifade etmemize rağmen, islamofobia tutkunları İslam’ın daha başlangıçta saldırı ve şiddeti ön plana çıkararak yayıldığını iddia etmektedirler. Böyle bir iddia İslam’a yapılabilecek en büyük iftira ve haksızlıklardan biridir. Zira Peygamberimiz (s.a.s.) Mekke’de doğmuş, yetim olarak büyümüş, güç odaklarıyla asla beraber olmamış, hep kimsesizlerin, garip-gurabanın, fakir fukaranın, mazlumların, ezilenlerin ve hakkın yanında olmuş, onların gönüllerini kazanmıştır. Kendisine yapılan tekliflerin hiçbirisine tenezzül etmeyerek, “ayı sağ elime, güneşi de sol elime verseniz yine de bu davadan vazgeçmem” diyerek ezilmişlerin, mazlumların, kimsesizlerin, kölelerin, çaresizlerin, haksızlığa uğrayanların sığınağı olmuştur. Evet, İslam’ın kılıcı hep oldu ancak her zaman mazlumları, ezilmişleri, fakir-fukarayı, garip gurabayı saldırganların, zalimlerin, sömürgecilerin, haksızların, ezenlerin zulümlerinden ve şerlerinden korumak için kullanıldı. Nerede bir zulüm ve haksızlık varsa, din, ırk ve dil ayırımı yapmadan İslam’ın kılıcı orada oldu. Haksızların karşısında, haklının yanında; zalimlerin karşısında mazlumların yanında oldu. İslam tarihi bunun örnekleriyle doludur. “Ey insanlar! Düşmanla karşılaşmayı istemeyin. Allah’tan afiyet dileyin. Onlarla karşılaştığınızda ise, sabredin. Bilin ki Cennet kılıçların gölgesi altındadır.”[196] hadisini böylesi hikmet dolu bir pencereden okumak gerekir. Yani zulmü ve haksızlığı ortadan kaldırmak için kalkan kılıç, sahibine cennet va’detmektedir.

Sevgi medeniyetinin kurucusu Hz. Muhammed’in (s.a.s.) ne Peygamberlik öncesi, ne de Peygamberlik sonrası hiç kimseyi kırdığına kimse şahit olmamıştır. Daha Medine’ye hicret etmeden oradaki insanlardan bir kısmı onun gönderdiği mesajların etkisi ile müslüman olmuşlardı. Hicret ederek Medine’ye yerleşmesine hiç kimse engel olmamış, engel olmak bir yana onun Medine’ye girişini büyük bir sevinç ve heyecanla karşılamışlardı. Medine’de tarihte benzerine pek rastlanılmayan bir kardeşlik örneği başlatmıştı ki, Mekkeli bir aile ile Medineli bir aileyi kardeş ilan etmişti. Medinelilerin göstermiş oldukları kardeşlik ve yardım onların tarihte asla unutulmayacak ve kendileri için özel olan bir ismin doğmasına vesile olmuştur: Ensar.

Sadece Müslümanlar arasında değil, diğer din mensupları ve müşrik kalanlar ile de birlikte yaşamanın en iyi örnekleri diyebileceğimiz sahneler sergilenmiştir. Medine nüfusunun yarısına yakını yahudi idi. % 35’i müslüman olmuş, % 15’i de müşrik olarak devam ediyordu. Peygamberimiz (s.a.s.), tarihte “Medine Sözleşmesi” adıyla yerini almış olan 52 maddelik anlaşmayla farklı inançtaki insanların bir arada yaşaması imkânının temellerini attı. Esasen “din mensupları arası ilişkiler” veya “kültürler arası ilişkiler” üzerinde çalışanların başvurmaları gereken en önemli örneklerden birisiydi Medine Sözleşmesi. Mekke’de kabileler arasında bile onlarca yıl süren savaşların olduğu bir anlayıştan gelen insanlardan oluşan bir toplumda böyle bir medeniyet anlayışının doğuyor olması büyük bir devrim idi.

“Kendisine kız çocuğu doğduğu haberi verilen bir kimsenin utançtan yüzünün simsiyah kesildiği”[197] gibi bir anlayışa sahip bir toplumu “eşlerinizle güzel geçinin”[198]; “Sizin en hayırlınız kadınlarına karşı en hayırlı olandır”[199]; “Üç, iki, ya da bir kız çocuğu olup da onları iyi bir şekilde yetiştirip eğitimini vererek hayata hazırlayan anne-babalar için cennette beraberiz.”[200]; “Cennet annelerin ayakları altındadır.”[201] vb. ayet ve hadislerle ve Veda Hutbesi’nde “kadınlarınızın da sizin üzerinizde hakları vardır…” diye devam eden hitabetiyle şiddet toplumunu sevgi toplumuna dönüştürmeye çalışması insanların yeni şahit oldukları gelişmeler idi. Peygamberimiz, “Sizler iman etmedikçe cennete giremezsiniz, birbirinizi sevmedikçe de gerçekten iman etmiş olamazsınız.”[202] vb. hadisleriyle de bu anlayışı taçlandırıyor ve sevgi medeniyetinin temellerini atıyordu...

[196] Buhari, Cihad, 22

[197] Nahl, 16/58

[198] Nisa, 4/19

[199] Tirmizî, İman 6

[200] Müslim, Tirmizi

[201] Nesei, Cihad, 6

[202] Buhari, İman, 6-7

“Sayılı Günler” Bitti,
Bugün Bayram

Bir önceki yazımızda Batı’da, İslam’ı ve müslümanları tahkir etmek ve yıpratmak için pek çok iddia ve iftiranın Ortaçağ’dan bugüne süregeldiğini, Ortaçağ’da kitap ve makalelerle yapılan bu iddia ve iftiraların modern dönemde karikatür ve filmlerle de desteklenerek devam etmekte olduğunu, İslam’ın ve müslümanların özellikle şiddet ile özdeşleştirilerek bir islamofobia üretildiğini, hâlbuki İslam’ın her türlü şiddete karşı çıkarak dünyaya bir sevgi medeniyeti kazandırdığını, sevgi medeniyetini kurarken altyapısını nasıl oluşturduğunu örnekler vererek anlatmaya gayret etmiştik.

İslamofobia tutkunlarının İslam’ı ve Müslümanları şiddetle özdeşleştirmeye çalışırlarken İslam’ın yayılmasını da saldırı savaşlarına bağladıklarını belirtmiştik. Savaş deyince şiddet kelimesinin akla gelmesi pek tabiidir; ancak Peygamberimizin bizatihi iştirak ettiği her üç savaşın da sebebi müslümanlar değildir. Mekke ile Medine arası yaklaşık 500 km’dir ve her üç savaş da Medine’nin hemen yakınlarında olmuştur. Yani düşman yaklaşık 500 km uzaktaki Mekke’den çıkmış, Medine şehrinin kıyısına kadar gelmiştir. Bedir, Uhud ve Hendek savaşları birer savunma savaşıdır. Müslümanlar kendilerini ortadan kaldırmak için gelen düşmana karşı şehrini, evlerini ve kendilerini savunmak zorundaydılar. Ve öyle de oldu. Bedir’de alınan esirler kendilerine verilecek cezanın korkusu içerisinde beklerken “okuma yazma bilmeyen on kişiye okuma yazma öğretmeleri karşılığında serbest bırakılacakları” kararını öğrenince şaşkınlık içerisine girmişlerdi. Zira İslam öncesi uygulamalarda esirlere, “ölümlerden ölüm beğenin!” deniliyordu.

Hicretin sekizinci yılında Mekke fethedildi. Ancak ne bir savaş ne de bir çatışma oldu. Hiç kimsenin burnu bile kanamadan Mekke, müslümanlar tarafından teslim alındı. Bundan iki sene sonra Hz. Peygamber Veda Haccı’na geldiğinde 120.000 kadar müslümana Arafat vakfesinde hitap etti. Tek başına yola çıkan Peygamberimizin bu kadar kısa bir zaman içerisinde yüzbinlerce insanın gönlünü nasıl fethettiğini çok iyi düşünmek gerekir. Daha sonraki otuz kırk sene içerisinde de İslam’ın yayılma alanı Bizans ve İran’dan Türkistan’a kadar birçok bölgeyi içine almaya başladı. Bu yayılmanın kılıç ve şiddet yoluyla olduğunu söylemek, İslam’ın gönle hitap eden yanını bilmemek, görmemek anlamına gelir ki, bu gerçekten büyük haksızlıktır. İslam’ın tebliğinde Hz. Peygamber’in “Öğretiniz, kolaylaştırınız, zorlaştırmayınız, müjdeleyiniz, nefret ettirmeyiniz.”[203] metodu oldukça etkili olmuştur.

İslam, çatışmaya, savaşmaya mutlak olarak değil, şartlı olarak izin verir; şart da karşı tarafın müslümanlarla din veya toprak yüzünden savaşa girmesidir; yani müslümanları dinlerinden döndürmek veya topraklarını ellerinden almak için savaş açmalarıdır.[204] Bu takdirde Müslümanların kendilerini korumaları zorunludur. Böyle bir durum yoksa Müslümanlar, gayrimüslimlerle barış içinde yaşarlar. Gayrimüslimler yönünden açık ve kesin bir tehlike varsa, bu tehlikeyi ortadan kaldırmak için gerekli tedbiri almak da tabiidir. Ortada meşru ve zaruri bir sebep olmadıkça çatışma, şiddet, savaş İslam’ın tercihi değildir. Savaşmak zorunda kalındığında ise ilkeleri, prensipleri belirlenmiş bir “savaş hukuku”na sahiptir İslam medeniyeti. Savaş esnasında kadınlara, çocuklara, yaşlılara, elinde silah olmayanlara, din adamlarına, mabedlere dokunulmayacak, çevreye, yeşile zarar verilmeyecektir. Bir de islamofobia tutkunu Batı’nın savaşlarına bir bakalım: Haçlı savaşları, Balkan savaşları, hatta daha dün diyeceğimiz Bosna savaşı yukarıda saydığımız ilkelerin hiçbirisini dikkate almadan çoluk çocuk, kadın, yaşlı demeden kıyımdan geçirilen birer katliamdır. Peki dünyanın gözü önünde bu kadar katliam ve şiddeti gerçekleştirenler ve hatta şiddet yanlısı bazı aşırı dinci tarikat üyeleri Hristiyanlık dininin mensuplarıdır, diye bir “Hristiyanofobia” kavramı nasıl üretilmedi hayret ki ne hayret! İslam medeniyetinin büyük şairi M. Akif Ersoy bakınız nasıl dile getiriyor Batı’nın bu caniliğini:

“Süngülenmiş, kanı donmuş nice binlerle beden! Nice başlar, nice kollar ki, cüdâ cisminden! Beşiğinden alınıp parçalanan mahlûkât! Sonra namusuna kurban edilen bunca hayat! Bembeyaz saçları katranlara batmış dedeler! Göğsü baltayla kırılmış memesiz vâlideler.”

Merhum Akif’in bu beyitleri Balkan savaşlarındaki katliam için yazılmış, ancak Bosna’ya da, sömürgecilerin fitne ve fesad tohumları ektikleri Ortadoğu’daki uzantılarına da uyarlanabilir.

Netice itibariyle İslam’ın gerek kaynakları gerekse uygulamaları itibarıyla şiddete asla yer vermediği, inanç farkı gözetmeksizin “bir arada yaşama” tecrübesini en belirgin yönleriyle gösterdiği, “dinde zorlama”ya asla izin vermeyerek herkesin inancına saygı gösterdiği, akla ve düşünceye önem verdiği gayet açıktır. Esasında İslam ve Müslüman terimleri taşımış oldukları mana itibariyle şiddet bir yana, tamamen barış ve sevgi ile özdeşleşmişlerdir. Bu yüzden Resûlü Ekrem’in kurduğu medeniyetin adı “sevgi medeniyeti”dir. Bu medeniyetin gölgesinde asırlarca en rahat yaşayan inanç mensupları sadece müslümanlar olmamıştır. Avrupa’da Engizisyon mahkemeleri farklı mezhepten olanlara bile tahammül edemeyip aforoz, sürgün, kürek çekme, çıplak olarak sokaklarda sürükleme ve hatta ateşte diri diri yakma (Latince ifadesiyle Auto da fe) cezalarıyla asırlarca insanlara zulmederken, başta hristiyanlar ve yahudiler olmak üzere hangi dine mensup olursa olsun farklı inanç mensupları İslam medeniyetinin bünyesinde huzur içerisinde yaşamışlardır. İslam dünyasının nimetlerini sömürmek için önce birliğini bozmak gerekiyordu. Farklı etnik grupları biribirleri aleyhine kışkırtarak kırk parçaya böldükleri milletin bugünkü parçaları da gözlerine büyük lokma görünüyor ki, onları da tekrar birbirlerine düşürerek, müslümanı müslümana kırdırarak sömürü düzenlerini devam ettirmek istiyorlar. Müslümanların bu planı acilen fark etmeleri gerekmektedir. O zaman yine Akif’in beytiyle bitirelim:

Girmeden tefrika bir millete düşman giremez; Toplu vurdukça yürekler onu top sindiremez.

Böyle olursa bayramlar bizim için gerçek bayram olacak.Yarınki bayramdan itibaren nasib olur inşaallah, şimdiden tebrik ediyorum.

[203] Buhari, Cihad, 164

[204] Mümtehine, 60/8-9

Bayram İlk Ödül

İnançların tarihleriyle ilgili yapılan araştırmalarda pek çoğunda bayram kutlamalarının mevcut olduğu görülmektedir. Gerek yaşayan gerekse mensubu kalmamış ve tarih sahnesinden silinmiş olan inançlarda birbirine benzer özellikler taşıyan bayramlar hep olagelmiştir. Bazılarında ibadet deyince neredeyse akla bayramlar gelmektedir. Kendi inanç tarihlerinde iz bırakmış bazı dinî olaylar, önemli şahsiyetlerin doğumları, ölümleri, gerçekleştirdikleri önemli işler, yaşadıkları olağanüstü hâller vb. hususlar bayram kutlamalarına gerekçe teşkil etmektedir. Hatta Hristiyanlık’ta bu anlayış o kadar ileriye götürülmüş ki, yılın her gününü bir Aziz’e tahsis etmişler ve o gün o azizin ismiyle anılır olmuş. Avrupa’da bir miktar yaşayanlar fark etmiş olabilirler, bazı günler öğrenciler okula gitmezler, sebebini sorduğunuzda örneğin, “bugün 23 şubat Saint Policarpus Bayramı ya da 14 Şubat Saint Valentin Bayramı” gibi cevaplar verirler. Yani o azizin adını taşıyan o gün bayram olduğu için tatil yapılır. Bizde son yıllarda bazı kesimlerce “sevgililer günü” diye kutlanan 14 Şubat esasında bir Azizi anma günüdür. Hristiyan kültürünün Müslüman bir toplumu nasıl esir aldığının en bariz göstergelerinden biridir. Noel bayramının şimdi bir de kardeşi oldu: Aziz (Saint) Valentin bayramı.

İslam’dan önce Arabistan’da da çok çeşitli bayram kutlamaları yapılırdı. Nitekim Peygamberimiz (s.a.s.) Medine’ye hicret ettiğinde, Medinelilerin iki bayram kutladıklarını görünce bunların ne olduğunu sordu. Medineliler, “Bunların adı Nevruz ve Mihricân’dır. Biz İslam’dan önce cahiliye devrinden beri bu günlerde bayram yaparız.” dediler. Bunun üzerine Allah Resûlü (s.a.s.), “Şüphesiz ki Allah, size o iki bayramın yerine daha hayırlı olan iki bayramı yani Ramazan bayramını ve Kurban bayramını vermiştir.” dedi.[205]

İşte o tarihten itibaren İslam medeniyetinin iki büyük bayramı Ramazan ve Kurban bayramları olarak ifa edilmektedir. Bu yıl da bir ay boyunca Ramazan ayında oruçlarımızı tuttuk, artık bugün bayram yapıyoruz. İlk günlerdeki yazılarımızda “Ey iman edenler! Oruç sizden öncekilere farz kılındığı gibi size de farz kılındı, umulur ki korunursunuz.”[206] ayetini izah ederek hikmetlerinden ve geçmiş toplumlardaki orucun uygulanış şekillerinden bahsetmiştik. Bu ayetten hemen sonra gelen ayet şöyledir: “(Size farz kılınan oruç) sayılı günlerdir. Sizden kim hasta ya da yolculukta olursa, tutamadığı günler sayısınca başka günlerde tutar. Oruca gücü yetmeyenler ise bir yoksul doyumu fidye verir. Bununla birlikte gönülden kim bir iyilik yaparsa (mesela fidyeyi fazla verirse) o kendisi için daha hayırlıdır. Eğer bilirseniz oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdır.”[207] Bu ayette orucun sayılı günler olduğu ve tutamayanların yapması gerekli olan hususlar ifade edilmektedir.

Evet sayılı günler bitti, bugün bayram yapıyoruz. Şöyle geriye dönüp bir muhasebe yapalım: Acaba orucun hikmetine uygun bir Ramazan geçirebildik mi? “lealleküm tettekûn (Umulur ki takvâ sahibi olursunuz, korunursunuz, sakınırsınız)” temennisine uygun bir kazanç elde edebildik mi? Takva, Cenab-ı Hakk’ın emirlerini en güzel bir şekilde yerine getirmek, yasaklarından da titizlikle kaçınmak anlamına gelmektedir. Müttakî, bu özelliklere sahip müslüman demektir. Ramazan boyunca sadece midemize değil, bütün bedenimize de oruç tutturarak, yalandan, gıybetten, hasetten, fesattan, insanların arkasından konuşmaktan, gizli yanlarını araştırmaktan vs. uzak durabildik mi? Allah Resûlü’nün “oruç kalkandır” sözünü Ramazan boyunca zihnimizde hep canlı tutarak şeytanın oklarına karşı kendimize kalkan yapabildik mi? “Vakit iyilik vaktidir, bu Ramazan ve her zaman” temasıyla girdiğimiz Ramazan ayında yeterince iyilik yapabildik mi? Kendimizi iyi bir sabır eğitimine tabi tutabildik mi? Okuduğumuz Kur’anlar, dinlediğimiz mukabeleler, anlamaya çalıştığımız ayetler, kıldığımız namazlar, teravihler; yaptığımız iftarlar, sahurlar, imsaklar; verdiğimiz zekâtlar, fitreler; mazlumlar, mağdurlar, kimsesizler, muhtaçlar için yaptığımız yardım ve dualar vs. “lealleküm tettekûn” dairesi içinde yer almamızı sağlayabildi mi? Geriye dönüp bunların bir muhasebesini yapalım ve geçirdiğimiz bir ayı tüm hayat çizgimizi aydınlatacak vasıtalardan birisi olarak kazanç hanemize yazalım. Kur’an ve sünnet merkezli bir hayat tarzını kazanmamıza katkı sağladığına inanıyorsak artık gönül rahatlığı içerisinde bayram yapabiliriz.

Sayılı günler bitti. Hastalık, yolculuk, kadınlara özel hâller gibi meşru sebeplerle oruçlarını tutamayanlar Ramazan sonrası fazla geciktirmeden uygun oldukları en erken zamanda oruçlarını kazâ niyetiyle tutmalılar. Mazeretsiz olarak oruç tutmayan müslümanlar İslam’ın en önemli şartlarından birisi olan bu büyük ibadeti yapmadıkları için büyük günah işlemişlerdir; tevbe edip en kısa zamanda kazasını yapmalıdırlar. Aşırı yaşlılar ya da iyileşmeyecek durumda olan hastaların oruçsuz geçirilen her gün için bir fidye vermiş olmaları gerekir; vermedilerse bunu da geciktirmemeliler. Fidye tıpkı fıtır sadakası yani fitre gibi, tutamadığı gün sayısınca bir fakiri doyurmak ya da bunun bedelini vermektir. Ancak bunu tutamadığı gün sayısıyla çarpmak gerekiyor. Ramazan boyu tutamadıysa bir fidyeyi 29 ya da 30’la çarpacak demektir. Oruçlarımız makbul, bayramımız hayırlara vesile olsun.

[205] Ebu Davud, 1134

[206] Bakara, 2/183

[207] Bakara, 2/184

Bayram İlk Ödül

Büyük çabalar, fedakârlıklar gösterilerek yapılan işlerin karşılığının alındığı gündür bayram. Ramazan Bayramını da böyle değerlendirmek gerekir. Bir aylık nefis terbiyesinin, sabır eğitiminin ödülüdür bayram. Bir ay önce büyük bir heyecanla Peygamberimizin, “Allah, âdemoğlunun her ameli kendisinindir, yalnız oruç müstesna, o benim içindir, mükâfatını verecek olan da benim.” dediğini bildirerek tarif ettiği oruç ibadetini amacına ve mehâbetine uygun bir tarzda yerine getirmiş olmanın ilk ödülüdür bayram. “Sahur yapın, çünkü sahurda bereket vardır” diyen ulu Nebînin tavsiyesine uyarak kan uykusundan hiç tereddüt etmeden kalkarak söz konusu berekete talip olanın yine ilk ödülüdür bayram. Yüce Yaratıcı’nın emrini başının üstünde taşıyarak sıcak demeden, günler çok uzun demeden, çok zor işte çalışma gibi mazeretlere aldırmadan sadece midesine değil, diline, kalbine, beynine, gözüne kulağına, eline ayağına hülasa bütün bedenine oruç tutturanların ilk ödülüdür bayram. Mü’minin iki sevincinden birisi olan iftar vaktinde gözünün sofrada kulağının ezanda olmasının ve ne kadar aç ve susuz olursa olsun vaktin girişinden başka hiçbir gücün yedirememesi, içirememesi, orucu bozan bir fiili mazeretsiz işletememesi durumlarına gösterdiği tahammül ve rızanın ödülüdür bayram.

Evet oruçlunun esas ödülü, iftar sofrasında beklediği heyecandan kat kat ileri bir heyecanla girmek için beklediği cennet olacaktır, ancak ukbâyı beklemeden dünyadaki ödülünün “bayram” olarak kendisine verilmesini gerektiren yukarıda saydıklarımıza ilaveten başka yaptıkları da vardır oruçlunun. Ramazan ayında inen Kur’an’ı okumasını bilmiyorsa öğrenmeye, biliyorsa okuyup anlamaya ve daha iyi yaşamaya çalıştı. Bunun için Ramazan’ı bir fırsat bildi. Öğrenmeye, okumaya zaman bulamıyorum mazeretlerine nokta koyup, Kur’an’da kurtuluşu hak eden ya da hak edecek olan mü’minlerin vasıflarından birisi olarak yer alan “Onlar boş şeylerden uzak dururlar.”[208] ayetinden aldığı heyecanla artık zamanı boşa geçirmenin ne büyük bir zarar olduğunu fark etti. Ramazan ayında, imsak gibi bir dakika geciktirilmeden ve iftar gibi bir dakika öne alınamadan yerine getirilmesi gereken uygulamalardan vakit disiplininin ve sabır eğitiminin ne kadar önemli olduğunu anladı. Oruçlu iken girdikleri bir tartışma kavgaya dönüşecekken Peygamberimizin “ben oruçluyum de” tavsiyesini hatırladı ve sabır göstererek kavgadan uzak durdu.

İftar sofrasında türlü çeşit yemekleri yerken her seferinde akraba ve komşularından ihtiyaç sahibi olanları ve Anadolu’nun neredeyse her beldesine yayılmış iki milyon civarında mülteci kardeşini, Suriye’de, Irak’ta, Gazze’de, Doğu Türkistan’da, Myanmar’da, Arakan’da, Afrika ve Uzak Doğu’nun pek çok yerinde sahur ve iftar sofralarında yiyecek bir şeyleri olmayan kardeşlerini hatırladı, lokmalar boğazına dizildi ve “Vakit İyilik Vaktidir, bu Ramazan ve Her Zaman” temasıyla hayata geçirilen iyilik hareketine katkıda bulundu. İftarda zenginlerin gösterişli sofralarında değil, erzakını temin ederek fakirlerin sofralarını süsledi ve onlarla birlikte iftar yaptı. Zekâtını titiz bir şekilde hesaplayarak fakir fukara, garip gurabâ iftar ve sahur sofrasından aç kalkmasın diye Ramazan ayı içinde vermeyi âdet hâline getirdi. Fitresini ve sadakasını verirken sağ elinin verdiğini sol eli görmedi.

Teravihlere ellerinden tuttuğu çocuklarıyla giderek cami merkezli bir medeniyetin mensupları oluşlarını onlara göstermeye çalıştı. Hele bin aydan hayırlı, bir ömre bedel esenlik dolu Kadir Gecesini öyle bir değerlendirdi ki, gökyüzünden Rablerinin izniyle her iş için ta fecre kadar inmeye devam eden meleklerle birlikte olduğunu hissederek ibadet ve taat, tevbe-istiğfar ve duaya yoğunlaştı. Nihayet arefe günü geldi çattı, kabir ziyaretleri, tesbih namazları, hatim duaları ile nefsin mertebelerini birer birer çıkarak insan-ı kâmil olma yolunda mesafeler katetti. Bütün bunların büyük ödülü tabii ki rızâ-i Bâri’dir, ancak dünyada hemen alacağı ödül üç gün sürecek olan bayram günleridir. İslam şairi M. Akif Ersoy bu ödül günlerini oldukça duygulu ifadelerle şöyle dile getiriyor:

Âfâk bütün hande, cihan başka cihandır; Bayram ne kadar hoş, ne şetâretli zamandır. Bayramda güler çehre-i ma’sûm-i sebâvet; Ümmîd çocuk sûret-i safında iyandır.

Her cebhede bir nûr-i mücerred lemeânda; Her dîdede bir rûh demâdem cevelândır. Âlâm-ı hayatın iki kat büktüğü ecsâd; Feyzindeki te’sîr ile âsûde revandır.

(Ufuklar hep gülmekte, dünya başka dünyadır; bayram ne kadar hoş, ne neşeli bir zamandır. Çocukluğun masum çehresi bayram gülümser; umut, saf bir çocuk suretinde görünür. Yalın bir ışık parıldar herkesin yüzünde; her an bir ruh dolaşır bütün gözlerde. Hayat acılarının iki kat büktüğü bedenler; onun bereketiyle huzur içinde dik yürürler..).

Bu tür bayramların darısı tüm mazlum ve mağdurların başına inşaallah.

[208] Mü’minûn, 23/3

Bayramın
Aile Bağlarının
Kuvvetlenmesine Katkısı

Bayram” deyince insanın aklına ilk olarak aile bağları olmak üzere kardeşlik ve dostluk ilişkilerini iyileştirme günleri olduğu gelmektedir. Barış dininin mensupları kardeşlik ve dostluk anlayışını ana kaynaklarına dayandırarak hayata geçirmeye çalışırlar. Bu anlayış müslümanlar arasında o kadar güçlü ve yaygın bir noktaya gelmiş ki, Kur’an-ı Kerim’i lafız ve mana olarak bilmeyenlerin dilinde bile “inneme’l-mü’minûne ihvetün” (mü’minler ancak kardeştirler)”[209] ifadesi eksik olmaz. Lafzan olmasa da mana olarak (Hep birlikte Allah’ın ipine (Kur’an’a) sarılın, ayrılığa düşmeyin)”[210] ifadesi de böyledir. Mü’minlerin dillerinin en yatkın olduğu Kur’anî ifadelerdir bunlar. Büyüklerden tevarüsle kulaklara yerleşen ve netice itibariyle kültürümüzün bir parçası hâline gelerek aile bağlarının, dost ve kardeşliğin altyapısını oluşturan hakikatlerdir. Sonra Allah Resûlü’nün (s.a.s.) sözleri: “İman etmedikçe cennete giremezsiniz, birbirinizi sevmedikçe de iman etmiş olmazsınız…”[211]

Bu örnekleri çoğaltabiliriz, önemli olan bunları hayata yansıtarak teoriden pratiğe geçirebilmektir. Dünyaya bir “sevgi medeniyeti” bahşeden İslam hiç bunun pratiğini ihmal eder mi? Teoriyi pratiğe yansıtmak için Allah Teala bazı vesileler takdir etmiştir. Bayram da bu vesilelerden biridir. Zira bayram günlerinde aile bağları, akrabalar ve komşular arası ilişkiler sıcacık hâle gelir ve birlikte yaşama bilinci gelişir. Bir de bu sıcacık ortam hayatın tüm alanlarına yansıtılırsa tadına doyum olmaz birlikte yaşamanın.

Bunun için bayramı önce aile içinde anne-baba ve çocuklar olarak doya doya yaşamak gerekir. Eğer aile büyümüş, çekirdek olmaktan çıkmış ve geniş aile olmuşsa burada ilk gözetilecek şey yaşlı anne babalardır. Ashabdan biri Peygamberimize gelir ve “ya Rasûlellah! Anne babanın çocukları üzerindeki hakkı nedir?” diye sorar. Peygamber Efendimiz, “onlar senin ya cennetin ya da cehennemin” diye cevap verir.[212] Bir defasında da bir başkası “ya Rasûlellah! Ecrini Allah’tan dilemek üzere hicret ve cihad için emrinize girmek istiyorum.” der. Peygamberimiz, “anne ve babandan sağ olan var mı?” diye sorar. Adam, “evet, ikisi de sağdır” der. Peygamberimiz, “sen Allah’tan ecir mi istiyorsun” deyince adam, evet der. Bunun üzerine Peygamberimiz, “Öyle ise anne ve babana dön de onların gönüllerini al, kendilerine güzel hizmet et.” buyurur.[213]

Şimdi başımızı iki elimizin arasına alalım ve düşünelim. Her bayramda Dârulaceze, huzurevi, yaşlı bakımevi gibi yaşlıların kaldığı yerlere gidip orada kalanlarla röportaj yapan medya mensuplarına gözyaşlarıyla konuşan anne-babaların şu sözleri vicdanları nasıl sızlatmaz: “Kızım da var, oğlum da, ama hiç beni ziyarete gelmiyorlar, onların beni özlememeleri bir yana ama ben onları çok özledim.”

Bu tıynetteki çocuklar için demekki anne babaları onların cehennemi oluyor. Peygamberimiz bir gün minbere çıkmışlardı. Bir ara üç kere âmin dediler. Minberden indikten sonra ashâbdan birisi kendisine sordu: “O anda ne ile meşguldünüz ya Rasûlellah? Peygamberimiz şu açıklamada bulundu: “O anda Cebrail geldi ve, ‘Bir kul Ramazan’a erişir de affolunmadan çıkarsa, burnu yerde sürünsün’ dedi. Ben de ‘âmin’ dedim. Sonra, ‘Bir kulun yanında senin ismin söylenir de sana salavat getirmezse burnu yerde sürünsün’ dedi. Ben de ‘âmin’ dedim. Sonra yine ‘bir kul anne-babası veya ikisinden birisi yanında bulunur da rızalarını kazanmayıp cennete giremezse onun da burnu yerde sürünsün’ dedi. Ben de ‘âmin’ dedim.[214]

Anne-babasının yüzüne saygı ve merhamet nazarlarıyla bakan evladın nafile ibadet yapmış sayıldığını, cennetin annelerin ayakları altında olduğunu beyan eden bir inancın mensupları sadece bayramlarda değil, hiçbir zaman onları ihmal etmemelidir. Kur’an-ı Kerim, esasında bu konuda müslümanları sık sık uyarıyor. Anne babası yanında ihtiyarlık çağına ulaşan kimsenin onlara “öf” bile dememesini, tatlı ve güzel söz söylemesini, onlara merhamet ederek tevazu kanadını indirmesini ve “Rabbim! Tıpkı beni küçükken koruyup yetiştirdikleri gibi sen de onlara acı.”[215] demesini emretmektedir.

Evet bugün bayramın üçüncü günü, başta anne-babası olmak üzere akrabalarıyla bayram yapmaya tatili tercih etmiş olanlar, evlatlık vazifesini ihmal edenler, onları kendilerine ve torunlarına hasret bırakanlar, fırsat eldeyken, iş işten geçmeden koşun annenize babanıza, akrabanıza, yakınınıza; sonra çok pişman olursunuz ancak son pişmanlık fayda vermez.

[209] Hucurât, 49/10

[210] Âl-i İmrân, 3/103

[211] Müslim, İman, 93-94

[212] İbn Mâce, Edeb, 1

[213] Müslim, Birr, 1

[214] et-Terğîb, 2, 426

[215] İsra, 17/23-24