DİYANET İŞLERİ BAŞKANLIĞI YAYINLARI - 1251

EDEBİ ESERLER - 34

Genel Koordinatör: Prof. Dr. Mehmet Emin ÖZAFŞAR

Yayın Yönetmeni: Dr. Yüksel SALMAN

Yayın Koordinatörü: Yunus AKKAYA

Tashih: Ramazan ÖZALPDEMİR

Grafik & Tasarım: İsa YÜCEL

Baskı: Semih Ofset

Tel. (0312) 341 40 75

Eser İnceleme Komisyonu Kararı: 09.03.2016/37

Sertifika No: 12930

ISBN 978-975-19-6600-1 (Tk.)

ISBN 978-975-19-6602-5 (2.c.)

2016-06-Y-0003-1251

2. Baskı, Ankara • 2016

İletişim:

© Diyanet İşleri Başkanlığı

Dini Yayınlar Genel Müdürlüğü

Basılı Yayınlar Daire Başkanlığı

Tel.: (0312) 295 72 93-94

Faks: (0312) 284 72 88

e-posta: diniyayinlar@diyanet.gov.tr

Dağıtım ve Satış

Döner Sermaye İşletme Müdürlüğü

Tel: (0312) 295 71 53 - 295 71 56

Fax: (0312) 285 18 54

e-posta: dosim@diyanet.gov.tr

MEVLİD KÜLLİYÂTI

- Klasik Dönem -
- II -

Editör:
Prof. Dr. Mehmet AKKUŞ

ÖN SÖZ

Allah (c.c.)’a sonsuz hamd ve şükürler olsun. Ümmeti olmakla şereflendiğimiz, âlemlere rahmet olarak ve güzel ahlakı tamamlamak üzere gönderilen, üsve-i hasenemiz Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.s.)’e salât u selam olsun.

Allah’ı gerçekten sevmek, ancak O’nun Rasûlüne uymak, hayatını her yönüyle örnek almak, güzel ahlakını benimsemek ve ona tam manasıyla itaat etmekle mümkündür. Fert olarak, aile ve toplum olarak onun sünnetine uymak, sevgisini bütün sevdiklerimizden üstün tutmak tavsiye edilmiştir. Nitekim bir hadisinde Efendimiz şöyle buyurmuştur:

“Sizden biriniz beni annesinden-babasından, çoluk-çocuğundan ve bütün insanlardan daha çok sevmedikçe iman etmiş olamaz.”

Gerek ibadetlerimizde, gerek günlük hayatımızdaki ilişkilerimizde rehberimiz odur. Bu sevgi ve bağlılığı nesilden nesile aktarmak tarih boyunca bütün Müslümanların arzusu olmuştur. Onun ahlakını benimsetmek, her alandaki davranışlarını hatırlatmak, sözlerine kulak asmak, hayatımızı ona göre yönlendirmek asırlar boyunca her âlimin, hatibin, edibin gayesi olmuştur. Bu maksatla onun hadisleri, sünneti, şemâili hakkında sayısız müstakil eserler kaleme alınmıştır.

Hadislerini derlemek, şemâilini ve hilyesini yazmak, onu en güzel sözlerle medh ü senâ etmek hususunda çok çaba sarf edilmiş, manzum mensur birçok eser telif edilmiştir. Daha sağlığında Hz. Peygamber için kasideler yazılmıştır. Bunlar arasında muallaka sahibi Züheyr b. Ebî Sülmâ’nın oğlu Kasîde-i Bürde şairi Ka’b b. Züheyr ile Peygamberimizin meşhur şairleri Hassân b. Sâbit, Abdullah b. Revâha gibi Arap edipleri başta gelmektedir. İmam Bûsirî’nin, el-Kevâkibü’d-dürriye fî Medhi Hayri’l-Beriyye adlı Kasîde-i Bür’e’si medh-i Nebî konusunda en yaygın okunan, dilimize en çok tercüme edilip şerhleri yapılan kasidelerdendir.

İlk zamanlarda daha çok çeşitli nazım şekillerinde na’tlar kaleme alınırken zamanla onun hayatının hemen her safhası bir esere konu teşkil etmiş, böylelikle farklı nazım türlerinde eserler meydana getirilmiştir. Hz. Peygamber ile ilgili kaleme alınmış değişik eserler arasında şunları sayabiliriz: Na’t-ı şerîf, mevlid-i Nebî, hilye-i Nebî, Şemâil-i şerîfe, mu’cizât ve gazavât-ı Nebî, esmâ-i Nebî, kırk ve yüz hadisler.

Bu edebî türler arasında na’t-ı şerîfler önde gelmektedir. Hemen her şairin divanında na’tlar olduğu gibi, Nazîm Yahya ve Abdullah Salâhaddîn-i Uşşâkî vb. şairler sırf na’tlardan oluşan divanlar meydana getirmişlerdir. Bunun yanında Fuzûlî ve Nâbî gibi birer gazeliyle herkesin dilinde dolaşan na’tlar da vardır. Na’tların yanında Hz. Peygamber’in hayatından sadece bir konuyu ele alan Hâkânî’nin Hilye’si, Nâyî Osman Dede’nin Mi’râciye’si gibi manzum eserler de bulunmaktadır.

Hz. Peygamber için müstakil olarak kaleme alınan edebî türlerin en yaygın olanlarından biri de mevlidlerdir. Türkçe, Arapça, Kürtçe, Çerkesçe, Arnavutça, Boşnakça vs. gibi çeşitli dillerde pek çok mevlidler yazılmıştır. Başta Hüseyin-i Batevî’ninki olmak üzere Kürtçe otuz civarında mevlid yazıldığı bilinmektedir. Farsça’da nâdir olmakla birlikte, Arapça birçok örnekleri olan bu tür hakkında en çok Türkçe eser kaleme alınmıştır. Balkan coğrafyasında da hâlen okunmakta olan Arnavutça ve Boşnakça muhtelif şairlerin mevlidleri vardır.

Bu ciltte, Süleyman Çelebi’nin Vesîletü’n-Necât’ından sonra mevlit yazan altı şairimizi tanıtıp, kaleme aldıkları mevlidlerin metinlerini vereceğiz. Bunlar müelliflerin yaşadıkları veya eserlerini yazdıkları sıra esas alınarak İpsalalı Ebulhayr (XV. asır), Lâmiî Çelebi (v. 1532), Akşemseddinzâde Hamdullah Hamdi (v. 1569), Şemseddîn Sîvâsî (v. 1597), Visâlî Ali Çelebî (XVI. asır) ve Abdullah Salâhaddîn-i Uşşâkî (Salâhî) (v. 1982) mevlitleridir.

Şüphesiz bu asırlarda yazılan mevlidler sadece bunlardan ibaret değildir. Bu ciltte esas alınan altı mevlidin müellifleri farklı yörelerden ve eserlerinin farklı hacimlerde olmasıdır. Müellifinin hayatı hakkında fazla bilgi bulunmayan İpsalalı Ebu’l-Hayr Mevlid’i 22 bölümden ve 800 beyitten ibaret olup hâlen Bulgaristan’da Kırcaali civarında okunmaktadır. II. Beyazıt devrinde yazıldığı varsayılan Lâmiî Çelebi Mevlidi, 14 bölüm ve 706 beyittir. Akşemseddinzâde Hamdullah Hamdi ise telif ettiği eserler yanında hüsn-i hattıyla da meşhur ve özellikle Kur’an-ı Kerim yazmalarıyla ünlüdür. 1494’te telif ettiği mevlidi 12 bölümden ve 1340 beyitten meydana gelmiştir. Şemseddîn Sivasî Mevlidi 1580’de yazılmış; 1217 beyittir. Hâlen Ortaanadolu civarında okunmaktadır. Hayatı hakkında yeterince bilgi bulunmayan Visâlî Ali Çelebi ise Kanûnî devri şairlerindendir. 1715 beyitten oluşan mevlidi mevcut hâliyle uzun mevlitlerden olup konu itibarıyla eksik gibidir. Salâhî mevlidi de, her biri 37 beyit olan 7 bölümden ibarettir. Bu mevlitler ve müellifleri hakkında ilgili sayfalarda daha fazla bilgi verilecektir.

Sadelik bakımından Süleyman Çelebi’nin mevlidi gibi olmasalar da hepsinin ortak yönü, Hz. Peygamber’e duyulan muhabbetin neticesi olarak kaleme alınmış olmalarıdır.

Prof. Dr. Mehmet AKKUŞ

EDEBİYATIMIZDA MEVLİD TÜRÜ VE MEVLİDLER

Prof. Dr. Mehmet AKKUŞ[1]

Mana bakımından genel olarak doğum tarihi, doğum yeri ve doğum zamanı anlamlarına gelen “mevlid”, özellikle Peygamberimiz için kaleme alınmış eserlere ve doğum gününü yad etmek üzere tertip edilen merasimlere; “Mevlid”, “Mevlid-i Şerif” şeklinde özel isim olmuştur. Mevlid okuyanlara “mevlidhan”, mevlid okumak için düzenlenen merasimlere “mevlid ayini”, “mevlid cemiyeti” denmektedir.

Tarih boyunca çeşitli dillerde sayısız mevlidler kaleme alınmış, görkemli merasimler düzenlenmiştir.

Arap edebiyatında İbnü Dihyeti’l-Kelbî’nin, et-Tenvîr fî Mevlidi’s-Sirâci’l-Münîr adlı eseri bu türün ilk örneklerindendir. Yine bu konuda yazılan Muhammed el-Azefî’nin ed-Dürrü’l-Munazzam fî Mevlidi’n-Nebiyyi’l-Muazzam’ı ile Cafer b. Hasan el-Berzencî’nin el-Ikdü’l-Cevher fî Mevlidi’n-Nebiyyi’l-Ezher adlı eserleri en yaygın Arapça mevlitlerdendir.[2] Farsça Mevlid-i Nebî örneklerine çok rastlanmaz. Bu edebiyatta daha ziyade ehl-i beyt ve imamlar için yazılmış medhiye ve mersiyelere rastlanmaktadır.

Hz. Peygamber’in mevlidinin/doğum gününün kutlanması kendi zamanında ve Hulefâ-yı Râşidîn döneminde yapılmamış ve bu hususta eserler de yazılmamıştır. Daha ziyade Memlüklüler döneminde başlayan doğum günü kutlamaları Salahaddîn-i Eyyûbî’nin kayınbiraderi ve Erbil Atabeği Muzafferüddin Gökbörü zamanında muhteşem merasimlerle başlamış ve gittikçe yaygınlaşmıştır.[3] Osmanlılar döneminde başlayan ve özellikle III. Murad zamanında resmîleşen törenler asırlarca devam etmiştir. Günümüzde ise her sene belli bir temanın işlendiği ve Hz. Peygamber’i çeşitli yönlerden ele alan programların yapıldığı Türkiye Diyanet Vakfı’nın organize ettiği Kutlu Doğum haftalarıyla uluslararası mahiyet kazanmış bulunmaktadır.

Çeşitli zamanlarda yapılan merasimlerde muhtelif mevlid manzumeleri okunmuş, Hz. Peygamber sevgisinin tezâhürü olan bu eserlerin telifi görülen itibar üzerine artarak devam etmiştir.

Türkçe Mevlidler

Süleyman Çelebi’nin kaleme aldığı Vesîletü’n-Necât Türkçe yazılan ilk müstakil mevlid olarak kabul edilmektedir. Ancak daha önce yazılmış bazı manzumelerin bu eserin yazılmasına kaynaklık ettiği, metinler üzerinde yapılan incelemelerde ortaya çıkmaktadır. Bu meyanda; Ahmed-i Fakîh’in Çarhnâme, İbnü’l-Cezerî’nin el-Mevlidü’l-Kebîr, Erzurumlu Kadı Mustafa b. Yusuf (Darîr)’un Tercüme-i Siyer-i Nebî[4] ve hatta Âşık Paşa’nın Garibnâme[5] adlı eserlerini zikredebiliriz.

İsimlerini kaydettiğimiz bu eserlerde Hz. Peygamber’in mevlidine dair kısımlar bulunmaktaysa da, müstakil olarak yazılan ilk eser Süleyman Çelebi’nin Vesîletü’n-Necât’ı kabul edilmektedir. Süleyman Çelebi tarafından 1409’da Bursa’da telif edilen mevlid, kazandığı şöhret dolayısıyla günümüze kadar şairlere ilham kaynağı olmuş, benzeri birçok eserin yazılmasına vesile teşkil etmiştir. Şöhreti dolayısıyla Osmanlı coğrafyasının hemen her yerinde tertip edilen merasimlerde ya doğrudan Türkçesi ya da tercümeleri okunagelmiştir. Muhammed Tayyip Okiç merhumun özellikle Balkan dillerine olmak üzere on civarında dile yapılan tercümelerini tanıtmış olması[6] Süleyman Çelebi mevlidinin kazandığı şöhreti ortaya koymaktadır.

Türk edebiyatında yazılan mevlidlerle ilgili olarak çeşitli rakamlar verilmektedir. Yazma eser kütüphanelerinde ve şahısların ellerinde bulunan bazı nüshalar üzerinde yapılan çalışmalarla farklı zamanlarda ve muhtelif şairler tarafından telif edilen mevlidlerin sayısının gün geçtikçe arttığı görülmektedir. Latîfî’nin Tezkire’sinde yüz farklı mevlidden söz edildiğini; Necla Pekolcay’ın Türkçe Mevlid Metinleri adlı doktora tezinde ise sadece İstanbul Kütüphanelerinde otuz ayrı mevlid metni tespit ettiğini zikrettikten sonra, Prof. Dr. Hasibe Mazıoğlu da bir makalesinde kendi tespiti olarak on iki mevlidi ve nüshalarını tanıtıp sonra şu sonuca varmaktadır:

“Gerek kaynaklar üzerinde gerekse kütüphanelerde yapılacak araştırmalar yeni mevlid yazarlarının adlarını ve eserlerini ortaya koyacaktır. Biz Ankara, İstanbul, Bursa kütüphanelerinde yaptığımız bu araştırmamızla bilinmeyen yeni metinlerle daha önce varlığı bilinen mevlid metinlerinin yeni nüshalarını ortaya çıkardığımız gibi, saptayabildiğimiz yazarların adlarını aşağıda vererek bu konuda araştırma yapacaklara yardımcı olmak istedik.”[7]

Necla Pekolcay da daha sonra yaptığı bir çalışmada Süleyman Çelebi’den sonra kaleme alınan 63 mevlidi ve nüshalarını belirtmektedir.[8]

Prof. Dr. M. Fatih Köksal, mevlitler üzerinde yapılan çalışmaları değerlendirdikten sonra yüzyıllara göre mevlid yazan şairleri ve eserlerini tanıtmıştır. Buna göre XV. yy,da 19; XVI. yy,da 16; XVII. yy,da 1; XVIII. yy,da 10; XIX. yy,da 16; XX. yy,da 6; dönemi tespit edilmeyenlerden 10 olmak üzere toplam 78 ayrı şair tarafından yazılan mevlidden bahsetmektedir. Bunlara ilave olarak kendi tespit ettiği 44 mevlidle birlikte Türk edebiyatında telif edilen mevlid sayısı şimdiki bilgilere göre 122’e varmıştır.[9]

Yapılan yeni çalışmalar ve tespitlerle farklı mevlid metinleri ortaya çıkacaktır. Ancak şimdiye kadar tespiti yapılan metinlerin genel olarak Süleyman Çelebi’nin mevlidinden esinlendiği görülmektedir. Dolayısıyla bu eser, edebiyatımızda müstakil mevlid metinlerinin ilk örneği kabul edilmektedir.

Süleyman Çelebi’nin Bursa Ulucamii’de imam olarak görev yaptığı sırada yabancı bir vaizin Peygamberimiz hakkındaki değerlendirmelerine karşı Peygamber Efendimiz hakkındaki yanlış algıları gidermek amacıyla kaleme aldığı ifade edilen Vesîletü’n-Necât (nüshalara göre farklılık arz etmekle beraber Neclâ Pekolcay’ın tespitlerine göre) 768 beyitten ibarettir.[10]

Vesîletü’n-Necât’ta ve benzeri mevlid metinlerinde Hz. Peygamber’in doğumu, öncesi ve sonrasında meydana gelen olaylar anlatılmakla birlikte bazı eserlerde farklı bölümlere de rastlanmaktadır. Yani mevlitler sadece Hz. Peygamber’in doğumunu anlatmamaktadır. Mevlitlerde genel olarak yer alan ortak başlıklar hemen hemen şöyledir:

1- Tevhîd, münâcaat,

2- Âlemlerin yaratılması,

3- Hazret-i Peygamber’in nurunun yaratılması,

4- Hazret-i Peygamber’in nurunun nesilden nesile intikali,

5- Hazret-i Peygamber’in doğumu sırasında meydana gelen fevkalade olaylar,

6- Hazret-i Peygamber’in mucizeleri,

7- Hazret-i Peygamber’in miracı,

8- Hazret-i Peygamber’in hicreti,

9- Hazret-i Peygamber’in nasihatları,

10- Duâ,

11- Hazret-i Peygamber’in vefatı,

12- Hâtime.

Mevlid türü eserlerde genel olarak bu bölümler olmakla birlikte bazı nüshalarda farklılıklar görülmektedir. Mesela sadece mevlid bahri olduğu gibi buna ilave olarak mirac veya vefat bahirleri bulunan nüshalar da vardır. Bunların dışında Süleyman Çelebi’nin kaleme almadığı, ancak zamanla nüshalara ilave edilmiş müellifi belli olmayan hikayeler de bulunmaktadır. Bunlardan mesela hikaye-i deve, hikaye-i geyik, hikaye-i kesikbaş ve hikaye-i Ukkâşe gibi metinlerden biri veya birkaçı esas metne ilave edilerek yazılmış ve basılmış, dolayısıyla bu manzumeler bazı yörelerde mevlid merasimlerinde okunmuşlardır.[11]

Hâlen ülkemizde çeşitli vesilelerle tertip edilen merasimlerde en çok okunan Süleyman Çelebi’nin Vesîletü’n-Necât’ıdır. Bunun dışında yöresel olarak Türkçe, Kürtçe ve Arapça farklı müelliflerin eserleri de okunmaktadır. Türkçe olarak mesela Şemseddîn-i Sivasî (ö.), Nihânî ve İhramcızâde mevlidlerinin Daren’de ve civarında hâlen okunduğu bilinmektedir.[12] Diğer taraftan Yusuf Sami Efendi (ö.1932) mevlidi Urfa ve yöresinde hâlen okunmaktadır.[13] Bunlar dışında da yurdumuzun değişik yörelerinde okutulan farklı mevlit metinleri vardır. Özellikle Doğu ve Güneydoğu illerinde Ahmed-i Batâî’nin Kürtçe mevlidi ile Berzencî’nin Arapça mevlitleri de günümüzde yaygın olarak okunan mevlitler arasındadır.

Kütüphanelerde en çok elyazma nüshası bulunan ve en çok basılan mevlid şüphesiz Süleyman Çelebi mevlididir.[14] Bu eser bir çok dile çevrilip basıldığı gibi üzerinde şerhler de yapılmıştır. Bunlar arasında en hacimli şerh Hüseyin Vassâf’ın Gülzâr-ı Aşk ismini verdiği edebî ve tasavvufi şerhdir.

Şârih, eserin önemine ve niçin şerh ettiğine dair şöyle demektedir:

“Her ne zaman mevlid-i şerif cemiyetinde bulunsam nâil-i zevk-i ma’nevî olurum. Bu sebeple Mevlidî Süleyman Çelebi hazretlerine karşı kalbimde büyük bir muhabbet vardır. Bir vakitler gerek tercüme-i hâli, gerek manzume-i mergûbesi hakkında alâ kadri’l-istitâa tedkîkât ve tetebbuâtta bulunmuş idim. Süleymen Çelebi Hazretlerinin te’lîfine hâme-rânı himmet oldukları mevlid-i şerîf manzume fi’l-hakîka tanzir ve taklidi gayr-ı kâbil âsâr-ı makbûledendir ki, her türlü ta’birleriyle sehl-i mümtenidir, sihr-i halâldir. Beşyüz seneden beri şuarâ-yı Osmaniyye tarafından vilâdet-i Hz. Risâlet-penâhî hakkında lisân-ı Türkî onda lâ-yuad âsâr-ı ber-güzîde keşide-i silk-i ta’zîm kılınmış, fakat hiç biri Süleyman Çelebi’nin manzume-i ka’bına varamamıştır.

Târih-i lisan nokta-i nazarından pek büyük ehemmiyeti olan bu manzume-i makbûlenin ilim ve irfan cihetinden de ayrıca bir kıymet-i azîmesi vardır. Zira her beyit bir ayet-i kerimenin yahut bir hadis-i şerifin manasına işarettir. Meâliyâtı efkâr üzerinde öyle rengîn ebyâta tesadüf olunur ki, insan mest olur. Bazan öyle ebyât-ı gâmıza vardır ki, onun mezâmînine vukuf ancak kemâl-i irfâna mevkuftur, herkes kalemi eline alır almaz hemen mislini yazıveririm zanneder, fakat yazılamadığı sabittir. Erbâb-ı hakikat ma’ânî-i zahiresinden başka rumûzât-ı kelâmiyyesinden de türlü türlü meaânî-i gâmıza istihrâc eder. Çünkü te’vîlât tarîkıyla ilm-i esrârdan birçok hakâyıka tecellîgâh olmuştur.”[15]

Vesîletü’n-Necât’ın bir diğer şerhi de Cabbârzâde Mehmed Ârif Bey’in şerhidir. O, Süleyman Çelebi Mevlidini niçin şerh ettiğini şöyle ifade etmektedir:

“Lâ-cerem bu manzume-i şerîfe mevzûn olmak üzere kaleme alındığı cihetle âyât-ı kerîme ve ehâdîs-i nebeviyyeden muktebes maânî-i latîfe her bir beyit ve mısrada icmâl ü işaret suretiyle rakam-zen-i varakpâre-i sahâyif olduğundan istidlâl kılınan kelimât-ı âliye bu beyitler evvelinde bir de nesir tarîkı ile bi-ibâretihâ tahrîr ve tasrih olunsa hem kemâlât-ı nâzımın hukûk-ı mukaddesesi edâ ve hem de işbu manzume-i latîfenin kadr u şânı i’tilâ ve bazı zevâtın hayalhâne-i fikrinde musavver bî-ma’nâ tevilâttan rehâ olacağı hatır-nişân-ı abîdânem olduğundan min gayrı haddin bu bâbta gayet vâzıh bir şerhcik kaleme alınmasını vârid-i hâtır-ı âcizânem olmasıyla muvaffakıyetime cenâb-ı pîr-i kuddise sırruhû hazretlerinden kalben rica ve rûhâniyet-i hazret-i nâzımdan teshil ü itmâm-ı âmâlim sırran istid’â edilerek … işbu ümniyeme Besmele-keş-i bed’ ü mübâşeret, nâmını Îzâhü’l-Merâm alâ Vilâdeti Seyyidi’l-Enâm yâdıyla tahrîrine mübâderet ettim. İhvân-ı dîn hazerâtına yâdigâr-ı âcizânem olsun.”[16]

Süleyman Çelebi mevlidinin birçok dile çevrildiği[17] ve özellikle Arnavutça ve Boşnakça tercümelerinin hâlen Balkanlarda okutulduğu da bilinmektedir.[18] Her ne kadar okunması ve okutulması konularında farklı görüşler olsa da Balkanlar[19] ve Rusya’daki[20] Müslüman halkın İslam’a bağlı kalmalarında önemli tesiri olan mevlidlerin ve mevlid merasimlerinin çeşitli vesilelerle okunmak suretiyle cemaati diri tutmaya, genç nesillere dinî aidiyet kazandırmaya olan katkısı inkâr edilmez. Bundan dolayı başta ülkemiz olmak üzere mevlid okuma geleneğinin devam ettiği yerlerde birçok vesileyle bu merasimler tertip edilmektedir.

Şimdi yapılmamakla birlikte, Osmanlı döneminde Mekke ve Medine’de de mevlidler okutulduğunu Hüseyin Vassâf şöyle dile getirmektedir:

“Mekke usûlü mevlid-i şerîf istimâını arzu eyledim. Delîllerimiz (İbrahim ve Sâlim efendiler) bu arzumu yerine getirdiler. Masrafı bize ait olmak üzere bir de akşam taâmı tertîb ve ihzâr ettiler.

Yemek yedik, akşam namazını edâ ettik. Buhurdanlıklar geldi, anberler yakıldı. Şeyh İbrahim Efendi’nin mahdûmu Şeyh Halil Efendi kemâl-i edeb ile Arabiyyü’l-ibâre manzume-i mevlidi’n-Nebî okudu. Mevzûu: Cenab-ı Risâlet-meâb efendimizin dünyayı suret-i teşrîfi ve emr-i nübüvvet, zuhûr-ı mu’cizât ve intikâli üzerinedir. Meâliyât-ı Ahmediyye’ye dâir pek fasîh ve belîğ şeyler okundu, dua edildi, şerbetler içildi. Yatsı namazına Harem-i Şerîf’e geldik.”[21]

Medine’de tertip edilen merasim hakkında da Vassâf şöyle demektedir:

“Rebîulevvel ayının 12. Günü Medîne’de Bâbünnisâ önünde meydana bir kürsü korlar. Bütün eşrâf, kâdî-i belde, Şeyhülharem, ağalar sırasıyla otururlar. Öd ve anber yakarlar. Hatiplerden beş kişi nöbetle kürsüye çıkıp Arabî mevlid-i şerif manzumesini okurlar. Duadan sonra şerbetler içilir, herkes evlerine dağılır.

Mekkeli Müslümanlar da mevlid-i şerife çok tazim ederler. Harem-i Şerif’te büyük ve kutlu bir toplantı düzenlerler. Okudukları manzumeler en seçkin Arap şairlerinin yazdıkları eserler olup yüce manaları insanı mest eder. Mekke’de böyle bir toplantıya davet edilmiş ve hazır bulunmuştum. O esnadaki manevi neşe hâlâ gönlümü süslemektedir. Gerek Medineli, gerekse Mekkeli Müslümanlar kendilerine dünyevî musibetlerden her hangi bir şey isabet etse derhâl mevlid toplantısı düzenleyip hürmetle Hz. Peygamber’in doğumunu anlatan menkabe-nâmeyi okurlar.”[22]

Hüseyin Vassâf Bey bu bilgileri 1906 senesinde gerçekleştirdiği haccında tespit etmiştir. Hatta hac dönüşünde gemide okunan mevlidden de bahsetmektedir:

“13 Safer 1324 yevm-i Cumartesi (25 Mart 1322) / (7 Nisan 1906): Sabahleyin acele güverteye koştum. Kıbrıs önünde imişiz. Çok yakından geçiyorduk. Âdeta karadakiler görünüyordu. Akşama kadar Kıbrıs dağları göründü. Gece mehtap pek hoş idi. Hâfız Osman Efendi’ye bir teklifte bulundum. Yarın akşam vapurda bir Mevlid-i şerîf okuyalım dedim. Muvâfakat etti. Tertibatını deruhte ettim. Vapurda herkese söyledim. Herkes memnun oldu. Acemler, Dağıstanlılar, Kazanlılar, Buharalılar, Tatarlar, Çerkesler ve Anadolulular cümleten iştirak ederiz, dediler. Birer vekil tayin ediniz. Kararlaştıralım dedim. Tayin ettiler. Büyük ambarda herkes birer sandığı kilitli olarak verdi. Üst üste koyarak gayet yüksek bir kürsü yaptık. Acemler üzerini şallarla tezyîn ettiler. Ambara kâmilen halı seccadeler tertip olundu. Mevlid esnasında üç-beş yerde öd ağacı yakacaklar memur edildi. Meğer huccac meyanında tekke ıhvanımızdan, musiki erbabından nice kimseler varmış. Yirmi kişi kadar çıktı. Bunlar müezzinlik ve ilahi ve kaside okuyacaklar.

Maarif Nezareti ketebecesinden Hafız Bahâ Bey ile Hatib Osman Efendi kaptan mahallinde yatsı ezanı okuyacaklar. Ambar 1500’den ziyade cemaat almayacağından güvertede dahi namaza iştirak düşünüldü. Oraya halılar yayıldı. Leblebiciler İmamı Efendi duada mütehassıs imiş. Duayı o edecekti. Sonra salât u selâm ve kelime-i tevhid ve ism-i Celâl ve ism-i Hû çekilecek herkes iştirak eyleyecekti.

Böylece tertibat husule geldi, ambarda aydınlık temini için her hacının feneri yakılacak, bu suretle bine yakın fenerle tenvirat yapılacaktı. Kaptan buna muttali olunca, “ Biz de donanma fenerlerimizi veririz.” dedi. Ambarın bir tarafını seccadelerle donattı.

14 Safer 1324 yevm-i Pazar ( 26 Mart 1322) / (8 Nisan 1906): Bugün hava dünkünden daha güzel idi. Bedr-i tâm hâlinde gece mehtabımız vardı. Hikmet-i ilâhiyye güvertede kibrit yaksanız sönmüyordu. O mertebe sakin bir hava vardı. Akşama doğru Rodos civarına geldik. Beyrut’tan itibaren 400 mil gelmişiz. İzmir’e 240 mil mesafe varmış.

Gündüzün her tertip yapıldı. Acem ağniyasından biri Cidde’de birinden beşerli iki oturtma avize almış; sandığından çıkardı. Taktı, tamamladı, mum dikti. Mevlidhanın önündeki sandığın üzerine koyduk. Kürsü, şallar içinde kaldı. Duvar sancaklarla donandı. Herkes altındaki seccadesini sıraya koydu. Akşamı her millet tehâlükle bekliyordu.

Akşam oldu, yemek yendi. Yatsı vakti oldu. Osman Efendi ile Bahâ Bey çift ezana başladılar. Umum huccac güvertede. Hava latîf, her taraf sükût-ı azîm içinde. Kalbler ruhaniyet-i celîleyi isticlab ile meşgul. Tiz perdeden ve Hicâz makamından vâkıfâne okunan ezân-ı Muhammedî herkesi vecd ve bükâ içinde bıraktı.

Ehl-i tarîkatten İzmirli bir âşık ezan biter bitmez tîz perdeden “Fâtiha!” dedi. Sonra, “ Allâhümme salli alâ seyyidinâ ve alâ âli seyyidinâ Muhammed!” diye nida ile namaza davet olunduk.

Güverte ve ambar doldu. Osman Efendi imam oldu. Müezzinlerimizin sesi parlak idi. Vapurda neler varmış; haberimiz yoktu. Muhabbet-i Muhammediyye hepsini meydana çıkardı. Tekbirlerle namaz kılındı. Hıtamında hep bir ağızdan üç defa tekbir aldık. Sonra üç defa salât u selâm getirdik. Herkesin tüyleri ürperdi. Sonra tevşîh okundu. İlk tevşîh şudur:

Bir muazzam pâdişâhsın ki kulundur cümle şâh

Kurb-ı “ev ednâ”da vaz’ oldu seninçün taht-gâh

Nüh-felek heft-zemîn ancak sana bir bârigâh

Emrine mahkûmdur âlem her sözün vahy-i İlâh

Hangi hâke bassa pây-ı devletin ol Tûr olur

Cânib-i Hak’dan tecelliyyât ile pür-nûr olur

Her nazarda aynına vech-i Hudâ manzûr olur

Bu Selâmî hizmet-i na’tin ile mağfûr olur

Es-salâtu ve’s-selâm ey hâdî-i râh-ı hüdâ

Küntü âsî yâ şefîa’l-müznibîn işfa’ lenâ

Her tarafta öd ağaçları yanıyordu. Taşralılar öyle tekke usûlü mevlid hiç dinlememişler. Ses sadâ yok. Herkes kemâl-i ta’zîm ile dinliyordu. Hatîb Osman Efendi kürsüde hazır idi. Tevhîd Bahri’ni okudu. Fâtiha denildi. Sonra Hicâz’dan:

Tende cânım canda cânânım Muhammed Mustafa

Mülk-i dil tahtında sultânım Muhammed Mustafa

Muntazırdır mâh cemâlin görmeye âşıkların

Gel tulû’ et mâh-ı tâbânım Muhammed Mustafa

ilahisi okunarak Hatîb Efendi, İntikâl-i Nûr-ı Muhammedî bahsini okudu. Hep bir ağızdan salât u selâm çekildi, sonra Rast’tan:

Merhabâ ey Mevlid-i Peygamberî

Gel beri ey mâh-ı enver gel beri

Meclis-i Mevlid’dedir zevk u neşât

Dil o meclisde olur gamdan berî

Şerbet-i sükker verir feyz-i dile

Cân dimâğında olur ûd u anberî

Salli yâ Rab alâ hayri’l-verâ

Oldu Hakkı’nın bu virdi ezberi

Hatîb Efendi Velâdet Bahri’ni kemâl-i sûzişle okudu. Hitâmında umumen ayağa kalkıldı. Kıbleye dönüldü; dualar edildi. Salât u selâm getirildi, oturuldu. Hatîb Efendi indi; Hafız Bahâ Bey çıktı. Hüzzâm’dan:

Ey nübüvvet tahtının şâhı Habîb-i Kibriyâ

Ey risâlet evcinin mâhı Habîb-i Kibriyâ

Cürmü çok ammâ Zekâî âkıbet mağfûr olur

Dilese Hak’dan o gümrahı Habîb-i Kibriyâ

ilahisini okudu. Bahâ Bey, Mi’râc bahsinin sonunu okudu. Aman ne hazîn ses. Cemâat-i müslimîni kırdı geçirdi.

Mevlid-i Şerîf bitti. Cumhûr ile hatm-i şerîf indirildi. İmam Efendi duaya başladı. Vay efendim, vay! Öyle müessir bir dua eyledi ki hem kendi ağladı hem de cemaatı ağlattı. Hele Haydar-ı Kerrâr, Sâhib-i Zülfikâr Efendimizle, Haseneyn-i ahseneyn efendilerimizi evsâf-ı cemîlesiyle yad ederken Acemlerin çığlığı hepimizin aklını zıvanasından çıkardı. Duaya Fâtiha denildi.

Kelime-i Tevhîd’e başladık. Her millet kendi neş’e-i milliyesiyle bağırarak zikr ediyordu. Yarım saat kadar Tevhîd-i şerîf’le sonra ism-i Celâl ve ism-i Hû ile meşgul olup ilahilerle, hizb-i zikre şürû’ olundu. Bayılanlar, cezbelenenler, feryâd u figân edenler ziyâdeleşti.

Nihayet verdik. Sonra ilahi okuyanları, mevlidhânları Acemler çaya davet ettiler. Bahâ Bey’e rica ettiler. Bir şey oku, dediler. Cebinde Defter-i Hâtırât’ında Hazret-i Ali Efendimiz hakkında bir kaside varmış. Onu okudu ki, birkaç beytini yazdım:

Semt-i cedd-i Ehl-i Beyt’e gönlümü çek yâ Ali

Bende-i Âl-i Abâ’dan etme münfek yâ Ali

İsteğim feth eyle kovma Hak’dan isek yâ Ali

Dergeh-i ihsânına geldim dahîlek yâ Ali

Ağlasın iki gözüm aşr-ı Muharrem aşkına

Gönlümü mihrinle yandır mâh-ı mâtem aşkına

İltifât et safvet-i sıbteyn-i ekrem aşkına

Dergeh-i ihsânına geldim dahîlek yâ Ali

Acemler mest oldular, ağlaştılar. Sonra âvizeleri sahibine teslim ettik. Şalları yeden-be-yed iade eyledik. Herkes sandıklarını aldılar. Lehü’l-hamd bir karışıklık olmadı. İstanbul’a gelesiye kadar ezanlar okundu, namazlar kılındı, kasidelerle teşnîf-i ezân-ı Muhammedî kılındı.

Bu cemiyet-i müteyemmene yüzünden ahibbâmız çoğaldı. Her milletin bizlere iltifatı, teveccühü mütezâyid oldu. Gecenin nısfından fazlası geçmiş idi. Kamaramıza çekildik.”[23]

Şüphesiz bu merasimler sadece Medine ve Mekke ile sınırlı değildir. Kahire, Şam ve Bağdad başta olmak üzere halkının çoğunluğunun Arapça konuştuğu yerlerde bile bu âdet yaygın olarak devam etmiştir. Balkanlarda bulunan kütüphanelerde ve tekkelerde birçok mevlid nüshalarına rastlanmaktadır. Mescidlerde, camilerde ve evlerde çeşitli vesilelerle Türkçe, Arnavutça ve Boşnakça mevlidler okunmaktadır.

Toplum üzerindeki etkileri göz önünde bulundurularak tarihimizde mevlid vakıfları bile kurulmuştur. Vakıf Muhasebe Defterlerindeki kayıtlarda 18. asrın sonlarında kurulan 48 mevlid vakfının altısının kadınlar tarafından kurulduğu görülmektedir. Kurulan vakıflarda özellikle mevlid okunması şart koşulmuştur. Nitekim şu bilgiler bunu doğrulamaktadır:

“Vakıflar aracılığıyla mevlid okutma geleneğinin Vesîletü’n-Necât’ın yazıldığı tarihten hemen sonraki yıllarda başladığı tahmin olunabilir. Hatta zamanla mevlid vakfı kurma veya mevlid okutma şartına vakfında yer verme geleneğini devrin ilim adamları da benimsemişlerdir ki, bu önemsenmesi gereken bir husustur. Nitekim tanınmış ilim adamlarından biri olan Şeyhülislam Hoca Sadeddin Efendi, 1568 yılında vakfettiği evinin kirasından hâsıl olan gelirin bir kısmıyla Hz. Peygamber (s.a.s.)’in doğum günü olarak kutlanan Mevlid Kandili’nde yemek pişirilip fukaraya dağıtılması ve mevlid okutulmasını şart koşmuştur.”[24]

Esad Efendi, Teşrîfât-ı Kadîme adlı eserinde Osmanlı döneminde Sultanahmet Camii’nde devlet töreni olarak gerçekleştirilen bir mevlid merasimini oldukça detaylı olarak anlatmıştır.[25] Cumhuriyet döneminde yapılan görkemli mevlitler hakkında ise Prof. Dr. Mustafa Kara bazı bilgiler vermektedir.[26]

Mevlidlerin her bahrinin ayrı mevlidhanlar tarafından okunduğu gibi, cumhur hâlinde okunduğu da olmuştur.[27] Her bahri ayrı makamdan bestesiz olarak okunmakla birlikte özellikle Süleyman Çelebi Mevlidi’nin Bursa ve İstanbul başta olmak üzere çeşitli yerlerde besteli olarak okunduğu da bilinmektedir.[28]

15. asırdan günümüze kadar yüzlerce mevlit yazılması, birçok vesileyle okunup merasimler düzenlenmesinin sebepleri arasında en başta Hz. Peygamber’e duyulan muhabbet gelmektedir. O’na salavât-ı şerife getirerek şefâatine talip olmak; peygamber sevgisini daim kılmak; dinî günler başta olmak üzere doğum, sünnet, evlenme, asker yollama, hacca gidiş ve gelişler gibi mutluluk günlerinde eşi dostu çağırıp Kur’an ziyafeti vermek, yemek ikram etmek; acılı günlerde okunan Kur’an ve dualarla acıyı paylaşmak, yıldönümlerinde vefat edenlerin ruhunu şâd etmek gibi vesileler öne çıkmaktadır.

Bütün bunlar gösteriyor ki, Süleyman Çelebi Mevlidiyle başlayan müstakil mevlid manzumeleri zamanla çok geniş coğrafyalarda ve çeşitli dillerde bir çok şairin eser yazmasına sebep olmuştur. Yüzyıllar boyunca yazılan mevlidler sadece yazılı bir eser olarak kalmamış, çeşitli vesilelerle okunması için besteler yapılmış, okutulması için vakıflar kurulmuştur; böylelikle Peygamberimizin şefaatine nail olunması, sevgisi etrafında cemaatin toplanması, İslamî değerlerin diri tutulması amaçlanmıştır. Diller, ırklar, nesiller, coğrafyalar farklı olsa da tek hedef, okuyan ve dinleyenleri, Hz. Muhammed (s.a.s.)’in hayatının hemen her safhası üzerinde tefekküre sevk etmek olmuştur.

[1]. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.

[2] İsmail Durmuş, “Mevlid: Arap Edebiyatı”, TDV İslam Ansiklopedisi, c. 29, s. 480-482.

[3] Fatımîler ve Memlüklüler Dönemi’nde yapılan mevlid merasimleri için bkz.: Prof. Dr. Ali el-Cündî, Nefhu’l-Ezhâr fî Mevlidi’l-Muhtâr, Ezher Üniversitesi Yayınları, Kâhire 1985.

[4] Nihad Sami Banarlı, “Büyük Nazireler Mevlid ve Mevlidde Millî Çizgiler”, İstanbul Yüksek İslam Enstitüsü Dergisi, Yıl 1, sayı 1, s. 3-24; Hasan Aksoy, Mevlid Türk Edebiyatı, TDV, İslam Ansiklopedisi, c. 29, s. 482-484.

[5] Prof. Dr. Kemal Yavuz, “Mevlid’in Türkçe Kaynakları, Şerhleri ve Mevlid Metni Üzerine”, Süleyman Çelebi ve Mevlid Yazılışı Yayılışı ve Etkileri, Bursa Osmangazi Belediyesi Yayınları, Bursa 2007, s. 61-84.

[6] Muhammed Tayyip Okiç, “Çeşitli Dillerde Mevlidler ve Süleyman Çelebi Mevlidinin Tercümeleri”, Atatürk Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi, sa. I, Erzurum 1976.

[7] Prof. Dr. Hasibe Mazıoğlu, “Türk Edebiyatında Mevlid Yazan Şairler”, s. 31-62.

[8] Bkz.: Prof. Dr. Necla Pekolcay, Mevlid (Vesîletü’n-Necât) Süleyman Çelebi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 2009, s. 40-43.

[9] Bkz. Mevlid-nâme, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 2011.

[10] Bkz.: Prof. Dr. Necla Pekolcay, a.g.e., Ankara 2009.

[11] Prof. Dr. Necla Pekolcay, a.g.e., s. 30-32.

[12] Bkz. Prof. Dr. Alim Yıldız, Üç Bülbülden Güllerin Efendisine, (Darende’de Okunan Üç Mevlid-i Şerîf), Nasihat Yayınları, Haziran 2010.

[13] Bkz. Siverek Mevlidi, Yusuf Sami Efendi ve Mevlidi, Hazırlayan: Doç. Dr. Hikmet Atik, İlahiyât Yayınları, Ankara 2012.

[14] Hüseyin Vassâf, Mevlid Şerhi Gülzâr-ı Aşk, Hazırlayanlar: Mustafa Tatçı- Musa Yıldız- Kaplan Üstüner, Dergah Yayınları, İstanbul 2006.

[15] Hüseyin Vassâf, Mevlid Şerhi – Gülzâr-ı Aşk, (Hazırlayanlar: Mustafa Tatçı, Musa Yıldız, Kaplan Üstüner), Dergâh Yayınları, İstanbul 2006.

[16] Cabbârzâde Mehmed Ârif Bey, Mevlid Şerhi, Îzâhu’l-Merâm alâ Vilâdeti Seyyidi’l-Enâm, Hazırlayan: Ozan Yılmaz, Kurtuba Kitap, İstanbul 2011.

[17] M. Tayyip Okiç, a.g.e., s.17-78.

[18] Kerkük, Bulgaristan, Makedonya, Kosova, Bosna ve Tataristan’da mevlitler ve mevlid merasimleri hakkındaki bildiriler için bkz., Uluslararası Mevlid Sempozyumu Tebliğleri, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 2010.

[19] Bu hususta, Bursa Osmangazi Belediyesi yayınlarından Süleyman Çelebi ve Mevlid Yazılışı Yayılışı ve Etkileri adlı bildiriler kitabındaki şu tebliğlere bkz.: Metin İzetî, “Rumeli İnsanında Peygamber Sevgisi ve Mevlid Geleneği”; Vedat S. Ahmed, “Bulgaristan Müslümanları Arasında Mevlid Geleneği”; Fehim Nametak “ Bosna-Hersek’te Mevlid Geleneği”.

[20] Bu hususta, Bursa Osmangazi Belediyesi yayınlarından Süleyman Çelebi ve Mevlid Yazılışı Yayılışı ve Etkileri adlı bildiriler kitabındaki şu tebliğlere bkz.:, Raim Gafarov, “Günümüz Kırım’ında Mevlid”; Kemal Ateşeoğlu, “Gürcistan’da (Acara- Batum’da) Mevlid Geleneğinin Önemi, İslam’ı Koruma ve Yaşatma Açısından Rolü”

[21] Hüseyin Vassâf, s. 159-160.

[22] El-Hâc Hüseyin Vassâf, Hicaz Hâtırası, (Hazırlayan. Prof. Dr. Mehmet Akkuş), Kubbealtı Yayınları, İstanbul 2011, s.159-160.

[23] El-Hâc Hüseyin Vassâf, Hicaz Hâtırası, s. 301-304.

[24] Ali İhsan Karataş, “Osmanlı Toplumunda Mevlid Vakıfları – Bursa Örneği”, Bursa Osmangazi Belediyesi Yayınlarından Süleyman Çelebi ve Mevlid Yazılışı Yayılışı ve Etkileri, s. 34-42. Bu tebliğde mevlid vakıflarının isimlerini ihtiva eden liste de mevcuttur.

[25] Prof. Dr. Mehmet Şeker,“Teşrîfât-ı Kadîme’ye Göre Mevlid Alayı”, Süleyman Çelebi ve Mevlid Yazılışı Yayılışı ve Etkileri, s. 51-58.

[26] Prof. Dr. Mustafa Kara, “Yakın Tarihimizin Meşhur Mevlid Törenleri”, Uluslararası Mevlid Sempozyumu Tebliğleri, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 2010, s. 530-538.

[27] Erdoğan Ateş, “Mevlid İcrasında Farklı Bir Yöntem: Cumhur Mevlidi (Isparta Örneği)”, Uluslararası Mevlid Sempozyumu Tebliğleri, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 2010, s. 499-505.

[28] Bedri Mermutlu, “Besteli Mevlid Meselesi”, Süleyman Çelebi ve Mevlid Yazılışı Yayılışı ve Etkileri, s. 414-431; Cumhur Enes Ergur, “Prizren’de Okunan Besteli Mevlid”, Uluslararası Mevlid Sempozyumu Tebliğleri, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 2010, 506-519.

İPSALALI EBU’L-HAYR VE MEVLİDİ

Prof. Dr. Ahmet GÜNŞEN[29]

1. İpsalalı Ebu’l-Hayr’ın Hayatı ve Edebî Kişiliği

1.1. Hayatı

İpsalalı Ebu’l-Hayr hakkında kaynaklarda maalesef hiçbir bilgiye rastlayamıyoruz. Dolayısıyla kendisinin Mevlid’inde verdiği sınırlı bilgilerle yetinmek zorundayız. Mevlid’de geçen;

Yâ İlâhî rahmet eyleğil ana

Kim Ebu’l-Hayrı du’â ile ana

beytinden adının “Ebu’l-Hayr” olduğunu öğreniyoruz. Ancak bunun gerçek bir ad değil, bir müstear ad veya mahlas olduğu açıktır. Nitekim Ebu’l-Hayr’a ait bu mevlid, değişik nüshalarında başka başka adlarla anılmakta ve bu nüshalarda bazı gerçek isimler geçmektedir. Mesela, Bulgaristan’da Kırcaali bölgesinde hâlâ okunmakta, hatta Süleyman Çelebi’nin Mevlid’inden daha büyük itibar gören Ebu’l-Hayr Mevlidi, söz konusu bölgede daha çok “Mustafa Mevlidi”, bazen de “İpsalalı Hasan Efendi Mevlidi” olarak bilinmektedir (Ahmed 2007; Хаджи Насуф Халил-Хаджи Реджеб Али Ахмед 2001). 1335/1916’da Dersaadet (İstanbul)’te taşbaskısı yapılan Mustafa Mevlidi’nin kapağında “Kırcaalili Hacı Mustafazâde Ahmed Efendi tarafından” ibaresi yer almaktadır. Bu ifadeye göre Mustafa Mevlidi’nin Kırcaalili Hacı Mustafa Efendi adlı birine ait olabileceği anlamı yanında, Hacı Mustafa Efendi’nin oğlu Ahmed Efendi tarafından da telif edilmiş olabileceği çıkarılabilir. Belki tek başına “Mustafa Mevlidi” ifadesi, müellifinden çok mevlidin adına yazıldığı Hz. Peygamber’i işaret ediyor da olabilir. “İpsalalı Hasan Efendi Mevlidi” ifadesi ise, doğrudan söz konusu mevlidin müellifini işaret etmektedir. Bu ifade ve bilgiye göre, İpsalalı Ebu’l-Hayr, aslında İpsalalı Hasan Efendi denen kişi olmaktadır. İkinci adlandırma, “İpsalalı” ibaresini de taşıyor olması sebebiyle Ebu’l-Hayr müstearının İpsalalı “Hasan Efendi”ye ait olabileceğini daha çok düşündürmektedir.

İpsalalı Ebu’l-Hayr müstear adı ve Mevlid’i ile ilgili olarak Mustafa, Kırcaalili Hacı Mustafazâde Ahmed Efendi ve İpsalalı Hasan Efendi adlarından başka bir de Niyazî adına rastlanmaktadır. Ali Haydar Haksal, şahsi kütüphanesindeki iki ayrı cönkte Niyazî imzalı iki ayrı mevlid nüshası tespit edip bunları Yedi İklim dergisinin “Peygamberimiz Özel Sayısı”nda yayımlamıştır (Haksal 2006: 238-264). Bunlardan Niyazî adlı bir şahsa ait olduğu açık olan ve diğerine göre tamamen ayrı bir metin/eser olanına Haksal, “Mevlid-i Niyazî” başlığını vermiştir. Haksal’ın tespit edip yayımladığı 1282/1865 tarihli ve 312 beyitlik ikinci mevlid, özellikle başlangıç kısımlarıyla İpsalalı Ebu’l-Hayr Mevlidi ile ortaklıklar göstermekte, âdeta tarafımızdan neşredilen karşılaştırmalı nüshanın belli bölümlerini içeren kısa bir özeti gibidir. Bir cönk içinde yer alan bu mevlid nüshasında İpsala, Ebu’l-Hayr adlarına rastlanmadığı gibi, 254. beytinde “Niyâzi” adı da geçmektedir. Ancak bundan sonraki beyitlerin Ebu’l-Hayr Mevlidi ile ortak veya benzeşen tarafının olmadığı görülmektedir. Haksal, haklı olarak Niyazî ile İpsalalı Ebu’l-Hayr’ın aynı kişiler olabileceğini, daha doğrusu Niyazî’nin İpsalalı Ebu’l-Hayr olabileceğini düşünmüş olsa da, bu konuda şimdilik kesin bir söylemek çok zordur. Ancak, en azından Ebu’l-Hayr müstear adıyla ilişkilendirilebilecek bir Niyazî adına ulaşılmış olması kayda değerdir.

Farklı coğrafyalarda ve nüshalarda geçen bu “Mustafa Mevlidi”, İpsalalı Hasan Efendi Mevlidi” ve “Mevlid-i Niyazî” ifadeleri, elbette İpsalalı Ebu’l-Hayr Mevlidi’nin itibar gören bir mevlid olduğunu gösteren tanıklardır. Ancak Mevlid’in değişik nüshalarında geçen Ebu’l-Hayr, Mustafa, İpsalalı Hasan Efendi ve nihayet Niyazî adları, Ebu’l-Hayr adlı şahsın gerçek kimliğinin tespit edilmesini sağlamak şöyle dursun, tam tersine daha da karanlıklar içine atıp belirsizleştirmektedir. Kanaatimizce buna şaşmamalıdır. Zira, aşağıda açıklayacağımız üzere Ebu’l-Hayr’ın kendisi de bunu, yani gerçek kimliğinin gizli kalmasını istiyordu.

Ebu’l-Hayr’ın gerçek adı ve kimliği hakkında kesin bilgimiz olmamakla birlikte, onun nereli olduğu bilinmektedir. Bunu mevlidinde bizzat kendisi açıklamaktadır:

İpsalâ hâkinden ol abd-i zâ’îf

Hem fakîr ü hem hakîr ü hem nahîf

Buna göre o, bugün Edirne’ye bağlı bir ilçe merkezi olan İpsala’dandır. Tam bir alçak gönüllülük içinde kendisini “İpsala toprağının zayıf, fakir, hakir ve nahif bir kulu, kişisi” gösteren Ebu’l-Hayr’ın, ne yazık ki, ne zaman doğduğu, ne zaman ve nerede öldüğü de bilinmemektedir.

Ebu’l-Hayr’ın toprağından olduğunu söylediği İpsala, Evliya Çelebi’nin Seyehatnamesinde verdiği bilgilere göre, H 758/M 1356 yılında Sultan Orhan’ın oğlu “Rumeli Fatihi” unvanlı Süleyman Paşa tarafından fethedilip cuma namazını burada kıldığından, “ibtidâ salâ”, yani “önce namaz”dan bozulma olarak adı İpsala (A. ibtidâ+salâ) kalmış kabul edilen bir Türk beldesidir.

Kendisini İpsalalı olarak belirten müellif, eserini de yine bu ilçede yazmış ve tamamlamıştır:

İpsalâ’da oldı hatm işbu kitâb

Hak kabûl itsün diyen bulsun sevâb

Ebu’l-Hayr, eserini H 897/M 1491’de tamamladığına ve eserinde;

Hak teâlâ rahmetini râcidür

Söz bahânedür du’â muhtâcıdur

dediğine göre, eserini tamamladığı 15. yüzyılın son yıllarında hayattadır ve muhtemelen yaşı kemale ermiştir.

Burada kesin olan, Ebu’l-Hayr’ın bir Rumeli Türk’ü oluşu, bu topraklarda doğup büyümesi ve yaşamasıdır. Bunu şunun için söylüyoruz. Her ne kadar şimdilik elimizde çok kesin bilgi ve belge bulunmuyorsa da, İpsalalı olan bu Ebu’l-Hayr, “Saltuk-nâme”yi yazan Ebu’l-Hayr-ı Rûmî de olabilir.

Zira, Ebu’l-Hayr-ı Rûmî’nin de kimliği ve hayatı hâlâ meçhulümüzdür. Nitekim, Saltuk-nâme’yi yayımlayan ve konuyu değişik zamanlardaki makale ve tebliğlerle işleyen Şükrü Halûk Akalın Ebu’l-Hayr-ı Rûmî hakkında şunları söylemektedir:

“Eserin müellifi Ebu’l-Hayr-ı Rûmî hakkındaki bilgilerimiz çok sınırlıdır. Kaynaklarda Ebu’l-Hayr-ı Rûmî’ye dair en küçük bir bilgi bile yoktur. Ancak, Cem Sultan tarafından böyle bir işle vazifelendirilmiş olması göz önüne alındığında döneminde tanınmış bir kültür ve sanat adamı olduğu ve Cem Sultan’ın maiyetinde bulunduğu anlaşılmaktadır.”(Akalın 1992: 40)

Ebu’l-Hayr-ı Rûmî Saltuknâme’yi 1473 yılında derlemeye başlamış ve yedi yılda, yani 1480 yılında tamamlamıştır. İpsalalı Ebu’l-Hayr da eserini 1491 yılında tamamladığına göre, aynı yüzyılın aynı yıllarında ve aynı coğrafyada iki Ebu’l-Hayr var demektir. Mevlid yazarı Ebu’l-Hayr’ın o zaman da Edirne livası içinde yer alan İpsalalı olduğu kesindir. Ebu’l-Hayr-ı Rûmî de, Edirne veya çevresinden olmalıdır. Zira, Edirne’de doğan ve şehzadeliği sırasında da sık sık Rumeli’ye gönderilen, “Eğer pâdişâh olursam, Edirne’den gayrı yirde oturmayam.” (Akalın, 1990-III: 366) diyecek kadar Edirne’yi çok seven Cem Sultan’ın çok yakınında bulunan, onun emriyle Sarı Saltuk’un menkıbelerini derleyen Ebu’l-Hayr-ı Rûmî de aynı coğrafyanın insanı olmalıdır. Fatih Sultan Mehmet’in 1481’de ölümüyle başlayan taht mücadelesinde Şehzade Cem’in yanında ve yakınında olan Ebu’l-Hayr-ı Rûmî’nin de ikbalinin karardığını, nihayet Cem’in 1495’te ölümüyle onun da bir sessizliğe gömüldüğünü, muhtemelen Edirne veya çevresinde bir yerde inzivaya çekilip izini kaybettirdiğini düşünmek çok abartılı olmayacaktır. Bütün bu veriler, bize iki Ebu’l-Hayr’ın aynı kişi olabileceğini düşündürüyor. Ancak, bu konuda daha çok bilgi ve belgeye ihtiyacımızın olduğunu da göz ardı edemeyiz.

1.2. Edebî Kişiliği

Başka eserinin olup olmadığını bilmediğimiz Ebu’l-Hayr’ın edebî kişiliği üzerinde yorum yapabileceğimiz tek kaynak Mevlid’idir.

Her ne kadar birçok “mevlid” şairi gibi çağdaşı olan ve “mevlid” türünde bir çığır açan Süleyman Çelebi’nin gölgesinde kalsa, yer yer ondan etkiler de taşısa, Ebu’l-Hayr’ın Mevlid’i telif bir eserdir. Birçok nüshasının bulunması da, onun sevilerek okunduğunu, yani bu sahada başarılı olduğunu gösterir.

İpsalalı Ebu’l-Hayr’ın atasözü ve deyimlerle bezenmiş, sade bir dili, tabii, canlı ve akıcı bir üslubu vardır. Mevlid gibi geniş halk kitlelerine ulaşmayı amaçlayan bir eser için bu, kanaatimizce amaca ulaşmışlığı ve başarıyı ifade eder.

Dilin sade ve anlaşılır olması, onun eserini Türkçe şuuruyla kaleme aldığını düşündürmektedir. Bu da Ebu’l-Hayr’ın Türkçeye itibar edilen, Türkçe yazanların teşvik ve takdir gördüğü bir çevrenin insanı olmasıyla izah edilebilir. Eski başkent olan ve kültürel önemini günümüze kadar koruyan Edirne’de, Ebu’l-Hayr’dan hemen sonra 15 ve 16. yüzyılın önemli Türkçecilik hareketi Türkî-i Basit cereyanının önderlerinden olan Edirneli Nazmi’nin yetiştiğini dikkate alırsak, Ebu’l-Hayr’ı yetiştiren kültürel iklimin mahiyeti daha iyi anlaşılacaktır.

Ebu’l-Hayr’ın kuruluğa kaçmadan sade bir dil, tabii, canlı ve akıcı bir üslupla Hz. Peygamber’e olan sevgisini ortaya koymuş olduğu Mevlid’de öyle beyitler vardır ki, birer sehl-i mümteni örneği olarak Ebu’l-Hayr’ın şairlik gücünü sergiler:

Gâfil olma işbu söze tut kulak

Yakın eyle kendüni itme ırak

Gözüm açup gördüm-idi nâ-gehân

Bir gözel kuş evüme girdi hemân

Göz dahı gönül gözidür şöyle bil

Baş gözine göz dimemiş ehl-i dil

Soldurur gül gibi tâze yüzleri

Doldurur toprakla kara gözleri

Didiler kim hükm anundur n’idelüm

Biz dahı ardınca bir bir gidelüm

İçinde tek yabancı asıllı kelime bulunmayan onlarca beyit de Ebu’l-Hayr’ın Türkçe adına zaferidir:

Başladı yörimege azın azın

Görmek-içün anı gün arar yüzin

Aldı dedesi iletdi evine

Kim yüzin görüp anunla avına

Oğlı kızı ağladup öksüz koyan

Ey nice oğulları yire koyan

Ağâç ata bindürüp alup giden

Kara yirlere koyup toprak iden

Türkçe adına olumlu olan bu özellikler, mesnevi nazım şekli ve aruz vezni ile yazılan bir eserde elbette birtakım teknik kusurları da beraberinde getirecektir. Bu sebeple, bir aruz kusuru sayılan imale ve zihaflara sık sık rastlanır. Metni kurarken bütün çabamıza rağmen düzeltemediğimiz vezin kusurları da oldu. Bunların müelliften kaynaklanmış olabileceğini sanıyoruz:

Ol gice Kâbe be-gâyet hōş idi

Kalkdı yirinden ol vakit cûş idi

Halk-ı âlem tapdı ağaca taşa

Oda Tanrı didiler ey paşa

Bütün bu teknik kusurlarına rağmen, Ebu’l-Hayr’ın başarısız bir şair olduğu, bir başka deyişle eserinin “şiiriyet”ten uzak bir “nâzım”dan ibaret olduğu sonucu çıkmamalıdır.

Ebu’l-Hayr, her bölüm sonunda tekrarlanan;

Ger dilerse haşr olınca bu kelâm

Haşr ola bu olmaya hergiz tamâm

Ger dilersiz söyleyesiz hoş kelâm

Işk-ıla din es-salâtu ve’s-selâm

beyitleriyle de eserine farklı bir ahenk ve söyleyiş güzelliği, hatta beste/ezgi değeri katmıştır. Zira aynı uygulamayı, Âşık Paşa, Süleyman Çelebi, Erzurumlu Kadı Darir ve daha birçok şairde de görürüz (bk. Çelebioğlu 1999: 121; Karahan 1994: 18-19, Yavuz 2000).

Ebu’l-Hayr’ın dil ve üslubunun en dikkate değer taraflarından biri de, atasözü ve özellikle deyimleri bolca kullanmış olmasıdır. Burada birkaç örnekle yetinelim:

Bugün algıl koma beni yarına

Âşık olan vuslat ister yârına

Didiler n’ola revâdur al anı

Bu meseldür kim severler seveni

Sen nazar it Tanrınun takdîrine

Nice mâni’dür kulun tedbîrine

Oğlı kızı ağladup öksüz koyan

Ey nice oğulları yire koyan

Atalar hem analar karşusına

Yavrucağın ayırup koyan sine

Nice donlar geyeni uryân iden

Bağrını pâre yüreğin kan iden

Ağâç ata bindürüp alup giden

Kara yirlere koyup toprak iden

Sonuç olarak, Ebu’l-Hayr’ı şiir tekniği bakımından birtakım kusurlarına, yer yer şiiriyetten uzak beyitlerine rağmen, yine de dil ve üslubu ve lirizmi ile başarılı bir şair olarak değerlendirmek mümkündür.

2. İpsalalı Ebu’l-Hayr’ın Mevlidi

2.1. Adı

Ebu’l-Hayr, doğrudan doğruya eserinin adından söz etmiyor. Ancak, “mevlid” kelimesini;

Mustafa mevlidini yâd idelüm

İşidenler cânını şâd idelüm

beytinde “Hz. Peygamber’in doğumu veya doğum yıldönümü” anlamıyla kullandıktan sonra hemen arkasından gelen beyitte;

Dinle evvel bir hikayet idelüm

Mevlidün sözine andan gidelüm

diyerek, “mevlid” kelimesini hem “Hz. Peygamber’in doğumunu anlatan manzum eser” anlamıyla kullanıyor hem de bir yerde eserinin adının “Mevlid” olduğunu belirtmiş oluyor. Ebu’l-Hayr;

Kim safâ vire işiden cânına

Ola kuvvet dînine îmânına

Tâ bilesiz mevlidi kim neyimiş

Hürmeti hem mevlidün niceyimiş

Hem dahı Hakk’a itâat idelüm

Mevlid okutmağı âdet idelüm

Yılda bir kez mevlidi eylediler

Ni’met-ile halkı hoş toyladılar

Mevlide itdükleri-çün hürmeti

Anlara virildi îman hilati

Ger dilersen sen de izzet kılasın

Mevlide cân-ıla hürmet kılasın

beyitleriyle de, Hz. Peygamber’in doğum yıl dönümünde ona sevgi, saygı ve bağlılığın ifadesi olan manzum eserlerin (mevlid) okunmasının ve bu arada yapılan kutlama törenlerinde halka ikramda bulunulmasının imanın kuvvetlenmesine, yüce makamlar elde edilmesine vesile olacağını da belirtiyor.

2.2. Yazılış Sebebi

Ebu’l-Hayr, eserinin yazılış sebebini 60-71. beyitler arsındaki “Sebeb-i Te’lif” bölümünde belirtiyor.

Buna göre; eğer bir kişi “mevlide” saygı gösterirse, Allah ona hesapsız rahmet kılacağından, kendisinin de Allah’ın rahmetine sebep olması için mevlide izzet kılmayı dilediğini, mum ışığına koşan pervaneler gibi Hz. Peygamber sevgisi ile yanan âşıkların sohbetlerine ışık olmak, onların okuyup dinlemeleri ve kendilerinden geçmeleri için bir “mevlid” kitabı yazmayı arzuladığını; buna muvaffak olursa eserinin kendisinden güzel bir yadigâr olarak kalacağını ve onu okuyan Peygamber aşıklarının kendisini de bu vesileyle duada anmalarını istediğini belirtir.

Ebu’l-Hayr, bu bölümde ayrıca gönül ehlinden bu dilekleri için kendisini ayıplamamalarını, kusur ve eksiklerini hoş görmelerini ister; İpsala toprağında zayıf, fakir, hakir ve nahif Ebu’l-Hayra Allah’ın rahmet eylemesini, sözlerinin bahane, asıl Allah’ın rahmetine muhtaç ve ricacı olduğunu, bunun için de eserini okuyan cemaatin dualarının hem kendileri hem de kendisi için rahmete vesile olacağını da ilave eder.

2.3. Yazıldığı Yer ve Tarih

Eserde yer alan şu beyitlerden aslen İpsalalı olan şairin, eserini yine İpsala’da 897/1491 yılında yazıp tamamladığını öğreniyoruz:

İpsalâ hâkinden ol abd-i zâ’îf

Hem fakîr ü hem hakîr ü hem nahîf

Târihin dahı didük ey ehl-i dil

Bil sekiz yüz dahı doksan yidi yıl

İpsalâ’da oldı hatm işbu kitâb

Hak kabûl itsün diyen bulsun sevâb

2.4. Nazım Şekli ve Vezni

Ebu’l-Hayr’ın Mevlid’i de, klasik Türk edebiyatında dinî ve din dışı nitelikli değişik konuların işlenmesinde en çok kullanılan bir nazım şekli olan “mesnevi” nazım şekli ile kaleme alınmıştır.

Eser, eski Anadolu Türkçesinin ilk mesnevilerinde çok kullanılan ve Türk şiirinin 11’li hece veznine uyan “remel” bahrinin “fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün” kalıbıyla yazılmıştır. Aruz vezninin bu kalıbının eski Anadolu Türkçesinin ilk mesnevilerinde tercih edilmesini, N. Sami Banarlı, Mevlânâ Celâleddin-i Rûmî’nin Mesnevi’sini aruzun bu kalıbıyla yazmasına, bunun da Anadolu’daki ilk iman ve tasavvuf şairleri arasında klasik bir zevk ve terbiye oluşturmuş olmasına bağlamaktadır ki, bu görüşe biz de katılıyoruz (Banarlı 1983: 163).

2.5. Mevlid’de İşlenen Başlıca Konular

Eserde esas itibarıyla yirmi iki konu işlenmiş olup bunları Süleyman Çelebi’nin Mevlid’i ile karşılaştırarak şu başlıklar hâlinde verebiliriz:

1. Allah adının büyüklüğü ve Allah’ın kudreti:

Bu bölümde, söze ve her işe Allah adıyla başlamanın ve Allah adını dilden düşürmemenin faziletlerinden; Allah adının büyüklüğünden, ezelî ve ebedî olma, zaman ve mekândan münezzeh olma, “alîm” ve “hakîm” sıfatlarından ve nihayet Allah’ın sonsuz güç ve kudretinden söz edilmiştir.

2. Müslüman olan Yahudi’nin hikayesi:

Şair, asıl bölüm olan “mevlid”e bir hikaye ile girmiştir. Bu hikayede, Bağdat’ta Hz. Peygamber’in her doğum yıl dönümünde (rebî’ü’l-evvel ayı on ikinci pazartesi günü) mevlid töreni yapan ve halka ziyafet verip hayır işleyen bir Müslümanın bu güzel davranışından komşusu bir Yahudi ailesinin etkilenmesi ve Müslüman olmaları anlatılır.

3. Mevlid’in yazılış sebebi ve yazarın özrünün anlatılması:

Ebu’l-Hayr, bir kişinin Hz. Muhammed’in doğumuna, doğum gününe saygı duymasının Allah’ın sayısız rahmetine vesile olacağını; kendisinin de Allah’ın rahmetine kavuşmak, kendisinden sonra güzel bir hatıra kalmasını arzu ederek bu eseri yazmaya giriştiğini belirtir; dualarını almayı istediği okuyucunun eksikliklerinden dolayı kendisini ayıplamamalarını ister. Yazmış olduğu Mevlid’in hem okuyanlar hem de kendisi için rahmete vesile olmasını diler.

4. Hz. Muhammed’in ruhunun yaratılması:

Şair bu bölümde, önce her dem Hz. Peygamber’in ruhuna ve ashabına salavat getirilmesi gerektiğini öğütler; sonra da, Allah’ın âlemi yaratmadan yedi bin yıl önce, Hz. Muhammed’in ruhunu bir gevher olarak yarattığını ve onu o kadar yıl terbiye ettikten sonra âlemi ve âlemdeki her şeyi bu gevherden yarattığını anlatır.

Bu bölüm Süleyman Çelebi’de de vardır.

5. Bütün âlemlerin aslının anlatılması:

Bu bölümde de, âlemlerin aslının Hz. Muhammed’in ruhu olduğu, Hz. Âdem’in canının da o ruhtan geldiği, ruhlar âleminde Allah’ın bütün meleklerin Hz. Muhammed’e secde etmelerini istediği, ama şeytanın kibri yüzünden ona secde etmediği anlatılır.

Bu bölüm; motifleri yanında, benzer beyitleriyle de Süleyman Çelebi’ye yaklaşır:

Süleyman Çelebi:

Sûretâ gerçi Muhammed son idi

İlle ma’nîde kamudan ön idi (Aymutlu, 1995: 91)

Ebu’l-Hayr:

Kamudan ma’nî mukaddem ön-idi

Sûretâ gerçi muahhar son-ıdı

6. Allah’ın Hz. Muhammed’in ruhuna hitap etmesi:

Bu bölümde, insanlığın ağaca, taşa ve ateşe tapacak kadar sapıklık içine düştüğü, bu sebeple Allah’ın Hz. Muhammed’in suret âlemine gelmesini isteyip onun ruhuna seslenerek kendisini âleme şah (peygamber) kıldığı, dünyaya varıp kullarını doğru yola ulaştırmasını istediği, Allah’ın ne zaman arzu ederse Cebrail ile bir Burak göndereceği ve göz açıp kapayıncaya kadar arşa geleceği, Hz. Muhammed’in de Allah’ın emrine teslim olduğunu beyan etmesi… anlatılır.

Bu bölüm de Süleyman Çelebi ile ortaktır.

7. Hz. Muhammed’in nurunun intikali veya Hz. Muhammed’in ataları:

Bu bölümde, Allah’ın Hz. Muhammed’in nurunu önce Âdem’in alnına koyduğu, sonra bu nurun Havva, Şit ve bütün peygamberlerin alnında tecelli ettiği; İbrahim, İsmail, Beni Adnan ve Beni Haşim’de göründükten sonra nihayet Abdullah ve Âmine’ye geçtiği anlatılarak Hz. Muhammed’in soy ağacı verilir.

Burada Abdullah’ın Hz. Muhammed doğmadan önce gördüğü bir rüyaya da yer verilir. Abdullah rüyasında belinden ucu arşa eren bir zincirin çıktığını görür ve rüyasını yorumlatır. Rüya tabircisi, neslinden bir er doğacağını ve bu çocuğun da bir ulu peygamber olacağını söyler.

Abdullah’ın alnındaki nura âşık olan Fatıma adlı bir kızın evlenme isteği, nurun Abdullah’ın alnından Âmine’ye geçmesi sonucu gerçekleşmeyince Abdullah Âmine ile evlenir.

8. Hz. Muhammed’in ana rahmine düşmesi:

Bu bölümde, Hz. Muhammed’in ana rahmine düşmesinden itibaren başlayan birtakım olağanüstü hâllerden söz edilmektedir. Meleklerin onun yüzü hürmetine annesini tavaf etmeleri, Mekke’deki kıtlığın sona ermesi gibi mucizeler Süleyman Çelebi’nin Mevlid’inde yoktur.

9. Hz. Muhammed’in doğumunun yaklaşması:

Hamileliğin sonunda, yani Rebîülevvel ayının on ikinci gecesinde Hz. Muhammed’in doğacağı sıra beliren olağanüstü hâller annesinin ağzından anlatılır ki, bu kısım, motifleri itibarıyla Süleyman Çelebi’ninki ile aynıdır: Aniden evden cihanı dolduran bir nurun çıkması, yer ile gök arasında bir ipek döşeğin döşenmesi, gökten üç alemin inmesi ve üç yere dikilmesi, evin dört duvarının yarılıp meleklerin gelip Hz. Muhammed’in doğumunu müjdelemesi … gibi.

10. Hz. Muhammed’in doğması ve doğumu sırasında görülen mucizeler:

Bu bölümde Hz. Peygamber’in doğumu anlatılır. Farklar bulunsa da, bu bölümde anlatılanlar ve motifler Süleyman Çelebi’inin Mevlid’iyle tam bir benzerlik içindedir.

Süleyman Çelebi:

Geldi bir ak kuş kanadıyla benüm

Arkamı sıgadı kuvvetle katı (Timurtaş 1990: 29)

Cümle zerrât-ı cihân itdi sadâ

Zemzemeyle didiler kim merhabâ (Timurtaş 1990: 29)

Ebu’l-Hayr:

Katuma geldi benüm hulk-ıla

Arkamı sıgadı gâyet rıfk-ıla

Cümle zerrât-ı cihân itdi sadâ

Çağrışuban didiler kim merhabâ

11. Hz. Muhammed’in doğumundan sonra görülen mucizeler:

Hz. Muhammed’in doğumundan sonra görülen mucizeler de Süleyman Çelebi Mevlid’i ile ortaktır: Doğduğu zaman göbeğinin kesilmiş, sünnetinin yapılmış olması gibi.

Hz. Muhammed’in doğduğu gece beliren olağanüstü hâller ve motifler de Süleyman Çelebi Mevlid’inde mevcuttur.

12. Hz. Muhammed’in çocukluğu:

Bu bölümde, dedesi Abdulmuttalib’in yedi gün boyunca halka ziyafet verdiği, annesinin sütü yetmeyince kendisine sütnine arandığı, ama kimseyi emmediği, sonunda Süveybe ve Halime’nin ona sütnine olduğu, gökten ayın inerek beşiğini salladığı, günde bir aylık olacak kadar çok hızlı büyüdüğü, ağzını açıp hiç ağlamadığı anlatılır.

13. Hz. Muhammed’in ana babası ve diğer büyükleri:

Bu bölümde, Hz. Muhammed’in daha doğmadan babasını, altı yaşındayken de annesini kaybettiği, iki yıl kadar bakan dedesinin de amcası Ebu Talib’e ısmarlayıp öldüğü, halk ile iç içe yaşayıp ticaret yaptığı ve yirmi beş yaşında Hatice ile evlendiği anlatılır.

14. Hz. Muhammed’e risalet/peygamberlik gelmesi:

Hz. Muhammed’in kırk yaşında risalete erip kendisine Kur’an verildiği ve halkı imana, hidayete davet etmeye başladığı anlatılır.

15. Hz. Muhammed’in mucizeleri:

Bu bölüm de içeriği ve motifleri itibarıyla Süleyman Çelebi Mevlid’ine yakındır: Gökteki ayı iki parçaya bölmesi, doğan güneşi durdurması, gölgesinin yere düşmemesi, mübarek vücudunu bit ve pirenin yememesi, gözleri ve kulaklarının yön ve mesafe gözetmeden görüp duyması, diktiği hurma ağacının hemen meyve vermesi, köklü ağacı yürütmesi… gibi.

16. Hz. Muhammed’in Miracı:

Bu bölümde Hz. Muhammed’in Burak’a binerek Cebrail’le göklere çıkması, Sidre’den sonra yoluna yalnız devam etmesi, Allah’ın huzuruna varıp Allah’la konuşması, Allah’tan ümmeti için dileklerde bulunması, dileklerinin kabul edilmesi, miracın bir saatte tamamlanıp geri dönmesi, döndüğünde döşeğini sıcak bulması, gördüklerini ashabına haber vermesi uzun uzun anlatılır.

Bu bölüm hem içeriği hem de motifleri bakımından Süleyman Çelebi Mevlid’inin hemen hemen aynıdır.

17. Hz. Muhammed’in ahlakı:

Bu bölümde Hz. Muhammed’in ahlakı üzerinde durulmakta, güzel ahlakı ile halkı kendine bağladığı, güler yüzlü, tatlı dilli olduğu, kimsenin ardından konuşmadığı, sözünü kesene bile hışmının olmadığı, kimseye sövmediği, kimseyi dövmediği, düşmüşün elinden tuttuğu, kimseye küsmediği, kısacası güzel ahlakta en üstün olduğu anlatılmaktadır.

Bu bölümün motifleri de Süleyman Çelebi Mevlid’i ile ortaklık arz eder.

18. Hz. Muhammed’in ümmetine öğütleri:

Bu bölümde, özetle, ümmetine dünyanın geçiciliği önemli ve esas olanın ahiret hayatı olduğu ve ona hazırlanılmasının gerektiği, ölümden kurtulmanın çaresinin bulunmadığı, bunun için de kötülüklerden sakınıp Hz. Muhammed’in bildirdiği Kur’an ve sünnet yolundan ayrılınmamak gerektiği öğütlenir.

19. Hz. Muhammed’in vefatı

a. Hz. Muhammed’in ashabına öğütleri:

Altmış üç yaşına eren Hz. Peygamber, bir gün mescitte ashabına nasihat ederken Cebrail gelir ve Allah’ın selamı ile kendisini arzu ettiğini bildirir. Bu sözü canı gönülden kabul eden Hz. Muhammed, Bilâl’e yakında vefat edeceğini ve bütün ashabını mescide çağırmasını söyler. Toplanan ashabına son öğütlerini verir; yine ölüme karşı hazırlıklı olmalarını, tevbe edip Kur’an ve sünnet yolundan ayrılmamalarını belirtip minberden iner.

b. Ukâşe hikayesi:

Sonra evine varır, hastalanarak döşeğine yatar. Arkasından gelen ashabına vefatının yakın olduğunu belirtip, kendisine hakları geçmişse söylemelerini ve haklarını almalarını ister. Bunun üzerine Ukâşe adlı yaşlı bir kişi kalkarak bir gün deveye kamçı sallarken kendisine vurduğunu, sırtında da gömlek bulunmadığını, kendisinin de aynı şekilde kamçı ile vurarak hakkını almak istediğini belirtir. Gözlerinin önünde Hz. Peygamber’e vurulacağı endişesiyle galeyana gelen sahabeyi yine Hz. Peygamber teskin eder. Bilâl’e aynı kamçıyı getirtir ve Ukâşe’nin vurması için sırtını açar.

Ukâşe, sahabenin çığlıkları arasında Hz. Peygamber’e vurmak yerine kamçıyı fırlatır ve Hz. Peygamber’in sırtındaki “nübüvvet mührü”ne aksakalını sürüp mührü öper. Maksadının bu olduğunu, bunu cehennem ateşinden kurtulma, rahmete kavuşma ümidiyle yaptığını anlatan Ukâşe’yi, Hz. Muhammed cennet ile müjdeler.

Bu hikaye, Süleyman Çelebi Mevlid’inde yoktur.

c. Hz. Muhammed’in ashabıyla vedalaşması:

Bu bölümde hastalığı artan Hz. Muhammed’in mescide gidemeyecek kadar zayıf düştüğü, imamlığı Hz. Ebubekir’e bıraktığı, ashabının feryatlarına dayanamayıp koluna girenler mescide gittiği, saf içinde oturduğu yerden namazını kıldığı, bir müddet dinlendikten sonra Hz. Ali’ye dayanarak son kez nasihat ettiği, vefatından sonra nasıl yıkanacağını ve toprağa nasıl konacağını vasiyet ettiği anlatılır.

Bu bölüm, içeriği ve motifleri itibarıyla Süleyman Çelebi Mevlid’iyle benzerlik göstermektedir.

ç. Hz. Muhammed’in hastalığının artması:

Hz. Muhammed, on sekiz gün hasta yatar. Bir gün kuşluk vaktinde Cebrail gelerek kendisine Allah’ın selamını getirir; Allah’ın kendisinden bir talebinin olup olmadığını sorduğunu söyler. Hz. Peygamber, tek kaygısının ümmeti olduğunu, başka kaygısının olmadığını belirtir. Göz açıp kapayıncaya kadar geçen bir zamanda Cebrail, Allah’ın huzuruna gider ve Allah’ın cevabını getirir. Allah, sevgilisi Muhammed’in arzusunu kabul ettiğini ve onun ümmetinin tamamının cennete girmeden diğer ümmetlere cenneti haram kıldığı müjdesini göndermiştir.

Bu bölüm, Süleyman Çelebi Mevlidi’nde de vardır.

d. Hz. Muhammed’in ruhunu almak için Azrail’in insan suretinde gelmesi ve Hz. Muhammed’in ruhunu teslim etmesi:

Cebrail’den sonra, Hz. Muhammed’in ruhunu kabzetmek için Azrail, insan suretinde gelmiştir. Hz. Peygamber’in evinin kapısına gelen Azrail içeri girmek için ısrarla izin ister, ama Hz. Fatıma ve Hz. Âişe onu içeri almak istemezler. Yattığı yerden dışarıda kapıda birinin bulunduğunu, tarif üzerine de Azrail olduğunu anlayan Hz. Peygamber, kızı Fatıma’ya Azrail’in birçok özelliğini sıraladıktan sonra onu içeriye almalarını söyler.

Azrail içeri girip Hz. Muhammed’in huzuruna gelince, Allah’ın selamını getirdiğini, eğer izin verirse ruhunu kabz edeceğini, yoksa geri gitmesi gerektiğini ifade eder. Hz. Muhammed de, “Sonu ölüm olacak olan ömrü ne edeyim, ömrü terk edip Allah’a gideyim.” diyerek yüzünü kendi örterek ruhunu teslim eder, Rabb’ine varır.

Bu bölüm de Süleyman Çelebi Mevlid’i ile benzer motifler taşımaktadır.

20. Bütün yaratılmışların Hz. Muhammed’in vefatına ağlaması:

Hz. Muhammed’in vefatı bütün mahlukatı üzer. Başta ashabı olmak üzere melekler, bütün cennet ehli, kuşlar büyük bir acı ile ağlaşır, feryat ederler.

21. Hz. Muhammed’in defnedilmesi:

Bu bölümde sahabenin Hz. Muhammed’i vasiyetine uygun olarak gömlek ile yıkadıkları, kefene sarıp gözyaşlarını toprakla buluşturarak defnettikleri bütün enbiya ruhlarının hazır olup saf tuttukları, Cebrail’in imamlığında namaz kıldıkları, sonra Mikail, İsrafil, Azrail gibi büyük meleklein imamlık edip diğer bütün meleklere namaz kıldıkları, sonrada sırasıyla sahabenin erkek, kadın ve çocuklarının bölük bölük gelip üç gün boyunca Peygamberimizin namazını kıldıklarını, bütün bu vecibelerin yapıldıktan sonra da Hz. Peygamber’i defnettikleri anlatılır.

Hz. Peygamber’i toprağa veren sahabe, onun faziletlerini sıralar; onun ümmetini terk etmeyeceğini, kıyamet günü ümmetiyle cennete gireceğini, ona layık ümmet olmaları gerektiğini tekrarlayıp teselli bulmaya çalışırlar.

Bu bölümün sonunda Mekke ile Medine arasında Hz. Peygamber’i sahipleniş konusunda bir diyaloğa yer verilir.

22. Dua:

Bu bölümde adından da anlaşılacağı üzere Mevlid yazarı, kendisi ve gönlünde Hz. Muhammed sevgisi taşıyan bütün Müslümanlar için dua eder; Hz. Muhammed’e layık birer ümmet, Allah’a layık birer kul olmayı diler. İpsala’da H 897/ M 1491 yılında tamamlanan bu mevlidin de yazan ve okuyanlar için rahmete vesile olmasını niyaz eder.

2.6. İpsalalı Ebu’l-Hayr Mevlidi’nin Nüshaları

İpsalalı Ebu’l-Hayr’ın müellifi olduğu mevlid, Balkanlarda hâlâ önemini koruyan bir eser olup, yurt içi ve yurt dışındaki birçok kütüphane ve şahıs elinde yazma ve taşbaskı birçok nüshası bulunan bir eserdir. Hatta, Bulgaristan’da Kırcaali bölgesinde özellikle Pomak Türklerince hâlâ itibar edilen ve sevilerek mevlid törenlerinde okunan bir mevliddir (Ahmed 2007). Duyumlarımıza göre Mestanlı’da Süleyman Çelebi Mevlidi’ninkinden farklı bir ezgi/beste ile okunmaktadır.

Bulgaristan Başmüftü Yardımcısı Vedat Sabri Ahmed’in tarafımıza gönderme lütfunda bulunduğu nüsha örneklerine göre Kırcaali bölgesinde Mustafa Mevlidi olarak bilinen Ebu’l-Hayr Mevlidi’nin, İstanbul’da biri 1316/1898’de Haşim Efendi Matbaasında, diğeri 1335/1916’da Arif Efendi Matbaasında basılmış iki taşbaskı nüshası daha vardır.

İpsalalı Ebu’l-Hayr’ın Mevlid’i, İpsalalı Hasan Efendi Mevlidi adıyla Bulgaristan’da Kiril harfleriyle de yayımlanmıştır: Хаджи Насуф Халил-Хаджи Реджеб Али Ахмед (2001). Части от Книгата по Вероизповдание; Там Мевлиди Шерифи на Ибсалалъ Хасан Ефенди на Сюлейман Челеби и Мевлит Дуасъ, подг. на Бълг [Hacı Nasuf Halil- Hacı Recep Ali Ahmed (2001). Ömer Nasuhi Bilmen’in İlmihalinden Bölümler; İpsalalı Hasan Efendi ve Süleyman Çelebi’nin Tam Mevlid-i Şerifi ve Mevlid Duası].

[29]. Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi.

Hâzâ Kitâbu Mevlûdi’n-Nebî

-Sallallâhu Teâlâ Aleyhi ve Sellem-

Bismillâhirrahmânirrahîm

(Fâilâtün Fâilâtün Fâilün)

1 Allah adıyla söze başlayalum

Ma’rifet bâgında gül aşlayalum

2 Allah adıyla dutalum her işi

Tâ gönülden giderelüm teşvişi

3 Allah adın derd-ile yâd idelüm

Hazretine zâr u feryâd idelüm

4 Allah adın di dilünde sen müdâm

Allah adıyla olur her iş tamâm

5 Her kimün dilinde kim Allâh ola

Sanmanuz kim ol kişi gümrâh ola

6 Dâyimâ zikr eyle Allah adını

Bulasın son demde îmân dadını

7 Ol durur ol kim ana yok ibtidâ

Kimse bulmaz ana hergiz intihâ

8 Evvelinün evvelinde yok nişân

Âhirünün âhiri yok bî-gümân

9 Hiç zamânı hiç mekânı yok anun

Her ne vasf itsen nişânı yok anun

10 Ana gizlü nesne yok oldur alîm

Hikmet anundur kamu oldur hakîm

11 Bir kulına tâc urur donı harîr

Biri döşemege bulımaz haşir

12 Biri gül suyın begenmez dürtüne

Biri bulımaz pelâs kim örtüne

13 Biri altun taht urup sadra geçer

Biri külhandan sürülmişdür kaçar

14 Yidi iklim şâhı medhal eylemez

Kimse hiç bu müşkili hall eylemez

15 Enbiyâ vü evliyâ hayrân olup

Hep melâik cümle ser-gerdân olup

16 Hikmetin tanlar irişmez birisi

İlm bahrine girişmez birisi

17 Ger dinilse haşr olınca bu kelâm

Haşr ola bu olmaya hergiz tamâm

18 Ger dilersiz söyleyesiz hoş kelâm

Işk-ıla din es-salâtu ve’s-selâm

Der-Beyân-ı Âgâz-ı Hikayet[30]

1 Vasf-ı Hakdan söyledük bir kaç kelâm

Vasfı anun dil-ile olmaz tamâm

2 Mustafa mevlidini yâd idelüm

İşidenler cânını şâd idelüm

3 Dinle evvel bir hikayet idelüm

Mevlidün sözine andan gidelüm

4 Kim safâ vire işiden cânına

Ola kuvvet dînine îmânına

5 Tâ bilesiz mevlidi kim neyimiş

Hürmeti hem mevlidün niceyimiş

6 Var-ıdı Bağdâd içinde bir kişi

Gice gündüz hayr-ıdı anun işi

7 Her Rebî’ü’l-evvel ayı Mustafa

Mevlidin eyler-idi ol pür-safâ

8 Ol Habîbün yolına komışdı baş

Yidürürdi et ü etmek dürlü aş

9 Bir Yahûdî konşısı vardı anun

Key adûsı idi İslam ehlinün

10 Avratı didi ana bir gün ey yâr

Ne aceb işdür ki eyler işbu câr

11 Her Rebî’ü’l-evvel ayı bu kişi

Hayr idüben yidürür dürlü aşı

12 Ol Yahûdî didi bilgil ey nigâr

Bir habîbi vardur anun gül-izâr

13 Ahmed ü Muhtar durur adı anun

Cümle dilde var durur yâdı anun

14 Bu ayun on ikisinde ey nigâr

Hem düşenbih gicesi ol gül-izâr

15 Anasından doğdı ol bedr-i tamâm

Cümle âlem âfitâbı ol hümâm

16 Anun-içün anda bayram ider ol

Her kişiye dürlü in’âm ider ol

17 Çün işitdi hatunı anun sözin

Aklı gidüp yavu kıldı kendözin

18 İrdi ol vakt ana ışk-ı Mustafa

Doldı kalbi zevk u şevk-ıla safâ

19 Ol gice şevk-ıla yatdı ol nigâr

Gördi düşinde Muhammed şems-vâr

20 Hâzır olmış cümle ashâbı bile

Cümle âli cümle ahbâbı bile

21 Didi hatun bu güzel yüzlü nigâr

Kim durur buncılayın yok gül-izâr

22 Didiler Muhtar Muhammed bu durur

Hem dahı Mahmûd u Ahmed bu durur

23 Ol Habîbe şevk-ıla virdi selâm

Hulk-ıla aldı selâmın ol hümâm

24 Yâ Rasûlallah diyü söyledi ol

Lutf-ıla “Lebbeyk” didi ana Resul

25 Ağlayuban ol nigâr âh eyledi

Ben sana kemter karavaşam didi

26 Bana “Lebbeyk” dimege nedür sebeb

Ey letâfet ma’deni kân-ı edeb

27 Didi ana ol şefî’ü’l-müznibîn

Ol Habîb ol rahmeten li’l-âlemîn[31]

28 Şevk-ıla anup ululadun beni

Bil kabûl itdi seni de ol ganî

29 Sana îman hilatin virdi ahad

Sen benümle olısarsın tâ ebed

30 Ana telkîn itdi îmân ol Rasûl

Sıdk-ıla îmâna geldi anda ol

31 Uykusından uyanupdur ol nigâr

Nezir olsun Mustafaya nem ki var

32 Hem Yahûdî gördi hatun gördügin

Bildi hatunı Rasûle irdügin

33 Didi gördüm bu gice sen gördügün

Hâk-i pâyine yüzüni sürdüğün

34 Âşık oldum ana ben de cân-ıla

Doldı gönlüm nûr-ıla îmân-ıla

35 Ol Rasûle biz uyalum sıdk-ıla

Yolına cânı koyalum ışk-ıla

36 Hem dahı Hakk’a itâat idelüm

Mevlid okutmağı âdet idelüm

37 Durdı anlar ahd üzere ber-karâr

Eylediler dîn-i İslam ihtiyâr

38 Yılda bir kez mevlidi eylediler

Ni’met-ile halkı hoş toyladılar

39 Mevlide itdükleri-çün hürmeti

Anlara virildi îmân hilati

40 Ger dilersen sen de izzet kılasın

Mevlide cân-ıla hürmet kılasın

41 Ger dilersiz bulasız âlî makâm

Şevk-ıla din es-salâtu ve’s-selâm

[30] Hikayenin Başlangıcının Anlatılması

[31] Enbiyâ, 21/107.

Der-Beyân-ı Sebeb-i Te’lîf-i Kitâb[32]

1 Bir kişi kim mevlide izzet kıla

Bî-hisâb Allâh ana rahmet kıla

2 Diledüm ben de ana izzet kılam

Tâ sebeb ola bana rahmet bulam

3 Mevlidinden ben dahı cem eyleyem

Sohbet-i âşıklara şem eyleyem

4 Şem’e karşu olalar pervâneler

Okıyalar dinleyeler yanalar

5 Çün geçer kalmaz bana da rûzigâr

Kala benden sonra bir hoş yâdigâr

6 Kim sebeb ola du’âda analar

Kul du’âsıyla kulı Hak yarlıgar

7 Ehl-i dilden lîk bu durur murâd

Kılmayalar sözümüz ayb-ıla yâd

8 Tâkat irişdükçe dinür her makâl

Duta ma’zûr eksigin ehl-i kemâl

9 Yâ İlâhî rahmet eyleğil ana

Kim Ebu’l Hayr’ı du’â ile ana

10 İpsalâ hâkinden ol abd-i zâ’îf

Hem fakîr ü hem hakîr ü hem nahîf

11 Hak teâlâ rahmetini râcidür

Söz bahânedür du’â muhtâcıdur

12 Ey cemâat lutf idüp kılun du’â

Rahmet ola hem size vü hem bana

Fî Beyâni Mahalli Fâtihati’l-Kitâb[33]

1 Başlayalum söze bismillâh ile

Zeyn idelüm dili hamdullâh ile

2 Dahı idelüm salât u hem selâm

Rûhına Peygamberün her subh u şâm

3 Hem dahı âlile ashâba selâm

Bizden irsün tâ kıyâmet ber-devâm

4 Ger dilersiz söyleyesiz hoş kelâm

Işk-ıla din es-salâtu ve’s-selâm

5 Fahr-ı âlem mevlidin fikr idelüm

Şevk-ıla vü zevk-ıla zikr idelüm

Fî Beyâni Sebebi Fıtrati’l-Âlem[34]

1 Dinle imdi bir haber gevher-nisâr

Her biri can kulağına gûş-vâr

2 Evvel Allâh adı yoğ-iken cihân

Diledi kim biline ola ayân

3 Bir güher halk eyledi ol pâdişâh

Adını ol gevherün virdi hibâh

4 Ol güherdür rûh-ı pâk-i Mustafa

Ol güherdür asl-ı rûh-ı enbiyâ

5 Ol güherden oldı hatmü’l-mürselîn

Ol güher oldı şefî’ü’l-müznibîn

6 Cümle eşyâyı yaratmadın ganî

Yidi bin yıl öndin itdi halk anı

7 Ol kadar yıl terbiyet itdi ana

Tâ şefâat kıla yine ol sana

8 Andan oldı âşikâre vü nihân

Yir ü gök ü arş u ferş ü ins ü cân

9 Ger dinilse tâ be-haşr işbu kelâm

Neşr ola bu olmaya hergiz tamâm

10 Ger dilersiz söyleyesiz hoş kelâm

Sıdk-ıla din es-salâtu ve’s-selâm

Fî Beyâni Aslı Cemîi’l-Âlem[35]

1 Gâfil olma işbu söze tut kulak

Yakın eyle kendüni itme ırak

2 Âlemün aslı nedür bilgil anı

Cânı uyar ışk-ıla dinle bunı

3 Rûh-ı Ahmed durur aslı âlemün

Vardı ol yoğ-iken adı Âdem’ün

4 Kamudan ma’ni mukaddem ön-idi

Sûretâ gerçi muahhar son-ıdı

5 Cân-ı Âdem andan oldı bil yakîn

Geldi sonra yine Âdem’den emîn

6 Ol cihetden şöyle kıldı Hak dilek

Secde ide Âdem’e cümle melek

7 Secde kılun Âdem’e didi Çalab

Secde itdi her birisi bâ-edeb

8 İtdi kibri anda şeytân-ı la’în

Eylemedi secde gördi kendüzin

9 Didi kim otdan yaratdun beni sen

Toprağa baş indürem mi hîç ben

10 Kibr ucından oldı şeytan-ı la’în

Dergehinden sürdi Rabbü’l-âlemîn

11 Ger dilerse kişi şeytândan necât

Sıdk-ıla ışk-ıla disün es-salât

Fî Beyâni Hitâbillâhi İlâ Rûhi’l-Mustafa Aleyhi’s-Selâm[36]

1 Dinle bundan sonra ey sâhib-nazar

Işk-ıla söyleyelüm bir hoş haber

2 Ne dimişdi Hak teâlâ eydelüm

Rûhını Peygamberün vasf idelüm

3 Dolmış-ıdı bu cihan küfr ü dalâl

Olmış-ıdı serteser fısk u vebâl

4 Din yolını câdular tutmış-ıdı

Küfr ağacı yimişi bitmiş-idi

5 Halk-ı âlem tapdı ağaca taşa

Oda Tanrı didiler ey paşa

6 Tâ şuna irişdi âhir ol zamân

Kopdı Hak’dan bu arada pes hemân

7 Gele sûret âlemine Mustafa

Tâ ki âlem bula anunla safâ

8 Mustafa rûhına didi ol İlâh

Cümle âlem içre kıldum seni şâh

9 Dünyaya var kullaruma ol resul

Halka göster hâlıkına doğrı yol

10 Sûret-i insân-ıla ol âşikâr

Bana lâyık canları eyle şikâr

11 Her kaçan bana kılasın iştiyâk

Cebrâîl-ile viribiyem burâk

12 İzzet-ile vara seni getüre

Göz açup yumınca arşa yetüre

13 Arşumun üstinde seyrân idesin

Dilesen kürsimde cevlân idesin

14 Rûh-ı Ahmed işidüp Hak’dan hitâb

Hoş edeble virdi ol demde cevâb

15 Didi kim yâ Rabbenâ yâ Ze’l-celâl

Kulunam emrüne kıldum imtisâl

16 Pâdişahdan pes gerek bana nişân

Davetüm gerçekligi ola ayân

17 Didi ol dem pâdişâh-ı lâ-yezâl

Kâdir u hayy u tüvânâ pür-kemâl

18 Her ne dirsen eyle kim ben kâdirem

Her ne demde ister-isen hâzıram

19 Her ne kim sana gerek ben bilürem

Lâ-cerem her ne dilersen kıluram

20 Viribiyem sana Kur’an-ı mübîn

İltiserdür anı Cebrâ’il-emîn

21 Hem dahı sana virem çok mu’cizât

Zâhir ola isteyicek beyyinât

22 Ger dinilse haşr olınca bu kelâm

Haşr ola bu olmaya aslâ tamâm

23 Ger dilersiz râzı ola Rabbü’l-enâm

Şevk-ıla din es-salâtu ve’s-selâm

Fî Beyâni İntikâli Nûri’n-Nebiyyi

Sallallâhu Teâlâ Aleyhi ve Sellem[37]

1 Bir dahı sözden dilüm eyler beyân

Ol Habîbün neslini ider ayân

2 Dinle imdi eydeyin önden sona

Kimler oldı ata vü ana ana

3 Hem nice nakl eyledi nûr-ı Rasûl

Kimlere geldi vü kime gitdi ol

4 Bu kelâmı şerh ideyin size hoş

Bu söze cân-ıla tutun siz de gûş

5 Çün yaratdı Hak teâlâ Âdem’i

Kim müşerref kıla işbu âlemi

6 Mustafa’nun nûrını perverdigâr

Âdem’ün alnında kıldı âşikâr

7 Mustafa nûrına geldi her melek

Secde kılup dilediler çok dilek

8 Anun-ıla irdi Âdem devlete

Anun-ıla lâyık oldı cennete

9 Didi Âdem ey kerîm ü zü’l-minen

Ahmed’ün nûrını göster bana sen

10 İndi nûr alnından ol dem Âdem’ün

Dırnağına vardı ban barmağınun

11 Çünki Âdem gördi Ahmed nûrını

Defaten kaldurdı ban barmağını

12 Hak buyurdı Mustafa’nun nûrına

Kim vara ol yine Âdem alnına

13 Durdı pes alnında nice rûzigâr

Lîk hergiz dutmadı anda karâr

14 Gitdi andan nûr ol sâhib-cemâl

Alnına Havvâ’nun itdi intikal

15 Gitdi andan sonra nûr-ı gül-izâr

Oldı Şît’ün cebhesinde âşikâr

16 Gitdi andan nûr ol sâhib-burâk

Enbiyânun alnını kıldı turak

17 İrdi İbrâhîm’e İsmâîl’e nûr

Vardugınca buldı ol gâyet zuhur

18 Tâ Benî Adnâna irdi bâ-safâ

Tâ Kenâna tâ Kureyş’e bâ-vefâ

19 Çün Benî Hâşim’den zâhir oldı ol

Mustafa’nun kavmine buldı vusul

20 Müddetiyle doğdı Abdullah meğer

Mustafa’nun nûrı ana nakl ider

21 Gördi Abdülmuttalib nûrı hemân

Yolına kodı anun baş-ıla cân

22 Eyledi hizmet ana ol her zamân

Tâ ulalup oldı Abdullah cüvân

23 Diledi bu kez anı evermege

Tâlib oldı niceler kız virmege

24 Mekke şehrinde var-ıdı bir hoş er

Adı Vahhâb-ıdı kavli mu’teber

25 Sevdi Abdullâh’ı virdi kızını

Eyledi teslîm ana kendüzini

26 Bil Emîne’yidi kızı ol erün

Oldı âhir anası Peygamberün

27 Tâ kıyâmet ger dinilse bu kelâm

Bin kıyâmet olsa bu olmaz tamâm

28 Ger dilersiz rahmeti Rabbü’l-enâm

Işk-ıla din es-salâtu ve’s-selâm

29 Ol münevver nûrını fikr idelüm

Kalbümüz pür-nûr idüp zikr idelüm

30 Yine gevher saçalum âşıklara

Hoş safâlar virelüm sâdıklara

31 Rahme nice düşdügin söyleyelüm

Aslını bir bir beyân eyleyelüm

32 Gördi Abdullâh düşinde meğer

Kim bilinden bir uzun zencir çıkar

33 Ucı gökden yukaru arşa irer

Vardı ta’bîr idene düşin sorar

34 Dir muabbir kim belünden er doğa

Ulu peygamber olup arşa ağa

35 Bu sevinc-ile giderken ol cüvân

Anı bir hatun görüp sevdi hemân

36 Fatıma dirler-idi Mürre kızı

Gördi Ahmed nûrını nâ-gâh gözi

37 Ol dem içre oldı âşık ol ana

Didi kim cânum fedâ olsun sana

38 Al beni çift eyleğil kendüzüne

Yüz kıvırcık deve virem özüne

39 Bugün algıl koma beni yarına

Âşık olan vuslat ister yârına

40 İlm-ile bilmişdi hatun ol gice

Ana rahmine düşiser ol hâce

41 Anun-içün bugün algıl dir beni

Zîra korkar ala gayrılar anı

42 Didi Abdullah kim eve varayın

Sen nesün aslun nedür bir sorayın

43 Geldi Abdullâh evine söyledi

Anda olan sözi takrîr eyledi

44 Didiler n’ola revâdur al anı

Bu meseldür kim severler seveni

45 Sen nazar it Tanrınun takdîrine

Nice mânidür kulun tedbîrine

46 Fatıma’ya kaldı kendü gussası

Olmış-ımış nûr Emîne hissesi

47 İşid imdi nice oldı ey hoca

Kudret-i Hakk-ıla meğer ol gice

48 Sulb-ı Abdullah’dan indi ol Rasûl

Ana rahmi eyledi anı kabul

49 Vardı ol dem nûr Emîne alnına

Durdı anda tâ varınca yirine

50 Geldi Abdullah seherden pes yine

Diledi ol hatunı çift idine

51 Didi gel imdi alayın ey nigâr

Ben de sana âşık oldum bî-karâr

52 Bakdı Abdullâh’a gördi nûr yok

Ol dem içre geldi ana gussa çok

53 Didi Abdullâh ol dem ey cüvân

Ahmed’ün nûrını sevdümdi hemân

54 Bil ki şimden girü olmaz var yüri

Cevherün gitmiş ü boş kalmış yiri

55 Çünki gitmiş nûrı senden yüri var

Böyle diyüp eyledi âh-ıla zâr

56 Didi bahtum yarı itmedi benüm

Gayrıya lâyık-ımış kendü sanum

57 Kul didügi olmaz-ımış bî-gümân

İlla Tanrı didügi olur hemân

58 Ger dinilse haşr olınca bu kelâm

Neşr ola bu olmaya aslâ tamâm

59 Ger dilersiz bulasız ni’met müdâm

Sıdk-ıla din es-salâtu ve’s-selâm

Der-Beyân-ı el-Vâkıa Hîne Nüzûlühi İle’r-Rahm[38]

1 Düşdi ana rahmine çün Mustafa

Cümle âlem buldı anunla safâ

2 Her melek geldi anı itdi tavâf

Anasınun karşusında tutdı saf

3 Kıtlığ-ıdı Mekke ol yılda katı

Gitdi darlık virdi Tanrı rahmeti

4 Ol yıl içre geldi hem ashâb-ı fîl

Mekke’yi yıkmağa gelmişlerdi bil

5 Viribidi Hak ebâbîl kuşların

Taşlar-ıla deldiler hep başların

6 Gelmedin dahı görükdi mu’cizât

Hoş safâyıla din imdi es-salât

Der-Beyân-ı Zuhûri’l- Alâmâti İnde Vücûdihi’ş- Şerìf[39]

1 Dinlen imdi hoş ser-âgâz idelüm

Bir münevver söze âgâz idelüm

2 İşidün kim nice doğdı ol Rasûl

Ol asîl ü pür-usûl asl-ı usûl

3 Nice tutdı nûrı anun âlemi

Nice buldı âdem andan hoş demi

4 Çün dokuz ay müddeti oldı tamâm

Vakt irişdi kim doğa Hayrü’l-enâm

5 Pes Rebîülevvel ayı oldı çün

On ikinci gice geldi gitdi gün

6 Diledi doğmaklığa Hayrü’l-beşer

Gördi ol vakt anası çok nesneler

7 Her ne kim gördiyse ol dem söyledi

Bazısını dinle gör kim ne didi

8 Didi nur çıkdı evümden nâ-gehân

Bu cihân ol nûr-ıla doldı hemân

9 Hem dahı döşendi bir sündüs döşek

Yir-ile gök arasında tutma şek

10 Cümle gökler kapusını açdılar

Âleme rahmet suyını saçdılar

11 Gördüm indi gökden üç yire alem

Her birisi bir yire urdı kadem

12 Şark-ıla garba dikildi ikisi

İndi durdı Mekke üzre birisi

13 Bu alâmetlerden anladum hemîn

Mustafa’nun gelmesi oldı yakın

14 Şöyle hayrân otururken nâgehân

Dört divârı evün açıldı hemân

15 Zâhir oldı nice hûrîler bana

Didiler kim muştuluk olsun sanña

16 Bu Rebîulevvel on ikincisi

Hem dahı işbu düşenbih gicesi

17 Doğısar senden Muhammed Mustafa

Âleme rahmet olısar ol safâ

18 Yine nâgâh oldı bir şey âşikâr

Yüzi pür-nûr-ıdı anun şems-vâr

19 Didiler Meryem durur bu gül-izâr

Kulluk itmeğe gelüpdür ol nigâr

20 Oldı zâhir yine bir nûr-ı azîm

Şâd oldum gitdi benden cümle bîm

21 Didiler bu Âsiye’dür ey nigâr

Hizmete gönderdi sana Kird-gâr

22 Virdiler anlar selâm ol dem bana

Didiler kim hizmete geldük sana

23 Evüme gökçek döşek döşediler

Lutf-ıla anlar beni ohşadılar

24 Her biri bir dürlü hulk eylediler

Fahr-ı âlem doğmasını didiler

25 Tâ kıyâmet ger dinilse bu kelâm

Bin kıyâmet olsa bu olmaz tamâm

26 Ger dilersiz cennet içre hoş makâm

Şevk-ıla din es-salâtu ve’s-selâm

Der-Beyân-ı Kevn-i Vücûd-ı Muhammed Mustafa

-Sallallâhu Teâlâ Aleyhi ve Sellem-[40]

1 Çünki doğmak diledi ol Mustafa

Kim kıla işbu cihânı pür-safâ

2 İşid imdi kim ne didi anası

Doğmalu oldukda ol dür dânesi

3 Sundılar dir elüme dolu kadeh

Didiler bunı içen olur ferah

4 İçdüm anı sütden ak kardan sovuk

Tatlu vü şîrin şekerden dadı yok

5 Gitdi benden içicek bu akl u hûş

Can safâ deryâsına gark oldı hoş

6 Gözüm açup gördüm-idi nâ-gehân

Bir güzel kuş evüme girdi hemân

7 Sûreti âdem velî gövdesi kuş

Gördüm anı vaktüm oldı katı hoş

8 Katuma geldi benüm ol hulk-ıla

Arkamı sığadı gâyet rıfk-ıla

9 Kanadın giderdi arkamdan hemîn

Doğdı def’i rahmeten li’l-âlemîn

10 Cümle zerrât-ı cihân itdi sadâ

Çağrışuban didiler kim merhabâ

11 Merhabâ ey şâh-ı cânan merhabâ

Merhabâ ey derde derman merhabâ

12 Şükr idün Allâh’a geldi Mustafa

Gelmese olmaz-ıdı ansuz safâ

13 Çün vücûda geldi ol Fahr-ı cihân

Nûrı vardı anun alnına hemân

14 Hem nübüvvet mührini ol kird-gâr

Ahmed’ün cisminde kıldı âşikâr

15 Mühr-i hullet oldı ana ihtiyâm

Âşıkân din es-salâtu ve’s-selâm

16 Ol dem içre Kâbe’den yana yüzin

Yire koyup çökmiş-idi hem dizin

17 Secde içre Hakk’a idüp izzeti

Dirdi yâ Rab sen bağışla ümmeti

18 Dembedem âvâz iderdi ey emîn

Seni kıldum rahmeten li’l-âlemîn

19 Arşdan irdi hem dahı zâhir bir ün

Doğdı Ahmed didi bilün işbu dün

20 Bu gicede doğdı şâh-ı dü-cihân

Hükmi anun kalısardur câvidân

21 Tutdı ol kim nevbeti anun müdâm

Günde beş kez urulısardur tamâm

22 Ol kıyâmetde şefî’ü’l-müznibîn

Doğdı ol kim rahmeten li’l-âlemîn

23 Ger seversenüz anı ey hâs u âm

Sıdk-ıla din es-salâtu ve’s-selâm

24 Hak teâlâ rahmetin fikr idelüm

Sıdk-ıla vü derd-ile zikr idelüm

25 Ol gicede arş u kürsî ditredi

Ol gicede cümle deryâ kükredi

26 Ol gice tabl-ı nübüvvet urdılar

Ol gice şeytânı gökden sürdiler

27 Ol gicede sebze-zâr oldı zemîn

Hem çiçeklendi kamu ağaç hemîn

28 Ol gice Kâbe be-gâyet hoş idi

Kalkdı yirinden ol vakit cûş idi

29 Ol gicede oldı cümle hasta sağ

Yüreğine iblisün uruldı dâğ

30 Ol gice irdi safâya hem safâ

Bildi kim cihâna geldi Mustafa

31 Ol gicede cümle halk irdi tana

Her biri hayrân olup kaldı tana

32 Giceyi ol gice yavu kıldılar

Yirine nevrûz-ı envar buldılar

33 Ger dinilse haşr olınca bu kelâm

Neşr ola bu olmaya hergiz tamâm

34 Ger dilersiz nûr-ı Yezdân ber-devâm

Işk-ıla din es-salâtu ve’s-selâm

Fî Beyâni Halâti’l-Melâike ve Gayrihâ[41]

1 Çünki doğdı ol şefî’ü’l-müznibîn

Ol habîbullâh-ı hatmü’l-mürselîn

2 Doğduğı dem gördiler bu hikmeti

Göbeği kesilmiş olmış sünneti

3 Geldiler cümle melâik sâf sâf

Kâbe gibi itdiler anı tavâf

4 Hûriler cennet kapusın açdılar

Cümle gelüp ana saçu sacdılar

5 Ol münevver yüzi çünkim gördiler

Yüzlerini ayağına sürdiler

6 Cümlesi şâd oluban buldı safâ

Doğdı zîrâ kim Muhammed Mustafa

7 Didiler üç gün anı gizlen tamâm

Hep melâik ana virsünler selâm

8 Halvet evde üç gün anı kodılar

Âdemîler anı hiç görmediler

9 Hep melâik anda ana geldiler

Ahmed’i görüp safâlar sürdiler

10 Çün melekler ol Habîb’i gördiler

Yüzlerini ayağına sürdiler

11 Karşu durup her biri medh itdiler

Hoş ziyâret eyleyüben gitdiler

12 Durduğun yirden dilersen sen dahi

Bulasın âhir ziyâret ey ahi

13 Sevgil anı ışk-ıla sen ey hümâm

Şevk-ıla di es-salâtu ve’s-selâm

Der Beyân-ı [..] en-Nebî

-Sallallâhu Teâlâ Aleyhi ve Sellem Hâlâti Sıgarihi-[42]

1 Çünki üç gün oldı cedd-i gül-izâr

Yani Abdülmuttalib anla ey yâr

2 Yedi gün halka ziyâfet eyledi

Er ü avrat kim var-ısa toyladı

3 Sevdi anı hizmete bil bağladı

Her ne kim lâzımdı anı eyledi

4 Lîkin emzürmeğe taya bulmadı

Kimsenün ol emzüğini almadı

5 Âhir iki taya bulundı hemîn

Emmedi anlardan artuk ol emîn

6 Emzüren kimler idi bilgil ayân

Evvel emzürdi Süveybe bir zamân

7 Pes Halîme oldı sonra tayası

Kamu tıflun süd-iledür mâyası

8 Ol meme kim emer-idi ol Rasûl

Ana kevserden açılmış-ıdı yol

9 Gökden inüp beşiğin öñürdi ay

Güneş anun hasretinden dirdi vay

10 Ağız açup hergizin ağlamadı

Anasınun yüreğin dağlamadı

11 Olur-ıdı günde bir aylık kadar

Ana benzer gelmedi nesl-i beşer

12 Başladı yürimeğe azın azın

Görmek-içün anı gün arar yüzin

13 Söze geldi çünki evvel söyledi

“Lâ ilâhe” diyüp “illallah” didi

14 Her ne kim söyledi söylerdi sahîh

Hem belîğ ü mu’ciz ü gâyet fasih

15 Ger dinilse tâ kıyâmet bu kelâm

Bin kıyâmet olsa bu olmaz tamâm

16 Cânumuz ışk-ıla kurbân idelüm

Es-salâtu ve’s-selâmı idelüm

Fî Beyâni Hâlâti’n Nebiyyi ve

Hâlâti Ceddihî ve Ebeveyhi [43]

1 İşid imdi n’oldı anun atası

Hem dahı nic’oldı anun anası

2 Hem nic’oldı ol şerîfün hâlini

Dinleyüben bil anun ahvâlini

3 Öndin öldi doğduğından atası

Hâmile kalmışdı ol vakt anası

4 Altı yaşındayken öldi anası

Pes yetîm oldı ol dürrün dânesi

5 Atadan hem anadan oldı yetîm

Anun-içün didiler dürr-i yetîm

6 Aldı dedesi iletdi evine

Kim yüzin görüp anunla avına

7 Key katı sevdi vü izzet eyledi

Gice gündüz ana hizmet eyledi

8 Besledi dedesi anı iki yıl

Râviler böyle didi sen dahı bil

9 Çün sekiz yaşına irdi ol safâ

Dedesi de öldi kaldı Mustafa

10 Ahmed’i Bû Tâlib’e ısmarladı

Enbiyânun efdali budur didi

11 Ammisi çün aldı anı yanına

Hizmetin minnet görürdi cânına

12 Çün yiğit olmağa başladı Habîb

Olur oldı cümle dertlüye tabîb

13 Yörür-idi karışuban halk-ıla

Cümlesin kul kılmış-ıdı hulk-ıla

14 Halk-ı âlem gibi yir içer-idi

İl gibi ol da konup göçer-idi

15 Geh mücerred gâh evli oldı ol

Hem dahı satdı vü aldı pür-usûl

16 Çün yigirmi biş yaşadı pür-safâ

Bil Hadîce oldı çifti Mustafa

17 Ol zamanda oldı ana vâkıât

Cân u dilden siz de eydün es-salât

18 İtmiş-idi va’de Rabbü’l-âlemîn

Getüre Kur’ânı Cebrâ’îl-emîn

19 Oldı müddet va’deye çünkim tamâm

Yitişicek kırkına Fahrü’l-enâm

20 Ana virildi risâlet hilati

Arturuldı hürmeti vü izzeti

21 Davete başladı sultân-ı cihân

Kim benem peygamber-i âhir zamân

22 Bir bilün Allâh’ı beni hak-Rasûl

Putları batıl bilün itmen kabûl

23 Hüccetüm Kur’an durur virdi cemîl

Kim anı bana getürdi Cebrâîl

24 Kime irdiyse hidâyet ol zamân

Sıdk-ıla îmâna geldi ol hümâm

25 Câhiliyyet gayreti nicelerün

Sağır itdi kulağın kör gözlerin

26 Göz dahı gönül gözidür şöyle bil

Baş gözine göz dimemiş ehl-i dil

27 Cehd it imdi ol gözi sen açagör

Bu fenâdan ol göz-ile göçegör

28 Ol göz-ile görinür envâr-ı Hak

Hem anunla bilinür esrâr-ı Hak

29 Ger dinilse haşr olınca bu kelâm

Neşr ola bu olmaya hergiz tamâm

30 Ger seversen Mustafa’yı ey hümâm

Işk-ıla di es-salâtu ve’s-selâm

Fî Beyâni Mu’cizâti’n-Nebiyyi

-Sallallâhu Teâlâ Aleyhi ve Sellem-[44]

1 Dinle imdi mu’cizâtın diyelüm

Can gıdâsı durur anı yiyelüm

2 Söyleyelüm zevk-ıla binde birin

Her birin işidicek kıl âferîn

3 İşid imdi n’eyledi Peygamberi

Dü-cihânun seyyidi ol serveri

4 Başladı andan girü ol pâk zât

Zâhir ide dürlü dürlü mu’cizât

5 Bir işâret eyledi ol nîk-rây

İki pâre oldı ol dem gökde ay

6 Gün doğarken güne dur didi Rasûl

Doğmayup gün eyledi sözin kabûl

7 Nice kez dolanduğı vaktin güne

Doğ dir-idi doğar-ıdı ol gine

8 Yire anun gölgesi bil düşmedi

Ana hergizin sinekler üşmedi

9 Yimedi cism-i latîfin bit pire

Görmedi kimse ana kim it üre

10 Görür-idi her yanadan gözleri

İşidürdi cümle yirden sözleri

11 Şarka garba çün sunayıdı elin

Bî-tekellüf irişür-idi hemîn

12 Hurma ağacını çün dikdi yire

Ol dem içre bitdi kim yimiş vire

13 Bitmiş ağacun budağına Rasûl

Yapışıcak yidilürdi ana ol

14 Gel dise köklü ağaca ol şefî

Tiz gelürdi emrine olup mutî

15 Mu’cizâtına anun yokdur hisâb

Binde birin şerh idemez bin kitâb

16 Tâ kıyâmet ger dinilse mu’cizât

Mustafa’dan zâhir ola beyyinât

17 Bin kıyâmet olsa ol olmaz tamâm

Işk-ıla din es-salâtu ve’s-selâm

18 Ol Habîb ululuğın fikr idelüm

Sâdıkâne Hâlıkı zikr idelüm

Fî Beyâni Mi’râci Seyyidi’l-Kevneyn ve

Rasûli’s-Sakaleyn[45]

1 Yine bir söz dahı idelüm beyân

Uyuma aç gözün ey mü’min uyan

2 Mustafa kim enbiyâ ser-tâcıdur

Mu’cizâtından biri mi’râcıdur

3 İşid imdi bir gicede n’oldı hâl

Gerçi anı dimeğe yokdur mecâl

4 Gökleri seyran nice kıldı Rasûl

Hazret-i Hakk’a nice tutmışdı yol

5 Dünyaya çünkim Muhammed Mustafa

Geldi lîkin bulmadı hergiz safâ

6 Diledi Hak’dan ide ahde vefâ

Yani kim mi’râca gide Mustafa

7 Cismi bile cânı seyrân eyleye

Arş u kürs üstinde cevlân eyleye

8 Hazret-i ma’bûdına vâsıl ola

Her ne kim maksûdı var hâsıl ola

9 İşbu kasdı itdügi gice Rasûl

Ümmühânî evine kıldı nüzûl

10 Yatsı farzın kılmış-ıdı ol habîb

Didi yâ Rab eyle mi’râcı nasîb

11 Hak teâlâ didi kim yâ Cebrâîl

Tur yiründen tesbihün terk eyleğil

12 Korkdı Cebrâîl didi kim yâ İlâh

Kim kıyâmet mi kopar ey pâdişâh

13 Didi ol şimdi değüldür bil yakîn

Lîk vargıl cennete sen yâ emîn

14 Algıl andan bir burâk-ı mu’teber

Bile al hem hulle vü tâc u kemer

15 Var Habîbüme ilet benden selâm

Di ki gelsün dir seni Rabbü’l-enâm

16 Ol dem içre Cebrâîl oldı revân

Tâc u hulle hem kemer aldı hemân

17 Bir burâkı dutubanı ol emîn

Bir kızıl yâkût eğer urdı hemîn

18 Hem zümürrüdden uyan urdı latîf

Hûb zîbâyıdı gâyet de şerîf

19 Cebrâîl aldı anı oldı revân

Ümmühânî evine irdi hemân

20 Bilesince geldi nice bin melek

Her birisi görmeğe ider dilek

21 Anda iken dahı ol hüsn ü cemîl

Ol burâkı aldı geldi Cebrâîl

22 Didi kim ey fahr-ı cümle enbiyâ

Davet itdi seni bu gice Hudâ

23 Çok selâm itdi size ey gül-izâr

Arşa gelsün didi bu gice nigâr

24 Bir burak gönderdi nurdan ol sana

Katı müştâk olmışam dir ben ana

25 Na’lin-ile arşa çıksun dir Habîb

Gerçek oldur bana her demde karîb

26 Dâyim ister hazretümden her melek

Arş u kürsî benden iderler dilek

27 Cümlesi anun yüzin görmek diler

Ayağına yüzlerin sürmek diler

28 Gel gidelüm göklere yâ Mustafa

Muntazırdur sana ashâb-ı safâ

29 Enbiyâ ile melâik bâ-karâr

Yolun üstinde çekerler intizâr

30 Cümle cennet kapusını açdılar

Yolına çok dürr ü gevher sacdılar

31 Çün işitdi bu sözi ol dem Habîb

Cebrâîl katına vardı ol tabîb

32 Cebrâîl tutdı burâkı bindi ol

Arşa götürüp o gice tutdı yol

33 Tarfetü’l-ayn içre anlar ol zamân

Kudse varup anda kondılar hemân

34 Çünki Kuds’e vardı ol Hayrü’l-enâm

Enbiyâ ervâhına virdi selâm

35 Enbiyâ ervâhına oldı nidâ

Mustafa’ya kılunuz siz iktidâ

36 Cebrâîl anda ikâmet eyledi

Mustafa ol dem imâmet eyledi

37 Çün tamâm itdi namâzı ol imâm

Anlara lutf-ıla virdiler selâm

38 Gördi kim nurdan urulmış nerdübân

Nerdübandan oldılar göğe revân

39 İrdi evvelki göğe çün Mustafa

Kapu açıldı vü girdi pür-safâ

40 Ol gök ehli cümle karşu geldiler

Hayr makdem yâ Muhammed didiler

41 Her göğe kim irişürdi ol imâm

İzzet iderdi melâik hâs u âm

42 Dirler-idi merhabâ yâ Mustafa

Cânumuz buldı cemâlünle safâ

43 Gitdi gökden yukaru ol bedr-i tâm

Çok acâyib gördi ol demde hümâm

44 Vardı arşa diledi basa kadem

Baş kodı ayağına levh ü kalem

45 Geçdi anlardan habîb-i Kird-gâr

Sidre’ye vardı vü kıldı ol karâr

46 Sidre’ye irişdüği dem ol şehâ

Uydılar anda melâik müntehâ

47 Anlara anda imâm oldı ey yâr

Efdalidür cümle halkun gül-izâr

48 Sidre’den çün geçmek istedi Rasûl

Kaldı anda Cebrâîl olup melûl

49 Cebrâîl’e didi ol dem Mustafa

Gel gidelüm kalma bunda ey safâ

50 Didi ana Cebrâîl ey bedr-i tâm

Bu yiri hazret bana itdi makâm

51 Bundan öte ger basarsam bir kadem

Yanar oda hep kanadum ben n’idem

52 Didi sakla perrün otur kapuda

Can vireyin varayın ben tapuda

53 Ben ki ol pervâne-i ışkam i cân

Oda yakmak dilerem perrüm hemân

54 Bu hevâda yanmayınca bâl ü per

Kanda bulur ol murâdından eser

55 Ol murâdı ister-isen ey hümâm

Şevk-ıla din es-salâtu ve’s-selâm

56 Nâgehânî geldi refref önine

Bindi Tanrı dostı refref üstine

57 Gitdi andan refref ile Hazrete

Tâ ki vâsıl ola Rabbü’l-izzete

58 Seyr iderken âlemi ol âfitâb

Geçdi bir dem içre yetmiş bin hicâb

59 Çok acâyib gördi ol Hayrü’l-beşer

Hep diyicek anları sözler uzar

60 Bir kafâ görindi ana nâgehân

Kanda ne yir var ne gök var ne mekân

61 Görmez oldı anda hîç ol kâyinât

Fâni oldı külli zât-ıla sıfât

62 Kaldı nûr içre ki anun vasfını

Şerh idemez kimse bir zerre anı

63 Pes tahiyyât eyleyüp dir yâ İlâh

Ben kuluna dest-gîr ol pâdişâh

64 Ol dem içre Hak’dan irişdi selâm

Gitdi hayret hurrem oldı ol imâm

65 Anda gördi gözi Rabbü’l-izzeti

Şöyle göre âhiretde ümmeti

66 Ger dilersiz göz göresiz nûr-ı zât

Derd-ile ışk-ıla idün es-salât

67 Didi kulına ki ben Rabbü’l-enâm

Âlemînün Tanrısı adum selâm

68 Sevgülüdür bana suçlular başı

Tâat-ıla geçürendür bin yaşı

69 Her ki bile kendü suçın zilletin

Benüm içün kıla kılsun tâatin

70 Ger bitiler dolu gelse zilleti

Karşu viribiyem ana rahmeti

71 Ben severem dileyen kullarumı

Gice gündüz cennet ü dîdârumı

72 Ger dilerse evvel âhir ins ü cin

Kamusınun bitürem her hâcetin

73 Hiç hazînemden benüm eksilmeye

Şol denizden yapışınca eğnine

74 Her ki gelse eksük ü yoklug-ıla

Her ne kim ister-ise bunda bula

75 Yokluğun bil dahı digil ey hümâm

Cân u dilden es-salâtu ve’s-selâm

76 Hak teâlâ dahı gör ne dir ana

Her ne dilek dilesen virem sana

77 Fahr-ı âlem didi sensin dest-gîr

Kim ganîyem lutfun-ıla ben fakîr

78 Kendü nefsüm-çün dileğüm yok durur

Ümmetüm içün velîkin çok durur

79 Bu günehkâr ümmeti ey dest-gîr

Yâ İlâhî korkudan kurtarıvir

80 Oda yakma bunları ey zü’l-minen

Yile virme bir avuç toprağı sen

81 Hak teâlâ didi ol dem yâ habîb

Seni kıldum dertlü kullara tabîb

82 Dilemedin dileğün makbûl durur

Her ne maksûdun ki var mahsûl durur

83 Sen benümsin ben senün ey bahtiyâr

Cümle varum bahşiş itdüm sana var

84 Ümmetüni sana virdüm ey habîb

Cennetümi anlara kıldum nasîb

85 Çün işitdi bu kelâmı pür-safâ

Secde itdi ol arada Mustafa

86 Didi buldum ben murâdum işbu dem

Böyle diyüp ol aradan gitdi hem

87 Karşu geldiler melekler bi’t-tamâm

Dirler-idi yâ Muhammed yâ imâm

88 Kutlu olsun sana mi’râc yâ mutî

Âsi ümmetlere ki oldun şefî‘

89 Bizi de unutmağıl yâ Mustafa

Himmetün-ile olalum pür-safâ

90 Ger dilersen ol safâya iresin

Sâdıkâne es-salâtu diyesin

91 Bir gicede işit ol bedr-i dücâ

Âlemi gezdi tamâm uçdan uca

92 Çün Habîbün bitdi işi ol zamân

Kubbetü’s-Sahrâ’ya indi ol hemân

93 Geldi bir sâatde döşeğine ol

Dahı buldı ısıcaklık anda bol

94 Anda ne gördi vü bildiyse ayân

Geldi bir bir itdi ashâba beyân

95 İşidüben cümlesi şâd oldılar

Hurrem olup gamdan âzâd oldılar

96 Kasr idüp mi’râcı biz kılduk tamâm

Dâyimâ olsun ana bizden selâm

97 Kime oldı vir haber bu mu’cizât

Hoş safâyıla din imdi es-salât

98 Ol Habîbün izzetin fikr idelüm

Işk-ıla ihlâs-ıla zikr idelüm

Fî Beyâni Evsâfi’n-Nebiyyi

-Sallallâhu Aleyhi ve Sellem-[46]

1 Çünki mi’râcın didük uşşâkına

Başladuk şimden girü ahlâkına

2 Hulk-ıdı dâyim işi bu hulk-ıla

Halkı kul eylemiş-idi hulk-ıla

3 Fahr-ı âlem bir güler yüzlü idi

Lutfı boldı hem şirin sözlü idi

4 Kimsenün ardınca söz itmez idi

N’eyleyüp n’itdüğini gütmez idi

5 Hışmı yoğ-ıdı sözin sıyan-içün

Dimez-idi sözümi sıdun niçün

6 Dirdi “Lebbeyk” çağırıcak bir kişi

Meskenetle lutf-ıdı dâyim işi

7 Söylemek dilese bir kimse ana

Dönderür-idi yüzin andan yana

8 Kakıyup bir kimseye söğmedi ol

Hışm idüp bir kimseyi döğmedi ol

9 Hergiz andan ululanmak gelmedi

Kendüden alçağ u eksük bulmadı

10 Eli ile çeküp arpa yir-idi

Dâyimâ el-fakru fahrî[47] dir-idi

11 Hilm-ile dâyim tevâzu’dı işi

Kimseye ol dürmemişdi hiç kaşı

12 Hâcete gelse kimesne yanına

Ol anı minnet görürdi cânına

13 Sa’y iderdi hâcetin bitürmeğe

Düşmişün elin tutup götürmeğe

14 Dostlarından hiç kesilmek yoğ-ıdı

Kesilene varması hem çoğ-ıdı

15 Bir kişiyle görüşmese ol Habîb

Çeküp elin almaz-ıdı ol tabîb

16 Her nerede olsa otururdı ol

Dimez-idi oturacak yir değül

17 Kanda kim otursa ol merd-i güzîn

Kimseden ilerü komazdı dizin

18 Hüsn-i hulkda andan efdal yoğ-ıdı

Hûb-hûlar anda gâyet çoğ-ıdı

19 Ger dinilse tâ be-haşr işbu kelâm

Haşr ola bu olmaya hergiz tamâm

20 Ger dilersenüz bu ahlâkı tamâm

Derd-ile din es-salâtu ve’s-selâm

Fî Beyâni’n-Nesâyıhi Li-Ümmeti Muhammed

Aleyhimi’s-Selâm[48]

1 Fahr-ı âlem murtazâ vü Mustafa

Didi bize dünya bilün bî-vefâ

2 İşbu âlem enbiyâya kalmadı

Evliyâya dahı mahrem olmadı

3 Pes sana nice kalısar ey civân

Key dürüş kim kurtarasın anda cân

4 Sen bilürsin kim bu dünyâ fânidür

Mihnet-ile derd ü hasret kânıdur

5 Her ki geldi dünyaya durmaz geçer

Sinleden yana yöni az az göçer

6 Çün tamâm ola sefer işün bite

Bir adım yol yok sana andan öte

7 Çâre yokdur bir nefes ötesine

Çünki vakt irişdi girürsin sine

8 Yatısarsın sin içinde yok işün

İşledüğün iş olısar yoldaşun

9 Şol cefâ vü cevr-ile kazanduğun

Bunda kalısar yalınuzdur ölün

10 Sana değen bir kaç arşun biz ola

Bu didüğüm geç değüldür tiz ola

11 Ömre mağrûr olma geçer yil gibi

Şol dereden katı akan sel gibi

12 İrdi ölüm hiç bir işün bitmedi

Sen unutdun ol seni unutmadı

13 Key sakın aldamasun seni fenâ

Kim fenâya aldanan oda yana

14 Hem sakın sünnet yolın elden koma

Bidati dutan nice cennet uma

15 Ol Habîbi seven uydı yolına

Uymayanlar ardını döndi dine

16 Ey niceler sevdi kıldı tâati

Eyü sanup işlediler bidati

17 Merd-isen ko bidati dut sünneti

Tâ olasın Mustafa’nun ümmeti

18 Kaç yavuzdan eylüği eyle kabûl

Eylük ehli olmayısar hiç melûl

19 Yavuz iş idenlerün işi harâb

Tamu odı içre olısar kebâb

20 Gâfil olma hâzır ol bil her işi

Kendüne sen hâsıl itme teşvişi

21 Cânuna sanduğunı sen san işe

Kendü sanundur sana gelen başa

22 Dosta düşmen düşmene dost bakmağıl

Kimse aybın kimseye sen çakmağıl

23 Bir iş işleğil ki ol iş nûr ola

Âhiret de dünya da ma’mûr ola

24 Dünyaya gelen gidiser âkıbet

Olısardur ana menzil âhiret

25 Olsa kurtulmağa ölümden meded

Mustafa kalaydı dünyâda ebed

26 Altmış üç yıl işbu zindanda tamâm

Durdı senün içün ol Hayrü’l-enâm

27 Evvel âhir şer’i bildürdi sana

Cân u dilden gerçek ümmet ol ana

28 Pes diledi can hümâsın uçura

Bu fenâdan ol bekâya göçüre

29 Tâ kıyâmet ger dinilse bu kelâm

Bin kıyâmet olsa bu olmaz tamâm

30 Ger dilersiz olasız ümmet tamâm

Sıdk-ıla din es-salâtu ve’s-selâm

31 Cân u dilden suçumuz fikr idelüm

Hak teâlâ hazretin zikr idelüm

Fî Beyâni İntikâli’n-Nebî

-Sallallâhu Teâlâ Aleyhi ve Sellem-[49]

1 Dinlen imdi n’oldı âhir Mustafa

N’itdi anunla bu devr-i bî-vefâ

2 Âh idüben inleşün ey âşıkân

Ağlaşun hem derd-ile ey sâdıkân

3 Oda yaksun âlemi efgân üni

Göklere çıksun ol odun tütüni

4 Derd odıyla oda yansun ins ü cân

Gussayıla derd-ile dolsun cihân

5 Buncılayın derde taşlar döymeye

İlle taşdan katı gönül duymaya

6 Her ki ol sultân içün yaş indüre

Yaşı anun tamuyı söyündüre

7 Her kişi anun içün mahzûn ola

Cennet içre ol dahı mevzûn ola

8 Ger dilersen cânuna ire hayât

Ümmet-isen şevk-ıla di es-salât

9 İşid imdi kim o Fahr-ı kâyinât

Nice hasta oldı vü buldı vefât

10 Nice terk itdi bu fânî âlemi

Nice yakdı fürkat odı âdemi

11 Çünki irdi ömri altmış üçine

Ol mübarek ömrün irdi ucına

12 Bir gün ol mescid içinde şâh-vâr

Oturup eylerdi gevherler nisâr

13 Nâgehân ol peyk-i sultân u celîl

Hâzır oldı mescid içre Cebreîl

14 Didi sana çok selâm itdi celîl

Dir ki gelsün şimdiden girü cemîl

15 Gel gidelüm ol ile ey gül-izâr

Muntazırdur sana anda ne ki var

16 Bu sözi çünkim işitdi ol Rasûl

Cân u dilden eyledi anı kabûl

17 Didi ol demde Bilâl’e yâ Bilâl

Kim yakında olısardur intikal

18 Var kığır gelsün benüm ashâbumı

Ehl-i beytüm âlümi ahbâbumı

19 Vardı zâr-ıla haber virdi Bilâl

Düşdi ashâb içre ol demde melâl

20 Bir araya cümlesi cem oldılar

Derd odına küllisi yakıldılar

21 Mescide geldi hemân anlar o dem

Her biri ağlayup eydür ben n’idem

22 Gördiler kim oturur kân-ı safâ

Fahr-ı âlem ol Muhammed Mustafa

23 Merhabâ didi onlara ol Rasûl

Durdı çıkdı minbere ol pür-usûl

24 Didi bilün dünyadur dâr-ı cefâ

Bâki sanman kimseye kılmaz vefâ

25 Bunda aslâ kimse hurrem olmadı

Her ki geldi ağladı ol gülmedi

26 Her ki bunda bir nice gün ola sağ

Urur ölüm yüreğine dürlü dâğ

27 Hâzır olun size gelmedin vefât

Tevbe idün bulasız oddan necât

28 İşde sizün-çün kodum iki tarîk

Bana ol yoldan gelen olur refîk

29 Birisi Kur’an’dur birisi sünnetüm

Gayrı yol dutan değüldür ümmetüm

30 Hem kitâb u sünnet-ile siz amel

Eylenüz tâ râzı ola lem-yezel

31 Haşra dek ger dinilirse bu kelâm

Neşr ola bu olmaya aslâ tamâm

32 Ger dilersen gide gussan ey hümâm

Zevk-ıla di es-salâtu ve’s-selâm

Fî Beyâni İhtirâzi Hukûki’l-İ’bâd

-Rahimehullâhu Teâlâ Aleyhi-[50]

1 Çok nasîhat idüp ol dem Mustafa

İndi minberden Rasûl-i bâ-safâ

2 Korkdı ashâbun kulûbı key katı

Ağlaşuban itdiler çok rikkati

3 Didiler kim yâ Rasûlallah niçün

Kim aceb söz söyledün bunda bugün

4 Didi bilün sizi fürkatde koyup

Giderem dâr-ı fenâdan el yuyup

5 Böyle diyüp Âyişe’nün evine

Vardı yatdı hasta olup döşeğine

6 Cümle ashab bilesince vardılar

Çün Habîbi ancılayın gördiler

7 Didi yakındur benüm gitmem bilün

Ger var-ısa kimsenün hakkı alun

8 Mustafa’dan işidicek bu sözi

Kamusınun yaş-ıla doldı gözi

9 Söylemedi ol arada hiç bir er

Dimedi var hakkum ey Hayrü’l-beşer

10 And virüp didi yine ashâbına

Hiç dilümden yâ elümden kimsene

11 Din kim incindiyse hakkın vireyin

Her neyise anı bunda göreyin

12 Kalmasun yarına hiç bir suçumuz

Ödeyelüm yiter-iken gücümüz

13 And virüben böyle didi ol beşer

Turu geldi bir Ukâşe adlu pîr

14 Yâ Rasûlallah diyü itdi nidâ

Atam anam kim sana olsun fedâ

15 Hazretün and virmese turmaz-ıdum

Hizmetüne da’vi turgurmaz-ıdum

16 Kamçı salışdun deveye yâ Rasûl

Bana dokundı vü ben oldum melûl

17 Çün işitdi bu sözi ol yüzi nûr

Dir Bilâl’e yâ Bilâl oturma dur

18 Yüri var ol kamçıyı bunda getür

Fatıma evindedür tizcek yetür

19 Vardı kamçıyı getürdi çün Bilâl

Didi Ahmed yâ Ukâşe hakkun al

20 Aldı eline kamçıyı kopdı figân

Eyle sandılar ki urur bî-amân

21 Âh idüben cümlesi ağlaşdılar

Gözlerinden kanlu yaşlar saçdılar

22 Ağlaşup ashab didiler her biri

Gel bizi ur urmağıl Peygamberi

23 Sanma şunı yâ Ukâşe durasın

Kim Habîbi karşumuzda urasın

24 Yüriyesin şöyle dünyâda diri

Böyle diyüp hamle itdi her biri

25 Dir Habib kim anlara epsem durun

Hakkını alsun Ukâşe oturun

26 Dir Ukâşe yâ Rasûlallâh o gün

Çıplağ-ıdum yoğ-ıdı arkamda don

27 Sen dahı arkanı açgıl yâ Rasûl

Çıplak olgıl olmağıl hergiz melûl

28 Pes hücûm idüp yine ashâb ana

Didiler kim varma serverden yana

29 Cânumuz tende iken bil sen anı

Sana urdurmazuz ol görklü teni

30 Didi Ahmed tınman alsun hakkını

Çünki Hakdan taşra değüldür yöni

31 Hem size de eyle gerek bilünüz

Key arıdun korkuludur yolunuz

32 Cümle ashâbı yine oturdılar

Çünki hakdur didi Ahmed durdılar

33 Ol kısas virdügine ağlaşalum

Es-salâtu ve’s-selam çağrışalum

34 Çün mübarek arkasın açdı hümâm

Ol nübüvvet mühri berk urdı tamâm

35 İlerü geldi Ukâşe ol zamân

Kopdı ashâb içre zâr-ıla figân

36 Kamçıyı atdı yabana ansuzın

İrişüben sürdi ol mühre yüzin

37 Işkı mührün gâlib-idi özine

Öpdi sürdi anı iki gözine

38 Aksakalın kodı mührün üstine

Hâlini arz eyledi Hak dostına

39 Pes didi kim yâ şefîa’l-müznibîn

Ol ki maksûdum idi buldum hemîn

40 Hâşa ki uram seni ben gül-ile

Oda yansun kasd idenler el-ile

41 Lîk bu işde bu idi pes garaz

İşbu nesne bana olaydı ivaz

42 Cismüne bu ak sakalumı sürem

Mührüni hem gözlerüm ile görem

43 Şol ümîd üzre ki otdan kurtulam

Hak teâlâ fazl idüp rahmet bulam

44 Ger dilersen sen de rahmet ey hümâm

Derd-ile di es-salâtu ve’s-selâm

45 Ol Habîbullah ne dir işit ana

Yâ Ukâşe muştuluk olsun sana

46 Ak sakalun tamuya oldı harâm

Hem makâm oldı sana dârü’s-selâm

47 Kim ki cennet ehlini görmek diler

Ol Ukâşe yüzine kılsun nazar

48 Pes sahâbe birbirin hep kopdılar

Ol azîzün gözlerini öpdiler

49 Ol Ukâşe hürmetiyçün yâ İlâh

Hatmümüz hayr eyleğil ey pâdişâh

50 Sen de mührün âşıkıysan ey hümâm

Işk-ıla di es-salâtu ve’s-selâm

51 Borcumuz ödemesin fikr idelüm

Sıdk-ıla hem Hâlık’ı zikr idelüm

52 İşidün siz ol şerîfün hâlini

Dinleyüben bil anun ahvâlini

53 Çünki hasta oluban yatdı Rasûl

Korkup ashâb oldılar gâyet melûl

54 İşbu korku düşdi cümle âline

Nâgehânî şems-i İslam doluna

55 Gözlerinden çıkdı mecmû-ı safâ

Gördiler kim hasta oldı Mustafa

56 Hücreyi dolaşup iderlerdi âh

Aramuzdan gidiser ola mı şâh

57 Yatduğı yirden işitdi anları

Derd odıyla yüreği yananları

58 Didi bu derd-ile kimdür ağlayan

Hasret odıyla yüreğin dağlayan

59 Didiler ashâbunuzdur yâ Rasûl

Derdünüzden eyler anlar zârı bol

60 Siz yataldan yimediler hiç taâm

Bir nefes olmadı anlar şâd u kâm

61 Didi din girsün içerü anlara

Ben dahı müştâkam ol yâranlara

62 Eylediler anlara ol dem haber

Hayretinden çoğı olmış bî-haber

63 Hücreye girdiler anlar ağlayu

Gözlerinün yaşı akar çağlayu

64 Gördiler ve’ş-şemsi tâhâ ve’d- duhâ[51]

Muktedâ vü müctebâ vü murtazâ

65 Hastalıkdan bedr-iken olmış hilâl

Kalmamış cisminde aslâ hiç mecâl

66 Çünki gördi anları ol müctebâ

Lutf idüp yârenlere dir merhabâ

67 Didi bilün bana irişdi firâk

Dîni ma’mûr idün idüp ittifâk

68 Gördiler kim Fahr-ı âlem key za’îf

Dosta gitmekliğe meyl itmiş şerîf

69 Tapulayup ol aradan gitdiler

Her birisi âh u feryâd itdiler

70 Çün namaz vakti irişdi ol zamân

Geldi okudı Bilâl ol dem ezân

71 Pes selâm idüp didi kim es-salâ

Yâ Rasûlallah yâ hayre’l-hudâ

72 Fahr-ı âlem dir Bilâl’e yâ Bilâl

Za’f irişdi varmağa yokdur mecâl

73 Var Ebûbekr’e eyit olsun imâm

Ben anun her işini tutdum tamâm

74 Çün Bilâl işitdi ol dem ağladı

Firkat odıyla yüreğin dağladı

75 Cân u dilden ider-idi âh u vâh

Kulların hasret odına yakdı şâh

76 Gel didi yâ Ebubekir ol imâm

Eyle buyurdı sana Hayrü’l-enâm

77 Çün işitdi bunı ashâb-ı Rasûl

Kaldılar hayretde oluban melûl

78 İçlerinden kopdı nâgah bir figân

Gözlerinden yaş yirine akdı kan

79 Şol kadar ağlaşdılar vakt-i namâz

Çıkmağa yakın kaluban kaldı az

80 İlerü geldi Ebûbekr imâm

Durdı kim ashâba ol ola imâm

81 İtdi tekbir gördi Ahmed yiri boş

Pes içinde itdi fürkat odı cûş

82 Döymeyüben geldi hayret ol ere

Düşdi yüzi üstine ol dem yire

83 Kopdı ashâbun içinde bir figân

Dökdi anlar yaş yirine kara kan

84 Bir gırî kopdı ki vasf olur değül

Kim işitdi yatduğı yirden Rasûl

85 Rahm idüp ashâba dir ol zât-ı pâk

Varayın anlara olmadın helâk

86 Gayret-ile durdı ol dem Mustafa

Koltuğına girdi ashâb-ı safâ

87 Mescide geldi sahâbe gördiler

Yüzini görüp salâvat virdiler

88 Gördi Bûbekr’e işâret eyledi

Geçdi ol dahı imâmet eyledi

89 Saf içinde hoş oturdı ol safâ

Uydı ol vakt Ebûbekr’e Mustafa

90 Otururken kıldı ol demde namâz

İtdi ashâb-ıla anda hoş niyâz

91 Hem didi ashâbına şâh el-vedâ

Didi ashâbı da ey mâh el-vedâ

92 El-vedâ ey canlara cân el-vedâ

El-vedâ ey derde dermân el-vedâ

93 Yine dir ashâbına ol dem Rasûl

Hücreme iletün beni olman melûl

94 Pes Rasûli hücreye götürdiler

Menziline ol şahı yetürdiler

95 Çünki geldi hücreye itdi karâr

Gör sahâbe n’itdiler bî-ihtiyâr

96 Yakalar çâk idüben ağlaşdılar

Yiryüzine kanlu yaşlar saçdılar

97 Haşr olınca ger dinilse bu kelâm

Neşr ola bu olmaya hergiz tamâm

98 Ger dilersiz bulasız şefkat tamâm

Derd-ile din es-salâtu ve’s-selâm

99 Bir zaman dinlendi çün ol âfitâb

Kim Alî’ye söykenüp itdi hitâb

100 Didi ashâbına ol Hayrü’l-enâm

Şer’üm üzre olunuz sâbit-kadem

101 Enbiyâ kim benden öndin geldiler

Cümlesi bundan yine göç kıldılar

102 Ben dahı dârü’l-bekâya göçerem

Bu fenâdan uçup anda geçerem

103 Cümle siz de göçisersiz hep bilün

Ana göre yerağunuzı kılun

104 Her kişi ölüm şarâbın içiser

Köpridür bu dünya gelen geçiser

105 Gitmenüz dârü’l-fenâdan eli boş

Hâlünüz dârü’l-bekâda ola hoş

106 Hem didi ashâbına Hayrü’l-enâm

Ümmetüme benden idünüz selâm

107 İdesiz kim şer’ümi hoş dutalar

Nefs hevâsın artlarına atalar

108 Sünnetüm terk itmeyüp cehd ideler

Dâyimâ benüm yoluma gideler

109 Çün selâm itdi size ol nîk-nâm

Siz dahı din es-salâtu ve’s-selâm

110 Şimdi dahı lutf-ıla olur selâm

Her ki dirse es-salâtu ve’s-selâm

111 Buncılayın çok vasıyyet eyledi

Nice yunur nice konur söyledi

112 Pes Rasûl ashâbı gör kim n’itdiler

Derd odıyla yana yana gitdiler

113 Ehl-i beyti ümmihâtü’l-mü’minîn

Ol arada kıldılar âh u enîn

114 Anlara dahı nasîhat eyledi

Her birine ne gerekse söyledi

115 Tâ kıyâmet ger dinilse bu kelâm

Kim kıyâmet olsa bu olmaz tamâm

116 Devlete irmek dilersenüz müdâm

Sıdk-ıla din es-salâtu ve’s-selâm

Fî Beyâni Şiddeti Marazi’n-Nebî

-Sallallâhu Aleyhi ve Sellem-[52]

1 Çünki kuşluk vakti oldı ve’d-duhâ

Hasta oldı katı şâh-ı enbiyâ

2 On sekiz gün hasta oldı serteser

Diledi kim ol hümâ ide sefer

3 Ol dem içre hâzır oldı Cebreîl

Didi kim sana selâm itdi celîl

4 Hâtırunuz sordı sizün ol Hudâ

Hastalıkdan nicedür dir Mustafa

5 Sizlere didi dahı hem ol Çalab

Sor Habîbüm ne kılur benden taleb

6 Cebreîl’e didi ol kân-ı vefâ

Ol nebîler hâtemi ol Mustafa

7 Dilegüm Hak’dan benüm ümmet durur

Ümmetüm bana ulu minnet durur

8 Ümmetüm-çün çekmişem dürlü belâ

Bilmezem âhir olar nice ola

9 Gice gündüz gussa yidüğüm benüm

Ümmetümdür ümmetümdür ümmetüm

10 Nefsüm-içün bil ki kaygum yok durur

Ümmetüm-çün lîk gussam çok durur

11 Âsi ümmet hâli nice olısar

Di bana Hak anlara ne kılısar

12 Beni şâd itmek dilersen ey emîn

Ümmetümden vir haber bana hemîn

13 Sıdk-ıla nice anar bizi hümâm

Hoş diyelüm es-salâtu ve’s-selâm

14 Ol dem içre Cebreîl oldı revân

Hazrete göneldi ol demde hemân

15 Tarfetü’l- ayn içre girü geldi bil

Hoş haber virdi Rasûle Cebreîl

16 Didi ol dem yâ Muhammed gam yime

Ümmetüm-çün neyleyem n’idem dime

17 Hak teâlâ eyledi sana selâm

Ümmet-içün ağlamasun dir imâm

18 Dünyeden gitdükde anlar hâzıram

Saklayam îmanlarını nâzıram

19 Meşhedini anlarun ben gin idem

Hem cevâbın anlara telkîn idem

20 Yirden evvel ümmetini çıkaram

Hem kıyâmetde oları kurtaram

21 Gayrı ümmetlerden anun ümmeti

Ön girüp cennetde süre lezzeti

22 Girmeyince anun ümmeti tamâm

Gayrı ümmetlere cennetdür harâm

23 Ol Habîbümdür katumda murtazâ

Ümmeti dahı olupdur müctebâ

24 Çünki böyle didi Cebrâîl-emîn

Dir Muhammed şimdi oldum ben emîn

25 İşidün ey mü’min ü mü’minât

Sıdk-ıla vü şevk-ıla din es-salât

26 Hak teâlâ fazlını fikr idelüm

Cehd-ile vü zevk-ile zikr idelüm

Fî Beyâni İntikâli Rûhi’l-Mustafa

-Aleyhi’s-Selâm-[53]

1 Dinle imdi ol Rasûl-i mu’teber

Hazret-i Hakk’a nice kıldı sefer

2 Gâfil olma sûz-ıla dinle sözi

Uyuma uyan ey mü’min aç gözi

3 Geldüğinden sonra Cebrâîl-emîn

Gelmiş-idi bile Azrâil hemîn

4 Sûret-i insân-ıla indi yere

Kim Arab sanurdı gören ey yare

5 İndi durdı ol arada ol hemîn

Sonra vardı hücre yanına emîn

6 Kapuya gelübeni virdi selâm

Yâ Rasûlün ehl-i beyti yâ kirâm

7 Hiç bana destûr olur mı kim girem

Ol Habîbün hâli nicedür soram

8 Âyişe görür ki taşradan Arab

Çağıruban görmeği ider taleb

9 Ol dem içre Fatıma’ya söyledi

Kapudağına cevâbın vir didi

10 İçerüden Fatıma dir yâ Arab

Hastadur katı Rasûl-i pür-edeb

11 Var işüne ey karındaşum Arab

Ko bizi ağlayalum her rûz u şeb

12 Çünki didi Fatıma ol dem sözin

Âyişe’den yana dönderdi yüzin

13 Bir dahı didi selâm olsun size

Var mı destur girmeğe bu dem bize

14 Fatıma’ya Âyişe çağır didi

Kulağı şâyed ola sağır didi

15 Ola kim senün sözüni işide

Dönübeni ol makâmına gide

16 Fatıma dir yâ Arab kişisi var

İçerü girmekliğe key vakti dar

17 Bil ki kendü hâline meşgul Rasûl

Virme teşviş sen dahı hâlünde ol

18 Yine eslemeyüben virdi selâm

Var mı destur girmeğe dir yâ hümâm

19 Yatduğı yirden işidüp pür-safâ

Gözin açup didi ol dem Mustafa

20 Kimse mi vardur kapumuzda bizüm

Kimdür anı di bana sen ey kızum

21 Fatıma dir ey güneş yüzlü baba

Arpa etmeğin yiyüp geyen abâ

22 Bir Arabdur durmayup virür selâm

Destur ister girmeğe dir yâ imâm

23 Didüm ana Fahr-ı âlem hastedür

Kim nikâb-ıla cemâli bestedür

24 Dinlemez hergiz sözümi ey Habîb

Bilmezem kim neyleyem ben ey tabîb

25 Ne bilürem kim sağır ne işidür

Boyı uzun donı kara kişidür

26 Ditredi gövdem göricek yüzini

Sevmedi cânum hiç anun sözini

27 Di bana kimdür kapuda yâ Rasûl

Görmek ister hazretüni gâyet ol

28 Didi oldur gözyaşın iden revân

Hem dahı evlerde koparan figân

29 Ol durur her demde cân alan kişi

Halkı ğlatmak durur dâyim işi

30 Ol durur hem cümle lezzetler bozan

Şaşırup aklı nice güçler üzen

31 Oğlı kızı ağladup öksüz koyan

Ey nice oğulları yire koyan

32 Atalar hem analar karşusına

Yavrucağın ayırup koyan sine

33 Gelmez andan kimseye rahmet nazar

Görklü sûretleri soldurur bozar

34 Soldurur gül gibi tâze yüzleri

Doldurur toprakla kara gözleri

35 Hasret-ile nicelerün canların

Alubanı çüridendür tenlerin

36 Fürkat odına yakan kardaşları

Acı iden tatlu tatlu işleri

37 Nicelerün cânını alan susuz

Nice ulu evleri koyan ısuz

38 Genç kişi hatunları dul eyleyen

Kulları beğ beğleri kul eyleyen

39 Nice donlar geyeni uryân iden

Bağrını pâre yüreğin kan iden

40 Ağaç ata bindürüp alup giden

Kara yirlere koyup toprak iden

41 Bil ki Azrâil durur kim ol bizi

Aluban öksüz komak diler sizi

42 Bakma bunda destur istedüğine

Destur istemez o kimse evine

43 Ey gözüm nûrı kapu açmak gerek

Lâ-cerem hem şerbetin içmek gerek

44 Ger dilersen ola âsân şerbeti

Cân u dilden es-salâtu di katı

45 Açdılar kapuyı girdi içerü

Lutf-ıla rıfk-ıla geldi ilerü

46 Didi Allah çok selâm itdi size

Dir ki gelsün ol Habîbümüz bize

47 Hem dahı didi bana gör ey Habîb

Sana destur virür-ise ol tabîb

48 Rûhını kabz eyleyüp getür bana

Her ne kim diler-ise virem ana

49 Sana destur virmez-ise git gerü

Olmasun kim varasun sen ilerü

50 Ger bana destur virürsen kabz idem

Virmez-isen dönüben girü gidem

51 Didi ol dem ma’den-i sıdk u safâ

Muktedâ vü murtazâ vü Mustafa

52 Sonı mevt olası ömri n’iderem

Ömri terk idüp Hudâ’ya giderem

53 Böyle dirken hâzır oldı Cebreîl

Didi kim sana selâm itdi celîl

54 Diledi kim vâsıl eyleye seni

Cümle maksûdunı vire ol ganî

55 Çünki böyle didi Cebrâîl-emîn

Göçmeğe ol dahı azm itdi hemîn

56 Didi Azrâîle ol dem ey emîn

İşle ne didiyse Rabbü’l-âlemîn

57 Oldı nâgâh anda bir nûr âşikâr

Oldı gark ol nûr-ıla her ne ki var

58 Şaşdı Azrâil diremeyüp özin

Ol Habîbullah hemân örtdi yüzin

59 Didi kim yâ mutma’în nefs ircıî [54]

Rabbüne var ey saâdet menbaı

60 Murg-ı kuds uçdı heman şehbâz-vâr

Gülsitân-ı arşı kıldı ihtiyâr

61 Yevm-i isneyn idi hem vakt-i zevâl

Hakk’a teslîm itdi cânın bî-melâl

62 Ger dilersiz gide sizden seyyiât

Derd-ile ışk-ıla eydün es-salât

63 Ger dilersiz bulasız zevk u safâ

Vir salâvat rûh-ı pâk-i Mustafa

64 Ger dilersiz âkıbet hayrın tamâm

Sıdk-ıla din es-salâtu ve’s-selâm

65 Dünyadan gitmemüzi fikr idelüm

Yana yana derd-ile zikr idelüm

Fî Beyâni Ahvâli’l-Mahlûkîn İnde Kabzi Rûhahû[55]

1 Çünki ashâb işbu hâli gördiler

Ağlaşuban hep yürekler yardılar

2 Hep melâik cümle itdiler gırî

Nâliş itdi cennet ehlinün varı

3 Gökyüzini tutdı kuşlar sâf sâf

Çağrışup hücreyi itdiler tavâf

4 Kendüler kendü yünini yoldılar

Ey nicesi yire düşüp öldiler

5 Bu firâk ashâbı giryân eyledi

Canların derd-ile biryân eyledi

6 Nâle vü feryâd u zârî hây hây

Doldı âlem içi cümle vây vây

7 Kimisi vây vây dir kimisi âh

Kulların derde bırakdı gitdi şâh

8 Kimisi yırtar yakasın baş döğer

Kimisi kayguyıla boynın eğer

9 Kimisi saçın yolar dir bağrumı

Yakdun a bu derdümün kanı emi

10 Kimisinün içi oddur âh u vâh

Kimisi dir sabrı sen vir yâ İlâh

11 Âl ü ashab her biri bir derd-ile

Ağlaşurlardı ki hiç gelmez dile

12 Er ü avrat kim var-ısa her biri

Islar-ıdı gözyaşıyla hem yiri

13 Nicesi vasf ide kimse ol günü

Göklere çıkmışdı ashâbun ünü

14 Ağladılar çünki ashâb-ı kirâm

Gördiler zâr-ıla iş olmaz tamâm

15 Didiler kim hükm anundur n’idelüm

Biz dahı ardınca bir bir gidelüm

16 Tâ kıyâmet ger dinilse bu kelâm

Bin kıyâmet olsa bu olmaz tamâm

17 Ger dilersiz bulasız zevk u safâ

Vir salâvat rûh-ı pâk-i Mustafa

18 Ger dilersiz gide sizden seyyiât

Şevk-ıla vü zevk-ıla din es-salât

19 Didi ashâba Ebûbekr-i imâm

Çünki nakl itdi aradan ol hümâm

20 Cem idün kendüzünüzi bi’l- firâk

Mefharü’l-mevcûd içün eylen yerak

21 Durdı ashâb-ı güzin bi’l-ittifâk

Ahmed içün eylediler hoş yerak

22 Dilediler bu n’ola cism-i şerîf

Bir nidâ irişdi ol dem key latîf

23 Didi kim gönleg-ile yunuz anı

Kim buyurdı böyle size ol ganî

24 Yudılar gönleg-ile Peygamberi

Vir salâvat ışk-ıla ey dîn eri

25 Yemenî hulle kefene sardılar

Gözyaşını toprağ-ıla kardılar

26 Âh u feryâd eyleyüp götürdiler

Ol Habîbi Ravza’ya yitürdiler

27 Enbiyâ ervâhı hâzır oldılar

Yirler ü gökler melekler doldılar

28 Hep melâik durdılar saf saf tamâm

Kim cemâat oldı kimisi imâm

29 Kıldı ol dem Cebreîl kerrûbiler

Uydılar Cebrâile ol dem olar

30 Kıldı İsrâfîl ü Mîkâil tamâm

Oldılar anlar meleklere imâm

31 Sonra geldi kıldı Azrâ’il dahı

Uydı ana da melekler ey ahı

32 Nâle vü feryadla dirler hây hây

Doldı âlem cümle âh u vây vây

33 Cümle cümle oldı kıldı hep melek

İstediler ol dem içre çok dilek

34 Kıldı bölük bölük ashâb-ı kirâm

Ol Habîb’e her biri virdi selâm

35 Sonra geldi kıldı hatunlar tamâm

Kim cemâat oldı kimi de imâm

36 Sonra kıldılar kamu oğlan uşak

Böyle dimiş-idi ol makbûl-i Hak

37 Üç güne değin namâzın kıldılar

Tanrınun işine hayrân kaldılar

38 Her ne kim idün dimişdi Mustafa

Yirine getürdi ashâb-ı safâ

39 Ol mübarek cismini defn itdiler

Âh u efgân eyleyüben gitdiler

40 Geldiler cümle cemâat hâşi’ûn

Didiler innâ ileyhi râciûn[56]

41 Ger dinilse haşr olınca bu kelâm

Neşr ola bu olmaya hergiz tamâm

42 Ol Habîbün ümmetiyem dir-isen

Vir salâvat ışk-ıla ger er-isen

43 Ger seversen sen anı ey nîk-nâm

Işk-ıla di es-salâtu ve’s-selâm

44 Gâfil olman ey Muhammed ümmeti

Sanmanuz terk itdi Ahmed ümmeti

45 Kendüyi toprağa gömdürdi Habîb

Tâ ki ola derdlü canlara tabîb

46 Kendü lutfından görün ol serveri

Gökleri kodı makâm itdi yeri

47 Zî-mahabbet zî-sadâkat zî-safâ

Bile yata ümmetiyle Mustafa

48 Yoldaş ola tâ kıyâmet ümmete

Bakun imdi işbu âlî himmete

49 Gine yarın türbesinden durıcak

Ümmetidür şeksüzin ol sorıcak

50 Ümmet emrin bilmeyincek ol Rasûl

Hulle geymez hem burâka binmez ol

51 Ümmetiyle olısar yevmü’l-kıyâm

Hem şefâat eyleyüp ola imâm

52 Ümmetiyle giriserdür cennete

Gark idiser cümlesini rahmete

53 Olısardur anda konşı tâ ebed

Lutf idiser dürlü dürlü bî-aded

54 Zî-Rasûlî zî-şerîf-i kâyinât

Çünki ümmet siz din imdi es-salât

55 Fazl u ihsânın anun heft âsumân

İtse vasf olmaz-ıdı anda olan

56 Fazlını kanda bile ehl-i hisâb

Böyle bil vallâhu a’lem bi’s-savâb

57 Bazı fazlını dahı işit anun

Gör Medîne ile sözin Mekke’nün

58 Mekke eydür yâ Medîne fahrum ol

İzzet-ile doğdı bende ol Rasûl

59 Pes Medîne döndi eydür Mekke’ye

Doğdı gerçek sende şâh-ı enbiyâ

60 Gerçi sende doğdı ol kân-ı safâ

Lîkin uş bende durur ol zü’l- vefâ

61 Sen sadefsin kabısın ol cevherün

Şimdi cismi bendedür ol serverün

62 Sen işün evveline kılma nazar

Evvelinden âhiridür mu’teber

63 Gerçi oldun sen müşerref bir zamân

Ben ebed oldum müşerref bî-gümân

64 Âm u hâs u etkıyâ vü asfiyâ

Oldı azmi cümle bana bî-riyâ

65 Mustafa’dan her biri umar meded

Hem şefâat kıla ola oda sed

66 Ger şefâat ide zî-lutf u kerem

El-iyâz itmez-ise ol zü’l-kadem

67 Yâ İlâhî bize kıl anı şefî

Şu yavuz nefsümüzi eyle mutî

68 Gerçek ümmet kıl bizi ey Hakk ana

Kim bizi ümmet diyüben ol aña

69 Yâ İlâhî doğrı yoldan ırmağıl

Mustafa’dan sen bizi ayırmağıl

70 Kıl inâyet kullara yâ ze’l-celâl

Kim ire lutfun olara pür-kemâl

71 Yâ İlâhî ol Rasûlün sevgüsin

Gönlümüzde eyle kamudan güzîn

72 Mahrem it gönlümüzi envâruna

Lâyık it cânumuzı esrâruna

73 Yâ İlâhî ol Habîbün hürmeti

Cümle mü’minlere eyle rahmeti

74 Bize anun izzetiyle izzet it

Fazlun-ıla cümlemüze rahmet it

75 Yâ İlâhî kullarun mahrum koma

Hazretüne geldiler rahmet uma

76 Rahmetünle toyla bizi yâ kerîm

Kim bilürsin hâlümüzi yâ alîm

77 Elümüz kaldurduk eydürüz İlâh

Kıl duâmuz müstecâb ey pâdişâh

78 Hâcetümüz bu durur senden hemîn

Bizi afv it yâ İlâhe’l-âlemîn

79 Hak müyesser itdi kıldum uş tamâm

Mustafa’nun mevlidini ve’s-selâm

80 Hem beyân itdük vefâtından dahı

Kudretümüz yitdüğince ey ahı

81 Târihin dahı didük ey ehl-i dil

Bil sekiz yüz dahı doksan yidi yıl

82 İpsalâ’da oldı hatm işbu kitâb

Hak kabûl itsün diyen bulsun sevâb

83 Sıdk-ıla hem okıyan hem dinleyen

Dâyimâ bulsun belâlardan esen

84 Hem dahı âmin diyenün cümlesin

Hak teâlâ rahmete gark eylesün

85 Ger dilersiz bulasız zevk u safâ

Vir salâvat rûh-ı pâk-i Mustafa

86 Ger dilersiz nûr-ıla dolmak tamâm

Işk-ıla din es-salâtu ve’s-selâm

87 Ger dilersiz bulasız izzet müdâm

Şevk-ıla din es-salâtu ve’s-selâm

88 Okuyanı dinleyeni [yazanı]

Rahmetünle yarlığağıl yâ ganî

89 Ni’met-i Hakkı müdam fikr idelüm

Sıdk-ıla ihlâs-ıla zikr idelüm

90 Hak teâlâ rahmet eylesün ana

Kim beni ol bir du’â ile ana

[32] Kitabın Yazılış Sebebinin Anlatılması

[33] Kitabın Başlangıç Yerinin Anlatılması

[34] Âlemin Yaratılış Sebebinin Anlatılması

[35] Bütün Âlemlerin Aslının Anlatılması

[36] Hz. Muhammed’in Ruhu Üzerine Allah’ın Hitabı

[37] Hz. Muhammed’in Nurunun İntikalinin Anlatılması

[38] (Hz. Muhammed’in) Ana Rahmine Düşmesi Vak’asının Anlatılması

[39] Onun şerefli Vücudunun Doğumu Sırasında Meydana Gelen Alâmetler

[40] Hz. Muhammed’in Vücudunun Yaradılışının Anlatılması

[41] Melekler ve Diğerlerinin Durumlarının Anlatılması

[42] Farsça başlayan başlık, Arapça olarak devam etmiş. Ancak […] ile belirttiğimiz yerde bir kelime eksik olmalıdır. Başlık “Hz. Muhammed’in Küçüklük Hâllerinin Anlatılması” şeklinde olmalıdır.

[43] Hz. Muhammed’in Atalarının ve Ana Babasının Durumlarının Anlatılması

[44] Hz. Muhammed’in Mucizelerinin Anlatılması

[45] Hz. Muhammed’in Miracının Anlatılması

[46] Hz. Muhammed’in Sıfatlarının Anlatılması

[47] “Yoksulluk övüncümdür.”

[48] Hz. Muhammed Ümmetine Öğütler

[49] Hz. Muhammed’in İntikalinin/Vefatının Anlatılması

[50] Kulların Hukukunu Gözetmesinin Anlatılması

[51] Bir çeşit yemin olan bu ifadeler, Kur’an-ı Kerim’de iki surede geçiyor: “ve’ş-şemsi ve duhâhâ: Güneş ve aydınlığı hakkı için” (Şems), “ve’l-ardı ve mâ tahâhâ: Yer ve onu yayan hakkı için” (Şems).

[52] Hz. Muhammed’in Hastalığının Şiddetlenmesi

[53] Hz. Muhammed’in Ruhunun İntikalinin Anlatılması

[54] “Ey nefis (Rabbine) dön!” Fecr.

[55] Onun (Hz. Peygamber’in) Ruhunun Teslim Edilmesi Üzerine Yaratılmışların Durumları

[56] “Biz ancak ona döneceğiz.” Bakara.

LÂMİÎ ÇELEBİ VE MEVLİDİ

Doç. Dr. Süleyman EROĞLU[57]

Lâmiî Çelebi’nin Hayatı

Asıl adı Mahmûd b. Osmân b. Nakkâş Ali b. İlyâs olan Lâmiî Çelebi, 15. asrın sonlarıyla 16. asrın başlarında yaşamış bir mutasavvıf ve sanatkârdır. Bursa’da 1472 yılında doğmuştur. Sanatkâr ve kültürlü bir aileye mensup olan Lâmiî Çelebi’nin dedesi devrinin tanınmış sanatkârlarından -Bursa’daki Yeşil Camii ve Yeşil Türbe’nin iç nakışlarının tezhibinde hizmet görmüş- Nakkâş Ali Paşa, babası ise Sultan II. Bâyezîd’in defterdarlarından Osman Çelebi’dir. Annesi Dilşâd Hatun’dur.

Geniş kültürü olan ve sanatkâr bir aile çevresinde dünyaya gelen Lâmiî Çelebi, yaşadığı devrin önemli medreseleri arasında bulunan Muradiye Medresesi’ne devam etmiş; Molla Ahaveyn olarak bilinen Karamanlı Ahmed ve Mehmed Efendiler ile Fenârîzâde, Molla Muhammed bin Hacı Hasanzâde gibi döneminin tanınmış bilginlerinden dersler almıştır. Medresedeki tahsil devresinde çağının geçerli ilimlerini hakkıyla tahsil eden Lâmiî Çelebi, aynı zamanda Arapça ve Farsçayı da bu dillerin eserlerini tetkik edebilecek derecede iyi öğrenmiştir. Ayrıca tıp konusunda da geniş bilgisinin olduğu bilinmektedir.

Lâmiî Çelebi, ilk eserlerini gençlik çağında Sultan II. Bâyezîd zamanında vermiştir. Devrinde geçimini kalemiyle sağlayan bir şahsiyet olan Lâmiî Çelebi, asıl şöhretini Yavuz Sultan Selim döneminde kazanmıştır. Yavuz Sultan Selim’e 1509 yılında kaleme aldığı Hüsn ü Dil mesnevisini takdim etmiş, eserinin beğenilmesi sayesinde günlük otuz beş akçelik bir gelir elde etmiştir. Yavuz Sultan Selim’in ardından Kanuni Sultan Süleyman ve veziri İbrahim Paşa’ya da çeşitli vesilelerle eserlerini sunmuş olan Lâmiî Çelebi, onların da lütuf ve ihsanlarına nail olmuş, himayelerini görmüştür.

16. asırda önemli bir tasavvufi muhit olan Bursa’nın manevi ikliminin tesirinde kalan Lâmiî Çelebi, erken yaşlarda dervişlik yoluna meylederek devrinin tanınmış mutasavvıflarından Emir Şemseddin Ahmed Buharî’ye bağlanmıştır.

Nakşibendîliğe olan intisabını:

Bana bu devlet iki âlemde besdür Lâmi’î

Ki âsitân-ı Nakşıbend’e intisâbum var benüm[58]

şeklinde açıkça dile getirmektedir. Lâmiî Çelebi’nin hayatında şeyhi Emir Şemseddin Ahmed Buharî’nin etkileri büyük olmuştur. Şeyhinin tesirinde tarikatta geçen yılları müddetince kendini tasavvufa ve sanata vermiştir. Onun vefatıyla da derinden sarsılmıştır.

İslamî ilimlerdeki bilgisini zamanla tasavvuf kültürüyle de birleştiren Lâmiî Çelebi, Nakşibendîliğe olan bağlılığı dolayısıyla kendisi gibi bir Nakşibendî müntesibi olan 15. yüzyılın büyük mutasavvıf Fars şairi Abdurrahman Câmî ile tanışmıştır. Câmî’nin tasavvufi, felsefi düşüncelerinin ve yaşantısının fazlasıyla etkisinde kalan Lâmiî Çelebi, onun pek çok eserini de Türkçeye tercüme etmiştir. Lâmiî Çelebi, gerek eserlerinde bizzat dile getirdiği Câmî’ye olan hürmeti ve hayranlığı gerekse ondan tercüme ettiği eserler dolayısıyla zamanla “Câmî-i Rûm” unvanıyla anılır olmuştur.

Ailesi ve hususi hayatı hakkında sınırlı bilgilere sahip olduğumuz Lâmiî Çelebi, genç yaşta Humâ Hatun’la evlenmiştir. Mehmed Çelebi, Ahmed Çelebi ve Abdullah adlarında üç oğlu ve Safiye Hatun adında bir kızı yaşamıştır. Oğullarından Mehmed Çelebi de babasının yolundan gidip şiirle uğraşmış, Lemî mahlasıyla şiirler yazmıştır.

Çocukluk ve gençlik çağları Fatih Sultan Mehmed’in saltanat yıllarında geçen Lâmiî Çelebi, ömrü boyunca Sultan II. Bâyezîd, Yavuz Sultan Selim ve Kanunî Sultan Süleyman olmak üzere dört padişah devrini idrak etmiş, Bursa dışında bir şehirde yaşamamış, bütün hayatı Bursa’da geçmiştir. Yaşamı boyunca yakın çevresinden ve devlet kademesinden sürekli saygı görmüş olan Lâmiî Çelebi, 1532 yılında Bursa’da ölmüştür.

Mezar taşındaki “el-Merhûm Şeyh Lâmi’î b. Osmân” ibaresinden de anlaşıldığına göre Lâmiî Çelebi, samimi bir bağlılıkla mensubu bulunduğu Nakşibendî tarikatında şeyhlik mertebesine kadar ulaşmıştır. [59]

Edebî Kişiliği

Lâmiî Çelebi, gerek yaşadığı devirde gerekse de sonrasında edebî kişiliğiyle adından söz ettirebilmiş başarılı sanatkârlardandır. Edebî sahada verimli bir kişilik oluşu ve üstün bir sanatkâr vasfına sahip olması sebebiyle kaynaklarda bu yönüne dair geniş bilgi bulmak mümkündür. Lâmiî Çelebi’nin edebî kişiliği hakkında değerlendirmelerde bulunan kaynaklar, genelde onun nâsirliğinin şairliğinden üstün olduğu yönünde kanaat belirtirler.[60]

Lâmiî Çelebi’nin edebî kişiliğinin olgunlaşmasında örnek aldığı kimi şahsiyetlerin tesiri büyük olmuştur. Ebü’l-Kasım-ı Harîrî, Ebü’l Fazl-ı Hamidî, Hafız, Sa’dî ve Câmî ile Kemal Paşa-zâde Şemseddin Ahmed (İbni Kemal) Lâmiî Çelebi’nin bilhassa örnek aldığı müelliflerdir.[61]

Âlim ve sanatkâr kimliğiyle devrinin şiir ve inşada hüner sahibi bir kalemi olan Lâmiî Çelebi, divan sahibi bir şair olmak yanında iki hamse tutarındaki mesnevileri ile de adından söz ettirmiştir. Edebiyatımızın mesnevi sahasında müstesna bir yere sahip olan Lâmiî Çelebi, Türk şairlerinin o zamana değin ele almadığı mesnevi konularını işleyerek mesnevi edebiyatımızın konu bakımından zenginleşmesine önemli katkılarda bulunmuştur. Özellikle şarkın efsanevî hikayeleri onun eserlerinin ve şairliğinin önemli bir kısmını oluşturmuştur. Salâmân u Absâl, Vâmık u Azrâ, Vîs ü Râmîn hikayeleri İslam’dan önceki dönemlerde varlığını sürdüren aşk hikayeleri olarak Lâmiî Çelebi’nin mesnevi konuları arasında yer almıştır.[62]

Tevhid düşüncesi, Hz. Muhammed’e bağlılık ve tarikat şeyhine duyduğu hayranlık, onun şiirlerinin merkezini teşkil eder. Asıl gayesi duygularını, İslamî düşünce esasları dâhilinde ve ehl-i sünnet anlayışı içerisinde ortaya koymaktır.[63]

ESERLERİ

Sayıca çok olduğu kadar şekil ve tür itibariyle de çeşitli eserler veren Lâmiî Çelebi, hayatını yazmaya adamış, ardında farklı türlerde telif ve tercüme çok sayıda eser bırakmıştır. Günümüze değin ortaya konan araştırmalar Lâmiî Çelebi’nin eserlerini farklı sayılarla ifade etmektedirler.

Lâmiî Çelebi’nin, 1526 yılında kaleme aldığı Şerefü’l-İnsân adlı eserinin mukaddimesinde belirttiğine göre elli beş yaşındayken eserlerinin sayısı yirmi beşi bulmuştur.[64]

LÂMİÎ ÇELEBİ’NİN MEVLİDÜ’R-RASÛL’Ü

Lâmiî Çelebi hakkında bilgi veren tarihî kaynaklar onun pek çok eserinden bahsetseler de bunlar arasında Mevlid’inin adına yer vermezler. Eserin adından bahseden yine müellifin kendisidir.

Lâmiî Çelebi, Mevlid’inde eserinin tam adını bildirmemekle birlikte başka eserlerinde Mevlid’inin ismini vermektedir. Ferhâd ile Şîrîn mesnevisinde eserinin adını “Mevlûd-i Mahmûd” olarak belirtmektedir.[65] Şerefü’l-İnsân adlı eserinin mukaddimesinde de Mevlid’ine ilişkin “Mevlidü’r-Rasûl” adını kullanmaktadır.[66]

Mesnevi tarzı eserlerde yaygın bir özellik olarak karşımıza çıkan eserin yazılış tarihine ilişkin bilgi veren beyitlere Lâmiî Çelebi’nin Mevlid’inde rastlanmamaktadır. Tarihî biyoğrafik kaynakların da bu hususta verdiği bir malumat yoktur. Lâmiî Çelebi’nin Mevlid’inin yazılışına dair kesin bir tarih verebilmek mümkün olamasa da, kimi tarihî bilgiler ve Lâmiî Çelebi’nin başka eserlerinden hareketle Mevlid’in muhtemel yazılış tarihi Sultan II. Bâyezîd ile Yavuz Sultan Selim’in dönemleri arasında 1504 ile 1520 yılları arasında olmalıdır.

Nazım Şekli ve Tertip Özellikleri

Türkçe mevlitler içerisinde mukayese edildiğinde Lâmiî Çelebi’nin Mevlid’i orta hacimde bir mesnevidir. 706 beyitten oluşan Mevlid’in 34 beyti eserin “giriş”ini, 50 beyti “bitiş” bölümünü, geriye kalan 622 beyitlik kısmı da “konunun işlendiği bölüm”ü oluşturmaktadır.

Mevlid’in genelinde başka nazım şekliyle yazılmış her hangi bir manzumeye rastlanmamaktadır. Eserinde mevlit çerçevesindeki farklı konulara geçişte vasıta beyitlerini kullanan Lâmiî Çelebi, herhangi bir bölüm başlığına da yer vermemiştir. Mevlid toplam on beş bölüm üzerine tertip edilmiştir.

Lâmiî Çelebi Mevlid’inin genelinde aruz vezninin hezec bahrinin mefâîlün mefâîlün feûlün kalıbını kullanmıştır. Şair, Mevlid’in vasıta beyitlerinin ikincisinde ise remel bahrinin fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün kalıbını kullanmayı tercih etmiştir. Nazım tekniklerine hâkimiyet bakımından güçlü bir şair olan Lâmiî Çelebi, Mevlid’inde vezne ve kafiyeye hâkim bir şair olarak karşımıza çıkmaktadır.

Mevlidü’r-Rasûl’ün Muhtevası

Mevlit türünün muhteva sınırlarını belirleyebilmek oldukça güçtür. Türkçe mevlit metinleri muhteva bakımından incelendiğinde pek çok eserin birbirinden farklı hacimlerde olduğu ve farklı konuları ihtiva ettiği göze çarpar. Mevlit edebiyatımızın ürünleri içerisinde Lâmiî Çelebi’nin Mevlid’i ağırlıklı olarak Hz. Muhammed’in mevlidi (doğumu) etrafında yoğunlaşan bir eser olarak dikkati çekmektedir.

Mevlid’inde klasik mesnevilerin tertip hususiyetlerine ve divan şiiri geleneğine bağlı olarak söze “tevhid” bahsiyle başlayan Lâmiî Çelebi, bu bölümde yaratılışın gayesini tasavvufi açıdan izaha çalışmakta, âlemin ve insanın yaratılmasındaki maksadın Hakk’ın varlığına ve birliğine delil olmak olduğunu dile getirmektedir.

İkinci bölümde ise acziyetini ve özrünü dile getiren Lâmiî Çelebi, Üçüncü bölüm’de nûr-ı Muhammedî’nin yaratılışıyla Mevlid’inin asıl konusunu başlatmaktadır. Lâmiî Çelebi, bu bölümde Allah’ın “gizli bir hazine” iken bilinmek istediğini, her şeyden önce ilk yaratılanın Hz. Muhammed’in nuru olduğunu, âlemdeki bütün varlıkların onun şerefinden ötürü yaratıldığını, Allah’ın onu bütün yaratılmışların en mükemmeli ve faziletlisi olarak kendine ayna kılıp bizzat onda tecelli ettiğini, lütuf ve ihsan edip cemalini Hz. Muhammed’in yüzünde gösterdiğini ifade eder. Ardından Cenab-ı Hakk’ın ruhları, unsurları, felekleri halk ettiğini… ve Hz. Muhammed’i âlemlere rahmet olarak yarattığını tafsilatıyla anlatmaktadır.

Dördüncü bölümde nur-ı Muhammedî’nin intikalinden bahseder. Bu bölümde nur-ı Muhammedî’nin Hak emriyle tenezzülü, Hz. Âdem’de tecelli edip daha sonra Hz. Havvâ’ya ve sırasıyla Hz. Nûha, Hz. İbrâhîm’e, Hz. İsmâîl’e, Benî-Adnâna, Benî-Hâşim’e ve Abdullah’a nakli anlatılmaktadır.

Beşinci bölümünde Hz. Muhammed’in babası Abdullah’ı konu edinmektedir. Şair, Abdullah’ın başından geçen hadiseleri, Âmine’nin babası Vehb’in, kızını Abdullah’la evlendirme niyetini, Abdullah’ın babası Abdülmuttalib’in bu haberle mutlu oluşunu râvîlerin rivayetlerine göre anlatıp ardından Âmine’nin methiyesine yer vermektedir.

Mevlid’in altıncı bölümünde de Abdullah’ın anası Fatıma’ya nice kadınların Abdullah’ın nurundan bahsetmeleri, bu nurun nübüvvet nuru olup ahir zaman peygamberinin gelişine işaret olduğu, Âmine’ye Abdullah’ın endamı ve güzelliğinin anılması, Abdullah ile Âmine’nin Kâbe civarında görüşmeleri, babalarının izniyle evlenmeleri, Âmine’nin hamile kalması, nur-ı Muhammedî’nin artık Âmine’nin alnını süslemesi, Abdullah’ı eski nurundan yoksun olduğunu gören kadınların bu durumdan üzüntü duymaları anlatılmaktadır.

Lâmiî Çelebi, Mevlid’inin yedinci bölümünü Âmine’nin hamileliği süresince vuku bulan birtakım olağan dışı hadiseler ve Âmine’nin oldukça zahmetsiz bir hamilelik geçirmesi konularına ayırmıştır.

Sekizinci bölümde de Lâmiî Çelebi, Âmine’den rivayetle Abdullah’ın Yesrib’de vefatını dile getirdikten sonra, doğumdan önce beliren mucizeleri anlatır.

Lâmiî Çelebi, Mevlid’in dokuzuncu bölümünde Hz. Muhammed’in doğumunun ardından görülen mucizeleri Safiye b. Abdulmuttalib’in ağzından aktarmaktadır..

Mevlid’de onuncu bölümde anlatılanlar da Hz. Muhammed’in amcası Abbas b. Abdulmuttalib’den rivayetledir. Süveybe’nin Hz. Muhammed’e sütannelik edişi, Süveybe’den sonra Hz. Muhammed’in sütanne olarak Halime’ye verilişi ve Halime’nin dört ay Hz. Muhammed’i emzirmesi söz konusu edilmektedir.

Mevlid’in onbir, oniki ve onüçüncü bölümünde ise Hz. Muhammed’in sütannesi Halime’den rivayetlere yer verilmiştir.

Mevlid’in ondördüncü bölümünde Hz. Muhammed’in zamanla Kureyşliler arasında en güvenilir kişi olması, dayılarının onu görmek istemeleri üzerine Âmine’nin onu Medine’ye götürmesi, bir ay Medine’de kalan Âmine ve Hz. Muhammed’in Mekke’ye dönmek üzere yola çıkmaları, dönüş yolunda Ebvâ denilen yerde Âmine’nin hastalanması, başucundan ayrılmayan oğlunun önünde vefat etmesi anlatılarak Mevlid’in asıl konusu böylelikle son bulmaktadır.

Lâmiî Çelebi, Mevlid’in bundan sonraki bölümünde de acziyetini ve bağışlanma ümidini dile getirerek eserini bitirmektedir.

Eserin farklı bir yönü, muhtevası içerisinde anlatılanların ağırlıklı olarak rivayetlere dayalı aktarılmasıdır. Lâmiî Çelebi, Mevlid’inde Hz. Muhammed’in mevlidi etrafında rivayetlere dayalı olarak aktardığı hadiselerin kimlerden rivayet edildiğini de bizzat belirtmiştir. Buna göre Mevlid’in muhtevasını bir anlamda râvîler şekillendirmiştir.

İlim ve sanatı şahsiyetinde birleştirmiş, âlim bir şair olan Lâmiî Çelebi’nin Mevlid’ini çeşitli kaynaklara müracaat ederek yazdığı açıktır. Eserinde bizzat bir eser adı zikretmeyen şairin terekesi ışığında kütüphanesinde yer alan kitaplara da bakıldığında Mevlid’ini İslam tarihi ve yorumuna ışık tutan tefsir, hadis, siyer, şemail, tarih konulu kaynaklardan dolaylı olarak faydalanıp kaleme aldığını söyleyebilmek mümkündür.[67]

[57]. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi.

[58] Sehî, Tezkire-i Sehî, İstanbul 1325, s. 50.

[59] Lâmiî Çelebi’nin hayatı hakkındaki bilgiler için bkz. Abdülkadir Karahan, “Lâmiî Çelebi”, İslam Ansiklopedisi, c. 7, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul (tarihsiz), s. 10-15; Günay Kut, “Lâmiî Çelebi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c. 27, Ankara 2003, s. 96-97; Nurhan Tezcan, “Bursalı Lâmiî Çelebi”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Enstitüsü, Türkoloji Dergisi, c. VIII, Ankara 1979, s. 305-343; Gönül Ayan, “Lâmiî Çelebi’nin Hayatı, Edebî Kişiliği ve Eserleri”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Y. 1, s. 1, Kasım 1994, s. 43-65; Lâmiî Çelebi, Münşeât-ı Lâmiî, haz. Hasan Ali Esir, Karadeniz Teknik Üniversitesi Yayınları, Trabzon 2006.

[60] Bu hususta Gelibolulu Âlî Künhü’l-ahbâr’da: “Gûyâ ki sözleri nemekîn degüldür. Yâhûd kesret-i nemekden lezîz ü şîrîn degüldür. Eş’âr u kasâ’idi hod cerâid-i rûzgârdan külliyetle ma’dûmdur. Ve bi’l-cümle ekser-i mü’ellefâtından nesirde Şeref-i İnsânı ve Şevāhidü’n-Nübüvvesi râcihdür.” sözlerine yer vererek mensur eserlerinin manzum eserlerine göre daha tercih edilir olduğunu söylemektedir. Bkz. Mustafa İsen, Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara 1994, s. 266.

[61] Hasan Ali Esir, “Lâmiî Çelebi Münşeât’ının Giriş Bölümünde Lâmiî Çelebi ile İlgili Bilgiler”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 2004, c. II, s. 86.

[62] Bu görüşümüz için bkz. E. J. Wilkinson Gibb, Osmanlı Şiir Tarihi, çev. Ali Çavuşoğlu, Akçağ Yayınları, c. III, Ankara 1999, s. 30.

[63] H. Bilen Burmaoğlu, Bursalı Lâmiî Çelebi Divanı’ndan Seçmeler, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1989, s. 11.

[64] Bkz. Lâmi’î Çelebi, Şerefü’l-İnsân, haz. Sadettin Eğri, Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi, Ankara 1997, s. 135.

Lâmiî Çelebi, Ser-defter İskender Çelebi’ye yazdığı bir mektupta da:

Urup İlm ü hüner zeyline pençe

İrişdi nazm u nesrüm sî vü pence

ifadesiyle manzum ve mensur eserlerinin sayısının otuz beşe ulaştığını bildirmektedir. Bkz. Lâmi’î Çelebi, Münşeât-ı Lâmiî, haz. Hasan Ali Esir, Karadeniz Teknik Üniversitesi Yayınları, Trabzon 2006. s. 61.

[65] Diyüp bin lütf ile Mevlûd-i Mahmûd

Kodun devr içre bir ferzend-i mes‘ûd

Bkz. Lâmiî Çelebi, Ferhâd ile Şîrîn, haz. Hasan Ali Esir, http://ekitap. kulturturizm.gov.tr/dosya/1-219076/h/giris.pdf(22.04.2010).

[66] Lâmiî Çelebi, Şerefü’l-İnsân, haz. Sadettin Eğri, Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi, Ankara 1997, s. 135.

[67] Lâmiî Çelebi’nin terekesindeki kitaplar hakkında bkz. İsmail Erünsal, “Türk Edebiyatı Tarihinin Arşiv Kaynakları IV: Lâmi’î Çelebi’nin Terekesi”, Journal of Turkish Studies, Volume l4, Harvard University-1990, s. 179-194; Ali İhsan Karataş, “Lâmiî Çelebi’nin Kütüphanesi ve Mirası” Bursalı Lâmiî Çelebi ve Dönemi (Bursalı Lâmiî Çelebi ve Dönemi Sempozyumu Bildirileri) ed. Bilal Kemikli, Süleyman Eroğlu, Bursa Büyükşehir Belediyesi Yayınları, Bursa 2011, s. 74-91.

Mevlidü’r-Rasûl[68]

91 Anadur hamd k’oldur Hayy u Ma’bûd 1/b

Ne misli var ne vâliddür ne mevlûd

92 Ehaddür vasf-ı zâtı lem-yeliddür[69]

Yaradılmış hep ana müsteniddür

93 Eğerçi kim ne doğdı ne doğurdı

Odur ser-cümle önlerden önürdi

94 Velî burc-ı kıdemden nûr-ı zâtı

Doğup arz itdi bir bir kâinâtı

95 Vücûdı andan aldı cümle mevcûd

Nüh âbâ vü çehâr ümm ve se mevlûd

96 Ser-â-ser bunlar olur yine ma’dûm

Ebed oldur hemîn Bâkî vü Kayyûm

97 Ezelden tâ ebed birdür vücûdı

Anadur cümle eşyânun sücûdı

98 O bir birdür ki hâricdür adedden

Bilinmez birligi resm-ile hadden

99 Görinen gösteren nûrıdur anun

Hakîkat ol durur cânı cihânun

100 Ne ol cân-kim hıred fehm eyler anı

Ki cânun cânıdur cân anda cânı

101 Ana irmez ‘ukûlı kâinâtun

Vücûdıdur medârı şeş-cihâtun

102 Bu eşyâ ger za’îf ü ger kavîdür

Hemîn ol nûr-ı mutlak pertevidür

103 Berîdür keyf ü kemden zâtı anun

Kamunun nefyidür isbâtı anun

104 Kemâl anun-durur noksân bizümdür 2/a

Anundur mağfiret isyân bizümdür

105 Bu denlü gösterür ancak bu eşkâl

Ki oldur mutlakâ her fi’le fa’âl

106 Şehâdet hem ider bu nazm [u] âyât

Ki birdür hâlık-ı arz u semâvât

107 Bu kesret içre bu ta’yîn ü temyîz

Hak’un gayrından eyler ayn-ı perhîz

108 Taayyün birle her mâhiyyet el-hak

Delîl-i vahdet-i Hak’dur muHakk’ak

109 Velî künhinde dübdüz ehl-i idrâk

Çağırur cân u dilden mâ-arefnâk[70]

110 Eğerçi söylemiş ehl-i tarîkat

Hakı Hak’dur bilen el-hak hakîkat

111 Cemî’-i perdelerden taşradur bu

Görinen nâfe gibi gerçi hoş-bû

112 Meşâm-ı kâinât almaz bu bûdan

Fenâ bulmayıcak ma’nâ-yı bûdan

113 Cemâlinden ana kim ire bir berk

Ser-â-tâ-pâ vücûdın eyleyüp hark

114 Olur deryâ-yı vahdet fülk-i rânı

Açar nûr-ı Hudâ’dan bâdbânı

115 Ana ilmi dü kevnün ayn olur bil

Diline gayr gelmek ayn olur bil

116 Dıraht-ı Mûsevî olup vücûdı

Vücûdın kaplar envâr-ı şühûdı

117 Hücûm itdükçe bu envâr her gâh

Lisân-ı Hakk olup söyler enallâh[71]

118 Yüri var Lâmi’î kesb eyle hâlât

Senün haddün değüldür bu makâlât

119 Makâmundan yüce kılma makâlün

Kelâmun gözle kim arta kemâlün

120 Var itme şem’ gibi sırrunı fâş

Dilin çün şem’ uzatdı oynadı baş

121 Sadef gibi yum ağzun cümle gûş ol 2/b

Çıkarma gevherün elden hamûş ol

122 Bu dergehden açılmaz kimseye râz

Tutar hâcibleri tîg-ı ser-endâz

123 Ko esrâr-ı hüviyyet yüzlerini

Beyân it vâhidiyyet sözlerini

124 Şu’ûnât-ı tenezzülden haber vir

Zuhûrât-ı teselsülden haber vir

125 Ne yüzden zâhir oldı sırr-ı sermed

Nice doğdı beyân it nûr-ı Ahmed

126 Demünden mürdeler bulsun hayâtı

İşidüp tadsunlar es-salâtı

127 Gerekse kurb-ı Hak tûbû ve züllû

Alâ fahri’r-rusul yâ kavm sallû[72]

128 Gel ey tefsîr-i hikmet nüktedânı

Beyân it hoş bedâyi’den me’ânî

129 Demünden tâzelensün cân-ı müştâk

Nevân-ile açılsun kalb-i uşşâk

130 Dilündür râz-ı gaybun tercümânı

Bu bezmün tûti-i şekker-beyânı

131 Mesîhâ-veş sözündür cân tabîbi

Fesâhat gülşeninün andelîbi

132 Hümâ-yı himmetündür arş-pervâz

Bize şol nağmeden göster ser-âgâz

133 Ki kuds ehli işidüp ol kelâmı

Disünler es-salâtü ve’s-selâmı

134 Sadef gibi tutup bu dürlere gûş

Derûndan kıl gel imdi bahr-veş cûş

135 Kamu ma’dûm-iken bil kim muHakk’ak

Cenab-ı Hakk-ıdı mevcûd-ı mutlak

136 Eğerçi nûr-ı zâtı idi tâbân

Sıfâtı içre idi lîk pinhân

137 Anı örtüp ridâ-yı kibriyâsı 3/a

Yoğ-ıdı âleme aks-i ziyâsı

138 Bu kesretden yoğ-ıdı anda âsâr

Hemân var-ıdı ol Kayyûm u Kahhâr

139 Tekâzâ kıldı ilmi hikmet-ile

Ki izhâr ide zâtın kudret-ile

140 Virüp ol genc-i mahfîden nişânı

Hüveydâ ola esrâr-ı nihânı

141 Yaratdı evvelâ pes bir güher pâk

Kanun şânında geldi nass-ı levlâk[73]

142 Dinildi ol sebebden nûr-ı Ahmed

Hakîkat ol-durur rûh-ı Muhammed

143 Çü bildi zâtını akl oldı adı

Mükerrem kıldı Hak bu hoş-nihâdı

144 Çü geldi emr yazdı sırr-ı meknûn

Kodı adın kalem ol Hâlik e’n-nûn[74]

145 Bu heybetden velî ol nûr-ı mutlak

Kalem gibi hemîn oldı iki şak

146 Açılmaz bâbı gerçi bu tılısmun

Velîkin aslı birdür bu üç ismün

147 Budur mahlûk-ı evvel mümkinâta

Budur feyyâz-ı sânî kâinâta

148 Budur âyîne-i ma’nâ vü sûret

Budur gencîne-i sırr-ı hüviyyet

149 Budur mecmûa-i ilm-i ledünnî

Budur meftûha-i ‘ukbâ vü dünyî

150 Budur iksîr-i hâk-i pâk-i âdem

Budur nûr-ı çerâg-ı ayn-ı âlem

151 Sıfât-ı Hakk’a mecma’ zâta mazhar

Dahı mecmû’-ı mevcûdâta masdar

152 Nüfûs-ı kâinâtun tâcıdur bu

Hakâyık seyrinün mi’râcıdur bu

153 Pes itdi anı Hak kendüye mir’ât

Tecellî kıldı ol-dem ana bi’z-zât

154 Kılup ihsân u lutfın anda izhâr

Cemâlin arz idüp gösterdi dîdâr

155 Bulup bu kadri ol nûr-ı muallâ

Sıfâtı pertevine oldı mücellâ

156 Çü gördi hüsnini irmiş kemâle

Senâ itdi cemâl-i Zü’l-celâle

157 Velî gördi özin çün mazhar-ı kül

Sıfât-ı Hakk’la bulmış tahammül

158 Olup tâvûs-veş bu nakşa mağrûr

Murâd itdi ki cevlân ura ol nûr

159 Gurûrından diye innî ene’l-Hak

Benem kevneyn içün feyyâz-ı mutlak

160 Bu kez kıldı tecellî ana Allâh

Celâl u kibriyâsı birle nâgâh

161 Eridi suya döndi haşyetinden

Karîb oldı ki Hakk’un heybetinden

162 Olaydı mahv ol nûr-ı İlâhî

Velî cem’ itdi lutf-ı Hak kemâhî

163 Pes ol su iki kısm oldı muayyen

Biri key sâfî vü biri mülevven

164 O sunun zübdesinden Hâlıku’l-kevn

Yaratdı âlem-i ervâhı bî-avn

165 Hem ol kısm-ı mülevvenden muhakkak

Yaratdı âlem-i ecsâmı ol Hak

166 Getürdi enbiyânun rûhın evvel

Kamudan rûşen ü pâk ü mükemmel

167 İdüp sonra velîler rûhın îcâd

Pes andan geldi son ervâh-ı zühhâd

168 Dahı sonra kılur ol meşba’-ı cûd

Kalan mü’minlerün rûhını mevcûd

169 Yaratdı sonra her unsur mizâcın

Müretteb tab’ u keyf ü imtizâcın

170 Hem itdi âlem-i cism içre evvel

Muhît-i arşı a’lâ vü mükemmel

171 Pes andan kürsiyi îcâd kıldı 4/a

Hem andan gökleri bünyâd kıldı

172 Dahı ardınca efrâd-ı anâsır

Terekkübden mevâlîd oldı zâhir

173 Diledi feth idüp ol genci Fettâh

Temâşâ ide hep ervâh u eşbâh

174 Girü berk-ı cemâl-i Zü’l-celâl’i

O gevherden yaratdı bir cemâli

175 Ki oldur sûret-i Mahmûd u Ahmed

Ki oldur talat-ı rûh-ı Muhammed

176 Pes ol sûret safâdan itdi cevlân

O cevlân bağlayup devr-i felek san

177 Hak itdi anı bir nûrâni kandîl

Muhît üstinde asdı niçe bin yıl

178 Kodı ol gevheri bu kân içinde

Ki ma’nâ sûretidür cân içinde

179 Ser-â-ser cem’ olup efrâd-ı ervâh

Görürler bir zücâc içinde misbâh

180 Cemâlinden urur Hak nûrı berkî

Yanar zeyti ne garbî vü ne şarkî

181 Sanasın kevkeb-i dürrîdür ol nûr

Yazılmış vech-i Hak’dan ana menşûr

182 Ziyâsı cân gözinün rûşenâsı

Beyân olur değül hüsn ü behâsı

183 Olurlar tal’atından cümle mesrûr

Ki dirler bu durur nurun alâ nûr

184 Alurlar pertevinden nûr-ı irfân

İderler kesb-i feyz ü fazl u ihsân

185 Temâşâ idüp ol nûr-ı hümâmı

Okurlar es-salâtü ve’s-selâmı

186 Hezârân yıl kalur bu yirde ol nûr

Olup hoş Hakk’a zâkir halka mezkûr

187 Kılurdı Hakk’a ol tesbîh ü tâ’ât

Melekler ana iderdi tahiyyât

188 Olur bu resme ol nûr-ı İlâhî4/b

Cemî’-i asfiyânun kıblegâhı

189 Hitâb idüp pes andan sonra Allâh

Dir ey kân-ı kerem mahbûb-ı dergâh

190 Seni rahmet yaratdum kâinâta

Seni mazhar yaratdum ism-i zâta

191 Çün oldı muğtenem ervâh senden

Gerekdür feyz ala eşbâh senden

192 Cemâlün görmeğe muhtâclardur

Kerâmet hˇânına key aclardur

193 Eli anlarun irmez bu makâma

Eğerçi buhl yokdur feyz-i âma

194 Nüzûl itsen n’ola lutf u keremden

Ki tâ kesb ideler nûr-ı kıdemden

195 Olur Hak emri-y-ile lâ-büd ol nûr

Tenezzül eyleyüp levh üzre mestûr

196 Geçer andan basar arş üzre pâyı

Ki oldur kürsi-i levh-i Hudâyî

197 Karâr eyler gelüp kürsîde andan

Yedinci çarha varur bir zamândan

198 İder altıncıya andan ubûrı

Bu resm-ile idüp seyr ü mürûrı

199 Gelür evvelki çarha âhir-i kâr

İkâmet gösterür ol yirde nâçâr

200 Ana dek kim yaradur Âdem’i Hak

Kalur ol nûr bu gökde muallak

201 İder zevk-ile her mevkıfda bin yıl

Cenab-ı Hakk’a hoş tesbîh ü tehlîl

202 Virür çün Âdem’e Hak rûh u aklı

Gelüp bu nûr ider alnına nakli

203 Bu nûr eyler cemâlin bedr-i enver

Virür yüz bin saâdetler şerefler

204 Anun-çün oldı ol hâss-ı İlâhî

Cemî’-i asfiyânun secdegâhı

205 Nüzûl eyler çü gökden yire Âdem 5/a

Olup hem-râh ol nûr-ı mükerrem

206 Düşüp çok sâl gurbet mâtemine

Olur mâlik hilâfet hâtemine

207 Düşer Havvâ’ya çünkim nutfe-i Şîs

Görinür bu kırândan hükm-i teslîs

208 Pes andan nakl idüp ol nûr-ı müştâk

Gelüp Havvâ yüzinden eyler işrâk

209 İdüp aslâb u erhâmı güzergâh

Gelür iderse andan Nûha nâgâh

210 Halîlu’llâha irüp bir zamândan

Virür teşrîf İsmâîl’e andan

211 İder andan Benî Adnân’a nakli

Budur ehl-i kitâbun doğru nakli

212 Kureyş içre idüp seyrân niçe yıl

Cemâlin Hâşim’ün rûşen kılur bil

213 Nüzûl eyler çü Abdullâh’a ol nûr

Olur gün gibi âlem içre meşhûr

214 Midâd olsa bihâr eşcâr aklâm

Bu lutfun binde biri olmaz i’lâm

215 Eğer istersenüz ol nurdan nûr

“Fe-kûlû”[75] es-salât ey kavm-i mesrûr

216 Es-salâtü ve’s-selâm ey nûr-ı arşu’llâh olan

Es-salâtü ve’s-selâm ey mahrem-i dergâh olan

217 İşit bu yirde râvî ne buyurdı

Çü Abdullâh’ı anası doğurdı

218 Meğer itmişdi Şâm içre ikâmet

Yehûd’un milletinden bir cemâat

219 Var-ıdı anlarun yanında bir sûf

Beyâz u İzzet ü kadr-ile mevsûf

220 Bulaşmış ana Yahyâ-yı nebînün

Şehîd olduğı dem kanı teninün

221 Bulur ol kavm esfâr içre anı 5/b

Hudâ ol gün ki mahv ide bu kanı

222 Atası doğa hatmü’l-mürselînün

Gide hükmi rüsûm-ı evvelînün

223 Görirler bir gün ol kaftânı nâgâh

Şafakdan hâli mânend-i sehergâh

224 Akup ol kan yüzinden katre katre

Ruhı dönmiş münevver kurs-ı bedre

225 Bilürler Ahmed’ün doğdı atasın

Döküp kan pes geyerler gam libâsın

226 Çü ta’yîn idemezler şahsın anun

Güderler kâr u ahvâlin zamânın

227 Olur bunlarla bir gün ittifâkî

Kureyşî bir niçe tâcir mülâkî

228 İderler hüsn-i Abdullâh’ı ta’rîf

Dahı alnındağı ol nûrı tavsif

229 Yehûdîler işidüp bu peyâmı

Kim olduğın bilürler ol hümâmı

230 İçinde bunlarun yetmiş nefer ten

Fünûn-ı darb u harb içre muayyen

231 İderler beyat u îmân u ahdi

Kılurlar katl-i Abdullâh’a cehdi

232 Çıkarlar Şâm’dan bir gice nâgâh

İderler Mekke azmin râh u bî-râh

233 Pes idüp rûz u şeb kat’-ı beyâbân

Olurlar Mekke etrâfında pinhân

234 Kılup tîr ü kemân-ile kemîni

Güderler fursat u ruhsat demini

235 Severdi saydı zîrâ dâ’im ol şîr

İderdi Mekke etrâfında nahcîr

236 Meğer bir gün kılurken sayd-ı sahrâ

Bulurlar anı bir vâdîde tenhâ

237 Diyüp el virdi fursat hep gelürler

Anı ol yirde çepçevre alurlar

238 Hemân Abd-i Menâf’un oğlı Vehbe 6/a

İder Hak’dan haber bu emr-i gayba

239 Ki Abdullâh’ı eclâf-ı cühûdân

Bulup tenhâ falân vâdîde el-ân

240 Helâk itmek dilerler ey cihân-gîr

Ne kılsun yüz ser ü hınzîre bir şîr

241 İşitdi çün bu sözi Vehb-i saf-der

Bilinsün şimdi didi kim dürür er

242 Hemân etbâ’ına kıldı münâdî

Kuşanup tîgın itdi azm-i vâdî

243 Arabdur hem-nesebdür itdi gayret

Bu iş geldi katı ‘âr u hamiyyet

244 Çü cân atup irişdi ol araya

Bakup denk oldı eltâf-ı Hudâ’ya

245 İner bir turfa mahlûk âsumândan

Kamunun vasfı hâric ins ü cândan

246 Binüp her birisi bir esb-i ablak

Seğirdürler hevâ üzre muallak

247 Elinde her birinün odlu harbe

Susamışlar dil ü cândan bu harbe

248 İnüp kahr-ıla kıldılar hücûmı

Hep itdiler helâk ol kavm-i şûmı

249 Görüp bu işleri Vehb-i cihângîr

Gelüp ehline bir bir itdi takrîr

250 Eyitdi bî-tevakkuf tîz iriş var

Bulup Abdullâh anasını yalvar

251 Kılup peyvend oğlın duhterümle

Karîn itsün o mâhı ahterümle

252 Pes ol hâtûn koyup her ‘izz ü nâzı

Varup keşf itdi ol ser-beste râzı

253 İşidüp anı Abdulmuttalib hem

Dil ü cânı safâdan oldı hurrem

254 Didi oldur tamâm oğluma lâyık

Bu gevherdür o tâca key yaraşık

255 Ki zîrâ Âmine ol asr içinde 6/b

Şeref bulmışdı Şâm u Mısr içinde

256 Cemâl ü iffet ü hüsn ü behâsı

Kemâl ü haşmet ü hilm ü hayâsı

257 Kabâyil içre hep olmışdı meşhûr

Kamu illerde vü dillerde mezkûr

258 Pes idüp bî-tevakkuf ‘ıkd u kâbın

Tamâm oldı ne kim var resm ü âyîn

259 İdersem haşre dek bu lutfı inşâd

Binin tarh eyleyem birin kılam yâd

260 Eğer istersenüz oddan necâtı

Okun cân u gönülden es-salâtı

261 Es-salâtü ve’s-selâm ey nusret-ile şâh olan

Es-salâtü ve’s-selâm ey hâfızı Allâh olan

262 Rivâyetdür ki Şâm’un şehriyârı

Ki pîrûz-idi baht-ı kâmkârı

263 Tutardı burc-ı ismet içre bir mâh

Ki şerm eylerdi nûrından seher-gâh

264 Ana virmişler-idi Fatıma ad

Olurdı kıssalar gûş eyleyüp şâd

265 Gelüp yanına anun niçe hâtûn

Anarlar nûr-ı Abdullâh’ı bir gün

266 Cemâl ü tal’atın tavsif iderler

Kemâl ü hışmetin ta’rîf iderler

267 Taaccübler bu nurun hâlin ol kız

Dir anun bildünüz mi aslını siz

268 İçinden bunlarun bir şehd-i güftâr

Ki gûş itmişdi çok âsâr u ahbâr

269 Didi kim böyledür nakl u rivâyet

Bulup yazmış anı ehl-i hikayet

270 Dimiş bunı görenler evvelinden

Geliser bir oğul anun belinden

271 Nebîsi olısar kevn ü mekânun 7/a

Rasûli olısar âhir zamânun

272 Anundur bu görinen nûr-ı bâhir

Ki olmışdur bunun alnında zâhir

273 Kızun bu söz virür gönline teşvîş

İder bunı dahı yirlerde teftîş

274 Bu sözün gavrine irür kemâhî

Pes andan sonra eyler azm-i râhı

275 Gelüp hayl ü cevârî birle âhir

Civâr-ı Kâbe’de olur mücâvir

276 Düşer fursatla bir gün ittifâkî

Olur Abdullâh ile kız mülâkî

277 Görür ol talat u hüsn ü cemâli

Dahı alnında nûr-ı Zü’l-celâl’i

278 Hayânun perdesin yüzden idüp çâk

Dir ey nûr-ı musavver gevher-i pâk

279 Edebsizlik-dürür gerçi fuzûlî

Gerek redd itmeyüp kılmak kabûli

280 Dimezven kethudâ olam serâna

Yüzüm cârû ideyim hâk-i pâna

281 Helâlün olmadur fikr-i nihâdum

Harâm olsun dahı varsa murâdum

282 Çü Abdullâh anun bildi merâmın

Görüp gün yüzin işitdi kelâmın

283 Didi bu yüz değüldür âb u gilden

Kabûl itdi murâdın cân u dilden

284 Velî didi ana ey cân-ı âlem

Bu iş olsun atam izni-y-ile hem

285 Eyitdi Fatıma n’ola revâdur

Anun emriyle olsun çün atadur

286 Gelür ol gice Abdullâh evine

Olur hoş Âmine’yle cem’ yine

287 Düşer sulbinden anun nutfe-i pâk

Güher gibi sadef rahmine çâlâk

288 Ki cüz’-i asl-ı cism-i Ahmed oldur 7/b

Dahı metbû’-ı nûr-ı sermed oldur

289 Hamîr-i Mustafa’ya mâyedür ol

Muhammed nûrına hem-sâyedür ol

290 Buna tâbi’ olup ol nûr-ı müştâk

İderdi anlarun alnında işrâk

291 Felâ-büdd eyleyüp ol nûr rıhlet

Virür hoş Âmine alnına ziynet

292 Sabâh oldukda Abdullâh durdı

Atasınun gelüp kapusın urdı

293 Eyitdi her ne kim oldı hikayet

Edeble söyleyüp aldı icâzet

294 Gelüp kasd itdi k’ide kızı âgâh

Görince itdi Abdullâh’ı kız âh

295 Didi şol nûr kim ben görmiş-idüm

Anun-çün Şâm terkin urmış-ıdum

296 Hudâ itmiş dirîgâ gayra takdîr

Belî sa’y eylemez makdûrı tağyîr

297 Çün itmiş iktibâs ol nûrı âher

Cihânda ol gerekse şems-i hâver

298 Ne eyler ahterüm burcunla peyvend

Ne olur gevherüm dürcünle hursend

299 Sikender cidd ü cehdinden ne dermân

Nasîb-i Hızr’mış çün âb-ı hayvân

300 Bu sözi didi azm itdi iline

Gelüp fârig oturdı menziline

301 Bu eltâfı yazarsam tâ dem-i sûr

Acebdür binde biri ola mezkûr

302 Cenabından dilersen feyz-i âmı

Eyitgil es-salâtü ve’s-selâmı

303 Es-salâtü ve’s-selâm ey şâhid ü meşhûd olan

Es-salâtü ve’s-selâm ey Ahmed ü Mahmûd olan

304 Makârın buldı çün ol katre-i nâb 8/a

Şeyâtîn oldı gam bahrinde gark-âb

305 Yüzi üstine düşdi cümle esnâm

Belürdi gökde çok âsâr u ecrâm

306 Nüzûl idüp melekler ol dem ey yâr

Racîmün tahtın itdiler nigûnsâr

307 Tutup anı siyâset eylediler

Kamu rahtın hasâret eylediler

308 Kaçup kırkıncı gün anlardan İblîs

Halâs olur idüp bin mekr ü telbîs

309 Gelüp kûh-ı Kubeys üstinde bî-cân

Kılur şol resme feryâd-ile efgân

310 Ne denlü var-ısa evlâd-ı İblîs

Cünûd-ı mekr ü şerr ü sihr ü telbîs

311 Gelüp yanına hep pür-derd ü teşvîş

İderler bu işün aslını teftîş

312 Didi İblîs k’oldı işümüz vây

Yakındur kim doğa ol âlem-ârây

313 Gidiser İzzeti Lât u Menât’un

Düşiser kadri deyr ü sûmnâtun

314 Doğıcak diye ol nûr-ı mümecced

Hudâ birdür Rasûlidür Muhammed

315 Kıla esnâmı batıl hakkı izhâr

Gidüp zulmet cihânı tuta envâr

316 Bu ahvâli işidüp ol melâ’în

İderler âh olurlar zâr u gam-gîn

317 Hem ol gice irüp Hak’dan inâyet

Kamu ashâb-ı teshîr ü kehânet

318 Kalurlar âciz ü dem-beste vü zâr

Olurlar işlerinden cümle bî-zâr

319 İrişür anda hâtifden bir âvâz

İdüp hoş Ahmed’ün medhine âgâz

320 Dir ey kavm-i Kureyş ü hayy-i A’râb

Karîb oldı ki ol şem’-i cihân-tâb

321 Cihânı gün yüzinden ide aydın8/b

Aça bu köhne milke bir yeni dîn

322 Hem ola enbiyânun hâtemi ol

Hem ola asfiyânun hâtemi ol

323 Kudûmı yümn ola devr-i zamâna

Vücûdı ola rahmet ins ü câna

324 Muhassal Âmine ol şehriyârî

Götürdi dokuz ay diyince Bârî

325 Ne zahmet çekdi ne hamli belürdi

Velîkin dem-be-dem râhat olurdı

326 Çü nûr-ı mahz-ıdı ol gevher-i pâk

Vücûdından ola mı kimse gam-nâk

327 Yaratmışken Hak anı halka rahmet

Anasına ola mı vire zahmet

328 Tamâm itdi hisâbın çün dokuz ay

O mihrün oldı nûrı âlem-ârây

329 Ziyâde berk urup tutdı cihânı

Doğısardur anası bildi anı

330 Görürdi her yana idüp nazar tîz

Karanu gice olmış şu’le-engîz

331 Dü-şenbe gicesi-y-di vakt-i hurrem

Rebîülevvelün on ikisi hem

332 Dahı eyyâm-ı Nûşirvân-ı âdil

Makâmı Kâbe şehri şübhesiz bil

333 Geçeli kıssası ashâb-ı fîlün

Hem elli beş gün olmış eyle bilün

334 Cihân olsa zebân başdan başa bil

Düketmez vasfın anun niçe bin yıl

335 Şefâatden bulam dirsen tesellî

Eyit cân-ıla Allâhümme salli

336 Es-salâtü ve’s-selâm ey rahmeten li’l-âlemîn

Es-salâtü ve’s-selâm ey sâdıku’l-kavlü’l-emîn

337 Rivâyetdür Rasûl’ün anasından 9/a

O ismet burcunun dürdânesinden

338 Eyitdi çün karîb oldı vilâdet

İrişdi vaz’-ı hamle vakt u sâat

339 Kılup Yesrib’de Abdullâh vefâtı

Beni derdâ yedi derd-i memâtı

340 Ten-i tenhâ komışdı mâtem-ile

Garîb ü bî-kes itmişdi gam-ile

341 Yoğ-ıdı evde Abdulmuttalib hem

Tavâf eylerdi Beytullâh’ı ol dem

342 Bu gamlardan gelürken câna vahşet

Virürken vaz’-ı haml ahvâli dehşet

343 Anı gördüm iki şakk oldı hâne

Ser-â-ser şem’lerle doldı hâne

344 Nüzûl itdi hemân bir nesne âlî

Beni geldi büridi perr ü bâli

345 Bir apak murg adı mânend-i kâfûr

Cemâlinden alurdı ay u gün nûr

346 Gelüp üstüme çün açdı kanadı

Tutup arkamı bir kez hoş sığadı

347 Gidüp gönlümden ol havf-ıla dehşet

Tenüm başdan ayağa buldı hiffet

348 Bu iş geldi aceb gâyetde bana

Nazar saldum hemîn çepçevre yana

349 Görüp ol hüsn ili yıldızlarını

Sanup Abd-i Menâf’un kızlarını

350 Çü hânem doldı bî-had serv-i dil-cû

Be-gâyet teşne idüm istedüm su

351 Elüme sundılar bir bâde-i nâb

Gül-âb u müşk-ile pür-’ıtr u cüllâb

352 Hemân-dem aldum içdüm âşıkâne

İrişdi revh ü râhat cism ü câna

353 Şekerden tatlu südden ağ-ıdı ol 9/b

Yayıldı gövdeme san yağ-ıdı ol

354 Bu hâlet içre gördüm anı nâgâh

Ki gitdi gözlerümden perde-i râh

355 Görindi meşrık u mağrib müretteb

Ne kim var yir yüzi dağ u ova hep

356 Dahı gördüm ki bir mahbûb dîbâ

Asılmış yir ü gök beyninde zîbâ

357 Anun ardınca gördüm üç alem hûb

Kamusı nurdan mevzûn u mergûb

358 Birisi meşrık u mağribde biri

Birinün Kâbe damı üzre yiri

359 İşitdüm bir nidâ hem âsumândan

Ki gizlen anı dir çeşm-i cihândan

360 Hem indi bir bölük kuşlar hevâdan

Evümde raks ururlardı safâdan

361 Burunları zümürrüd tenleri ak

Yaratmış anları bu resme Hallâk

362 Kamunun şeh-peri yâkût-ı ahmer

Dem [ü] enfâsı gûyâ bû-yı anber

363 Dahı hâtûnlar-ıla doldı hâne

Ki hüsni anlarun gelmez beyâna

364 Gelüp yakın beni söylerler-idi

Doğar şimdi Muhammed dirler-idi

365 Anı gördüm ki yirden göğe bir nûr

Çıkup âlem yüzini kıldı mesrûr

366 Hemân-dem ol yüzi gün alnı bedr ay

Doğup oldı vücûdı âlem-ârây

367 Çağırdı merhabâ gökden melekler

Semâa girdi raks itdi felekler

368 Didiler doğdı ol hûrşîd-i âlem

Didiler doğdı ol ümmîd-i âlem

369 Habîbü’l-Hakk u mahbûbü’l-berâyâ

Şefî’ü’l-halk u mahsûsu’l-atâyâ

370 Bakup gördüm yüz urmış yire ol hân 10/a

Sücûda varmış eyler hamd-i Yezdân

371 Tutup kaldurdı barmağın semâya

Şehâdet arza kıldı hoş Hudâ’ya

372 Anun ardınca indi bir zamândan

Hemîn bir pâre bulut âsumândan

373 Muhammed gözlerümden gâyib oldı

Gelüp rikkat gözüm yaş ile doldı

374 İşitdüm bir münâdî eyler âvâz

Muhammed itdi dir âfâka pervâz

375 Kamu mahlûka gösterdiler anı

Tutalar tâ cemâlinden nişânı

376 Açıldı çün bulut götrüldi zulmet

Bakup gördüm yatur ol mâh-tal’at

377 Sarılmış nurdan bir sûfa key ağ

Semen olmış teni gül-bergine bâğ

378 Anun ardınca irdi yine bir ebr

Görinmez oldı ol meh eyledüm sabr

379 İşitdüm yine bir hoş savt-ı ‘âlî

Muhammed oldı dir mahlûka vâlî

380 Cihânı hükmine râm eylediler

Bu hâli dehre i’lâm eylediler

381 Ana Hak virdi Âdem safvetini

Dahı Nûh nebînün rikkatini

382 Halîl’ün hulletin hilat buyurdı

Ana mürselleri ümmet buyurdı

383 Lisânın virdi İsmâîl’ün ana

Neler ihsân itdi bilün ana

384 Cemâl-i Yûsuf u büşrâ-yı Ya’kûb

Dahı tekrîm-i Mûsâ sabr-ı Eyyûb

385 Dem-i Îsâ-y-ıla takvâ-yı Yahyâ

Ki oldı mecma’-ı mecmû’-ı deryâ

386 Gidüp ol ebr oldı hâne pür-nûr

Yatur gördüm Muhammed şâd u mesrûr

387 Beyân olunsa yüz yıl bu ma’ânî 10/b

Bedî’ ola tamâm olmak beyânı

388 Dilersen ire nûrından tecellî

Eyitgil cândan Allâhümme salli

389 Es-salâtü ve’s-selâm ey câmi’-i âyât-ı Hak

Es-salâtü ve’s-selâm ey râfi’-i râyât-ı Hak

390 Rivâyet eylediler yine rûşen

Safiyye bint-i Abdulmuttalib’den

391 Dimiş ol ahter-i burc-ı saâdet

Çü düşdi yire ol hûrşîd-talat

392 Ebesiydün ol incü dânesinün

Ben-idüm yâri ol dem anasınun

393 Doğıcak gün gibi ol nûr-ı bâhir

Bana altı alâmet oldı zâhir

394 Biri çün düşdi yire kıldı secde

Bu emri gördi aklum geldi vecde

395 İkinci bu durur kim kaldırup ser

Fesâhat bula şekker-veş mükerrer

396 Didi Allâh’dur ma’bûd-ı bi’l-hak

Ben anun Hak Rasûliyem muhakkak

397 Budur üçünci kim nûrından anun

Çerâgı mahv oldı âsumânun

398 Budur dördünci kim itdüm nazar tîz

Görem anı er oğlan mı yahud kız

399 Bakınca gördüm olmış sünneti hûb

Kesilmiş göbeği mahbûb u mergûb

400 Beşinci diledüm kim yuyam anı

Bir âvâz irdi gaybî nâgehânî

401 Ki virme ey Safiyye sana zahmet

Ki pâk itmişdür anı âb-ı rahmet

402 Budur altıncı kim anı götürdüm

Bakup kitfeyni ortasında gördüm

403 Yazılmış âyet-i mühr-i nübüvvet 11/a

Pes itdüm Hakk’a hamd u şükr ü minnet

404 Didi ol gice Abdulmuttalib ben

Tavâf-ı Kâbe eylerken muayyen

405 Nidâ eyler işitdüm bir münâdî

Ki savtından pür oldı deşt [ü] vâdî

406 Ki âgâh olun ey kavm-i müeyyed

Bu gice anadan doğdı Muhammed

407 Dahı gördüm kılurdı secde Kâbe

Bu sözden varma sakın şekk ü raybe

408 Gelürdi muttasıl âvâz-ı tekbîr

Bi-hamdi’llâh ki pâk oldum bu gün dir

409 Tahâret buldum encâs-ı hadesden

Berî oldum kamu fısk u habesden

410 Dahı gördüm yüzin düşdi hep esnâm

Gelür gönlüme çok efkâr u evhâm

411 Harem’den yürüyüp çıkdum Safâ’ya

Var-ıdı anda gavgâ bî-nihâye

412 Görindi gözüme ol yir ser-â-ser

Halâyık haşr olup mânend-i mahşer

413 Hemîn döndüm olup gönlüm pür-ehvâl

Varup tâ Âmine’yle söyleşem hâl

414 Kapusın bağlu gördüm itdüm âvâz

Gelüp açdı kapuyı ol ser-efrâz

415 Didi kim ey ata doğdı Muhammed

Ana (?) cânı vü fahrü’l-ammi ve’l-cedd

416 Getür didüm göreyüm kanı ol nûr

Didi kim bana yokdur şimdi destûr

417 Gelüp bir kişi didi kim bu oğlan

Gerek bir kaç gün olmak evde pinhân

418 Anı saklar Hudâ gerçi hatardan

Velî hıfz it anı üç gün nazardan

419 İnâd itdüm kılıç çekdüm yüridüm

Giricek içerü sankim eridüm

420 Yüzi bürka’lu gördüm anda bir er 11/b

Tutar şemşîr elinde şîre benzer

421 Didi kim dön girü tâ kim melâik

Mukîmân-ı semâvât u erâ’ik

422 Ziyâret eylesünler oğlunı hoş

Yüri var hâtırun tutma müşevveş

423 Katı havf eyledüm anun sözinden

Oturdı üstüme heybet özinden

424 Çıkup kasd eyledüm diyem bu hâli

Yedi gün bulmadum nutka mecâli

425 Yazarsa cem’ olup halk-ı zamâna

Bu hâlün şemmesi gelmez beyâna

426 Dir-isen kim dilünden yağa şekker

Salavât vir ana cândan mükerrer

427 Es-salâtü ve’s-selâm ey bütleri hâk eyleyen

Es-salâtü ve’s-selâm ey Hakk evin pâk eyleyen

428 Rivâyetdür ki dimiş böyle Abbâs

Çü öldi Bû Leheb itdüm ana yas

429 Eğerçi küfri virmişdi garâbet

Velî lâzım gelür rahm-ı karâbet

430 Gınâ virmeyüp ana kesb ü mâli

Çü tebbet[76] oldı emrinün meâli

431 Du’â itdüm Cenab-ı Hakk’a dilden

Ki ref’ idüp hicâbı âb u gilden

432 Bana ma’lûm ide tavr-ı azâbın

Ne yüzdendür bilem kahr u ‘itâbın

433 Bu resme görürem bir gice anı

Ser-â-ser oda düşmiş cism ü cânı

434 Tutuşmış göklere çıkmış yalınlar

Ki dûzah ol yalınlardan belinler

435 Didüm hâlün nedür arz it te’abdan

Halâsun yok mıdur işbu lehebden

436 Didi kim yok-durur bir lahza ârâm 12/a

Bu resme yanarum her subh u her şâm

437 Dü-şenbe gicesi oldukca lâkin

Olur bu kahr odı bir pâre sâkin

438 Gelüp bir niçe Rahmânî melekler

Getürüp âb-ı rahmetden belekler

439 Bu oda ol suyı efşân iderler

Dahı ol gice çok ihsân iderler

440 Bu iş geldi aceb dir bana Abbâs

Girü sordum bunı dir ana Abbâs

441 Didüm Hak lutfı gerçi bî-sebebdür

Yalunuz bu gice olmak acebdür

442 Didi kim bu gice doğdı Muhammed

O fahru’l-âlemîn Mahmûd u Ahmed

443 Vücûda geldi çün ol şâh-ı âlem

Ümeyme (?) muştuladı geldi ol dem

444 Beşâretden olup key hurrem ü şâd

Didüm olsun Süveybe benden âzâd

445 Çün itdüm İzzet anun mevlidine

Eğerçi girmedüm didüği dîne

446 Pes anun hürmetine Hayy u Gaffâr

Azâbum ref’ ider bu gice her bâr

447 Aceb midür bu ta’zîm-ile mü’min

Cehennemden ebed olursa îmin

448 Muhassal doğdı çün ol talati gün

İrişdi âsumândan bir aceb ün

449 Ne hoş pistândur anı emziren dir

Mübârek emcek ana kim virür şîr

450 Felâ-büdd eyledi âlem nizâ’ı

Bizimdür Ahmedün diyü rızâ’ı

451 Hitâb irdi hemân-dem k’ey halâyık

Ki yokdur sizde emcek ana lâyık

452 Ana cinsinden olur yine dâye

Ana insândan irür yine vâye

453 Çün üç gün geçdi ol gün yüzlü aya 12/b

Gelüp oldı Süveybe ana dâye

454 Gelince Mekketullâha Halîme

Tamâm emzürdi dörd ay ol kerîme

455 Vücûdı olmağın ‘ıtkına çâre

Olurdı hizmetinde pâre pâre

456 Rivâyet böyledür Abbâs’dan hem

Yatarken mehd içinde şâh-ı âlem

457 İşâret birle diyüp hasb-ı hâli

Kamerle eyler-idi kîl ü kâli

458 Ne yana kim delâlet itse ol şâh

Teveccüh eyler-idi ol yana mâh

459 Buyurmışdur hem ol fahru’r-risâlet

Çerâg-ı âfitâb-ı dîn ü devlet

460 Benümle mâh ortasında ol dem

Kelâm olurdı çok vallâhu a’lem

461 Beni ağlatmaz-ıdı ol sebebden

Tutardı gönlümi hoş her taAbdan

462 Ki secde itse arş altında her bâr

İşidürdüm sadâsını ceres-vâr

463 Rivâyet böyledür kim ol gice hem

Yarıldı kisrânun eyvânı muhkem

464 Çehâr u deh beden küngürlerinden

Yıkıldı ayrılup [bir bir yerinden]

465 Mecûs’un bunca yıllık yakduğı od

Kül oldı ol gice çün nâr-ı Nemrûd

466 Hem ol dem Sâve’nün nehr-i revânı

Yirün ka’rına geçdi nâgehânî

467 Dimişler dahı ashâb-ı hikâyât

Bulup bu nakli fî-bazı’r-rivâyât

468 Ki kisrâ harc idüp çok genc ü mâli

Binâ itmişdi bir hoş kasr-ı ‘âlî

469 Önine ugrar-ıdı cûy-ı Dicle

Sürerdi ayağına rûy Dicle

470 Hemân ol gice kim şakk oldı tâkı 13/a

Götürdi Dicle bu âlî revâkı

471 Harâb oldı ne kim var ol imâret

Suya gitdi olup muhkem hasâret

472 Çoğ itdi sonra mesdûdü’l-mebânî

Müyesser olmadı turgurmağ anı

473 İdüp etrâfdan kâhinleri cem’

Bu işlerden su’âl itdi tutup sem’

474 Kamusı ittifâk idüp eyitdi

Bu âyîn ü bu millet devri yitdi

475 Birikdi ser-te-ser hükm-i karâyin

Tereddüd yokdur el-makdûru kâyin[77]

476 Arab burcında doğdı bir peyamber

Ki tutısar acem milkin ser-â-ser

477 Kamu edyânı mensûh ide dîni

Ola ol cümle mahlûkun güzîni

478 Felekler olsa bu âyâta defter

Yazılmaz binde biri kala ebter

479 Dilersen kurb-ı Hak izzen ve kadren

Salavât vir ana sırren ve cehren

480 Es-salâtü ve’s-selâm ey nâsih-i şer’-i milel

Es-salâtü ve’s-selâm ey şârih-i dîn ü düvel

481 Rivâyet eylemişler kim Halîme

Bu yüzden nakl kılmış ol kerîme

482 Kabâyilden idüp bir niçe avrat

Kureyş evlâdın emzürmeğe niyyet

483 Görüp hep kaydı esbâb-ı seferden

Yöneldük Mekke’ye bir gün seherden

484 Benüm bir merkebüm var-ıdı kâhil

Dahı bir hıyre-ser nâkam muattal

485 Ne bu virürdi yıllar bir kaşık şîr

Ne anı yüridürdi tîr ü şimşîr

486 Benümle bile gitmişdi erüm hem 13/b

Yoğ-ıdı andan özge bana mahrem

487 Hem o yıl kaht olmışdı be-gâyet

Harâb olmışdı kûylar bî-nihâyet

488 Dahı yoğ-ıdı bende ol kadar süd

Ki oğlum Damra ola-y-ıdı hoşnûd

489 Gelüp ağladuğından bana kaygu

Gözüme giceler girmezdi uyhu

490 İrişdük Mekke’ye çok cehd idüp biz

Kimi oğlan kabûl itdi kimi kız

491 Bana arz eylediler Mustafa’yı

Ana göstermedüm hergiz safâyı

492 Cehâletden didüm anı gerekmez

Bana atasuz oğlanı gerekmez

493 Ki kıymaz ata gibi ayrugı mâl

Eğer cedd ü eğer amm u eğer hâl

494 Ana dek eyledüm sabr u ferâgı

Ki hep yoldaşlarum gördi yerağı

495 Bana kalmadı oğlan eyledüm âr

Kabûl itdüm habîbi çâr u nâçâr

496 Buluşdum Âmine hâtûnla hoş

Didi lutf-ile bana ey perî-veş

497 Ki bir hoş kimse geldi üç gice var

Didi buna tutıcak dâye zinhâr

498 Benî Sa’d ola anun cins ü faslı

Dahı âl-i Züveyb’ün ola nesli

499 Didüm Hak’dan-durur bu emr ü bu va’d

Ki ben âl-i Züveybem hem Benî Sa’d

500 Elüme pes hemân-dem yapışup tîz

Alup girdi içerü ol dil-âvîz

501 Bakup gördüm yatur ol mihr-i enver

Bir apak sûf içinde nûra benzer

502 Döşenmiş altına bir sebz atlas

Süzilmiş hˇâba varup iki nerges

503 Saâdet nûrı berk urur yüzinden 14/a

Güneş pertev alurdı ılduzından

504 Vücûdından gelürdi bû-yı anber

Kılurdı ‘ıtrı cân bâgın muattar

505 Varup yanına ol cân-ı cihânun

Kodum pistânumı göğsine anun

506 Mübârek çeşmin açdı çıkdı bir nûr

Yazıldı gün gibi eflâke menşûr

507 Bu hâli anda çün gördüm muayyen

Hemîn örtüp yüzini tınmadum ben

508 Ki bildüm devlet ü ikbâle irdüm

Revân sağ emcegüm ağzına virdüm

509 Alup emdi hemân o şâh-ı âlem

Safâdan oldı gönlüm şâd u hurrem

510 Dönüp pistânumun solını andan

Kodum ağzına anun bir zamândan

511 Kabûl itmedi anı almadı hiç

Yüzin dönderdi başın eyledi pîç

512 Dimiş kim İbn-i Abbâs ana ol dem

Cenab-ı Hakdan oldı adl mülhem

513 Çü var-ıdı süd emmekde şerîki

Birin kodı ana almadı iki

514 Hikayet eyleyüp yine Halîme

Beyân itmiş bu resme ol kerîme

515 Virüp pistânumun sağ ın Rasûl’e

Nasîbi oğlumun düşmişdi sola

516 Velî hergiz Muhammedden mukaddem

Süd emmez-idi oğlum Damra bir dem

517 Dahı pistânum oldı şöyle pür-şîr

Ger oğlum olsa on olurdı hep sîr

518 Çün üç gün oldı itdük azm-i ricat

Vatandan yana kılduk kasd-ı rıhlet

519 Binüp ol merkeb üstine getürdüm

Habîbi önüme aldum götürdüm

520 Giderken merkebüm altumda durdı 14/b

Çöküp ol dem yüzini yire sürdi

521 Haremden yana itdi secde üç kez

Hoş âdâb-ile k’âdem öyle itmez

522 Pes andan yola girdi hoş sebük-bâr

Giderdi yel gibi altumda reh-vâr

523 Yine nakl eyledi ol aslı tâhir

Gelüp bir suya konduk ol gün âhir

524 Var-ıdı anda bir şeyh-i Hüzeylî

Ki olmış bûsegâh-ı halk zeyli

525 Geçürmiş ömrini hikmet içinde

Riyâzetler çeküp halvet içinde

526 İşitmiş bî-aded âsâr u ahbâr

Okımış bî-hisâb elvâh u esfâr

527 Didi yoldaşlarum kim ey Halîme

Buluşsan n’ola bu şeyh-i azîme

528 Anı kim Âmine itmişdi takdîr

Buna arz eylesen görsen ki ne dir

529 Didüm pes varuban ey şeyh-i kâmil

Bu gün âlemde sen ilmiyle ‘âmil

530 Bu oğlan kim görürsen anası dir

Çü benden doğdı bu dür dânesi dir

531 Vücûdumdan hemân-dem çıkdı bir nûr

Tutup âlem yüzini kıldı mesrûr

532 Ki gördüm gün gibi âfâkı rûşen

Ne kim var Şâm içinde kasr u gülşen

533 Çü düşdi yire aldı bir avuç hâk

Dönüp kaldurdı başın cüst ü çâlâk

534 Yüzin gökden yana hoş tutdı handân

Bu işden aklum oldı deng ü hayrân

535 Kılup feryâd ol şeyh-i Hüzeylî

Didi âlem bu tıflundur tufeyli

536 Olup rû-yı zemîne cümle mâlik

Yüriye hükmi fî külli’l-memâlik

537 Anadur muntazır şimdi bu oğlân 15/a

Ki gökden ine ana emr-i Yezdân

538 Pes ey âl-i Hüzeyl ü hayy-i A’râb

Gelün eylen cihândan bunı nâ-yâb

539 Didüm kimdür yukayan (?) bir kılına

Sovuk baka buna yavuz kılına

540 Pes ol yirden göçüp bağlandı mahmil

İdindük mesken-i me’lûfı menzil

541 Ne yire kim konarduk deşt eğer dağ

Ser-â-ser olur-ıdı sebze vü bâg

542 Semirdi hep ne varsa çâr-pâmuz

Bizi anup günilerdi obamuz

543 Elümüz hâke sunsak zer olurdı

Yapışsak sırçaya gevher olurdı

544 İkiz kuzuladı koyunlarumuz

Yitişmezdük südin sağmağa gündüz

545 Eğer her bir kalemde olsa bin dil

Düketmez dise yüz yıl medhini bil

546 Bu ni’metlerden istersen nasîbi

Salâvet vir ana cândan habîbî

547 Es-salâtü ve’s-selâm ey menba’-ı cûd u kerem

Es-salâtü ve’s-selâm ey mecma’-ı hulk u şiyem

548 Rivâyetdür bu resme yine andan

O ismet ma’deni pâkîze cândan

549 Dimiş ol dem çün ol gün yüzlü aya

Hak’un ihsân u lutfı birle dâye

550 Anun incinmedüm bir hizmetinden

Be-gâyet râhat-idüm ismetinden

551 Ki bir şey’ üzre itmezdi tebevvül

Ki lâzım ola idi yunmağa ol

552 Dahı her gün muayyen bir kez ol şâh

Tebevvül eyler-idi idüp âgâh

553 Cemî’inden aceb bu idi kim ol 15/b

Karîb oldı ki nutka virile yol

554 Şeker ağzın açup didi mükerrer

Bülend-âvâz-ile Allâhu ekber

555 Dahı hamd itdi Rabbü’l-âlemîne

Girü meşgûl oldı âlemîne

556 Rivâyetdür dahı ol şâh-ı âlem

Beşinci ay olınca yüridi hem

557 Sekiz aylık olınca sözlerin hep

Muayyen anladurdı hoş müretteb

558 Ok ata başladı on ay içinde

Gören dirdi güneşdür yay içinde

559 İki yaşında oldı bir kıyâmet

Yedi yaşında gibi çekdi kâmet

560 Bu üslûb-ile dimiş kim Halîme

İderdüm hizmet ol şâh-ı kerîme

561 Fıtâmun vakti geldi ya’ni anı

Memeden kesmenün oldı zamânı

562 İletdüm anasına çâr u nâçâr

Velî oldum firâkından dil-efgâr

563 Ki zîrâ nef’-i mahz idi vücûdı

Firâvân idi hayr u lutf u cûdı

564 Didüm anasına ey ulu hâtûn

Kamudan âkıl u devletlü hâtûn

565 Bilürsin Mekke’nün vardur vebâsı

Vahîm ü sıtmaludur hem hevâsı

566 Bizüm yirün hevâsı cân-fezâdur

Suyı tatlu fezâsı dil-güşâdur

567 Değül kûh u kaya rîg ü beyâbân

Ser-â-ser sebzedür pür-bâg u bostân

568 Buyurursan yine baş üzre hizmet

Tutalum cân gibi anı ne minnet

569 Bu sözlerden olup pes hâtırı râm

Begendi fikrümi key ol dil-ârâm

570 Yine ol şâhı kıldı bana teslîm 16/a

Benüm oldı sanasın yedi iklîm

571 Alup gitdük hemân şâdân u handân

Didük yüz tutdı yine lutf-ı Yezdân

572 Giderken yolca bir gün çin-sehergâh

Yol üzre uğraduk bir kavme nâgâh

573 Kamu Nasrânîler mülk-i Habeş’den

Münevver yüzleri lâkin güneşden

574 Görüp ol mâhı itdiler nazar tîz

Tefekkür kıldılar çok hikmet-âmîz

575 Mübârek gözlerinün humretin hem

Görüp söyleşdiler vallâhu a’lem

576 Dahı kitfeyni ortasında âhir

Te’emmül itdiler bî-hadd u vâfir

577 Dönüben sordılar benden ki ey cân

Gözüm zahmet ider dir mi bu oğlân

578 Didüm yokdur anun çeşminde zahmet

Didiler kim nedendür ya bu humret

579 Didüm zâtî dürür ol zâyil olmaz

Velî nûrına hergiz hâyil olmaz

580 Didiler virelüm ger sana çok mâl

Kerem eyle kabûl it yok dime al

581 Kılalum dahı minnetler hezârân

Bu ferzendi bize vir tek sen ey cân

582 Ki biz ilm ile bulmışuz mukarrer

Harem’den kopısardur bir peyam-ber

583 Karîb olmış durur anun zuhûrı

Tutısar gün gibi âfâkı nûrı

584 Uş imdi gösterür kamu alâyim

Bu oğlan ola ol emr üzre kâyim

585 Pes idüp anlara ‘özr ü bahâne

Geçüp hoş yoluma oldum revâne

586 İrişdük mesken-i me’lûfa âhir

Huzûr esbâbına olduk mübâşir

587 Çün üç yaşına girdi ol şehinşâh 16/b

Cihân hâlinden oldı cümle âgâh

588 Safâlu oldı k’ide seyr ü geşti

Karındaşları-y-ıla kûh u deşti

589 Koyunlarla varup mer’âya dâyim

Giderdi lâ-cerem sahrâya dâyim

590 Olur bir gün hevâ ıssı be-gâyet

Te’essüf birle didüm zî-cehâlet

591 Ki gönderdüm bu gün sahrâya anı

Acep bilmezlik itdüm nâgehânî

592 Çü nâzükdür vücûdı gülden anun

Ne döysün şiddetine bu zamânun

593 İşidüp bunı kız kardaşı Şeymâ

Didi ey ana sen anı kayurma

594 Ki ben anunla idüm şimdi geldüm

Görüp hâlin anun dem-beste kaldum

595 Yürise her yana serv-i revânı

Olup bir pâre bulut sâye-bânı

596 Ana yokdur tef-i hûrşîdden derd

Ki itmiş verdini Hak sâye-perverd

597 Kurulmış üstine çetr-i Hudâyî

Bulut hıfz eylese tan mıdur ayı

598 Yine nakl eyledi ol iffet ıssı

Ki bir gün olmış-ıdı gâyet ıssı

599 Seherden kalkup ol nûr-ı Hudâyî

Alup destine Mûsâ-veş asâyı

600 Girü ihvânı ile seyr ü geşte

Sürüyi sürüben gitmişdi deşte

601 Birazdan Damra’yı gördüm ki bî-cân

Girüp geldi kapudan zâr u giryân

602 Didi kim ey ana olgıl sebük-hîz

İriş kim ol Kureyşî kardeşim tîz

603 Karîb olmış-durur teslîm-i câna

Diküpdür gözlerini âsumâna

604 Yüzüm yırtup didüm n’oldı hikayet 17/a

Ki gitdi şimdi sizünle selâmet

605 Didi kim bilmezem oynar-ıduk biz

Anı gördüm irişdi bir kişi tîz

606 Ki ortamuzdan anı kapdı kaçdı

Sanasın murg idi bâl ü per açdı

607 Alup çıkdı anı bir dağa tenhâ

Bıçakla yardı karnın bî-mehâbâ

608 Görince anı cân atdum hemân-dem

Kalanın bilmezem Allâhu a’lem

609 Yirümden pes durup bî-hûş u bî-cân

Erümle irdük anda zâr u giryân

610 Yatur gördüm kafâsı üzre ol dem

Gözin dikmiş göğe hâmûş u hurrem

611 Kızarmış dehşetinden lâle gibi

Dizilmiş der gülinde jâle gibi

612 Yüzüm üstine düşüp eyledüm âh

Didüm derd-ile vâ hüznâh şevkâh

613 Öpüp alnında sildüm terlerin hem

Didüm rûhî fedâk ey çeşm-i âlem

614 Sana kasd idenün ömri kem olsun

Güni gice dügüni mâtem olsun

615 Nedür hâlün kim urdı sana hançer

Digil bir bir bana ey cân-ı mâder

616 Girîbânun-durur çün matla’-ı nûr

Cihânı nûra gark it ey güneş tur

617 Diyince böyle ol serv-i semen-ber

Açup nergislerin itdi nazarlar

618 Didi ey ana kıl gamdan dilün pâk

Ki ihvânumla oynarken ferah-nâk

619 İrişdi üç kişi nâgâh gördüm

Görince bunları bir yirde turdum

620 Birinün bir gümüş ıbrık elinde

Birinün dahı bakdum ileyinde

621 Zümürrüdden düzilmiş bir legen var 17/b

İçi olmış ser-â-ser doptolu kar

622 Anı gördüm ki kapdılar beni tîz

İrişdiler bu yire eyleyüp hîz

623 Beni lutf-ile ohşadı kamusı

Didiler ey cihânun bahtlusı

624 Beni geldi biri dil-şâd u hurrem

Tutup hoş göğsümi açdı mükerrem

625 İrince sînemi tâ nûn-ı nâfe

Bıçakla yaruban benzetdi kâfa

626 Meğer bu nûn u kâfı Rabb-i kâfî

Benüm-çün eylemiş ayn-ı mu’âfı

627 Ki andan görmedüm hergiz elem ben

Ne çekdüm zerre denlü derd ü gam ben

628 Tutup sînemden aldı yüreğüm pâk

İki yardı hemân-dem cüst u çâlâk

629 Revân oldı içinde bir kara kan

Didi budur makarr-ı mekr-i şeytân

630 Bu işlerden kaçurmayup öğümi

Bakup gördüm ser-â-ser yüregümi

631 Koyup pes ol legen içine anı

Yuyup lutf-ıla nâzük gitdi kanı

632 Hoş idüp ol mülevvesden beni pâk

Kodı anı yirine yine çâlâk

633 Çıkardı nurdan bir hâtem-i hûb

Anun üstine urdı mühr-i mahbûb

634 Urûkum aldı hep andan bürûdet

İrişdi kalbe selvet câna râhat

635 Henüz ol hâtemün zevkin muayyen

Vücûdumda ser-â-ser anlarum ben

636 Pes andan ilerü geldi biri dir

Senün işin tamâm oldı yüri dir

637 Gelüp ol dahı urdı göğsüme el

Dürüst oldı girü sînem mükemmel

638 İdüp medhümle her biri ser-âgâz 18/a

Felekden yana itdi cümle pervâz

639 Geçüp gitdi semâdan biri birin

Dilersen göstereyüm sana yirin

640 Anun evsâfına yokdur nihâyet

Dinilmez binde biri tâ kıyâmet

641 Gerekse kurb-ı Hak tûbû ve züllû

Alâ fahri’r-rusul yâ kavm sallû

642 Es-salâtü ve’s-selâm ey sînesi meşrûh olan

Es-salâtü ve’s-selâm ey dîdesi meftûh olan

643 Yine ol dâye-i mahbûb-ı hazret

Bu resme nakl idüp itdi hikayet

644 Bu işlerden gelüp gönlüme teşvîş

Didüm bir gün mebâdâ ola bir iş

645 Şikest irişe bu dür dânesine

Yeğ ol-kim iletem anı anasına

646 Görüp her vech-ile yat u yerağı

Vatandan eyledüm azm u ferâgı

647 Yöneldüm Mekke kasdına mukarrer

İşitdüm bir nidâ anda mükerrer

648 Ki dir bu baht u kadr u izz ü sikke (?)

Henîen leke yâ bathâe Mekke[78]

649 Yine tutdı sana yüz baht u ikbâl

Bu kez buldun ebed ta’zîm ü iclâl

650 Boşaldun küfr ü zulmetden ser-â-ser

Pür oldun nûr-ı İslam-ile yek-ser

651 İşitdüm bu nidâyı çünki nâgâh

Hemân süratle oldum ‘âzim-i râh

652 İrişdüm Mekke’ye bir gün seherden

Halâs oldum kamu havf u hatardan

653 Mühim düşmişdi bir işüm be-gâyet

Bakup gördüm turur bir hoş cemâat

654 Kodum yanında anlarun habîbi 18/b

Didüm tur bunda ey cânlar tabîbi

655 Ki uş geldüm diyüp gitdüm hemân-dem

Mübâşir oldum işe ya’ni bî-gam

656 Kulağuma irişdi bir mehîb ün

Ki sandum didiler bana girü dön

657 Hemîn ta’cîl-ile ol kavme geldüm

Habîb’i görmeyüp dem-beste kaldum

658 Didüm kim ey kişiler şunda şimdi

Bir oğlancuk kodum n’oldı ki imdi

659 Didiler görmedük aslâ biz anı

Pes itdüm derd-ile âh u figânı

660 Didüm kim vâ habîbâ vâ habîbâ

Anı gördüm ki bir pîr irdi nâgâh

661 Didi vargıl Hübel’den sorgıl anı

Ki bilür kandedür anun mekânı

662 Didüm benzer değülsin sen haber-dâr

Ki oldı ol doğup bütler nigûnsâr

663 Didi hayret seni dîvâne kılmış

Anun-çün sözlerün mestâne kılmış

664 Gam u derd-ile olma sen nahîfe

Varayum ben senün-çün ey za’îfe

665 Hübelden ideyüm bu hâli teftîş

Koma sen hâtırunda kılca teşvîş

666 Varup kıldı öninde secde anun

Didi kim bize çokdur imtinânun

667 Bu miskîn bî-kesün oğlı Muhammed

Güm olup hâtırı olmış mukayyed

668 Muhammed adın anınca mukarrer

Nigûnsâr oldı ol bütler ser-â-ser

669 Didiler ol sanemler virüp âvâz

Harâb itdün bizi ey pîr-i nâ-sâz

670 Ol adı itme bunda bir dahı yâd

Helâk itmez bizi illâ ki ol ad

671 Bu hâli göricek ol pîr-i bî-cân 19/a

Dönüp didi bana giryân u lerzân

672 Dir ey Sa’diyye itme âh u zârı

Ki saklar oğlunı Perverdigârı

673 Halîme dir üşendüm benden evvel

Duya ceddi bu ahvâli mufassal

674 Varup yanına itdüm hâli takrîr

Didi ol şeh Kureyş’ündür bu tezvîr

675 Bülend âvâz-ıla ol merd-i gâlib

Çağırur bir kezin k’ey âl-i gâlib

676 Derildiler hemân-dem yanına hep

Nitekim mâhun etrâfına kevkeb

677 Ne denlü itdilerse cidd ü cehdi

Bulımadılar ol sultân-ı ahdi

678 Koyup anları Abdulmuttalib pes

İrişdi Kâbe’ye pür-derd ü bî-kes

679 Tavâf itdi yedi kez kıldı zârı

Didi ey âlemün Perverdigârı

680 Muhammedden bana lutf it nişân vir

Helâk itdi beni gam tâze cân vir

681 İrişdi anda hâtifden bir âvâz

Ki key gönlün kavî tut ey ser-efrâz

682 Tihâme vâdîsinde şimdi ol cân

Kılur şol bir ağâç kurbında seyrân

683 Hemân cân atdı Abdulmuttalib tîz

İrişdi ol araya ol sabâ-hîz

684 Görür kim bir ağâç altında handân

Durup yapraklarıyla oynar ol cân

685 Görince didi Abdulmuttalib pes

Kimün ferzendisin ey şâh-ı bî-kes

686 Didi lutf-ile ol şâh-ı mümecced

Benem Abdullâh’un oğlı Muhammed

687 Anı at önine aldı hemân-dem

Didi ceddün benem ey cân-ı âlem

688 Öpüp ohşayu ol dür dânesini 19/b

Haber-dâr itdi geldi anasını

689 Görince oğlın ol ehl-i saâdet

Basup bağrına itdi şükr ü minnet

690 Pes andan dâyeye ikrâm u in’âm

İderler cümle cedd ü hâl u a’mâm

691 Eğer âlemde her berg olsa bir dil

Bu lutfun binde biri dinmeye bil

692 Dir-isen kim du’ân ola icâbet

Mutahhar ravzasına vir salâvât

693 Es-salâtü ve’s-selâm ey şem’-i cem’-i enbiyâ

Es-salâtü ve’s-selâm ey sad-ı (?) bedr-i asfiyâ

694 Gel imdi dinle bir göynüklü kıssa

Ki andan var durur her câna hisse

695 Çü dördine kadem basdı o sultân

Güneş gibi cemâli oldı tâbân

696 Başına and içer oldı halâyık

Kureyş içinde oldı adı sâdık

697 Şu resme oldı kavmün i’timâdı

Emîn ü mu’temed oldı bir adı

698 Severdi anı Abdulmuttalib key

Bilürdi ol-durur mahbûb-ı her şey

699 Dir-idi kim bunun şânı uludur

Felekden kadr u vak’ı bahtludur

700 Bunundur hem siyâdet hem saâdet

Sa’îd olur bunı iden ri’âyet

701 Anası dahı bilmişdi ki ol şâh

Azîmü’ş-şândur mahbûb-ı dergâh

702 Nice tutacağın bilmezdi anı

Görürdi anun-ıla bu cihânı

703 Diledi kim anı dayıları hem

Görüp fahr ideler anunla bir dem

704 Medîne’ye iletdi aldı anı 20/a

Ki anda-y-ıdı anlarun mekânı

705 Bir ay anda ikâmet eyledi ol

Pes andan yine rıhlet eyledi ol

706 Gelüp bir gün ider bir yirde me’vâ

Ki dirler ol yirün adına Ebvâ

707 Medîne’yle miyân-ı Mekke’dür ol

Anun kurbındadur huccâca bil yol

708 Olur ol yirde haste ol dil-ârâm

Za’îf olur kuvâ süst olur endâm

709 Görür kim key za’îf olur mizâcı

Didi kim bunda kalmakdur ilâcı

710 Yatur ol gice anda ol melek-hû

Gözine subh olınca girmez uyhu

711 İrişür çünki âsâr-ı seher-gâh

Görür kim kalmamış tâkat ider âh

712 Gelüp üstine oğlınun dir ey nûr

Cihânı dur yüzünden eyle mesrûr

713 Uyan ey şem’-i cem’-i baht u devlet

Saçılsun üstüne envâr-ı rahmet

714 Seher âyîne-i nûr-ı Hudâ’dur

Seher gencîne-i sıdk u safâdur

715 Fütûh ebvâbına miftâh-ı Hak’dur

Hidâyet şem’idür misbâh-ı Hak’dur

716 Ana cânı anan rıhlet idiser

Yüzüne toymadın hasret gidiser

717 Ecel sâkîsi çün sundı dolu câm

Alup nûş eylemekdür kâm u nâ-kâm

718 Ki gitdüm el-firâk ey cân oğul ben

Ebed kalgıl esen ey cân oğul sen

719 Berü gel kohayım boynunı bir dem

Ciğer biryân olupdur dîde pür dem

720 Yeridür ağlasa yaş yirine kan

Senün gibi oğuldan ayrılan cân

721 Yetîm oldun tamâm ey dürr-i şehvâr 20/b

Seni ben gidicek bilsem kim ohşar

722 Eğerçi hâfızun Rabbü’l-alâdur

Velîkin hasret ü firkat banadur

723 Bunu didi vü aklı gitdi düşdi

Gelüp yoldaşları üstine üşdi

724 Birazdan gözlerin açdı ve bakdı

Bir âh itdi cihânı oda yakdı

725 Okıdı bir niçe beyt anda tekrâr

O dürlerden-dürür bu dürr-i şehvâr

726 Bâreke’llâhü fîke min gulâmi

İn sahha mâ ebsartü fi’l-menâmi

727 Fe ente meb’ûsün ile’l-enâmi

Min ‘ındi zi’l-celâli ve’l-ikrâmi[79]

728 Budur ma’nîsi kim anun muhassal

Du’â vü medh idüp ol şâha evvel

729 Eğer olursa dir ol düş muhakkak

Ki gösterdi anı rûşen bana Hak

730 Nebî sen gönderildün hâss u ‘âma

Ser-â-ser rahmet-i Hak’sın enâma

731 Pes andan didi kim bu dehr-i pür-kahr

Kime bir câm sundı katmadın zehr

732 Ne verdi besledi bu devr-i pür-derd

Ki âhir itmedi berd-i hazân zerd

733 Ne serv oldı cihân bâgında âzâd

Ki almaz âhir andan bâd-ı gam dâd

734 Cihânda pây-dâr olmaz kimesne

Ölümden var mı zâr olmaz kimesne

735 Velîkin gam değüldür sâz-kârum

Muhammed gibi çün var yâdigârum

736 Anun ölmez cihânda hergiz adı

Ki sonında koya bir hoş-nihâdı

737 Oğul öninde cân virmek analar

Husûsâ kim ganîmetdür mukarrer

738 Bu böyleyken bana ne gussa vü bîm 21/a

Didi vü cânın itdi Hakk’a teslîm

739 Gelüp cinnîler ol dem zâr u giryân

Anun-çün itdiler ol yirde efgân

740 İşitdi anda hep hâzır olanlar

Bu hâlün üstine nâzır olanlar

741 Anun-çün mersiye vechiyle tekrâr

Kılup çok nevhalar dirlerdi eş’âr

742 Bu iki beyt olardandur işitgil

Sen âdemsin ana lâyık iş itgil

743 Nebki’l-fetâte’l-berrate’l-emîne

Zevcete Abdullâhi ve’l-karîne

744 Ümme nebiyyi’llâhi zî’s-sekîne

Ve sâhibi’l-menberi bi’l-Medîne[80]

745 Cihânun hâli budur ey karındaş

Eceldür âkıbet bin yıl yaşa yaş

746 Bu evde kimse kalmaz câvidânî

Bekâ mülki değül bu dâr-ı fânî

747 Urulmışdur çü âb üstine bünyâd

Bu hâkî kasrı bil tîz tozıdur bâd

748 Yedi başlu bir evrendür bu devrân

Yudar günde tapun gibi hezârân

749 Ulu kiçi dimez mîr ü gedâ ol

İdinür her kimi bulsa gıdâ ol

750 Kimi bir lokma-y-ıla eyledi sîr

Ki lokma gibi olmadı gelû-gîr

751 Kimün bir dem suvardı teşne cânın

Ki âhir su gibi içmedi kanın

752 Deminden bir nefes kim oldı dil-şâd

Ki son dem itmedi ney gibi feryâd

753 Ne gül oldı bu bâg içinde handân

Ki bağrı hâr-ı gamdan dolmadı kan

754 Ne su buldı bu gülzâr içine yol

Ki sonra kara yire girmedi ol

755 Ki bin efsûn ile bu rûbeh-i pîr 21/b

İdüpdür niçe aslanları nahcîr

756 Ki şimdi kasdı sensin olma gâfil

Yolun almış durur ey merd-i câhil

757 Bu böyleyken nedür ey bî-hamiyyet

İdersen rûz u şeb buna mahabbet

758 Gamından şöyle olmışsın dil-efgâr

Ki çıkmışdur gün-be-gün yâr u ağyâr

759 Derûnun gaflet almış hâtırun gam

Yir itmiş sevgüsi kalbünde muhkem

760 Şu resme nefse virmişsen murâdı

Anılmaz mülk-i dilde rûhun adı

761 Ko fânî aşkını bâkî gerekse

Nevâ kıl bezm-i uşşâkı gerekse

762 Dilersen mülk-i câna server olmak

Gerekmez rûz u şeb ten-perver olmak

763 Değülsen gâv u har olma alef-hˇâr

Ki gâv u har gibi olmayasın hˇâr

764 Mesîhâ’sın eğer cân-perver-isen

Çekersin bâr-ı mihnet ger har-ısan

765 Cihândan bu nasîhat bes hemîndür

K’ecel der-pey kazâ ender-kemîndür[81]

766 İlâhî itmişüm bî-had cinâyet

Girü senden olur lutf u inâyet

767 Hudâyâ sana lâyık bir işüm yok

Velî isyân içinde cünbişüm çok

768 Kazandum yüz karası-la me’âsî

Eğısnî yevme yü’haz bi’n-nevâsî[82]

769 Olup benlik hicâbında giriftâr

Seni cân-ıla olmadum taleb-kâr

770 Tahayyür bahrına gark oldı cânum

Bilüm şaşdı vü bağlandı zebânum

771 Dilüm pür hây u hûy u sîne pür-cûş 22/a

Velîkin yâd-ı Hak’dan hâtırum boş

772 Adum âdem velî segden kemem ben

Bana nispet seg âdemdür kimem ben

773 Cihânda râzı ol bir üstühâna

Benüm doymaz gözüm iki cihâna

774 Hudâvendâ ne denlü acısam ben

Fakîr ü bî-kes ü muhtâcısam ben

775 Çü lutf u fazl u ihsânun idem yâd

Doyar gönlüm gözi cânum olur şâd

776 İlâhî gayruna muhtâc kılma

Çü mün’imsin keremden aç kılma

777 Bizi lutfunla eyle evvel âhir

Belâda sâbir ü na’mâda şâkir

778 Eğerçi havfumuzdur bî-nihâyet

Recâmuzdur dahı bî-hadd u gâyet

779 Keremden dâyimâ işi Kerîm’ün

Za’îfe rahmdur şânı Rahîm’ün

780 Bu afv u lutfa idüp i’timâdı

Çoğ itdüm cürm ü ısyân u inâdı

781 Yine ol lutf-ı âmundur şefî’üm

Bu işlerde o nâmundur şefî’üm

782 Kapuna gerçi kim geldük eli boş

Ümîd oldur k’idesin gönlümüz hoş

783 Çü şey li’l-lâhumuzdur sana ma’lûm

Kapundan gidevüz hâşâ ki mahrûm

784 Ne ola ol tapuya biz de lâyık

Bilürsin nesne yokdur bellü bayık

785 Hemîn yokluk-durur bizden bizâat

Dahı isyân u nisyân sehv ü zillet

786 Habîbün hürmetine yâ İlâhî

Bize mücrim diyü yazma günâhı

787 Varıcak hazretüne Lâmi’î hor 22/b

Kapundan İzzetün-çün kılma mehcûr

788 Dimezven kâinâtun bir beğiyem

Velî kim kulunun kemter segiyem

789 Çü âdetdür iden ıssına hürmet

İder kelbini dahı hoş ri’âyet

790 Olursa zerrece fazlundan ikbâl

Olam Kıtmîr-veş âlemde hoş-hâl

791 Hudâvendâ Kerîmâ Kirdigârâ

Rahîmâ Kâdirâ Perverdigârâ

792 Şu dem kim murg-ı cân uça kafesden

Olup fâriğ hevâ-y-ıla hevesden

793 Kanat vir ana zikründen sen ey hân

Ki gide uçmağa anunla âsân

794 Cinân kuşları idüp ana ikbâl

Diyeler merhabâ ey murg-ı zî-bâl

795 Bana pâ-bend itme nefs dâmın

Hudâyâ rahmet it kim dirse âmîn

Âmîn

[68] Mevlidü’r-Resûl’ün metni Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Kütüphanesi Nr. 83’te Mevlidu Ahmed A.S. adıyla kayıtlı nüsha esas alınarak oluşturulmuştur.

[69] “O’ndan çocuk olmamıştır. Kendisi de doğmamıştır.” İhlas suresi ayetten kısmî iktibastır.

[70] “(Yâ Rabbi), seni zâtına yakışır şekilde bilemedik!”

[71] “Ben Allah’ım.” Taha suresi ayetten kısmî iktibastır.

[72] Ey kavim, peygamberlerin mefhari olana salât edin.

[73] “Sen olmasaydın felekleri (kâinâtı) yaratmazdım!” (Keşfu’l-Hafâ, Aclûnî, 2/164).

[74] “Nûn. (Ey Muhammed) Andolsun kaleme ve satır satır yazdıklarına ki …” Kalem suresi ayetten kısmî iktibastır.

[75] Salât u selâm söyleyin.

[76] “Ebû Leheb’in elleri kurusun. Zaten kurudu” Tebbet suresi ayetten kısmî iktibastır.

[77] “(Allah tarafından) takdir edilen olur…”

[78] “Ey Mekke düzlüğü sana kutlu olsun!”

[79] “Delikanlı, Allah seni mübarek kılsın! Rüyamda gördüğüm doğru ise, sen celâl ve ikram sahibi (Allah) tarafından insanlara peygamber olarak gönderileceksin.” (637-638)

[80] “Biz, Abdullah’ın eşi ve hayat arkadaşı, Medine’de minber sahibi, vakarlı peygamberin annesi, o güvenilir hayırlı genç hanım için ağlıyoruz.” (654-655).

[81] Kazanın ardında ecel pusudadır.

[82] ”(Günahkârların) Alınlar(ın)dan tutulacağı gün imdadıma yetiş!”

“Suçlular simalarından tanınır da, perçemlerinden ve ayaklarından yakalanırlar.” Rahman suresi ayetten kısmî iktibastır.

HAMDULLAH HAMDÎ VE MEVLİDİ

Doç. Dr. Süleyman EROĞLU[83]

Hamdullah Hamdî’nin Hayatı

Hamdullah Hamdî, 15. yüzyılın ikinci yarısında yetişmiş Anadolu sahasının verimli edebî şahsiyetlerindendir. Hamdî Çelebi adıyla da anılan şairin asıl adı Mehmed Hamdullah, şiirindeki mahlası Hamdî’dir. Göynük’te 1449 yılında doğan şair, 15. yüzyılın meşhur âlim ve mutasavvıflarından Akşemseddin’in en küçük oğludur. Bu nedenle Akşemseddinzâde Hamdullah Hamdî adıyla da bilinmektedir.

Çocukluğundan itibaren iyi bir ilmî ve edebî eğitim almış olan Hamdullah Hamdî, ilköğrenim yıllarında babasından istifade etmiş, küçük yaşlardayken Arapça ve Farsçayı öğrenmiştir. Babasını küçük yaşta kaybeden ve kardeşlerinden de himaye göremeyen şair, maddi imkânsızlıklar içinde büyümüştür. Hamdullah Hamdî, ilim ve sanat alanında kendini iyi yetiştirme çabası içinde olmuş, bir süre Bursa Çelebi Sultan Mehmed Medresesi’nde bulunmuştur. Bu dönemde Yûsuf u Züleyhâ mesnevisini Sultan II. Bayezid’e sunmuş fakat beklediği ilgiyi bulamamıştır. Sonrasında ilim tahsilini bırakıp Kayseri’ye gitmiş ve babasının halifelerinden Şeyh İbrahim Tennûrî’ye intisap etmiştir. Sahip olduğu tahsile ve ilme rağmen herhangi bir devlet vazifesinde bulunmayan Hamdullah Hamdî, eserlerinin birçoğunda ilmine ve sanatına hürmet edilmediğinden yakınmıştır. Karakter olarak tasavvufa meyilli bir kişi olan ve yaşadığı sıkıntıların etkisiyle içine kapanıp tasavvuf yolunu tercih eden Hamdullah Hamdî, şeyhinden hilafet alarak memleketi Göynük’te münzevi bir yaşam sürmeyi yeğlemiştir.

Bütün hayatı maddi zorluklar içerisinde geçen Hamdullah Hamdî, hiçbir geliri olmadığından zaman zaman Yûsuf u Züleyhâ’sını yazıp satmak suretiyle geçimini sağlamıştır. Hamdullah Hamdî’nin Göynük’te geçen yaşamı maddi açıdan zor olsa da edebî bakımdan verimli olmuştur. Pek çok eserini bu dönemde yazmıştır.

Hayatını büyük ölçüde Göynük’te, mütevazı bir şekilde geçiren Hamdullah Hamdî, 1503 tarihinde burada vefat etmiştir.

Hamdullah Hamdî’nin bilinen tek çocuğu Muhammed Zeyneddin’dir. 896/1490-91 yılında doğan Muhammed Zeyneddin de babası gibi çeşitli ilimlere vakıf, âlim bir şahsiyet ve aynı zamanda döneminin önemli hattatlarındandır. Muhammed Zeyneddin 977/1569-70 tarihinde vefat etmiştir.

Edebî Kişiliği

Hamdullah Hamdî’nin edebî kişiliği ile ilgili biyoğrafik kaynakların hemen birçoğunda bilgi bulabilmek mümkündür. Şairin edebî kişiliği hakkında görüş bildiren kaynakların neredeyse tamamı onun bir mesnevi şairi olduğu hususunda birleşmektedirler. Hamdullah Hamdî, her ne kadar kaynaklarda mesnevi şairi olarak takdir görmüşse de Yûsuf u Züleyhâ dışındaki mesnevileriyle pek itibar kazanabilmiş değildir.

Edebî kişiliğinin oluşmasında 15. yüzyılın edebî anlayış ve zevk ikliminin tesirinin olduğu sanılan Hamdullah Hamdî, kendinden önceki ve çağdaşı kimi şairlerden etkilenmiştir. Aldığı kuvvetli ilmî ve edebî tahsil sayesinde Türk ve İran şiirini yakından tanıyan Hamdullah Hamdî’nin etkilendiği şairlerin başında Molla Câmî gelmektedir. Bilhassa Yûsuf u Züleyhâ mesnevisinde Molla Câmî’nin şair üzerindeki etkilerini açıkça görmek mümkündür. Hamdullah Hamdî, Molla Câmî’den başka Firdevsî, Nizâmî ve Hâtifî gibi İranlı şairlerin de etkisinde kalmıştır.

15. yüzyılda Anadolu’da yetişmiş ve döneminin güçlü şairlerinden biri olan Şeyhî de Hamdullah Hamdî’nin edebî kişiliğine önemli ölçüde tesir eden şairlerdendir. Şüphesiz çağdaşı ve kendinden sonraki pek çok şair üzerinde geniş bir etkiye sahip olan Şeyhî’nin Hamdullah Hamdî’yi etkilememesi düşünülemez. Şeyhî’nin, Akşemseddin gibi Hacı Bayram-ı Veli’nin müntesiplerinden oluşu Hamdullah Hamdî’nin ona ayrı bir muhabbet beslemesine sebep olmuştur. Nitekim Hamdullah Hamdî’nin, Şeyhî’ye nazire olarak kaleme aldığı şiirleri bunun bir ispatıdır.

Şeyhî ile birlikte Anadolu’da gelişen divan şiirinin kurucularından olan ve 15. yüzyılın dikkat çeken diğer şairleri Necâtî, Ahmed Paşa ve Cem Sultan da Hamdullah Hamdî’nin edebî kişiliğini etkileyen şairlerdendir. Hamdullah Hamdî’nin şiirlerinde halk kültürü unsurları ile atasözleri ve deyimlere çokça yer verişi ve nazireleri Necâtî’nin etkisinde kaldığını göstermektedir. Ayrıca gazelleri arasında Ahmed Paşa’ya yazılan nazirelerin çok olması da, Hamdullah Hamdî üzerindeki Ahmed Paşa’nın etkisini açıkça ortaya koymaktadır.

15. yüzyılın geneline hâkim olan edebî anlayış ve zevkin dışına pek çıkmamış olan Hamdullah Hamdî, sanatkârlığı yanında tasavvufi kimliğiyle de tanınmaktadır. Tasavvufi kişiliği babası Akşemseddin ile şeyhi İbrahim Tennûrî’nin terbiyesinde şekillenen Hamdullah Hamdî şiiri, tasavvufi yorumları ve düşünceleri aktarmak için bir araç olarak görmüş ve bu yönüyle mutasavvıf şairlerden ayrılmıştır.[84]

Eserleri

Hamdullah Hamdî, 15. yüzyılın ikinci yarısı ile 16. yüzyılın başlarında Osmanlı Türkçesinin kuruluş devri olarak bilinen dönemde eser veren bir şairdir. Bu yüzyıl, Türkçenin Anadolu sahasında ilim ve sanat dili olarak kudretini kazandığı ve olgun edebî mahsullerin verilmeye başlandığı bir dönemdir. Anadolu’da gelişen mesnevi edebiyatının meşhur simalarından olan Hamdullah Hamdî, Hamse sahibi bir şairdir. Aynı zamanda Divan sahibi de olan Hamdullah Hamdî, asıl şöhretini Hamse’sini oluşturan mesnevileriyle ve özellikle Yûsuf u Züleyhâ’sıyla kazanmıştır.

1. Yûsuf u Züleyhâ

Hamdullah Hamdî’nin bu eseri Türk edebiyatında mesnevi biçimiyle yazılan eserlerin en başarılılarından biridir. Hamdullah Hamdî ve eserlerinden bahseden kaynaklar, Türk şairlerince kaleme alınmış Yûsuf u Züleyhâ mesnevileri arasında Hamdullah Hamdî’nin eserinin bir şaheser olduğunda hemfikirdirler.

2. Leylâ vü Mecnûn

Hamdullah Hamdî’nin bu eseri Türk edebiyatında kaleme alınmış ilk Leylâ vü Mecnûn mesnevilerinden biri olması açısından önemlidir.

Hamdullah Hamdî’nin Leylâ vü Mecnûn’u, Yusuf u Züleyhâ mesnevisi kadar itibar görmüş değildir. Ancak, eser Anadolu sahasında gelişmekte olan Türk diline ait mühim ölçüde dil malzemesini barındırması ve 15. yüzyıl Türk sosyal hayatına ışık tutması bakımından kayda değerdir.

3. Tuhfetü’l-Uşşâk

Tuhfetü’l-Uşşâk, tasavvufi ve sembolik manzum bir aşk hikayesidir. Mûnisü’l-Uşşâk adıyla da anılan eser,[85] mesnevi nazım şekliyle ve aruz vezninin mefâ’îlün mefâ’îlün fe’ûlün kalıbıyla kaleme alınmıştır.

4. Kıyâfet-nâme

Hamdullah Hamdî’nin telif tarihini bilmediğimiz Kıyâfet-nâme’si, fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilün kalıbıyla yazılmış takriben 150 beyitlik bir mesnevidir.

Katip Çelebi’nin İmam Şâfiî’den tercüme edildiğini söylediği bu mesnevi, Türkçe benzerleri arasında en tanınmış olanıdır.[86]

5. Ahmediyye

Eser hakkında II. bölümden itibaren geniş bilgi verilmektedir.

6. Divan

Hamdullah Hamdî’nin Divan’ındaki şiirlerinde özellikle Şeyhî, Ahmedî, Ahmed Paşa Necâtî ve Cem Sultan gibi şairlerin etkileri göze çarpar. Bu yönüyle Divan’ındaki şiirleri 15. yüzyılın nazirecilik geleneği hakkında fikir verebilecek bir kaynak durumundadır. Her ne kadar Hamdullah Hamdî’nin mesnevileri Divan’ını gölgede bırakmış olsa da şiirlerinde kullandığı dil ve üslup özellikleri dönemin genel şiir zevkini yansıtması bakımından önemlidir.

7. Satırarası Kur’an-ı Kerim Tercümesi

Hamdullah Hamdî’nin, kendi el yazısıyla kaleme aldığı iki ciltlik bir eserdir. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Koğuşlar 428, 429 numarada kayıtlı bulunan eser, Kur’an-ı Kerim ayetlerinin satır aralarına Türkçe mealleri yazılarak oluşturulmuştur.

Kimi kaynaklarda Hamdullah Hamdî’ye isnad olunan başka eserler de bulunmaktadır. Enîsî; şairin Mecâlisü’t-tefâsir adlı tefsir ilmiyle ilgili iki ciltlik bir eser ile tasavvuf ve fıkıh konularında birer Risâle kaleme aldığını,[87] Bursalı Mehmed Tahir,[88] Taşköprüzade Mecdî Mehmed Efendi,[89] Katip Çelebi,[90] Mehmed Süreyya[91] ve Şemseddin Sami[92] de Muhammediyye adlı başka bir eserinin daha olduğunu belirtseler de bu eserler bugün ele geçmiş değildir. Bursalı Mehmed Tahir ayrıca, Hamdullah Hamdî’nin “ilm-i kef” (avuç içi çizgilerinden hüküm çıkarma) ile ilgili manzum bir başka eseri olduğundan da bahseder.[93] Ancak, başka hiçbir kaynakta böyle bir kaydın yer almaması ve eserin günümüze ulaşan herhangi bir nüshasının bulunmaması, bu bilgiyi ihtiyatla karşılamayı gerektirmektedir.

HAMDULLAH HAMDÎ’NİN MEVLİDİ (AHMEDİYYESİ)

Hamdullah Hamdî’den bahseden hemen tüm tarihî kaynaklar onun bir mevlit şairi olduğu bilgisine yer verirler. Hamdullah Hamdî’nin:

Ahmediyye oldı bu mevlûde nâm

Nazmını itdüm dokuz yüzde tamâm

şeklindeki ifadesi, eserine Ahmediyye adını verdiğini göstermektedir.

Bazı kaynaklarda Ahmediyye’nin adına ilişkin farklı kayıtlar da mevcuttur. Eserden Latîfî Mevlid-i Nebî,[94] Bursalı Mehmed Tahir Mevlidü’n-Nebî,[95] Taşköprüzade Mecdî Mehmed Efendi Mevlid-i Şerîf,[96] Mehmed Süreyyâ da Mevlûd-ı Nebevî[97] adıyla söz etmektedir. Âşık Çelebi ile Kınalızâde Hasan Çelebi Tezkire’lerinde, esere Mevlid-i Cismânî vü Mevlid-i Rûhânî adıyla yer verirken,[98] Şemseddin Sami de Kâmûsu’l-a’lâm’ında şairin Mevlid-i Cismânî ve Mevlid-i Rûhânî olmak üzere mevlit türünde iki ayrı eser kaleme aldığından bahsetmektedir.[99]

Hamdullah Hamdî’nin çalışmamıza esas aldığımız eserinin adının Ahmediyye olduğu konusunda kuşkuya yer olmasa da böylesi bir çeşitliliğe eserin -henüz ele geçmeyen- muhtelif nüshalarındaki farklı isimlendirmeler sebep olmuş olabilir. Kanaatimizce; Ahmediyye’nin mevlit türünde kaleme alınmış oluşundan ötürü zamanla Ahmediyye adı unutulmuş, Süleyman Çelebi’nin Vesîletü’n-Necât’ı örneğinde olduğu gibi eser zaman içerisinde Mevlid adıyla anılır olmuştur.

Hamdullah Hamdî, edebiyatımızda mevlit türünün şaheserini ortaya koyan Süleyman Çelebi ile aynı manevi iklimin havasını teneffüs etmiş bir şairdir. Süleyman Çelebi Vesîletü’n-Necât’ı 15. asrın başında kaleme alırken Hamdullah Hamdî de Ahmediyye’sini asrın sonunda yazmıştır.

Ahmediyye’nin Nazım Şekli, Tertibi

Hamdullah Hamdî’nin Ahmediyyesi Türk mevlit edebiyatının hâkim nazım şekli olan mesnevi tarzında ve aruz vezninin fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün kalıbıyla yazılmıştır.

Mevlit edebiyatımızın orta hacimdeki eserlerinden biri olan Ahmediyye, mevlit mesnevilerinin geleneksel tertip özelliklerine yakın bir tarzda kaleme alınmıştır. Eser; mesnevilerde yerleşmiş biçimde görülen giriş bölümü, asıl konunun işlendiği bölüm ve bitiş bölümü olarak değerlendirebileceğimiz üç aşamalı bir yapıya sahiptir.

Türkçe mevlit metinlerinin kendine has ortak özelliklerinden olan vasıta (salât) beyitlerinin kullanımına Ahmediyye’de de rastlanmaktadır. Eserin muhtevasındaki farklı konulara geçişte:

Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde es-salât

vasıta beytini tekrarlayan Hamdullah Hamdî, vasıta beyitleri ile birlikte bölüm başlıklarına da yer vermiştir.

Ahmediyye’nin Dil ve Üslup Özellikleri

Edebî ürünlerimiz içerisinde mevlitler, genellikle halka yönelik yazılmış eserler olup sade ve anlaşılır bir dille kaleme alınmışlardır. Ahmediyye’nin söz varlığında Arapça, Farsça kelimelere rastlansa da türdeşi eserlerde olduğu gibi anlaşılır bir dille kaleme alındığını söylemek mümkündür.

Hamdullah Hamdî eserinde:

Türki dildür diyü tahkîr itmeye

Türk ü nâdânlar yolına gitmeye

diyerek Türkçeyi hor gören cahil kimselerin karşısında olduğunu belirtmiş ve eserini sade bir dille kaleme alma gayreti içinde olmuştur.

Şair, ayrıca eserini mana ve irfan ehli, bilgili kimseler için kaleme aldığını ifade etmiştir. Eserin söz varlığındaki kimi arkaik kelime ve ekler ile atasözleri ve deyimlerin varlığı Ahmediyye’nin dilini halk diline yaklaştıran unsurlardır.

Mevlit türü eserler içerisinde Ahmediyye, muhtevasıyla olduğu kadar üslubuyla da farklılık gösterir. Bu yüzden eser, -kimi zaman dinî heyecanla dile gelmiş coşkulu ifadelerden tümüyle yoksun olmasa da- lirizm yönünden zayıftır. Bilhassa aynı yüzyılda Süleyman Çelebi’nin Vesîletü’n-Necât’ında ulaştığı lirizmi Hamdullah Hamdî’nin Ahmediyye’sinde bulabilmek zordur. Hamdullah Hamdî eserinde dinî-ahlaki mesnevilerde çoğu kez rastladığımız uzunluktan kaynaklanan durağanlığı didaktik, lirik ve mükaleme üslubu arasındaki geçişlerle kırarak anlatımını canlı, akıcı ve ahenkli hâle getirmeyi amaçlamış, sık sık yer verdiği deyimlerle de doğal bir söyleyiş ortaya koyma çabasında olmuştur.

Ahmediyye’nin Muhtevası

Ahmediyye’ye “giriş” olarak nitelendirebileceğimiz ilk bölümünde tevhid ve na’t muhtevalı beyitlere yer verir.

II. Bölüm: “Bu Fasl Ol Zât-ı Şerîfün ve Cevher-i Latîfün Mebde’-i Vücûdı Beyânındadur.” başlığı altında eserinin asıl konusuna geçen şair, bu bölümde kâinatın ve varlık âleminin yaratılışı ile Hz. Muhammed’in nurunun yaratılmasının varlık âleminin zuhuruna sebep oluşunu söz konusu eder.

III. Bölüm: Bu bölümde, Hz. Muhammed’in doğduğu yıl gerçekleşen ve tarihî kaynaklarda Fil Vakası olarak bilinen hadiseye yer verir.

IV. Bölüm: Hz. Muhammed’in doğumu öncesinde gerçekleşen olağanüstü hadiseler bu bölümde kısaca aktarılmaktadır.

V. Bölüm: Hz. Muhammed’in doğumu gecesinde vuku bulan olağanüstü hadislere bu bölümde yer verilir.

VI. Bölüm: Hz. Muhammed’in yüce ahlakını söz konusu edinir.

VII. Bölüm: Burada, Hz. Muhammed’e peygamberliğin gelişi konu edilmektedir.

VIII. Bölüm: Hz. Muhammed’in mucizelerinin söz konusu edildiği bu bölümde, onun üç mucizesine yer verilir.

IX. Bölüm: “Kasîde-i Ahmediyye” alt başlığını taşıyan ve Hz. Muhammed’in övgüsüne yer veren bir kasideyle başlayan Hamdullah Hamdî bu bölümde, Hz. Muhammed’in miracını tafsilatlı biçimde anlatır.

X. Bölüm: Bu bölümde, “Hikayet-i Münâsib” başlığı altında Şeyh Musa’nın ve Şeyh İbn Sekîne’nin müridinin hikayelerine yer verilir. Bu hikayeler eserde Şehâbeddin Sühreverdî ile oğlundan rivayetle ve Şeyh Fergânî’den naklen anlatılmaktadır.

XI. Bölüm: Hz. Muhammed’in hicretini konu edinen Hamdullah Hamdî burada, hicret bahsini İbn İshak’ın Siyer’inden nakille anlatır.

XII. Bölüm: Tercî-i Bend formunda kaleme aldığı bir mersiye ile Mevlid’ini sürdüren Hamdullah Hamdî bu bölümde, başta Hz. Muhammed’in ölümünden ve yokluğundan duyduğu üzüntüyü dile getirir.

Hamdullah Hamdî, Hâtime’de ise eserinin adını ve yazılış tarihini belirtip okuyuculardan kendisi için dualarını eksik etmemelerini talep ederek sözlerini bitirir.

HAMDULLAH HAMDÎ MEVLİDİ VE METNİ[100]

Hâzihi Risâletü Ahmediyye

Fî Vilâdetin Muhammediyye

Bi’smi’llâhi’r-rahmâni’r-rahîm

796 Zikr-i bi’smi’llâhi’r-rahmâni’r-rahîm

Oldı cümle emre unvân-ı azîm

797 Emr-i zî-bâl olsa murg-ı tîz-per

Perrine olmasa ismu’llâh fer

798 Per açup pervâza âgâz idemez

Ferri yok perrinde pervâz idemez

799 Zikr-i Hak çün perr-i murga fer ola

Yaraşur Sî-murg-ıla hem-per ola

800 Ol ki ister Kâf-ı Sî-murga ire

Zikr-i Hak perverdesi murga ire

801 Zikr-i Hak’dur ravza-i huld-i berîn

Fârte’û minhâ bi-efvâhi’l-yakîn[101]

802 Her ki bu merta’da cân-perver olur

Hak tarîkında gazanfer-fer olur

803 Seyrine irmez anun berk u Burâk

Olımaz meydân-ı arş ana durak

804 Her ki hamdu’llâha murg-ı hânedür

Hubb-ı hubbu’llâh o murga dânedür

805 Her ne tûtî kim kelâmı hamd ola

Âşiyân ana makâm-ı hamd ola

806 Sükker-i şükr-ile olur îşi bes

Kanda sayd eyler anı kand-ı kafes

807 Kim livâ’u’l-hamde eyler iktidâ

Menzil-i Mahmûda bulur ihtidâ

808 Menzile irmek dilersen ey refîk

Menzile şer’-i Muhammed’dür tarîk

809 Menzili şer’ün hakîkatdür ahî

Hakk’a bundan özge yokdur yol dahı

810 Yolı menzil sanmayan menzil alur

Menzili fehm itmeyen yolda kalur

811 Gerçi yolsız menzile irmez kişi

İllâ kim menzil değüldür yol işi

Kâle’l-imâmü’l-Kuşeyrî rahmetu’llâh:

Küllü şerîatin gayru mü’eyyedetin bi’l-hakîkati fe-gayru makbûlin ve küllü hakîkatin gayru mukayyedetin bi’ş-şerîati fe-gayru mahsûlin.

el-Hakîkatü müşâhedetü’r-rübûbiyyeti ve’ş-şerîatü ikâmetü’l-’ubûdiyyeti[102]

812 Rahmetu’llâha vesîle isteyen

Her dü-âlemde fazîle isteyen

813 Bek yapışsun Mustafa dâmânına

Tâ ki âfât uğramaya cânına

814 Mustafa’dur hayr-ı mevlûd-ı zemîn

Mustafa’dur rahmeten li’l-âlemîn[103]

815 Mustafa’dur asl-ı cümle cism ü cân

Pertev-i nûr-ı zemîn ü âsumân

816 Hak te’âlânun habîbi Mustafa

Cümle emrâzun tabîbi Mustafa

817 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde es-salât

Bu Fasl Ol Zât-ı Şerîfün ve Cevher-i Latîfün

Mebde’-i Vücûdı Beyânındadur

1 Hızr’dan râvîdür iki dîn eri

Biri Şeybân biri Sehl-i Tüsterî

2 Bu söze kim itdi Hallâk-ı cihân

Mustafa nûrını nûrından ayân

3 Nûrı cânıdur tenine fer virür

Hem görür hem görinür hem gösterür

4 Cân-ı Ahmed’den yaratdı âlemi

Gerçi cismin itdi anun âdemi

5 Ahmed’ün cânı pederdür âleme

Gerçi kim cismi veleddür Âdem’e

6 Cânı anun tohmıdur her âlemün

Cismi gerçi mîvesidür âdemün

Kâle’n-nebiyyü salla’llâhu aleyhi ve sellem:

“Ene mina’llâhi ve’l-mü’minûne minnî”[104]

7 Mustafa cânından oldı enbiyâ

Enbiyâdan oldı cümle evliyâ

8 Evliyâdan oldı mü’min leşkeri

Ehl-i îmândan yaratdı kâfiri

9 Dinle imdi eydeyin bir hoş mesel

Bu mahallün müşkilin tâ ide hall

10 Çün tulû ide ufukdan âfitâb

Düşe cirminden anun mir’âta tâb

11 Düşe dîvâra o tâbun pertevi

Rûşen ide pertevün aksi evi

12 Gör nice eyler tenezzül âfitâb

Bazısından enver olur bazı tâb

13 Âfitâbun cirmi mahzâ nûrdur

Her diyâr ol nûr-ıla ma’mûrdur

14 Gerçi kâfir oldı zulmânî çü dûd

İlle vardur anda hem tâb-ı vücûd

15 Mutlakâ zulmânidür imkân-ı kevn

Nûra andan irişür zulmâni levn

16 Her ne cân kim âsî vü kâfir olur

Reng-i imkânı anun vâfir olur

17 Reng-i imkândur hased hem kibr ü kîn

Reng-i imkân itdi şeytânı la’în

18 Reng-i imkân âdemi tâmi’ kılur

Bed-sıfâta cânını câmi kılur

19 Cânun adı nefs olur bu reng-ile

Iyş ider geh hîle vü geh ceng-ile

20 Gâh ider arslan gibi ceng ü cidâl

Gâh işi şeytân gibi mekr-ile âl

21 Hırs-ıla mûr u adâvetle çü mâr

Ekmedüği tarladan dâne umar

22 Geh talaşur sûk içinde seg gibi

Âleme hükm itmek ister bey gibi

23 Sofılanur halka sâlûslık satar

Müşterî olmayana yüz ta’n atar

24 Müşterîye dîn satar dünyâ-y-içün

Va’z idüp minber deper gavgâ-y-içün

25 Zemm ider dünyâ ana mahbûb-iken

Mürşid-i kâmil geçer mahcûb-iken

26 Başına koyar melâmet hâkini

Dirmek-içün âlemün etrâkini

27 Bir dem uyanup niçün utanmaz ol

Eyle benzer Hakk’ı hâzır sanmaz ol

28 Bî-garazlar pendini gûş eylemez

Hâlin anup ağlayup cûş eylemez

29 Pür-taassub pür-kedûretdür özi

Pes taassubdan sanur doğru sözi

30 Bir gün anı redd idiser her mürîd

Nâr içinde yâr olup ana merîd

Kâle ehlü’l-ilm:

Leyse fî-cehenneme azâbün eşeddü min azâbi men iddeal-ma’rifete ve’l-mehabbete ve lem yetehakkak bi-şey’in min zâlike[105]

31 Ya’ni iden aşk u irfân da’visin

Bulmadın cânda bularun ma’nisin

32 Ana dûzehde eşedd ola azâb

Âkıbet olmak ne müşkildür ikâb

33 Ol ki irfân u mahabbet ehlidür

Cennet içre âli ni’met ehlidür

34 Şimdi çokdur buncılayın nâ-tamâm

Anun-içün bast olundı bu kelâm

35 Yâ İlâhî sakla da’vâdan bizi

Ünsün-ile bekle gavgâdan bizi

36 Reng-i imkândan dilümüz sâf kıl

Sûfi-i sâfî gibi bî-lâf kıl

37 Bizi irfân yolına sedd eyleme

Sûretâ makbûl idüp redd eyleme

38 Bundan özge olmaya hüsrân işi

Ma’rifet yolına sedd ola kişi

39 Aşkun olsun cânımuzda derdümüz

Kıl Habîb’ünün salâtın virdümüz

40 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde es-salât

Bu fasl ol mübarek mevlûdun vilâdeti yılında zâhir

olan berekâtınun ve âsârınun bazısın beyân ider ki kıssa-i ashâb-ı fîl’dür.

1 Ana kim baht u saâdet hâl olur

Makdemi dahı mübarek-fâl olur

2 Gün gibidür fî’l-mesel ol âdemî

Doğmadın ide münevver âlemi

3 Anadan ol yıl ki doğdu Mustafa

Doğmadın dahı o fahr-ı asfiyâ

4 Bü’l-aceb bir kıssa oldı Mekke’de

Nice kıssa gussa oldı Mekke’de

5 Ol mübarek yılda kim doğdu o nûr

Gussa-y-iken oldı ol kıssa sürûr

6 Ne mübarek vakt-imiş yâ Rab o dem

Gitdi ol gam geldi ol sâhib-kadem

7 Çün Necâşî ya’ni şâh-ı Zengibâr

Hışm-ıla cem’ itdi leşker bî-şümâr

8 Leşkerin ısmarladı iki şehe

Birisi Eryât u biri Ebrehe

9 Anları saldı Yemen üstine şâh

Eyledi gâret o iklîmi tebâh

10 Çün Yemen milkin musahhar itdiler

Tahtı Eryâta mukarrer itdiler

11 Ol sebebden Ebrehe ceng eyledi

Fitne vü gavgâya âheng eyledi

12 İki bölük oldı Zengîler hemân

Cenge âgâz itdi cengîler hemân

13 Çünki Zengî leşkeri itdi hurûş

Sanki deryâ-yı siyâh eyledi cûş

14 Her tarafdan fîle çengâl urdılar

Haykırup meydân-ı cenge sürdiler

15 Her yanadan yürüdi Zengî sipâh

Ceng-ile od reng-ile dûd-ı siyâh

16 Kitfe kalkan saldı her vech-i abûs

Ne siper san gûş-ı fîl-i Mengilûs

17 Sırtarup çün hamle eyler göz açar

San kara tütün cihâna köz saçar

18 Her Habeş kim nîzesin öz dönderür

Sanma kim binden biri yüz dönderür

19 Her Habeş kim tîg-ı bürrân oynadur

San bulutdur berk-ı rahşân oynadur

20 Oynadur elde kimi gürz-i girân

San Keşiş Dağı’nı Elburz-ı girân

21 Ceng-i Zengî olmadın dahı dürüst

Elçi saldı Ebrehe Eryâta cüst

22 Didi ne hâcet kıravuz leşkeri

Merd-isen meydân-ı cenge gel beri

23 Devlete her kankımuz kim yâr ola

Tahta geçüp leşkere sâlâr ola

24 Şeh kabûl idüp bu sözi sürdi at

Tâ ki hasmın ide bir lu’b-ıla mât

25 Virdi devrân bir gurûr ol eblehe

Zerrece gelmedi ana Ebrehe

26 Pehlevân-ı ceng-cûy-idi o merd

Yoğ-ıdı bir kimseden kalbinde derd

27 İş bilen hasmın yeğin görür katı

Ger alu çıkarsa anun devleti

28 Ebrehe bilürdi ammâ düşmeni

Bir iş erine didi gözle beni

29 Geydi merdâne savaş âlâtını

Ceng-içün meydâna sürdi atını

30 Haykırup at saldılar birbirine

Çün mukâbil geldiler birbirine

31 Çekdi Eryât Ebrehe üstine tîg

Çeldi anı bî-mehâbâ bî-dirîg

32 Yardı burnın zahm urup muhkem ana

Anun-içün didiler eşrem ana

33 Çıkdı nâgeh pusudan o merd-i gâr

İtdi Eryât’ı dü-pâre çün hıyâr

34 Çün ecel Eryât’ı eyledi tebâh

Ebrehe oldı Yemen milkine şâh

35 Çün Necâşî bu işi gûş eyledi

Hışmı bahrı kaynadı cûş eyledi

36 Zîre Eryâta alem virmişdi şâh

Anı eylemişdi sâlâr-ı sipâh

37 Mâ-cerâ çün gûşına irdi hemîn

Şeh dilinden cârî oldı bu yemîn

38 Tâ Yemen yirine basup yüriye

Ebrehe saçını yire süriye

39 Şâh kasdın çün işitdi Ebrehe

Âkilâne cünbüş itdi Ebrehe

40 Bu meseldür kim dimişdür bir ulu

Kesmedüğün eli öp başunda ko

41 Kesdi saçın şâha gönderdi hemân

Bir avuç hâkle ki ey şâh-ı cihân

42 İşde saçum geç suçumdan kıl kerem

Süri anı bas bu hâk üzre kadem

43 Eyledüm uş yüzümi hâk-i zemîn

Şeh kadem bassun tamâm olsun yemîn

44 Gûş-ı şâha irdi çün bu i’tizâr

Afv idüp eyledi anı ber-karâr

45 Ebrehe tutdı Yemen’de çün makâm

Gördi hacca rağbet eyler hâs u âm

46 Bir kelîse yapdı San’â’da ulu

İtdi anı dürlü zînetle tolu

47 Ol kelîseye Kuleys eyledi nâm

Çün binâsın eyledi anun tamâm

48 Gönderüp şâh-ı Necâşî’ye resûl

O kelîseyi ana medh itdi ol

49 Didi bir kâşâne yapdum şâh-içün

Hoş ibâdet-hâne yapdum şâh-içün

50 Bir kelîsedür musanna bî-nazîr

Ger olursa bendeye emr-i emîr

51 Kâbe’den hüccâcını men ideyin

Mevsümin bu bukada cem’ ideyin

52 Bilmedi kim Kâbe Beytu’llâh’dur

Hazret-i Hakk’a ibâdet-gâhdur

53 Hem yapan anı Halîl’idür anun

Doğrı yolına delîlidür anun

54 Hâneden maksûd sâhib-hânedür

Sanma kim matlûbı tâlib-hânedür

55 Ara yirden zâyil itse dârını

Vechine tapar gören dîdârını

56 Her ki ol bu ma’niden âgâhdur

Kıble ana “semme vechu’llâh”[106]dur

57 Her kimün kim kıblesi zâyil değül

Perde-i Kâbe ana hâyil değül

58 Kıblesi anun ki ola bî-cihât

Kıblesine hâyil olmaz kâyinât

59 Dil kanı kıble-nümâ-yı cân ola

Cân kanı kim tâlib-i cânân ola

60 Hâcı oldur Kâbe’nün sırrın bile

Hacc idicek varlığın kurbân kıla

Medh-i Kâbe-i Muazzama Şerrefehallâhu Te’âlâ

1 Âfâka doldı gün gibi envârı Kâbe’nün

Kanı basar ki görine esrârı Kâbe’nün

2 Tâvûs-ı şâh-ı Sidre “ve sa’deyke”[107] çağırur

“Lebbeyk”[108] dise bülbül-i gülzârı Kâbe’nün

3 Sa’yinde ne safâ bula ol hâcı kim ana

Dîdâra perde-dâr ola dîvârı Kâbe’nün

4 Mâ u menîyi hûya satar müşterîleri

Sanma hemân Minâ ola bâzârı Kâbe’nün

5 Ehl-i nazar anun Hacer’in Esved anlamaz

Gevher görinür ana her ahcârı Kâbe’nün

6 Zerrîn oluğı su yirine rahmet akıdur

Uşşâkı üstine budur îsârı Kâbe’nün

7 Ey Hamdi sür kara yüzüni kara donına

Şâyed suçunı setr ide settârı Kâbe’nün

8 Kim şerh ide nu’ût-ı kemâlin kelâm-ıla

Çün Hak habîbi kıblesidür dârı Kâbe’nün

9 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde es-salât

10 Ebrehe’nün oldı fâş ol niyyeti

Bozmak istedügi ol cem’iyyeti

11 Çıkdı bu âhenginün âvâzesi

İrdi iklîm-i Hicâza tâzesi

12 Bir Kenânî merd ana kîn eyledi

Cûşa geldi gayret-i dîn eyledi

13 Dil odur anda ola dîn gayreti

Dilde n’eyler kibr-ile kîn gayreti

14 Azm-i San’â itdi bu kîn-ile ol

Duymadın deyyâr deyre buldı yol

15 Ters idüp mihrâba sürdi hâçına

Bir değül belki haçun bir kaçına

16 Çıkdı kaçdı def’i anda durmadı

İş duyuldu gerçi kimse görmedi

17 Ehl-i dâniş fikr ü tahmîn itdiler

Kandan oldı anı ta’yîn itdiler

18 Gizlü iş itse cihânda bir kişi

Sanmasun kim tuymaya halk ol işi

19 Gûş idicek Ebrehe anı hemîn

Gayret-ile hışm-ıla itdi yemîn

20 Leşkeriyle tâ Hicaza yürteler

Kâbe’nün taşın kolaysa tartalar

21 Elçi gönderdi Necâşî’ye pelîd

Fîlini istedi nice fîl işit

22 Cüssesi hortûmı san kûh u kemer

Dişi vü gûşı sinân-ıla siper

23 Ol kemer altında ağzı in gibi

Nice in örtüsi gitmiş sin gibi

24 Başı kubbe ayağı mermer sütûn

İki gözleri iki yanmış furûn

25 Ebrehe cem’-i kesîr-ile hemân

Kâbe’yi yıkmağa azm itdi revân

26 Böyle cünbüş itdi çün ol bî-edeb

Katlini farz anladı anun Arab

27 Zûnefer dirlerdi bir şâh-ı dilîr

Karşuladı cem’ idüp cünd-i kesîr

28 Kim hecîn sürdi kimisi tâzi at

Tâ şeh-i ashâb-ı fîli ide mât

29 Râst itdi safları çavuşlar

Na’ra-zenlerden belürdi cûşlar

30 Deve bağırması fîl kıjgırması

At süheyli pehlevân haykırması

31 Doldı etrâf-ı cihâna toz gibi

Kan saçardı nice merdüm köz gibi

32 Yay bağrından irüp ok yâresi

Kana gark oldı ciğerler pâresi

33 Hây u hûy âvâzı doldı her cihât

Kimi yürek oynadur kimisi at

34 Gâlib oldı âkıbet ashâb-ı fîl

Men’ idebilmedi anları ol il

35 Leşkeri sındı tutuldı Zûnefer

Geçdi andan yüridi ol ehl-i şer

36 Çünki Haşam iline oldı karîb

Kasd-ı men’ itdi Nüfeyl İbn-i Habîb

37 Devleti anun da kâyim olmadı

Sındı tutuldu mukâvim olmadı

38 Âkıbet çün Mekke’ye geldi yakın

Bir bölük yağmacı er seçdi hemîn

39 İtdi Esved İbn-i Mes’ûd’ı emîr

Çok harâm aldı Harem’den ol hamîr

40 Sürdi Abdulmuttalib’den ol zamân

İki yüz denlü devesin bî-amân

41 Ebrehe bir kimse saldı ba’d ez-în

Mekke ehline Hunâta nâm emîn

42 Didi bulup seyyidini vir haber

Kim kıtâl-içün değüldür bu sefer

43 Bil ki geldüm kim yıkam bu dârı ben

Cem’ idem San’â’da bu bâzârı ben

44 Anlara söz yok meğer ceng ideler

Bu işün men’ine âheng ideler

45 Didi Abdulmuttalib ceng itmezüz

Yolın anun ceng-ile teng itmezüz

46 Hasmı anun bil ki sâhib-dârdur

Düşmenine Gâlib ü Kahhâr’dur

47 Her kim ol Kahhâr-ıla ceng eyledi

Dü-cihânı başına teng eyledi

48 Oldı çün pür-gussa Abdulmuttalib

Âkıbet el-kıssa Abdulmuttalib

49 Azm idüp ashâb-ı fîle buldı yol

Ebrehe’nün meclisine girdi ol

50 Ebrehe ana hoş ikrâm eyledi

Ni’met-i lutf-ıla in’âm eyledi

51 Muhteşem merd-idi ol cedd-i Habîb

Muhterem tutardı anı her lebîb

52 Kanda ola gül bitürmek seng-i saht

Mîvesine göre olur her dıraht

53 Pür-vecâhet olsa lâyık ol şerîf

Kim anun neslidür ol zât-ı latîf

54 Yaraşur mahbûb olursa ol hasîb

Çün ana oldı ciğer-gûşe Habîb

55 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde es-salât

56 Sözde sükker-idi Abdulmuttalib

Ebrehe’ye didi Abdulmuttalib

57 Ey melik şefkat umağeldüm sana

Alduğun mâlum atâ eyle bana

58 Ebrehe didi ana kim ey hümâm

Sûretüne göre değül bu kelâm

59 Kâni oldun mihrden bir zerreye

Râzı oldun bûsitândan terreye

60 Bahrdan umınca bir kaç dâneyi

İstesen evlâ-y-idi bu hâneyi

61 Didi Abdulmuttalib ey şehriyâr

Ben benüm isterem anun ıssı var

62 Sâhibi saklayıbilür dârıdur

Kahr olunmaz âlemün Kahhâr’ıdur

63 Tubba u Kisrâ vü seyf-i Zî’l-yezen

Kasd idüp bu beyte çekdiler mihen

64 Bulmayup tahrîbe âhir feth-i bâb

Hâne-i kudretleri oldı harâb

65 Virdi ol alduğı mâli Ebrehe

Bu nasîhat koymadı ol eblehe

66 Eyledi gerçi semâ ol kâli ol

İtmedi ammâ kıyâs ol hâli ol

67 Çün kıyâs eylemedi ol kîlden

Bî-kıyâs irdi belâ siccîlden

68 Geldi deryâ-yı ebâbîl üstine

Yağdurup ahcâr-ı siccîl üstine

Kâla’llâhu te’âlâ:

“ve ersele aleyhim tayran ebâbîl termîhim bi-hicâretin min siccîl”[109]

69 Sufte itdi nice sengîn sîneyi

Hufte eyledi uyanmış kîneyi

70 Nice âhen çeyneyici merd-i gâr

Darb içüp bir taşdan oldı târumâr

71 Zerrece gelmez-iken gürz-i girân

Bir nohûd mikdârı taşa virdi cân

72 Kuvvet ü kudret anun Mâlik odur

Nice kuvvet ehlini hâlik odur

73 Peşşe hortûmını çevgân eyledi

Kudretinden ana meydân eyledi

74 Kelle-i Nemrûd’ı top itdi ana

Kıssası meşhûrdur n’itdi ana

75 Nice Nemrûd u nice ashâb-ı fîl

Kahrı vaktinde anun hor u zelîl

76 Her kulı kim âsî vü cebbâr olur

Adaf-ı mahlûk elinde hâr olur

77 Her kulı kim nefsini tuta zelîl

Ya Habîbullâh olur yâhud Halîl

78 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde es-salât

[83]. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi.

[84] H. Hamdî’nin hayatı ve edebî kişiliği hakkındaki bilgiler için bkz. Hamdullah Hamdî, Ahmediyye (haz. Süleyman Eroğlu), Bursa Akademi Yay., Bursa 2015, s. 13-30.

[85] Emir Hüseyin Enîsî, Menâkıb-ı Akşemseddin (haz. Bilal Aktan- Mustafa Güneş), H Yay., İstanbul 2011, s. 74.

[86] Amil Çelebioğlu, agm., s. 235.

[87] Emir Hüseyin Enîsî, age., s. 74.

[88] Bursalı Mehmed Tâhir, Osmanlı Müellifleri (haz. Mustafa Tatçı-Cemal Kurnaz) Ankara 2000, Bizim Büro Yay., c. II, s. 135.

[89] Taşköprüzade Mecdî Mehmed Efendi, Hadâiku’ş-Şakâik (haz. Abdulkadir Özcan), Çağrı Yay., İstanbul 1989, s. 251.

[90] Katip Çelebi, Keşfü’z-Zunûn an Esâmi’l-Kütübi ve’l-Fünûn (terc. Rüştü Balcı), Tarih Vakfı Yurt Yay., İstanbul 2007, c. IV, s. 1291.

[91] Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmânî (haz. Nuri Akbayır), Tarih Vakfı Yurt Yay., İstanbul 1996, c. II, s. 594.

[92] Şemseddin Sami, Kâmûsu’l-a’lâm, Kaşgar Neşriyat, Ankara 1996, c. III, s. 1982.

[93] Bursalı Mehmed Tâhir, age., s. 136.

[94] Latîfî, Tezkiretü’ş-şu’arâ ve Tabsıratü’n-nuzamâ (haz. Rıdvan Canım), Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara 2000, s. 238.

[95] Bursalı Mehmed Tâhir, age., s. 135.

[96] Taşköprüzade Mecdî Mehmed Efendi, age., s. 251.

[97] Mehmed Süreyya, age., s. 594.

[98] Âşık Çelebi, Meşâ’irü’ş-şu’arâ (haz. Filiz Kılıç) İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yay., İstanbul 2010, c. II, s. 634; Kınalızâde Hasan Çelebi, Tezkiretü’ş-şu’arâ (haz. Aysun Sungurhan Eyduran), Kültür Bakanlığı e-kitap: http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/dosya/1-219122/h/tsmetina.pdf (E.T.: 28.09.2010), s. 255.

[99] Şemseddin Sami, age., s. 1982.

[100] Ahmediyye’nin metni; İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Ktp. TY 1980; Ankara Üniversitesi DTCF Ktp. Mustafa Con A Nu. 514, Hacı Selim Ağa Ktp. Kemankeş Nu. 181; Türk Dil Kurumu Ktp. Nu. A 289/1; British Museum Ktp. Or. Nu. 1163 nüshalarının karşılaştırılmasıyla oluşturulmuştur.

[101] “Yakîn ehlinden istifade ediniz.”

[102] İmam Kuşeyrî şöyle demiştir: “Hakikatle desteklenmeyen hiçbir şeriat makbul değildir. Şeriatça sınırlandırılmayan hiç bir hakikat da sonuca götürmez. Hakikat, Rubûbiyyetin tecelli etmesi, şeriat da kulluğun yerine getirilmesidir.”

[103] Âlemlere rahmet olarak... (Enbiyâ, 21/107)

[104] Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: “Ben Allah’tanım, müminler de bendendir.” (Keşfu’l-Hafâ, Aclûnî, 1/205).

[105] İlim ehli şöyle der: “Cehennemde, marifet ve muhabbet ehli olduğunu iddia ettiği hâlde bundan nasibi olmayan kimsenin azabından daha şiddetli bir azap olmayacaktır.”

[106] “Allah’ın yüzü işte oradadır.” (Bakara, 2/115)

[107] “Buyur.”

[108] “Buyur.”

[109] “Üzerlerine balçıktan pişirilmiş taşlar atan sürü sürü kuşlar gönderdi”. (Fîl, 105/3-4).

Bu Fasl Ol Habîb-i Ma’bûdun ve Hulâsa-i Mevcûdun Vilâdeti Beyânındadur

Kâle’n-Nebiyyü salla’llâhu aleyhi ve sellem:

“İnnî ‘ında’llâhi mektûbün hâteme’n-nebiyyîne ve inne Âdeme le-müncelidün fî-tînetihî ve se-uhbiruküm bi-evveli emrî davetü İbrâhîme ve bişâretü Îsã ve rü’yâ ümmî elletî raet hîne vadaatnî ve kad harace lehâ nûrün edâet lehâ minhü kusûru’ş-Şâm.”[110]

1 Hazret-i Ahmed ki Hallâk-ı hakîm

Anı halk itdi “alâ hulukın azîm”[111]

2 Pâk zâtına fezâyil söyledi

Fazlınun binde birin şerh eyledi

3 Ol şekerden şerbet-i nâb idelüm

Haste-dil uşşâka cüllâb idelüm

4 Her ki bu meclisde açar gûş-ı cân

Olsun ana bu şekerden nûş-ı cân

5 Cân odur bu şerbet ana nûş ola

Ol Habîb’e âşık-ı pür-cûş ola

6 İşit imdi ey Habîb’ün âşıkı

Mustafa didi bu kavl-i sâdıkı

7 Yazdı Hak kendü katında adımı

Tîn-iken Âdem nebîler hâtemi

8 Kavmine alkış beni itdi Halîl

Muştıcumdur âleme Rûh-ı Celîl

Kavluhû te’âlâ:

“Rabbenâ veb’as fîhim resûlen minhüm”[112]

ve kavluhû te’âlâ:

“ve mübeşşiran biresûlin [ye’tî] min ba’di’smuhû Ahmed”[113]

9 Hem anamun düşiyem didi Resûl

Ol zamânda kim beni vaz’ itdi ol

10 Bu şeker sözden dilersen mâ-hazar

Dinle imdi ol vilâdetden haber

11 Çün rebî’ü’l-evvele irişdi sâl

Hamlinün buldı dokuz ayı kemâl

12 On ikinci gicesinde mâderi

Zâhir eylerken sadefden gevheri

13 Nâgeh aldı nergesin hâb-ı hafîf

Gördi kendüden çıkar nûr-ı latîf

14 Eyle rûşen kim anunla bî-kusûr

Şâm iklîminde göründi kusûr

15 Çün doğa anun gibi gün sûreti

Kala mı âlemde şâmun zulmeti

16 Subh gibi rûşen olsa tan mı şâm

Çün tulû’ eyleye ol şems-i zulâm

17 Çün uyandı gördi dârında ayân

Nûr çıkdı doldı anunla cihân

18 Menba’-ı nûr olsa tan mı hânesi

Nûra çün ser-çeşmedür dür-dânesi

19 Hem hevâ yüzinde gördi bî-hicâb

Sündüs-i cennet döşendi çün sehâb

20 İzzet-içün ol hidâyet ayına

Ya’ni dîbâlar döşendi pâyına

21 Üç alem hem üç makâmı itdi zeyn

Biri sath-ı Kâbe iki maşrıkeyn

22 Ya’ni mansûr ola ol şâh-ı kerem

Garba vü şarka dike dîni alem

23 Eyler-iken bu temâşâyı sarîh

Şakk olup dîvâr girdi üç melîh

24 Dil-rübâlar cân-fezâlar hûblar

Âdemî şeklinde key mahbûblar

25 Didiler havf itme hûr-ı cennetüz

Biz senünle bu gice hem-sohbetüz

26 Müjde kim senden doğısar bir kamer

Kâyinâtun seyyidi hayru’l-beşer

27 Geldi hûrîler dahı hem fevc fevc

Doldı hâne nûr-ı bahrı mevc mevc

28 Muştıladılar ana anlar da hep

Kim doğısar senden ol bedr-i Arab

29 Ne Arab belki münîrü’l-maşrıkeyn

Fâtihü’l-kenzeyn fahru’l-âlemeyn

30 Nûrıdur iki cihânun ol veled

Ol veledden rûşen ola her beled

31 Hem didiler didi Cibrîl’e Hudâ

Her tarafda bu gice eyle nidâ

32 Zînet olunsun cemâl-i kâyinât

Kim zuhûr eyler kemâl-i kâyinât

33 Hem didi di cennetün Rıdvân’ına

Zînet itsün kasrına eyvânına

34 Çün karîb oldı nüzûl-i pâdişâh

Kasrını zeyn eylesün hayl u sipâh

35 Ömr-i dünyâ ârife sâat durur

Hâsılı ol sâatün tâat durur

36 Menzil uhrâdur bu dünyâ ana yol

Yolı menzil anlamaz illâ cehûl

37 Âkile menzil mi olur bu sebîl

Çün gelür her dem nidâ-yı “er-rahîl”[114]

38 Hem didi di hûr-ıla gılmâna var

Hâzır eylesünler ol şâha nisâr

39 Kasrı yolına gelicek şehriyâr

Karşulayup ana itsünler nisâr

40 Ya’ni dünyâya gelicek ol hümâm

Saçu saçsun ana ol kavm-i kirâm

41 Hem didi di dûzehün bevvâbına

Kufl-i rahmet ura dûzeh bâbına

42 Çün açıldı halka rahmet kapusı

Bend olunsa n’ola zahmet kapusı

43 Rûh-ı Kudsî’den çün oldı bu nidâ

Bu beşâret doldı arz-ıla semâ

44 Kim bu gice mâh doğar anadan

Ol Habîbu’llâh doğar anadan

45 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde es-salât

46 Âmine eydür çü vakt oldı yakın

Ta doğa ol rahmeten li’l-âlemîn

47 Susadum ol demde dururken ferah

Su diledüm sundılar dolu kadeh

48 Südden ak kardan sovuk içdüm zülâl

Lezzeti bal u şeker dimek vebâl

49 Aklumı mest itdi anun şerbeti

Cânuma doldı safâlar lezzeti

50 Ser-te-ser oldı vücûdum gark-ı nûr

Ben dururken pür-sürûr ü pür-huzûr

51 İndi bir akkuş semâdan ferr-ile

Arkamı muhkem sığadı perr-ile

52 Doğdu ol dem bedr-i sadr-ı enbiyâ

Fahr-ı âdem nûr-ı âlem Mustafa

53 Görmedi nefsüm belâ cismüm nifâs

Gördüm ammâ rûha râhat bî-kıyâs

54 Cennetün cümle kapusın açdılar

Hûr u gılmân halka rahmet saçdılar

55 Ya’ni doğdu çünki ol zât-ı kerîm

Zâhir oldı cümle ahlak-ı azîm

56 Dûzehın ebvâbına mühr urdılar

Ya’ni her şer defterini dürdiler

57 Geldiler bî-had melâik cavk cavk

Doldı nûr-ı rahmet-ile taht u fevk

58 Çünki gördüm ben bu resme kesreti

Aklumı yağmaya virmiş heybeti

59 Başuma geldi yine çün akl u hûş

Gördüm evden gitmiş ol cûş u hurûş

60 Hem yitürdüm ol doğan mevlûdumı

Virmişem sandum ziyâna südümi

61 Âh u efgân-ıla bakdum her yana

Ağlayup su gibi akdum her yana

62 Bundan özge olmaya müşkil ziyân

Dil murâdı bulınup yite hemân

63 İster-iken gördüm ol tâhir vücûd

Bir tarafda Kâbe’ye itmiş sücûd

64 Gördüm ol nurun cemâlin gözleyüp

Göbeğin kesmişler anı tuzlayup

65 Eyleyüp hem sünnetinün resmini

Ak sûfa sarmışlar arı cismini

66 Ol ki esbâbın mükemmel eylemiş

Nergesin dahı mükahhel eylemiş

67 Gördüm anı doldı cânum zevk-ıla

Almak istedüm elüme şevk-ıla

68 Bir nidâ geldi ki üç gün anı siz

Saklan âdem görmesün ol cânı siz

69 Saklan anı genc-i Hak’dur ol Habîb

Gence irmek değmeye olmaz nasîb

70 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde es-salât

Bu Fasl Ol Mübârek Mevlûdun ve Mahbûb-ı Ma’bûd’un Vilâdeti Gecesinde Olan Garîb Emârâtun ve Acîb Alâmâtun Beyânındadur

1 Anadan doğduğı gice ol Habîb

Çok alâmât oldı âlemde garîb

2 Cûşa geldi ol gice bir hoş nesîm

Oldı bûyından muattar her şemîm

3 Zeyn iderken gülşeni Rıdvân eli

Ol yile irmiş meğer ihsân eli

4 Gülşen-i cennet nedür bû-yı Habîb

Lutf-ıla sunmış nesîme bir nasîb

5 Ana rahminden düşicek ol imâm

Secde itdi hüsnine Beytü’l-harâm

6 Sûret-i Hak’dur hakîkat kıblesi

Ana tapsa n’ola sûret kıblesi

“İnnallâhe halaka Âdeme alâ sûretihi”[115]

7 Didi Abdulmuttalib hem ol zamân

Otururdum Kâbe’de gördüm ayân

8 Yüzleri üzre yıkıldı her sanem

Kâbe’de kalmadı sâbit bir sanem

9 Geldi dîvârından anun bu kelâm

Matla’ından doğdu ol bedr-i zulâm

10 Küfr ü şirkün perdesin çâk idiser

Bu sanemlerden beni pâk idiser

11 Dilleri gibi anı ehl-i zalâl

Büt evi itmişler idi nice sâl

12 Hem didi bir kûşesi anun ayân

Gitti batıl geldi hak doldı cihân

13 Bir bucağı didi geldi bir resûl

Nusret ü feth-ile yol göstere ol

14 Bir bucağı didi Hak’dan halka nûr

Geldi vü gitdi zulâm-ı şerr ü şûr

15 Didi dördünci bucağı yâ Resûl

Halka gönderdük seni açmağga yol

16 İns ü cinne sensin ey şem’-i münîr

Şâhid ü dâ’î mübeşşir hem nezîr

17 Hem yıkıldı çok kelîse ol gice

Kesr olundı Tâk-ı Kisrâ ol gice

18 Anadan düşdükde ol dîn serveri

Düşdi kâfir beğlerinün efseri

19 Sâve bahri yire gavr itdi revân

Odı söyündü Mecûs’un ol zamân

20 Ol odun aslı bu kim Güştâsb Şâh

Hükm iderken halka olup pâdişâh

21 Devr-i Mûsâ geçmiş-idi ol zamân

Kopdı Tebrîz-i Acem’den bir cüvân

22 Adı Zerdüşt-idi uzlet eyledi

Kendüsinden çok riyâzet eyledi

23 Şeyhe uymadın çıkup bir kulleye

Bir zamân anda oturdı cilleye

24 Eyledi ol cillede şâm u seher

Zikr ü samt u uzlet ü cû’ u seher

25 Her murâdın nefsinün terk eyledi

Şuğle dâyim rağbetin berk eyledi

26 Cânı ser-mest oldı aşk u şûr-ıla

Hücresi doldı İlâhî nûr-ıla

27 Yoğ-ıdı şeyhi ki olaydı delîl

Âkıbet şeytâna oldı hem-sebîl

28 Şeyhsiz her kim sülûk eyler yola

Tan mı anun mürşidi şeytân ola

29 Şeyh ü teslîm ü mizâc u fehm ü dîn

Olmasa olmaz sülûk-i sâlikîn

30 Şerrini İblîs peydâ eyledi

Vehmine Zerdeşt’ün ilkâ eyledi

31 Didi kim nûr-ı İlâhî nârdur

Nâra tap kim Hâlık u Kahhâr’dur

32 Nârı dâyim kıl ki ma’bûdun budur

Gayra tâlib olma maksûdun budur

33 Ana âteşden hitâb itdi la’în

Geh nasîhat geh ‘itâb itdi la’în

34 Vahy sandı anı ol miskîn hemân

İtdi da’vâ-yı nübüvvet ol zamân

35 Halkı davet itdi oda tapmağa

Başladı şeytânî yola sapmağa

36 Oda girdi hark-ı âdet eyledi

Mekr-i şeytân anı gâret eyledi

37 Mu’cize sandı ol istidrâcını

Başına geydi dalâlet tâcını

38 Mazhar-ı mekr oldı yandurmadı nâr

Ana uydı halk-ı âlem bî-şümâr

39 Yoğ-ımış şeyhi gibi fehmi anun

Gâlib-imiş fehmine vehmi anun

40 Vâcibi mümkinden itmeyen temîz

Hakk’a nice mürşid olur ey azîz

41 Vasf-ı imkândan münezzehdür Hudâ

Ne su ne toprak ne oddur ne hevâ

42 Mümkine akrebdür imkândan ırak

Vasf-ı bî-çûnı ne karadur ne ak

43 Tâlib-i Hakk’a zihî müşkil firâk

İrişem dirken ola Hak’dan ırak

44 Hâk ide şeytân yakînî gevherin

Nitekim pul itdi Zerdüşt’ün zerin

45 Vâsıl oldum sandı ol bî-çâre dûr

Nâr sandı bilmedi “Allâhu nûr”[116]

46 Yazdı âteşden işitdükçe hitâb

Ol hitâbı itdi Zend adlu kitâb

47 Ol kitâba şerh ü inşâ eyledi

Adını ol şerhün Astâ eyledi

48 Çünki dûzeh oldı Zerdüşt’e makâm

Nârını yakdı Mecûsîler müdâm

49 Yakdılar bin yıl anun ol odunı

İtmediler ana eksük odunı

50 Ol od aslı budur ol dîni pelîd

Oldı Kâbil İbn-i Âdem’den bedîd

51 Çünki doğdu rahmeten li’l-âlemîn

Âteş-i mekrin yile virdi la’în

52 Çünki tâli’ oldı ol nûr-ı Ehad

Yakdı şeytân yüreğin nâr-ı hased

53 Göğe evlâdı çıkup tutup turak

Gökden iderlerdi gaybı istirâk

54 Kâhine anı yitürürler-idi

Fitne işlerin bitürürler-idi

55 Ol gice kim doğdu ol lutf-ı rahîm

Göğe yol bulmadı evlâd-ı racîm

56 Varup İblîs’e didiler n’oldı hâl

Bulımazuz göğe çıkmağa mecâl

57 Âsumân dolmış şihâb-ile rücûm

Fitne yollarına göz dikmiş nücûm

58 Didi kim aran cihânı ser-te-ser

Fevk ü taht u kûh u sahrâ bahr u ber

59 Gâlibâ bir hâdise oldı ulu

Oldı âlem rahmet-ile doptolu

60 Arar-iken bunlar etrâf-ı cihân

Mekke’yi gördiler irüp nâgehân

61 Çok feriştehler kuşatmış saf-be-saf

Pür-şeref olmış Harem’de her taraf

62 Nûr bahri feyz olur bir hâneden

Hânede bir kıymetî dür-dâneden

63 Yinile çıkmış sadefden ol güher

Andan-ımış âleme bu nûr u fer

64 Bî-fer oldılar hemân-dem ol nefer

İrişüp İblîs’e virdiler haber

65 İşidüp anı figân itdi la’în

Sağu sağdı eyledi âh u enîn

66 Didi eyvâh işümüz bitmiş bizüm

Devletümüz âhire yetmiş bizüm

67 Doğmış ol bedr-i hidâyet Mustafa

Ol iki âlemde rahmet Mustafa

68 Doğmış ol Hakk’un cemâli mazharı

Nice yanmasun celâli mazharı

69 Doğmış ol kim sâye-i Rahmân’dur ol

Nûrı-y-ıla âleme bürhândur ol

70 Doğmış ol kim eylese bir dem nefes

Nefs-i İblîs’e olur âlem kafes

71 Doğmış ol kim itse bir lahzâ nazar

İde bin şeytân işin zîr ü zeber

72 Çünki doğmış anasından ol Habîb

Düşmene kalmadı âlemde nasîb

73 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde es-salât

Bu Fasl Ol Zât-ı Kerîmün Bazı Ahlâk-ı Azîmin Beyân İder

1 Çün cüvân oldı ulaldı Mustafa

Cümle halkun gönlin aldı Mustafa

2 Oldı adı Sâdıku’l-va’dü’l-emîn

Gören anı âşık olurdı hemîn

3 Eyle itdi dostı te’dîb anı

İdemezdi düşmeni tekzîb anı

4 Dirdi Bûcehl ana zıdd-iken ayân

Yâ Muhammed dimezüz sana yalan

5 İlle ol söz kim idersin sen beyân

Anı tekzîb iderüz oldur yalan

Kavluhû te’âlâ:

“fe innehüm lâ yükezzibûneke velâkinne’z-zâlimîne bi-âyâti’llâhi yechadûn”[117]

6 Bedr-i sadrı suffa-i bedr-i Huneyn

Hazret-i mahbûb-ı Rabbu’l-meşrıkayn

7 Enbiyâ-sâlârı a’nî Mustafa

Eyler-iken bedr güninde gazâ

8 Didi Ahnes bin Şüreyk ol pâk-dîn

Ugradı bana Ebû Cehl-i la’în

9 Didüm ana kimse yok ey Bü’l-hakem

Kim sözümüz işide fâş ide hem

10 Di yalan mıdur Muhammed yâ Resûl

Didi vallâhi yalan söylemez ol

11 Mu’temed sözlerde vardur bu haber

Kim Kureyş’e söyledi bir gün Nuzar

12 Kim Muhammed bir gulâm-iken dahı

Hüsni ayı nâ-tamâm-iken dahı

13 İçinüzde yoğ-ıdı andan emîn

Cümlenüzden asdak-ıdı ol güzîn

14 Bulımazdı kimse kavlinde hilâf

Söylemezdi bir sözi batıl güzâf

15 And içerdünüz kamunuz başına

Şimdi n’oldı girdi-se kırk yaşına

16 Ol bulanıklıkda kim pâk oldı ol

Şimdi sâfîlık deminde n’oldı ol

17 Sâdıku’l-kavl oldugına ol Emîn

Âkile bürhân yiter bu söz hemîn

Bir Hüccet Dahi Budur

1 Didi bu kavli Ebû Süfyân dahı

Ahmed’e getürmedin îmân dahı

2 Şâm’a vardum kim ticâret eyleyem

Nefsüme kesb-i kifâyet eyleyem

3 Nâme salmış Kayser’e ol dem Resûl

Kayser’i İslam’a davet itmiş ol

4 Ol dahı dimiş göricek bu işi

Bulsanuz kavminden anun bir kişi

5 Davet itdiler beni bulup meğer

Hem Kureyşî’den bile birkaç nefer

6 Çünki varduk Kayser’ün dârâtına

Bizi hâcibler iletdi katına

7 Eyledi buyruk oturduk pîşine

Tercümân geldi hemân teftîşine

8 Bizden evvel bunı sordı ol Emîn

Ol nebîye kankınuzdur key yakın

9 Ben benem didüm didi kavmüme cüst

Bu kişi olmazsa sözinde dürüst

10 Siz bunun tekzîb idesiz sözini

Böyle diyüp bana tutdı yüzini

11 Kizb-ile ger töhmet olmasa bana

Söylemezdüm doğrı vallâhi ana

12 Sâdıku’l-kavl ol zamân mergûb-imiş

Kizb-ile töhmet olan ma’yûb-imiş

13 Didi evvel nicedür ana haseb

Didüm eşrefdür Arab’da ol neseb

14 Didi var mıdur aceb aslında şâh

Didüm aslâ yok durur ey pâdişâh

15 Didi töhmet oldı mı hiç kizb-ile

Gelmedi didüm bu töhmet bir dile

16 Didi var mı ağniyâdan ana yâr

Didüm ekser ana fakr ehli uyar

17 Didi artar mı anun tâbi’leri

Didüm artar eksilüp mâni’leri

18 Didi eyler misiz anunla kıtâl

Didüm eksük olmadı ceng ü cidâl

19 Didi gâlib mi olursız ana siz

Didüm ol geh bizi sır geh anı biz

20 Didi kim ahdini sır mı dîn eri

Sâdıku’l-ahddür didüm ol serveri

21 Eyledi şimdi bizümle ahd emân

N’eyleyiser bilmezem âhir ayân

22 Müddet-i ahd-i Hudeybiy’ye meğer

Ol zamân-idi ki oldı bu haber

23 Didi bundan ön olur mıydı bu hâl

Ya’ni da’vâ-yı nübüvvetle cidâl

24 Didüm olmadı bu da’vâ kimseden

Gelmedi hergiz bu gavgâ kimseden

25 Didi nedür buyruğı didüm salât

İffet ü savm u sıla hacc u zekât

26 Didi kim bu didüğün gibi-se ol

Sözi hakdur dîni hak ol Hak Resûl

27 Âh eğer irsem cemâli ayına

Yüz sürerdüm ol mübarek pâyına

28 âlemi ol gün gibi tutsa gerek

Şehlerün milkin alup utsa gerek

29 Dîni mensûh idiserdür dînleri

Bozısar âdetleri âyînleri

30 Dîn yıkup anlar ki hâça tapdılar

Ata dede âdetini yapdılar

31 Âdeti resmî ri’âyet itdiler

Hak’dan ayruğa ibâdet itdiler

32 Düğüne bayrâma âdât itdiler

Nefse uydılar dalâlât itdiler

33 Kasnak üzre deri yakup döğdiler

Çalguyı men’ eyleyene söğdiler

34 Saçular cem’ itdiler yüz kızdurup

Ol harâmı aldılar göz kızdurup

35 Oldı âdet zînet-i dünyâ-y-içün

Kanı anı terk iden Mevlâ-y-içün

36 Sâzı söze çoğı aza değşire

Kibr-ile nâzı niyâza değşire

37 İzzetin zillet ide nefsin za’îf

Râhatın mihnet ide cismin nahîf

38 Cübbe vü destârı astâr eyleye

Yasduğın taş döşeğin hâr eyleye

39 Fahrını fakr ide dîbâsın abâ

Ne abâ gözleye belki ne kabâ

40 Cev ola gendüm birinc ola ades

Hâk ola gidüp hevâ-y-ıla heves

41 Bu sıfatlardur kılan nefsi nefîs

İlle âdet terki bunlara re’îs

Şi’r-i Nasîhat

1 Terk eyle mü’min-isen eğer resm ü âdeti

Âdet yıkan kimesne yapar her ibâdeti

2 Âdet gözetmek âdemi asnâma tapdurur

Âdet-dürür harâba viren dîn ü milleti

3 Âdet karanluğını götürmek-içün Hudâ

Lutf-ıla rûşen eyledi nûr-ı nübüvveti

4 Ol nûra münkir oldı Ebû Cehl ü Bû Leheb

Hoş gelmedi ki terk olına ceddi âdeti

5 Bir câhiliyye gayret-içün nice bî-hıred

Bî-had belâya uğradılar gör bu gafleti

6 Hak kapusında hor u zelîl oldı ol kişi

Âdât-ı halk içinden umar fahr u İzzeti

7 Bulmaz salât-ı âdet-ile ol kişi felâh

Kim olmaya dilinde anun dîni gayreti

8 Âdet sıyâmı nefse hemân cû’-ı kelbîdür

Âdet kıyâmı savmaya hevl-i kıyâmeti

9 Ey sûfi sanma derdüne vird eyleye devâ

Cânunda var-iken eser-i kibr illeti

10 Kıymetlü ola rûz-ı kıyâmetde ol kişi

Dünyâda bulmadı özine kadr u kıymeti

11 Ey Hamdi şimdi kanı bir insâf ehli kim

Dinleye cân kulağı-y-ıla bu nasîhati

Mesnevi

1 Aç dil ü cânun kulağın yâ ahî

Ol Habîb’ün dinle ahlâkın dahı

2 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde es-salât

3 Çok tebessüm eyler-idi gül gibi

Efsah-ıdı söylese bülbül gibi

4 Gonçesinden fuhş u la’net gelmedi

Sûseninden ta’n u gıybet gelmedi

5 Kahkaha itmezdi ol mahbûb-ı Rab

Nice itsün ana lâzımdur edeb

6 Gerçi cünbüşde vekârı kûh-idi

Lutfı deryâsı velî enbûh-idi

7 Pâk-idi hıkd u hasedden sînesi

Yoğ-ıdı hem sînesinde kînesi

8 Se-talâk itmişdi dünyâ nakdine

Girmedi belki o bânû akdine

9 Fakr-ıdı fahrı tevâzu sîreti

Dâyim ehl-i fakr-ıdı hem-sohbeti

10 Kalbi dolmışdı safâ-yı meskenet

Hak’dan eylerdi du’â-yı meskenet

11 Olsa mâl-â-mâl mâliyle cihân

Alsa ihsânı-çün alurdı hemân

12 Hücresine koymadı hergiz elek

Nitekim gönlinde nefsânî dilek

13 Arpa etmeğine olmaz-ıdı sîr

Döşenürdi ten harîrine hasîr

14 Şöyle kim bir gün yemîn idüp Resûl

Uzlet itdi cümle ezvâcından ol

15 Oldı bir halvetde anlardan ırak

Yakdı bir ay anları nâr-ı firâk

16 Çün Ömer ol kıssayı gûş eyledi

Kalmadı sabrı dili cûş eyledi

17 Cân atup geldi o halvet bâbına

Yüz urup izn istedi bevvâbına

18 Gerçi birkaç defa destûr olmadı

Halka gibi kapudan dûr olmadı

19 Girdi âhir gördi yatur Mustafa

Bir hasîr üstinde pür-nûr u safâ

20 Dir Ömer çün Ahmed’e virdüm selâm

Aldı ikrâm-ıla ol fahru’l-kirâm

21 Gördüm ol pehlû-yı nâzük çün harîr

Nakş olunmış çün eser itmiş hasîr

22 Bakdum ol iki cihân sultânına

Fakr damgası urulmış yanına

23 Tâcı terk ü cübbesi nakş-ı fenâ

Gönli sâde cânı pür-aşk u safâ

24 Gördüm ol halvetde kim yatur bu dost

Yok metâ’ illâ döşenmiş bir’ki post

25 Göyinüp özüm didüm yâ Mustafa

Hak te’âlâdan n’ola itsen du’â

26 Tâ ki virse ümmetüne mâl u genc

Kahr-ı fakr-ıla çekilmese bu renc

27 Virdi Rûm u Fâris’e Hak bunca mâl

Var-iken isyân olarda ber-kemâl

28 Turdı didi söyleyücek bunı ben

Ye’bn-i Hattâb şekde misin dahı sen

29 Anı kim mekr-ile tazlîl itdi Hak

Ni’metin dünyâda ta’cîl itdi Hak

30 Anı kim hak yolda takrîr eyledi

Râhatın dünyâda te’hîr eyledi

Nasîhat

1 Sâdık-ısan ey Muhammed ümmeti

Sen de ta’cîl itme fânî lezzeti

2 Gıbta itme ehl-i dünyâ mâline

Bakma mâla bak me’âl-i hâline

3 Her ki dünyâ rengine olmaz esîr

Bes durur pehlûsına nakş-ı hasîr

4 Sâde toprak olısar âhir bu ten

Var münakkaş eyledün tut anı sen

5 Cennet ehli yir cahîmi dünyede

Hem cahîm ehli na’îmi dünyede[118]

6 Rengi dünyânun hemân nîrengdür

Âkile gûyâ hayâl-i bengdür

7 Âkil olan renge niçün deng olur

Nakşı çün kim âkıbet bî-reng olur

8 Nakşı terk eyle nigâra tâlib ol

Zâyili ko pâyidâra tâlib ol

Şi’r

1 Dervîş-i sâde-dillere dîbâ abâ yiter

Pehlûlarına nakş eseri bûriyâ yiter

2 Dervîşe gündüz olsa kanâat ma’âş olur

Dervîşe kanda ahşam olursa serâ yiter

3 Dervîşe kâdı hükm-i kazâ-yı Hudâ olur

Dervîşe şahne sabr u belâ pâdişâ yiter

4 Dervîşe hac safâ-yı dil ihrâm-ı terk-i mâl

Dervîşe nefs-ile savaş itmek gazâ yiter

5 Dervîşe medh-i meskenet ü fakr fahr olur

Dervîşe zemm-i tâlib-i dünyâ senâ yiter

6 Dervîşe yol tarîk-ı Habîb-i Hudâ olur

Dervîşe zâd-ı kıllet ü menzil fenâ yiter

7 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde es-salât

Bu Fasl Habîb-i Rabbü’l-Âlemîne Hilat-ı Şerîf-i

Risâlet Geldüğidür

1 Çün Hudâ bir bendesin muhtâr ider

Evvel anı aşkı-y-ıla zâr ider

2 Mâsivâdan sovudup ol zârını

Ünsi-y-ile germ ider bâzârını

3 Dost şevki-le olur cânı melâ

Matlabı halvet olur pîri halâ

4 Her kimün kim menzilin gavgâ ider

Râhatın dünyâ gamı yağma ider

5 Çünki ol hâsun işin itmâm ider

Lutfını halka anunla âm ider

6 Gönderür vahdetden anı kesrete

Kesret ehlin davet eyler vahdete

7 Her kulak ol daveti gûş eylemez

Her kişi cân şerbetin nûş eylemez

8 Cem bilür câm-ı musaffâ kadrini

Har ne bilsün rû-yı zîbâ kadrini

9 Şeh gerek kim gûşına gevher taka

Gûşına anı yaraşmaz har taka

10 Har cev ister cevheri har n’eylesün

Müsterâha bû-yı anber n’eylesün

11 Her ne denlü başı büyük olsa har

Lâyık olmaz gûşına anun güher

12 Esb-i tâzî lâgar olursa tamâm

Başına hoş yaraşur zerrîn licâm

13 Ârif olmaz tâc-ıla her ehl-i lâf

Hüdhüd olmaz tâc-ıla Sî-murg-ı Kâf

14 Anlamaz muhlis sözin sâlûslar

Gerçi dâyim ma’rifet câsûslar

15 Her kişinün sohbeti cinsi-ledür

Ünsi dîvün sanma kim ins-iledür

16 Kanı Sıddîk Ahmed-ile yâr ola

Ârı koyup ana yâr-ı gâr ola

17 Bî-tevakkuf davetin ide kabûl

Cân-ıla diye “sadakte”[119] yâ Resûl

18 Kırka irdi çünki ömr-i Mustafa

Ol musaffâ kalbi oldı pür-safâ

19 Oldı cânı aşk-ı Mevlâ âlemi

Bî-huzûr eyledi gavgâ âlemi

20 Oldı halvet-hânesi gâr-ı Hirâ

Yâr-ıla germ oldı bâzâr-ı Hirâ

21 Vaktehâ gelüp Hadîce dârına

Zâd alup yine giderdi gârına

22 Anda tenhâ tâat itdi bir zamân

Milleti dîn-i Halîl-idi hemân

23 Aşk-ıla nesrîne döndi gülleri

Dağılup gönli gibi sünbülleri

24 Saçılurdı nergisinden jâleler

Jâleden pejmürde oldı lâleler

25 Çün nazar itdi Ebû Tâlib ana

Bilmedi ne gussadur gâlib ana

26 Hazret-i Sıddîk’ı davet eyledi

Ahmed’ün hâlin hikayet eyledi

27 Didi ana Ahmed’ün dem-sâzısın

Mâ-tekaddemden anun hem-râzısın

28 Hâlini sor senden ihfâ eylemez

Yârısın senden teberrâ eylemez

29 Geldi çün Ahmed huzûrına Atîk

Sordı hâlin ol da didi ey refîk

30 Bilmezem n’oldum karârum kalmadı

Gözüm ağlar ihtiyârum kalmadı

31 Sıhhatümi ol ki tahrîf eyledi

Za’fumı vardukca taz’îf eyledi

32 Halkdan gönlümi bî-zâr eyledi

Çün benümle gizlü bâzâr eyledi

33 A’ni virdi aşkını aldı beni

Halk içinden uzlete saldı beni

34 Hâtırum gâr-ı Hirâ’da şâd olur

Bilmezem kim ne işe bünyâd olur

35 Bir zamân geçdi bu hâl-ile Resûl

İşidürdi yâ Muhammed savtın ol

36 Savt işidüp şu’le görürdi hemân

Dehşet idüp andan ol fahr-ı cihân

37 Havf-ıla geldi Hadîce katına

Vâkıf itdi anı ol hâlâtına

38 Didi ol bânû ko havfı yâ Emîn

Hak sana vallâhi hayr eyler hemîn

39 Sende cem’ olmışdur ahlak-ı azîm

Şefkat ü sıdk u sıla rahm-ı yetîm

40 Konuk alıcı atâlar virici

Çâresizlere deminde irici

41 Sıdkına ol bendenün sad-âferîn

Rabb’isine hüsn-i zann ider hemîn

42 Çünki bende zannı katındadur ol

Sû’-i zann itmez ana illâ cehûl

Kâlallâhu te’âlâ bi-lisâni nebiyyihî aleyhi’s-selâm:

“Ene ınde zanni abdî bî”[120]

43 Bir gün ol iki cihânun rahmeti

Varup eylerken Hirâ’da tâati

44 Gözine Hak zâhir oldı nâgehân

Ana Rûhu’l-kuds göründi ayân

45 Ol Habîb’e muştılayup didi ol

Cebre’îlem ben tapundur Hak Resûl

46 Sana in’âmın tamâm eyledi Hak

Cinne vü inse imâm eyledi Hak

47 Hem atâ itdi tapuna ol hısâl

Bir nebîye hiç virilmedi bu hâl

48 Ol hısâli sordı andan Mustafa

Şerh idüp anı didi peyk-i Hudâ

49 Bir budur kim kanda anılsa Hudâ

Bile anıla Muhammed Mustafa

50 Ümmetüni hayr-ı ümmet itdi hem

Emr ü nehy idici millet itdi hem

51 Hâk-i pâki anlara kıldı tahûr

Hoş tahâret hoş kerâmet hoş huzûr

52 Evvel ümmet yumağa bulmasa âb

Kat’ olunmakdı necis hükm-i kitâb

53 Ezber okurlar bular Kur’ân’ı hem

Bulmadı bu hasleti sâyir ümem

54 İtmedi Tevrât’ı ezber ehl-i deyr

İlle üç (?) Mûsâ vü Îsâ vü Üzeyr

55 Yarlığadı Hak senün her zenbüni

Mâ-tekaddem mâ-teahhar zenbüni

56 Dînün-ile nesh olundı cümle dîn

Gerçi andan yığlınurlar müşrikîn

57 Hem melâik nitekim Rabbü’l-enâm

Sana eylerler salât-ıla selâm

Kâlallâhu sübhânehu ve te’âlâ:

“İnnallâhe ve melâiketehû yusallûne ale’n-nebiyy yâ eyyühellezîne âmenû sallû aleyhi ve sellimû teslîmâ”[121]

58 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde es-salât

59 Çün giderdi bu söz-ile vahşeti

Didi “ikra’”[122] didi bilmen kıratı

60 Tutup anı sıkdı ol peyk-i Hudâ

Tâ ki vâsi’ ola kalb-i Mustafa

61 Didi “ikra’” didi Ahmed yâ ahî

Ümmiyem nesne okımadum dahı

62 Didi “ikra’” sıkdı üç kez bî-emân

Bazılar dirler ki itdi imtihân

63 Okumadı kendüden çün nesne ol

Didi “ikra bism-i Rabbik”[123] yâ Resûl

64 Okudı Cibrîl fahru’l-âleme

Sûreyi varınca “mâ-lem ya’lem”e[124]

65 İndürüp dağ eteğine anı hem

Kuvvet-ile bir yire urdı kadem

66 Çıkdı ol dem akdı hoş âb-ı revân

Âb-dest almağı öğretdi revân

67 İki rekat kıldı anunla tamâm

Didi kim budur salâtun yâ imâm

68 Hicrete bir yıl kalınca ol Emîn

İkişer rekat edâ itdi hemîn

69 Çünki ol yıl farz olundı beş salât

Kıldı ol mefrûzı idince vefât

70 Geldi Ahmed çün Hadîce dârına

Bakdı ol bânû anun dîdârına

71 Gördi dağyîr itmiş anı hevl ü bâk

Sandı bulaşmış o vech-i pâke hâk

72 Sildi anı destimâl-ile revân

Gördi ol şemse küsûf irmiş hemân

73 Sordı hâlin kim nedür eyle beyân

Didi ol savt ıssını gördüm ayân

74 Sergüzeştin çün haber virdi ana

Didi dimedüm mi yâ Ahmed sana

75 Hayr ider Hak tapuna şerr eylemez

Sana ol nâfi’ durur zarr eylemez

76 Çün tamâm oldı bu ahbâr-ı mehîb

“Zemmilûnî”[125] didi yatup ol Habîb

77 Âdem oğlanı kaçan korku görür

Âdet oldur kim yatup başın bürür

78 Bir kimesne var-ıdı adı Udâs

Ehl-i ilm ü kâr-dân u Hak-şinâs

79 Vardı ana sordı ol hayru’n-nisâ

Didi ma’lûmun-durur ilm-i semâ

80 Hiç ferişteh var mı Cebrâîl-nâm

Didi kandan geldi sana bu kelâm

81 Çün Udâsa söyledi bu hâli ol

Didi vallâhi Muhammed Hak Resûl

82 Bu haberden sonra Ümmü’l-mü’minîn

Ammisinün katına vardı hemîn

83 Varaka İbn-i Nevfel idi nâm ana

İ’tikâd eylerdi hâs u âm ana

84 Câhiliyyetde tenassur itdi ol

İstedi Hakk’ı tedebbür itdi ol

85 Cân gözinden açdı gaflet nevmini

Gördi batıl kodı dîn-i kavmini

86 Yazdı İncîl’i Arab dilince hem

Tutdı ahkâmın anı bilince hem

87 İlm ü hikmet okumağ-ıdı işi

Pîr ü a’mâ olmış-ıdı ol kişi

88 Sordı Cibrîl’i Hadîce hem ana

Varka anı dinleyüp kaldı tana

89 Sordı Cibrîl’ün ne bildün adını

Didi ol da bu sözün bünyâdını

90 Didi gönder Mustafa’yı bana sen

Her ne gördi-se sorayın ana ben

91 Varka İbn-i Nevfel’e irdi Resûl

Gördüğin cümle haber virdi Resûl

92 Didi ol kim tapuna mahsûsdur

Bil ki Mûsâ’ya gelen Nâmûs’dur

93 Sana emr itdi mi olasın delîl

Davet idesin gele İslam’a il

94 Didi emr itmedi dahı davete

Didi âh irsem eğer ol sâate

95 Tapunı kavmün süricek Mekke’den

Nâsır olurdum sana ol demde ben

96 Gelmemişdür bu cihâna bir resûl

Kim cefâ görmeye öz kavminden ol

97 Kanda bir dîn ehli kopsa ittifâk

Bulınur îzâya bin ehl-i nifâk

98 Kanda bir gül açıla yüz hârı var

Bir kaşık bala nice bin arı var

99 Olmamışdur olalı bu mâh u sâl

Nîşsüz nûş u belâsuz tatlu bal

100 Çün ufukdan zâhir ola âfitâb

Ürer ana her tarafdan yüz kilâb

101 Varka davet müddetine irmedi

Öldi devrân ana mühlet virmedi

102 Ehl-i A’râf olısardur ol hümâm

Mu’teber sözlerde vardur bu kelâm

103 Mekke’ye fâş oldı hâli Ahmed’ün

Düşdi halka kîl ü kâli Ahmed’ün

104 Her kişi fehmi kadar söz söyledi

Kimisi yanlış kimi uz söyledi

105 Kimi sâhir didi mecnûn kimisi

Kimi mes’ûd oldı mağbûn kimisi

106 Düşmen olup kimi gavgâ eyledi

Ol Habîbu’llâha îzâ eyledi

107 Sabr idüp îzâya fahr-ı kâyinât

Gösterürdi dürlü dürlü mu’cizât

108 Mu’cizâtun azhari Kur’an-ıdı

Ol Habîb’e Hak’dan ol ihsân-ıdı

109 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde es-salât

Bu Fasl Seyyid-i Kâyinâtun Bazı Mu’cizâtın Beyân İder

1 Her kimün kim hâfızı Allâh ola

Hor olur her kim ana bed-hˇâh ola

2 Şem’i kim Hak yaka nice söyinür

Her ki püf dise sakalı göyinür

3 Kavmine bir gün Ebû Cehl-i la’în

Didi ol şehr-i fesâd iklîm-i kîn

4 Hiç görür misiz Muhammed geldügin

Sahn-ı mescidde namâzın kılduğgın

5 Didiler gördük didi ol ehl-i şer

Ben görürsem secde itdüğin eğer

6 Basaram vallâhi boynın bî-emân

Böyle didi çün o Firavn-ı zamân

7 Mustafa’ya geldi Cibrîl-i Emîn

Didi ana ne didi-se ol la’în

8 Hem didi var mescide gir yâ imâm

Okı “ikra’” sûresin anda tamâm

9 Secde eyle tâ ki ol mel’ûn gele

Ol yemîninden nasîbini ala

10 Mescide geldi hemân-dem Mustafa

Secde itdi Hakk’a ol ehl-i safâ

11 Didi ashâbı Ebû Cehl’e hemân

Secde itmişdür Muhammed bu zamân

12 İve ive geldi cânı pür-tasa

Ol mübarek boynı ya’nî kim basa

13 Döndi tîz belinleyüp ol ehl-i şek

Torvasında san yılan görmiş eşek

14 Didiler n’oldı sana ey Bü’l-hakem

Böyle tîz döndün didi ol bî-kadem

15 Zâhir oldı bü’l-aceb bir şîr-i ner

Def’i yutardı beni tursam eğer

16 Bir rivâyet bu ki didi ol hasûd

Arada göründi hendek dolu od

17 Didi Ahmed bana gelseydi yakın

Pâre pâre olur-ıdı ol la’în

18 Çün bu hâl oldı o şeytân yârına

Ditreyü ditreyü gitdi dârına

19 Çünki gitdi dârına ol bî-edeb

Geldi müşrikler katına bir Arab

20 Didi mazlûmam bana nusret idün

Şol Ebû Cehl’e varun cür’et idün

21 Bir devem aldı bahâsın virmez ol

Lâg idüp didiler ol kavm-i fuzûl

22 Şol fetâya söyle ya’nî Mustafa

Alıvirür hakkunı eyler vefâ

23 Geldi A’râbî Resûl’ün yanına

Didi hâlin lutf u ihsân kânına

24 Rahm idüp ol rahmeten li’l-âlemîn

Gitdi anunla Ebû Cehl’e hemîn

25 Kapusın kakdı idüp savt-ı şedîd

Ditreyü ditreyü çıkdı ol pelîd

26 Havfa düşmiş gâyet ol ehl-i cefâ

Bed-fi’âl ü bed-hısâl ü bed-likâ

27 Havfı Hak’dan eyleyen çün Mustafa

Havf ider andan kamu ehl-i cefâ

28 Korkmayan Hak’dan çü Bû Cehl-i la’în

Dâyim olmaz halk havfından emîn

29 Çün ana emr itdi ol fahru’l-enâm

Virdi ol A’râbi’ye hakkın tamâm

30 Pür-ferâh çün mescide geldi Arab

Anı müşrikler taaccüb itdi hep

31 Sandılar kim meyl-i İslam itdi ol

Katına geldiler ol kavm-i fuzûl

32 Didiler ey Bü’l-hakem n’oldı sana

Yohsa meyl itdün mi sen dahı ana

33 Didi virmesem gözetsem ârumı

Başuma ol-dem yıkardı dârumı

34 Ol Habîb’e düşmen-idi ol la’în

İlle mağlûb itdi Rabbu’l-âlemîn

35 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde es-salât

36 Mu’temed sözlerde vardur bu haber

Eyledi Şâma Ebû Tâlib sefer

37 Gitdi anunla bile hem Mustafa

Seyyidü’l-kevneyn fahru’l-enbiyâ

38 Hem bile gitdi Kureyşî ulular

Tâ Buheyrâ deyrine irdi bular

39 Râhib-i Nasrâni-y-idi ol kişi

Tâat idi uzlet eyleyüp işi

40 Kondılar deyrün civârında hemân

Çıkdı râhib anları görüp revân

41 Bundan ön uğrasalar ana yakın

Bunlara çıkmazdı ol ehl-i yakîn

42 Aralarına girüp ol râz-dân

Nesne ister gibi gezdi bir zamân

43 Gezdi halkun âhirin hem evvelin

Ahmed’e uğrayıcak tutdı elin

44 Didi budur rahmeten li’l-âlemîn

Enbiyâ fahrı imâmü’l-mürselîn

45 Didiler bunı neden bildün ayân

Didi siz çün zâhir oldunuz hemân

46 Size her taş u ağaç itdi sücûd

Sizde var bildüm mübarek bir vücûd

47 Her kişiye karşu seng-ile şecer

Secde itmez ola peygamber meğer

48 Hem göründi ol nübüvvet hâtemi

Andan anladum bu fahr-ı âlemi

49 Bir büyük hâl-idi ol hâtem garîb

İki kitfi arasında sanki sîb

50 Döndi yine deyre girdi ol hümâm

Bişirüp getürdi bir nâzük ta’âm

51 Getürince bişirüp ol hˇânı ol

Çâr-pâ güdmege gitmişdi Resûl

52 Anlıyamaz hâs kadrin degme âm

Anun-içün hürmetin itmez tamâm

53 Kadrin ol bahrun Buheyrâ anladı

Pes deve gütdüğin anun tanladı

54 Ol Habîb’i çünki anda bulmadı

Sohbet-i ağyâra râzı olmadı

55 Didi davet eylen ol mahbûbı siz

Vâsıl eylen tâlibe matlûbı siz

56 Gördi gelür ol yüzi bedr-i tamâm

Sâye-bân olmış cemâline gamâm

57 Âfitâb-iken o yüzi mâhitâb

Turfe ana sâye-bân olmak sehâb

58 Bir ağâç altında konmışdı o kavm

Issı eyyâmından-ıdı hem o yevm

59 Tutmış-ıdı gölgeyi her bî-edeb

Geldi oturdı güne ol lutf-ı Rab

60 Sâye çün meyl itdi ol ay üstine

Turdı râhib germ olup pây üstine

61 Didi ol kavme ki ey ehl-i zalâl

Bes değül mi Ahmed’e huccet bu hâl

62 Sâye-i Hak’dur bu cân sermâyesi

Tan mı meyl itse buna gün sâyesi

63 Yire düşsün yüzi üzre sâye-vâr

Ol ki meyl itmekden ana ide âr

64 Sâye gibi kara olsun sûreti

Sâye denlü her kimün yok gayreti

65 Döndi didi ol Habîb’ün tâlibi

Bunun aranuzda kimdür sâhibi

66 Bildi sâhibdür Ebû Tâlib ana

Didi pendüm budur ey seyyid sana

67 Mekke’ye döndüresin bundan bunı

Şâma varup duymadın düşmen bunı

68 Rûm’da bu servere çok durur hasûd

Bunı bilürler nişânından Yehûd

69 Şâyed anda mekr ü destân ideler

Bitmedin bostânı vîrân ideler

70 Bu sözi itdi Ebû Tâlib kabûl

Döndi andan Mekke’ye gitdi Resûl

71 Buncılayın mu’cizât-ı bîgerân

Mekke’de itmişdür ol server ayân

72 Anda vâki oldı hem şakka’l-kamer

Anda mi’râc itdi hem hayru’l-beşer

73 Ol ki cümle enbiyânun tâcıdur

Mu’cizâtından biri mi’râcıdur

74 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde es-salât

Beyân-ı Mi’râc-ı Tâcü’l-Enbiyâ Kasîde-i Ahmediyye

1 Ol ki “sübhânellezî esrâ”[126] anun seyrânıdur

Lâ-mekân sahrâsı dâyim düldüli meydânıdur

2 Her seher zâd-ı sefer ana “sakâhüm Rabbühüm”[127]

Her gice “innî ebîtü”[128] beytinün mihmânıdur

3 Bir şarâbun sâkisidür Ahmed-i Muhtâr kim

Nüh-felek ol şerbetün ser-mest ü ser-gerdânıdur

4 Ahmed ol isneyne sânîdür kim anun sâlisi

On sekiz bin âlemün sultânıdur sübhânıdur

5 Ol ki hışt-ı kâlıbı oldı sirişte nûr-ıla

Dâr-ı rahmetdür nübüvvet ol anun pâyânıdur

6 Ol Halîl’ün daveti ol âlemînin rahmeti

İlm ü hilm ü hikmetün iklîmi şehristânıdur

7 Subh gibi sıdkı âfâka anun menşûrdur

Nice meşhûr olmasun Kur’ân anun bürhânıdur

Mesnevi

1 Gulgul it ey bülbül-i bostân-ı kuds

Nağmeni gûş eylesün mestân-ı kuds

2 Söyle esrâ murgınun seyrânını

Ol hidâyet hüdhüdi cevlânını

3 Anı vasf it cân hevâsı murğına

Nice irdi lâ-mekân Sî-murğ’ına

4 Gûş idicek seyrinün evsâfını

Ola kim görmek dileye Kâf’ını

5 Her kim ol hüdhüd ana irşâd ider

Vasl-ı Sî-murğ-ıla cânın şâd ider

6 Her ki ol hüdhüd ana rehber olur

Kâfa irüp âkıbet server olur

7 Her kimi çekse o hüdhüd sohbete

Vâkıf eyler sırr-ı Kâf-ı vahdete

8 Her kime rehber ola seyr öğredür

Ârif eyler mantıku’t-tayr öğredür

9 Seyrine ol hüdhüdün sad-âferîn

Kim irişmez ana Tâvus-ı Emîn

10 Seyri çün ol hüdhüdün bi’llâh olur

Seyrinün sırrına kim âgâh olur

11 Ol hidâyet hüdhüdi hayru’l-beşer

Mekke şehrinde mukîm-iken meğer

12 Geldi ana bir gice Rûhü’l-emîn

Nûr-ıla doldı kudûmından zemîn

13 Kavl-i râvî leyletü’l-esrâda çok

Ol rivâyâtı dimekde nef’i yok

14 Kandan itmişdi urûcı ol Beşîr

Anda dahı vardur akvâl-i kesîr

15 Çün Muhammed katına geldi Emîn

Pür-safâ sadrını şakk itdi hemîn

16 Şakk olundı çünki ol nûrânî ber

Didi nûrânîler “inşakka’l-kamer”[129]

17 Ol güli çün lutf-ıla çâk eyledi

Âb-ı zemzemle yudı pâk eyledi

18 Gıll u gışş yoğ-iken anda ne yumış

Yunsa yunmış-ıdı yunmasa gümiş

19 İlle kim ol nûrı pür-nûr eyledi

Kâbe’yi san Beyt-i Ma’mûr eyledi

20 Bir legen getürdi zerrîn ol Emîn

Hem mühezzeb hem müzehheb pür-yakîn

21 Ol yakîn-ile pür itdi sadrını

Nûr-ıla doldurdı hikmet bedrini

22 Çün tamâm itdi anı peyk-i Hudâ

Hâzır itdi bir Burâk-ı berk-pâ

23 Berk-veş berrâk u ak u tîz-fer

Sürat-i seyri “ke-lemhin bi’l-basar”[130]

24 Katı yaydan ok gibi atılsa cüst

Gözi iriminde kor pâyin dürüst

25 Gâlib-idi çünki rûhâniyyeti

Defaten hâsıl olurdı niyyeti

26 Hem-çünân rûhâni olsa âdemî

Ol Burâka benzer anun adımı

27 Tayy olınur ana meydân-ı sırât

Berk-veş anı geçer bî-ihtiyât

28 Çün kadem basdı rikâba Mustafa

Ser-keş olup sıçradı ol bâd-pâ

29 Didi Cibrîl ana ser-keş olma dur

Mustafa’ya hürmet itmek bu mıdur

30 Bundan ekrem olmadı sana süvâr

Ey edebsüz niçün itmezsin karâr

31 Her nebî kim oldı mi’râca revân

Ol Burâka râkib olurdı hemân

32 Oldı şerminden arak-rîz ol Burâk

Tîzliğinden itdi perhîz ol Burâk

33 İzzet-ile ana çün bindi Resûl

Geldi Beytü’l-makdis’e itdi nüzûl

34 Bağladı ol halkaya anı Mustafa

Kim ana bağlardı cümle enbiyâ

35 Mescid-i Aksâ’ya girüp ol hümâm

Enbiyâ ervâhına oldı imâm

36 Bazı râvî dir ki ol fahr-ı cihân

Çün Harem’den oldı Aksâ’ya revân

37 Sağdan u soldan nidâlar itdi gûş

İltifât eylemeyüp oldı hamûş

38 Geldi bir avrat önine ba’d ez-ân

Nice avrat sanasın hûr-ı cinân

39 Bir kılıyla zülfi bin cân avlamış

Ey nice sûfîden îmân avlamış

40 Sihr-ile Mârût’dan mâhir özi

Bir nazarda bin gönül alur gözi

41 Bende idinmiş nice sultânları

Hânumânından ayırmış hânları

42 Her kime yüz gösterüp ider vefâ

Dönderür âhir cefâ-y-ıla kafâ

43 Pür-key andan Keykubâd’un sînesi

Hüsrev’i hüsrâna salmış kînesi

44 Ey nice Rüstem’leri zâl eylemiş

Bin sitemle kaddini dâl eylemiş

45 Ey nice Kârûn’ı idinmiş karîn

Âkıbet itmiş yirin ka’r-ı zemîn

46 Ey nice Dahhâk’i giryân eylemiş

Ey nice hakan dilin kan eylemiş

47 Ey nice Şeddâda yapdurmış İrem

Ana İrem dir-iken virmiş verem

48 Tâk’ını Kisrâ’larun kesr eylemiş

Ömrini kayserlerün kasr eylemiş

49 Ey nice İsfendiyâra yâr olur

Mâli-y-iken âhir ana mâr olur

50 Anı kim ferri Ferîdûn eyledi

Yüz çevirdi bî-fer ü dûn eyledi

51 Kahr ider yârın eğer Fağfûr ola

Yâr idinmeyen anı mağfûr ola

52 Destini sundı Resûl’e ol nigâr

Tâ ki ide dost olup i’tibâr

53 Dem uran “el-fakru fâhrî”den[131] o dem

İ’tibâr itmedi ana ke’l-adem

54 Varıcak Aksâ’ya ol fahr-ı cihân

Mâ-cerâyı sordı Cibrîl’e hemân

55 Didi olsa sağ nidâya rağbetün

Meyl iderlerdi Yehûda ümmetün

56 Sol nidâdur hem Nasârâ milleti

Bakmadun kurtardun andan ümmeti

57 Anları ammâ çün itdün istimâ

Bazı ümmet Hakk’a itmez ictimâ

58 Belki anlar ehl-i bidat olalar

Yetmiş iki dürlü millet olalar

59 Ol müzeyyen zen ki el sundı sana

Adı dünyâdur ki meylün yok ana

60 Gerçi dünyâ sûretâ mevzûndur

Ma’nide ammâ inen mel’ûndur

61 Her ki ol mel’ûn anı meftûn ider

Âkıbet mel’ûn idüp mağbûn ider

62 Her gönül kim anun-ıla yâr olur

Ancılayın düşmeni Cebbâr olur

63 Bu kadar kim tapuna el sundı ol

Bulısardur ümmetün Bazına yol

64 Sâdık olan ümmet ana bakmaya

Zînet-i dünyâya gönli akmaya

65 Belki ol aşk-ı Hudâ’ya yâr ola

Kapusında dünye hizmet-kâr ola

66 Çıkdı Aksâ’dan Nebî çün pür-ferah

Sundı Cebrâ’îl ana iki kadeh

67 Biri pür-hamr-ıdı biri tolu şîr

Şîr câmın ihtiyâr itdi Beşîr

68 Didi Cibrîl ihtiyârun tâmdur

Şîr câmı fıtratü’l-İslam’dur

69 Ümmetün ashâb-ı fıtrat olalar

Şer’ün üzre istikâmet bulalar

70 Çün bu resme anda bezm itdi Resûl

Cism-ile mi’râca azm itdi Resûl

71 Ol ki cümle enbiyâya tâc ola

Tan mı ana cism-ile mi’râc ola

72 Kâlıbına gâlib-idi hükm-i cân

Cân-ıdı ser-tâ-kadem belki hemân

73 Yire düşmezdi anun-çün sâyesi

Pîşi görür gibi görürdi pesi

74 Kâlıbî mi’râcıdur mahsûr olan

Söylenüp mestûr olup meşhûr olan

75 Rûhi mi’râcına yokdur intihâ

Sidre vü arş olmaz ana müntehâ

76 Dâyimâ rûhı urûc itmekdedür

Fevkden fevke hurûc itmekdedür

77 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde es-salât

78 Çün süvâr oldı Burâka Mustafa

Berka bindi gûyiyâ şems-i duhâ

79 Cismi Rûhu’l-kuds-ıla oldı refîk

Âsumâna irdi san berk u berîk

80 Kapuyı aç didi bevvâba Emîn

Didi sen kimsin sana kimdür karîn

81 Didi Cibrîl’em refîkum Mustafa

Didi açup yâ Muhammed merhabâ

82 Seni ol kim halka server eyledi

Ve’y ki hoş gelmek müyesser eyledi

83 Asfiyâdan ya’ni fâyık eyledi

Cismüni mi’râca lâyık eyledi

84 Geçdi dünyâ âsumânından Resûl

Uğradı Âdem Safiyyu’llâha ol

85 Didi Cibrîl Ahmed’e kim yâ imâm

Bu deden Âdem Safî’dür vir selâm

86 Âdem’e Ahmed çü teslîm eyledi

Redd idüp teslîmi ta’zîm eyledi

87 Didi kim yâ İbn-i Sâlih merhabâ

Geçdi mi’râc itdi andan Mustafa

[110] Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: “Ben, Âdem Peygamber toprak hâlindeyken (yaratılmamışken), Allah katında “peygamberlerin sonuncusu” olarak yazılmıştım. Benimle ilgili ilk şeyin ne olduğnu size haber vereyim: İbrahim’in duâsıyım, İsa’nın müjdesiyim, beni doğururken annemin kendisinden çıkan nûrla Şam’ın saraylarının aydınlandığını gördüğü rüyasıyım.” (İbn Hibban, Sahih, 14/313)

[111] “Yüce bir ahlak üzeresin.” (Kalem 68/4)

[112] “Rabbimiz! İçlerinden onlara bir peygamber gönder.” (Bakara, 2/129)

[113] “Benden sonra gelecek, Ahmed adında bir peygamberi müjdeleyici (olarak gönderdiği) peygamberiyim.” (Saf, 61/6)

[114] “Yolcu”

[115] “Şüphesiz ki Allah, Âdem’i kendi sureti üzere yaratmıştır.” (Buharî, İsti’zân, 1)

[116] “Allah göklerin ve yerin nurudur.” (Nûr, 24/35)

[117] “Onlar gerçekte seni yalanlamıyorlar; fakat o zalimler Allah’ın ayetlerini inadına inkâr ediyorlar.” (En‘âm 6/33)

[118] Bu beyit, Ahmediyye nüshalarının hiçbirinde yer almayıp yalnız Latifi Tezkiresi’nde kayıtlı bulunmaktadır.

[119] “Doğru söyledin.”

[120] Cenab-ı Allah Peygamber’inin lisanıyla şöyle buyurmuştur: “Ben kulumun (benim) hakkımdaki zannı üzereyim.” (Buharî, Tevhid, 15)

[121] “Şüphesiz Allah ve melekleri Peygamber’e salât ediyorlar. Ey iman edenler! Siz de ona salât edin, selam edin.” (Ahzâb, 33/56)

[122] “Oku!” (Alak 96/1, Alak 96/3, İsrâ 17/14)

[123] “Rabbinin adıyla oku!” (Alak 96/1)

[124] “O, insana bilmediğini öğretendir.” (Alak, 96/5)

[125] “Beni örtün.”

[126] “Gece yürüten Allah’ın şanı yücedir.” (İsrâ, 17/1)

[127] “Rableri onlara tertemiz bir içecek içirecektir.” (İnsan, 76/21)

[128] “Ben sabahlarım.”

[129] “Ay yarıldı.” (Kamer, 54/1)

[130] “Göz kırpması gibidir.” (Kamer, 54/50)

[131] “Fakirlik övüncümdür.”

Rivâyet

1 Bazı râvî böyle virmişdür haber

Uğradı çün Âdem’e hayru’l-beşer

2 Gördi sağında solında çok şeyh

Sağına baksa güler olur ferah

3 Sola baksa ağlayup olur hazîn

Anı Cibrîl’e su’âl itdi Emîn

4 Didi bu Âdem’dür ol cem’-i kesîr

Âdem’ün zürriyyetidür yâ Beşîr

5 Sağ da ashâb-ı yemîn ervâhıdur

Sol tarafda eşkıyâ eşbâhıdur

6 Gâlibâ ol demde fahru’l-âlemîn

Eylemiş mi’râc-ı rûhânî hemîn

7 Bu mukarrerdür bilür ehl-i haber

Eylemez rûh-ı şakî gökden güzer

8 Yidi gökden mâ-hasal hayru’l-beşer

İtdi bu ikrâm u tavr-ıla güzer

9 Pes ikinci gökde ol fahr-ı cihân

Gördi Yahyâ-y-ıla Îsî’yi hemân

10 Yûsuf’ı gördi üçüncide Resûl

Gördi dördüncide İdrîs’i hem ol

11 Gördi Hârûn’ı beşincide meğer

İtdi altıncıda Mûsâ’ya nazar

12 Gördi yedincide İbrâhîm’i ol

Cümlesine eyledi teslîmi ol

13 Didi İbrâhîm-ile Âdem ana

İzzet idüp ye’bn-i Sâlih merhabâ

14 İzzet itdi gayrı peygamber dahı

Didi ammâ merhabâ Sâlih ahî

15 Çünki anlar âl-i İsrâîl-idi

Ahmed’e i’zâz idüp yâ âh didi

16 İlle İdrîs-ile vâriddür su’âl

Her ne-y-ise Hak bilür tahkîk-i hâl

17 Bazı ilm ehlinün oldur mezhebi

Kim ola İdrîs İlyâs nebî

18 Ağladı Mûsâ geçicek Mustafa

Didiler ana neden itdün bükâ

19 Didi benden sonra Hallâku’l-enâm

Bu gulâmı eylemiş halka imâm

20 Ümmetümden bu imâmun ümmeti

Cennete çok gire bulup rahmeti

21 Gıbta itmek birbirine her safî

Ehl-i dâniş olana olmaz hafî

22 Çün yidinci göği geçdi Mustafa

Oldı mi’râcına Sidre müntehâ

23 Mîvesin küpler kadar itmiş Celîl

Sanasın yaprakları âzân-ı fîl

24 Dört ulu ırmak ayağından revân

İkisi zâhirde ikisi nihân

25 İki bâtın Kevser-ile Selsebîl

Zâhirün biri Furât u biri Nîl

26 Ref’-i a’mâl anda bulur intihâ

Sidre’ye dindi anun-çün Müntehâ

27 Sidre’yi kapladı nûr-ı Kirdgâr

Mustafa’ya hoş kerâmet hoş nisâr

Kavluhû te’âlâ:

“iz yağşe’s-sidrete mâ yağşâ” [132]

28 Sidre’den nûrı tecellî eyledi

Ol Habîb’i hoş tesellî eyledi

29 Buldı isti’dâdı andan kuvveti

Kâbil oldı göre sırr-ı vahdeti

30 İrdi andan Beyt-i Ma’mûra Resûl

Anda da hem iki rekat kıldı ol

31 Gördi nûrânî o dârun yapusı

Var iki cânibde iki kapusı

32 Biri bâb-ı matla’-ı necm-i semâ

O kapunun biri mağribden yana

33 Günde yetmiş bin melâik bîş ü kem

Bâb-ı matla’dan girür ol dâra hem

34 Eyleyüp anı ziyâret ol nefer

Mağribî encüm kapusından çıkar

35 Tâ gelince haşr u neşrün sâati

Bir giren bir dahı bulmaz nevbeti

36 Ol bölükdür bu melâik kim Celîl

Halk ider anları çün kim Cebreîl

37 Günde bir âb-ı hayât içre girür

Gusl idüp andan çıkar hem silkinür

38 Ol ki sun’ından felekler yaradur

Katresin anun melekler yaradur

Hikmet

1 Bu mahalde didi bir sâhib-kemâl

Âdemîdür Beyt-i Ma’mûra misâl

2 Günde yetmiş bin havâtır hayr u şer

Hâtırından âdemün eyler güzer

3 Hayr olursa hâtırdan ma’mûr ider

Şerr-ise vîrân idüp bî-nûr ider

4 Sidre’de çün kaldı Cibrîl ü Burâk

Didi Cibrîl’e Nebî niçün firâk

5 Didi bir adım dahı a[t]am eğer

Yana kalmaya vücûdumdan eser

6 Yiri her kerrûbinün ma’lûm olur

Her ki ma’lûmın geçe ma’dûm olur

7 Bir mukarreb aldı geldi Refref’i

Bindi Refref üzre ol nûr-ı safî

8 Çün urûc itdi anunla Mustafa

Mustafa’ya menzil oldı Müstevâ

9 Nûr-ı mutlak zâhir oldı bî-cihât

Mustafa’dan gitdi imkân-ı sıfât

10 Cümle ahlâkın mübeddel eyledi

Kâmil-iken anı ekmel eyledi

11 Oldı gûş u hûş u dîde dest ü pâ

Gördi işitdi anunla Mustafa

Kâlallâhu te’âlâ bi-lisâni nebiyyihi aleyhi’s-selâm:

“küntü sem’ahû ve basarahû” el-hadîs[133]

12 Gûşına irdi kalemden hem sarîr

Zâhir oldı sırr-ı takdîr-i Kadîr

13 Çün sıfât-ıla tecellî itdi Hak

Ahmed’ün ma’lûmı oldı her sebak

14 İlm ü irfâna medîne oldı ol

Genc-i sultâna hazîne oldı ol

15 Hikmetün iklîmi fazlun ma’deni

Her kemâlün mecma’ı vü mahzeni

16 Çün bilindi Ahmed’e esrâr-ı Hak

Matlabı oldı anun dîdâr-ı Hak

17 Şeh-nişîn-i kurba girmek istedi

Şeh göziyle şâhı görmek istedi

18 Geldi Sıddîk üni gibi bir nidâ

Yâ Muhammed dur salât itsün Hudâ

19 Gerçi evvel bu nidâyı tanladı

Çün beyân olundı sonra anladı

Kâlallâhu subhânehû ve te’âlâ:

“Hüvellezî yusallî aleyküm ve melâiketühû” [134]

20 Abdine bî-vâsıta vahy eyledi

Dinle vahyinde ana ne söyledi

21 Bazı râvî dir ki vahyinde Hudâ

Ümmetüne di didi yâ Mustafa

22 Kimseyi seversenüz ihsân-içün

Hakk’ı sevün lutf-ı bî-pâyân-içün

23 Var-ısa sizde kimesne heybeti

Tanrı’dan korkun ki boldur kudreti

24 Kimseden ihsân umarsanuz eğer

Hak’dan umun kim Hudâ ihsân sever

25 Kimseden cevr-içün utanursanuz

Gayra cevr itmek hatâ sanursanuz

26 Hak’dan utanmak gerekdür lâ-cerem

Kim olur sizden cefâ andan kerem

27 Mâla nefse hıfz-ısa maksûdunuz

Hakk’a ısmarlan odur ma’bûdunuz

28 Va’deye eylerler-ise itikâd

Ahd-i Hakk’a eylesünler itimâd

29 Ol Kerîm’ün va’desi âbâddur

“İnnehû lâ yuhlifu’l-mî’âd”[135]dur

30 Anlarun ben rızkına oldum kefîl

Anları eyler tama’ hor u zelîl

31 Ben yaratdum dûzehi a’dâya bes

Anlarun cehdi anadur her nefes

32 Ben virürem anlara her ni’meti

Eyler anlar gayra şükr ü minneti

33 Anlarun ben rızkın itmen rızk-ı gayr

Gayrum-içün eyler anlar bunca hayr

34 Tâat-i sâat kıluram ben taleb

Anlar irte rızkın isterler aceb

35 İtmedüm çok yaşlarınun yılların

Tâ kasâvet kaplamaya dillerin

36 Ansuzın öldürmezem ben anları

Tevbe-y-ile çıksun-çün cânları

37 Eylemedüm anlarun çok mâlini

Az göreler tâ hisâbı hâlini

38 Âhir itdüm anlarun devrânını

Kabrün az çekmek-içün zindânını

39 Her ne denlü süresin dünyâda ıyş

İdiser âhir ecel ol nûşı nîş

40 Her kime kim gönlüni bağlayasın

Âhir andan ayrılup ağlayasın

41 Her ne idersen bu günde hayr u şer

Bulasın yarın cezâsın mâ-hazar

42 Umma hergiz halk-ı âlemden umu

Kim benüm destümdedür işler kamu

43 Çünki halkun kudretinde yokdur iş

İş-içün olmak nedür işsüze iş

44 Bana me’nûs ol rücû’un banadur

Anadur anı ki azmün anadur

45 Bağlama dünyâlara sen gönlüni

Düzmedüm dünyâ-y-içün ben gönlüni

46 Bu gice hem sana bir lutf işledüm

Ümmetün üçde birin bağışladum

47 Rûz-ı mahşerde sana yâ Mustafa

Ol iki bahşın dahı idem atâ

48 Ümmetüni koymayınca cennete

Virmezem destûr sâyir ümmete

49 Nitekim sen girmeyince yâ Habîb

Enbiyâya cenneti itmen nasîb

50 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde es-salât

51 Girdi çün bu vahyi Hak itdi tamâm

Şeh-nişîn-i “kâbe kavseyn”e[136] imâm

52 Meclis-i kurba tedellî eyledi

Sırr-ı “ev ednâ” [137] tecellî eyledi

53 Ahmed’i nûr-ı Ehad gark eyledi

Mîm-i imkândan anı fark eyledi

54 Mîm-i imkân çünki gitdi aradan

Gitdi Ahmed kaldı anı yaradan

55 Evvel ü âhir ehad kaldı hemân

Bâtın u zâhir ehad kaldı hemân

56 Âriyetden âri olmayınca zât

Görmez illâ resm-i esmâ vü sıfât

57 Mahvdan çün sahva geldi ol Emîn

Bildi dâyim gördüğin buldı yakın

58 Her kim ol gâyet zuhûrı anladı

Ma’ni-yi “Allâhu nûr”ı[138] anladı

59 Zîr ü bâlâdan münezzehdür bu nûr

Sanma bâlâda ide ancak zuhûr

60 Eyledi ol gice esrâ Mustafa

Tâ göre âyât-ı kübrâ Mustafa

61 Yohsa görinmek-içün ol nûr-ı zât

Cân gözi katında birdür her cihât

62 Mustafa ol demde kalmak istedi

Dâyim ol deryâya talmak istedi

63 Bir nidâ geldi ana kim yâ Habîb

Ey nice derde seni kıldum tabîb

64 Tapunı bu demde hâzır eyleyen

Bî-cihet dîdâra nâzır eyleyen

65 Her mekânda her zamânda ol demi

Virmege âciz değül çekme gamı

66 Bana irgür vasluma tâlibleri

Hak tarîka davet it hâribleri

67 Halk arasında çü vahşet idesin

Her neferden bana nefret idesin

68 Eyle tahrîme salâta yâ imâm

Tâ helâl ola tapuna bu makâm

69 Bu sebebden ol Habîb-i Zî’l-celâl

Buyururdı kim “erihnî yâ Bilâl”[139]

70 Secdeden çün sükker-i kurbet-idi

“Fi’s-salâti kurretü aynî ”[140] didi

71 Ol ki “ve’scüd va’kterib” [141] dirdi ana

Kurb-ı farzı secdede virdi ana

72 Ahmed’e vahy itdi hem ol bî-niyâz

Elli vakt emr eyledi günde namâz

73 Çün urûcından rücû’ itdi Resûl

Uğradı yolda Kelîmu’llâha ol

74 Sordı Mûsâ-yı Kelîmu’llâh ana

Didi yâ Ahmed ne farz oldı sana

75 Didi günde elli vakt oldı namâz

Didi Mûsâ sanma bu teklîfi az

76 Çok sınadum senden evvel ümmeti

Ümmetün bu tâata yok tâkati

77 Dön yine tahfîf-i teklîf it taleb

Döndi on vakti bağışladı Çalap

78 Bir nice defa bu resme oldı hâl

Âkıbet beş vakte irişdi me’âl

79 Didi Mûsâ dön dile tahfîfi hem

Ümmete az sanma bu teklîfi hem

80 Dönmeğe şerm eylerem didi Resûl

Râzıyam beş vakti eyledüm kabûl

81 Gitdi andan Mustafa geldi nidâ

Her kulum kim ide beş vakti edâ

82 Anı tâatda sebük-bâr eyleyem

Ünsüm-ile gönlini yâr eyleyem

83 Her kimün devlet başına tâc olur

Her namâzı gönline mi’râc olur

84 Gam deminde gam-güsâr olur namâz

Gice gündüz ana yâr olur namâz

85 Cümle derdine devâ olur namâz

Haste gönline şifa olur namâz

86 Ma’sıyetden hâlis eyler cânını

Kâmil eyler dînini îmânını

87 Her kimün olmasa îmânı dürüst

Çün namâza tursa olur cânı süst

88 Halk arasında salâtü’l-hâşi’în

Halvetinde san hurûs-ı dâne-çîn

89 Ger sorarsan Rabb’isinün yâdını

Düşicek anar meğer kim adını

Kavluhû te’âlâ:

“ve izâ kâmû ile’s-salâti kâmû küsâlâ”[142]

90 Her kime tâat gıdâ-yı rûh olur

Ana rahmet kapusı meftûh olur

91 Her kimün kim bu gıdâ olmaz aşı

Düşmeyince yire dokunmaz başı

92 Ol Habîb’ün hürmeti-çün kâyimâ

Bize mi’râc it namâzı dâyimâ

93 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde es-salât

Hâtime-i Mu’cize-i Mi’râc-ı Hâtemü’l-Enbiyâ

-aleyhi ve aleyhimü’s-selâm-

1 Ol Habîb’ün mu’cizâtından biri

Bu ki mi’râc irtesi dîn serveri

2 Dâr-ı halvetde otururken hazîn

Pür-gam u bî-gam-güsâr u bî-karîn

3 Çün Ebû Tâlib Hadîce öldiler

Mekke’nün küffârı fursat buldılar

4 İncidürlerdi o âlem fahrını

Anlarun dâyim çekerdi kahrını

5 Gelmemişdür bu cihâna bir resûl

Kim adûlardan cefâ görmeye ol

6 Her ne yirde bir Halîlu’llâh var

Anda bin Nemrûd olur yakmağa nâr

7 Her ne yirde zâhir olsa bir Kelîm

Bulınur Firavna benzer bin garîm

8 Her ne yirde kim ola bir Mustafa

Bin Ebû Cehl olur itmeğe cefâ

Kâle’n-nebiyyü aleyhi’s-selâm:

“Mâ-kâne ve-lâ yekûnü ilâ yevmi’l-kıyâmeti mü’minün illâ velehû cârun yu’zîhi”. Sadeka Resûlu’llâh[143]

9 Ya’ni ol mü’min ki çekmez cevr-i câr

Olmadı olmaya tâ yevmü’l-karâr

10 Halvetinde otururken ol Emîn

Uğrayugeldi Ebû Cehl-i la’în

11 Didi istihzâ-y-ıla hâlün nedür

Uzlet itdün bizden ef’âlün nedür

12 Gonçesin açdı o irfân bülbüli

Bâğ-ı mi’râcından itdi gulguli

13 Didi kim bu gice isrâ eyledüm

Şehrini Kuds’ün temâşâ eyledüm

14 İşidüp ol bed-hayâl u bed-fi’âl

Didi gönlinden zihî kavl-i muhâl

15 İtmedi inkârını ammâ ayân

Gizlemesün diyü ol fahr-ı cihân

16 Didi bunı kavmüne söyler misin

Bu aceb sırrı ayân eyler misin

17 Didi Ahmed söylerem halka neam

Hak kelâmı zâhir itmekde ne gam

18 Enkerü’l-esvâtla ol har-ı la’în

Her yana çıkdı nidâ itdi hemîn

19 Didi gelün yâ Benî Ka’b u Lü’eyy

Davetin anun işitdi cümle hayy

20 Çok cemâat anda hâzır oldılar

Kıssa n’olur diyü nâzır oldılar

21 Çünki mi’râcın beyân itdi Resûl

Buldı münkirler gürûhı ta’na yol

22 Âdet olmışdur ezelden tâ ebed

Ta’na fursat gözlemek ehl-i hased

23 Bî-hayâlar aya karsup güldiler

Ta’n okın atmağa fursat buldılar

24 Didiler kim bundan ebad yok haber

Kim ola bir gicede bunca sefer

25 Nice nâdân bu sözi redd eyledi

Anlamazlık anı mürtedd eyledi

26 Fehm-imiş îmânı tekmîl eyleyen

Akl-ımış her hayrı tahsîl eyleyen

27 Fehm-imiş sâbit kılan âbidleri

Anlamazlık azdurur zâhidleri

28 Her kişi zu’mınca mevlânâ geçer

Ol görür aybın ki cân gözin açar

29 Ehl odur kim kendünün cehlin bilür

Ol hüner ehli hüner ehlin bilür

30 Cehline câhil olan hod-bîn olur

Hâli dâyim ta’n u kibr ü kîn olur

31 Fehm-i Sıddîka nazar kıl n’eyledi

Bî-tevakkuf anı tasdîk eyledi

32 Didi bundan ebad iş dise Resûl

Eylerem yüz cân-ıla anı kabûl

33 Çünki bu tasdîkı tahkîk eyledi

Adını âlemde Sıddîk eyledi

34 Merd odur kim itikâdın berk ide

İ’tikâdı yolına cân terk ide

35 Basmaya olsa eğer bin yıl diri

İlerü basduğı ayağın giri

36 Sâde-dil olup mülevven olmaya

Fehm ide ma’kûlı gevden olmaya

37 Vâki oldı dinse bir mümkin işi

Niçün inkâr eyleye âkil kişi

38 Olur-iken arada ceng ü cidâl

Kuds’ün evsâfından itdiler su’âl

39 Kaldı bir dem hayret içinde Resûl

Gicede görmişdi zîrâ Kuds’i ol

40 Ol Hudâ kim anı tafzîl eyledi

Karşusında Kuds’i temsîl eyledi

41 Her su’âl eyleyene virdi cevâb

Didiler cümle cevâbına savâb

42 Didiler ol yolda var tüccârumuz

Söyle gördünse gider inkârumuz

43 Didi kim gördüm fülândan yolda ıyr

Arz-ı Revhâ’da yitürmişler ba’îr

44 İsteyügitmişler anı sû-be-sû

Bir kadeh gördüm yük üzre dolu su

45 Teşne-y-idüm içdüm oldı boş kadeh

Sorıcak anlara bilürsiz esah

46 Uğradum kavm-i fülânun ıyrine

İki er binmiş devenün birine

47 Benden ürküp ol deve düşdi fülân

Bir eli sındı tamâm oldı nişân

48 Geldi Ten’îm’e sizün kervânunuz

Gördüm anda cümle bâzirgânunuz

49 Önlerince pîş-rev boz nâka var

Yüki anun iki alaca harâr

50 Gün doğarken uş geliserler size

Didiler kim bu nişân besdür bize

51 Çıkdılar ol dem seniyye üzre hep

Bu nişânı anda itdiler taleb

52 Bunlar anda gözler-iken nâgehân

Gün çıkarken bile çıkdı kârbân

53 Mihr-i devlet doğdu mü’min başına

Kâfirün kâtil katıldı aşına

54 Gün doğarken çün göründi ol nişân

Sıdk-ı Ahmed gün gibi oldı ayân

55 Her adû kim itdi ol güne nigâh

Yüzi yire düşdi çün zıll-ı siyâh

56 Mü’min olanlar bu hâle oldı şâd

Münkir olan itmedi illâ inâd

57 Yüzi karardı duhân-ı âr-ıla

Mihri örterken gil-i inkâr-ile

58 Birbiri ardınca geldi kârbân

İrdi gerçeklere gerçek armağan

59 Bilmeyen bast-ı zamânun hâlini

Ol Habîb’ün tanladı ahvâlini

60 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde es-salât

Hikayet-i Münâsib

1 Şeyh Fergânî hikayet eyledi

Mu’temedlerden rivâyet eyledi

2 Kim Muhammed bin Şehâb-ı Sühreverd

Didi bir meclisde ol merd ibn-i merd

3 Hizmetinde atamun bir yıl meğer

Mekke’ye hacc-içün itmişdüm sefer

4 Kâbe’ye vardum tavâf itmek-içün

Geldi bir merd-i hakîkat reh-nümûn

5 Şeyh Ebû Medyen mürîdi bir azîz

Şeyh Mûsâ nâmı hoş sâhib-temîz

6 Cümle halk anı ziyâret eyledi

Çün beni bildi ri’âyet eyledi

7 Bir du’â itdi bana kim tâ ebed

Anun âsârı bana eyler meded

8 Çünki vardum hizmetine vâlidün

Bir kimesne hazretine vâlidün

9 Bana ol şeyhün du’âsın itdi yâd

Hazret-i vâlid be-gâyet oldı şâd

10 Şeyh Mûsâ’nun kerâmâtı ayân

Meclis içre zikr olundı bir zamân

11 Didiler bir günde yetmiş bin tamâm

Hatm itmek vird idinmiş ol hümâm

12 Mu’temedlerden bir ulu mu’teber

Didi kim vallâhi hakdur bu haber

13 Bu sözi ben işidüp itdüm gümân

Bir gice gördüm o şeyh-i kâm-rân

14 Kâbe’ye varmış tavâf itmek diler

Ben tecessüsde o benden bî-haber

15 Çün Hacer’den başladı takbîl-ile

Başladı Kur’âna hem tertîl-ile

16 Okudı harfen fe-harfen ol hümâm

Hatme itdi bâba varınca tamâm

17 Dört adım yire varınca ol tavâf

Ol okudı ben işitdüm bî-hilâf

18 Çünki gördüm bu işi ayne’l-yakîn

Hakk-ımış bu kıssayı bildüm hemîn

19 Şeyh işidüp bunı tasdîk eyledi

Hem zamân bastını tahkîk eyledi

20 Didi kim İbn-i Sekîne var-ıdı

Mürşid-i reh server-i ahyâr-ıdı

21 Eşref-i Bağdâd-ıdı hem ol ferîd

Bir kuyumcı var-ıdı ana mürîd

22 Sûfiler seccâdelerin ol hümâm

Câmi’e ilter getürürdi müdâm

23 Cuma olsa bu işe dâyim o merd

Olmış-ıdı aşk-ıla kâyim o merd

24 Hizmet-i ma’hûdını ol merd-i kâr

Diledi bir cuma ide ber-karâr

25 Cem’ idüp seccâdenün varın hemân

Kendü oldı cuma gusline revân

26 Kodı esbâbın kenâr-ı Dicle’de

Suya girdi daldı tâ kim gusl ide

27 Dicle’ye daldı vü çıkdı Nîl’den

Oldı hayrân bu aceb tahvîlden

28 Nîl suyından çıkup hayrân u zâr

Girdi uryân Mısra belinde izâr

29 Bir kişiden sordı vü bildi tamâm

Şehr-i Mısr-ımış bu çıkduğı makâm

30 Bî-karâr oldı gezer bâzârını

Tanlayup Mısr ehlinün etvârını

31 Geldi nâgeh bir kuyumcı pîşine

Bakdı ol hem pîşesinün işine

32 Hoş meseldür kim dimişler bu sözi

Omcada olur oduncınun gözi

33 Didi buna ol kuyumcı ey kişi

Sanatun mıdur gözetdün bu işi

34 Çün kemâlin ana i’lâm eyledi

Durdı dükkânından ikrâm eyledi

35 Dârına iltüp atâ itdi libâs

Lutf u in’âm itdi bî-hadd u kıyâs

36 Eyle barışdı anunla yıldızı

Kan karışdurmağ-içün virdi kızı

37 Üç veledler oldı geçdi yedi yıl

İtdi bir cuma güninde azm-i Nîl

38 Nîl’e taldı Dicle’den çıkdı revân

Durdı bakdı hayret-ile bir zamân

39 Çıkdı sudan gördi esbâbı dürüst

Koduğı arada yatur geydi cüst

40 Hânkâha geldi vü itdi nazar

Koduğı yirde yatur seccâdeler

41 Didi bir sûfî ne durursın götür

Anladun bunları yirine yitür

42 Bildi kim ol gitdüği gündür hemân

Götürüp seccâdeyi oldı revân

43 Çün namâzı kıldı çıkdı il-ile

Dârına azm eyledi ta’cîl-ile

44 Bir’ki balık iltüp ehline meğer

Dimiş-idi bunı bişür mâ-hazar

45 Konuğum var getürem ba’de’s-salât

Yiyevüz tîz ol bunı tennûra at

46 Geldi gördi kim balık pişmiş yatur

Avrati didi konukları getür

47 Pes konuklar geldiler yindi ta’âm

Bu kişi hayrân taaccübde müdâm

48 Geldi Şeyh İbn-i Sekîne katına

Anı vakıf itdi bu hâlâtına

49 Mısra âhir birkaç âdem saldılar

Ehlini Bağdâda alup geldiler

50 Geldiler Bağdâda çün ehl ü ıyâl

Vâkı’-ımış bildiler bu turfe hâl

51 Didi Şeyh İbn-i Sekîne ey kişi

Hak ne-y-içün itdi sana bu işi

52 Hâtıruna ne hutûr itmiş aceb

Kim bu turfe iş zuhûr itmiş aceb

53 Hâtırın çün andı teftîş eyledi

Didi şeytân bana teşvîş eyledi

54 Didi kim ol yevmi kim gerçek sana

Ola mikdârı anun elfe sene

Kavluhû te’âlâ:

“fî-yevmin kâne mikdâruhû elfe senetin”[144]

55 Didi Şeyh anı işidüp ey kişi

Rahmet-imiş sana Hakk’un bu işi

56 Şübheden pâk itmeğe gönlüni Hak

Hark-ı âdetden sana virmiş sebak

57 Buncılayın çün olur hâl-i garîb

Tan değüldür hâl-i mi’râc-ı Habîb

58 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde es-salât

[132] “O zaman Sidre’yi kaplayan kaplamıştı.” (Necm, 53/16)

[133] “Onu duymuş ve işitmiştim.” (Buhârî, Rikâk, 38)

[134] “O (Allah) ve melekleri size salât eder” (Ahzab, 33/43)

[135] “Şüphesiz, Allah verdiği sözden dönmez.” (Ra’d, 13/31)

[136] “İki yay aralığı kadar” (Necm, 53/9)

[137] “Hatta daha yakın” (Necm, 53/9)

[138] “Allah göklerin ve yerin nurudur.” (Nûr, 24/35)

[139] “Ey Bilal! Bizi rahatlat.”

[140] “Gözümün nuru namazdadır.” (Nesâî, 7/61)

[141] “Secde et ve Rabbine yaklaş.” (Alak, 96/19)

[142] “Onlar, namaza kalktıkları zaman tembel tembel kalkarlar.” (Nisa 4/142)

[143] Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: “Kendisine eziyet eden komşusu bulunmayan bir mümin, şimdiye dek olmadığı gibi kıyamete kadar da olmayacaktır.” (Tergîb, Bağdâdî, 1/90).

[144] “Süresi bin yıl kadar olan bir günde” (Secde, 32/5)

Bu Fasl Habîb-i Rabb-i İzzetün Hicretin Beyân İder

1 Dir Muhammed İbn-i İshâk-ı Yesâr

Dîn-i Ahmed böyle oldı âşikâr

2 Yesrib’e hicret nice itdi Resûl

Sîre’de böyle beyân itmişdür ol

3 Mevsüm-i hacc olmış-ıdı Mekke’de

Halk-ı âlem dolmış-ıdı Mekke’de

4 Cem’ olup Sûku’l-Ukâza nice kavm

Anda çok bâzâr olurdı nice yevm

5 Sûka varurdı o mevsümde Resûl

Dînine davet iderdi halkı ol

6 Her yana bâzâr iderdi her kişi

Davet-i İslam-idi anun işi

7 Her kişinün cünbüşi kârındadur

Her kişinün sa’yi bâzârındadur

8 Seyr iderken bir gün ol hayru’l-beşer

Uğrayugeldi ana altı nefer

9 Altısı da Hazrecî vü Yesribî

Dîne davet itdi anları Nebî

10 Hûb-âvâz-ıla Kur’ân okudı

Sıdkına âyât u bürhân okudı

11 Çün kelâm-ı mu’cizi gûş itdiler

Germ olup ikbâl-ile cûş itdiler

12 Birbirine bakup ol ehl-i kabûl

Didiler vallâhi budur hak Resûl

13 Budur ol Mahmûd u mahbûb-ı Vedûd

Kim bununla korkıdur bizi Yehûd

14 Bunı anlar eylemedin istimâ

Biz önürdüp eyleyelüm ittibâ

15 Dir-idi müşriklere ehl-i kitâb

Ara yirde olsa ceng ü ıztırâb

16 Uş yakında bir nebî gelse gerek

Ehl-i şirkün mülkini alsa gerek

17 Biz ana a’vân u ensâr oluruz

Kırmağa şirk ehlini yâr oluruz

18 Âkıbet çün nusrete oldı mahall

Olmadı kavm-i Yehûdî’den azall

19 Âdet-imiş bu ezelden kamuya

Kim taassubdan yanarlar tamuya

20 Komadı hubb-ı riyâset hubb-ı câh

Tâ irişe anlara lutf-ı İlâh

21 Bu sıfatdur İzzet ehlin hor iden

Bu sıfatdur halkı ehl-i nâr iden

22 Bu sıfatdur Hakk’ı telbîs eyleyen

Ol azâzîl adın İblîs eyleyen

23 Bu sıfatdur sûfiyi sâlûs iden

Pür-riyâ vü hîle vü efsûs iden

24 Âlimi cebbâr u zâlim bu kılur

Beğ kapusına mülâzim bu kılur

25 Her gönül kim bu sıfatdan geçmeye

Hak ana rahmet kapusın açmaya

26 Çün ol altı kimse irdi rahmete

Hoş icâbet eylediler davete

27 Didiler îmân getürüp yâ Resûl

Kavmümüz vardur bizüm Yesrib’de bol

28 İki kardaş nesli-y-iken kavmümüz

Ceng ü harb-ile geçer yevmümüz

29 Evs-ile Hazrec iki kardaş-ıdı

Birbirine yâr-ıdı yoldaş-ıdı

30 Bir sebebden ol bürâzerler meğer

Düşmen olup eylemişler şûr u şer

31 İki neslün arasında bu keder

Sâbit oldı yüz yigirmi yıl kadar

32 Akribâ düşmenliği müşkil olur

Çün karâbet zehr ola kâtil olur

33 Her kimün kim akrebi akreb ola

Râhatı dûr u gamı akreb ola

34 Her kim ola kavmi pür-kibr ü hased

Hem-demi kaplan olur yârı esed

35 Düşürür arada her dilkü çakal

Rahm u şefkat yirine ceng ü cidâl

36 Kanı munsıf kavm ide Hak’dan hazer

Evs ü Hazrec gibi dîn ehli meğer

37 Hamdi ko kahr-ı karâbet gussasın

Aşk-ıla şerh eyle hicret kıssasın

38 Hem didiler Hazrecî’ler yâ Resûl

Davetüni nitekim itdük kabûl

39 Akrıbâmuz dahı davet idelüm

Anlara hâlün hikayet idelüm

40 Cem’ olurlarsa eğer ol davete

Besdür anlar hazretüne nusrete

41 Anlarun zîrâ şecâat bahşıdur

Atı donı her birinün yahşıdur

42 Harbe çekse varsa düşmen harbine

Key yürek gerek ki döye darbına

43 Sen Habîbu’llâha çün yâr olalar

Cân virüp yolunda ensâr olalar

44 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde es-salât

45 Çün Medîne şehrine yitdi bular

Ahmed’i ol kavme medh itdi bular

46 Evs ü Hazrec dârına doldı bu söz

Her kişinün kıssası oldı bu söz

47 Geldi geldeç yılda anlardan tamâm

On iki er mevsüm-i hacca benâm

48 Beyat itdiler Resûl’i buldılar

Sohbetinde rahmet-ile doldılar

49 Yesrib’e gitdiler anlara Nebî

Koşdı dîn öğretmek-içün Musab’ı

50 Esad’un dârında oldı ol hümâm

Halka Kur’ân öğredüp oldı imâm

51 Musab oldur kim Uhud cenginde ol

Taşa baş tutdı atıldukda Resûl

52 Mustafa’yı sanup ol kavm-i pelîd

Mustafa öninde itdiler şehîd

53 Âferîn ol menba’-ı sıdk u safâ

Cânını itdi fedâ-yı Mustafa

54 Bir gün Esad Musaba oldı karîn

Geldiler dâr-ı Benî Zufra yakın

55 Halkı anda dîne davet itdiler

Okıyup Kur’ân nasîhat itdiler

56 Ehl-i İslam anda idüp ictimâ

Eylediler Hak kelâmın istimâ

57 Var-ıdı ol karyede iki hümâm

Biri Sa’d İbn-i Mu’âz-ıdı benâm

58 Birisi anun Useyd İbn-i Hudayr

Didi Sa’d ana o dem yâ ehl-i hayr

59 Bu iki er kim bu yire geldiler

Kavmümüz içine fitne saldılar

60 Sen yüri men’ it bu yirden anları

Men’ olunsunlar gerekse cânları

61 Hâlam oğlı olmasa Esad eğer

Anlara ben kâfi-y-idüm şûr u şer

62 Harbesin alup ele İbn-i Hudayr

İtdi hışm u kîn-ile ol yana seyr

63 Ol iki dîn ehline şetm eyledi

Âkıbet çün şetmini hatm eyledi

64 Didi Musab n’ola otursan eğer

Hak kelâmından işitsen mâ-hazar

65 Hakk-ısa hakkı kabûl itmek gerek

Hak değülse gidevüz n’itmek gerek

66 Gûş idüp bunı Useyd İbn-i Hudayr

Şer sözi terk eyledi ol ehl-i hayr

67 Harbesin dikdi hamûş itdi özin

Dinledi insâf-ıla Musab sözin

68 Okudı Kur’ân’ı Musab bin Umeyr

Dinleyüp anı Useyd İbn-i Hudayr

69 Kalbi bostânına hikmet aşladı

Bildi hâlin ağlamağa başladı

70 Âdem oldur kim işitse hak sözi

İde insâf örte her batıl yüzi

71 Kalbini Kur’ân musahhar eyledi

Yüzini îmân münevver eyledi

72 Gördi Esad Musab ol nûrı ayân

Söylemedin bildiler hâlin hemân

73 Dîdesi anun ki nuru’llâh ola

Tan mı halkun sırrına âgâh ola

74 Evvelâ Kur’âna tahsîn itdi çok

Didi bu mu’ciz kelâmun misli yok

75 Sonra sordı dîne girmek resmini

Öğrenüp yudı tonunı cismini

76 Hak şehâdet eyleyüp buldı necât

Ba’d ez-ân kıldı iki rekat salât

77 Hem dönüp anlara lutf-ıla didi

Bir kişi vardur bu kavmün seyyidi

78 İttibâ’ eylerse size ol hümâm

Ehl-i İslam olısar kavmi tamâm

79 Varayın göndüreyin diyüp hemân

Harbesin aldı revân oldı revân

80 Geldi Sa’d İbn-i Mu’âz’un bâbına

Didi Sa’d anı görüp ashâbına

81 Gitdüği sîmâ-y-ıla gelmez Useyd

Eyle benzer itdiler anı da sayd

82 Didi n’itdün anda yâ İbn-i Hudayr

Didi anda görmedüm illâ ki hayr

83 Men’ümi itdi kabûl ol iki er

Bir haber gûş itdüm ammâ pür-zarâr

84 Hârise oğlanlarından bir’ki şûm

Eylemişler hâlan oğlına hücûm

85 Esad’un cismini bî-cân ideler

Hürmetün milkini vîrân ideler

86 Muhkem iden mekr ü hîle kaydını

Sayd ider âsânlığ-ıla saydını

87 İşidüp Sa’d anı hışma oldı gark

Harbesin aldı revân oldı çü berk

88 Hârise kavmi-y-ile tâ ceng ide

Âlemi düşmenlerine teng ide

89 Gördi Esad Musab-ıla hem-nişîn

Otururlar fitneden şerden emîn

90 Pes Useyd’ün kasdını tuydı hemân

Açdı ağzın nefsine uydı hemân

91 Hiddet-ile Esada itdi hitâb

Ne hitâb ok gibi zahm urur ‘itâb

92 Didi kim hakk-ı karâbet bu mıdur

Akribâsına ri’âyet bu mıdur

93 Dârumuzda idesin mekrûh işi

Böyle mi olur kişilik ey kişi

94 Didi Musab çekmezüz sa’ba seni

Oturup insâf-ıla dinle beni

95 Râzı olursan sözümi kıl kabûl

Râzı olmazsan gidelüm işde yol

96 İşidüp Sa’d anı insâf eyledi

Gıll u gışdan gönlini sâf eyledi

97 Âdem oldur gıll u gışdan sâf ola

Hakkı işitse işi insâf ola

98 Hak işe her kim taassubla bakar

Cânın âhir ol bakar oda yakar

99 Bâtıl işinde lecâcet itse er

Er değüldür belki hardur bî-haber

100 Her ki Hak’dan vahşîdür şeytân gibi

Dîv dürür ol sûretâ insân gibi

101 Çünki Musab yine elhân eyledi

Aşk-ıla âgâz-ı Kur’ân eyledi

102 Sa’d’un irişdi saâdet cânına

Oldı hayrân Musab’un elhânına

103 Cânı cismi oldı pür-nûr-ı hüdâ

Sûretinde zâhir oldı ol safâ

104 Gelmedin dahı kelâma ol hümâm

Bildiler İslam’ın ol iki imâm

105 Nûr-ı Hak’dur çün basîret mü’mine

Hoş kerâmetdür firâset mü’mine

106 Mü’mine ola basîret çün basar

Sûretinden sîrete eyler nazar

Kâle seyyidü’l-mürselîn:

“İttekû firâsete’l-mü’mini fe innehû yenzuru bi-nûri’llâhi”[145]

107 Sa’d çün gusl ü tahâret eyledi

Diz çöküp Hakk’a şehâdet eyledi

108 Anun İslam’ın çü kavmi bildiler

Cümlesi Hakk’a şehâdet kıldılar

109 Dîn-i Hak doldı Medîne şehrine

Münteşîr oldı Medîne şehrine

110 Ol Habîbu’llâha müştâk oldılar

Ata dede dînine âk oldılar

111 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde e’s-salât

112 Musab-ıla yetmiş ensârî o yıl

Hacca varup beyata bağladı bil

113 Gerçi çok müşrik bile hem-râh-idi

İlle bu ahvâle nâ-âgâh-idi

114 Ahd olundı bulışup fahr-ı cihân

Beyat olına akabe’de nihân

115 Fârig olup hacdan ol kavm-i kirâm

Va’de yirine dirildiler tamâm

116 Ammisi Abbâs-ıla hem ol vefî

Ol gice ol mev’ide geldi hafî

117 Müşrik-idi gerçi Abbâs ol zamân

Ahmed’e ammâ muhibb-idi ayân

118 Didi feth idüp kelâmı evvel ol

Yâ Benî Hazrec sözüm var size bol

119 Siz bilürsiz aramuzda bu Emîn

İzzet-ile kopdı düşmenden Emîn

120 Üstine esdürmezüz yavuz yeli

Nice baş gider giderse bir kılı

121 Size ulaşmak diler yâr olasız

Dînin izhâr ide ensâr olasız

122 Var-ısa sizlerde bu ahde vefâ

Hoş mübarek ola bu şevk u safâ

123 Güç gelürse sonra bu nusret işi

Kon yirinde sâbit olsun bu kişi

124 Âhirine eyleyen işün nazar

Evvelinde eyler ol işden hazer

125 Bî-te’ennî eyleyen her kârını

Kâsid eyler âkıbet bâzârını

126 Kârı bî-fikr eyleyen efkâr ider

Cânına âhir nedâmet kâr ider

127 Didiler sözün işitdük yâ ahî

Söze gelse n’ola peygamber dahı

128 Evvelâ Kur’ân okudı Mustafa

Doldı andan meclise nûr-ı safâ

129 Her ne meclisde ki Kur’ân okunur

Câna râhat kalbe hikmet tokunur

130 Sonra halkı Hakk’a davet eyledi

Doğrı yolına hidâyet eyledi

131 Hˇân-ı hikmet saçdı halkı toyladı

Ba’d ez-ân beyat kelâmın söyledi

132 Didi kim budur benümle ahdünüz

Aşk-ıla ola yolumda cehdünüz

133 Hıfz idüp evlâdunuz gibi beni

Nusret idüp kahr idesiz düşmeni

134 Tutdı Berrâ İbn-i Ma’rûr ol zamân

Ahmed’ün destin ki ey fahr-ı cihân

135 Hıfz idelüm hazretüni cân gibi

Kahr idelüm düşmeni devrân gibi

136 Sînemüzi çün pür-îmân eyledük

Düşmenün tîrine kalkan eyledük

137 Biz o dem a’dâyı makhûr eyledük

Dîvi bir barmağ-ıla kör eyledük

138 Kesr iden engüşti dîvün püştini

İde mi düşmen tahammül müştini

139 Zî-kerâmet zî-şecâat zî-safâ

Pîşvâ oldı bize çün Mustafa

140 Söz öküş çün beyat itdiler tamâm

Yesrib’e gitdiler ol kavm-i kirâm

141 Çün Kureyş içinde fâş oldı bu râz

İtdiler cevr ü cefâ destin dırâz

142 Arturup îzâyı ol kavm-i fuzûl

Kaldı zulm altında ashâb-ı Resûl

143 Oldı mü’minler belâlardan harîk

Hicret oldı cân halâsına tarîk

144 Kalmadı bir dil ki anda yâre yok

Bildiler hicretden özge çâre yok

145 Gerçi îmândan olur hubb-ı vatan

İlle zindândur vatan dolsa mihen

146 Çekdiler Hak yolına ol şiddeti

Emr olınca tâ Medîne hicreti

147 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde e’s-salât

Kavluhû te’âlâ:

“ve iz yemkurû bike’llezîne keferû li-yusbitûke ev yaktulûke ev yuhricûke”[146]

148 Evs ü Hazrec oldı çün yâr-ı Resûl

Cân u dilden cümle ensâr-ı Resûl

149 Mekke’nün müşrikleri vehm itdiler

Beyat-ı ensârı çün fehm itdiler

150 Âhirin ol beyatun çün bildiler

Cümle Dâru’n-Nedve’ye dirildiler

151 Tâ ki anda gizlü tedbîr ideler

Beyat-ı ensârı dağyîr ideler

152 Anı kim hükm-i ezel takdîr ider

Kul kaçan tedbîr-ile dağyîr ider

153 Ol işe kim avn u nusret Hak ider

Anı bozmak fikrini ahmak ider

154 Girdi Dâru’n-Nedve’ye çün müşrikîn

Bir koca şeklinde şeytân-ı la’în

155 Leşkerine geldi tazlîl itmeğe

Mekr-ile takdîri tebdîl itmeğe

156 Sordılar kimsin didi kim Necdi’yem

Size geldüm tâ işün aslın diyem

157 Makdemin hoş gördiler çün leşkeri

Böyle didi re’y idüp bü’l-cerri (?)

158 Kim Muhammed habs-ile olsun zebûn

Tâ alınca cânını “raybü’l-menûn”[147]

159 Şeyh Necdî turdı feryâd eyledi

Lât u Uzzâ adını yâd eyledi

160 Kim olarun hakkı-çün bu resme rây

Vay eğer olursa sa’b olur kolay

161 Var-iken bu denlü a’vânı anun

Pâyidâr olur mı zindânı anun

162 Gilde hurşîd ü kamer mi saklanur

Sünü çuvala sığar mı saklanur

163 Bû-yı müşki nâfe nite saklaya

Bû meğer kim müşki yite saklaya

164 Şeyh Necd’i cümle tasdîk itdiler

Bu hatâdur diyü tahkîk itdiler

165 Bu tarafdan böyle re’y itdi Hişâm

Mekke’den tarh olına fahru’l-enâm

166 Bir ba’îre bindürüp anı sürün

Gitsün ol siz Mekke’de râhat görün

167 Şeyh Necdî yine feryâd eyledi

Kim bu re’y olursa ifsâd eyledi

168 Bilme misiz siz cemâl-i Ahmed’i

Nice tatludur makâl-i Ahmed’i

169 Bunı her kim gûş idüp ana baka

Cânın anun aşkı odına yaka

170 Cem’ ola katında ensâr u mu’în

Teng ola size zamân-ıla zemîn

171 Şeyh Necd’e itdiler sad-âferîn

Böyle re’y itdi Ebû Cehl-i la’în

172 Her bölüğinden Kureyş’ün bir eri

Adı bellü kendü bellü serveri

173 İhtiyâr idüp virün anlara tîg

Cümleten çalsunlar anı bî-dirîg

174 Çün ola bunca kabâyilden bu hâl

Bulımaz cenge Benî Hâşim mecâl

175 Kan-bahâya râzı olurlar hemîn

Yoğ olur düşmen kaluruz biz emîn

176 Ol la’îne âferîn itdi la’în

Çağırup didi zehî re’y-i metîn

177 Var-ısa sînende düşmen yâresi

Düşmeni öldür ki oldur çâresi

178 Ol bulur âlemde ömr-i câvidân

Düşmeninden sonra kala bir zamân

179 Halka Hak’dan rahmet-iken ol Emîn

Düşmen anladı Ebû Cehl-i la’în

180 İlle ol kibr ü adâvet ma’deni

Nefsini bilse bilürdi düşmeni

181 İtdi müşrikler bu ahd üzre karâr

Bî-haber andan Habîb-i Girdigâr

182 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde e’s-salât

Kavluhû te’âlâ:

“fekad nasarahullâhu iz ahrecehü’llezîne keferû” ilâ kavlihi “lâ-tahzen innallâhe meanâ”[148]

183 Her kimün kim nâsırı Sübhân olur

Cümle düşvâr iş ana âsân olur

184 Her kimün bahtı gözin pür-nûr ider

Gözi var-iken adûsın kör ider

185 Fevt ider görmez deminde fursatı

Nice görsün nâsırun yok nusreti

186 Çün bu re’yi ihtiyâr itdi Kureyş

El tutup ahd u karâr itdi Kureyş

187 Sînede bu sırrı ızmâr itdiler

Sa’y idüp esbâbın ihzâr itdiler

188 Mustafa’ya peyk-i vahy irdi hemân

Mekr-i a’dâyı haber virdi hemân

189 Menzilünde yatma hicret kıl didi

Hicreti Hak’dan inâyet bil didi

190 Bu mahalde dimiş Ümmü’l-mü’minîn

Âyişe bint-i imâmü’l-müslimîn

191 Âdet idinmişdi ol fahru’l-enâm

Dârumuza gelmeği her subh u şâm

192 Makdeminden subh olurdı şâmımuz

Hikmet-idi subh u şâm âşâmımuz

193 Her ne yire gelse bir sâhib-kadem

Ya Harem olur ya cennât-ı İrem

194 Çünki müşrikler elinden müslimîn

Oldılar pür-mihnet ü zâr u hazîn

195 Hicrete Ahmed işâret eyledi

Bu hadîsiyle beşâret eyledi

Kâle’n-nebî ‘âleyhi’s-selâm:

“İnnî ürîdü dâre hicretiküm zâte nahlin beyne lâbeteyni”[149]

196 Ya’ni gösterdi bana Rabbü’l-enâm

Hicretünüz dârın ey kavm-i kirâm

197 İki kara taşlu dağ ortası ol

Ol diyârun nahli çok hurmâsı bol

198 Söyledi çün bu hadîsi ol Beşîr

Bildi mü’minler ki Yesrib’dür o yir

199 Bazı mü’minler ki kâdir oldılar

Hicret itmeğe mübâşir oldılar

200 Öyle vaktinde meğer bir gün Resûl

Sırr-ıla Sıddîk evine geldi ol

201 Doldı Ehl-i Beyt içine havf u gam

Gelmez-idi bundan ön zîrâ o dem

202 Başını örtüp nihân itmiş özin

Didi Sıddîka açup lutfî yüzin

203 Sana sözüm var koma dârunda gayr

Didi ehlündür kamu bu ehl-i hayr

204 Mihrün-ile dilleri ma’mûrdur

Didi Ahmed hicrete destûrdur

205 İzn olundı tâ ki idem hicreti

Vaktidür İslam’un arta şevketi

206 Gussadan âzâd olup didi atîk

Hicretünde umaram olam refîk

207 Atam u anam fidâ olsun sana

Hicretün yolında yoldaş ol bana

208 Hoş kerâmet hoş saâdet hoş safâ

Ana kim yâr ola ana Mustafa

209 Çünki itdi bu sözi Ahmed kabûl

Şâd olup Sıddîk didi yâ Resûl

210 İki beslenmiş devem var birin al

Râhilen olsun idicek irtihâl

211 Hicret ide diyü nâgeh Mustafa

Anları beslerdi ol ehl-i vefâ

212 Âferîn ol âşıkun hoş kârına

Göz tuta dâyim rızâ-yı yârına

213 Didi Ahmed sat behâ-y-ıla anı

Tâ alam senden safâ-y-ıla anı

214 Ol kişinün hâlidür bu resme kâr

Halkdan Hakk-ıla istiğnâsı var

215 Her gönül kim ol ganî-bi’llâh olur

Halkdan hırsı eli kûtâh olur

216 Terk iden dünyâ-yı fânî lezzetin

Yüklenür mi ehl-i dünyâ minnetin

217 Böyle oldı çün rızâ-yı Mustafa

Nâkayı satdı atîk-ı bâ-vefâ

218 Yâr odur bile safâsın yarınun

Gözleye dâyim rızâsın yârınun

219 Sîre’de zikr olınan Kusvâ’dur ol

Ana binerdi gazâ itse Resûl

220 Nâkalar rahtın düzeldüp ol zamân

Virdiler bir râz ehline nihân

221 Didiler üç giceden sonra seher

Gâr-ı Sevr’e ilte anları ol er

222 Sevr kurb-ı Mekke’de bir kûhdur

Ol dağun bir gârı var enbûhdur

223 Geçdi ol gün oldı çün vakt-i işâ

Cümle müşrikler dirildi şer işe

224 Kapladılar Mustafa’nun dârını

Hâr-ıla kuşatdılar gülzârını

225 Ya’ni fursat bulıcak ol kavm-i şûm

Mustafa katline ideler hücûm

226 Dün içinde hicrete turdı Resûl

Pes Aliyyü’l-Murtazâ’ya didi ol

227 Yat yirümde bürdemi gey yâ Alî

Hiç ziyân itmez sana düşmen eli

228 Ol gice bakdukca şeytân leşkeri

Ahmed’i sanurlar-ıdı Haydar’ı

229 Murtazâ’yı anda komağa sebeb

Tâ emânâtı vire ıssına hep

230 Eyle meşhûr olmış-ıdı ol Emîn

Anda kordı halk emânâtı hemîn

231 Halk içinde Sâdıku’l-va’di’l-emîn

Hak katında rahmeten li’l-âlemîn

232 Taşra çıkdukda revân ol nûr-ı pâk

Aldı ebtahdan ele bir kabza hâk

233 Okıyup Yâsîn’i tâ “lâ-yubsirûn”

Saçdı ol kavme kör oldı müşrikûn[150]

234 Göremez ol cânı her biri bakar

Gerçi gözlü gün gibi açuk basar

235 Cân gözi kanı ki ol cânı göre

Ten gözi ne nûr-ıla anı göre

236 Başına toprak anun gibi gözün

Göremez envârın ol görklü yüzün

237 Geçdi Sıddîk-ıla andan ol Emîn

Kûh-ı Sevr’ün gârına gitdi hemîn

238 Ahmed’ün yanınca ol yâr-ı vefâ

Geh geçerdi gâh beklerdi kafâ

239 Didi bu hâli sorıcak ol Emîn

Geh girüyi gözlerem gâhî kemîn

240 Âferîn ol âşık-ı pervâneye

Var-iken ol şu’le bes pervâ neye

241 Geldiler çün bâb-ı gâra didi ol

Ben gireyin senden evvel yâ Resûl

242 Şâyed içinde anun ef’î ola

Bu fidâ cânum anun def’i ola

243 Eyle diyüp girdi ol yâr-ı güzîn

Gördi var anun içinde nice in

244 Çâk idüp tıkdı ridâsın anları

İkisi açuk kalup ol aşk eri

245 Ökçesin ana tıkup ol bâ-vefâ

Didi gel gir içerü yâ Mustafa

246 Âferîn ol yâr-ı gâra âferîn

Ol vefâda nâm-dâra âferîn

247 Sokdı dahı dirler anı bir yılan

Bilmezem gerçek mi bu söz ya yalan

248 Hıfz-içün ol ilm ü hikmet bâgını

Gerdi örümcek kapuya ağını

249 Hıfz iderken âlemi anunla Rab

Anı örümcekle hıfz itmek aceb

250 Hıfz anun hikmet anun kudret anun

Âkile her hikmeti ibret anun

251 Bir göğercin ğâr kapusında hem

Eyledi yuva yumurdladı o dem

252 Şâhbâz-ı âlem-iken ol Habîb

Bir göğercin anı hıfz itmek garîb

253 Gör o âlî-himmeti tutdı mekân

Tâ Hümâ’ya sâyesi ola emân

254 Hak halâs eyledi ol muhtârını

Bekleyükaldı adûlar dârını

255 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde e’s-salât

256 Çın seher anda gelüp bir ehl-i kâr

Didi anlara nedür bu intizâr

257 Didiler evden Muhammed tâ çıka

Ömri dârın tîgumuz darbı yıka

258 Didi toprak başınuza kaçdı ol

Cümlenüz başına toprak saçdı ol

259 Bir avuç toprak sizi kör eyledi

Ahmed’ün bahtını ma’mûr eyledi

260 Bir rivâyetde seher ol kavm-i şûm

Mustafa dârına itdiler hücûm

261 Murtazâ-y-ımış yatan çün gördiler

Mustafa’yı Murtazâ’ya sordılar

262 Alımadılar Alî’den çün haber

Gayret atına binüp ol kavm-i şer

263 İzlerin sürüp revân azm itdiler

Gâr-ı Sevr’ün kapusına yitdiler

264 Ol örümcek ağını çün gördiler

Her biri endîşe idüp turdılar

265 Gördiler hem beyza itmiş ol hamâm

Şübhe-y-ile dilleri doldı tamâm

266 Gâra eyle geldiler ammâ karîb

Didi anı görüp ol yâr-ı Habîb

267 Yâ Resûla’llâh biri baksa eğer

Ayağına bize eylerdi nazar

268 Didi ne sandun ol isneyni i yâr

Kim olara sâlis ola Kirdigâr

269 Hak kime itse ma’iyyetle nazar

Halk ana cümle adû olsa ne zar

270 Didi düşmenden Ümeyye bin Halef

Ey cemâat sa’yinüz itmen telef

271 Vaz’-ı haml itmedin Ahmed anası

Bunda-y-ıdı bu örümcek hânesi

272 Bu söz-ile döndi ol kavm-i fuzûl

Oldı üç gün anda Sıddîk u Resûl

273 Geldi dördünci sabâh ol râz-dân

Nâkaları bile getürdi nihân

274 Göçdiler andan ol iki nâm-dâr

Anlara oldı delîl ol merd-i kâr

275 Reh-nümâ-y-iken cihâna ol Habîb

Bir Arab ana delîl olmak garîb

276 Sâhil-i deryâ yolına gitdiler

Öyle oldı bir makâma yitdiler

277 Bir kaya gölgesin ol yâr-ı Emîn

Hoş düzeldüp döşedi kürkin hemîn

278 Yatdı Ahmed uyudı ammâ Atîk

Gözci olup ana gözlerdi tarîk

279 Gözler-iken gördi bir çoban gulâm

Ol çobandan vardı süd aldı imâm

280 Ol süde su katdı ihzâr itdi ol

Çün uyandı uykudan durdı Resûl

281 Sundı südi içdi ol fahru’l-enâm

Tâ ki şîre sükkeri katdı tamâm

282 Didi Sıddîk oldı vakt-i irtihâl

Yüridiler düzüp esbâb-ı rihâl

283 Girüyi gözler-iken ol yâr-ı gâr

Âşikâr oldı girüden bir süvâr

284 Toza gark olup revân olmış katı

Yel gibi ol toz arasında atı

285 Ol yel üzre özi san ebr-i girân

Def’i yitdi çün kazâ-yı nâgehân

286 Didi Sıddîk ağlayup yâ Mustafa

Uş kafâdan irdi bir ehl-i cefâ

287 Fitneler yolına sâlikdür gelen

Ol Sürâka İbn-i Mâlik’dür gelen

288 Didi “innallâhe maanâ”[151] yâ Atîk

Gussayı terk it ki a’lâdur Refîk

289 Didi buna bed-du’â kıl yâ Resûl

Tâ bize şer itmeğe bulmaya yol

290 El götürüp çün du’â itdi Beşîr

Ol Sürâka atı pâyin tutdı yir

291 Karnına dek yire geçdi muhkem at

Ol süvâr oldı piyâde kaldı mât

292 Gönline geldi anun kim bu kişi

Devlete irüp tamâm olur işi

293 Çün bu iş kimden durur yâd eyledi

Yâ Muhammed diyü feryâd eyledi

294 Kim senün katlüne cehd itdi Kureyş

Kan-bahânı bana ahd itdi Kureyş

295 Ya esîr idem tapunı ya helâk

Bu hatâdan kalbüm oldı şimdi pâk

296 Kurtarursan merhamet idüp bana

Vireyin bir ok bilüğümden sana

297 Çün bu yolda göre çobanum seni

Vire ni’met ide mihmânum seni

298 Didi yokdur ihtiyâcum mâluna

Tek diyüvirme beni emsâlüne

299 El götürüp hoş du’â itdi hemân

Kurtılup döndi Sürâka ol zamân

300 Kime uğradı-sa dönderdi hemîn

Yesrib’e gitdi emân-ıla Emîn

301 Hicreti hâlin tamâm itdi imâm

Yesrib’e irdi selâmet ve’s-selâm

302 Her ki ister cânına âb-ı hayât

Ol Habîb’i anup eyde e’s-salât

Mersiyye-i Hâtemü’n-Nebiyyîn ve

Habîb-i Rabbü’l-Âlemîn Aleyhi’s-Selâm

I

1 Anun ki yâr u enîsi refîk-ı a’lâdur

Mahalli kevn ü fesâdun ana ne me’vâdur

2 Cihânun âb-ı hayâtından el yusa ne aceb

Şu cân ki şerbet ana Kevser-i musaffâdur

3 Habîb-i Hak gibi dürr-i yetîmi bel’ itdi

Ölüm didükleri âlem ne turfe deryâdur

4 Kanı o Sidre gibi kadd-i müntehâsı anun

Cinân içinde ana şimdi sâye Tûbâ’dur

5 Kanı anun o mübarek saçı ki anber-idi

Riyâz-ı Adn’e bu dem sünbül-i mutarrâdur

6 Kanı hazîne-i irfân kanı medîne-i ilm

Cihân yüzi anun âsârı-y-ıla zîbâdur

7 Kanı o tâhir anunla itdi tamâm

Binâ-yı kasr-ı nübüvvâtı ol ki bennâdur

8 Eğer cemâl ü kemâli ri’âyet itse zamân

Virürdi Ahmed ü Mahmûd u Mustafa’ya emân

II

9 Musîbeti o Habîb’ün aceb musîbetdür

Firâkı âleme zîrâ eşedd-i fürkatdur

10 Şu göz ki ağlamaz anun musîbetin anup

Çıkar o gözi aradan ki ayn-ı illetdür

11 Ol ölüm acısı içinde “ümmetî”[152] dir-idi

Anun-çün acımayan kimse nice ümmetdür

12 Eğer günâhun odından halâs olam dirsen

Anun-çün ağla ki ser-çeşme-i şefâatdur

13 Ol ağlamak yüzüni bûsitân-ı nûr eyler

Bu yaş çü katre-i bârân-ı ebr-i rahmetdür

14 O pâk rûha ne nef’ ola giryeden ammâ

Muhibb-i sâdıkınun aşkına alâmetdür

15 Anun hevâsına düşenler ehl-i nâr olmaz

Anun safâsını bulanlar ehl-i safvetdür

16 Eğer cemâl ü kemâli ri’âyet itse zamân

Virürdi Ahmed ü Mahmûd u Mustafa’ya emân

III

17 Çün irdi Ahmed-i Muhtâra hastalık tâbı

Husûf irişmeğe yüz tutdı rû-yı mehtâbı

18 Namâza varımayup didi din Ebû Bekr’e

İmâmet eyleye hâlî komaya mihrâbı

19 Gırîv ü âh u figân âsumâna irdi o gün

Resûl’i görmediler çün yirinde ashâbı

20 İmâmet idemeyüp rikkat eyledi Sıddîk

Yirine çekdi imâm itdi İbn-i Hattâb’ı

21 İşidüp anı didi dönderün namâzı Resûl

Atîka din ki imâmetden olmasun âbî

22 Halîfe itdüğini Mustafa Ebû Bekr’i

Bu işden anladılar ilm ü hikmet erbâbı

23 Hilâfetinden anun itmedi Atîk îbâ

İmâmet itdi gözinden revân-iken âbı

24 Eğer cemâl ü kemâli ri’âyet itse zamân

Virürdi Ahmed ü Mahmûd u Mustafa’ya emân

IV

25 Biraz marazdan ifâkat bulup Resûl-i Emîn

İrişdi sem’ine mesciddeki figân u enîn

26 Didi nedür didiler ağlaşurlar ashâbun

Tapundan ayrılavuz diyü cümle zâr u hazîn

27 Didi beni iledün mescide hemân-dem anı

Götürdi koltuğına girdi bir’ki mesned-i dîn

28 Girü çekildi anun geldügin bilüp Sıddîk

Cemâata otururken imâm ol oldı hemîn

29 Çevirdi sonra münevver cemâlin ashâba

Nasîhat eyledi şehd ü şeker gibi şîrîn

30 Didi garîb ü fakîr ü yetîme hayr itsün

Hudâ’ya vü bana her kim dilerse ola yakın

31 Muhayyer eyledi Hak bir kulın vefâtında

Vefâtın eyledi ol bende ihtiyâr u güzîn

32 Eğer cemâl ü kemâli ri’âyet itse zamân

Virürdi Ahmed ü Mahmûd u Mustafa’ya emân

V

33 Atîk çünki bu sözden ne-y-ise bildi murâd

Derûn-ı sîneden eyledi nâle vü feryâd

34 Didi Nebî üzerümde anun ki hakkı ola

Bu dem o hakkını alsun yirine varsun dâd

35 Didi Ükâşe fülân yirde yâ Resûlu’llâh

Deven sürüp beni urdun eğer kılursan yâd

36 Didi ne yirüne didi ki arkama urdun

Getürdi turresini evden ol kerîm-nihâd

37 Mübârek arkasın açup didi bu turre-y-ile

Ur arkamı kim olam bâr-ı hayfdan âzâd

38 Kaçan ki mühr-i nübüvvet açıldı mihr gibi

Pür oldı nûrı-y-ıla her bukâ’ u cümle bilâd

39 Ükâşe’ye didiler ağlaşup kamu ashâb

Resûl-içün bizi örte ki gönlümüz ola şâd

40 Eğer cemâl ü kemâli ri’âyet itse zamân

Virürdi Ahmed ü Mahmûd u Mustafa’ya emân

VI

41 İlerü geldi Ükâşe elinde turre hemân

Gırîv idüp didiler el-emân zemîn ü zamân

42 Kemâl-i mihr-ile mühr-i nübüvveti öpdi

Resûl’i sînesine çekdi nitekim dil ü cân

43 Didi tenüm tenüne değmek idi maksûdum

Hezâr minnet anı hâsıl eyledi Sübhân

44 Didi Nebî nazar itsün Ükâşe’ye her kim

Dilerse kim göre dünyâ içinde ehl-i cinân

45 Zihî safâ-yı beşâret zihî vefâ-yı Beşîr

Zihî hazîne-i eltâf u menba’-ı ihsân

46 Tarîk-ı a’del anun kim bu resme adl itdi

Zihî tarîk-ı hakîkat ki Hakk’a irdi ayân

47 Bu yola sâlik ol ey Hamdî ko cihân hevesin

Bilürsin anı ki âhir ne cân kalur ne cihân

48 Eğer cemâl ü kemâli ri’âyet itse zamân

Virürdi Ahmed ü Mahmûd u Mustafa’ya emân

VII

49 Ahmediyye oldı bu mevlûda nâm

Nazmını itdüm dokuz yüzde tamâm

50 Bunı her kim okıyup itmâm ide

Hamdi miskîne du’â in’âm ide

51 Şübhe yok kim geliser bir rûzigâr

Ben gidüp bu kalısardur yâdigâr

52 Eylerem ehl-i keremden iltimâs

Zelletüme ide afvından libâs

53 Türki dildür diyü tahkîr itmeye

Türk ü nâdânlar yolına gitmeye

54 Sûrete bakmak mukallid cehlidür

Ma’ni gözler ol ki ma’nî ehlidür

55 Ehl-i ma’nî-çün düzüldi bu kelâm

Cân u dilden ma’ni ehline selâm

[145] Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: “Müminin firasetinden sakınınız; çünkü o, Allah’ın nuruyla bakar.” ( Tirmîzî, Tefsîr, 15)

[146] “Hani kâfirler seni tutuklamak veya öldürmek ya da (Mekke’den) çıkarmak için tuzak kuruyorlardı.” (Enfâl, 8/30)

[147] “Onun, zamanın felaketlerine uğramasını (bekliyoruz mu diyorlar?)” (Tûr, 52/30)

[148] “İnkâr edenler onu (Mekke’den) çıkardıkları zaman, ona bizzat Allah yardım etmişti. “Üzülme, çünkü Allah bizimle beraberdir.” (Tevbe, 9/40)

[149] Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: “İki taş (dağ) arasındaki hurmalıklı hicret yurdunuz bana (rüyada) gösterildi.” (Buhârî, Menâkıb, 44)

[150] “(Artık) görmezler.” (Yasin, 36/9)

[151] “Allah bizimle berâberdir.” (Tevbe, 9/40)

[152] “Ümmetim”

ŞEMSEDDİN SİVASÎ VE MEVLİDİ

Prof. Dr. Hasan AKSOY[153]

Şemseddin Sivasî ve Hayatı

Mevlânâ’nın Şems’inden, Fatih’in Akşemseddin’inden sonra tarihimizde üçüncü Şems, Kara Şems hatta Sultan III. Mehmed’in Şemseddin’i olarak kabul edilen Şemseddin Sivasî, Sivas ve civarında Ehl-i sünnet inancına bağlı tarikat anlayışının yayılmasında ve yerleşmesinde büyük gayreti olmuş önemli bir şahsiyettir.

Kaynakların çoğunun belirttiğine göre 926 (1520) yılında Tokat’ın Zile kazasında doğdu. Hayatının bir kısmı Tokat’ta ve 40 senelik diğer kısmı da Sivas’ta geçti. İlk tahsiline Zile’de başladı, daha sonra Tokat’ta zamanın âlimlerinden Arakiyecizâde Şemseddin Mahvî Efendi’den istifade etti. Yirmi yaşlarında müderris olduktan sonra İstanbul’a giderek müderrislik yapmaya başladı. Bir müddet sonra tasavvufa meyl ederek İstanbul’dan ayrılıp Şam’a gitti, oradan da hac farizasını ifa ettikten sonra Zile’ye dönüp vaaz ü nasihata başladı. Bu arada Amasya’da babasının şeyhi Hacı Hızır’ın halifesi Muslihuddin Efendi’ye tabi oldu. Şeyhinin vefatı üzerine Tokat’a ve oradan da Zile’ye dönerek tedris faaliyetine devam etti.

Şemseddin Sivasî on sene kadar şeyhine hizmet etmiş, daha sonra 35 yaşlarında iken irşad vazifesine başlamış ve izin alarak Zile’ye dönmüştür.

Vali Hasan Paşa Sivas’ta 1564’te inşa ettirdiği Meydan Camii’nin şeyh ve vaizliği için Şemseddin Efendi’yi davet edince Sivas’a hicret etmiştir. Burada bir tekke bina ederek tâat, ibâdet ve riyazetle, camide de vaaz ü nasîhatla meşgul olmuştur.

Hac ibadetini hayatı boyunca üç kere ifa etmiş bulunan Şemseddin Sivasî, ömrünün sonlarına doğru Osmanlı Devleti’nin Avrupa hudutlarında vukubulan düşman hücumu ve Müslüman katliamına karşı harekat lâzım geldiğini belirtmiş, Sultan III. Mehmed’in (ö. 1012/1603) emriyle Eğri Seferi’ne katılmıştır.

Eğri Seferi dönüşünde sefer yorgunluğu ve şiddetli soğuklardan dolayı rahatsızlanmış ve İstanbul’da bir müddet istirahat etmişti. Sivas’a dönüş için padişahtan izin istediğinde Sultan III. Mehmed onun İstanbul’da kalmasını istemişse de makul sebepler neticesinde dönmesine müsaade etmiştir. Sivas’a döndükten kısa bir müddet sonra da Rebiülevvel 1006’da (Ekim 1597) vefat etmiştir.

Yeğeni Receb Efendi tarafından kıldırılan cenaze namazına 60.000 civarında cemaatın katıldığı rivayet edilmektedir. Vaaz ve irşatta bulunduğu Meydan Camii hazîresine defnedilmiştir.

İyi bir aile reisi olan Şemsî, kız ve erkek çok sayıda evlada sahipti. Erkeklerden bir kısmı seccâde-nişîn de olmuşlardır. Bunlar içinde Mehmed Efendi en tanınmışıdır.

Arapça eserlerinden anladığımıza göre kendisi Arapça gramer ve lisanına hayli vâkıftı. Farsça’dan tercüme eserler meydana getirmesi, Farsça edat ve harfler hakkında kısa bir risâle telif etmesi, ayrıca da Ramazan gecelerinde Mesneviyi Manevî’yi müridlerine okuyup açıklama âdetinde oluşu, onun aynı zamanda gayet iyi derecede Farsça bildiğini göstermektedir.

Usûl-i fıkıhta Muhtasarü’l-menâr’a hâşiye yazacak kadar iyi bir Fıkıh malûmâtına da sâhipti.

Eserlerinin tetkikinden de anlaşılacağı gibi ileri denecek seviyede Kur’an-ı Kerim ve hadis ilmine vukûfu vardı. Râfizîler’e, Şîa’ya karşı son derece sert çıkışlar yapmıştır. Ehl-i sünnet ve’l-cemaat inancına tâbî idi. Şeriat içi bir mutasavvıftır. Şemseddin Sivasî’nin şöhreti Sivas dışında Osmanlı hudutlarını da aşmış, ünü çok yayılmıştır. Semerkand, Buhâra gibi ilim merkezlerinde de isminden bahsedilir olmuştur. Hayatı boyunca herkesten hürmet, saygı ve muhabbet görmüştür.

Kaynaklarda Eğri Seferi için İstanbul’a geldiğinde Azîz Mahmûd Hüdâyî (vf. 1628) tarafından karşılandığı, Hüdâyî’nin Şemsî’ye büyük hürmet, saygı ve muhabbet gösterdiği, elini öptüğü, üç gün müddetle Hüdâyî tekkesinde kaldığı, bu esnada İstanbul’un ileri gelen zevatı tarafından ziyaret edildiği kaydedilmektedir.[154]

Tarikatı

Şemseddin Sivasî, Halvetiyye tarikatinin dört ana kolundan biri olan Şemsiyye’nin müessisidir. Tarikat silsilesi iki koldan Seyyid Yahyâ Şirvânî’ye, oradan da Hz. Ali’ye ulaşmaktadır. Şemseddin Sivasî, virde çok önem vermiştir. Ona göre vird okunan evde ve memlekette bereket, rahat, huzur olur her türlü bela ve afetten korunmuş olunurdu.[155]

Şemseddin Sivasî’nin muhtelif yerlerde vazife gören çok sayıda halifesi olmuştur. Hayatında 29 halife nasbettiği ileri sürülmektedir. Sivasiyye tarikati ise Şemsiyye’nin bir kolu olup yeğeni Abdülmecid Sivasî yoluyla onun da yeğeni Abdülahad Nuri Sivasî’ye nispet edilmektedir.

Şemseddin Sivasî vefat ettikten sonra yerine oğlu Pîr Mehmed Efendi iki sene müddetle post-nişîn oldu. Ondan sonra da onun en yakınlarından biri olan Şeyh Receb Efendi seccadenişîn oldu.[156]

Eserleri

Bizzat kendisinin ve Necmü’l-hüdâ müellifi Şeyh Recep Efendi’nin verdiği bilgiye göre 21 adet eseri vardır. Yapılan araştırmalar neticesinde eserlerinin sayısı 24’e ulaşmıştır.

Bu eserlerden on ikisi manzum, on ikisi ise mensûrdur. Mensûr eserlerinden ikisi Arapça’dır. Bazı kaynaklarda Şemseddin Sivasî’ye âit 30 eserden bahsedilmekte ise de bu sayıda esere tesadüf edilememiştir.

Manzûm Eserleri

1. Süleymaniyye (Süleymannâme). Süleymaniyye takriben 1460 beyitten müteşekkil bir mesnevidir. 2. İbretnümâ (Terceme- i İlahi name-i Attar). İbretnümâ, Attâr’ın (ö.1139 ?) İlâhîname adlı eserinin manzum bir tercümesidir. İbretnümâ hacimli bir eserdir. Hâtimede verilen bilgiye göre eser, Sivas’ta 983 (1575) tarihinde tamamlanmıştır. 3. Gülşen-âbâd (Bahâru’s-sûfiyye). Eser tasavvufi orjinal bir mesnevidir. Şemsî, on çiçeği konuşturarak vahdet-i vücud hakkında müritlerini bilgilendirmektedir. Eserin Hasan Aksoy tarafından ilmî neşri yapılmıştır (İstanbul 1990; eser ayrıca Şemseddin Sivasî Külliyatı içerisinde de yayımlanmıştır, (Sivas 2015). 4. Mevlid. 1217 beyittir. Esere, 987’de (1579) başlamış, Rebîü’l-evvel 988’de (Nisan 1580) tamamlamıştır. Eser üzerinde Hasan Aksoy, Şemseddin Sivasî Hayatı Eserleri ve Mevlid’i isimli bir doktora çalışması yapmıştır (1984, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü; eser ayrıca Şemseddin Sivasî Külliyatı içersinde de yayımlanmıştır; Sivas 2015). 5. Heşt Behişt. Mesnevi tarzında olan eser, dört makama ve her makam da iki bölüme ayrılmıştır. Mukaddimede, eseri nazmederken 60 yaşında olduğunu bildiren Şemsî, hâtimede telif tarihini söylemektedir (Eser Şemseddin Sivasî Külliyatı içersinde neşredilmiştir; Sivas 2015). 6. Mir’âtü’l-ahlak ve mirkâtü’l-eşvâk. Mesnevi tarzında nazmedilmiş olup, ahlâkı hamîde ve zemîmeden bahsedilmektedir 7. Menâsik-i Hac (Umdetü’l-hüccâc). Türkçe mesnevi nazım şeklinde yazılmış bir eser olup mevzuu itibariyle hac umdelerinden, haccın edası için yapılması gerekenlerden bahsetmektedir. 8. Dîvân-ı Şemsî (İlâhiyyât ve Gazeliyyât). Tevhid, na’t ve gazellerden teşekkül etmiş olan divanı, bir divandan ziyade bir divançedir. 9. Terceme-i Kasîde-i Bürde. İmam Busirî (v. 694/1295)’nin meşhûr Kasîde-i Bürde’sinin manzum tercemesidir. 10. Şerh- i Gazeliyyât- ı Sultân Murâd- ı Sâlis. Sultan III. Murâd’ın (ö. 1003/1595) gazellerinden bir kısmının mensur şerhidir. 11. Menâkıb-ı İmâm-ı Âzam. 1001 Cemâziyelevvelinde (Şubat 1593) telifine başlanan eser, aynı sene Şaban (Mayıs) ayında tamamlanmıştır. Şemsî’nin Türkçe manzum eserlerindendir. Esere tevhid ve na’tla başlanmaktadır. Daha sonra hulefâ-i râşidîn ve ashab hakkında fasıllar yer almaktadır. 12. İrşâdü’l-avâm. Tamamı 255 beyitten müteşekkildir. Eser Hüseyin Akkaya tarafından yayımlanmıştır (Şemseddin Sivasî Külliyatı, Sivas 2015).

Mensur Eserleri

I. Arapça Mensur Eserleri

1. Hallü ma‘âkıdi’l-kavâ‘id. Arapça mensur bir eserdir. İbn-i Hişâm’ın (ö. 762/1361) Kavâ‘idü’l-i‘râb adlı Arapça nahvine dair eserinin bir hâşiyesidir. Eser, 967 Zilkâde’de (Temmuz 1560) Tokat’ın Zile kasabasında telif edilmiştir. 2. Zübdetü’l-esrâr fi şerh i muhtaŝari’l-menâr. Arapça mensur bir eserdir. Ebü’l-Berekât Abdullâh b. Ahmed en-Nesefî’nin (ö. 710/1310) usûl i fıkha dâir Menârü’l-envâr adlı eserinin bir muhtasarı olan Muhtasarü’l-menâr’ın bir şerhidir. Eser Şâban 974’te (Şubat 1567) Sivas’ta telif edilmiştir.

II. Türkçe Mensur Eserleri

1. Es-Safâyıh fî tercemeti’l-Levâyıh. Eser, Molla Câmi’nin (ö. 898/1492) Levâyıh adlı Farsça mensur (yer yer manzum) tevhidiyle (vahdet i vücûd) alakalı eserinin bir tercemesidir. Eser 985 (1577) tarihinde telif edilmiştir. 2. Menâzilü’l-ârifîn. Türkçe mensur bir eser olup konusu nasihattir. Eser, dört babdan müteşekkildir. 3. Menâkıb-ı Çehâr Yâr-ı Güzîn. Eser, Şemseddin Sivasî’nin en hacimli eserlerindendir. Eser, Osmanlılar zamanında çok okunmuş ve yayılmıştır. Çeşitli yazma ve matbu nüshaları mevcuttur. 4. ‘Umdetü’l-edîb fî’t-ta‘lim ve’t-te’dîb. Kavâid- i Fârisiyye adı da verilen eser, Türkçe, mensur küçük bir risale olup Farsça’da edat ve harflerin vazifelerini izah için telif edilmiştir. 5. Dâiretü’l-usûl. Şemseddin Sivasî’nin bu eseri, Türkçe olup ilm-i usûle dairdir. 6. Emr- i İlâhî ve Hüccet- i ilâhî. Türkçe tasavvufa dair, bir eserdir. 7. Nakdü’l-hâtır. Türkçe mensur bir eser olup, Kehf suresinin tefsiri mahiyetindedir. Eser 1004’te (1596) Sivas’ta telif edilmiştir. Diğer mensur eserleri ise Şerh-i Gazeliyyât-ı Sultan Murâd-ı Sâlis, Şerh-i Terceme-i Ecvibe-i Ali bin Ebî Tâlib ve Abdülvehhab Gazî Menâkıbı’dır.

Şemseddin Sivasî’nin bilhassa manzum eserleri çok yayılmış ve tutulmuştur. Bunlardan Mevlid ve Divanı önde gelmektedir. Mevlidi bugün de Anadolu’nun muhtelif bölgelerinde bilinmekte ve okunmaktadır. Divan’ı içinde yer alan gazel ilahîleri de halk tarafından çok sevilmiştir. Bunlardan 12 şiiri çeşitli bestekârlar tarafından bestelenmiş olup bugün de okunmaktadır (bk Ahmet Hakkı Türabi, Sivasî İlahîleri, tür yer, Sivas 2010).

Şemsî Mevlidi ve Mevlid’in Vesîletü’n-Necât ile Mukayesesi

Eser, Vesîletü’n-Necât gibi aruz vezninin Remel bahrinde Fâilâtün/ Fâilâtün/Fâilün kalıbıyla nazmedilmiştir. Yapılan nüsha karşılaştırmalarından elde edilen neticeye göre 1217 beyittir. Vesîletü’n-Necât ise 750 civarında beyitten oluşmaktadır. Esere, bizzat Şemsî’nin de belirttiği gibi

Cümle karnı seyr idüp nûr-ı Nebî

Geldi za târihi hem seksen yedi

987 (1579)’da başlamış ve

Nüh sad u heştâd u heştî târihin

Gurresinde hem rebîu’l-evvelin

Hamdülillâh kim tamâm oldı kitâb

Umaram Hak’dan ki ola müstetâb

Rebîu’l-evvel 988 (Nisan 1580)’de tamamlamıştır.

Şemseddin Sivasî Mevlid’i telif edişini özetle şu şekilde anlatmaktadır:[157] “Peygamberimize hizmet etmek maksadıyla kalbime mevlid yazmak fikri düştü. Çok sayıda mevlid yazılmış olmakla birlikte bunlardaki zorluk ve ihtilâf beni bu fikrimden nerede ise caydıracak olduysa da neticede kalemi, kâğıdı ve kitapları elime aldım. O sırada; “Ey yazmayı çok arzu eden, sana yardım edeyim mi?” şeklinde bir ses geldi. Bu ses doğuların ve batıların efendisinin sesiydi. Kalem ve kâğıtlar elimden düştü. Kalbime harâret çöktü. Başımı önüme eğdim ve ağladım. Namaz kılıp, salât ü selâm getirdim. Yüzümü Allah’a ve Resûl’üne çevirip, Peygamber’in istiğrak denizine daldım, uyudum. Bu hâlde kendimi Makâm-ı asgar’da ayakta duruyor gördüm. İlerde bir cemaat vardı ki, onlar Peygamberimiz ve ashabı idiler. Onlardan biri bana teveccüh etti. Zannederim o kişi Hz. Ali idi. Kucağında kokular saçan bir çocuk vardı. Hz. Ali: “Bunu al. Sana Resûlullah verdi.” dedi. Sonra uyandım. Kalbim nûr, hikmet ve ilimle dolu idi. Yazmaya başladım. Allah Teâlâ bana mevlid husûsunda daha önce kimseye açılmamış kapıları açtı. ...”[158] buyurmuştur.

Şemsî, kendinden önce birçok mevlid nazmedildiğini biliyor ve bunları okuduğunu da imâ ediyor:

Gerçi dinilmiş kitâblar bî-idâd

Lîk her birinde var bin dürlü dâd

Hatta tıpkı Süleyman Çelebi Mevlid’i gibi Peygamberimiz’in dünyaya geldiği gece olan Mevlid kandilinde okunmasını da istiyor ve kendisine bu vesile ile hayır dua edilmesini arzu ediyor:

Tâ ki hayr-ıla cihânda yâd olam

Yılda bir kez yâd-ıla âbâd olam

Bunlardan anlaşıldığına göre Şemsî, Süleyman Çelebi Mevlid’ini tanımış ve okumuştur. Ancak, bu Mevlid’den faydalanmışsa da kullandığı dil, uslûb ve muhtevâ yönünden ekseriyeti itibariyle farklı bir mevlid meydana getirmiştir.

Mevlidlerde genel olarak yer alan hemen her faslın bitiminde içinde Hz. Peygamber’e salâtın bulunduğu tekrar beyitleri zikredilmektedir. Bu beyitler Vesîletü’n-Necât’ta...

“Haşre dek ger denilirse bu kelâm

Niçe haşr ola bu olmaya tamâm

Ger dilersiz bulasız oddan necât

Aşk ile derd ile eydin es-salât”

Şemsi mevlidinde ise

“Olmak istersen Habib’e âşinâ

Ver salâtı bul onunla rûşenâ”

şeklindedir.

Şemsî Mevlid’i şu fasıllardan meydana gelmiştir:

Tevhid (Giriş);

Fi Tevhidi’l-efal;

Kaside fi medhi’n-Nebiyyi ve ashabihi (s.a.s.) ;

Sebeb-i telif-i în kitab;

Ahlak-ı Nebi;

Âgâz-ı kitab;

Faslun fi siret-i nurihî (s.a.s.) ve alâ âlihî ve ashâbihî ve alâ aşîretihî ve ehibbâihî;

Hikayet-i münâsib-i hâl;

Faslun fi teşerrüfi’l-vâlidihî bi-nûri’n-Nebiyyi (s.a.s.);

Hikayet-i diğer fi fazlı’n-Nebiyyi (s.a.s.);

Faslun fi himmetihî fi hakkı ümmetihî (s.a.s.);

Faslun fi rızâihî (s.a.s.);

Faslun fi kemâlâtı Resulillâh sallallâhu teâlâ aleyhi ve alâ âlihî ve ashâbihî;

Faslun fi seyri hazreti Resulillâh ila’ş-Şâmi aleyhi’s-salâtü ve’s-selam;

Faslun fi ahvâlihî kable’n-nübüvveti ve bedeiha (s.a.s.);

Faslun fi mevlûdi’l-mâneviyyi ve zuhûri nûrihi fi ümmetihi bi-hasebi’l-istidat ila yevmi’t-tenad;

Münacat-ı Kâzıye’l-hâcât;

Kaside fi medhihi’l-kerim yani Resulillâh aleyhi’s-selam;

Faslun fi mi’râcı Resul (s.a.s.);

Fi mi’râcihî;

Faslun fi seyrihi mine’s-sidreti ila mâ-şaallâh;

Faslun fi esrâri’z-zâhiri leyleti’l-mi’râc (s.a.s.) ;

Faslun fi icâbeti’ş-şecereti li-davetihi;

Faslun fi hanini’l-cezi bi-firakihi ve teskinihi bi-vadihi (s.a.s.)

Faslun fi tekellümi’z-zibi’l-murai ve tergibihi’l-İslami;

Faslun mucizatihi’l-müteferrikati (s.a.s.);

Faslun fi hatimeti’l-kitab;

Süleyman Çelebi’nin mevlidinin kendisinden sonra yazılmış birçok mevlide tesir ettiği gerçeğine örnek olması bakımından bu mevlidle Şemseddin Sivasî’nin mevlidi arasında bir mukayese yapmak isabetli olacaktır:

Diğer mevlidlerde olduğu gibi Şemsî Mevlid’i ile Süleyman Çelebi Mevlid’i (Giriş, Sebebi telif, Veladet, Mirac, Mucizeler, Ahlakı Nebi) yediye yakın fasılla otuz civarı beyitte benzerlik göstermektedir. Benzerlik gösteren beyitlerden bir kısmı örnek olmak üzere aşağıya çıkarılmıştır:

Şemsî Lîk maksudum budur sizden hemîn

Bakmayalar aybuma ihvânı dîn

Süleyman Ç. Eksügüme kıldum uş ben itiraf

Her kim ehli lutf ola kıla muâf

Şemsî Fatihayla rûhumu şâd ideler

Kabrimün viranın âbâd ideler

Süleyman Ç. Her ki diler bu duada bulına

Fatiha ihsan ide ben kulına

Şemsî Durdı pes Âdem’de ol nûr sâl ü mâh

Sonra Havva alnına irdi çü mâh

Göçdi Havva’dan çü nûr-ı Mustafa

Kondı Şîs’ün alnına virdi safa

Süleyman Ç. Sonra Havva alnına nakl itdi bil

Durdı anda dahı nice ay u yıl

Şit doğdı ana nakl itdi buğur

Anuñ alnında tecelli kıldı nur

Şemsî Dogdı ol saatde ol hayrü’l-enâm

Dur ayaga kıl Habibe ihtirâm

Süleyman Ç. Dogdı ol saatde ol şâh-ı rusül

Kim anuñla buldı âlem izzeti

Şemsî Gördiler asnâmı olmış sernigûn

Yüzleri üzre düşüp olmış zebûn

Süleyman Ç. Ol gice hep putlar oldı sernigûn

Cânına şeytanın urıldı düğün

Öte yandan Süleyman Çelebi’de mevcut olup da Şemsî Mevlid’inde bulunmayan fasıllar da şunlardır: Hicret, Nasihat, Peygamber’in hastalığını beyan, Peygamber’in emri, Peygamber’in vefatı.

Şemsî, vezinde, tertibde ve mana bütünlüğünde hayli muvaffak olmuştur. Şemsî Mevlid’i, Süleyman Çelebi’ninkinden daha uzundur ve okuyucu ile dinleyiciye tesir etmesi bakımından da diğeri kadar müessir olamamıştır. İşte bundan dolayı onun kadar yayılmamış ve okunmamıştır. Buna rağmen Orta Anadolu ve Doğu’da Şemsî Mevlid’i hayli tanınmış ve mevlid kandillerinde tıpkı Süleyman Çelebi Mevlid’i gibi okunagelmiştir. Şemsî Mevlid’inin çeşitli baskıları yapılmıştır.[159] Ancak bu matbu nüshaların hiçbirisi de tam değildir. Asıl nüshadan çok eksiktir. Matbu olan bu kısımlar herhâlde mevlid ve toplantılarda okunan bölümler olmalıdır.

[153]. Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.

[154] Hediyye, 70b-71b; Hülâsa, 170a; Tıbyân, II, 211b; Sefîne, III, 348.

[155] - Abdülbaki Gölpınarlı Şemsiyye’nin bugün hâlen Mısır’da devam ettiğini, yaşayan bir tarikat olduğunu ileri sürmüştür (“Şemsiyye”, İA, IV, 423). Mısır’da 1987’de bizzat yaptığımız araştırmalar neticesinde oradaki Şemsiyye’nin başka bir tarikat olduğu ve Şemseddin Sivasî’ninki ile ilgili bir tarafının olmadığı bugün artık anlaşılmış bulunmaktadır. Şemsiyye hakkında daha fazla bilgi için bk. Hasan Aksoy, a.g.e., s. 55-64.

[156] Hediyye, 80b; Tıbyân, II, 215a.

[157] Bk. Necm, vr. 15a-b; Mevlid (Sebeb-i telif).

[158] Ebû Abdullâh Muhammed b. İsmâil el-Cûfî el-Buhârî, el-Câmiu’s-sahîh, İtisam (Kitabü’l-ilm), 10.

[159] Yazma nüshaların ayrıntılı tavsifi için bk. Hasan Aksoy, Şemseddin Sivasî (Hayatı, Eserleri) ve Mevlidi (Tenkidli Basım), doktora tezi, İstanbul 1984, s. 67-73; Matbû Şemsî Mevlid’i nüshaları şunlardır: İstanbul 1286 (1870); İstanbul 1300 (1883); İstanbul 1307 (1890); Malatya’lı İbrâhim Zihni’nin tashih ve ilaveleri ile (yeri belli değil), 1328 (1912); İstanbul 1331 (1915); İstanbul, 24 sayfa taş basması (tarihsiz). Latin harfleri ile ise şu baskıları vardı: İstanbul (Maârif matbaası, el-Mevlûdu şerîf, içinde 70-95 arasında), 1947; (Ali Kâsım Kara Şemsî tarafından) Sivas (Kâmil matbaası), 1949.

Hâzâ Kitâbu Mevlidi’n-Nebî

-salla’llâhu teâlâ aleyhi ve sellem - li’ş-Şeyh Şemsî

Bi’smi’llâhi’r-Rahmâni’r-Rahîm.

-Rabbi temmim bi’l-hayr-

56 Ey Hüdâvend-i tüvânâ pâdişâh

Yirde gökde senden özge yok ilâh

57 Yoğ-iken eşyâyı îcâd eyledün

“Kün” didün vîrânı âbâd eyledün

58 Sakf-ı merfûı yaratdun bî-sütûn

Döşedün altına arzı fevk-ı nûn

59 Zîr ü bâlâ çün bezendi bî-kusûr

Birisine dön didün birine dur

60 Döndi gök emrünle tutdı yir karâr

Pes hüveydâ oldı leyl-ile nehâr

61 Çün bu kesret âlemi buldı vücûd

Vahdet-i zâtuna oldılar şuhûd

62 Şâhid-iken sana eşyâ her ne var

Bu acebdür kim olupdur perde-dâr

63 Fi‘lüne ekvânı kıldun hoş nikâb

Nitekim evsâfuna fi‘lün hicâb

64 Perdedür hurşid-i zâtuna sıfât

Nicesi derk ide ayn-i mümkinât

65 Pes gânîsin cümleden ey lâ-yezâl

Nisbet olmaz sana zıdd-ıla misâl

66 İns ü cinn ü vahş ü tayr-ıla hevâm

Hûn-i fazlundan doyarlar bi’t-tamâm

67 Bâb-ı feyzünden dilerler ihtidâ

Aç ü muhtâcun-durur şâh u gedâ

68 Bir-durur sana Süleyman ile mûr

Gelseler dergâhuna gördükde zor

69 Cümlenün mescûdı sensin bî-riyâ

Sana lâyıkdur celâl ü kibriyâ

70 Nâtık u sâmit hep müsebbihdür seni

Cümle sâildür kapunda ey Ganî

Fî Tevhîdi’l-ef’âl

1 Zerreye fazlun irerse nâgehân

Tâir-i kudsî olur ol dem hemân

2 Ger bula bir zerre nûrundan meges

Eylemez Firdevs-i a’lâya heves

3 Lutfuna ger tuş ola bir kara taş

Bûse-gâh-ı halk olur ol gizlü fâş

4 Cümle eşyâdan zuhûr iden kemâl

Hep senündür ey Hüdâ-yı zü’l-celâl

5 Zîr ü bâlâda kamu hükmün revân

Kabza-i kahrundadur halk-ı cihân

6 Kimini büt-hâneden sıddık ider

Kimini arşdan sürüp zındîk ider

7 Kimisin irşâd-ıla ifzâla kor

Kimisin ifsâd-ıla ızlâla kor

8 Tâatından kimisin pür nûr ider

Kimisini fısk-ıla mağrûr ider

9 Enbiyâya kimisin ser-dâr ider

Arşına davet idüp sır-dâr ider

10 Redd olunmuşken kimin makbûl ider

Kimisini tâ-ebed mahzûl ider

11 Kimine ni’met virüp handân ider

Kimisini derd-ile giryân ider

12 Hep yerindedür işi yokdur halel

Fehm idimez lîk ashâb-ı ilel

13 Ger bu söz dinile tâ yevmü’l-kıyâm

Hak budur bir harfi olmaya tamâm

14 Olmak istersen habîbe âşinâ

Vir salavât bul anunla rûşinâ

Kasîde fî medhi’n-Nebiyyi ve ashâbihî

salla’llâhu teâlâ aleyhi ve sellem

1 Ey nübüvvet gülşenine bâğubân

Cennet oldı makdemünle bu cihân

2 Berd-i küfr-ile şitâ idi fusûl

Tal’atun burcı hamelden nâ-gehân

3 Ser-be-ser itdi cihânı nev-bahâr

Açılup verd-i maârif der-cenân

4 Andelîb oldu sahâbe her biri

Okudılar şir’atünden dâsitân

5 Virmek-içün hâr-ı küfre inhizâm

Çekdi sûsen gibi gâzîler sinân

6 Serdiler dîn ravzasına seccede

Eğdi boynın çün-benefşe âbidân

7 Kimisi çiğdem gibi benzi saru

Virdiler anlar riyâzetden nişân

8 Kimi sünbül-veş perîşân oldılar

Terk-i evtân eylediler mü’minân

9 Kimi nerges gibi dünyâdan gözin

Yumdılar oldılar anlar zâhidân

10 Revh u reyhân-ıla doldı bu zemîn

Sancağın çekdi emîr-i âşıkân

11 Leşker-i İslam yüridi fevc fevc

Aldılar Şâm u Irâk’ı sünniyân

12 Rabbenâ yâ Rabbenâ yâ Rabbenâ

Şemsî’yi anlarla haşr it der-cinân

Sebeb-i te’lîf-i în kitâb

Hatemehu’llâhu bi’l-hayri ve’s-savâb

1 Dâimâ dilden geçerdi bu hayâl

Kim koyam bu yolda ben de bir misâl

2 Ya’nî söyleyem o şâhun mevlidin

İşide evsâfını erbâb-ı dîn

3 Tâ ki hayr-ıla cihânda yâd olam

Yılda bir kez yâd-ıla âbâd olam

4 Yin-ile dükkân-ı attâr açıla

Bûy-ı ma’nîden cihâna saçıla

5 Söylene evsâf-ı gülzâr-ı habîb

Ola na’tinde bu bende andelîb

6 Şevk-ıla âşıkları hayrân ola

Sâgar-ı elfâz-ıla sekrân ola

7 Gerçi dinilmiş kitâblar bî-idâd

Lîk her birinde var bin türlü dâd

8 Lâyık olmışlar duâya her biri

Şâyed olam ben de anlardan biri

9 Bu azîmetle kalem aldum ele

Geldi birkaç beyti ol demde dile

10 Lîk oldı kalbüme ilhâm-ı gayb

Didi bana ey derûnı cümle ayb

11 Kim ola sen anı vassâf olasın

Ol şehün na’tinde arrâf olasın

12 Sana kim virdi icâzet gülşene

Kim el uzadursan anun verdine

13 Kuvvet-i nazm-ıla ger olsan fuzûl

Hâlet olmaz işiden olur melûl

14 Ger dilersen hâsıl ola bu merâm

Kıl teveccüh hazretine bi’s-selâm

15 Ger icâzet virile destûr ola

Sözlerün hâlet virüp pür nûr ola

16 Olmaz-ısa ger icâzet sâkit ol

Rûzigârun gözle epsem sâmit ol

17 Çünki ilhâm oldı bana bu makâl

Düşdi destümden kalem dil oldı lâl

18 Diledüm pes aslı-la tutam işi

Ceybüme çekdüm başı dökdüm yaşı

19 Ravza-i sultâna yüz tutdum tamâm

Çok okıdum es-salâtü ve’s-selâm

20 Hâlümi i’lâm idüp dergâha ben

Yokluğum arz eyledüm ol şâha ben

21 Düşdüm istiğrâka buldum lezzeti

Gitdi benden hiss-i kevnî hâleti

22 İşbu hâl içre görürem nâ-gehân

Kendümi bir tâk öninde ol zamân

23 Oturur ol suffe içre Mustafa

Nûr-ı vechi âleme virmiş safâ

24 Şem’-i cem olmuş yine ashâbına

Can fedâ olsun ana ahbâbına

25 Sâha-i lutfına çün buldum mecâl

Şerm-ile itdüm cenâba arz-ı hâl

26 Muntazır oldum bu dem eltâfına

Pes işâret eyledi etrâfına

27 Nerdübândan indi bir kimse hemân

Sundı bir tıflı elüme ol zamân

28 Didi Hazret sana virdi bunı al

Okı bu tıflun elinden kutlu fâl

29 Tıfl-ı ma’nidür sana oldı nasîb

Kokula bu gonceden bûy-ı Habîb

30 Bağruma basdum o tıflı şâd olup

Kendüme geldüm o dem âbâd olup

31 Hamdü li’llâh kim bana feth oldı bâb

Tâ’ir-i kuds oldum olmuşken zübâb

32 Zâğ-iken tûtî lisân oldum yine

Telh iken şîrîn-zebân oldum yine

33 Çün elüme girdi miftâh-ı künûz

Gülşen-i evsâfa yol buldum henüz

34 Lîk maksadum budur sizden hemîn

Bakmayalar aybuma ihvân-ı dîn

35 İtmeyeler nâveg-i ta’na nişân

Şefkat-ila olalar gevher-fişân

36 Fâtihayla rûhumı şâd ideler

Kabrimun vîrânın âbâd ideler

37 Yâ İlâhî rahmet eyle sen ana

Vâlideynüm dahı ihvânum ana

38 Ger bu söz dinile tâ yevmü’l-kıyâm

Hak budur bir harfi olmaya tamâm

39 Olmak istersen habîbe âşinâ

Vir salâtı bul anunla rûşinâ

40 Söyleğil ey andelîb-i hoş-nevâ

Vir bize şâh-ı hicâzîden nevâ

41 Ma’ni gül-zârına çün buldun sebîl

Hoş akıt dilden zülâl-i selsebîl

42 Ol nübüvvet goncesinden aç dehân

Neşr ola bu âleme ıtr-ı nihân

43 Tâ mutayyeb ola rûh-ı âşıkân

Vecd ü şekva gele ol-dem sâdıkân

44 Sâğâr-ı elfâzı sun tâliblere

Nukl-i nakli hâzır it câliblere

45 Meclise çek bir simât-ı mâ-hazar

Sözüni söyle müfîd ü muhtasar

46 Kıl tevekkül şöyle cem it hûşunı

Tıfl-ı ma’nîden yana tut gûşunı

47 Sen anı di her ne kim telkîn ider

Kim anı ehl-i safâ tahsîn ider

48 Tut kulak evsâfına ey yâr-ı dîn

Bilesin kimdür o fahrü’l-mürselîn

49 Gerçi son geldi odur hatmü’r-rüsül

Sûsen ü sünbül sonında geldi gül

50 Cümle-i ezhâra çün gül oldı şâh

Her kaçan gelse hem oldur pâdişâh

51 Bu ayândur evvel ebced okınur

Sonra andan Fâtiha ol bahr-i nûr

52 Enbiyâ ebceddür Ahmed Fâtiha

Naks olur mı ger olursa hâtime

53 Ger kevâkib sonına doğar güneş

Lîk anunla münevver cümle ferş

54 Evvel esmâ sonra ma’nîdür gelen

Bunı fehm ider bu ma’nâdan bilen

55 Enbiyâ esmâ Muhammed ma’nîsi

Ma’nîyi bildünse şâhum ko sesi

56 Rahmeten li’l-âlemîndür Mustafa

Hem şefîu’l-müznibîndür Mustafa

57 Şârih-i sadrı anun Allâh iken

Râfi’-i zikri anun ol Şâh iken

58 Kim ola Şemsî anı meddâh ola

Tâ meğer avnı anun Fettâh ola

59 Zülfini “Ve’l-leyl” hoş tefsîr ider

“Ve’d-duhâ” ruhsârını ta’bîr ider

60 “Sûre-i Yâsîn” ider ana kasem

Kim sen oldun ol Rasûl-i muhterem

61 “Kum fe enzir”[160] dür berât-ı daveti

N’ola tutarsa cihânı heybeti

62 Hüccetün “vallâhi ya’lem” dür şehâ

Ana şâhiddür hitâb-ı “kul kefâ”

63 Hayf ola vasfun senün gâfillere

Bu sezâdur söylene kâmillere

64 Sicn-i unsurda şu kim mahbûs ola

Ana bu ulvî kaçan mahsûs ola

65 Âlem-i sifle mukayyed bî-basar

Âlem-i ıtlâka eyler mi nazar

66 Ger bu söz dinile tâ yevmü’l-kıyâm

Hak budur bir harfi olmaya tamâm

67 Olmak istersen habîbe âşinâ

Vir salâtı bul anunla rûşinâ

Ahlâk-ı Nebî

1 Çünki destûr-ıla girdün gül-şene

Söyle ahlâkından ey şeydâ yine

2 Haste-i câna şifâdur midhati

Dü cihânda yeğdür ednâ himmeti

3 Saç dehânun şîşesinden hoş gül-âb

Nâfe-i dilden yayılsun müşk-i nâb

4 Sözleri her derde kânûnu’ş-şifa

Kim tutarsa bula sıhhatla safâ

5 Ger murâdunsa cihânda ihtidâ

Gel bugün ahlâkına kıl iktidâ

6 Zâtı Mahbûb-ı Hüdâ hulkı azîm

Adı Mahmûd ü Muhammed hem rahîm

7 Fakr-ıla cûd ü sehâ idi işi

Bâtıla itmezdi hergiz cünbüşi

8 Hayr işe “lâ” dimedi ol hande-rû

Bitürürdi kim gelürse yalvaru

9 Sanusı hep hayr idi a’dâsına

Var kıyâs it niçe-di ahbâbına

10 Hoş güleç yüzlüydi gam tutmaz-ıdı

Kakıyup kimseye kaş çatmaz-ıdı

11 Gamlular görse yüzün ferhân-ıdı

Ağlayu gelen ana handân-ıdı

12 Kakımazdı kimseye dünyâ içün

Kındururdı dâimâ ukbâ içün

13 Sabr iderdi kendüye olsa ezâ

Yâ sükût-ıla yâhûd hüsn-i edâ

14 Karşulamazdı anı düş-nâm-ile

Çağırurdı her birin hoş-nâm-ile

15 Gelseler özr-ile sonra nâdimîn

Hoş kabûl eylerdi fi’l-hâl ol Emîn

16 Hemm-i dünyâ-y-ıla hergiz yetmedi

Gamm-ı ukbâ hiç dilinden gitmedi

17 Levh ü lu’ba virmedi kat’â rızâ

İtmemişdi tıfl-iken ol murtazâ

18 Söylemezdi hergiz ol zâyi’ kelâm

İlm ü hikmet söyler-idi ve’s-selâm

19 Ger mizâh itse iderdi şer-ile

Hâtırına tâ ki vahşet gelmeye

20 Günler olurdı ki yimezdi taâm

Yir ü gök miftâhı eldeyken tamâm

21 Arpa unını eletmezdi o şâh

Hoş mübarekdür diyü yirdi o mâh

22 Her mübâhı yirmez-idi yir-idi

Kul olana bu da çokdur dir-idi

23 Tiz dururdı itse davet bir gedâ

Şâh-ı kevneyn iken ol nûr-ı hüdâ

24 Yir-idi her ne getürse ol fakîr

Anı öğerdi nefîs ü ger hakîr

25 Eyler-idi anda çok hamd ü senâ

Bize de vir bu hisâli Rabbenâ

26 Hasteler sorup iderdi ta’ziyet

Uluya hürmet kiçiye merhamet

27 Hükm içinde bir-idi hâs-ıla âm

Gösterürdi anda adl-ıla kıyâm

28 Kimseye itmezdi hiç meyl-ile zûr

Ger ana gelse Süleyman-ile mûr

29 Meskenet ehline hoş gam-hâr-ıdı

Dâimâ fakr ehline hem-vâr-ıdı

30 Giyer-idi hem tevâzu’la abâ

Dir-idi ehl-i abâya merhabâ

31 Dâimâ îsâr-ıdı kârı anun

Vakf-ıdı fakr ehline varı anun

32 Virmedi dînâr u dirhem ana hem

Tîz giderdi gelse destine ne gam

33 Sadr-ı pâki gıll u gışdan pâk-idi

Gönli alçak menzili eflâk-idi

34 Kendüye kemlik iden küstâhına

Özr iderdi yalvarup Mevlâ’sına

35 Dir-idi ey Rabb-i dânâ-yı afû

İtmez-idi bunı ger bilseydi bu

36 Nefsi içün komadı taş üzre taş

Hak işinde kor-ıdı taş üzre baş

37 Sığar-ıdı her yetîmün başını

Dest-i lutf-ıla silerdi yaşını

38 Menbai’l-âdâb-ıdı ol hayr-i nâs

Ululanmazdı giyerdi hem palâs

39 Şâh-iken kevneyne geymezdi harîr

Kaçmasun benden diyü her bir fakîr

40 Gönli alçak idi kendi âli-şân

Virüridi “kâbe kavseyn”den nişân

41 Gitmez-idi hiç vudûsuz bir yere

Yatmaz-ıdı hem vudûsuz pistere

42 Az uyurdı gice ol mi’mâr-ı dîn

Siyyemâ vakti’s-seherde ol Emîn

43 Gönli Mevlâ’sında dilde Rabbenâ

Geh dua iderdi Hakk’a geh senâ

44 Gel nazar kıl bu hisâle sen dahi

Bizde var mıdur birisi ey ahî

45 Çünki öykünmeyesin ol hâna sen

Nicesi ümmet olursın ana sen

46 Ger bu söz dinile tâ yevmü’l-kıyâm

Hak budur bir harfi olmaya tamâm

47 Olmak istersen habîbe âşinâ

Vir salâtı bul anunla rûşinâ

Âgâz-ı Kitâb

1 Söyle ey gûyende-i esrâr-ı Hak

Çün tulû’ itdi sana envâr-ı Hak

2 Kenz-i mahfînün dilidür bu zebân

Depret anı kim demidür bu zamân

3 Okı seyrinden ol a’lâ serverün

Ol hümâ-yi kuds ü ol cân-perverün

4 Nireden geldi niye geldi o şâh

N’eyledi yâ kanda dolandı o mâh

5 Hoş iyân it bize sözün aslını

Kıl mübeyyen faslını vü vaslını

6 “Küntü kenz”ün mahzeninden feth-i bâb

Eyleyüp tâliblere kaldur nikâb

7 Bu hazâin dürlerinden kıl nisâr

Bî-nevâ alsun nevâle sad hezâr

8 Söylegil şîrîn kelâm-ile nükât

Senge çalsun kûzerin kand-ı nebât

9 Kanda kim sultân-ı kevneyn ola yâd

Düşe her hüsn ehline anda kesâd

10 Bûy-ı zülfünden yiter bize hemîn

Bitmesün sünbül benefşe der-zemîn

11 Sâye-i tûbâsı besdür ümmete

Düşmesün serv ü sanevber zahmete

12 Söyleyen mevlûdı şâhun mağzını

Açmasun tûtî vü bülbül ağzını

13 Bu sözün katında sıyt-ı bülbülân

Pîşe-i cehl içre sıklıkdur hemân

14 Dinle benden söze âgâz ideyin

Evc-i ma’nî içre pervâz ideyin

15 Vahdet-i mahzında iken ol İlâh

Yoğ-ıdı bu fevk u taht u kûh u gâh

16 Bahr-i vahdetdeydi ol dürr-i yetîm

Yoğ-ıdı kesretden âvâz ey selîm

17 Vahdet-i zâtında idi hep şu’ûn

Dahı munzam olmamışdı kâf u nûn

18 Yoğ-ıdı evsâf-ı esmâdan nişân

Dinlegil anun zuhûrından beyân

19 Âşıkı yoğ-ıdı ma’şûk var-idi

Andelîbi yok aceb gül-zâr-idi

20 Diledi ol Hayy u Kayyûm u Kadîr

Ol tüvânâ ol Kerîm ü ol Münîr

21 Ol şuûnı birbirin izhâr ide

Vahdetine her biri ikrâr ide

22 Düzile bu sâfilât ü âliyât

Hâsıl ola cümle emr-i mümkinât

23 Yaşana dükkân ü bâzâr açıla

Her taraf bir neva gül-zâr açıla

24 Sonradan gele bu şehrün hocası

Ya’nî insân-ı mükerrem nicesi

25 Kimisi tâlib kimi dellâl ola

Bey’ u bâzâr ola bir hoş hâl ola

26 Bu metâı sanma kettân ü harîr

Bu metâ-ı ma’rifetdür ey zarîr

27 Bu ticâret-çün gelüpsin ey hoca

“Mâ halektü’l-cinne”[161]den okı hica

28 Ger bu söz dinile tâ yevmi’l-kıyâm

Hak budur bir harfi olmaya tamâm

29 Olmak istersen habîbe âşinâ

Vir salâtı bul anunla rûşinâ

30 Çün bilinmek diledi Ol pâk zât

Ya’nî zâtından zuhûr ide sıfât

31 Rûh-ı pâk-i Ahmedî mir’ât ola

Mazhariyetde bu hem bi’z-zât ola

32 Buna mazhar ola ayn-ı mümkinât

Biline “el-hakku minnî ”den nükât

33 Yaradılmamışdı eşyâdan vücûd

Pes temevvüc eyledi deryâ-yı cûd

34 Yemm-i cem’a çün irişdi bu eser

Sâhil-i farka bırakdı bir güher

35 Bir güherdür ol ki nûr-ı kibriyâ

Âşikâre olur andan ibtidâ

36 Ahmed’ün nûrını evvel kıldı var

Zât-ı nûrından okurdı Kirdi-gâr

37 Çünki nûr-ı Ahmedî buldı vücûd

İtdi ol dem Rabbi’sine beş sucûd

38 Beş sucûdı bize oldı beş namâz

Nâzı kogıl beş namâzı it niyâz

39 Rûh-ı Ahmed’den de rûh-ı enbiyâ

Yaratıldı cümleten buldı ziyâ

40 Enbiyâ ervâhı çün buldı zuhûr

Evliyâ ervâhı andan aldı nûr

41 Evliyâ rûhından oldı mü’minûn

Böyle zâhir oldı sırr-ı kâf u nûn

42 Rûh-ı mü’minlerden oldı âşıyân

Âşıyandan zâhir oldı kâfirân

43 Yaradıldı rûh-ı kâfirden nifâk

Ya’nî ervâh-ı münâfık oldı çâk

44 Gel teemmül eyle işbu san’ati

Kesrete geldükçe artar zulmeti

45 Bu misâli görki gitsün iştibâh

Nûr-ı âteşden olur dûd-ı siyâh

46 Rûh-ı insânîden ervâh-ı melek

Yaradıldı tâki zeyn oldı felek

47 Anun ervâhından oldı cinniyân

Cinnilerden oldı hep şeytâniyân

48 Âlem-i ervâhdan itdi iş güzer

Oldı bu milk ü melekût ser-be-ser

49 Hem nebâtât ü maâdin oldı var

Unsıriyyât oldı dahı âşikâr

Faslün fî sîret-i nûrihi sallallâhu aleyhi ve alâ âlihî ve ashâbihî ve alâ aşîretihî ve ahibbâihî

1 Çünki oldı yir ü gök emri tamâm

Diledi ol Hayy ü Bâkî lâ-yenâm

2 Taht tamâm oldı ana sultân gele

Mülk yaşandı pes ana bir hân gele

3 Pes yaratdı Âdem’i Perverdi-gâr

Tâki maksûd ola andan âşikâr

4 Mustafa nûrını ol Hayy ü Kadîr

Âdem’ün alnında kıldı müstetîr

5 Okudı ol nûr-ı hak hamd ü senâ

Virdi düpdüz âleme hüsn ü behâ

6 Didi Âdem kim-durur yâ Rab bu nûr

K’itdi cebhem üzre behcetle zuhûr

7 Didi Hak nûr-ı habîbümdür yakîn

Ahmed ü Mahmûd ü hatmü’l-mürselîn

8 Mebde-i kevneyn olan budur tamâm

İbtidâdan tâ bulunca ihtidâm

9 Âleme bu nûr-ile virdim ziyâ

Pes bu nûr-ile bulan bulur behâ

10 Hep tufeylîdür bunun eşyâ kamu

Dostına cennet adûsına tamu

11 Durdı pes Âdem’de ol nûr sâl ü mâh

Sonra Havvâ alnına irdi çü-mâh

12 Göçdi Havvâ’dan çü nûr-ı Mustafa

Kondı Şîs’ün alnına virdi safâ

13 Göçdi menzil menzil ol nûr-ı hüdâ

Cismine vü rûhına cânum fedâ

14 Nire kim kondı karâr itdi o nûr

Gamı gitdi buldı behcetle surûr

15 Zîrâ ol devlet hümâsıdır i şâh

Kime salsa sâye eyler pâdişâh

16 Böyledür nakl-i sahîh içre haber

Hıfz idüp ol nûrı hoş Rabbü’l-beşer

17 Kankı sulb u rahme kim kondı o nûr

Bulmadı şirk ü zinâ anda zuhûr

18 Seyr idüp aslâb-ı tâhirden o şâh

Tâhirât erhâmına kondı çü-mâh

19 Kondı Abdullâh’a tâ nûr-ı Nebî

Kim odur ol şâh-ı kevneynün ebi

20 Durdı alnı üzre gösterdi nişân

Ehl-i Mekke cümlesi gördi ıyân

21 Kim ki görürdi anı bî-ihtiyâr

Âşık olurdı hemân ol bî-karâr

22 Nice olmasunlar ana müşteri

Kim Cenab-ı Hak sever ol serveri

23 Ger bu söz dinile tâ yevmü’l-kıyâm

Hak budur olmaya bir harfi tamâm

Hikayet-i münâsib-i hâl li-Abdillâhi’bni Abdilmuttalib

1 Gördi bir hâtûn anun bir kez yüzin

Var-iken anda cemâl-i mâh-ı dîn

2 Çün yüzünde gördi ol nurdan ziyâ

Yırtdı iffet perdesin gitdi hayâ

3 Kendüyi arz itdi Abdullâh’a ol

Didi Abdullâh ana yiründe ol

4 Ger murâdunsa zinâ çün ey degâ

Başa gitmek olur ol olmaz revâ

5 Ger helâl vechi-le olmaksa murâd

Dur yiründe tîz gelem ey hoş-nihâd

6 Tîz yüğürdi hânesine ol hümâm

Âmine tapusına virdi selam

7 Kim Rasûl’ün olacakdur anesi

Bu sadefdür ol anun dür-dânesi

8 Çünki Abdullâh’ı gördi nûr-ıla

Düşdi pes mihr-i mahabbet cânına

9 Gâlib oldı rûhına nûr-ı Rasûl

Tâlibi cem’ oldı vü buldı vusûl

10 Düşdi ol sâatde nîsân-ı kerem

Ol sadef cevfine oldı muhterem

11 Katre iken oldı pes dürr-i yetim

Dürretü’t-tâc oldı ol misl-i adîm

12 Anesine itdi çün nûr intikal

Buldı Abdullâh cebîninden zevâl

13 Tiz yüğürdi va’desine ol kerîm

Buldı ol hâtûnı ol yirde mukîm

14 Didi geldüm va’deye virgil cevâb

Didi hâtûn ana ey merd-i savâb

15 Sen değildün va’de itdüğüm kişi

Ol güzeldi kanı anun cünbüşi

16 Var-idi anun yüzinde bir ziyâ

Ol ziyâya cân-ıla başum fedâ

17 Gitmiş ol nûr şimdi senden neyledün

Anı kankı yirde zâyi’ eyledün

18 Didi ehlüm katına vardum bu dem

Didi ol devlet anun-mış ben n’idem

19 Ben o nûra âşık-ıdum ey cüvân

Çünki gitmiş var işüne sen hemân

20 Sanma kim ter-dânem olam ey selîm

Kim benem iffet harîminde mukîm

21 Çok-durur böyle hikayet bî-şümâr

Söylenürse söz uzar bulmaz karâr

Faslün fî teşerrüfi vâlidihî bi-nûri’n-Nebiyyi

salla’llâhu aleyhi ve sellem

1 Anesi rahmine düşti çün o nûr

İtdi hoş hâletle vechinde zuhûr

2 Hastalar görse anı olurdı sağ

Gamlular gamından eylerdi ferağ

3 Görse a’mâyı bulurdı rûşinâ

Ümmeti-sen ol anunla âşinâ

4 Gün-be-gün hûb oldı ol hayrü’n-nisâ

Çün anun rahmindedür hayrü’l-verâ

5 Kutlu fâlı-la açıldı tal’ati

Mekke’nün içine düşdi şöhreti

6 Kim Ebû Tâlib gelini Âmine

Düşeli bu nutfe anun rahmine

7 Artdı hüsn-ile bahâsı dem-be-dem

Oldı bu halk içre gâyet muhterem

8 Buldı erkekle dişi andan sürûr

Kim ola rahmindeki ol ayn-ı nûr

9 Kankı sâatda doğa ol tıfl-ı pâk

Ana canlar cism ü yüzler ola hâk

10 Diyü ohşarlardı ol tıflı müdâm

Dahı doğmadın görün zî-ihtirâm

11 Gökdeki günden Ebû Tâlib anı

Sakınurdı bekleyüp ol gül-şeni

12 Kim nübüvvet gonçesi anda bite

Bûy-ı ma’nî âlemi düpdüz tuta

13 Ol sadef üstüne ditrerdi dilim

Tâ selâmetle doğa dürr-i yetîm

14 Olmak istersen habîbe âşinâ

Vir salâtı bul anunla rûşinâ

Hikayet-i dîger fî fazli’n-Nebiyyi

salla’llâhu teâlâ aleyhi ve sellem

1 Dinlenüz benden bunı ey dostân

Tâ ki nakl idem bir a’lâ dâsitân

2 Kim bilesiz kimdür ol sultân-ı dîn

Cümle ilmün mahzeni ol hân-ı dîn

3 Çün yaratıldı zemîn ü âsümân

Yirler alçak gökler a’lâ sâye-bân

4 İtdi gök yire hakâretle nazar

Didi ana ey zemîn-i muhtekar

5 Nice a’lâdur benüm gör hilkatüm

Dahı nûrânî olupdur hilatüm

6 Hilkatün alçak senün rûyun siyâh

Hisset-i tab’ı-la olmışsın tebâh

7 Bendedür rûhâniyân kerrûbiyân

Sendedür hep fâsıkân ü âşiyân

8 Gerçi nimetler ider senden zuhûr

Lîk bendendür ana hep neşv ü nûr

9 Bitmez-idi sende benden yağmasa

Çeşmeler akmazdı benden inmese

10 Bendedür yıldızlar-ile âfitâb

Benden iner sana nûr-ı mâhitâb

11 Benden irmese sana nûr-ı ziyâ

Tâ ebed zulmetde idün bî-mirâ

12 Bendedür seyyâre ile sâbitât

Benden inmişdür yire hem beyyinât

13 Benden inmeseydi âyât-ı kitâb

Cehl-i küfr-ile olaydın sen harâb

14 Bendedür cümle melâik bî-kusûr

Hakk’a tâat üzredürler bî-fütûr

15 Kimisi sâcid kimi kâim-durur

Her neye me’mûr ise dâim-durur

16 Ekseri fısk ehlidür sükkânınun

Bil metâın neydüğin dükkânınun

17 Arş ü kürsî bendedür levh u kalem

Kankısı var söyle sende tâ bilem

18 Yir işitdi bu hitâbı oldı lâl

Hacletinden sâkit oldı gitdi kâl

19 Hüccet-ile sâbit oldı ihtikâr

Meskenet bâbında pes tutdı karâr

20 İtdi yir alçaklığına i’tirâf

Gör neler virdi ana ol Rabb-i âf

21 Ol zamân irdi ki ol nûr-ı kıdem

Bu zemînün üstine basa kadem

22 Yir ü gök ehline düşdi gulgule

İrdi hamd-ile senâsı her dile

23 Müzd irişdi bu cihâna ser-be-ser

Yir yüzine konar ol hayrü’l-beşer

24 Pes hitâb itdi o dem Rabb-i muîn

Muştılıkdur sana ey arz-ı mehîn

25 Meskenetle çünki itdün iftikâr

Bana hoş geldi sükûtun olma zâr

26 Sana bir izzet müyesser eyledüm

Sana bir devlet mukadder eyledüm

27 Kim müyesser olmadı hiç kimseye

Ne semâvât ü ne arş ü kürsiye

28 Ol habîbime sen olursın mekân

Kim anun-çün oldı emr-i “kün-fekân”

29 Yok-durur halkımda andan muhterem

Mebde-i halkumdur ol kân-ı kerem

30 Olmasa ol yaradılmazdı felek

Olmaz-ıdı ins-ile cinn ü melek

31 Arş u kürsî bunun-içün oldı var

Anun-içün oldı eşyâ âşikâr

32 Lutf-ı rûzından güneş bir lem’adur

Fazl-ı leylinden kamer bir şem’adur

33 Ol habîbüm eşiğinde rûz u şeb

İki çâkerdür yilerler bâ-edeb

34 İzzeti bâbından anun âfitâb

Bir kalaylu mıh başıdur der-hisâb

35 Nisbet olsa nakd-i fazlına kamer

Bir muzahref akçedür anla haber

36 Bu saâdet sana besdür ey zemîn

Kim yakîndür sana konar ol Emîn

37 Ol senün üstinde ider daveti

Kim gerü sana olısar avdeti

38 Ol senün üstünde kılısar namâz

Ol senün üstünde bulur izz ü nâz

39 Ol senün zahrında idiser gazâ

Bulısardur sende ol ni’me’l-cezâ

40 Dikiserdür sende İslam sancağın

Bulısardur sende İslam revnakın

41 Ümmet olısar ana hayrü’l-ümem

Ana ensâr olısar ehl-i himem

42 Yapısardur sende ol mi’mâr-ı dîn

Bi’t-tamâm İslam binâsını metîn

43 Günde beş kez sende okunır ezân

Kılısardur beş namâzı ba’d-ez-ân

44 Gök işitdi bu cevâbı itdi reşk

Ebr-i gamdan anun-içün dökdi eşk

45 Bu sebebden gamma düşdi âsümân

Ana rahm idüp didi ol Müsteân

46 Ey mahall-i akzıyem çekme nedem

Ol habîbüm sana da basar kadem

47 Anı davet eyleyem mi’râc ide

Yümn-ile eflâkümi minhâc ide

48 Bu haberlerden ne duydun ey cüvân

Anladun mı kimdür ol fahr-ı cihân

49 Hâk-i na’line çeker arş iştiyâk

Sen niçün yolında çekmezsin şikâk

50 İttibâ’ it sünnet-i garrâsına

Sıdk-ıla gir şir’at-i ulyâsına

51 Tut tevâzu’ dâmenin misl-i zemîn

Hubb-i Ahmed ola sadrunda hemîn

52 Meskenetle gör ne izzet buldı hâk

Kibr-ile ırzun libâsın itme çâk

53 İzzete irdi mehîn-iken zemîn

İzzet ehli kibr-ile olur mehîn

54 Ger bu söz dinile tâ yevmü’l-kıyâm

Hak budur bir harfi olmaya tamâm

55 Olmak istersen habîbe âşinâ

Vir salâtı bul anunla rûşinâ

56 Başla söze söyle bir şîrîn makâl

Tûtî vü bülbül ola ol söze lâl

57 Cem’ olupdur bunda çün âşıkları

Muntazırdur ol şehün tâlibleri

58 Söyle ol fahr-ı cihânun mevlidin

Nice geldi bunda ol mi’mâr-ı dîn

59 Yak vücûdun micmerinde hoş buhûr

Ol kokudan bula dîn ehli sürûr

60 Saç dehânun şîşesinden bir gül-âb

Tâ demünden revnak alsun müşk-i nâb

61 Vir bize şîrîn haberden tayyibât

Tâ bile mikdârını kand-ı nebât

62 Hem suna zerrîn kadeh peymânesi

Ola ol nev-goncenün âvâresi

63 Çün yakîn oldı ki ol mehrû doğa

Matlaından zâhir oldı şa’şaa

64 Anasından itdi ol envâr sutû

Nitekim şems öyledir kable’t-tulû

65 Gelmedin âlemlere virdi ziyâ

Gör nice rahmet-durur ol-Mustafa

66 Bu cihâna düşdi pes sıyt u sadâ

Kim bu gice doğar ol şems-i hüdâ

67 Cennet içre irdi rıdvâna haber

Kim anı zeyn eyleye ol ser-te-ser

68 Hem cehennem mâlikine irdi bu

Heybetin ref’ eyleyüp örte tamu

69 Bu gice irsün şeyâtîne rucûm

Çıkmayup göklere çeksünler hümûm

70 Bu gice hem bütler olsun ser-nigûn

Hâlini bilsün o kavm-i müşrikûn

71 Âmine hâtûn dir ol hayrü’n-nisâ

Ol gice kim doğdı ol hayrü’l-verâ

72 Dir-idi taş hem ağaçlar merhabâ

Merhabâ ey fahr-i âlem merhabâ

73 Merhabâ ey âsî ümmet melcei

Merhabâ ey nûr-ı âlem merhabâ

74 Merhabâ ey server-i dünyâ vü dîn

Merhabâ ey fahr-i âlem merhabâ

75 Âsitânundan umarlar hep atâ

Müznib ü mağfûr-ı âlem merhabâ

76 Hazretünle iriserler kurbete

Ey niçe mehcûr-ı âlem merhabâ

77 Yümn-i îmân-ile çok ehl-i şakâ

Olısar mesrûr-ı âlem merhabâ

78 Niçeler büt-hâneden sıddîk ola

Keşf ola mestûr-ı âlem merhabâ

79 Ey aceb büt-hâne iken niçe beyt

Olısar mescûd-ı âlem merhabâ

80 Makdemünle bulısar berd-i yakîn

Küfr-ile mahrûr-ı âlem merhabâ

81 Sâye-i lutfunla niçe hâmilîn

Olalar meşhûr-ı âlem merhabâ

82 Sana tâbî’ olmayan gerden-keşân

Olısar makhûr-ı âlem merhabâ

83 Olmak istersen habîbe âşinâ

Vir salâtı bul anunla rûşinâ

84 Didi hem bir kimse virdi hoş selâm

Görmedüm yüzini söylerdi kelâm

85 Kim bu gice doğısar bir tıfl-ı pâk

Pâyine ruhsâr-ı şehler ola hâk

86 Mâye-i devletdür ol sultân-ı dîn

Sâye-i izzet-durur ol hân-ı dîn

87 Muştılık senden doğar ol tıfl-ı cân

Gelmesine muntazır kerrûbiyân

88 Adını anun Muhammed koysalar

Ana cândan hizmet itsün dâyeler

89 Mazhar-ı Hak’dur o tıfl-ı nâzenîn

Ana hâdim ola Cibrîl-i emîn

90 Gitdi ol kimse girü feth oldı bâb

İki hâtûn geldi misli âfitâb

91 Birisi Meryem birisi Âsiye

İtdiler rıfk-ıla bana tehniye

92 Didiler devletlü başun var-ımış

Tâliun mes’ûd ü bahtun yâr-ımış

93 Kim doğar senden o fahrü’l-enbiyâ

Zulmet-iken bulısar âlem ziyâ

94 Çün yakîn oldı gele ol yârı dîn

Ohşadılar anı dahı gelmedin

95 Pes harâret gâlib oldı cânuma

İkisi oturdı iki yanuma

96 Virdiler bir kâse ile şerbeti

İçdüm andan ben zülâli hikmeti

97 Nûra gark oldum anı içdükde ben

Râhat oldum çekmedüm hergiz mihen

98 Geldi bir murg-ı ilâhî ol zamân

Arkamı sığadı oldum şâdumân

99 Doğdı ol sâatda ol hayrü’l-enâm

Dur ayağa kıl habîbe ihtirâm

100 Talaa’ş-şemsü alâ hayri’l-ümem

Kad tevellâ hâriben minhâ’z-zulem[162]

101 Ebşirû uşşâka nûri’l-Mustafa

Ve’rkusû li’llâhi yâ ehle’l-himem[163]

[160] “Kalk da uyar.” Müddessir, 74/2.

[161] Zariyat, 51/56.

[162] Güneş, karanlıklardan dönüp kaçarak ümmetlerin en hayırlısının üzerine doğdu.

[163] Mustafâ’nın nurunu âşıklara müjdeleyin ve ey himmet ehli siz de Allah için semâ edin.

Faslun fî himmetihî hakkı ümmetihî

salla’llâhu aleyhi ve sellem

1 Âmine hâtûn dir ol hayrü’n-nisâ

Çünki yire düşdi ol hayrü’l-verâ

2 Bakdum anun hey’etine ol zamân

Secdeye varmış o nûrü’l-müsteân

3 Kulağum ağzına urdum dinledüm

Himmetini gördüm ol dem ağladum

4 Yalvarup mevlâsına dir yâ Ganî

Çün anâ iklîmine saldun beni

5 Bana bağışla bu âsî ümmeti

Çekmeyem tâ rûz-ı ferdâ kürbeti

6 Ümmet-isen anla ey ehl-i basar

Bu söze insâf-ile eyle nazar

7 Doğdığı dem yokladı ol ümmetin

Sen anar mısın hiç anun sünnetin

Faslun fî irhâsâtihî hazreti Rasûli’llâh

salla’llâhu aleyhi ve sellem fî hikayeti’l-mübeyyen

1 Dinle benden bunı ey ehl-i riyâz

Bu sözi nakl itdi Reyhânü’l-ıyâz

2 Ol gice kim doğdı ol sultân-ı dîn

Ol kerâmet ma’deni ol hân-ı dîn

3 Ehl-i şirke îd-idi hem ol gice

Tut kulak benden yana diyem nice

4 Âdeti-di anlara ol kavm-i âk

Varalar büt-hâneye bi’l-ittifâk

5 Bütlere secde vü kurbân ideler

Her biri ta’zîm ü ihsân ideler

6 Pes bu âdet üzre ol cemm-i gafîr

Vardılar büt-hâneye bi’se’l-aşîr

7 Gördiler esnâmı olmış ser-nigûn

Yüzleri üzre düşüp olmış zebûn

8 Pes bunı gördükde efgân itdiler

Gayret-ile yüreği kan itdiler

9 Yüğrüşüp kaldırdılar ol bütleri

Hâli üzre çün kodılar anları

10 Yüzleri üzre yıkıldılar yine

Def’i kaldırup kodılar yirine

11 Tutmayıp yerinde esnâm-ı şirâr

Yüzleri üzre yıkıldılar se bâr

12 Çün bu hâli gördi küffâr-ı Kureyş

Birbirine hep didiler eyş ü eyş

13 Didiler ol demde ey esnâmımuz

Hep fedâdur size cân ü mâlımuz

14 Ey aceb bizden mi oldı bu kusûr

Yoksa bir gâlib size itdi mi zûr

15 Bizden oldı-sa kanı afv ü kerem

Kim bizi yakdı bu dem nâr-ı nedem

16 Gayrıdan oldı-sa ger bu mekr-i şûr

Kanı tanrılıkda kuvvet kanı zûr

17 Kanı heybet kanı gayret kanı nâm

Âlem içre oldunuz rüsvây-ı tâm

18 Bu sözi dirken bular ey muktedâ

Geldi esnâm içre hâtifden nidâ

19 K’ey cehâlet vâdîsinde hâimûn

V’ey dalâlet mertaında sâimûn

20 Kim bu gice doğdı ol mi’rât-ı zât

Doymadı nûrına Uzzâ-ıla Lât

21 Şark u garba kanda kim irdi bu nûr

Bütleri düşdi yüzin buldı fütûr

22 Bu gice kim doğdı bunda tıfl-ı pâk

Sînesi cümle mülûkun oldı çâk

23 Korkı düşdi cümle küffâr içine

Düşdi âteş san alef-zâr içine

24 Bu gice âteş-perestün odları

Söyünüp sındı fezâdan odları

25 Sâve’nün şehrinde ol bahr-i sağîr

Kanda var-ıdı kelîsâlar şehîr

26 Çünki deryâ-yı ulûm itdi zuhûr

Yire gavr oldı o deryâ oldı şûr

27 Çatladı Kisrâ’nun eyvânı bu dem

Ehlinün kalbine düşdi hemm u gam

28 Yatmadı kasrında Kayser bî-hümûm

Kesr olup Kisrâ eridi misl-i mûm

29 Bu gice şeytâna atdılar şihâb

Nicesi yandı vü buldı iltihâb

30 Göklere çıkmakda me’yûs oldılar

Düşdiler yirlerde menkûs oldılar

31 Niçe bir esnâm-içün ey kavm-i zâl

Tanrımızdur dirsiz idüp ibtihâl

32 Nef’ u zara kâdir olmayan cemâd

Nice tanrılık ider ey bed-nihâd

33 Terk idüp esnâmı ey ehl-i şağab

Dîn-i İslam tanrısın idün taleb

34 Çün işitdiler ki hâtifden nidâ

Safha-i câna yazıldı bu edâ

35 Varka bile hâzır-ıdı kıssada

Anlayup ahvâli neydi gussada

36 Didi va’llâhi bilün ey kavm-i lâf

Dininüz batıl-durur yokdur hilâf

37 Kon bu ahcâr-ı mehîni ba’d-ez-ân

Hâlıkı isten kim oldur müsteân

38 Bu sözi her biri iz’ân itdiler

Dîn-içün pes terk-i evtân itdiler

39 Varka ibn-i Nevfel anda tutdı yol

Buldı bir râhib tanassur itdi ol

40 Okıdı Tevrât ü İncîl’i sezâ

Oldı ol dîn içre gâyet muktedâ

41 Sonra geldi Mekke’ye gördi Rasûl

Büyüyüp hem erbaîne girmiş ol

42 Lîk izhâr itmemişdi daveti

İntizâr üzreyken idi rıhleti

Faslun fî rızâihî

salla’llâhu teâlâ aleyhi ve sellem

1 Dinle benden bunı ey yâr-ı Nebî

Söyleyem sana zi-esrâr-ı Nebî

2 Cân ü dilden dâyelik idem sana

Ger kulak tutar-ısan benden yana

3 Tıfl-ı cânun sedy-i hikmetden eme

Terbiyet bulup irişe hoş deme

4 İrişe Cibrîl-i ilhâmdan sana

Şol haberler kim kalısarsın tana

5 Sadrını şerh-ile tathîr eyleye

İlm ü hikmet birle tenvîr eyleye

6 Pes vücûda geldi sultân-ı rusül

Ya’nî ol mi’mâr-ı dîn hân-ı rusül

7 Mekke’nün hâtûnları ey hoş nihâd

Oğlın emzirmezdi üç günden ziyâd

8 Dâye tutardı fakîr u ger ganî

Ücret-ile emzürürlerdi anı

9 Bir kabîle var-ıdı beyne’l-Arab

Hû-y-ıdı anlarda iffetle edeb

10 Eslahı-dılar cehâlet ehlinün

Ekseri efkardı lâkin anlarun

11 Kim Benî Sa’d idi hoş anlara nâm

Buldılar âhır saâdetle nizâm

12 İttifâka içlerinde kaht-ı sâl

Olmağın kalmadı anlarda mecâl

13 Bu sebebden niçe hâtûn Kabe’ye

Azm kıldı erleri anda bile

14 Dâye olup tâ ki oğlan alalar

Sâhibinden dürlü ihsân bulalar

15 Ol Halîme ana bileydi o dem

Bir ulu hâtûn-ıdı zâtü’l-himem

16 Irkı pâk ü tab’ı hem mevzûn-ıdı

Kânıaydı himmeti efzûn-ıdı

17 Olmasaydı cümle evzâı latîf

Anun emmezdi südini ol şerîf

18 Var-idi bir yaşluca aruk deve

Südin içmek içün aldılar bile

19 Lîk aç olmağ-ıla süd ey dede

Kalmadı ne devede ne anada

20 Var-idi bir merkebi ol da zaîf

Cümleden girü kalurdı ol nahîf

21 Geldiler bu hâl-ile pes Mekke’ye

Bu garazla vardılar her hâneye

22 Cümlesine Hazreti arz itdiler

Bu yetimdür diyü i’râz itdiler

23 Ol Halîme lâkin ol zâtı temiz

Anladı kimdür o sultân-ı azîz

24 Emmemişdi kimsenün ol sedyini

Hiç tereddüt itmeyüp aldı anı

25 Ditredi üstüne ol hâtûn hemân

Kim-helâlı-la tanışdı ol zamân

26 Didi budur gerçi bir tıfl-ı yetîm

Lîk bundan umaram nef’-i delîm

27 Çehresi hûbdur saâdetden nişân

Var cebîninde olusar âli-şân

28 Virdi destûr aldılar ol serveri

Bağrına basdı hemân ol dilberi

29 Ağzına aldı hemân sedy-i latîf

İmreyüp südiyle doldı ol şerîf

30 Oğlı bulmaz-iken anda katre şîr

Gözlenüp ol sedyi oldı müstenîr

31 Bu mübareklikle südlendi deve

Şâd u hurremlikle döndiler eve

32 Nicesi şâd olmasun ol mâhitâb

Koynına girdi anun ni’me’l-meâb

33 Hicrine aldı vü bindi merkebe

Oldı şevkinden o merkeb fârihe

34 Kimseye yol virmez oldı der-tarîk

Kim ama râkib-durur ni’me’r-refîk

35 Merkebine reşk iderdi âsumân

Mâh-ı nev-na’l olmak isterdi hemân

36 Kanda kim uğradılar bitdi çemen

Ümm-i geylân her biri serv ü semen

37 Ol Halîme ol şerîfe râyigân

Virdi her kârı saâdetden nişân

38 Ana hep reşk itdi ehl-i kâfile

Bakdılar çün hâline insâf-ile

39 Didiler kim ol yetîm-i ecmeli

Kâşki biz alup olaydık kâfili

40 Pes saâdet olmadı anlara yâr

Geçdi fursat assı itmez âh ü zâr

41 Geldiler evlü evine sâlimîn

Girdiler yirlü yirine gânimîn

42 Ol Halîme lîk ol kadir-şinâs

İzzet-ile zâhir oldı beyn-i nâs

43 Koyunın kanda iletseydi çobân

Doyar-ıdı südlenürdi ol zamân

44 Gayrılara hâsıl olmazdı bu hâl

Bildiler kim bu yetîmindür hısâl

45 Mâ hasal yümn-i kudûmı ol şehün

Zâhir oldı dâyesinde ol mehün

46 Dir-idi zevci Halîme’ye müdâm

Bu saâdet bize bundandur tamâm

47 Kardaşından yiğ severlerdi anı

Her işinde ön görürlerdi anı

48 Günde bir aylık büyürdi ol imâm

Ayda bir yıllık olurdı ol hümâm

49 İki yaşa irdi ol sultân-ı dîn

Unsır-ı pâki tamâm oldı yakîn

50 İltdiler anı anasına girü

İtdi anlara mükâfât ol erü

51 Çünki bulmışlardı çok hayr-ı kesîr

İftirâkı oldı anlara asîr

52 Didiler anasına ey nesl-i pâk

Sen bilürsin tâzedür bu tıfl-ı pâk

53 Doymaya diriz havâ-yı Mekke’ye

Korkaruz za‘f ire hem bu tâzeye

54 Yine vir bize olalum hâdimi

Yümn-i pâyinden bulalum hoş demi

55 Şol kadar yalvardılar ol ikisi

Doymadı yalvarmağa pes anesi

56 Koşdı âhır anlara ol serveri

Hasreti-le oldı cânından berî

57 Sevnişürek geldi anlar dârına

Pes mukârin oldılar dil-dârına

58 Niçe müddet oldı bir gün nâ-gehân

Dâyenün oğlanları ol kâmilân

59 Dilek itdiler anadan ey ana

Kim Muhammed bile gitsün koyuna

60 Niçe bir mahbûs olur ol hoş-nihâd

Seyr-i sahrâ ile hoş bulsun küşâd

61 Gide tâ kim tab‘-ı pâkinden melel

Bize gelsün ana gelmesün zelel

62 Bilür-idi mihribân oldukların

Birbirinden anı yiğ sevdiklerin

63 Virdi destûr aldılar dil-şâd olup

Sohbet-i ihvân-ıla âbâd olup

64 Geldi ol sâatda Cibrîl-i emîn

Sadr-ı pâkin şak ider şâhun hemîn

65 Kalbini şeytânî hazdan itdi pâk

Yinine îmân ü hikmet kodı pâk

66 Hem açup anda mübarek bağrını

Urdı zahrına nübüvvet mührini

67 Mühr anun-çün urdılar ol pâdişâh

Kim ola mahsûs-ı dergâh-ı ilâh

68 Hem işâretdür kim ol nûr-ı ziyâ

Mühr urıldı ola hatmü’l-enbiyâ

69 Hem işâretdür kim ol âlî-nişân

Anı kim görse olurdı şâdumân

70 Nûri-gâhı berk olurdı şâmeden

Lem’ası taşra çıkardı câmeden

71 Ohşadı pes Cebrayil öpdi yüzin

Didi sen mahbûb-ı Hak’sın ey güzîn

72 Hıfz ide seni muhâlifden Hüdâ

Tâ ki âlemde olasın muktedâ

73 Bir yana evlâd-ı dâye yüğrişüp

Evlerine geldiler pes ağlaşup

74 Didiler bir kişi geldi nâ-gehân

Ahmedün sadrını şakk itdi hemân

75 Heybetinden varımaduk yanına

Ol şehi öldürdi kıydı cânuna

76 İşidüp dâye anı ol mihribân

Âh u efgân-ıla tîz irdi hemân

77 Gördi diridür durur ol serveri

Lîk dağyirdi o vech-i enveri

78 Hamd idüp bağrına basdı ol şehi

Götürü-di meh-i tâbdan ol mehi

79 Danışup erine dir iş bu hilâl

Korkaram bedr olmadın bula zevâl

80 Hoşdur ulaşmak emânet ehline

Yaraşur kim şems ulaşa burcına

81 Kodılar ol gün ol şâhı hevdece

Azm-i Mekke eylediler ol gice

82 Âmine hâtûna geldiler hemân

Didiler günden güne iş bu cüvân

83 Tal’atı hûb u mübarekdür işi

Cümle dilde yir ider her cünbişi

84 Her gören reşk-ile nâzırdur buna

Korkaraz kim bed-nazar dege ana

85 Anesi aldı anı ikrâm-ile

Dâyesini döndürüp in‘âm-ile

86 Altı yıldan sonra gitdi anesi

Ferd ü tenhâ kaldı ol dür-dânesi

87 Gerçi Abdulmuttalib oldı kefîl

Fi’l-hakîka ana Hak idi vekîl

88 Çün sekiz yaşına irdi ol habîb

Rıhlet itdi dünyeden cedd-i lebîb

89 Anı ammusı Ebû Tâlib bu dem

Gördi gözetdi kemâlince o dem

90 Nice yıldan sonra ol dâye yine

İki defa irdiler dîdârına

91 Biri bi‘setden ön-idi geldiler

Hadîce anayı almış buldılar

92 İtdi anlara o şâh in‘âm-ı tâm

Sevnişü geldiler anda ol kirâm

93 Biri bi‘setden son-ıdı kim bular

İşidüp ahvâli anda geldiler

94 Buldılar îmân-ıla hoş izz ü câh

Buldılar her vech-ile lutf-ı ilâh

Faslun fî kemâlâtı Rasûli’llâh

salla’llâhu teâlâ aleyhi ve alâ âlihî ve ashâbihî

1 Çün irişdi on ikiye sinn-i şâh

Bedre yaklaşdı cemâli oldı mâh

2 İffet ü sıdk-ıla buldı şöhreti

Nûra gark idi mübarek tal’ati

3 Anda hatm olmış-ıdı hilm ü hayâ

Diye idün bu melekdür güyiyâ

4 Bâtıla meyl itmedi ol bahtiyâr

Dîn-i İbrâhîm’i itdi ihtiyâr

5 Varmadı büt-hâneye ömrince ol

Gerçi tahrîk eylediler niçe ol

6 Hamri medh itdikce sübhân-ı Kureyş

Anı zemm eylerdi ol hân-ı Kureyş

7 Dir-idi kim akl-ıla mâla hasâr

Vireni âkıl ider mi ihtiyâr

8 Gör o sultân-ı hadîs-i sinn-iken

Sözleri câmi‘dür anlarsan sühen

Faslun fî seyri Hazreti Rasûli’llâh ilâ’ş-Şâmi

aleyhi’s-salâtü ve’s-selâm

1 Pes kemâl-i akl-ıla buldı zuhûr

Dir Ebû Tâlib ana ey vech-i nûr

2 Şâma gitmek üzeredir bir kâfile

Pes bile ol gidelüm hem-râh-ile

3 Kalbe açıklık virür seyr-i diyâr

Siyyemâ vakt-i bahâr güftâr-ı yâr

4 Pes ticâret niyyetine çıkdılar

Şâm ili Busrâ öninde kondılar

5 Var-ıdı çün anda bir râhib şehîr

Olmış-ıdı ilm-i Tevrât’dan habîr

6 Kesmiş-idi halk-ı dünyâdan recâ

Okımışdı na‘t-i Ahmed’den hicâ

7 Hem terâvîh içre bulmışdı nişân

Kim geliser bunda ez râh-ı fülâ

8 Hilyesin yazmışdı suhf-ı dilde ol

Hürr-iken olmışdı ol sultâna kul

9 Dîde-bân olmış-ıdı leyl ü nehâr

Yolların gözlerdi dâim zâr zâr

10 Dâimâ nâzır olup ağlardı ol

Işkı ile yüreğin dağlardı ol

11 Geldi çün Busrâ’ya kondı kâfile

Bildi resminden yügürdi şevk-ıle

12 Âşık-ıdı ihtiyârı kalmadı

Buldı mahbûbın karârı kalmadı

13 Ahmed’i bildi katına vardı tîz

Sürdi destin yüzine sâhib-temîz

14 Sordı hâlin seyyidün ikrâm-ile

Çok ri‘âyet eyledi i‘zâm-ile

15 Çünki sarrâf-ıdı bildi cevheri

Bilse ol olmaz aceb ol serveri

16 Didi budur rahmeten li’l-âlemîn

Bu olısar hem şefî‘u’l-müznibîn

17 Gözledüm yolda buna taş u şecer

Secde ider kim görimez bî-basar

18 Hem görün uşda bulutdur sâye-bân

Bu-durur size risâletden nişân

19 Sâyesi olmadığı vâzıh ayân

Habîbu’llâh olacağına beyân

20 Hem budur Tevrât ü İncîl’den haber

Evvel âhır bu-durur hayrü’l-beşer

21 Bu-durur hatmü’n-nübüvve bî-mirâ

Müflih olmaz kim ki ider iftirâ

22 Devlet oldur kim buna ensâr ola

İzzet anun kim bununla yâr ola

23 Dir Ebû Tâlib’e ey hayrü’l-fetâ

Bunı dönder irmesün buna hatâ

24 Şâm’a vardukda bunı bilür yehûd

Korkaram mekr ide ol kavm-i cühûd

25 Pes Ebû Bekr-ile dönderdi giru

Mekke’ye geldiler ol iki aru

26 Çün irişdi ol yigirmi beşine

And içerdi cümle âlem başına

27 Anı candan yig severdi hep Kureyş

Ana kız virmek dilerdi hem Kureyş

28 Ol saâdetle Hadîce oldı var

Rağbet itdi ol habîbe ol nigâr

29 Gönderüp âdem Hadîce Ahmed’e

Didi alsun turmışam ben hizmete

30 Yoğ-ısa kendüde çokdur bende mâl

Cümlesi yolına olsun pâyi-mâl

31 Âferin ol hâtûnın idrâkine

Âferin fehmine akl-ı pâkine

32 Kim cemâdı virdi aldı böyle cân

Kim idüpdür böyle ribh-i rûyigân

33 Andan oldı ekser evlâd-ı Rasûl

Siyyemâ ol Fatıma hayrü’l-betül

34 Andan oldı cümle sâdât-ı güzîn

Devletine bahtına sad âferîn

Faslun fî ahvâlihî kable’n-nübüvveti ve bede’ihâ

salla’llâhu teâlâ aleyhi ve sellem

1 Erbaîne irdi çün sinn-i Rasûl

Hep kemâlât-ıla mevsûf oldı ol

2 Fevk u tahta nâzır oldı bî-futûr

Cümlesin muhdes bilüp itdi ubûr

3 Hâlik’ına itdi andan intikal

Nefy ü isbât itdi ol sâhib-kemâl

4 Buldı evsâfına sun‘ından sebîl

Oldı evsâfı bu dem zâta delîl

5 Pes muvahhid oldı istidlâl-ile

Didi illa’llâh o dem iclâl-ile

6 Düşdi gönline o dem ışk-ı ilâh

Pes Hirâ dağını idindi penâh

7 Gönlini halkdan kesüp mevlâsına

Tutdı yüzin Rabbiye’l-a‘lâsına

8 Sol kadar kalbine gâlib oldı ışk

Cümleden kesdi vü tâlib kıldı ışk

9 Ol mübarek cismine geldi hüzâl

Vech-i pâki bedr-iken oldı hilâl

10 Tâze iken gül yüzi oldı hazân

Za‘ferâna döndi reng-i ergavân

11 Mâ-sivâdan ider oldı ‘âr u neng

Halk içinde itmez oldı hiç direng

12 Ana matlûb oldı âlemde halâ

Gayra virmez akl-ı gönlin kim ala

13 Sîne sûzân dîdesi giryân-ıdı

Hâletinden ol Hirâ nâlân-ıdı

14 Haftalar gelmezdi ez Gâr-ı Hirâ

Gayrıya yol virmez-idi mâ-cerâ

15 Ger temevvüc itse-di ışk-ı ilâh

Kendüyi atmak dilerdi gâh gâh

16 Nicesi sabr itsün ol hayrü’l-beşer

Bî-nişânî sevdi pes budur hatar

17 Gerçi eşyâ cümlesi andan nişân

Lîk bir şandur kamudan bî-nişân

18 Ne menâzil bellü bunda ne sebîl

Ne sadâ-yı kârıbânından delîl

19 Ribhi pes hayret-durur sâliklerün

Mâyesi gayret-durur tâliblerün

20 İş bu hayretden yürürken nâ-gehân

Geldi Cibrîl-i emîn ez-âsumân

21 Virdi mahbûb-ı hakîkiyden haber

Didi hem ism-i sıfâtından eser

22 “Sûre-i İkra’”la bildirdi nişân

Bildi pes mahbûbını ol âli-şân

23 Gelmege başladı Kur’ân âyeti

Yolını bildi vü gitdi hayreti

24 İtdi emr ü nehy ü tevhid-i Hüdâ

Dahı tebşîr ü va‘îdinden edâ

25 Davete başladı ol hayrü’l-verâ

İşidüp küffâr anı itdi mirâ

26 Bütlerin tezyîf u ibtâl eyledi

Dînlerin bi’l-cümle battâl eyledi

27 Dem-be-dem açdı şerâyi‘den kapu

Âleme saçdı tarîkatdan koku

28 Küfr-ile muzlim iken rûy-ı zemîn

Zav-ı îmân-ıla nûr oldı hemîn

29 Gerçi kim îmân geldi niçe merd

Lîk küffâra irişdi gamm u derd

30 Gâlib oldı câhiliyyet gayreti

Dinlemediler delîl u hucceti

31 Pes ezâ kasdına yüz tutdı şerâr

Lîk davetde o server ber-karâr

32 Kârıbân-ı hak kurıldı der-güzer

Avavesinden ana irmez zarar

33 Olmak istersen habîbe âşinâ

Vir salâtı bul anunla rûşinâ

Faslun fî mevlûdi’l-ma‘neviyyi ve zuhûri nûrihî

fî ümmetihî bi-hasebi’l-isti‘dât ilâ yevmi’t-tenâd

1 Gel beru ey tâlib-i esrâr-ı yâr

Eyleyen ilm u ledünnîden nisâr

2 Râgıb-ısan mekteb-i irfâna gel

Âşık-ısan mevlid-i cânâna gel

3 Tut kulak tâ söyleyem nev-dâsitân

Dâsitânlar içre gâyet dil-sitân

4 Ger irerse kalbüme feyz-i ilâh

Rûh-ı erkemden bulursam destigâh

5 Hızr olam sunam sana âb-ı hayât

Nûş idersen görmeye kalbün memât

6 Dest-i beyzâ gösterem Mûsâ gibi

Mürdeler ihyâ idem Îsâ gibi

7 Çün Süleyman taht-ı fikrimde süvâr

Eyleyem kat‘-ı menâzil bî-şümâr

8 Hüdhüd-kalbi Sabâ-yı kalbe nûş

Gönderem seyr eylesün şevk-ıla hoş

9 İrgüre San‘â-yı dilden ey haber

Kimse dimemiş ola hoş mu‘teber

10 İmdi zâhir mevlidi kıldım beyân

Tâkatüm yitdükce depretdüm zebân

11 Dilerem mevlûd-ı bâtından nişân

Söyleyem tâliblere ey âli-şân

12 Gerçi mevlidde dinildi çok kitâb

Lîk hiç gitmedi bu yüzden nikâb

13 Hamdü li’llâh kim bu dem fettâh-ı gayb

Bana feth itdi bu bâbı itme rayb

14 Hem işâret oldı hazretden yine

Mevlidinde menn ü selvâlar yine

15 Mevlid-i zâhir avâmundur şehâ

Mevlid-i bâtın nasîb-i müntehâ

16 Mevlid-i zâhir hemân birdür yakîn

Mevlid-i bâtın havâsındur hemîn

17 Kim tecellî ideli ol müste‘ân

Kendü zâtına ezelde ol nihân

18 Dem-be-dem doğmaktadur sırr-ı Rasûl

Anı kat‘ oldı sanur her bir fuzûl

19 Tâ kıyâmet bâkîdur ol mevlidi

Duyusarsın oldun-ısa mühtedî

20 Her zamân bir merd-i kâmilden zuhûr

Eyleyüp bir âhara eyler ‘ubûr

21 Gâhi Şiblî’den gehî Mansûr’dan

Gâh Cüneyd’den geldi geh Tayfûr’dan

22 Gâhi Nu‘mân’dan gehî İdrîs’den

Gâhi bâtından gehî tedrîsden

23 Cümlesinden zâhir olan vecd-i hâl

Sırr-ı Ahmed’dür ki doğdı lâ-mahâl

24 Dem-be-dem mevliddedür ehl-i safâ

Her zamân doğmaktadur nûr-ı Mustafa

25 Ko gümânı meclis-i cânâna gel

Tâ kıyâmet gül-şen-i sultâna gel

26 Kim bu bir gül-şen-durur irmez hazân

Tâzedür reyhânı güller câvidân

27 Hem usanmaz bu gülün bülbülleri

Eksük olmaz dâimâ gulgulleri

28 Bil bu bir meclis-durur ey yâr-ı dîn

Hizmete bil bağlamış rûhu’l-emîn

29 Sâye-bânıdur bunu seb‘-i tıbâk

Hizmet-içün tutar İskender Burâk

30 Meclise pervânedür kerrûbiyân

Şem‘-i şekva âşık-ısan sen de yan

31 Murıb olmazsan şehâ târibden ol

Sâkî olmazsan bu dem şâribden ol

32 Cân u dilden râgıb ol bu meclise

Tâ sana şehden atâlar irişe

33 Saçıla rûh-sâr-ı câna hoş gül-âb

Gelmeye anda hisâba müşk-i nâb

34 Şehd-i irfândan içesin tayyibât

Düşe haclet âbına kand-ı nebât

35 Sîneler micmer ola ûdî-safâ

Neşr ide bu âleme bûy-ı vefâ

36 Hoş teneffüs eyleye bûy-ı visâl

Lîk hicrân virmeye dahı melâl

37 Başlaya evrâdına murg-ı seher

Uyanup çeşmin aça sâhib-nazar

38 Azm-i râh ide yine her dil-figâr

Kalmaya tâ kârıbânından katâr

39 Ger bu söz dinile tâ yevme’l-kıyâm

Hak budur bir harfi olmaya tamâm

40 Olmak istersen Rasûl’e âşinâ

Vir salâtı bul anunla rûşinâ

41 Dinle benden bu beyâna beyyinât

Suhf-ı dilden okuyam çok kâtıât

42 Çünki geldi bunda ol sultân-ı dîn

Ol Muhammed rahmeten li’l-âlemîn

43 Buldı îmân-ıla ashâb sad safâ

İrdi küfr emrâzına andan şifa

44 Buldılar emmâre vasfından halâs

Oldılar dergâh-ı Hak’dan hâs-ı hâs

45 Nefsleri hâindi oldı âmine

Tâlib oldılar Muhammed nûrına

46 Pes tasarruf eyledi sırr-ı Rasûl

Nefsleri cem‘ oldı ma‘nâ-y-ıla ol

47 Oldılar nûr-ı Rasûl’den hâmile

Nâkıs iken oldılar hoş kâmile

48 Düşdi erhâm-ı kulûba çünki nûr

İtdi pes âsârı anlardan zuhûr

49 Vakt irişdi anlara eyyâm u sâl

Doğdı etfâl-ı ma‘ânî hoş hısâl

50 Dilleri nûr oldı Hak’dan söyledi

Elleri nûr oldı ihsân eyledi

51 Her neye bakarsa ibret aldılar

Her işiden de hakîkat buldılar

52 Zâhir ü bâtında te’sîr itdi nûr

Kimki gördi anları buldı surûr

53 Mâ-hasal bir nûrdur ol sırr-ı kıdem

Her kime irse dimez dahı nidem

54 İrse ger vîrâneye ma‘mûr ider

Girse zulmet-hâneye pür nûr ider

55 İrse ger a‘mâya bulur rûşinâ

Görse ger bî-gâne olur âşinâ

56 Girse gam-gîn dillere ol şâd olur

Gamm-ıla vîrân-iken âbâd olur

57 Ger gedâya irse nâ-geh şâh ider

İrse gaflet ehline âgâh ider

58 Hastaya irse o dem bulur şifa

İrse ger fakr ehline virür gınâ

59 Kankı kula irse ol âzâd olur

Kaydın ıtlak eyleyüp dil-şâd olur

60 Ey niçe câhilleri dânâ ider

Görmez-iken yolını bînâ ider

61 Ey niçe büt-hâneden sıddîk ider

Sadrın anun ma‘deni tasdîk ider

62 Ey niçe fısk ehline virür salâh

Her işi husrân-iken bulur felâh

63 Bu söze yokdur nihâyet ko bunı

Söyle şâhun ma‘nevî mevlûdını

64 Pes sahâbe oldılar bu nûra gark

Başladı âlemde yir yir urdı bark

65 Tâbi‘în meydâna geldi ba‘d-ez-ân

Gördiler ol nûn ashâbda ayân

66 Kesb idüp ol nûra isti‘dâd-ı tâm

Tâlib oldılar o nûra ey hümâm

67 Gördiler tâlibleri subh-ı güzîn

Anlara cem‘ oldılar anda hemîn

68 Pes cimâ‘-ı ma‘nevî buldı husûl

Göçdi ol nûr anlara itdi vusûl

69 Tâbi‘îne itdi nûr çün intikal

Anları zeyn eyleyüp virdi kemâl

70 Nutfe-i nûn-la erhâm-ı kulûb

Hâmileydi terbiyetle oldı hûb

71 Doğdı her birinden etfâ-i ma‘ân

Fikreti nûr oldı sözler fevt-i cân

72 Urve-i vuskâyı muhkem tutdılar

Ol habîbün sünnetince gittiler

73 Buldılar sırr-ı mesânîden nişân

Oldılar sırrı bulanlar âlî-sân

74 Aldılar ilm-i ledünnîden sebak

Buna ‘âr olmaz gel okı bir varak

75 İtmeyen âlemde bu ilmi taleb

Âleme geldüm diye n’eyler aceb

76 Bilmeyen bu ilmi kesb itmez suhûh

Ey aceb ol kes kime eyler sücûd

77 Olmak istersen habîbe âşinâ

Vir salâtı bul anunla rûşinâ

78 Bu kemâli buldılar pes tâbi‘în

Çâr imâm irişdi oldılar mu‘în

79 Urdılar erkân-ı dîne hoş esâs

İtdiler âyât-ı Hak’dan iktibâs

80 İtdi kâmiller çü tedvîn-i kitâb

Keşf olındı yir yir esrâr-ı hitâb

81 Cümle karnı seyr idüp nûr-ı Nebî

Geldi zâ târîhi hem seksen yedi

82 İtdi bu devre çün ol sır intikal

Niçe nâkıs buldılar andan kemâl

83 Şark u garbda oldı ol nûr âşikâr

Gözün aç tâ göresin ey dil-figâr

84 Dem-be-dem doğmaktadur her kûşede

Sırr-ı hatmi’l-enbiyâ bu devrede

85 Dimesün bu sözi ehl-i irtiyâb

Gitdi ehli şehr-i aşk oldı harâb

86 Şems-i Tebrîzî gibi çokdur ulu

Kanı Mevlânâ gibi bir bahtılu

87 Şehr-i ışk ma‘mûr-durur ez ibtidâ

Yine ma‘mûr olısar tâ intihâ

88 Çünki Hak urdı anun bünyâdını

Nüh-felek koparmaya bir taşını

89 Ger bu söze şâhid istersen ıyân

Bu hadîsi gel okı gitsün gümân

Kâle’n-Nebiyyu (s.a.) lâ tezâlü tâ‘ifetün

min ümmetî zâhirîne ale’l-hakkı ilâ kıyâmi’s-sâati

1 Pes bu sırrın mazharıdur beş namâz

Cem‘ olup her gün kılur ehl-i niyâz

2 Şark u garbda yüğrişür ehl-i gazâ

İrişür küfr ehline bi‘se’l-cezâ

3 Hac içün hiç eksik olmaz kâfile

Hoş bulurlar sad safâyı şevk-ile

4 Dâimâ olmakda ihrâm-ı vukûf

Dâimâ olmaktadur sa‘y-i ukûf

5 Kimisi sâim kimi virür zekât

Enzele’llâhu aleyhim berekât

6 Okuyup yazmakdadur ehl-i ulûm

Yessera’llâhu lehüm hayra’l-fühûm

7 Hânekahlarda kurılmış halkalar

Hâleti olan ururlar na‘ralar

8 Giceler olmakdadur arz-ı niyâz

Gerçi bundan behresizdür ehl-i nâz

9 Doğmasa ger hâliyâ sırr-ı Rasûl

Bunlar olmaz-ıdı hergiz ey fuzûl

10 Şehr-i ışk ma‘mûr u dükkânı küşâd

Hak metâ‘ı dem-be-dem bulur mezâd

11 Yügrişür dellâl-ı râgıb müşterî

Lîk derk itmez anı her serserî

12 Ger bu söz dinile tâ yevme’l-kıyâm

Hak budur bir harfi olmaya tamâm

13 Olmak istersen habîbe âşinâ

Vir salâtı bul anunla rûşinâ

14 Gel beru ey ömrini kılan telef

Asluna meyl eyle olma nâ-halef

15 Mü’mine lâzım-dur tekmîl-i nefs

Hiç yarar mı fâniye fânî heves

16 Ma‘rifet tahsîline eyle şurû‘

Ko ruûnet semtini eyle huzû‘

17 Nesne bildüm sanma dünyâda seni

Çünki arturdın hicâbın ey denî

18 Âdeti dutdun ibâdetden ulu

Zu‘m idersinkim olupsın bahtılu

19 Baht odur kim yâd-ıla hoş yâr ola

Rûz-ı ferdâ mansıbı dîdâr ola

20 Bil neye geldün bu sûret milkine

Yâ neye girdün bu mihnet fülkine

21 Bozmadın devrân bu sûret milkini

Salmadın girdâba mihnet fülkini

22 Sâhil-i kabre vücûdun zevrakı

Varmadın eyle tedârük ey ahî

23 Bir ticâret eyle bunda câvidân

Kim anun-çün yaradıldı ins ü cân

24 Olmak istersen gel imdi Îsâ dem

Gir bu yola Mûsâ gibi ur kadem

25 Akl-ı şem‘un-ıla sâlik ol yola

Ger nusub çekse sakın gitme kile

26 Sabrı bu yolda gıdâ idin şehâ

Mecma‘u’l-bahreyn olunca müntehâ

27 Ger bulursan anda Hızr-ı reh-nümâ

Kendü bildüğin bırak ey hod-nümâ

28 Koma hiç evrâk-ı dânişden nişân

Bî-hıred bir tıfl-ı ebkem ol hemân

29 Habl-i teslîmi takup gerdânına

İ‘tirâzı hûy idinme kendüne

30 Dur bu mekteb işiğinde hizmete

Mübtezel ol bakma nâm u şöhrete

31 Sadr-iken olsun yirün saff-ı ni‘âl

Bir gün ola tâ işidesin te‘âl

32 Cübbe vü destârı vir erbâbına

Hâdim ol pîr-i Hızr’ın bâbına

33 Emr-i şer‘-ıla mukayyed ol dürüst

Çâbük ol bu yolda sakın olma süst

34 Her işârâtına pîrin nâzır ol

Her ne kim emr itse anda hâzır ol

35 Ger bulam dirsen o kapuda velâ

K’ey sakın emrine anun dime lâ

36 Âdetün olsun senün cû‘ u seher

İbn-i vakt ol siyyemâ vakt-i seher

37 Dâ’imâ âb-dest-ile pâk ol yüri

Tut tevâzu yolını hâk ol yüri

38 İller uyusa uyanıklardan ol

Derd-ile sen bağır yanıklardan ol

39 İl gülerken sen hazîn ol olma şâd

Nâ-murâd ol ger bulam dirsen murâd

40 Sâmit ol kes dilini ebkemden ol

Hâlüne meşgûl olup epsemden ol

41 Cümle’i a‘lâ bilüp ol kapuda

Senden ednâ kimse bilme tapuda

42 Cân u dilden seglerine hâdim ol

Ol ru’ûnet âlemine nâdim ol

43 N’ola ger segden de kem bilsen seni

Şâyet ola kim basaydun düşmeni

44 Öz murâdını çıkar sen aradan

Nefsüni hor it safâ sür yaradan

45 Kimseye kılma hakâretle nazar

Kim budur yolda “hatar-ender-hatar”

46 Kim bu üslûb üzre teslîm olasın

Her ne kim dilersen anı kılasın

47 Hoş tasarruf işler ol dem sende şeyh

Defn ider ol ma‘na’i kalbünde şeyh

48 Duyasın ol dem cimâ‘-ı ma‘nevî

Lezzetini aldın-ısa mevlevî

49 Tâlib olursınki her dem sad hezâr

Cem‘ ola sırrınla şeyh-i bahtiyâr

50 Âlem-i kudsden açılur sana bâb

Yüz urur kalbünde hep ilm ü kitâb

51 “Men aref” sırrı bulur ol dem zuhûr

Rabb’ini bilüp olursın cümle nûr

52 Hoş tecellî ider envâr-ı Hüdâ

Şâh olursın anda olmışken gedâ

53 “Küntü kenzen” sırrı yüz urur o dem

Anun-ıla işidürsin dem-be-dem

54 Remz-i “bî-yubsır” u “bî-yantık” şehâ

Âşikâre olur ol dem bî-hafâ

55 Hakk-ıla söyler u Hakk-ıla görür

Hakk-ıla tutar u Hakk-ıla yürür

56 Pes muvahhid olur ol ef‘âl-ıla

Hâl-ıla bil bu bilinmez kâl-ıla

57 Himmet-ile ger sürersen bunda at

Sana menzil ola tevhid-i sıfât

58 Varlığından ger geçersen ey hocam

İresin tevhid-i zâta bî-kadem

59 Gerçi çokdur bu merâtibde kelâm

Ehl olan lîkin bilür bunda merâm

60 Olmayan bu ma‘rifetle âşinâ

Fehmi dinmez ger urursan başına

61 Pes revâsı ihtisâr etmekdedür

Râh-ı dîğer ihtiyâr itmekdedür

62 Olmak istersen habîbe âşinâ

Vir salâtı bul anunla rûşinâ

63 Ol habîbin mevlidini ey hümâm

Zâhir u bâtın sana didüm tamâm

64 Kim bilesin evvel âhır bu kemâl

Ol Rasûl’ün nûrı imiş la-mahal

65 Her melâhat kim görinür der-mahal

Ahmed’ün nûrından anla bî-halal

66 Söylesen anunla söylersin sözi

Görmeğe anunla açarsın gözi

67 Câmid ü sâmit anun vassâfıdur

Nâtık u ucmâ anun arrâfıdur

68 Olmak istersen habîbe âşinâ

Vir salâtı bul anunla rûşinâ

Münâcât-ı kâzıye’l-hâcât

1 Lutf idüp bu bende ey Rabbenâ

Aç dilümü tâ idem medh u senâ

2 Âfitâbdan zerresin idem ayân

Ol bahirden katresin idem beyân

3 Çün anun meddâhı sensin yâ Ganî

Nice medh ide anı ben tek-denî

4 Lîk maksudum bu ey dânâ-yı râz

Bu bahâneyle idem arz-ı niyâz

5 Hâlimi arz eyleyem ol şâha ben

Yoklığum i‘lâm idem dergâha ben

Kasîde fî medhihi’l-kerîm

ya’nî Rasûlu’llâh aleyhi’s-selâm

1 “Elâ yâ eyyühe’l-müştâk” gözet rûh-sâr-ı sultânı

Ki ol yüzden görisersin bu yüzde vech-i Sübhânı

2 Şarâb-ı hikmet-i şer‘i içi-gör bezm-i Ahmed’den

Ki mahrûmdur bu işretden heves-gûyân-ı yûnânî

3 Ne denlü enbiyâ geldi kamusı anı medh itdi

Anun hüsnini vasf itdi olup Yûsuf ana sânî

4 Halîlu’llâha ger berd ü selâ oldı-sa ger nârı

Söyindi hep bu doğdıkta mecûsun cümle nîrânı

5 Ne var Mûsâ asâsın ejdehâ itdi-se destinde

Bu tiryâk-ı nübüvvetle adem itdi niçe sü‘bânı

6 Biten otlar anı söyler öten kuşlar anı öğer

Tufeylîdür kamu âlem bu fevkânı vü tahtânı

7 Süleyman tahtına binüp iki aylık yol aldı-sa

Yarım dem içre ol server geçüpdi hadd-i imkânı

8 Ne var dîvler haşem oldı-sa ana vahş ü tayr-ıla

Bu kanda gitse giderdi yanınca hayl-i rûhânı

9 Kamer devrinde geldi ger velî emrine râm-ıdı

Anı gör nice şakk itdi işârât-ıla fermânı

10 Yigirmi üç yıl içinde neler itdi bu âlemde

Eline seyfin almışdı okurdı dilde Kur’ân’ı

11 Cihânı heybeti tutdı niçe şâhun ödü sıtdı

Görün Kisrâ’yı kesr itdi kınında tîg-i bürrânı

12 Abâ geymişken engine kabâ ehlini kul itdi

Gınâ virmişdi âfâka yoğ-iken keys ü hem-yânı

13 Bizi tekmîl için ol şâh karar itdi bu âlemde

Kusûrın arz iderken hep inânın hûr u gılmânı

14 Çü buldı sırr-ı lâhûtı bırakdı resm-i nâsûtı

Beşer şeklinde ol server kazandı hulk-ı Rahmân’ı

15 Dirîğ ola bu zindân ehline vasf itmek ol şâhı

Sezâdur arş-ı a‘lâ cem‘ine medh idem ol hânı

16 Yâ bu nâsûtî dil niçe öğe ol rûh-ı lâhûtı

Karınca ka‘r-ı çehden ölçe mi hiç arş-ı Rahmân’ı

17 Hüdâvendâ bana avn it deyem ol seyyidün medhin

Okuyan na‘tini anun unıda şi‘r-i Sahbânı

18 O bir nûr-ı musavverdi gelüp bu âlem-i kevne

Gehî arşda gehî ferşin verâsındaydı seyrânı

19 Hakîkat gözi-le bakan anı bildi ki kimdür ol

Anun-çün kodılar anun yolında baş-ıla cânı

20 Şu kim sûret gözi-le nâzır oldı anı görmedi

“Ve hüm lâ yubsırûn” dan gel okı âyât-ı bürhânı

21 Aceb mi görmese anı mukayyed ola ecsâma

Ne bilsün ma‘ni rûh-sârın ki görmez çeşm-i havyânı

22 Muhâcirlerle Ensâr anladı ol serveri ancak

Biri îsâr idüp varın biri terk itdi evtânı

23 Ne yire kim kadem bassa olurdı mescid ü mihrâb

Harâbiken nazar salsa hemân ma‘mûr ider anı

24 Habîbâ gel nazar eyle benüm gönlüm harâbına

Çü sensin dînüme mi‘mâr imâret kıl bu vîrânı

25 Adım ümmet işim gaflet meded irgür bana himmet

Ebed kapunda kul eyle dahı çektirme hicrânı

26 Ayakda kalmışam şâhum elim tut rûz-ı mahşerde

Sana tutmışdur ümmîdin o dem bu müflis ü cânı

27 Nazar kıl bana şefkatle keremler eyle himmetle

Esirge cümle ümmetle ki çokdur aç u uryânı

28 Velî bu cümlesinden aç benem k’ey ahvec-i muhtâc

Şefâat kapusını aç olalum anda mihmânı

29 Eğerçi Şemsi’nün dergâhuna bir tuhfesi yokdur

Velî hakdan ne didünse ana muhkemdur îmânı

30 Hüdâvendâ Hüdâvendâ kulına anı sen virdün

Elinden alma son demde ana irgürme hızlânı

31 Hüdâyâ itdün ihsânı bana sen virdün îmânı

Ne bilsün ma‘ni ruh-sârın çü gözsüz çeşm-i merânı

32 Budur zannum sana va’llâh k’anı afv-idesin bi’llâh

Ne denlü çoğ-ısa ey şâh anun cürm-ile isyânı

33 İlâhî bu kulun senden yana sana sığınmışdur

Senün kahr-ı celâlinden yine sen ol nigeh-bânı

34 Şo denlü cûş idüpdür rahmetün deryâsı ey Rahmân

Dilersen gark ider bir katresi bin bahr-ı ummânı

35 Senün hep rahmetündendür bu na‘mâ dâr-ı dünyâda

Kıyâmetde hiç itmez mi bu evde iden ihsânı

36 Yaratdun rızkımız virdün keremden anı kesmedün

Kelâmunda kulum didün bilürken bizde noksânı

37 Eğerçi hükme munkâduz rızâ bâbında dil-şâduz

Velî lutfuna mu‘tâduz bilürsin ey kerem-kânı

38 Sakın ey nefs-i bed-endîş bu sözden olmağıl mağrûr

Ki hep hikmetledür işi sefehden yücedür şânı

39 Eğer bir Abd-i güm-râhî tutarsa anı Allâh’ı

Ne feryâdını dinlerler ne assı ider efgânı

40 Eğer Ceyhûn ola yaşı sayılmaz katreye anda

Abes âzedür âhı müfîd olmaz peşîmânı

41 Velî bu evde bir katre yaşun deryâdan evlâdür

Kıyâmetde söyin-dürür lehebden bahr-i ummânı

42 İlâhî izzetün hakkı sana senden sığınuram

Bana kim ola rahmide eğer afv itmesen anı

Faslun fî mi‘râcı

Rasûl sallâ’llâhu teâlâ aleyhi ve sellem

1 Gel berü ey seyr-i a‘lâ isteyen

Cennet içre zıll-i tûbâ isteyen

2 Ko cesed Beytü’l-harâm’ın sâ’ir ol

Bin Burâk-ı şekva bir dem tâ’ir ol

3 Kıl ziyâret sadrının aksâmını

Okı “sübhâne’l-lezî esrâ” sını

4 Zümre-i ulyâya olğıl muktedâ

Eylesünler sana cümle iktidâ

5 Eyle mi‘râc-ı ma‘âniye urûc

Sana hâil olmaya zâti’l-burûc

6 Ya‘nî etvâr-ı kulûba olma kayd

Sidre-i sırrında sîmurg ola sayd

7 Anda ko Cibrîl-i aklı sen şehâ

Çün anun seyrine oldı müntehâ

8 Levsî varlıkdan idersen ger ferâğ

Zîr-i pâyinde ola arş-ı dimâğ

9 Pes mecâzî varlığun bula fenâ

Bula hakkânî vücûd-ıla bekâ

10 Nûr-ı Hak ola vücûdun ser-te-ser

Mâsivâdan kalmaya senden eser

11 Açıla sırrında hakkânî lisân

“Et-tehiyyâtü” diyüp vire beyân

12 Ref‘ ola pes vech-i mutlakdan nikâb

Kâbe kavseyn’den ire her hem hıtâb

13 Kalmaya hergiz mecâzîden vücûd

Nûr-ı Hakk-ıla ide zâtın şuhûd

14 Sırr-ı gaybdan ola vahy-i ma‘nevî

Duyasın esrâ nedir ey mevlevî

15 “Üdnü minnî”den duya cânun haber

İtmeye Firdevs-i a‘lâya nazar

16 Çünki ol nûr-ıla açıldı lisân

Eyledüm mi‘râc-ı ma‘nîden beyân

17 Dilerem ol seyyidün mi‘râcını

Söyleyem ol müntehâ minhâcını

18 Avn iderse bana hallâk-ı cihân

Eyleyem mi‘râcın ol şâhun ayân

19 Ey dirîga kanı dil anı diye

Yâ anun esrârını keşf eyleye

20 Kim anun-çün var-durur bir vakt-i hâs

Ne melek sığar ana ne Abd-i hâs

21 Dilerem kim ol cemâda dil viren

Dilimi intâk ide ol zü’l-minen

22 Pes anun mahbûbına vassâf olam

Söyleyem minhâcını arrâf olam

23 Dil anundur söz anun mahbûb anun

Ara yirde nesnesi yok kimsenün

Fasl-ı dîger

1 Dinle imdi ideyin söze şurû

Savb-ı Hak’dan hoş kelâm ide tulû

2 Yazayın âyât u ahbârdan nukûl

“Kellimi’n-nâse alâ kadri’l-ukûl”

3 Cem‘ olup bir gün sanâdîd-i Kureyş

Yüriyiş itdiler ol sultâna bîş

4 Kimisi şâir kimi sâhîr didi

Kimisi mecnûn diyü söz söyledi

5 İşidüp bu sözleri mi‘mâr-ı dîn

Kalb-i pâki gamlanup oldı hazîn

6 Bir yana gamm-ı şamâtât-ı a’dâ

Bir yanadan âteş-i ışk-ı Hüdâ

7 Bu iki kürbetle ol hayrü’l-enâm

Ol gice itdi Hatîm içre kıyâm

8 Gâh gamından ol mübarek başını

Pâyine salup dökerdi yaşını

9 Gâhî sarf idüp semâya tarfını

Rabbi’sine arz iderdi hâlini

10 Ger bu hâl içre habîbine hakîm

Nice merhemler sarar ana rahîm

11 Tâ ki bundan bileler ehl-i belâ

Kim belâ zımnındadur lutfı dile

12 Pes bu hâl irer peyk-i celîl

İrgürür Hakk’ın selâmın ol cemîl

13 Didi şâd ol ey Rasûl-i muhterem

Arşına davet ider Rabbü’l-ümem

14 Hem diler vakıf kıla esrârına

İre ilmün cennetine nârına

15 Olmaya kavlünde tâ zann ü gümân

Diyesin her işi aslınca beyân

16 Niçe bir ferş üzre mağmûm ola dir

Telh-ı hicrân-ıla mehmûm ola dir

17 Niçe bir cevr-i Kureyşî-le cefâ

Arşuma gelsün bu dem bulsun safâ

18 Niçe bir hicrân-ıla sîne cürûh

Vaktidür vaslumla bulsun sad fütûh

19 Hazretümden dâimâ ehl-i felek

Tal’atün nûrını iderler dilek

20 Hem recâ itmektedür arş-ı ulâ

Hak-i na‘leynün ide kuhl-i cilâ

21 Hazrete gitmeğe tîz eyle yerak

Kim benümledür getürmişem Burak

22 İşidüp ol şâh yöneldi Zemzeme

İtdi Zemzem kapusında zemzeme

23 Gusl idüben itdi tecdîd-i vuzû

Pâk idi evvelde pâk oldı aru

24 Pes Harem içre iki rikat namâz

Sad huşû‘-ıla kılup itdi niyâz

25 Tutdı ta‘zîm-ıla Cebrâ’il rikâb

Bindi pes mazharî ol “ümmü’l-kitâb”

26 Anda turmışdı melâik sâf sâf

İtdiler tekbîr-ile i‘zâm-ı sâf

27 Didiler yümnün mübarekdür şehâ

Sen güneşsin gayrı mürseller sühâ

28 Pes senâ-y-ile yöneldi ol cemîl

Gittiler Kuds’e yanınca Cebraîl

29 Râkibün şevkı idüp merkûbe tâ

Ne yiri görse ana basardı pâ

30 Kurb-ı Kavseyn’e giderken hem-ça tîr

Geldi sağından bir âvâz ey dilîr

31 Didi dön yolunda çokdur mühlikât

Ol söze itmedi hazret iltifât

32 Girü solından bu nevâ bir nidâ

Geldi hiç dinlemedi ol muktedâ

33 Geldi bir avrat düzenmiş bi’t-tamâm

Dön diyü ol dahı itdi ihtimâm

34 Ana dahı uymadı ol mühtedî

Seyrine vü râhına cânlar fidî

35 Geldiler pes Kuds’e ol sâatda hoş

Sevk-ı ma‘şûk-ıla cân eylerdi cûş

36 Girdiler Aksâ’ya pes kıldı namâz

Ba‘dehû dergâha çok itdi niyâz

37 Döndi Cebrâîl’e didi ey refîk

Bir niçe iş vâkı‘ oldı der tarîk

38 Sağ u soldan geldi bir niçe sadâ

Dön diyü eylediler bana edâ

39 Geldi bir avrat da çok dâm eyledi

Dön diyü ol dahı ibrâm eyledi

40 İtmedüm hiç birisine iltifât

Bana hall eyle bu işde müşkilât

41 Hamd idüp ol demde Cibrîl-i emîn

Didi saklamış o “hayrü’r-râhimîn”

42 Ger sağundan söze olsa rağbetün

Hep yahûdâ olısardı ümmetün

43 Ger solından yana itsen himmeti

Hep nasârâ azduraydı ümmeti

44 Avratun sözine ger itsen kıyâm

Ehl-i dünyâ ola-dı ümmet tamâm

45 Zîre ol dünyâ-y-ıdı geldi sana

Yâ Muhammed avn-i Hak irdi sana

46 Hamd ana bu üç hatardan ol kerîm

Ümmetüni sakladı kılmadı bîm

47 Hem o demde iki kâse sundılar

Biri hamr u biri süddür didiler

48 Didi bana Cebra’il ey bahtiyâr

İkisinden birin itgil ihtiyâr

49 Ben süde meyl eyledüm içdüm hemân

Didi hoş vardun südi içdün ey cân

50 Fıtrat-ı İslam’a irdi ümmetün

Tutısardur şark u garbı ümmetün

51 Ger hamirden içre idün ey hümâm

Ümmetün âsî olaydı bi’t-tamâm

52 Olmak istersen habîbe âşinâ

Vir salâtı bul annunla rûşinâ

Fî mi‘râc

1 Sîre ehlinden bunı eyler ruvât

Çünki Aksâ’ya girür ol hoş simât

2 Anı istikbâle ervâh-ı rusül

Geldiler iclâl-içün tutup sübül

3 Hem melâikden mukarrebler bile

Geldiler bu hizmete İslam-ile

4 Şekl-i Âdem’de pes İslam evvelâ

Ol habîb-i Hakk’a itdi merhabâ

5 Ba‘dehû tertîb-ile rusl-i kirâm

İtdiler ol servere i‘zâz-ı tâm

6 Hem mukarrebler okıdılar senâ

Didiler kim sende hatm oldı senâ

7 Nice olmasun tamâm ol zât-ı hâs

Bu olupdur ez-ezel mir’ât-ı hâs

8 Reşha-i nûrından oldı enbiyâ

Lema-i feyzinden oldı asfiyâ

9 Neş’e-yi âlem budur bi’l-ittifâk

Pes bunun-çün oldı mi‘râc-ı Burâk

10 Saf tutup Aksâ’da cümle enbiyâ

İttiler ta‘zîmi bî-had bî-riyâ

11 İşbu hâl içre ikâmet itdiler

Pes salâtı-çün işâret itdiler

12 Dir habîbu’llâha Ahmed bedr-i tâm

Halka siz eylen imâmet ey hümâm

13 İşidüp bunı didi peyk-i Hüdâ

Yâ Muhammed halka sen ol muktedâ

14 Ez-ezel sensün imâmü’l-enbiyâ

Tâ ebed sensün hümâmü’l-etkıyâ

15 Mescid ü mihrâb ü minber tâ kıyâm

Şimdiden girü senündür yâ imâm

16 Yaraşur bu cema sen şem‘-i ziyâ

Şevkuna pervâne olsun asfiyâ

17 Bu şeref burcında hurşîd-i recâ

Evvel âhır sensün ey bedri’d-dücâ

18 Pes imâmet eyledi anda Rasûl

Enbiyâ ervâhına Aksâ’da ol

19 Çün tamâm oldı tazarru‘la niyâz

Azm-i râh itdi yine ol şâh-bâz

20 Kurdılar nurdan semâya nerdibân

Tarf-ı Hakk’a oldılar andan revân

21 Şevk-ıla âşık gider ma‘şûkına

Hoş mübarek dem ki’re mahbûbına

22 Siyyemâ mahbûbı içün lâ-yezâl

Cins ü emsâlden münezzeh zü’l-celâl

23 Fevk u tahtdan hem muarrâ zât-ı pâk

Vahdet-i zâtında gark eflâk-i hâk

24 Hâssa kim davetle gide ol yola

Reh-nümâsı ola Cebrâil bile

25 İrdiler dünyâ göğine ol zamân

Feth idüp ebvâbı girdiler hemân

26 Saf tutup dirler melekler merhabâ

Şâd olup dirler melekler merhabâ

27 Düşti pes dünyâ göğine gulgule

Nâm-ı Ahmed söylenür dilden dile

28 Gördiler anda Muhammed’dür refîk

Dildiler ni‘me’r-refîk ni‘me’t-tarîk

29 Gördi anda Âdem’i ol Mustafa

Kim durur dünyâ göğinde pür-safâ

30 Didi Cibrîl bu atandur vir selâm

Pes selâm-ı Hak’da gösterdi kıyâm

31 İşidüp Âdem selâmın aldı ol

Merhabâ diyüp dir ey sâlih oğul

32 Tehniyet itdi ana mi‘râcını

Ol gice ol sırrını minhâcını

33 Dir habîbu’llâha çün itdin ubûr

Azm kıldun maksada pes gark-ı nûr

34 Anda bast itdi melekler ecnihâ

Bindün ana irdün ikinci göğe

35 Feth oluban girdi pes ol abd-i ‘âf

Merhabâ didi melekler sâf sâf

36 Gördi Yahyâ-y-ile Îsâ anda hem

Nûra gark olup tururlardı be-hem

37 Virdi ta‘zîm-ile anlara selâm

İtdiler iclâl-ile anlar kıyâm

38 Didiler sâlih karındaş merhabâ

Merhabâ dir iç ile dış merhabâ

39 Pes kanadına olup Cibrîl o dem

Tâ yedinci göğe urdılar kadem

40 Tavr-ı evvel üzre her gökde kapu

Açılıp melekler itdi hoş tapu

41 Yûsuf’ı gördi üçüncüde turur

Dahı dördüncüde İdrîs gark-ı nûr

42 Hâmisinde gördi Hârûn-ı halîm

Gördi altıncıda Mûsâ-yı kelîm

43 Gördi İbrâhim yedincide durur

Ol mübarek yüzi nurdan berk urur

44 Pes işâret itdi Cibrîl-i hümâm

Ana hoş ta‘zîm-ile virdüm selâm

45 Didi bana ey nebî sâlih oğul

Merhabâ “ehlen ve sehlen” sağ ol

46 Sidre’ye irdi pes andan Cebra’il

Açdı altı yüz kanadın ol cemîl

47 Şekl-i hâsını bana ol itdi arz

Bi’t-tamâm seyreyledüm der tûl u arz

48 Anı ben gördüm bu şekl-ile hemân

İki defa görmedi ins-ile cân

49 Döşediler anda bir altun döşek

Hazreti ta‘zîm içün hiç tutma şek

Faslun fî seyrihî mine’s-Sidreti ilâ mâ-şâallâh

1 Gel berü ey murg-ı rûh-ı âşıkîn

Akl gibi olmağıl sidre-nişîn

2 Himmetün perini aç pervâz it

Işkı rehber eyleyüp âgâz it

3 Lâ mekân şâh-bâzısın ez-ibtidâ

Seyrüne olmaya Sidre müntehâ

4 Ko mekânı eyle azm-i lâ-mekân

Kim senün-çün anda vardur âşiyân

5 Terk idüp evvelde yapmışdun yuva

Anı iklîmün sanurdun ey yova

6 Gel kadîmî âşiyânı kıl taleb

Çekmeğil işbu harâbî-çün te’ab

7 Bu harâbı hoş beğenmiş bûm-nefs

İrmemiş hubbü’l-vatandan ana ses

8 Ko harâbı gözleğil ma‘mûrını

Zâğ nefsün duymasun esrârunı

9 Dinle bâkî seyrini ol serverün

Ol aliyyü’l-himme ol cân-perverün

10 Ol hümâ-yı kudsi ol şâh-bâz-ı yâr

Sâid-i sultâna lâyık bâz-ı yâr

11 Sem‘ine irdi çü savt-ı “irci‘î”

Anladı bâzû-yı şehdir merci‘i

12 Kalmadı sabrı vü oldı bî-karâr

Pes didi Cebrâ’il ey peyk-i yâr

13 Sidre’de turup ikâmet eyleme

Tur benümle eyle azm-i demdeme

14 Didi Cebrâîl ana ey pür bahâ

Seyrüme Sidre olupdur müntehâ

15 Sidre’dür bana makâm-ı ma‘lûm

Ger geçem bundan erirem hem-çü-mûm

16 Cismüme âteş düşer ez-nûr-ı pâk

Bâl ü perrüm pes olur ol demde hâk

17 Sana mahsûsdur bu meydân-ı velâ

Yok-durur seyrüne bu şeb intihâ

18 “Lî maa’llâh” mahremü sensün şehâ

Kâbe-i zât mahremi sensün şehâ

19 Hem “ebîtü” hûnınun mihmânısın

Sen bu bezmün muhterem cânânısın

20 Senden özge kimse basmadı kadem

Bu makâma ey nebiyy-i muhterem

21 Pes yüri meydân senündür ba‘dehû

Bunda bu seyrân senündür ba‘dehû

22 Adı refref bir döşek döşendi hoş

Ana bindüm cân ü dilim itdi cûş

23 Beyt-i ma‘mûra pes uğradı yolum

Şol acebler gördi göz dimez dilüm

24 Cenneti seyr eyledüm ucdan uca

Kalmadı hiç gizli hep gördüm nice

25 Tâ kılam her şey‘i aslınca beyân

Hûr ü gılmân ü na‘îmi der-cinân

26 Ba‘dehû arş üstine itdüm urûc

Kaldı Refref dahı ol zâtü’s-sürûc

27 Sıdk ayağın basdum ol dem bî-riyâ

Bana zâhir oldı sırr-ı istivâ

28 Sidre’den didi o dem peyk-i Hüdâ

Rabb’üne eyle selâmunı edâ

29 Okıdı anda tahiyyâtı Rasûl

Hem salât ü tayyibâtı didi ol

30 Ya‘nî kavl ü fi‘l-ile olan amel

Hep sana lâyık-durur ey bî-halel

31 Kalb ü mâl-ıla olan tâat hem

Sâha-i küdsünedür ey zü’n-niâm

32 Lutf-ıla aldı selâmun ol Hüdâ

Dir habîbüm gel bana vü gel bana

33 Niçe bir hicr-ile giryân olasın

Gel bu dem vaslumla handân olasın

34 Niçe bir ferş üzre kahr-ıla anâ

Bul bu dem arşumda lutf-ıla gınâ

35 Niçe bir zahmet vire ağyâr-ı hâr

Gül-şen-i vaslumdan al ezhâr-ı yâr

36 Niçe bir gaybetle çekdüm sad belâ

Bulasın bu dem şuhûdumla velâ

37 Gerçi müştâkam sana ey Ahmed’üm

Şimdiye dek lîk davet etmedüm

38 Tâ binâ-yı aşkunolsun üstüvâr

Kim halel virmeye hâşâk-i hâr

39 Hem gelesin bunda isti‘dâd-ıla

Hân-ı vaslumdan yiyesin dâd-ıla

40 Böyle nakl itmiş o sultânü’l-urûc

Seyrinün kim pâyesi zâtü’l-burûc

41 Çün hıtâb-ı Hak irişdi sem‘uma

Farkı bırakdum ulaşdum cem‘uma

42 Cümleden selb oldı cismânî vücûd

Nûr-ı Hak’dan irdi hakkânî vücûd

43 Sırruma pes “üdnü minnî”den hitâb

İrişüp buldum derûnî feth-i bâb

44 Pes arada kalmadı ağyâr-ı hâr

Kim tecellî eyledi ol demde yâr

45 Sırrım-ıla zâtını itdüm şuhûd

Bî-cihet buldum alâ vefki’l-‘uhûd

46 Kâbe-kevseyn oldı pes anda makâm

Dahı gitme bu aradan tut zimâm

47 Gerçi çokdur bunda ahbâr-ı nukûl

“Kellimi’n-nâse alâ kadri’l-ukûl”

48 Ruhsat-ı şer‘-ile sür bunda semend

Redd-ile tâ irmeye pâyine bend

49 Ba‘dehû dil bunda tahrîr eylemez

Hem kalem bu sırrı tahrîr eylemez

50 Ger bu söz dinile tâ yevme’l-kıyâm

Hak budur bir harfi olmaya tamâm

51 Olmak istersen habîbe âşinâ

Vir salâtı bul anunla rûşinâ

Faslun fî esrâri’z-zâhiri Leyleti’l-mi‘râc

salla’llâhu teâlâ aleyhi ve sellem

1 Şol sözi nakl idelüm âsân ola

Sâmi‘îne va‘z-ıla bürhân ola

2 Çün bisât-ı kubra irdüm bir habîb

Bana çok lutf itdi her gûbe acîb

3 Didi yâ Ahmed tevekkülden ulu

Yok-durur bir şey katında sevgülü

4 Kankı kul kim kısmete vire rızâ

Eylerem anı katumda murtazâ

5 Hazretinden ben dahı itdüm suâl

Şerm-ile didüm ki ey dânâ-yı hâl

6 Bir işe duş it beni anı kılam

Anun-ıla hazrete kurbet bulam

7 Didi yâ Ahmed ki dilersen merâm

Bana yakın olasın bâ-ihtirâm

8 Giceni gündüz ü gündüzün gice

Eyle ben didüm ki yâ Rab bu nice

9 Didi uyku yirine eyle namâz

Gündüzün aç ol bana eyle niyâz

10 Didi yâ Ahmed dilersen izzetüm

Hem bulam dirsen müdâm-ı re’fetüm

11 Buğz idüp dünyâya vü ehline hem

Olma anlarla muhabbetde be-hem

12 Âhıret sev ehline olgıl yakîn

Kim seni kıldum imâmü’l-muttakîn

13 Ben didüm bildür bana yâ ze’n-niâm

Kim-durur erbâb-ı dünyâ müntekâm

14 Didi dünyâ ehli oldur çok güle

Hem dahı ehli vü mâlı çok ola

15 Çok uyuya çok gazablu ola ol

Çok yiye çok söyleye ola fuzûl

16 Az ola anun rızâsı nesneye

Ma‘rifetsüz ola Hakk’ı bilmeye

17 Kemlik itse bir kese özr itmeye

Özr ideni dahı ma‘zûr itmeye

18 Tâat-i Hak’da katı keslân ola

Ma‘sıyetde çâbük ü şec‘ân ola

19 Vüs’ati hâlinde hem şükr itmeye

Ger belâ gelse ana sabr itmeye

20 Korkmaya Hak’dan katı ferhân ola

Hamr-i dünyâ-y-ıla ol sekrân ola

21 İşlemedükleri işde nefsüni

Öğmeği seve be-gâyet ol denî

22 Kendülerde var-iken dürlü uyûb

Halkı dâim zem iderler der guyûb

23 Fikri uzak ola vü ömri kasîr

Nefsi yeğ ola anun aklı esîr

24 Bu-durur evsâfı dünyâ ehlinün

Olmaya bunlar hısâli mü’minin

25 Pes didüm ol demde ey Rabb-i ganî

Kim-dururdı bana uhrâ ehlini

26 Kim sevem anları anlarla olam

Her işüm dünyâda anlarla kılam

27 Didi yâ Ahmed öğet dinle beni

Bildürem tâ sana ukbâ ehlini

28 Âhıret ehli yüzi yumşak olur

Kibri bilmez gönli hem alçak olur

29 Anlara hûdur müdâm hılm ü hayâ

Anlar ihlâs ehlidür bilmez riyâ

30 Halk-ıla az ihtilât ider olar

Nef‘i çoklar kimse hiç görmez zarar

31 Kimseye mekr eylemez memkûrlar

Her işünde şâkir-i meşkûrlar

32 Halk olardan râhat ü me’mûndur

Zahmet-i halkdan olar mahzûndur

33 Söylemezler hiç olar bî-hûde söz

Hem dahı açmaz olar her yüze göz

34 Va‘dine hulf eylemez vâfîler

Kîne tutmaz kimseye sâfîler

35 Göz uyur gönli uyanıkdur olar

Işkum-ıla bağrı yanukdur olar

36 Elleri der-gâhuma merfû‘dur

Hazretümden sözleri mesmû‘dur

37 Benzi bozuk sözleri mevzûnlar

Hâini sevmez kamu me’mûnlar

38 Tâatümde nefsleri nekbândur

Her kişiye işleri ihsândur

39 Dışı vîrân kalbleri ma‘mûrdur

Perdesinde her biri mestûrdur

40 Karnı aç ü gönli tokdur anlarun

Mâlı az ü zikri çokdur anlarun

41 Mâ-sivâya eylemezler arz-ı hâl

İtseler ger benden eylerler su’âl

42 Hoş severim ger münâcât itseler

Bitürürven arz-ı hâcât itseler

43 Rûhları tenden idince iftirâk

Gözlemezler dünyede tâk u revâk

44 Göçmeli olsa olar ger dünyeden

Kimse almaz rûhını illâ ki ben

45 Bilmez anun hâlini hem Azrâ’il

Nice olmuşdur ararlar ay u yıl

46 Göklerün kapusı feth olur hemân

Anı istikbâl ider Kerrûbiyân

47 Elden ele rûhını iclâl-ile

Hazretüme ulaşur ikrâm-ile

48 Bu kelâmı kim sana bast eyledüm

Hep şerâyi‘ sözleridür söyledüm

49 Sanma ancak bu ola anda kelâm

Dahı söz çok lîk fehm itmez avâm

50 Kim hakâyık ilmin anda bi’t-tamâm

Bildürüpdür anda ol Rabbü’l-enâm

51 Ol gice keşf oldı anda dört ulûm

Bunda şerh oldı alâ kadri’l-fuhûm

52 İşbu üslûb üzre doksan bin kelâm

Ol gice vahy itdi hayyün lâ yenâm

53 Ol gice esrâra mahrem eyledi

Ol gice ilm-i ledünden toyladı

54 İmdi mi‘râc emri hep oldı tamâm

Didi ol dem bana ol Rabbü’l-enâm

55 Yâ habîbüm çün işitdün sözümi

Bana davet eyle var kullarumı

56 Herkese fehmince di esrârumı

Ümmetüne di olan ahbârumı

57 Pes nihâyet buldı esrâr-ı niyâz

Bana farz oldı o dem beş vakt namâz

58 Didi yâ Ahmed senün mi‘râcunun

Bu gicede hem dahı minhâcınun

59 Beş namâz içinde kodum sırrumı

Ümmetüne armağan ilet bunı

60 Hoş edeble kim kılursa beş namâz

Bana ol mi‘râc idüp eyler niyâz

61 Mü’mine mi‘râc-ı rûhânî budur

Ârife minhâc-ı cismânî budur

62 Bana bununla bulur kurbet bulan

Bunı terk iden-durur yoldan kalan

63 Zâhir u bâtın ibâdâtun tamâm

Bundadur esrârı kılsun hâs u ‘âm

64 Var habîbüm yer yüzine bas kadem

Tal’atünle hoş safâ bulsun harem

65 Çünki destûr oldı pes kıldum rucû

Okıdum anda senâ itdüm huzû

66 Geldüğim yoldan revân oldum yine

Kondum ol dem pes harem eyvânına

67 Gerçi tayy olmış-ıdı hîn ü mekân

İki sâat oldı bu seyrün hemân

68 Gör aceb şâh-bâz-ı kudsîdür o şân

Zîri perinde olur kevn ü mekân

69 Çün seher vardı haremde ol Rasûl

Gördi oturmış Ebû Cehl-i cehûl

70 Didi server ana ol mi‘râcını

Ol gicede olan ol minhâcını

71 Bi’t-tamâm ol seyri takrîr eyledi

Kuds’e varduğını tahrîr eyledi

72 İşidüp anı Ebû Cehl-i anûd

Sînesi zengâr u kalbi oldı dûd

73 Başına cem‘ itdi ol dem kavmunı

Didi kim ne söyledi dinlen bunı

74 Gökleri seyr eyledüm dir bu gice

Cenneti vü nârını ucdan uca

75 Kuds’e vardum göklere ağdum dir

İki demde hem gine geldüm dir

76 İşidüp Sıddîk-ı ekber ol zamân

Didi girçekdür bu söz yok gümân

77 Didiler dursun hele seyr-i semâ

Kuds’i vasf itsün bize ez-ibtidâ

78 Bilürüz bu Kuds’e varmamış-durur

Ol diyârı dahı görmemiş-durur

79 Görelüm virsün bize andan nişân

Kim nişân-ıla olur da‘vâ ayân

80 Kuds’i keşf itdi o dem Rabbü’l-enâm

Yirlü yirince haber virdi imâm

81 Didiler gerçek budur Kuds’den haber

Lîk var mı hiç bizim ‘îyrdan eser

82 Didi Ravha’da konupdı kârıbân

İrte gün doğdukta olurlar ayân

83 İrte geldi o zamân ‘îyr-ı Kureyş

Gördi anı şâhid-i tedbîr Kureyş

84 Zîre tekzîb idi anlarda murâd

Bu dinildi kim ideler inkıyâd

85 Sıdkunı gördükde ol kavm-i esîr

Didiler “câ’e bi-sihrin müstemir”[164]

86 Mü’minün îmânuna irdi mezâd

İrdi küfr esvâkuna hasr u kesâd

Faslun fî bişâreti min beşârâti’l-mi‘râcı’n-nebiyyi

salla’llâhu aleyhi ve sellem

1 Âyişe ana dir ol hayrü’n-nisâ

Çünki mi‘râc itdi ol hayrü’l-verâ

2 Bir gice didüm ana ey cân-ı men

V’ey vücûdum tahtına sultân-ı men

3 Ol gice kim Hakk’a sen mihmânidün

Bir mükerrem muhterem sultânidün

4 Neyle hoş itdi seni vehhâb-ı gayb

Niçe açıldı sana ebvâb-ı gayb

5 Didi ol dem yâ Hümeyrâ bil anı

Bana şol nesne virüpdür ol ganî

6 Virmemişdür enbiyâdan kimseye

Kim işide anı yâhûd kim diye

7 Açılup bâb-ı hazâinden disâr

Bana Rabb’üm itdi eltâfın nisâr

8 Kalmadı bir nesne kim ol virmedi

Nesne yokdur kanı Ahmed görmedi

9 Lîk bir nesne buyurdı ol Ganî

Bana hoş geldi katı sevdüm anı

10 Didi yâ Ahmed katumda hürmetün

Nicedür diyem bilesin izzetün

11 Hürmetin-çün ümmetünden bir kişi

Ma‘siyet kesb idüp ola düzâhî

12 Yüz behiştîden ki min gayri’l-ümem

Sevgilüdür yâ habîbüm tutma gam

13 Cân fedâ olsun o sultâna fedâ

Bize anun-çün neler virdi Hüdâ

14 Mâye-i devletdür ol server bize

Sâye-i izzetdür ol rehber bize

15 Ol habîbün hürmetine ey Hüdâ

İtme bizi hazretünden sen cüdâ

Faslun fî mu‘cizâti’l-bâhireti

salla’llâhu aleyhi ve sellem

1 Ger inâyet ide ol Rabbü’l-enâm

Mu‘cizâtından diyem mu‘ciz-kelâm

2 Söz benân-ıla diyem şakku’l-kamer

Şehd ü şekerden dahı şîrîn eser

3 Hastalar sağ ola mevtâ dirile

Göre a‘mâlar u gamlular güle

4 Nutk ide sıdkına ahcâr u şecer

Vir açma hem şehâdetden haber

5 Mu‘cizâtına anun yokdur idâd

Söz öküş ger dine tâ yevme’t-tenâd

6 Diyelüm tâ kim denizden katresin

Bilesin tâ kim zükâdan zerresin

7 Âşık-ısan tâki arta iştiyâk

Diyesin hem dem-be-dem eyne’t-telâk

8 Hazret-i Kur’ân’dur evvel mu‘cize

Dinle benden kim diyem anı size

9 Lafz ü ma‘nîde nihâyetdür nizâm

Kadrini bildiler erbâb-ı kelâm

10 Nâzil oldı çünki “ardu eble‘î ”[165]

İmru’ül-kays didi yâ arz eble‘î

11 Sebasın kendü eliyle indirüp

Terk-i evtân itdi gayretden durup

12 Çünki ta‘na bulmadılar pes mecâl

Ser-fürû itdi kamusı lâ-mahâl

13 İns ü cinden evvelîn ü âhırîn

Cem‘ ola ger âlimîn ü câhilîn

14 Mislini ityâna kâdir olmaya

Buna hasm olan cihânda gülmeye

15 Buldı Kur’ân’dan şifa nice marâz

Hasta oldı lîk ehl-i i‘tirâz

16 Hükmüne baş eğmeyen bîser olur

Bunı ta‘zîm itmeyen ebter olur

17 Anlayup yolında baş koyan gedâ

Oldılar iki cihânda muktedâ

18 Bilmeyen Kur’ân’ı oldılar muhân

Bu ayândur leyse muhtâcü’l-beyân

19 Tâ kıyâmet bâkîdür bu mu‘cize

Lutf-ı Hak’dur kim virilmişdür bize

20 Rabbenâ yâ Rabbenâ yâ Rabbenâ

Bizi Kur’ân’dan ayırma ihdinâ

Faslun fî inşikâkı’l-kameri bi-duâihî ve işâretihî Rasûl

salla’llâhu aleyhi ve sellem

1 Mekke ehli cem‘ olup geldi yüze

Didiler kim bize göster mu‘cize

2 Didi ayı size şakk itsem eğer

Bana inanur mısız söylen haber

3 Didiler vâki‘ ola ger inşikâk

Kalbimiz sâfî olup gider nifâk

4 Kaldırup ol dem mübarek ellerin

Yüzini tutdı semâya ol güzîn

5 Hoş tazarru‘ eyleyüp kıldı du‘â

Peyk-i Hak irişdi ol dem ez-semâ

6 Didi emründe musahhardur kamer

Nice dilersen eyâ hayrü’l-beşer

7 Pes işâret itdi ol sultân-ı dîn

Ay iki pâre olup indi hemîn

8 Ol Hirâ dağınun iki yanına

Gitdi iki pâre cem‘ oldı yine

9 Mü’minûn gördikde tekbîr itdiler

Ehl-i küfr inkâra el bir itdiler

10 Bu işi gördükde ol kavm-i eşîr

Didiler “câ’e bi sihrin müstemir”

Faslun fî icâbeti’ş-şecereti li-davetihî

salla’llâhu teâlâ aleyhi ve sellem

1 Nakl ider bunı dahı Kâdî İyâz

Cennet içre bula reyhân u riyâz

2 Geldi bir gün bir a‘râbî hazrete

Didi geldüm yâ Muhammed hizmete

3 Gösteresin tâ bana bir mu‘cize

Ben de îmân getürem ol dem size

4 Bir ağac var idi karşuda ulu

Didi a‘râbîye ol yüzi sulu

5 Var şol ağaç dibine ey muhtedî

Di Rasûl’llâh sana gelsün didi

6 Vardı a‘râbî didi kim yâ şecer

Gel seni davet ider hayrü’l-beşer

7 Pes işitdi davetini ol zamân

Sağına soluna çalkandı hemân

8 Köklerin kırdı yiri yırtup o dem

Hizmet-i sultâna irdi bî-kadem

9 Hoş selâm itdi huzûrunda kıyâm

Eyledi a‘râbî didi yâ imâm

10 Buyurun yirine varsun bu şecer

Emr idüp yirine gitdi bî-hatar

11 Gördi a‘râbî bunı kaldı tana

Didi emr it secde idem tâ sana

12 Didi a‘râbîye ol hayrü’l-verâ

Âdeme secde değüldür hiç revâ

13 Secde ana yaraşur kim âlemi

Halk idüpdür yokdur anun hem-demi

14 Sürdi yüzini mübarek pâyine

Oldı îmân-ıla kalbi âyine

15 Gel bu işden ibret al ey hoş-nihâd

Nice tutdı emrini gör bir cemâd

16 Ümmetem dirsin idersin iddeâ

Kurı sözle sâbit olmaz müddeâ

17 Bir şecerce olmadun ey bed-fi‘âl

Kim idesin davetine imtisâl

Faslun fî hanîni’l-ciz‘i bi-fırâkıhî ve teskînihî bi-va‘dihî

salla’llâhu teâlâ aleyhi ve sellem

1 Dinle benden yine bu şîrîn makâl

Aka mîzâb-ı lisânumdan zülâl

2 Çün Medîne’ye nüzûl itdi Rasûl

Mescid itdi bir evi ol pür usûl

3 Bir direk var-ıdı anda ey selîm

Ana arkasın virirdi ol kerîm

4 Ana zamm idüp mübarek zahrını

Halka va‘z iderdi ol Tâhâ’sını

5 Meclisinde pes çoğaldı mü’minûn

Minberi vaz‘ eylediler rû-nümûn

6 Çıkdı bir gün minbere ol âlî-şân

Fürkatinden ol direk itdi figân

7 İnleyüp hüzn-ile nâlân oldı hoş

Ol habîbün hasretinde itdi cûş

8 Şöyle kim mescid içi doldı hanîn

Hep sahâbe itdi giryeyle enîn

9 Didi ana ol şefîi ümmetün

Ey direk n’oldun nedendür hâletün

10 Didi niçin olmaya bende hanîn

Kim beni terk itdin ey şâh-ı güzîn

11 İşbu beyti sen müşerref ideli

Bana tayardun mübarek arkanı

12 Şimdi n’oldı-kim beni hicr eyledün

Hoş vefâ itmiş-iken cevr eyledün

13 Didi ana ol kerem-kânı Rasûl

Şefkat idüp hâline ol pür-usûl

14 Bir dua idem sana itme enîn

Tâze nahl itsün seni Rabb-i muîn

15 Tâze hurma vir yisünler mü’minûn

Hoş geçüp sâyende cem‘-i muttekûn

16 Bu sözi gûş eyledi ciz‘-i nahîf

Didi sensüz sabrum olmaz yâ şerîf

17 Senden ayrı tâze olmakdan bana

Hazretünle kurılık yeğdür şehâ

18 Şefkat-ıla didi mahbûb-ı İlâh

Dinle ey ciz‘-i mübarek itme âh

19 Cennet içre nahl-i bâsık eylesün

Ehl-i cennet tâ ebed sende yisün

20 Hücre-i hâsım öninde her zamân

Sen beni gör ben seni görem ayân

21 Bu söze râzı olup kesdi hanîn

Ol cemâdun himmetine âferîn

22 Gel bu sözden ibret al ey müddeî

Ko yalan da‘vâyı ey merd-i daî

23 Bir kurı ağaca yokdur himmetün

Adın insân lîk kâsır gayretün

24 Olmak istersün katında muhterem

Duymadun hicrinden ol şâhun elem

25 Mü’min olmazsın kurı da‘vâ-y-ıla

Yoğ-iken dilde enînin vây-ıla

Faslun fî tekellümi’z-zi’bi’l-murâî ve tergîbihi’l-İslamî

salla’llâhu teâlâ aleyhi ve sellem

1 Bu beyânı dahı dinle ey cüvân

Koyının güderdi dağda bir çobân

2 Dağun ardından Rasûl-i müctebâ

Kâfir-ile durup iderdi gazâ

3 Geldi bir kurt kapdı koyından birin

Duydı çobân irdi ardından hemîn

4 Aldı elinden koyunı cebr-ile

Söyledi ol kurt ana geldi dile

5 Didi korkmaz mısın Allah’dan çobân

Rızkumı aldun elümden bî-emân

6 Aç-ıdum ben istedüm Rezzâk’dan

Rızkumı gösterdi işbu süriden

7 Rızk-ı maksûmum çü girmişdi ele

Anı aldun ben kime idem kile

8 İşidüp bunı didi kâfir çobân

Ey aceb söledi hayvân bî-zebân

9 Didi ol kurt bu aceb midür sana

Bundan a‘ceb ol Muhammed Mustafa

10 İşbu dağ ardından eyler ol gazâ

Cennet ehli bakışup eyler dua

11 Bir alay hayvâna sen ser-dâr olup

Hoş yürürsün küfr-ile murdâr olup

12 Pes niçün ol şâhı itmezsin taleb

Leşker-i Rahmân’dan olmazsın aceb

13 Çün irer kurdun hitâbı sem‘ine

Şevk-ı Ahmed salar âteş cânına

14 Âşık-ı şeydâ olup ol bî-karâr

Şevk-ı İslam-ile eyler âh u zâr

15 Didi kurda ol çobân-ı mu‘teber

Ben gidersem koyınumı kim güder

16 Didi ol kurd koyununa ben çobân

Olayın var işüne tutma gümân

17 Koyının ısmarlayup kurda o dem

Asker-i İslam içün urdı kadem

18 Ol habîbin hizmetine irdi tîz

Anı hoş gördi katı sâhib-temîz

19 Nûr-ı îmân-ıla pür-nûr eyledi

Kalb-i vîrânını ma‘mûr eyledi

20 Mâ-cerâyı gör ki şerh itdi çobân

Didi hazret var işüne ba‘d-ez-ân

21 Çün sürüne râ‘î eyledün anı

Pes emîndür vir ana bir koyunı

22 Geldi çobân koyunın buldı tamâm

Gürke ta‘zîm-ile hoş virdi selâm

23 Bir koyun boğazlayup i‘zâz-ıla

Ana teslîm eyledi i‘zâr-ıla

24 Gel tefekkür eyle bunı ey cüvân

Hisse al bu kıssadan ol kâmrân

25 Avn-i Hak yâr olsa ger bir kulına

Kurt çobân olur anun koyunına

26 Gürk-ile ol kulını irşâd ider

Küfr-ile mağmûm-iken dil-şâd ider

27 El-iyâz ger bir kula hızlân vire

Sanma ana enbiyâ îmân vire

28 Sânına ol serverün duya sibâ‘

Sen niçün itmezsin ana ittibâ‘

29 Gör ki hûnın medh ider hayvân-iken

Sen niçün öğmeyesin insân-iken

Faslun fî mu‘cizâtihi’l-müteferrikati

salla’llâhu teâlâ aleyhi ve sellem

1 Pes gazâ-yı Bedr’e varmışdı Rasûl

Cenk olurdı kâfir-ile sağ u sol

2 İbn-i afrâ cenk iderken ol güzîn

Urdı bir kâfir düşirdi bir elin

3 Ol düşen destini alup bir ele

Geldi ol dem hazrete itdi kile

4 Yâ Rasûla’llâh didi gör hâlümi

Urdı bir kâfir düşirdi elümi

5 Destüm-içün gam yemem yâ Mustafa

Lîk benden fevt olur kâr-ı gazâ

6 Bana dermân eyleğil ey hoş hısâl

Tâ idem küffâr-ıla gine kıtâl

7 Şefkat idüp hâline ol mâh-rû

Aldı destin yirine kodı girü

8 Merhem itdi ağzı yarını ana

Bitdi ol sâatde kaldılar tana

9 Döndi küffâra yine itdi gazâ

Ol habîbün yolına cânlar fedâ

10 Kılıcı sınmış-ıdı bir gâzinün

Kalbi dar oldı katı ol mü’minün

11 Hazrete geldi ol gâzî arz-ı hâl

Eyledi mi‘mâr-ı dîne dinle kâl

12 Şefkat itdi hâline ser-dâr-ı dîn

Bir ağac pâresini aldı hemîn

13 Sığayup virdi eline hoş revân

Bir kılıç oldı mücellâ ol zamân

14 Tîz yüğirdi itdi a‘dâya kıtâl

İtdi küffârı anunla pây-mâl

15 Bir gazâda bir gözi bir gâzinün

Çıkdı düşdi yüzi üstine anun

16 Hazrete geldi anı arz eyledi

Ol tabîbi gör ki ana n’eyledi

17 Ol gözi aldı mübarek destine

Besmeleyle kodı ol dem yirine

18 Sağ olup evvelkiden oldı eyü

Gitdi saffına kıtâl içün girü

19 Bir karanu gice ol meh-rû yine

Virdi bir hurma talın bir mü’mine

20 Didi tut bunı varınca beytüne

Kim ziyâ virsün senün etrâfuna

21 Tutdığı dem oldı pür şem‘-i ziyâ

Gitdügi yol gündüz oldı gûyiyâ

22 Taşları davet iderdi ol emîn

Tîz yuvarlanurdı hizmete hemîn

23 Dirler-idi yâ rasûl-i müctebâ

Hak nebîsin sıdkına bizüz güvâ

24 Taşdan ednâ sen de olma ey cüvân

Şer‘i yolında yuvarlan câvidân

25 Mahzarına her kaçan konsa taâm

İşidirdi subhasın subh-ı kirâm

26 Uğrasa söylerdi hayvân-ı sibâ‘

Hoş selâm-ile iderdi ittibâ‘

27 Ol mübarek barmağından çeşmeler

Akdı nehr oldı kurımış eşmeler

28 Mahzarında iki kişilik taâm

Niçe yüz şahsa yiterdi ey hümâm

29 Girü kalkardı diyesin yinmemiş

Aynı evveldür ki kimse almamış

30 Yire ağaç diker-idi ol imâm

Meyvesin virürdi ol sâat tamâm

31 Niçe mevtâya dua itdi o şâh

Dirilüp itdiler ikrâr-ı İlâh

32 Beşiğinde söyledi sıbyân ana

Didiler kim biz şuhûduz sıdkına

33 Mu‘cizâtına nihâyet yok anun

Her işi mu‘ciz-idi ol serverün

34 Sîre ehli lîk bin mikdârını

Add idüp esfâra yazdılar anı

35 Ben denizden katresin kıldum ayân

Bâkîsin ana kıyâs eyle inan

36 Hem yigirmi üç içre ol hümâm

Bu kadar âyâtı gösterdi tamâm

37 Sa‘y idüp bu fânîde ol zuhr-ı nâs

Yapdı dîn içün bize muhkem esâs

38 Pes tamâm oldı binâ mi‘mârına

Gel didiler uçdı ol gül-zârına

39 Davete itdi icâbet ol hümâm

Ravzasına bin salât-ıla selâm

Faslun fî hâtimeti’l-kitâb

1 Nüh sad u heştâd u heştî târîhin

Gurresinde hem Rebîulevvelîn

2 Hamdü li’llâh kim tamâm oldı kitâb

Umaram Hak’dan ki ola müstetâb

3 Meclis ehli lutf idüp yâd ideler

Fâtihayla rûhumı şâd ideler

4 Şehr-i Sîvâs oldı bu tasnîfe câ

Ehline şâfi‘ ola nûrü’d-dücâ

5 Hazreti Sultân Murâd devrinde-di

Kim fakîr işbu kitâbı söyledi

6 Her kitâbumda çün itmişdüm dua

Bunda da itmek-durur belki revâ

Duâ-yı Pâdişâh-ı âlem-penâh

1 Yâ İlâhî ol habîbün hürmeti

Dahı esmâ vü sıfâtın hürmeti

2 Kıl inâyet tâ ki ol hân ibn-i hân

Devleti-le dura durdukca cihân

3 Adl-ile insâfını eyle füzûn

Hızr u İlyâsı ana kıl reh-nümûn

4 Hazret-i Kur’ân’ı eyle dest-gîr

Ana her âsaf sıfâtı kıl vezîr

5 Re’yini sıdk u safâ eyle şehâ

Cümle kârın müstetâb eyle şehâ

6 Dâimâ a‘dâsına vir inhizâm

Bulsun ahbâbı safâ-y-ıla merâm

7 Hem budakların Hüdâsı saklasun

Bâğına bâd-ı muhâlif esmesün

8 İrmesün kalb-i şerîfine gubâr

Sârîdür eyler kulûbı târ ü mâr

9 Sâyesinde hoş geçe halk-ı cihân

İstecib minnâ’d-du‘â yâ müste‘ân

10 Dahı âbâ-i kirâmın yâ İlâh

Hûr u gılmân leşkerine eyle şâh

11 Sen ulaştır Rabbenâ her subh u şâm

Ol habîbün rûhına bizden selâm

12 Rûz-ı penç-şenbede yazıldı kitâb

Ehl-i insâf eylemez bize ‘itâb

[164] O devam eden bir sihir getirdi.

[165] Hûd, 11/44. “Ey yer suyunu yut.”

VİSÂLÎ ALİ ÇELEBİ VE MEVLİDİ

Doç. Dr. Abdülmecit İSLAMOĞLU[166]

Visâlî Ali Çelebi’nin Hayatı

Visâlî Ali Çelebi, XVI. yüzyılda yaşamış, “Mevlid-i Fahr-i Kâinât Muhammedini’l-Mustafa” isimli eseriyle kendisinden haberdar olduğumuz bir mevlid şairidir. Visâlî’nin hayatına dair -görebildiğimiz kadarıyla- kaynaklarda açık/kesin bilgi bulunmamaktadır. Şairle ilgili olarak ancak eserinden yola çıkarak sınırlı bir takım bilgilere ulaşabilmekteyiz. Buna göre şair, isminin Ali olduğunu,

Na‘tüniçün Alî ne-lâyıkdur

Ne disün şemse zerre-i eşbâh[167]

beytiyle belirtirken “Visâlî” mahlasıyla okuyucudan bölüm sonlarında dua talebinde bulunmaktadır:

Hudâ ol kişiye çok İzzet itsün

Visâlîçün diye Hak rahmet itsün

“Visâlî Ali Çelebi” adı ise Mevlid’in başında eserin adının belirtildiği “Hâzâ Kitâbu Mevlidi Fahri’l-Kâinât Muhammedini’l-Mustafa aleyhi’s-Salâtü ve’s-Selâm li-Mevlânâ Alî Çelebi el-Visâlî” şeklindeki başlık içerisinde yer almaktadır.

Visâlî’nin, Kanûnî Sultan Süleyman dönemi şairlerinden olduğu, bu itibarla da XVI. yüzyılda yaşadığı bilgisi de yine eserden yola çıkarak ulaşabildiğimiz bilgilerdendir. Şair “Hâzâ fí-Na‘ti’s-Sultân Lâ-zâle fî-Saltanatihî ilâ-âhiri’z-zamân” başlığı ile Padişah için,

Berr ü bahr ehline şâhen-şâhdur

Ya‘nî kim Sultân Süleyman şâhdur.[168]

beytinin de yer aldığı yirmi beyitlik bir kaside kaleme almış; Sultan Süleyman’ı adaleti, cesareti ve cömertliğiyle överken düşmanlarına karşı muzaffer olması duasında bulunmuştur.

Kaynaklara bu bilgiler ışığında bakıldığında Visâlî mahlaslı bazı şairlere rastlanır. Ancak -tespit edebildiğimiz kadarıyla- bunlardan hiçbirisinin adı Ali olarak belirtilmemektedir. Kezâ bu şairlerden “Mevlid” yazdığı ifade edilen herhangi birisi de bulunmamaktadır.[169] Bu itibarla şairimizin kaynaklarda adı geçen bu Visâlî’lerden birisi olup olmadığı hususunda kesin bir bilgiye ulaşmak mümkün değildir.[170]

Visâlî Ali Çelebi’nin Mevlid’inin bilinen tek yazma nüshası Türk Dil Kurumu Kütüphanesi, Yazma A/99 numarada kayıtlıdır.[171]

Visâlî’nin Mevlid’i 1715 beyitten oluşmaktadır. Türün diğer örnekleri göz önüne alındığında eser “uzun mevlidler” grubuna girmektedir.[172] Mevlid’in büyük bir bölümü mesnevi nazım şekliyle yazılmıştır. Bunun yanında tekdüzeliği bozmak ve okuyucunun dikkatini çekmek üzere aralarda kaside/gazel nazım şekillerinde manzumelere de yer verilmiştir.

Mevlid’de yoğun olarak kullanılan kalıp, Mevlanâ’nın Mesnevi’si, Âşık Paşa’nın Garîb-nâme’si ve Süleyman Çelebi’nin Vesîletü’n-Necât’ı gibi pek çok mesnevide örneğini bulduğumuz, Türk edebiyatında en çok kullanılan kalıplardan olan Fâ‘ilâtün Fâ‘ilâtün Fâ‘ilün’dür.

Visâlî’nin Mevlid’ine dair bir makale kaleme almış olan Osman Türer’in de belirttiği üzere eser, yarım kalmış/tamamlanmamış bir görünüm arz etmektedir. Tüm metin boyunca Hz. Peygamber’in hayatı hakkında ince detaylar veren eser, Hz. Peygamber’in çocukluk döneminde, henüz yedi yaşında iken aniden bitmektedir. Hayatının bundan sonraki safhaları ya da vefatıyla ilgili herhangi bir bilgi verilmediği gibi, bir “tertip husûsiyeti” olan ve eserlerin sonunda yer alması gelenek hâlini alan “Hâtime” bölümü ve bu anlamda nasihat, münâcât ve dua gibi alt başlıkların bulunmayışı eserin tam bir Mevlid’in eksik bir nüshası ya da bir sebeple tamamlanamamış bir Mevlid olması ihtimallerini güçlendirmektedir.[173]

Mevlid’in muhtevası:

Eser, “eûzü besmele” ile başlamaktadır. 1-9. beyitlerde Fâtiha suresinin tamamı iktibasta bulunularak aktarılır. Bu kısımdan sonra “Tevhîd” bölümü yer alır. Yüce Allah bir ve tektir. Herkes ve her şey O’na muhtaçtır; O ise hiç kimseye ve hiçbir şeye muhtaç değildir. Doğmamış ve doğrulmamıştır. Yaratılmış olan her şey Cenab-ı Hakk’ın varlığına işaret etmektedir. Ebedî mutluluğa erişmek isteyen kişi ölmeden önce ölmelidir. Her şey yok olacak; ancak Allah’ın vechi bakî kalacaktır. Bu nedenle sahip olunan her şey O’nun rızası doğrultusunda harcanmalı; infak edilmelidir.

Mesnevi nazım şekliyle yazılan bu kısımdan sonra kaside nazım şeklinde bir tevhid daha yer alır. Karanlıklar Yüce Allah’ın nuruyla aydınlığa kavuşur. Ay ve güneş O’nun emriyle dönüp dururlar. Kâinattaki her şey O’nun hidayet güneşi ile vücut bulmuştur. Ağaçlar kalem, yaprakları kâğıt olsa Cenab-ı Hakk’ı vasfetmekten aciz kalacaktır. Bu kısımdan sonra “Fi’l-Münâcât ve arzı’l-Hâcât” başlığı yer almaktadır. Şair burada Yaratıcı’nın verdiği nimetlerden bahsetmekte; yüce ve mukaddes değerler hürmetine kendisini bağışlamasını, gönlünü mamur kılarak cennetine kabul etmesini dilemektedir. Bu bölüm âlemlerin Rabbi’ne hamd edilerek son bulmaktadır.

Varak 5a-7a beyitler arasında Hz. Peygamber’in övgüsüne ayrılmış iki manzume (na‘t) bulunmaktadır. Bu kısımda Rasulullah’ın bedenen ve ruhen yaratılışındaki üstünlükler anlatılarak yüce ahlakı övülmektedir. Bu bölüm şairin Livâ-i Hamd’e sığınma isteğini dile getirişiyle sona erer. 202-221. beyitler Hz. Ebûbekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali ile Peygamberimizin torunları Hz. Hüseyin ve Hz. Hasan’ın öne çıkan özelliklerinin dile getirilerek övüldüğü bölümdür. Bundan sonra padişah övgüsü gelmektedir. Kanunî Sultan Süleyman bu kısımda adaleti, kahramanlığı, hükümran oluşu, düşmanlarına korku salışı vb. yönleriyle dile getirilir.

On bir beyitlik Sebeb-i Te’lîf kısmında şair, bir sabah gaipten bir ses duyduğunu ve bu sesin kendisine gaflet uykusundan uyanarak etrafına ibret nazarıyla bakması gerektiğini söylediğini aktarır. Eserin yazılış hikayesi işte bu hâdiseye dayanmaktadır. Bu kısmı, “Kasîde-i ‘İbret” başlıklı on yedi beyitlik bir kaside takip eder. “Küntü kenz” rivayeti üzerinde durulduktan ve Hz. Peygamber’in nurunun yaratılması bahsine giriş yapıldıktan sonra “Der-Tafsîl-i Mevlid-i Rûhânî”[174] bölümüne geçilir. Yaratılan ilk şey Rasulullah’ın nurudur. Hz. Peygamber maddeten ve manen kemâl üzere yaratılmış; ahlak-ı hamideyle donatılmıştır. Bu nurun geçmesi gereken on iki perde bulunmaktadır. Bunlar kudret, azamet, minnet, rahmet, saadet, keramet, hidayet, nübüvvet, heybet, şefaat, şükür ve secde perdeleridir.

Bu perdeleri geçerek yüce mertebelere ulaşan bu nurdan Cenab-ı Hak bir cevher yaratmış ve nazar kılarak onu iki parçaya ayırmıştır. Bu cevherin bir parçasından su, diğerinden ise arş, kürsi, levh, kalem, cennet, güneş, ay, yıldızlar, huriler ve melekler meydana gelmiştir. Yeryüzü, gökyüzü ve bunların dışında var olan her şey işte bu nurdan yaratılmıştır. Hz. Peygamber’in nuru önce Hz. Âdem’e ve diğer peygamberlere; Abdümenâf ve Hâşim’e, dedesi Abdülmuttalib’e ve nihayetinde babası Abdullah’a kadar intikal etmiştir.

Pek çok kişi kızını kendisiyle evlendirmek isterken Peygamberimizin babası Abdullah, mütevazi bir ailenin kızı olan Âmine Hatun ile evlenmiştir. Bu evlilik neticesinde Âmine Hatun Hz. Peygamber’e hamile kalmıştır. Bu mübarek gecede Cebrail (a.s.) Yüce Allah’ın emriyle Kâbe’ye inmiş ve bu gece yapılacak duaların kabul olacağı müjdesini vermiştir. Bu hamilelik sebebiyle yer-gök aydınlanmış, melekler Âmine Hatun’un hamileliği boyunca Hz. Peygamber’e salât ve selâm getirmişlerdir. Bu esnada Efendimizin babası ticaret için Yesrib’e gitmiş ve orada vefat etmiştir. Hz. Peygamber daha doğmadan yetim kalmıştır.

Nihayet 12 Rebîülevvel Pazartesi günü Hz. Peygamber dünyayı teşrif etmişlerdir. Bu doğuş ile cennetin kapıları açılmış; yeryüzü ve gökyüzü güzel kokularla dolmuş; İblis, Lât ve Menât hapsedilmiştir. Bir melek Âmine Hatun’un yanına gelerek vaktin geldiğini ve Yüce Allah’a teveccüh etmesini bildirmiştir. Hz. Peygamber’in doğumuyla cihan şeref bulacak; hak dini o getirecek, batıl dinler ise yok olup gidecektir.

Bu gece olup bitenleri Âmine annemiz bizzat kendisi nakletmektedir. Buna göre o gece kendisi evde yalnız başınadır ve Cenab-ı Hakk’a münâcatta bulunarak yalvarmakta, yapacağı doğum için yardım dilenmektedir. Bunun üzerine bir ses duyar. Bu ses kendisine doğuracağı çocuğun Allah’ın habibi olacağını müjdelemektedir. Gönlüne bir ferahlık gelerek rahatlayan Âmine annemiz evin tavanından giren bir nurun doğuyu ve batıyı kapladığını görür. Melekler havaya bir döşek sererler. Bu arada duvar yarılır ve dört hatun odaya girer. Bunlar Havvâ, Hâcer, Âsiye ve Meryem annelerimizdir ve hepsi doğacak çocuğun eşsizliği ve kıymeti konusunda Âmine’yi müjdelemektedirler. Melekler gökten üç alem indirmiş ve bunları Kâbe’ye, şarka ve garba dikmişler; ellerinde cennet nimetleriyle dolu tabaklarla Âmine’ye ikramda bulunmuşlardır… Sonunda kutlu doğum gerçekleşir.

Melekler bir leğen getirerek Hz. Peygamber’i yedi kez yıkarlar. Rıdvan isimli melek Peygamberimizin sırtına nübüvvet mührünü basar ve kendisine peygamberlerin sonuncusu olduğu bildirilir. Tüm bunlardan sonra melekler tazîm ve tekrîm içerisinde ayrılırlar.

Mevlid’in bundan sonraki kısmında Hz. Peygamber’in doğumuyla beraber meydana gelen mucizeler aktarıldıktan sonra, Abdülmuttalib’in torununu görmeye gelmesi ve Hz. Peygamber’e “Muhammed” isminin verilmesi bahsine geçilir. Dedesi torunu için yedi gün boyunca kutlamalar yapar, ziyafetler verir. Onun doğumuyla her taraf şenlenir; etrafa bereket yağar.

Hz. Peygamber dönemin âdetlerine uygun olarak Halîme isminde bir sütanneye verilir. Bu esnada da olağanüstü pek çok hâdise yaşanır. Halîme Hz. Peygamber’i alarak Benî Sa‘d iline götürür. Onun gelişiyle kıtlık ortadan kalkar; Cenab-ı Hak o yöreyi nimetleriyle zengin kılar. Halîme ve eşi Hâris’in evleri artık bir şifa yuvasıdır. Halîme’nin aktardığına göre Hz. Peygamber daima misk gibi kokar, elbiseleri hiç kirlenmez, boş şeylerle uğraşmayı sevmez. Yine bu dönemde iki melek gelerek Peygamberimizin göğsünü yarmışlar ve kalbini yıkayarak temizlemişlerdir. Hz. Peygamber’in göğsünü kapatarak göklere doğru yükselen melekler artık kendisinin dünyaya ait hazlardan, kötü düşüncelerden arınmış biri olduğunu bildirmişlerdir.

Halîme, Hz. Peygamber’e birilerinin zarar vermesinden korkar ve onu ailesine vermek üzere Mekke’ye gelir. Bu sırada Hz. Peygamber yedi gün süreyle kaybolur. Sonunda dedesi Abdülmuttalib onu Tihâme vadisinde bulur ve Mekke’ye geri getirir. Mekke ahalisi Peygamberimizi karşılar ve güneş gibi parlayan yüzüne bakarak onu hayranlıkla överler.

Peygamberimiz bir gün Kâbe’ye dedesinin yanına gider. O sırada orada bulunanlardan biri onu putlara götürmek isterse de dedesi buna karşı çıkar ve onun seçilmiş özel biri olduğunu söyler. Hz. Peygamber bunun üzerine Kâbe’nin örtüsünden tutarak “yeri, göğü ve tüm kâinâtı yaratanın; her şeyi bilen, gören, bir ve tek olan Allah olduğunu, O’nun dilediğine sonsuz nimetler vererek şereflendirdiğini; dilediğini ise hakir ve zelil kıldığını” söyler. Bu sözler daha önce işitilmiş, bilinen sözler değildir. Bu nedenle de orada bulunan ve bunları işitenlerin ona karşı sevgileri bir kat daha artar.

Mevlid’in bundan sonraki kısmında beş yaşındaki Hz. Peygamber’in yedi samimi arkadaşıyla beraber halası Âtike’nin evine gelmesi ve burada kuru bir hurma ağacının mucize eseri olarak meyve vermesi anlatılır. Bu mucizeyi duyan Mekke halkı koşarak bu hurma ağacını görmeye gelmiştir. Bu olağanüstü olay, Hz. Peygamber’e duyulan sevgiyi daha da arttırırken, Ebû Leheb hasedinden ne yapacağını bilemez hâle gelmiştir.

Abdülmuttalib yılda bir defaya mahsus olmak üzere bir divan kurmakta; kendisi için serilen bir kilimin üzerine oturarak çevreden gelen zengin-fakir herkesi ağırlamakta; idarî işlerini böylece yürütmektedir. İşte böyle bir gün Abdülmuttalib’in bütün oğullarının da hazır bulunduğu bir sırada Peygamberimiz Harem kapısından içeriye girer. Onu karşılayan Ebû Tâlib, kendisinden Abdülmuttalib için hazırlanan kilime geçip oturmasını ister. Peygamberimizi gören halk, güzelliği karşısında büyülenir ve övgü dolu sözlerle onu yüceltir. Bu durum karşısında iyice sinirlenen Ebû Leheb kıskançlık içerisinde Hz. Peygamber’in ellerinden tutarak onu oturduğu yerden kaldırır ve hakaretlerde bulunur. Bu olaya çok üzülen Peygamberimizin gözleri dolar. Melekler bu durumu Cenab-ı Hakk’a arz ettiklerinde, Allah (c.c.) onlara Hz. Peygamber’in ilim, hilim ve edeble donatıldığını, kendisine Kur’an-ı Kerim verileceğini ve “tebbet yedâ” ile Ebû Leheb’in hak ettiği cezayı alacağını bildirir. Hz. Peygamber’i ağlarken gören dedesi bu durumun nedenini öğrendiğinde Ebû Leheb’i cezalandırır ve oğullarına dönerek Ebû Leheb’i artık oğlu olarak kabul etmediğini, kendilerinin de ona kardeş dememelerini emreder. Nitekim orada bulunan herkes de ona lanet eder.

Hz. Peygamber yedi yaşına geldiğinde Abdülmuttalib Hz. Peygamber’i o yörede ün yapmış bir muallime götürür ve torununa hocalık yapmasını ister. Ancak aynı gün bu yapılanın hata olduğu; zira Hz. Peygamber’in bu hocadan öğrenecek hiçbir şeyinin olmadığı anlaşılır. Abdülmuttalib; ilmi, iz‘ânı ve faziletinden bî-haber oldukları için torunundan özür diler.

Bu olay herkes tarafından duyulmuş; Hz. Peygamber karanlıkları aydınlatan bir güneş misâli her tarafa ışık saçmış; gönüllerde taht kurarak herkes tarafından itibar görmüştür.

Bütün bu anlatılanlar yüce bir ahlak üzere olan Hz. Peygamber’in övgüsü (na‘tı) sadedindedir. Cenab-ı Hak tarafından övülen böyle bir insan ne kadar anlatılırsa anlatılsın yine hakkıyla tavsif edilemeyecek; övgüsü lâyıkıyla yerine getirilemeyecektir. Onun medhi, ucu bucağı bulunmayan sonsuz bir umman misâli erişilemez, güç yetirilemez bir mahiyettedir.

Salât ve selâm Hz. Muhammed (s.a.s.)’in üzerine olsun. Cenab-ı Hak, “Allah Visâlî’ye rahmet etsin” diyenlerin değerini yüceltsin; onlara ikramlarda bulunsun.

Visâlî Mevlidi’nin şekil ve muhteva özellikleri hakkında verdiğimiz bu bilgilerden sonra eserin günümüz alfabesine çevrilmiş şeklini sunabiliriz.

Hâzâ Kitâbu Mevlidi Fahri’l-Kâinât Muhammedini’l- Mustafa - Aleyhi’s-Salâtü ve’s-Selâm-

li-Mevlânâ Alî Çelebi el-Visâlî

13 Evvelâ Allâh’a ta‘vîz olsa râh (1b)

Ola şeytân-ı racîm anda tebâh

14 Dinse bi’smi’llâhi’r-Rahmâni’r-Rahîm

Keşf olur envâr-ı esrâr-ı ‘Alîm

15 Dinse hem “el-hamdü li’llâhi” yakîn

Feth olur meknûn-ı “Rabbi’l-‘âlemîn”

16 Kim o “Rahmânu’r-Rahîm” Allâh’dur

Yevm-i dînün mâliki ol şâhdur

17 Sana dirler cümle ekvân ey Mu‘în

Dâyimâ “iyyâke na‘bud nesta‘în”

18 Her biri dirler makâl-i “ihdinâ”

Tâ “sırât-ı müstakîm” ola hüdâ

19 Şol sırâtı eyle in‘âm ey Hudâ

K’iyledün ebrâruna anı ‘atâ

20 Ola “mağdûbun ‘aleyhim” râhı sed

Dahı silki “dâllîn”ün ey Samed

21 El açup dirler bu demde hâdı‘în

Minke ned‘û yâ İlâhî âmîn

Fî-Tevhîdi’z-Zât ve Temcîdi’s-Sıfât

1 Pes ne dinsün ol vücûd-ı bâhire

Künhine irmez ‘ukûl-i kâsıra

2 İsm-i zâtıdur “Huva’llâhu Ahad”

Vahdet-i sırf oldur “Allâhu’s-Samed”

3 “Lem-yelid ve lem-yûled” evsâfı yakîn

Ana küfv olmadı bir ferd âferîn

4 Pây-ı ‘arşına cihân olmaz sevâ

K’anda zâtı kim “ale’l-arşi’stevâ”

5 Âfitâb-ı zâtına k’olmaz esîr

Zihn ü hâricde ana yokdur nazîr

6 Kanı zâtiçün tasavvurda cihât

Tâ tasavvurdan hüveydâ ola zât

7 Kâyinâtun vüs‘ı yokdur hîç ana (2a)

Kalb-i âşıkdur meğer yok mâ-adâ

8 Kalb-i âşık şâhidu’llâhdur

Kalb-i âşık ana manzar-gâhdur

9 Kalb-i âşık ana mülk-i müşterî

Bunı dir mantûku’llâh işterî

10 Kalb-i âşık hamr-ı hubdan müstekir

Münzabıt olmaz “fe-hel min-müddekir”[175]

11 Bî-nişândur lîk bu kevn ü mekân

Varlığına dâldür anun ayân

12 Nakş-ı âlem nûrına nispet hayâl

Kim vücûdıdur anun yokluğa dâll

13 Âsumân ser-geşte-i envârıdur

Bu zemîn âlûde-i esrârıdur

14 Âfitâb-ı sun‘ına mihrile mâh

Zerrelerdür her biri bî-iştibâh

15 Nâr nûrı hasretinden dil yakar

Hâk vâlih başına yarlar yıkar

16 Âb rûyından yüz urur yirlere

Bâd âh eyler varırsa her yire

17 Âb-ı telh ü azbi cem‘ eyler revân

Var arada “berzahun lâ-yebğıyân”[176]

18 Beyzayı beyzâ iken bebğâ ider

Feyz-ı cûdından yedi beyzâ ider

19 Yaş ağaçdan gâh nâr ızhâr ider

Gâh nârı ravza-i gül-zâr ider

20 Nîşden virür musaffâ şehd o Rab

Kandı neyden kurı ağacdan rutab

21 Gâh hâk-i pây-i cism-i pâki tâ

Dîde-i arşa kılur ol tûtiyâ

22 Âdeme ta‘lîm-i esmâ ol kılur

Dâyimâ in‘âm-ı na‘mâ ol kılur

23 Kiminün başına zerrîn tâc urur

Hem kiminün farkına minşâr kor

24 Geh ruh-ı mahbûba nûr i‘tâ ider

Gâh âşık kalbini şeydâ ider

25 Geh Hicâzına o uşşâk-ı ırâk

Hoş Nevâyile gelürler bâ-vifâk

26 Ne kadar tahrîr olunsa vasf-ı Hak (2b)

Şemsden bir zerre olmaz bin varak

27 Görinen âyât-ı Hak’dur ser-te-ser

Ayn-ı ibretle eğer kılsan nazar

28 Vahdetinün şâhididür dü-cihân

Kim urur hem evvel ü âhir ayân

29 Zerreler zâhir değül hûrşîdsüz

Varise aynun nazar kıl dinle söz

30 Çeşme-i hûrşîde ayb olmaya ger

Yoğise huffâş içün nûr-ı basar

31 Münkirise n’ola ehl-i i‘tizâl

Mukbile olur tecellâ-yı Cemâl

32 Bin gedâ sıfru’l-yed olsa bu ayân

K’olmaya gencîne-i şâha ziyân

33 Gerçi sohbetden habîr olmaz asamm

Sâmi‘îne nağme-sâz içün ne gamm

34 Bu rumûza kanı kim vakıf olur

Kâbe-i esrârı kim tâ’if olur

35 Kanı iz‘ân ide bir kalb-i sa‘îd

“Ev elka’s-sem‘a ve huve şehîd”[177]

36 Kılmazisen mâ-sivâya ger nazar

Vire kalbüne “ve bî-yebsır” basar

37 Bezl-i mechûd it ki bulunsun likâ

“Leyse li’l-insâni illâ mâ-sa‘â”[178]

38 Bu vücûd-ı hâdisi terk eyle kim

Eyler anı yine muhdis mün’adim

39 Feth idem dirsen tecerrüd bâbını

Gayret eyle ko vücûd esbâbını

40 Terk olunmayınca bu mâ vü meni

Bin arasan bulımazsın sen seni

41 İsterisen nûr-ı Hayy-ı lâ-yemût

Varlığun mahv eyle “kable en-temût”[179]

42 Mâ-sivâ mahv olısar illâ ki Hû

“Küllü şey’in hâlik illâ vechehû”[180]

43 Bulmak içün ittisâl-i nûr-ı zât

Dinmedi mi “uktulûnî yâ sikât”

44 Varlıgun varısın infâk it kamu

“Len-tenâlü’l-birre hattâ tunfikû”[181]

45 Sen seni bilsen ki ol Hak n’eyledi (3a)

Âlem-i suğrâda kübrâ eyledi

46 Kalb virdi vü mücellâ eyledi

Anı nûr-ı zâta meclâ eyledi

47 Minnet ü bî-müntehâ hamd ü sipâs

Ana olsun bî-taaddüd bî-kıyâs

48 Tu senâhâ-râ çu ne-şümâri ber-â

Kîlehâ fî-zâke lâ-uhsî senâ

El-Kasîde fi’t-Tevhîd

1 Cellet sıfâtu men tecellâ bihi’l-verâ

İz hum yurakkıbûne bihâ muzlime’l-habâ

2 Tâhet nüfûsu men tetelakkâ bi-tîhi men

Huve zâtuhû ve tahayyeret fî-mi‘radi’l-likâ

3 Yâ men lehu’l-cemâl tereddeyte bi’l-‘ulâ

Ezzerte zâteke bi’l-kibriyâi dâyimâ

4 Ey iki zerre dav’-ı cemâlinde dü-cihân

Ma‘dûm olurlar eylesen ol dav’ı ihtifâ

5 Hûrşîd ü meh ki yüzleri yirlerde rûz u şeb

Devvâr olurlar emr-i cemîlünle pür-zıyâ

6 Hükmünledür tahammüli arzun nevâyibe

Hizmetde hem bu nüh feleğün kâmeti dü-tâ

7 Ebvâb-ı rahmetün yed-i lutfunla açılur

Mesdûd olur eğer kim ide kahrun icterâ

8 Vasf-ı Celâl ü Cemâlündür ısbaayn hem

Tâ kâyinâta bunlar ola mazhar u merâ

9 Pes cennetün nukûşı cahîmün telehhübi

Hem Mâlik’ün huşûneti Rıdvân’a hem vefâ

10 Hem lutfı her kerîm ü le’îmün şe’âmeti

Dahı bunun gibi niçe ezdâd-ı mâ-sivâ

11 Mişkât-ı İzzetündeki mısbâh-ı nûr-ı Zât

Zalmâ-i kâyinâta düşüp virdi incilâ

12 Şems-i hidâyetünle bu zerrât-ı kâyinât

Geldi vücûda her biri yâ Mûcide’l-verâ

13 Neşv ü nemâda feyz-i sıfâtınla her vücûd

Ketm-i ademde zâtına nispetle bî-riyâ

14 Bâtın hüviyyetin hucubât-ı sıfâtile

Zâhirdür ol mezâhir-i evsâfile Hudâ

15 Envâ-ı tâatunla ki râki‘ durur felek (3b)

Sâcid zemîn ibâdete kâyim halâ melâ

16 Senden vücûda geldi çü bu kevnile mekân

Zâtun münezzeh olsa bulardan n’ola revâ

17 Manzûr olursa ayn-ı inâyetle bir gubâr

A‘yân-ı rûh-ı kudse olur ayn-ı tûtiyâ

18 Zerrât-ı mâ-sivâ ne ki mihrinle her biri

Zât-ı hüviyyetüne ider hamdile senâ

19 Tevhîd-i zâtına kamu şey kâ’il oldı hep

Lâkin şurûh-ı vasfına lâl oldılır şehâ

20 Tomarı kârı sehvile gerçi Visâlî’nün

Tuğrası oldı cürmi vü mazmûnı pür-hatâ

21 Lutfun yedi ki rahmetile çekse ana hat

Yarın temessük ola halâsına elde tâ

22 Dav’ ursa rahmetün güneşi zerre olmaya

Bir lem’asında cümle-i isyân-ı zî-şekâ

23 Hibr olsa bahr u cevv-i semâ hem devâd olup

Eşcâr eğer kalem dahı evrâkı rakk ola

24 Vasfun yazarsa rûhı olan tâ hisâba dek

Her bâbı yüz kitâb ola her faslı bin edâ

25 Aslâ telaffuz olmaya vasfunda lafz-ı tâm

Yâ men aleyhi ente teferradte fi’s-senâ

Fi’l-Münâcât ve arzı’l-Hâcât

1 Ey Kerîm ü ey Latîf ü bî-zevâl

Eyledün bî-had bize fazlun nevâl

2 Kim temevvüc kıldı deryâ-yı kerem

Tâ kıla arz-ı hakîkatde irem

3 Evvelâ kim biz kamu ma‘dûm idük

Bî-musattah nokta-i mevhûm idük

4 Bast idüp nûr-ı basîtün pertevi

Bize virdi hilat-i cism-i nevi

5 Bir heyûlâ çok suver kıldın tamâm

Sonra kıldın akl u hiss in‘âm-ı ‘âm

6 Zîver-i dînle tezeyyün eyledün

Feyz-i nâmûsile teskîn eyledün

7 Âlim ü ‘âbid takıyy u muhteşem

Eyledün dahı bizi hayru’l-ümem

8 Evvel itdün çünki bu na‘mâya gark (4a)

Sonra bârî olmaya afvunda fark

9 Feyz-i fazl içün ki halk itdün cihân

Fazla içün itmedün anı ayân

10 Pes hidâyetdür ‘usâtun mesnedi

“Men yehdi’llâhu fe-hve’l-muhtedî”[182]

11 Her kim olsa cürm ile bî-cân u ten

Dest-gîrisin pes anun yine Sen

12 Bu durur dâyim münâcâtum benüm

Dergehüne arz-ı hâcâtum benüm

13 Yâ İlâhi nûr-ı zâtun hakkıçün

Mazhar-ı âlem sıfâtın hakkıçün

14 Sırr-ı zevk-i aşk-ı âşık hakkıçün

Ferr-i şevk-i sıdk-ı sâdık hakkıçün

15 Hûn-i eşk-i dîde-i giryân içün

Sîne-i sûzân dil-i biryân içün

16 Tâ’if-i Kâbe-i cemâlün hürmeti

Vâkıf-ı sırr-ı cemâlün hürmeti

17 Arş-ı nûr-ı zâta pervâz eyleyen

Mâ-sivâ perrini perdâz eyleyen

18 Mazhar-ı esmâ vü evsâfun için

Ma‘ber-i envâr-ı eltâfun içün

19 Fahr-ı âlem rahmet-i sermed içün

Zuhr-ı âdem hazret-i Ahmed içün

20 Yâr-ı ğârı hürmeti Fârûk’ı hem

Dahı Zü’n-nûreyn ü Leys-i zü’l-kerem

21 Enbiyâ vü mürselînün hürmeti

Etkıyâ vü tâbi‘înün hürmeti

22 Bu Visâlî kulunı bî-çâredür

Bir nahîf üftâde vü âvâredür

23 Pür-alîl efgendedür hâk içre hor

Râfi‘ ol lutfun eliyle yâ Gafûr

24 Gark olupdur bahr-ı cürme bî-mecâl

Dest-i lutfunla kerem kıl elin al

25 Kalbine vir lema-i nûr-ı hüdâ

Aynına dav’-ı basîret ey Hudâ

26 Rûhını hem mazhar-ı esrâr kıl (4b)

Nefsini tathîr ü rûha yâr kıl

27 Ayna-i dil jengine vir incilâ

Anda tâ aks eyleye nûr-ı likâ

28 Eyle sâlik râhuna virme mecâl

Eyleme pâyine ol aklın ‘ıkâl

29 Cânına vir şevk-i hubbunla zuhûr

Zerre-i aynin ayândan eyle dûr

30 Sahv u mahvile anı mesrûr kıl

Bir harâb âbâddur ma‘mûr kıl

31 Ol yed-i fazlınla içür câm-ı tahûr

Hum-ı hubdan mest kıl mânend-i Tûr

32 Hâkden ref‘ eyle anı zerre-veş

Mazhar-ı hûrşîd-i lutf it vir dırahş

33 Ey beni her dem münâcât itdüren

Tapusına arz-ı hâcât itdüren

34 Gerçi düşdüm ayağa yok amelüm

Komazam dâmen-i lutfundan elüm

35 Rahmetünden kesmezem hergiz recâ

Çünki lutfundan görürem çok atâ

36 İki âlemden murâdumdur tapun

Yüz ururam secde-gâhumdur kapun

37 Zikr-i zâtınla derûnum kıl münîr

Hem cemâlün pertevinden müstenîr

38 Kalmışam ayakda eyle ser-firâz

Gayra itdürme niyâz ey Bî-niyâz

39 İt gamunla bana derdün gam-güsâr

Eyle gussan mândelikde bana yâr

40 Tende sensiz bir nefes cânı n’idem

Râzıyam derdüne dermânı n’idem

41 Olsa derdün pür-ferahdur cân u dil

Bana derdünsüz ne virür âb u gil

42 Yoğise senden kimün kalbinde derd

Cânı dermân bulmaya olmaya merd

43 Yine gönlüm derdine dermân senün

N’ola ma‘mûr eylesen vîrân senün

44 Eksük itme kalbüme ur tâze dâğ

Kendü hânendür ko kim yansun çerâğ

45 Sana zâhirdür değül sırlar nihân (5a)

Senden özge bize kimdür Müste‘ân

46 Hâb-ı gafletden bizi bîdâr kıl

Sohbet-i ağyârdan bîzâr kıl

47 Eyle taksîrâtumuz yâ Rab tamâm

Menzilümüz eyle pes Dârü’s-selâm

48 Rabbena’rzuknâ bi-ihsânin lenâ

Mâ-daavnâ minke min-feyzi’l-münâ

49 Ente keşşâfün li-zulmâti’l-gumûm

Rabbena’kşifhâ bi-tahrîfi’l-humûm

50 Hamdünâ li’llahi Rabbi’l-âlemîn

İnnehû berrun Ra’ûfun âmîn

Fî-Na‘ti’r-Rasûl aleyhi’s-Salâtü ve’s-Selâm

1 Yine bu dil gülsitânı gülleri

Açılup şâd eyledi bülbülleri

2 Her biri açup dehânı pür-safâ

Oldı hoş elhân-ı na‘t-ı Mustafa

3 Kumrû-yi dil mukri-i hamd oldı çün

Yeğ mukârin olsa Ahmed medh içün

4 Kim açılsa üşkûfe-i bâğ-ı makâl

Güle sünbül yaraşur kılsan misâl

5 Ahmed’ün pes zevrak-ı mîmin ehad

Nûrı deryâsında gark itdi ebed

6 Kad tecella’r-Rabbu fî-mir’âtihî

Bel tecellâ râ‘iyen fî-zâtihî

7 Kad tesaffâ sadruhû bi’l-inşirâh

Bel tezekkâ müstenîran bi’l-felâh

8 İmtelâ bi’n-nûri minhü’l-hâfikân

İnneme’l-bedrânu minhü’ş-şârikân

9 Ta’ir-i a‘lâ-yı kâf-ı Kudsdür

Tâ’if-i Bathâ-yı nâf-ı Kudsdür

10 Oldur ol müstağrak-ı deryâ-yı hûb

Odur ol pür-vâlih-i sahrâ-yı hûb

11 Oldı hubbu’llâhdan mest-i müdâm

K’olmaz anun gibi bin mest-i müdâm

12 Pâdişâhıdur dü-kevnün ol Habîb

Ol şifâu’l-kalbi ol derde tabîb

13 Ol melîhü’l-had ki rahbu’l-cebhedür (5b)

Eflec esnânı sadefde sanki dürr

14 Bî-bedel zîbâ mükehhal gözleri

Nergisün çeşmine virir zîveri

15 Dost bûyiçün kim ol akne’l-meşâm

Gülşen-i Kuddûsı idindi makâm

16 Tâmmu’l-kaddür ki ol nuru’l-‘uyûn

Kâmet-i Tûbâ’yı kıldı ser-nigûn

17 Sürresinden sadra dek bir elf-i şa‘r

İtdi mukham satr-ı elfe elfe şi‘r

18 Hûb-sûret hoş-mehâsindür nesîm

Râstı oldur “ alâ-hulkın azîm ”[183]

19 Ser-te-ser pür-nûrdur lâhût fer

Kodı pâyına meh-i nasût ser

20 Müctebâ-yı “fâliku’l-ısbâh”[184]dur

“Ve’d-duhâ”[185] mişkâtına misbâhdur

21 Cân virür ikbâline Rûhu’l-emîn

K’okunupdur ismi içün Yâsîn

22 Midhati Mîkâ’il’ün mikyâlidür

Hubbı bâzârında kim keyyâlidür

23 Nefh-ı sûr idince İsrâfîl hem

Nefha-i medhiyiledür muğtenim

24 Dahı azrâ’îl ana dizende per

İttisâl-i zâta hizmet ‘özr ider

25 İbtidâsı ittihâd-ı kurb-ı zât

İntihâsı ilticâ-yı kâyinât

26 Olduğiçün Kevser “a‘taynâk”[186] ana

Oldı izz-i sermedî “levlâk”[187] ana

27 Çünki irdi İzzet-i “levlâk”e ol

Ba‘is oldı hilkat-i eflâke ol

28 İtdüğini zâta ol seyr-i nihân

Kıldı “sübhâne’llezî esrâ”[188] beyân

29 Kâf-ı hubda ol ki bir pâ üzredi

Şefkat itdi Hakk ana Tâhâ didi

30 Adına her dinde sikke bî-cevâb

Okunur hem hutbe-i faslu’l-hitâb

31 “Kâbe kavseyn” oldı eyvânı anun

Sadr-ı “ev ednâ”da[189] dîvânı anun

32 Oldı menşûrında çün beş vakt hitâb (6a)

K’oldı unvânı anun Ümmü’l-kitâb

33 İtmedüğinden bu eşyâya nazar

Aynına okundı “mâ-zâğa’l-basar”[190]

34 Levh-i mahfûzıdı çün müstahzarı

N’eylesün ol levha-i mektebleri

35 Hâme meh-veş oldı şakk peyvendine

Lîk zıllı hâ’il oldı kendine

36 Enbiyâ nûrı ile ârâste

Evliyâ sırrı ile pîrâste

37 Tâc-ı safvet oldıyısa Âdem’e

Hak bunı şâh itdi iki âleme

38 Mevhib-i İdrîs tedrîs ise hem

Bu medîne-i ilm ü mâ-evhâ-alem

39 Hazret-i Nûha sefîneyle necât

Virdi ise buna dahı kâyinât

40 Yer yüzin buna mesâcid eyledi

Ol sırâta fevz-i sâcid eyledi

41 Gerçi nâr İbrâhîm’e berd ü selâm

Ümmete dûzah dahı Dârü’s-selâm

42 Zemzem İsmâ‘il’e hem kurbân hüdâ

Buna Kevser ümmete kâfir fedâ

43 Tûr’da Mûsâ’ya oldıysa kelâm

Buna arş üzre o Hak virdi selâm

44 Ana Tevrât itdi ise ihtidâ

Âyete’l-kürsî buna oldı atâ

45 Sâlih’e çün nâkası itdi vifâk

Pes mutî‘ oldı buna hayl-i Burâk

46 Nağmeyi Dâvûda hem suhf-i Zebûr

Buna mihr-i mühr ü en‘âmile nûr

47 İns ü cinne kim Süleyman hükm ider

Bu Nebiyyü’l-hâfıkayndur ser-te-ser

48 Yûnus’a virdi necâtı ümmete (6b)

Ol sırâtı vire ire râhata

49 Nûna ol dahı komamışdı kadem

Buyıdı hem hâfız-ı “nûn ve’l-kalem”[191]

50 İrdiyise Hızr’a hem âb-ı hayât

Buna virdi selsebîlin ey sikât

51 Virdi lutfı hicr-i Ya‘kûb’a visâl

Yûsuf’a hüsninden irdi bir misâl

52 Âyet-i medhi ki pür-i‘câzdur

Her ne ıtnâb eylesem îcâzdur

53 Midhatinde halk-ı âlem oldı lâl

Her lisân-ı nâtıka oldı kelâl

54 Medhinün pâyânı yok çün ey amû

Şemmirû sallû ‘aleyhi sellimû

El-Kasîde fî-Na‘ti’n-Nebiyy aleyhi’s-Selâm

1 Ey der-i sır künûzını Fettâh

V’ey kilîd-i rumûza hem miftâh

2 Vasf “ve’l-leyl”[192] ider çü gîsûnı

“Ve’d-duhâ”[193] kıldı cebheni îzâh

3 İtmedin bu zirâati Âdem

Oldun arz-ı hakîkate fellâh

4 Görmeden yemm-i âlemi ol Nûh

Bahr-ı ifdâla sen idün mellâh

5 Katl-i Calût’a Hazret-i Dâvûd

Sen şehiçün kuşanmış idi silâh

6 Mâ-sadak kavl-i “lî maa’llâh”a[194]

Yine sensin ey mefharu’l-ervâh

7 Rûh-ı kudsün ki vardı Kuddûs’a

Cilve-gâhun iken bu bâğ-ı bitâh

8 Kavl-i murdârına ne Bû Cehlün

Ne zarar vire hayl ü gürûha nübâh

9 Virmedi zılluna vücûd nurun

Ne mesâ itdi fark anı ne sabâh

10 Ma‘den-i sırr-ı “küntü kenzen”[195] idün

İtdi keşf anı fâliku’l-ısbâh

11 Rûhı tas‘îd idüp ider tenkîs

Nefsini hikmetünle iden ıslâh

12 Na‘tüniçün alî ne-lâyıkdur (7a)

Ne disün şemse zerre-i eşbâh

13 Matlabı lema-i şefâatdur

K’olmaya zulmet içre yevm-i kifâh

14 Müctebâ nurun içün ey Ahmed

Ey risâlet sirâcına mısbâh

15 Gerd-i râhundur ol hidâyetün it

İlticâ-i Livâ-i Hamdüne râh

Hâzâ fî-Nu‘ûti’l-Ashâbi’l-Kirâm

aleyhimu’r-Rıdvânu bi’l-İkram

1 Şâhısın divân-ı şer‘un bî-nazîr

Ol bisâta Çâr-yârun dört vezîr

2 Çâr sûret ma‘nisi bir dem bular

Üss-i dîne çâr-unsur hem bular

3 Sana evvel yâr kim Sıddîk’dür

Sâniye’sneyn-i evvel tasdîkdür

4 İtdi varın şem’a-veş yolunda harc

K’iyledün cümle ulûmı ana derç

5 Bunda kufl-i şer‘un ol miftâhıdur

Anda ebvâb-ı cinân fettâhıdur

6 Ol adâlet kânı kim Fârûk’dur

Def‘-i zehr-i küfre misli yokdur

7 Zıll-ı Hak’dur çünkim ol nûr-ı basar

Sâyesinden zerre-veş şeytân kaçar

8 Şâm’dan kaldursa ısbaaynını

Çıkarur Kaysar’da Kisrâ aynını

9 Âb-ı rûy-ı dîn ki Osmân’dur şehâ

Bahr-ı îmân ayn-ı ummân-ı hayâ

10 Rûşenidi levha-i kalbi çü şem‘

Levha bakup itdi Kur’ân’ı o cem‘

11 Hânedân-ı hayr-ı halka zeyndür

Ayn-ı mâzağına Zü’n-nûreyn’dür

12 Hem şücâ‘-ı haydur ol Hak Haydar’ı

Bir eliyle yıkdı bâb-ı Hayber’i

13 Sırrı kim dâyim kılur seyr-i sipihr

Pes “selûni” diye vechi var o mihr

14 Zü’l-fikârı berk-ı şemsi gaş ider

Düldülüne çarh irgürmedi ser

15 Ol şehâdet cem‘inün zîverleri (7b)

Ol saâdet evcinün enverleri

16 Dîde-i Fahr-ı cihâna nûr-ı ayn

Ya‘nî ibn-i Murtazâ Hasan Hüseyn

17 Mest-i Hak’dur kim biri nûş itdi zehr

Kan akıtdı bir anunçün çekdi kahr

18 Sadr-ı şer’a her biri bir zeyndür

Müstehıkk-ı Hak ki mazlûmeyndür

19 Hüm nücûmü’d-dîni anhüm külle hîn

Radıya’llâhu teâlâ ecma‘în[196]

20 Eyyühe’l-uşşâku işrâka’l-cemâl

Sellimû sallû alâ-şemsi’l-kemâl[197]

Hâzâ fî-Na‘ti’s-Sultân

Lâ-zâle fî-Saltanatihî ilâ-Âhiri’z-Zamân

1 Hakk’a hamd ü medh-i Ahmed’den akîb

Pâdişâh na‘tı gerekdür ey edîb

2 Hakk’a tâbi‘ hem Rasûline yakın

Pes ulü’l-emre mutî‘ olur hemîn

3 İştibâh olmaz bu ma‘nâya ayân

Kim “atî‘u’llâh” ider anı beyân

4 Şâh râ‘î vü re‘âyâdur ganem

Adli mer‘âsında gürgândan ne gam

5 Kim husûsâ şimdi sultân-ı zamân

Hâkimidür yedi iklîmin o hân

6 Gölgesinde hoş geçerlerse ibâd

Sâye-i Hak’dur n’ola âlî-nihâd

7 Her adüv peyvend-i kahrında zebûn

Mûşdur san bebr elinde ser-nigûn

8 Pây-ı tahtı mihrine çarh-ı berîn

Gün yüziyle yüz urur her gün hemîn

9 Berr ü bahr ehline şâhen-şâhdur

Ya‘nî kim Sultân Süleyman şâhdur

10 Niçe bin Dârâb u Suhrâb ey hümâm

Âsitânında anun kemter gulâm

11 Hâtem’ün tayy itdi cûdı defterin

Adlinün Nûşirevân itmez birin

12 Kılsa azm-i rezm ol çâlâk hem

Kahr ile kan ağlaya Dahhâk hem

13 Yaksa nâr-ı hışmı ger ol zıll-ı Hayy (8a)

Yek nefesde ola pür-key kalb-i keyy

14 Adli mer‘âsında anun bî-fütûr

Kurd koyunla yürür olur mâr mûr

15 Âlem-i lutfında deryâ bir misâl

Bahşişi evcinde hâver bir hayâl

16 Çekdise tahtın Süleyman’un Sabâ

Götürür tahtın bunun bâd-ı dua

17 Lücce-i medhine çün yokdur tamâm

Kıl duâyile nihâyet ve’s-selâm

18 Şem‘-i cem‘ oldukça rûşen bâ-safâ

Anı zeyn itdükce na‘t-ı Mustafa

19 Evc-i İzzetde şeref bulup hısâl

Tâli‘-i şemsine olmasun zevâl

20 Dâyimâ mes‘ûd olup mansûr ola

Ser-te-ser a‘dâsı hem makhûr ola

Sebebü Te’lîfi’l-Kitâb

1 Bir sabâh işrâk idüp burc-ı şeref

Tâli‘-i mes‘ûda irdi her taraf

2 İrdi cân sem‘ine pür-ibret-nümâ

Bir sadâ kim ana yüz bin dil fedâ

3 Kim eyâ murg-ı esîr-i dâm-ı hâb

Var habîr ol kim değil hengâm-ı hâb

4 Kûy-ı gafletde sakın idüp hevâ

Nâleler itdirmesün ney-veş sana

5 Ayn-ı ibretle nazar kıl âleme

Hiss-i hayvânî ne virür âdeme

6 Görünen her zerre gerçi lâldür

Âfitâb-ı lutf-ı Hakk’a dâldür

7 Bilen asl-ı hâk u âteş âb u bâd

Eylemez hergiz birine i‘timâd

8 Pes azîmet birle bulan asl-ı pâk

Nisbet ider mi özine âb u hâk

9 Kıl fenâ terkin k’ola vasl-ı bekâ

Mâ vü menden geç bulasın tâ likâ

10 Çün bu dürr-i sır ki dürc-i dildedür

Anı del bu eşk elmâsına dur

11 Anı gördüm çeşmüm ön virmez dile (8b)

K’ağlayup söyler bunı alup dile

Kasîde-i ‘İbret

1 Ey dîde ciğer kanı revân olduğını di

Bir dem ya revânına emân olduğını di

2 Dahı ki hûn-âbile göreyin yaşun artsun

Ceyhûn gibi seyline umrân olduğını di

3 Aldanma gülün ârızı rengin görüp ey dil

Bülbül gibi zâr olma hazân olduğını di

4 Dime ki cihân mâlını cem‘ eyledi Kârûn

Yer yudup anı hor-ı cihân (olduğını di)

5 Ey Yûsuf-ı dil keyd-i Züleyhâ-yı zamândan

Sicn içre sakın niçe zamân (olduğını di)

6 Envâ‘-ı hayâl üzre nukûşı bu cihânun

İbretle bakan kell-i lisân olduğını di

7 Şîrîn-sühan ise ne heves tûtîye lâkin

Demür kafes içinde mekân (olduğını di)

8 Bir lahza tulû‘ eylese bu tâli‘-i sa‘dûn

Def‘-i Zühâl-i nahsa kırân (olduğını di)

9 Dünyâ sana barmağile bal eylese i‘tâ

Bir tasile pür zehrile kan (olduğını di)

10 Ankâ-sıfâtisen ki bugün Kâf-ı gınâda

Gûr içre yarın nâm u nişân (olduğını di)

11 Gûş urma sakın ahdine dünyâ-yı denînün

Anun sözi her yirde yalan (olduğını di)

12 Gafletde olup besleme bu cismini sonra

Me’kûl-i akârîb ü yılan (olduğını di)

13 Dünyâda durup kılırısan setr-i uyûbun

Uhrâda kamu gayra ayân (olduğını di)

14 Gayrun sana kılduğı gumûmı di kayurma

K‘ilin elem ü lutfı bir ân (olduğını di)

15 Ta‘lîm idesin her kime tîr atmağı sensin

Ol tîre nişâne ne gümân (olduğını di)

16 Gayretle güler yüzüne kim şem‘i görürsün

İçi göyünüp bî-ten ü cân (olduğını di)

17 Git sayma bu zâhirde ibâdâtı birâder

Dil ukdesin aç şirk-i nihân olduğını (di)

18 Lâ-cerem cûş eyledi deryâ-yı zât (9a)

Kopdı esmâ mevcile fevc-i cihât

19 Her sıfat bir mazhar itdi iktizâ

Anlara oldı mezâhir muktezâ

20 Yemm-i vahdetden ki kesret mevc ider

Bir heyûlâdur eğerçi çok suver

21 Kesrete yüz bulmağın her âyîne

Bir yüzi yüz gösterür her âyîne

22 Aşk virdi hem bu esbâba vücûd

İki kevn ızhârını aşk itdi cûd

23 Hubb-ı Hak’dur didüğüm bu cümle aşk

Kim mecâl olmaz çü gayra cümle aşk

24 İtmeğe meşhûda şâhid hem şühûd

Gaybda bu hubb yanardı hem çü ‘ûd

25 Pes bu sırrı “küntü kenzen”[198]dir kamu

Âlem olmazdı olmasa ger hubb-ı Hû

26 Ya‘nî “gizlü gencidüm” dir ol İlâh

Cümle mevcûdâta ol püşt ü penâh

27 Sevdüm anı kim olam ma‘rûf ben

Hoş sıfâtile dahı mevsûf ben

28 Evvelâ esmâmı zâhir söyleyüp

Hem sıfâtuma mezâhir soylayup

29 Pes benümçün âdemi var eyledüm

Hubbumı kalbinden ızhâr eyledüm

30 Dahı yaratdum anunçün âlemi

İtdüm âdem âlem âlem âdemi

31 Pes bu âlemdendür âdem muktezâ

Dahı âdemden murâd ol Mustafa

32 Ana çün mahsûsdur ism-i Habîb

Ol muhibb-i Hakk u mahbûb-ı Mücîb

33 Rükn-i a‘zam oldı ol Hak hubbına

Gayrılar irmedi hubbı lübbine

34 Sen de kim bu hubba ger tâlib isen

Cân u dilden kim ana râgıb isen

35 Şem‘-i cem‘-i şer‘ine pervâne ol

Yüri dîvin dîvine pervâne ol

36 Olasın tâ âdem-i merhûm sen

Hubb-ı Hak’dan olmayup mahrûm sen

37 Ol durur bu âlem-i ecsâma ser (9b)

Ol heyûla sırrına ekvân suver

38 Feyz ü cûd-ı Hak vücûdı nûrını

Pes ne yüzden gösterür mesrûrını

39 Tâ ki deryâdan dimişler katresin

Şerh idüp şems-i cihândan zerresin

40 Kim o zâtına muhibbidi Hudâ

Mâ-sivâ halkından evvel bî-riyâ

41 Ya‘nî yok idi zamânile mekân

Şeş cihât ü dahı arz u âsumân

42 Mâ-hasal kendüden özge yoğiken

Zât-ı pâkini severdi Zü’l-minen

43 Müsnî hem müsnâ idi nefsinde Hak

Âşık u ma‘şûk hem Rabbü’l-felak

44 Bu arada pes hâkâyık cem‘ olup

Saf çeküp eyvân-ı esmâya dolup

45 Gerçi bu söz kâlıb-ı ta‘bîrile

Mümkin olmaz zâhirî tefsîrile

46 Lîk nûra hatt tahayyül olunur

Sonra elfâza tebeddül olunur

47 Didiler ketm-i ademde niçe bir

Oluruz ma‘dûm-ı mutlak pes hakir

48 Pes gerekdür kim bize fazl-ı İlâh

Ola bu düşmüşlere püşt ü penâh

49 Kim bu biz ma‘dûma Hak ihdâ ide

Feyz ü cûdından vücûd i‘tâ ide

50 Çün sıfât esmâ işitdi bu sözi

Ol ahass esmâya urdılar yüzi

51 Anlarun feryâdını arz itdiler

Her biri hem mazharın farz itdiler

52 Didiler sabr idinüz k’ol hazrete

Yüz uralım nûr-ı zât-ı İzzete

53 Çünki bu esmâ idüp ahde vefâ

Kıldılar ol zâta arzı bâ-safâ

54 Pes temevvüc kıldı ol deryâ-yı hubb

Tâ ki mevcin bula hem sahrâ-yı hubb

55 Zâtdan ol hubb-ı mahfî kıldı cûş

Oldı ihsâna bahâne bu hurûş

56 İstedi mazhar cemâline o zât (10a)

Kim mezâhir bula andan tâ sıfât

57 Ola hem âyîne rûyına hemîn

Keşf ide andan cemâlini yakîn

58 Pertev işrâk itdi pes hûrşîd-i zât

Ol sipihr-i sırra hem mihr-i sıfât

59 Didiler ol perteve nûr-ı muhît

Cevher-i mutlak dahı nûr-ı basit

60 Akl-ı evvel dahı dimişler kalem

Asla varılmaz çekilse bin elem

61 Âşık idi rûyına çün Kirdigâr

Eyledi ol pertevi âyîne-vâr

62 Hem nazar kıldı ana ol Zü’l-celâl

Gördi andan pes cemâlin pür-kemâl

63 Âlim idi hüsnine ilme’l-yakîn

İrdi pes ayne’l-yakîne ol mübîn

64 Sevdi bu ma‘nâdan ol mir’âtı Hak

Bundan ızhâr eyledi âyâtı Hak

65 Adına didi Muhammed ol Mücîb

Nâzır olup dir bana sensin habîb

66 Nâzır ol hem bu cemâlüm ayına

Dâyimâ manzûrum ol hem âyine

67 Mazhar-ı envâr kıldum çün seni

Pes sever dâyim seni seven beni

68 Nûr-ı pakün mazhar idem âleme

Vire zîver dahı safvet âdeme

69 Kâyinat îcâdına ba‘is kılam

Nûr-ı lutfundan kamu hâdis kılam

70 Çün bu vechile hitâb-ı müstetâb

Nûr-ı Ahmed işidüp bî-irtiyâb

71 Secde-i şükr eyledi kıldı sipâs

Hakk’a çok tebcîl ü hamd-ı bî-kıyâs

72 Çün bu deryâ-yı rumûza yok kenâr

Sâhil-i hayretde yokla rûzigâr

73 Eyyühe’l-uşşâku işrâka’s-safâ

Sellimû sallû cemâle’l-Mustafa

Der-Tafsîl-i Mevlid-i Rûhânî (10b)

1 Çün bu icmâli işitdün ey hümâm

Dinle ol rûhânî tafsîlin tamâm

2 Nakl olur didi Aliyy-i Murtazâ

Ol mürüvvet ma‘deni kân-ı safâ

3 Çünki ol Bârî teâlâ âlemi

İstedi halk ide dahı âdemi

4 İtmedin îcâd-ı kevni Lem-yezel

Üç yüz yigirmi dört bin yıl ezel

5 Ol yed-i kudretle nûrından hemîn

Aldı bir nûrı çün ol Hakku’l-mübîn

6 Pes bu nûrı rûh-ı Ahmed eyledi

İki kevne lutf-ı sermed eyledi

7 Sonra ol nûrı musavver eyledi

Şekl-i insânda münevver eyledi

8 Hey’eti dünyâda olduğı gibi

Hûb-sûret hoş-mahâsin ol Nebî

9 Pes hüdâdan kıldı başın ol Ahad

Ol Kerîm ü Mûcid ü Muhyî Samed

10 İtdi gerdânın tevâzu‘dan dahı

Aynını idüp hayâdan ey ahî

11 Cebhesin dahı yakînden itdi var

Sabrdan ağzını kıldı âşikâr

12 Sıdkdan itdi lisânın pâdişâh

Hem mahabbetden gözi önin İlâh

13 Tîbden haddin vera‘dan kalbini

Hem nasîhatden idüp sadrın ganî

14 Batnını hem zühdden var eyledi

Havfdan zânûsın ızhâr eyledi

15 İstikâmetden yaratdı ayağın

Kalbini rahmetle doldurdı yakîn

16 Dahı şefkatle mürebbâ eyledi

Hem risâletle musaffâ eyledi

17 Eyledi pâk ü müzekkâ nefsini

Dahı andan râzî oldı ol Ganî

18 Başına kodı anun tâcü’l-yakîn

Hem hidâyetden ridâ virdi Mübîn

19 İsmini hem kodı Hakk anun Habîb (11a)

İtdi rahmet âlemîne ol Mücîb

20 Çün bu zînetlerle ol sâhib-cemâl

Oldı nûrânî müzeyyen pür-kemâl

21 Önine geldi pes on iki hicâb

Kim cemâliçün gerekdür hem nikâb

22 Her birinde sâkin oldı ol Habîb

Her birinde zâkir oldı ol Habîb

23 Dir idi yâ Hayy u Kâyyûm u Kadîm

Bâkî vü yâ Kâdir ü hem yâ Alîm

24 Pes hicâb-ı kudret içre ol imâm

Durdı zâkir on iki bin yıl tamâm

25 Hem hicâb-ı azametde ey ahî

Oldı sâkin on bir bin yıl dahı

26 Oldı hem minnet hicâbında Rasûl

On bin yıl dahı ol sâhib-usûl

27 Pâye-i rahmet hicâbında o nûr

Oldı dokuz bin yıl ol buldı sürûr

28 Hem saâdetde o nûr-ı Ahmedî

Tâ sekiz bin yıl o izz-i sermedi

29 Hem kerâmetdeyidi bin yıl tamâm

Menziletde altı bin yıl ol hümâm

30 Hem hidâyetden hicâb içre Habîb

Biş bin yıl oldı ol derde tabîb

31 Dahı dört bin yıl nübüvvetdeydi hem

Kodı üç bin yıl da rifatde kadem

32 İki bin yıl dahı ol Fahru’l-enâm

Tutdı hem heybet hicâbında makâm

33 Hem şefâatden hicâb içre yakîn

Oldı bin yıl ol Şefî‘ü’l-müznibîn

34 Bu makâmâtı güzer kıldı tamâm

Oldı her yüzden mürebbâ ol hümâm

35 Pes makâm-ı şükrde rûh-ı Habîb

Zât-ı Hakk’a karşu durdı ol Habîb

36 Yedi yüz bin yıl tamâm itdi kıyâm

Secdeye vardı pes anda ol imâm

37 Anda dahı durdı ol mikdâr yıl

Tâ iki rek‘at tamâmet böyle bil

38 Buldı evsâf-ı hamîdeyle kemâl (11b)

Oldı âlî-mertebe sâhib-cemâl

39 Pes o Hayy u Bâkî vü Muhyi’r-rimem

Kıldı ol nûrı mükemmel muhterem

40 İstedi k’ola o nûr-ı şâriha

Bu kitâb-ı kâyinâta fâtiha

41 İtdi bir cevher bu nûr-ı pâkden

Kim ana bakan kalur idrâkden

42 Bir nazar kıldı ana heybetle Hak

Oldı ol heybetle cevher iki şak

43 Bakdı bir kısmına anun oldı âb

Haşyetinden aka tâ yevmi’l-hisâb

44 İtdi ol birine şefkatle nazar

Andan on şey zâhir oldı ey peder

45 Evvelâ arşı vü kürsî sonra hem

Levhi yaratdı vü dördünci kalem

46 Cennet ü şems ü kamer encüm tamâm

Hûrîler dahı melâik ve’s-selâm

47 Hak nazar kıldı kalem pes oldı şak

Virdi dehşet heybet-i Rabbi’l-felak

48 Sonra emr oldı ki levh üzre kalem

Yaza tâ ahvâl-i âlem bî-elem

49 Ol kelâm-ı “lâ-ilâhe illa’llâh”ı

Hem Muhamed’dür Rasûl-i âgehî

50 Secde kılup ağladı pes ol kalem

Geçdi yüz yıl kaldırup başını hem

51 Didi yâ Rabbi bilürem ism-i Zât

Lafza-i Allâh’dur ey bî-cihât

52 Ol Muhammed diyü pes dirsin kime

Tâ mukârin itdin İsm-i A‘zama

53 Ana Hak didi cemâlüm hakkıçün

Dahı hem izzüm celâlüm hakkıçün

54 Ger Muhammed gelmeseydi âleme

Olmazıdı ününüz dahı heme

55 Nûr-ı zâtumdan anı var eyledüm

Âlem îcâdına ızhâr eyledüm

56 Bâkîsin ol cevherün itdi diraht

Nûrdan ‘âlî anı ey nîk-baht

57 Nûrdan kıldı hem anı dört nihâl

Kim bu sırrı bilmez ancak Lâ-yezâl

58 Bir şecer kim adıdur şâh-ı yakîn (12a)

Pâyine arz-ı hakîkatdür zemîn

59 İtdi nûr-ı Ahmed’i pes nûr-bahş

Dürre-i beyzâ vü hem tâvus-veş

60 Gör kim ol tâvus-ı Hak pür-âgehi

Oldı ol şâh üzre hem cevlân-gehi

61 Dahı yetmiş bin yıl ol şâh üzre hem

Hakk’a tesbîh ideridi bî-elem

62 Sonra halk itdi o lutf issi Hudâ

Nûrdan bir hûb mir’ât-ı hayâ

63 Kodı bu âyîneyi ol Lem-yezel

Karşusına hem o tâvusun ezel

64 Ana çün tâvus kıldıkda nazar

Gördi kendin hûb-sûret hoş-siyer

65 Pes Hudâ’dan kıldı istihyâ hemîn

Eyledi beş secde ol nûr-ı yakîn

66 Oldı bu beş secde sonra beş namâz

Kılmayanlar bulamaz didâr-ı râz

67 Hem nazar kıldı bu kez dahı o Hak

Eyledi girü hayâ dökdü ‘arak

68 Yaradıldı âsumân u hem zemîn

Cennet ü dûzah dahı cümle yakîn

69 Didi andan sonra tâvusa Hudâ

Çâr-etrâfuna bak ey nûr-ı mâ

70 Çünki tâvus itdi emre imtisâl

Önine kıldı nazar ol zü’l-kemâl

71 Nûrunı gördi Ebû Bekr’ün hemîn

Mâ-verâsında Ömer nûrın yakîn

72 Nûr-ı Zi’n-nûreyni sağ yanında hem

Pes yesârında Aliyy-i zi’l-kerem

73 Mâ-hasal küllî vü cüz’î her ki var

Pes anun nûrından itdi âşikâr

74 Bu arada kavl-i ârâ çok durur

Vasfa gelmez zîr ü bâlâ çok durur

75 Ol sanâyi‘den işâret bu kadar

Ârife besdür eyâ nûr-ı basar

76 Çün bu tertîbile ol eyvân-ı kuds

Oldı kâmil kurılup dîvân-ı kuds

77 Pes Muhammed nûrı beş bin yıl tamâm (12b)

Didi sübhâna’llâh ol kâmil imâm

78 Bir yeşil kandîl halk itdi Hudâ

Arşun altında ki sâfî pür-zıyâ

79 Kodı ol kandîle rûh-ı Ahmed’i

Şekl-i insânda o nûr-ı sermedi

80 Oldı kâyim san namâz içre o rûh

Eyledi tekbîr buldı çok fütûh

81 Dahı ol kandîlün etrâfında Hak

Eyledi kandîller Rabbü’l-felak

82 Pes Muhammed rûhı ol kûtü’l-kulûb

Turuben kandîlde zâkir olup

83 Didi bin yıl “lâ-ilâhe illa’llâh” ol

Hem Muhammed’dür Rasûlu’llâh ol

84 Dahı bin yıl didi “Allâh” ol yakîn

Hatm olunca Esmâ-yı Hüsnâ-yı Mübîn

85 Her bir ismi diridi bin yıl tamâm

Tâ tamâm olunca ol hayru’l-enâm

86 Geldi vaktâ kim o Rahmân ismine

Gör ki ol Hakk’un burada resmi ne

87 Bakdı rahmetle o nûr-ı Ahmed’e

Server-i âlem sürûr-ı sermede

88 Pes ‘arak dir oldı andan nûr-ı Hak

Düşdi her kandîle bir katre ‘arak

89 Enbiyâ vü mürselîn ervâhını

Eyledi hem mü’minîn ervâhını

90 Koşulup pes Ahmed’e bunlar tamâm

Bile esmâ zikr iderlerdi ey hümâm

91 Devr idüp kandîl-i Ahmed zevkden

Âlem-i rûha sığışmaz şevkden

92 Anı hem kandîller kılup tavâf

Devr iderler eyleyüp anı metâf

93 Pes bu devrün sırrıdur ey hoş-sühan

Dâyimâ uşşâkı ser-gerdân iden

94 Mihr ü mâhı geşte bîdâr eyleyen

Sûfiyâne çarhı devvâr eyleyen

95 Geldi çün Kahhâr ismine Habîb

Bakdı satvetle ana ol dem Mücîb

96 Hem arak-rîz itdi yine Kirdigâr (13a)

Oldı pes ervâh-ı küffâr âşikâr

97 Cümle bu ervâh dört saff oldılar

Ol Habîb’e karşu saf saf durdılar

98 Saff-ı evvel enbiyâ son evliyâ

Saff-ı sâlis mü’minîn ervâhı tâ

99 Tutdı dördüncüde kâfirler makâm

Durdılar Hakkun kazâsınca tamâm

100 Mâ-hasal ervâha oldı kıble-gâh

Kıldılar nûrına secde mihr ü mâh

101 Hem tavâf idüp melâik cavk cavk

Anı hem kerrûbîler pür-zevk zevk

102 Yine emr itdi bu ervâha Hudâ

K’Ahmed’e kılun nazar bulun safâ

103 Oldı başına bakan sultân anun

Mîr-i ‘âdil alnına bakan anun

104 Âlim oldı sadrına kılan nazar

Pes bu minvâl üzre cümle ser-te-ser

105 Çün bu deryâ-yı kelâma yok kenâr

Sâhil-i hayretde yokla rûzigâr

106 Eyyühe’l-uşşâku işrâka’l-vefâ

Sellimû sallû cemâle’l-Mustafa

Der-İntikâl-i Nûr-ı Nebî ‘aleyhi’s-Selâm

be-Âdem ‘aleyhi’s-Selâm

1 Buldı bu i‘zâzı çün nûr-ı Rasûl

Kâmil oldı bu kemâlâtile ol

2 Vakt irişdi kim bu eşbâh-ı zemîn

Keşf ide ol nûrile sırrın yakîn

3 Ka‘bu’l-Ahbâr oldı muhbir bunda hem

Çün irâdet kıldı ol Rabbü’l-kerem

4 Kim Muhammed zâtını îcâd ide

Kâyinâta nûr-ı Hakk îrâd ide

5 Emr idüp Cibrîl’e bir kabza türâb

Var yirün kalbinden irgör kıl şitâb

6 İtdi çün emrine Cibrîl imtisâl

İtdi yiryüzine açup perr ü bâl

7 Safh-ı a‘lâ vü ferâdîs ehli hem

Pes hubût idüp bile hayl ü haşem

8 Aldı bir kabza türâb andan hem ol

Sadr-ı dünyâ idi hem kabr-i Rasûl

9 Mâ-i tesnîmile yoğurdı anı (13b)

Eyledi bir dürre-i beyzâ Ganî

10 Sonra daldurdı cinân enhârına

Sonra arz itdi cihân ebrârına

11 Kıldılar cümle melekler i‘tizâr

Buna ne yüzden k’ola i‘zâz var

12 Bildiler Âdem’den ön fazlın bunun

Anladılar neydüğin aslın bunun

13 Kâmil oldı rûh-ı Ahmed hazreti

Sonra hem böyle mükemmel tîneti

14 Çün şeref buldı bu hâlâtile arz

Hamd-ı bî-hadd eyledi kendüye farz

15 Çün müşerref oldu dünyâ âlemi

Çâr-unsurdan yaratdı Âdem’i

16 Âdem’ün tînine hem ol cevheri

Bile halt itdi vü virdi zîveri

17 Pes hitâb irdi o nûr-ı Ahmed’e

Âdem’ün kim cebhesine nakl ide

18 Geldi nûr u buldı Âdem çok atâ

Tâc u hilat ni‘met-i cennet safâ

19 Sanki alnında o nûr-ı Ahmedî

Mâh idi deycûr içinde sermedi

20 Evvel ana hâsid idi her melek

Oldı bu nûrile sâcid her melek

21 Oldılar saf saf duruban rû-be-rû

Nûra karşu gözlerin diküp kamu

22 Her birinin gözine ol nûr-ı zât

Kurretü’l-ayn idi sankim fi’s-salât

23 Geldi çün ol nûr-ı zîbâ Âdem’e

Eyledi ta‘lîm-i esmâ Âdem’e

24 Ya‘nî su kaynar gibi itdi neşîş

Sanki ol nurun yiri ey nîk-giş

25 Çün bu âvâzı işitdi ol safî

Dehşet ile didi ey lutfı hafî

26 Kim ne hâletdür ki bu gaybî sadâ

Lerze virdi kalbüme gâhî safâ

27 Geldi sem‘ine hitâb-ı müstetâb

Anun irişdi suâline cevâb

28 Geliser neslinden adı Mustafa (14a)

Olısar dünyâda hâtmü’l-enbiyâ

29 Tuyduğun bu k’ol habîbüm râzıdur

Nûrı tesbîhinün ol âvâzıdur

30 Sende çün vaz‘-ı emânet eyledüm

Bâ‘is-i tâc-ı saaâdet eyledüm

31 Eyle ta‘zîmâtile i‘zâz ana

Eyle ikrâm u niyâz u nâz ana

32 Sa‘d burcdan çün tulû‘ itdi bu nûr

Niçe burc-ı sa‘da kılısar ubûr

33 Hoş vasıyyet eyle ol evlâduna

Hürmet itsünler bu nûr âbâduna

34 Kimde kim bu nûr eğer zâhir ola

Şu‘lesi hûrşîd-veş bâhir ola

35 Gözlesün k’aslâbı ola tâhire

Ola kınvânı hem anun zâhire

36 Ola ya‘nî tayyibât ü tâhirîn

Tâ hasîb ü hem nesîb ola yakîn

37 Saklasunlar nâ-mahall-i aslâbdan

Kim kefâ’et yoklanup ensâbdan

38 Bu vasıyyetden ki Havvâ dâyimâ

İstedükce Âdem ile iltikâ

39 Pâk a‘zâsın kamu tathîr idüp

Hoş kohularla dahı tebhîr idüp

40 Dir idi Âdem’de ümmîdüm budur

Kim ide mevlûdüne nakl işbu nûr

41 Çün bu vasfun bahrına yokdur kenâr

Sâhil-i ibretde yokla rûzigâr

42 Eyyühe’l-uşşâku işrâka’l-cemâl

Sellimû sallû alâ-şemsi’l-kemâl

Der-İntikâlât-ı Nûrı’n-Nebî aleyhi’s-Salâtü ve’s-Selâm.

1 Bir gice oldı işâret Âdem’e

Nesl-i hayrile beşâret Âdem’e

2 Doldı Havvâ şevk-i hoş-ârâmile

Oldı hem Şîsi’n-Nebiyye hâmile

3 Ol sabâh alnından Âdem gördi nûr

Cebhe-i Havvâ’ya kılmış çün ubûr

4 Hayli mesrûr oldı ol hem şâdmân (14b)

Buldı çün anun dü çeşmi tâze cân

5 Nûr hem Havvâ’ya virdi hûbluk

Virdi hem bî-hadd ana mahbûbluk

6 Şîs’den gayrı doğardı her veled

İrkek ü dişi ikişer tâ-ebed

7 Bu o nurun hürmetine doğdı bir

Bilür anun yine kadrin hem Kadîr

8 Şîs doğdı alnına nakl itdi nûr

Buldılar Havvâ vü Âdem çok sürûr

9 Gözine İblîsün uruldı hicâb

İtmeye ol nurdan tâ iktisâb

10 Tâ karâr idince her sulb ü rahm

Ayn-ı düşman kör idi hem bî-fehm

11 Anı eylerdi melekler hem tavâf

İzzet ü ikrâmile kılup metâf

12 Bir melek olup münâdî dâyimâ

Dirdi ey yiryüzi muştuluk sana

13 Dahı sende sâkin olanlara hem

Nûr-ı Hakk’a hürmet idün dem-be-dem

14 Bâliğ oldı Şîs çün Âdem safî

Didi ey oğul gözet ahd-i hafî

15 Sakla bu nûrı çü Hak virdi sana

Kıl vedîa athar-ı erhâma tâ

16 Ahd-i Hak budur didi tutdı o Şîs

Hoş kabûl itdi çün işitdi hadîs

17 Döndi Âdem didi yâ Rabbe’l-enâm

Ahdün itdüm oğluma i‘lâm-ı tâm

18 İsterem senden ki irsâl it şühûd

Tâ ola şâyi‘ bu mîsâk-ı uhûd

19 İndi pes Cibrîl elinde ak harîr

Bir kalem yetmiş bin emlâkile dir

20 Hak selâm itdi ki yazsun bir kitâb

Ahdümi evlâdına kılsun hitâb

21 Aldı pes Âdem eline hâmeyi

Yazdı bunlar mahzarında nâmeyi

22 Kodı bu mektûbı bir tâbûta tâ

Anda kim varıdı müslü’l-enbiyâ

23 Dahı Şîs’e iki hamrâ hulleler (15a)

Lutfile geydürdü ra‘nâ hülleler

24 Anda kim mahvâ (?) bile beyzâ idi

Boyı Havvâ’ya bedel hesnâ idi

25 Şîs’e virdi hutbe kıldı Cebre’îl

Oldılar şâhid melekler cümle il

26 Hem Enûş andan doğup nakl itdi nûr

Alnına hem muhtecib İblîs-i kör

27 Bâliğ oldı buna dahı geldi Şîs

Virdi tâbûtı vasiyyetden hadîs

28 Pes afîfât u afîfîne o nûr

Kim muhassal iderek nakl u ubûr

29 Hazret-i Nûha vü oğlı Sâm’a tâ

Nûh hem virdi o tâbûtı buna

30 Giderek nûrile tâbût-ı mehîb

Ol Halîlu’llâh’a olmışdı nasîb

31 Bir gün ol hullet sarâyınun şehi

Didi evlâdına gör ol âgehî

32 İşbu tâbût içre var dürlü acîb

Görünüz oğullarum niçe mehîb

33 Var nebîler sağışınca hâneler

Enbiyâ eşkâli hem dahı neler

34 Âhirinde var Muhammed hânesi

Anda nakş olmış hem ol dür-dânesi

35 San salâta kâyim olmış gibi ol

Muktedî sağında Sıddîk-ı Rasûl

36 Ana evvel tâbi‘ olan bu diyü

Alnına yazılmış anun ey amû

37 Hem Ömer solında Osmân mâ-verâ

Hem emâmında Alî bulmış likâ

38 Dahı ashâbı vü evsâfı anun

Yazılu Allâh vassâfı anun

39 Sulb-i İshâk’dan müsellel enbiyâ

Sulb-i İsmâ‘îl’den pes Mustafa

40 Gördiler bu hikmeti oğulları

İbretile doldı hem gönülleri

41 Sonra İsmâ‘îl’e ahdi söyledi

Oğlı Kaydâr’ı bu dahı toyladı

42 Bir gün ol Kaydâr düşinde görür (15b)

Bir Arab kızına varısar bu nûr

43 Uyanup gitdi Arab iline ol

İtdi Cürhüm adlu bir şâha nüzul

44 Kim olurdı ol Benî Kahtân’dan

Gâsıra adlu kız aldı andan

45 Bir gün ol Kaydâr-ı makbûlü’l-fuhûl

İstedi tâbûtı kim feth ide ol

46 Bir nidâ irdi ki feth itmez bunı

Enbiyâdan gayrı olmağıl denî

47 Aldı tâbûtı vü tekrîm eyledi

Hazret-i Ya‘kûba teslîm eyledi

48 Sonra Kaydâr oğlına nûr itdi nakl

Adına dirler Hamel sâhib-i akl

49 Giderek adnâna Ma‘d’e hem Nizâr

Hem Mudarra nakl idüp nûr âşikâr

50 Her biri dâyim yazarlardı kitâb

Ahd-i sâbıkdan iderlerdi hitâb

51 Kâbe’ye asarlarıdı her zamân

Geldi amru’bn-i Nuhuv (?) nahs-ı cihân

52 Muhdis-i esnâm idi ol it pelîd

Bozdı ol ahd-i kadîmi ol anîd

53 Giderek Nadr alnına nakl itdi nûr

Hem Kureyş adı anun sâhib-şu‘ûr

54 Kim ziyâde hûb u mahbûbıdı ol

Halk içinde şâh-ı mergûbıdı ol

55 Gördi ol bir gün acîbe vâkıa

K’oldı zahrından şecere tâlia

56 Tutdı ağsânı cihânı ser-te-ser

Nûr-ender-nûr eflâke irer

57 Dahı ak yüzlü kişiler görünür

Ol ağacı her birisi çigzinür

58 Didiler sonra muabbirler ana

Vire çok izz ü şeref ol Hak sana

59 Gele neslünden senün sâhib-şeref

Tutalar emrini ehl-i her taraf

60 Ol gün arza hem tecellî kıldı Hak

Dir melekler yirde kim var merd-i Hak

61 Didiler her biri kim ey pâdişâh (16a)

Sensin a‘lem senden artuk yok İlâh

62 Şimdi ver lutfunı zâkir muhlisan

Bir recül evlâd-ı İsmâ‘il’den

63 Kim anun zahrındadur nûr-ı Habîb

Sen bilürsin hod didiler ey Mücîb

64 Ey melekler şâhid olun didi Hak

Anı ben muhtâr idindüm müstehak

65 Dindi bu vechile Nadr’a hem Kureyş

Âmme-i halk içre ol ekrem Kureyş

66 Giderek Abdü’l-menâfa Hâşim’e

Nûr nakl idüp irişdi hoş deme

67 Çün bu deryâ-yı kelâma yok kenâr

Sâhil-i ibretde yokla rûzigâr

68 Eyyühe’l-uşşâku işrâka’l-cemâl

Sellimû sallû alâ-bedri’l-kemâl

Der-İntikâl-i Nûrı’n-Nebî aleyhi’s-selâm

be-AbdülMuttalib

1 Gerçi ecdâdı Rasûlün her biri

Pür-şereflerdi değil bu serseri

2 Hâşim idi pes emîr-i zî-cemâl

İzz ü rif’at anda bulmışdı kemâl

3 Şâyi‘ olmışdı cihâna İzzeti

Nûr-ı Ahmed’den çü buldı devleti

4 İbn-i Kostantîn ki Kayser melk-i Rûm

Kim Ebû Herkal’dı arz itdi kudüm

5 Bir kızım var misli yok ana sezâ

Lutf idüp gelsün virem diyü ana

6 Çok taleb kıldı vü Hâşim itdi red

Kim ol İncîl içre görmüşdi rasad

7 Kim doğar âhir zamân peygamberi

Nesl-i Hâşim’den tulû‘ eyler biri

8 Kıldı Selmâ bint-i Zeyd’i ihtiyâr

Doğdı bundan Şeybe oldı bahtiyâr

9 Dahı Abdülmuttalib ismi bunun

Lutf u ihsân oldı hem resmi bunun

10 Hem mükahhal gözleri mahbûbıdı

Nûr anun alnına pes nakl eyledi

11 Bir gün ol Hâşim vasıyyet eyledi (16b)

Cem‘ idüp ebnâ-i eşrâfı didi

12 Kim emîrem size sâhib-iktidâr

Lutf idüp tutun sözüm her ne ki var

13 Var hazînemde durur hem yâdigâr

Kavs-i İsmâ‘îl ü sancâk-ı Nizâr

14 Dahı asnâmun mefâtîhi tamâm

Hem sikâye-i hâc cümle ey kirâm

15 Oğluma virdüm didi ol pâdişâh

Kim bu oğlum Şeybe olsun size şâh

16 Tâbi‘ olun ana fevt oldukda men

Sonra sözin tutdı ehl-i encümen

17 Kâbe’ye şâh oldı Abdülmuttalib

Oldılar emrine dâyim mürtekıb

18 Buldı nûrile şeref kırk yıl tamâm

Tutdılar hükmin anun pes hâss u âm

19 Her tarafdan hedyeler iltüp mülûk

Ana her hacda kılurlardı sülük

20 Çıksalar bununla istiskâya il

Yağuban bârân olurdı sanki seyl

21 İtseler anunla her gâhî gazâ

Feth olurdı ceyş-i düşmen dâyimâ

22 Bunca İzzetler Muhammed nûrınun

Kâyinâta lutf-ı sermed nûrınun

23 Eyyühe’l-uşşâku işrâka’l-vefâ

Sellimû sallû cemâle’l-Mustafa

Der-İntikâl-i Nûri’n-Nebî aleyhi’s-Selâm ilâ-Abdi’llâh

1 İşbu âlem içre cârîdür müdâm

K’emr-i Hakk ile olur her hâss u âm

2 Şeybetü’l-hamdün dokuz oğlı olup

Âkıbet pîr oldı ol kûtü’l-kulûb

3 Gördi hîç birine nakl itmedi nûr

Kim Hudâ bilür kime kılur ubûr

4 Bu sebebden kalb-i Abdülmuttalib

Oldı pür-endîşe hâli münkalib

5 Eyledi hayli tasadduk âleme

Nakl-i nûr içün ki düşmişdi gama

6 Kâbe’yi bir gün tavâf itdi o şâh (17a)

Çok tazarru‘ eyleyüp dir yâ İlâh

7 Ben dahı görsem bu nurun aslını

Kime bahşiş ola bilsem ehlini

8 Böyle zârîler kılurken ol zamân

Uyku geldi uyudı ol nâgehân

9 Bile idi oğlı abbâs ittifâk

Tıfl idi ol lîk aklı pür-vifâk

10 Sonra bu hâbı rivâyet eyledi

Aslını bir bir ri‘âyet eyledi

11 Kim hacer kurbında babam uykudan

Uyanıp korkuyıla ol nîk-ten

12 Gitdi ben dahı anun ardınca hem

Vardı bir kâhin önine urdı dem

13 Key muabbir kâhinidi mu‘teber

Ana düşin söyledi virdi haber

14 Hâbda bir turfa beyzâ silsile

Çıkdı zahrumdan kopardı gulgule

15 Dört taraf oldı biri şarkî tamâm

Ser-te-ser kıldı ihâta ey hümâm

16 Birisi dahı kezâlik garbî ol

Bir taraf dahı semâya tutdı yol

17 İrdi hem tahte’s-serâya bir taraf

Dahı olmadan bu hâlet ber-taraf

18 Ânîde yeşil dıraht oldı hemân

Doldı nûrından anun kevn ü mekân

19 Oldı ol zencîr yeşil dört budak

Doldı nûrından cihân ey yüzi ak

20 Kimse anun gibi bir âlî-nihâl

Görmemişdi enver ü zîbâ nihâl

21 Görsedi olurdı Tûbâ ser-nigûn

Yıkılurdı görse hem Sidre boyun

22 Gördüm iki kimse dahı anda hem

Pîr nûrânî kişiler muhteşem

23 Birisi Nûh-ı Neciyyu’llâh idi

Biri İbrâhîm Halîlu’llâh adı

24 Ol muabbir didi tahkîkâ düşün

Şübhe yok sıdkına hâsıldur işün

25 Gele sulbünden şehâ bir hoş veled (17b)

Hergiz anun vasfına olmaya had

26 Âsumân ehli zemîn hem ser-te-ser

Vireler hükminde anun cân u ser

27 Pây-ı mihr-i izzetinden âftâb

İktibâs-ı nûr ide san mâhtâb

28 İre hem sümm-i semend-i himmeti

Çarh-ı heftüm üzre bula devleti

29 Ekseriyyâ bu ki hatmü’l-enbiyâ

Hâbınun ta‘bîri ol ola şehâ

30 Çâr düstûrı ola ol dört nihâl

Bir asıldan olalar hem hayr-ı âl

31 Ümmeti ola anun yaprakları

Olalar emrine tâbi‘ her biri

32 Dâyimâ şer‘ini ızhâr ideler

Şark u garb ehline îsâr ideler

33 Gördüğün rü’yâda hem ol iki er

Hâbınun sıdkına şâhiddür olar

34 Bunı Abdülmuttalib çün itdi gûş

Mevc urup deryâ-yı şevki kıldı cûş

35 Baş açup pes Mekke’yi kıldı tavâf

Didi nezrüm olsun ey Rabbe’l-metâf

36 Ger ola bir dahı oğlum ey Hudâ

Nakl ide benden hem iş bu nûr ana

37 On olur oğlum birin kurbân idem

Va‘deye yoğıdı ol demde nedem

38 Ol zamân buyıdı âdet bî-güzâf

Ayb olurdı va‘deye gâyet hilâf

39 Ber-murâd olmak içün çok kimse hem

Hâs mâlın nezr iderdi lâ-cerem

40 Şeybetü’l-hamdün ki ehli Fatıma

Amr kızıydı o şâha hâtime

41 Çünki Abdullâh’a oldı hâmile

Matla‘ oldı Zühre mihr-i kâmile

42 Pes irâdet kıldı Hak doğdı o hem

Nûr ana nakl itdi oldı muhterem

43 Şâm’da varıdı bî-hadd ol zamân

Ulu kâhinler ki ahbâr-ı cihân

44 Çok alâmetler bilürlerdi tamâm (18a)

Ol Rasûl’ün doğmasiçün ey hümâm

45 Ol alâmetlerden aslâ bir ilim

Bâkî kalmamışdı hep zâhir ilim

46 Yanlarında pes hemîn bu kaldı çün

Bir haber mîlâd-ı Abdullâh içün

47 Varıdı anlarda kim bir cübbe sûf

Kana bulanmışdı gör neyler atûf

48 Eyledi râvî rivâyet k’ey amû

Zekeriyyâ oğlı Yahyâ kanı bu

49 Şöyle kim bu sûfdan kanlar tama

Doğa Abdullâh ola hem zemzeme

50 Tamladı çün bildiler doğduğını

Kıldılar çok hîle def‘ itdi Ganî

51 Kim hemîn tâcirlerile yazdılar

Gönderüp ehl-i Kureyş’e bir haber

52 Ola Abdullâh’dan kim bir nebî

Putların kırup ide yini dîni

53 Anlarun giderdi aklı gışş olup

Unudurlardı yine akla gelüp

54 Ol Rasûl’ün nûrı virürdi safâ

Cân u dilden meyl iderlerdi ana

55 Bâliğ oldı bârî Abdullâh çün

Şeybe’ye endîşe geldi ahdi çün

56 Gark idüp deryâ-yı hayret anı hoş

Ucbe-i hasret dahı kim itdi gış

57 Bilmez anı aklı kim fermân ide

Oğlınun kankısını kurbân ide

58 Hâtif-i gaybı işâret kıldı hem

Kim edâ kıl nezrüni ey zi’l-kerem

59 K’ol zamân ekser sadâ-yı hâtifi

Vâki olurdı değil bu söz hafî

60 Durdı pes cân revganın şem‘ eyledi

Ol zamân mihterlerin cem‘ eyledi

61 Anlara da sundı hayret câmını

Bilmediler pes bu sırr encâmını

62 Çok tefekkür kıldılar bu kaldı hem

Kanlara salına kura lâ-cerem

63 Kur’a-i kurbân düşerse her kime (18b)

Nîş-i fürkat anı düşürsün gama

64 Râzî oldılar çü buna cümleten

Aldı ol sehm-i kazâyı kur’a-zen

65 Atdığunca kur’a sehmin her demi

Düşdi Abdullâh’a çekdiler gamı

66 Kim cemâl-i âfitâbı şevkına

Yüz sürürdi mihr ü meh ayağına

67 Kim ana nûr-ı Rasûl-i muhterem

Virmişidi çok şeref kâmildi hem

68 Olmışıdı manzar u cânı peder

Gayrı oğlanları encüm bu kamer

69 Nakl ider bir dahı râvî bunı kim

Kazdururken Zemzem’i dir ol hakîm

70 Su eğer tîz çıkarise ey Hudâ

Birini evlâdumun kılam fedâ

71 Didügi dem çıkdı ol su buldı yol

Çok sevindi lîk-ahde nâdim ol

72 Hem rikâb oldukça bu sayf u harîf

Hem ferah birle terah olur redif

73 Didi ol kâhin eyâ şâh-ı Harem

On deveyle kur’a sal oğluna hem

74 Kur’a ger düşerse oğluna şehâ

Dahı on üştürler ilhâk it ana

75 Tâ düşince kur’a ol üştürlere

Eyle kurbân ahdün îfâya ire

76 Beşyüz oldı düşdi kur’a üştüre

Cümle kurbân itdi râh-ı servere

77 Anun içün didi ol sadr-ı cihân

Oğlıyam iki zebîhün kâmrân

78 Biri İsmâil anun biri ebi

Zebh hükmindeydiler gerçek nebî

79 Çün bu deryâ-yı kelâma yok kenâr

Sâhil-i hikmetde yokla rûzigâr

80 Eyyühe’l-uşşâku işrâka’l-vefâ

Sellimû sallû cemâle’l-Mustafa

81 Hudâ ol kişiye çok İzzet itsün

Visâlîçün diye Hak rahmet itsün

Der-Tezevvüc-i Abdullâh Âmine-râ ve Nakl-i Nûr

be-Âmine Hâtûn (19a)

1 Âkıl oldı çünki Abdullâh tamâm

Görür oldı çok acâyib ol hümâm

2 Bir gün ol babasına virdi haber

Kâbe bathâsına vardum seyre der

3 Çıkdı iki nûr zahrımdan hemân

Oldı biri şarka biri garba revân

4 Sonra fevri birbirine karışur

Zahruma girüp yirine kavışur

5 Didi Abdülmuttalib ki işbu hâl

Şübhe yokdur râst sâdıkdur makâl

6 Ola bir oğlun muabbir kim bana

Muştulamıştı vire Allâh sana

7 Bârî çok âyât-ı Hakk andan zuhûr

İtdi meşhûr oldı âfâka o nûr

8 Çok sanâdîd-i Arab’dan her ‘ızâm

Mâh-rû duhterlerini subh u şâm

9 Arz iderlerdi ana alsun diyü

Almazıdı ol çekelerdi kayu

10 Ol kazâ-yı Kâdir ü lutf-ı kader

Kim bilür pes kimi rûzî kılısar

11 Bir bölük Şâmî Yahûdî ol zamân

Kasd-ı Abdullâh içün anlar ayân

12 Şâm’dan kalkup ticâret adına

Geldiler pür-fitne şer bünyâdına

13 And içişdiler kanun üzre olar

Öldüreler anı yâhud öleler

14 Ağuladılar kılıcların tamâm

Gözleyüp anı kılurlar ihtimâm

15 Gice yoklarlardı anı tâ-sabâh

Saklanup gündüz yeraklayup rimâh

16 Bârî Abdullâh’ı bir gün buldılar

Yalınuz bir dağa sayd içün gider

17 İrdiler katl ideler tâ kim anı

Ana yitişdi pes ol avn-ı Ganî

18 Anda bir kaç kâfiri okıyla ol

Atuban katl itdi ol sâhib-usûl

19 Nâ-gehân Abdü’l-Menâf oğlı Veheb (19b)

Ol Kureyş’ün ekremi manzûr-ı Rab

20 Pehluvânıdı Kureyş’ün ol şecî‘

Sayd iderdi anda ol savtı secî‘

21 Görüben bu hâli sıcradup atı

Anlarun üstine kıldı süratı

22 Hem semâdan nâzil olur gördi ol

Sûret-i insde melâikden fuhûl

23 İtdiler anları cümle târmâr

Sıdılar her birin itdiler tebâr

24 Pes irişüp Şeybe’ye kıldı haber

Ol dahı a‘vânile kıldı güzer

25 Anlarun varup kırup kimini hem

Bağlayup itdi esîr ol muhteşem

26 Virdi bir kaçın Veheb aldı hemîn

Yâ esîr ide yâ katl ide yakîn

27 Pes Veheb gördi o Abdullâh’ı sağ

Çok sipâs itdi Haka ol yüzi ağ

28 Didi ne hâlün ey Mısbâhe’l-Harem

Ey Hudâ nûrıyla olmış muhterem

29 Ol senün alnundağı nurun şehâ

Kudret-i Hak’dur yiter ismet sana

30 Bu sebebden gâhî Abdullâh’a hem

Dirleridi nâmı Mısbâhu’l-Harem

31 Çün Veheb döndi vü geldi evine

Didi bir bir mâ-cerâyı ehline

32 Didi ehli Birre’ye ey zevcetüm

Hem-serüm hem-sırrum olan râhatum

33 N’ola Abdu’l-Muttalib yanına sen

Varuban arz eylesen pâyına sen

34 Duhterümüz var cemîle tâhire

Âmine adlu afîfe bâhire

35 Kim odur bâğ-ı melâhat goncası

Hûb hem ra‘nâ gönül eğlencesi

36 Dürre-i beyzâsı tâc-ı ismetün

Ravh-ı reyhânı riyâz-ı iffetün

37 K’ola Abdullâh içün ide kabûl

Pâdişâh-ı Kâbe ol asl-ı usûl

38 Birre didi k’ey Veheb aklun kanı (20a)

Ne muhâl endîşe k’iylersin anı

39 Niçe ulu kişiler duhterlerin

Meh-likâ hurşîd-rû ahterlerin

40 Ana arz itdiler almadı o pes

Kim fakîrün kızın ider mi heves

41 Didi yâ Birre benüm bu erliğüm

Kim bu gün itdüm anı olmaya güm

42 Hem fakîrisem kapusında n’olam

Bilme misin akrıbâ yohsulıyam

43 Birre varup bârî arz itdi hele

Anı hoş gördi o şeh de sad dile

44 Nâm-zed kılup dahı âyîn-i urs

İtdiler tertîb ü hem tezyîn-i urs

45 Çarha girdi pes bu ursiçün felek

Saçusına encüm-efşân her melek

46 Aldı medh okur Utarid defterin

Zühre mutrib şems eyler defi terîn

47 Bir gice burc-ı şerefde kâmrân

Mâh mihre derc olup buldı kırân

48 Sanki sünbül hem-ser oldı lâleye

Gonca nesrinile doymaz jâleye

49 Çün bu deryâ-yı kelâma yok kenâr

Sâhil-i şâdîde yokla rûzigâr

50 Eyyühe’l-uşşâku işrâka’l-cemâl

Sellimû sallû alâ-şemsi’l-kemâl

Der-beyân-ı hâmile şoden-i Âmine Hâtûn

be-Rasûlu’llâh aleyhi’s-selâm

1 Çünk’irâdet kıldı takdîr-i Hudâ

Mihr-i İzzet burc-ı devletden doğa

2 Şeb be-hayr ide makâm-ı sırra ol

Hayra makdem ola ehl-i hayra ol

3 Doğa ya‘nî kim Rasûl-i kâyinât

Vire tâ pejmürdegâna ol hayât

4 Bir gün emr itdi Hudâ Cebrâ’îl’e

İndi bâb-ı Kâbe’ye emlâkile

5 Zîr ü bâlâ ehl-i mevcûdâta ol

Şeş-cihât esnâf-ı mahlûkâta ol

6 Müjdeler olsun diyü kıldı nidâ (20b)

Kim düşer bu gice rahme Mustafa

7 Müstecâb olur bu şeb kılun du‘â

Zikrile ihyâ idün bulun safâ

8 Hem hıtâb-ı müstetâb itdi ki Hak

Ehl-i irfân sırrına Rabbü’l-felak

9 Yâ men ehva’n-nevme leylen yezdecir

Ulkıye’z-zikru fe-hel min-müddekir

10 İrci‘u’l-ebsâre li’l-mühdâ leküm

Fe’şkürû bi’l-kerrateyni hâleküm

11 Kim size bir rahmet i‘tâ eyleyem

‘Âmme-i mahlûka ihdâ eyleyem

12 Mihr-i hâver gibi dîn ızhâr ide

Mazleme-i zalmâyı istiksâr ide

13 Vakt irişdi kim o kurs-ı şems-i dîn

Maşrıkından kıla işrâk ol hemîn

14 Bu şebün kadrine ol Rabb u atûf

Kalb-i Abdullâh’a virdi hem vukûf

15 Pür-safâ ol Kâbe’yi kıldı tavâf

Pes gelürken ol ‘işâda bî-güzâf

16 Gördi kakar şöyle bir gaybî bınar

Âb-ı hayvânıdı san ol çeşme-sâr

17 İrdi gusl it diyü hâtifden nidâ

Bu sudan nûş eyle hem ey bü’l-hüdâ

18 Varuban ol hem helâlüne yakîn

Kim ana nakl ide bu nûr-ı cebîn

19 Bildi rehber kana ol mühdi’s-sebîl

Olsa hâdî Hakk olur tîz kasda neyl

20 Gusl idüp nûş itdi pes geldi ferah

Çok safâlar kesb idüp gitdi terah

21 Gâyıb oldı yine ol aynu’l-hayât

Pes saâdet hânesine itdi şitâb

22 Ol gice buldı şeref burc-ı kırân

Sa‘dinî meh mihre kıldı iktirân

23 Gays-ı rahmet nâzil oldı pür-şeğaf

Aldı andan dürr-i ferdin pes sadef

24 K’ol gice oldı Âmine hâmile

Ahmed ü Mahmûd lutfı şâmile

25 Nûr buldı çünkim ol lâhûtdan (21a)

Zühre gibi geçdi pes nâsûtdan

26 Her tarafdan işidüp dürlü sadâ

Hem görüp eflâkden nûr u ziyâ

27 Medh okur gül-zârda durmaz hezâr

Hamdile küh-sârda gevher-nisâr

28 Bir melek sayardı hamli müddetin

İşidürdi ol Âmine iddetin

29 Kim diridi ol fülânıncı bu gün

Hem fülân gün doğa halk üzre o gün

30 Bir melek dahı iderdi hoş du‘â

Dirdi Allâhümme salli’l-Mustafa

31 Her murâdın buldı pes Hâlık’dan ol

Lîk mahzûnıdı tenhâlıkdan ol

32 Kim o Abdullâh’ı Abdülmuttalib

Temre göndermişdi olup mürtekıb

33 Yesrib’e vardukda fevt olmışdı ol

Ömri ancak otuzın bulmışdı ol

34 Sonra vaktâ Mekke’ye irdi haber

Hakk’a Abdullâh kim kıldı güzer

35 Zâhir oldı bir alâmet k’ol zamân

Kâbe tamı iki şakk oldı hemân

36 Gulgule düşdi Kureyş’e hem feza‘

Oda düşmiş gibi kıldılar ceza‘

37 Kimi dir bu mevt-i Abdullâh içün

K’ol durur zîrâ zebîh-i sânî çün

38 Kimi dir Abdü’l-Menâf oğlı Veheb

Eşca‘ idi fevtinedür bu ta’ab

39 Kobdı nâgeh bir sadâ ol Kâbe’den

Kim bu hâletler değül bir nesneden

40 Nûrı kevneynün sirâcı cennetün

On sekiz bin âleme hem rahmetün

41 Kim karâr-ı rahmden ol meh-cebîn

Âlemi pür-nûr kılmakdur yakîn

42 Nûrıdur şimdi ki geldi Kâbe’ye

Heybetinden sadmet irdi Kâbe’ye

43 Kim ola pâyende İzzet ber-karâr

Ola hem pâyında putlar inkisâr

44 Çün Âmine duydu fevt olduğını (21b)

Fürkatinden bilmedi n’olduğını

45 Mâtem idüp âh u efgân eyledi

Gûş idenlerün yüreğin dağladı

46 Diridi mâtem-zede yas eyleyüp

Bunı hem mersiyye içün söyleyüp

47 K’ey bana her demde yâr u mahremüm

Gönlüm ârâmı kılan def‘-i gamum

48 İrmedün kim hasret idün Ahmed’ e

Yâ sana kim arza-i îmân ide

49 Şöyle kim müştâkidün mevlûdüne

İrmedün kaldun mı yâ maksuduna

50 İştiyâkun yohsa kim cândan mıdı

Yolına cân virdüğün andan mıdı

51 Muştuladılar mı yâ cânânunı

Muştuluk virdün pes evvel cânunı

52 Şems-rûyınun hayâlin dilde sen

Şemse kılmışdun ne yıkdun cümleten

53 Kokmadun hayfâ gül-i nev-bâveni

Görmedün buldun ne hâsıl yâveni

54 Virmişidi bir dürr-i yektâ Ganî

Terk idüp âhir yetîm itdün anı

55 Dirmedün cân meyvesin eyvâ çü sen

Âkıbet kıldun yüzüm eyvâ bu sen

56 Böyle diyüp niçe efgân eyledi

Lâlenün bağrın dolu kan eyledi

57 Geldi Abdülmuttalib gördi anı

K’iyler âhı âteşi mûm âheni

58 Dir nasîhat k’olmasun ey meh-misâl

Tâk-ı ebrû-veş k’ola takun hilâl

59 Nâle nârın âb-ı sabrun birle bas

K’âyinen pâs olmasun gel itme yâs

60 Rahmet-i Rahmâna gel hürmet ide

İzzet eyle ya‘nî nûr-ı Ahmed’e

61 Sakın anı dûd-ı âhundan gider

Gam gubârıyla ana virme keder

62 Tâzedür yüzi gül-i gül-zârdan

Gel hazân itme hevâ-yı zârdan

63 Kime sunmadı fenâ câmın cihân (22a)

Kime bâkî oldı bu nâm u nişân

64 Bir emir kim cümleye şâmil olur

İktidâdan gayrı kim âmil olur

65 Ey Âmine sana kulluk ideyin

Ne buyurursan o yola gideyin

66 Besleyeyin oğlunı doğdukda ben

Dahı inanmayayın bir ferde ben

67 Borcun öder fevt olan hod dâyimî

Yâ satun almak ne assıdur gamı

68 Rikkat itdi hem melâik zârına

Durdılar saf saff o Hak dîdârına

69 Didiler yâ âlime’s-sırrı’l-hafî

Yine sırrun sen bilürsin ey safî

70 Bilmedük biz bu ne hikmet k’ey Hakîm

Fahr-ı âlem doğmadan oldı yetîm

71 Anlara buyırdı lutf idüp Hudâ

Münfa‘il olman meleklerüm buna

72 K’ol habîbümdür Muhammed mâh-rû

Burc-ı zâtun mihri dürr-i bahr-ı Hû

73 Mihr-i hubb ispihr-i tenhâ olsa yeğ

Hem yetîm ol dürr-i yektâ olsa yeğ

74 Dimeyen bana tecerrüdle belî

Dest-gîr olmaz ana lutfum eli

75 Bî-kes itdüm sevdüğümdendür anı

Gayrıdan sakladuğumdandur anı

76 Tâlib-i Hak vâsıl olmazdur yakîn

Ata vü hem anadan dûr olmadın

77 Doğmadın çünkim atasuz kaldı ol

Kala tıfliken anasuz dahı ol

78 Kullarum mihrine olmaz nispeti

Zerre-veş bin ata ana şefkati

79 Ol kanun hubbına halk itdüm cihân

Ola mı âlemde mahzûn-ı zamân

80 Ben ana mahbûb u bana ol habîb

Pes o dünyâda hîç olur mı garîb

81 İndi hem gökden melekler fevc fevc

Sanki kopdı lücce-i gerdûnda mevc

82 Geldi her biri Âmine yanına (22b)

Söyleyüp cânlar katarlar cânına

83 A‘yün-i cinn ü şeyâtînden anı

Şöyle saklarlar tutup Hakk emrini

84 İçlerinden bir melek kıldı nidâ

K’ol nidâya ola bin bin dil fedâ

85 Dir beşâretler sana ey meh-cebîn

K’ola batnundağı fahru’l-mürselîn

86 Var elümde hem mufassal bir du‘â

Kim sana ta‘vîz içün virdi Hudâ

87 Kendüde bunı götürsün didi Hak

Şerr-i cinden bî-gam olsun didi Hak

88 Niçe bunun gibi ahvâli ayân

Gördi tâ vakt irişince bî-gümân

89 Dokuz ay batnında meks itdi Rasûl

Görmedi âlâm u renci hîç ol

90 Haşr olunca bu kelâm olmaz tamâm

Cânile din es-salâtü ve’s-selâm

91 Eyyühe’l-uşşâku işrâka’l-cemâl

Sellimû sallû alâ-şemsi’l-kemâl

Der-Matla‘-ı Vilâdet-i Hazret-i Rasûl

aleyhi’s-Salâtü ve’s-Selâm

1 Sâkiyâ bu ana dek sundun sabûh

Şimdiden girü gabukı kıl fütûh

2 Bu gice gel bize vir hoş hâleti

K’ehl-i aşka hûbdur şeb sohbeti

3 Mutrıbâ dem-sâz-ı şehnâz ol bu şeb

Zemzemeyle kıl nevâ uşşâka heb

4 Râstı ehl-i Sıfahân u Irâk

Bezmüne hem-dem olalar pür-vifâk

5 İktizâ itdi çü Vehhâb u Mübîn

Doğa tâ ol matla‘ından şems-i dîn

6 Bir gice kim râhatü’l-ervâhidi

Sanki subh-ı fâliku’l-ısbâhidi

7 Leyletü’l-isneynidi Hak genci şeb

Hem Rebîülevvel on ikinci şeb

8 Zevk ü şevkile pür oldı şeş-cihât

Kim doğar bu gice fahru’l-kâyinât

9 Hoş nesîmile dolup arz u semâ (23a)

Her dimâğ oldı muattar pür-safâ

10 Gülşen-i dünyâ müzeyyen bülbüli

San sürâhî-veş kılırdı gulgulı

11 Dağda ardurdı gûgû fâhte

Bâğda bezm itdi tûtî sâhte

12 Âsumân kılur semâ‘-ı pür-safâ

Giyüp ol pîrâne hoş delkın kabâ

13 Tavk idüp tesbîh-i encüm boynına

Dahı alup meh çerâğın eline

14 Ol meh-i nev-mihrine hem bu kamer

Zerre-veş döner miyânında kemer

15 Müşteri sa‘dını gâlib eylemiş

Kendine Merrîh’i râgıb eylemiş

16 Oldı gûyende Utarid Zühre hem

Pür-tarab gitmiş Zuhal’den cümle gam

17 Recm-i dîv içün hisâr-ı şebde mihr

Tîr atar her yana elde isper sipihr

18 Zîr ü bâlâ cümle havrâ cavk cavk

Muştılarla her yana pür-zevk ü şevk

19 Açılup cennet kapuları o şeb

Kâbe’ye altun kanâdîl asdı Rab

20 Habs olup İblîs hem Lât u Menât

Hep helâk oldılar anda ey sikât

21 Bir balık varıdı deryâ içre hem

Adı Talmûsâ idi ey zi’l-kerem

22 Yedi yüz başı yedi yüz kuyruğı

Hem yedi yüz var cebel innüliği

23 Her biri kûh-ı Kubeys’den a‘zam ol

Hût-ı pür-u‘cûbe idi efham ol

24 Ol gice ferhân olup itdi ıztırâb

Gulgule virdi cihâna bî-hisâb

25 Bir firişte Âmine yanına hem

Geldi dir vaktuna hâzır ol bu dem

26 Kıl teveccüh hazret-i Hakk’a hemîn

Kim doğısar bu gice ol şems-i dîn

27 Bu gice oldur ki Hazret-i Mustafa

Pâdişâh-ı taht-gâh-ı ıstıfâ

28 Makdem-i hayrı cihân teşrîf ide (23b)

Hakk ulûmın âleme ta‘rîf ide

29 Gün gibi hak dîni ızhâr eyleye

Bâtıl edyânı hem idbâr eyleye

Kasîde-i şeb

1 Hak’dan ol mefhar-ı âlem vire peygâmı bu şeb

Rahmet-i ‘âmm ide ehl-i dile in‘âmı bu şeb

2 Nüh-tabak k’oldı felek matbah-ı âlâsından

Devr-i bezm itdire seyyâre yidi câmı bu şeb

3 Necm-i sa‘dı şeref-i evce su‘ûd itdigiçün

Yıldızı düşe la‘înün gide ikdâmı bu şeb

4 Şâh-ı şehr-i şerefün nat‘-ı saâdetde ruhı

Niçe beydaklarile mât ide esnâmı bu şeb

5 Gül-i âmâl ola çün gülbün-i gam üzre besîm

Murg-ı dil şâh-ı hevesde kıla ârâmı bu şeb

6 Muzmahil ide küfür zulmetini dünyâdan

Nûr-ı îmânile çün subh idiser şâmı bu şeb

7 Ey k’emânetde idi nûr-ı nübüvvet niçede

Ola issine mü’eddâ göre ikrâmı bu şeb

8 Ehl-i tevhide çü bu dem sunulur câm-ı ferah

Telh olur mecma‘-ı müşrik bulur encâmı bu şeb

9 Mihr ü mâhile ki fahr ideridi çarh anı gör

Şems-i dînile zemîn idiser ilzâmı bu şeb

10 Dil sarâyı gibi pür-nakş ola her tâk-ı behişt

Tâk olup tâkı cahîmün koya ibrâmı bu şeb

11 Dola envâ‘-ı güher la‘l-i dür-efşânından

Sadef-i gûş-ı huş-ı ârif ü her âmı bu şeb

12 İ‘tilâl-i dil-i küffâra ki bu sıhhat-i şer‘

Gamı makrûn u lefîf eyleye âlâmı bu şeb

13 Başına her felegün kona “le-‘amrük”[199] tâcı

Sırr-ı “levlâk”[200] hitâbından ire kâmı bu şeb

Mesnevi

1 Îd hakkı bu şeb-i kadrün şehâ

Kimse bilmez kadrin illâ ol Hudâ

2 Bu gice vasfında fi’l-cümle beyân

Var Âmine nakl ider kanı ayân

3 Çünki bildüm dimiş ol gice hemîn (24a)

Doğa benden kim cihâna şems-i dîn

4 Pes evümde bî-kesidüm yâr yok

Kalmış idüm yalınuz deyyâr yok

5 Zire Abdülmuttalib ol gice hem

Kâbe tavfına yöneltmişdi kadem

6 Hem beni sakınduğıyçün ol reşîd

Hâne kapusına asmışdı kilîd

7 Gussa vü endûh-ı gamla ben garîb

Nâleler kılup diridüm yâ Mücîb

8 Yâ İlâhi yâ Mu‘ine’l-âcizîn

Minke avnî müsteğâsen külle hîn[201]

9 Bi’l-anâ emseytü min-hüznin elîm

“Messeniye’d-durru” [202] fe’kşuf yâ Kerîm

10 Hazretüne çok münâcâtum benüm

Cân u dilden arz-ı hâcâtum benüm

11 Kim garîbem ne re’îsüm var benüm

Ne enîsüm ne celîsüm var benüm

12 Atam u anam helâlüm her biri

Virdiler yolunda hod cân u seri

13 Ne kılam hâlüm n’ola ya Müste‘ân

Bu gice çün doğısar bu tıfl-ı cân

14 İrdi nâgeh bir nidâ kim sem‘uma

Sabr it ey Bint-i Veheb düşme gama

15 Çün habîbüm oldı mevlûdün senün

Hâsıl oldı cümle maksûdun senün

16 Bî-kes itdüm sakınup ağrâzdan

Pâk zâtin a‘yun-ı a‘râzdan

17 Gayretüm bu görsün evvel hâslar

Sonra kılsun ana gayrılar nazar

18 İrdi gûş-ı hûşa çünkim bu nidâ

Cân dimâğına irişdi çok safâ

19 Oldı şevkile vücûdum pür-ferah

Zerre denlü kalmadı dilde terah

20 Görürem bir nûr sakf-ı hâneden

Çıkdı şark u garbı tutdı cümleten

21 Hem havâ üzre melekler bir firâş

Döşediler sündüs idi ol kumâş

22 Yarılup dîvâr açıldı bir kapu (24b)

Çıka geldi dört hâtûn bahtlu

23 Nîk-haslet hûb u zîbâ yüzleri

Mürdeye cânlar bağışlar sözleri

24 Her biri envâ‘ teslîmât idüp

Bana İzzetlerle ta‘zîmât idüp

25 Biri Havvâ idi dir kim muştıluk

Kim virildi sana işbu bahtıluk

26 Doğa oğlun ola rahmet âleme

K’öğredürdi nûrı esmâ Âdem’e

27 Hâcer idi biri dir kim ol ferah

Gelmesün kalbüne aslâ bir terah

28 Oğlunun ceddi helâlümdür Halîl

K’âteşin serd itdi bununçün Celîl

29 Biri dahı Âsiye didi ki ol

Bil ki oğlun gibi yokdur bir oğul

30 Hem-ser-i Firavnidüm lâkin Hudâ

Hîç yakîn itdirmedi anı bana

31 Hazret-i Mûsâ’dan işitdüm yakîn

Didi evsâfın kılup telkîn-i dîn

32 Şâdmânem k’ola lutf-ı zi’l-minen

Buna olam câriye cennetde ben

33 Biri Meryem’di didi kim râhat ol

Şâd u hürrem pür-safâ bî-zahmet ol

34 Oğluna Îsâ ki Rûhu’llâh iken

Tutdı gökde ümmet olmağa vatan

35 Böyle diyüp her biri ikrâm ider

Hizmete geldük diyü i‘lâm ider

36 Sözlerin çünkim işitdüm bâ-vefâ

Dehşetüm gitdi vü oldum pür-safâ

37 Kalbüme Hak’dan irişdi feth-i bâb

Gözlerüme keşf olup cümle hicâb

38 Ravza-i Rıdvân’a döndi Kâbe hem

Nûrile doldı Safâ vü Merve hem

39 Çok hurûş irişdi âb-ı Zemzem’e

Cümle eşyâ kıldılar hep zemzeme

40 Gökden indürdi melekler üç ‘alem

Kim yeşil âlî münevverlerdi hem

41 Kâbe üzre şarka vü garba hemîn (25a)

Dikdiler şevkile her birin yakîn

42 Doldı etrâfum acâyib hûrîler

Mustafa’yı birbirine muştular

43 Şark u garb arası hep kevn ü mekân

Hem Süreyyâ’dan serâya ins ü cân

44 Her biri Hakk’a senâ îsâr ider

Bî-nihâyet hamd ü şükr ızhâr ider

45 Cümle ehl-i âsumân kalmadı heb

Müjdeler içün yire indirdi Rab

46 Mâ-hasal dürlü melekler fevc fevc

Kim hubût eyler kimi gözlerdi evc

47 Birbirine şâd u hurrem muştılar

Dahı biri birine virür haber

48 Kim Hudâ Rıdvân’a buyurdı yakîn

Tâ aça rahmet kapuların hemîn

49 Zînet eyleğil cinânı didi ol

Hem ilet saçuya hûr-ı aynı ol

50 Kim doğısardur bu gice Mustafa

Âfitâb-ı burc-ı evc-i ıstıfâ

51 Emr idüp Hak didi Mâlik durmasun

Hep cahîmün kapuların bağlasun

52 Geldi Cebrâ’îl ü Mîkâ’îl hem

Dahı İsrâfîl cümle muhterem

53 Her biri tutar elinde bir tabak

Ni‘met-i cennetle pür kılmış o Hak

54 Didiler bu ni‘meti ey bâ-safâ

Ahmed ile sana gönderdi Hudâ

55 Tâ bu ni‘met lutfı tab‘un kıla şâd

K’ola rûh-ı Ahmed anunla küşâd

56 Yudılar hem âb-ı rahmetle elüm

Yidüm ol hânı pes oldı hoş demüm

57 Oldı cânum garka-i bahr-ı safâ

Mevc-i şâdı tarh idüp fevc-i anâ

58 Geldi bir hûrî dahı tâvus-şekl

Sûreti âdem gibi sâhib-akl

59 Bir kadeh sundı dolu âb-ı zülâl

Nûş-ı cânı giderür nîş-i melâl

60 İçdüm anı oldı kalbüm pür-ferah (25b)

Câna doldı şevk çün gitdi terah

61 Bir kaçı hem hûr-ı aynün geldiler

Üstüme bir çetr-i âlî kurdılar

62 Kim ser-â-ser nurdan pür-zîver ol

Hem zıyâ virür güneşden enver ol

63 İtdi pes bir tâyir-i kudsî zuhûr

Ak u zîbâyıdı başdan başa nûr

64 Gerçi bir murğıdı şeklen ol velî

San göründi tarf-ı Hak’dan lutf eli

65 Yâd idüp nâm-ı Hudâ geldi o kuş

Zahruma sürdi kanadın pür-hurûş

66 Zâhir oldı çün bu hark-ı âdeler

Gark-ı bahr-ı hayret oldı cân u ser

67 Dil meşâmı pes muattar-hâliken

Her taraf gûyende-i ahvâliken

68 Duymış iken dürlü hâlet gûş-ı hûş

Görmiş iken çok alâmet didi hoş

69 Nâgehân nûr-ı nübüvvet gaybdan

Pertev urdı kim müberrâ aybdan

70 Ya‘nî bakdum gördüm ol hurşîd-i dîn

Doğdı âlem doldı nûrından hemîn

71 Cümle şey’ün zikri hamd-i dil-güşâ

Doldı âlem zemzemeyle merhabâ

72 Kimisi dir merhabâ nûr-ı İlâh

Kıla engüşt-i latîfün şakk-ı mâh

73 Kimi eydir merhabâ ey meh-cebîn

Kıldı zâtun Hak nebîlerden güzîn

74 Dir kimi hem merhabâ bedrü’d-dücâ

Pâyüne her çeşm ü rûy olsun dü-câ

75 Merhabâ hatm-i nübüvvet merhabâ

Merhaba şems-i saâdet merhabâ

76 Udde yâ fahran ileynâ merhabâ

Kad lakînâ müctebânâ merhabâ

77 Merhabâ ey mehbit-i envâr-ı dîn

Merhabâ ey manzar-ı ayn-ı mu‘în

78 Gördüğin hîn-i vilâdetde nisâ

Görmedüm aslâ birisin bî-riyâ

79 Çün çerâğ-ı çeşmüm oldı rûşenâ (26a)

Nâzır oldum nûr-ı aynümden yana

80 Kâbe’ye karşu anı gördüm yakîn

Secde kılmış ol İmâmu’l-müttakîn

81 Başını kaldurdı yirden diz çöküp

Kaldurup el Hakk’a dahı yüz tutup

82 Çok tazarru‘lar kılup dir ol Habîb

Minke ed‘û istecibnî yâ Mücîb [203]

83 Ey ki sensin cümleye püşt ü penâh

Mağfiret kıl ümmetüme yâ İlâh

84 Çünki hatm itdi du‘âyı ol nesîm

Gonca-veş annâc olup oldı besîm

85 Bu tebessüm çok işâret gösterür

Rahmet-i Hak’dan beşâret gösterür

86 Hoş nazar vîrân-ı dil âbâd ider

Hande-i gül bülbüli dil-şâd ider

87 Görün ol fahr-ı cihânun şânını

Lutf u ihsan u mürüvvet kânını

88 İbtidâ- i neş’et-i rûhından ol

İntihâ-yı haşre varınca Rasûl

89 Ümmetinündür şefî‘i ber-devâm

Cândan eydün pes ana dâyim selâm

90 Eyyühe’l-uşşâku işrâka’l-cemâl

Sellimû sallû alâ-şemsi’l-kemâl

91 Hudâ ol kişiye çok İzzet itsün

Visâlî’çün diye Hak rahmet itsün

Der-Tehniyet-i Vilâdet-i Hazret-i Rasûl aleyhi’s-Selâm

1 Çün bu hâlâtı Âmine bî-riyâ

Gördügi üzre beyân itdi şehâ

2 Dahı bazı tehniyetlerden ayân

Görünen âyâtı kıldı ol beyân

3 Didi çünkim ol kerâmâtı tamâm

Gördüm ü gönlüm pür oldı şâd u kâm

4 İstedüm k’ol çeşmümün nûrın yine

Elüme alup yüz uram pâyine

5 Geldi hâtifden hemân-dem bir nidâ

K’iylen üç gün Mustafa’yı ihtifâ

6 İns ü cinden saklan anı görmesün

Pâyine yanlış nazarlar irmesün

7 Enbiyâ evsâfile mevsûf idün (26b)

Ezkiyâ irfânile ma‘rûf idün

8 Hulk-ı Âdem Şîs irfânın virün

Pür-şecâat Nûh dîvânın virün

9 İlm-i Hızr u hem Halîl’ün hulletin

Cehd-i Yûşa dahı Lokmân hikmetin

10 Nağme-i Dâvûd u hubb-ı Dânyâl

İsmet-i Yahyâ vü İlyâsî-hısâl

11 Zühd-i Îsâ hem Süleyman heybetin

Hem Kelîmu’llâh Mûsâ himmetin

12 Hüzn-i Ya‘kûb’ı vü hüsn-i Yûsuf’ı

A‘yün-i a‘yândan eylen hem hafî

13 İrgürün izz-i huzûrumdan yana

K’evvel irsün nûr-ı iclâlüm ana

14 Bula zâtum gencini pes genciken

Ola tâ vasfumla mevsûf ol hasen

15 Hem esenlesün ol ebrârum anı

Dürlü ta‘zîmile ahyârum anı

16 Tehniyet kılsun semâvât ana hem

Arş u Kürsî Levh-i mahfûz u kalem

17 Hilat-i ten kutlulasunlar olar

Sidre Tûbâ hem kosun pâyine ser

18 Geldiler ervâhdan bir kaç fuhûl

Ahmed’üm alup gözetdilerdi yol

19 Gitdi ömrüm hâsılı pes geldi gam

Gözüme hûrî görünmez oldı hem

20 Nâr-ı hasretle yakarken cânumı

Yine irişdürdiler ol hânumı

21 Gördüm anı ak kumaşa sarlu hem

Sürmelü ol çeşm-i nergis muhterem

22 Sünneti olmış kesilmiş göbeği

Misk ü anberle muattar cismi ki

23 Ol zamân âdetleri her ne ki var

Hep ana olmış müretteb bî-şümâr

24 Çünki gördüm anı bu vechile ben

Şâd u hurrem oldı işbu cân u ten

25 Ârız oldı kalbüme pes bu hevâ

Kim ne lutf itdi ki oğluma Hudâ

26 Cân kulağıma hemîn irdi hitâb (27a)

Dahı hem keşf oldı kalbümden hicâb

27 Kim kaçan ta‘zîmile mevlûdunı

Ol gözün nûrı vü hem maksûdunı

28 Bu cenâb-ı bî-misâlümden yana

Çünki seyr itdürdilerdi pür-safâ

29 Mahrem oldı bî-cihet dergâhuma

İrdi i‘zâzile İsm-i a‘zama

30 Kalbi meclâ oldı nûr-ı zâtuma

Oldı mısbâh enver-i mişkâtuma

31 Ben ana ey lutf-ı mevfûrum didüm

Merhabâ ey mazhar-ı nûrum didüm

32 Kutlu olsun bu libâs-ı ten sana

Cânuna olsun bekâ dâyim kabâ

33 Pâdişâh ol sana kul olsun cihân

İns ü cinn olsun tufeylün her zamân

34 İzzet-i zât ü celâlüm hakkiçün

Nûr-ı evsâf-ı cemâlüm hakkiçün

35 Her kemâl ü mu‘cizât-ı enbiyâ

Zâtunun oldı sıfâtı bî-riyâ

36 Çün bu ilhâm-ı İlâhî bî-cihet

İrdi gûş-ı câna virdi ma‘rifet

37 Hem bu ömrüm hâsılı bulmış kemâl

Eyledüm cânile şükr-i lâ-yezâl

38 Bakdum ol aynum çerâğına yine

Almış üç lü’lü’ anahtar eline

39 Anı gördüm ki melekler söyleşür

Biri birinden haberler soylaşur

40 Didiler kim Kâbe miftâhı biri

Dahı nusret bâbı fettâhı biri

41 Birisi dâr-ı zafer anahtarı

İzzet içün buldı bu dîn ahteri

42 Ola ya‘nî kıble-gâhı Kâbe hem

Olısar dili Arabca muhterem

43 Dahı mansûr u muzaffer olısar

Hâfıkayna hak peyâm-ber olısar

44 Geldi hizmet itmeğe hem üç melek

Didiler oğluma “Allâhu ma‘ak” [204]

45 Birisi tutar zeberced taştidi

Ahmed’ün önine ol taştı kodı

46 Didi bu taşt üzre el ko yâ habîb

Her ne tarfında dilersen ey hasîb

47 Kodı ortasına vaktâ k’ol hümâm (27b)

Didi Rıdvân Mekke’de kıldun makâm

48 Çün yedün hayru’l-umûr oldı yakîn

İhtiyâr itdün vasat lâ-büd hemîn

49 Ahmed’i aldı eline bu melek

Dürlü dürlü İzzet ikrâm iderek

50 Ol legen üzre tutup soydı anı

Ol güneş yüzlüyi ol nâzük teni

51 Biri kim ibrîk tutardı gümüş

Yedi kez yudular ol suyile hoş

52 Biri de tutardı kat kat bir harîr

Açdı anı çıkdı bir mühr-i münîr

53 Taşt tutan Rıdvân ki aldı mühri hem

Bu risâlet hatmidür dir muhterem

54 Zahrına anunla mühr urdı hemîn

Pes ana nakl itdi ol nûr-ı yakîn

55 Çün yirin buldı o mühr-i pür-zıyâ

Ba‘de hâzâ gayra vermezdür şehâ

56 Bu mühür mihrine mihr-i âsumân

Gice gündüz çarha girmişdür revân

57 Kim göre ol mühri nâr olur harâm

Ana hem menzil olur Beytü’l-Harâm

58 Sonra bir ak sûfı kundak eyledi

Ana dürlü İzzet el-hakk eyledi

59 Dahı Rıdvân ol mübarek gûşına

Söyledi sırrile lâyık hûşına

60 Hem dilini ağzına sundı hemîn

Emdi bir kaç anı ol hurşîd-i dîn

61 Âhir oldukda didi pes âfiyet

Sana emzürdüm ulûmı akıbet

62 Hak seni pes kıldı hâtmü’l-enbiyâ

Bu merâtib kutlu olsun dâyimâ

63 Her ne kim ta‘zîm ü tekrîm itdiler

Dört gün oldukda melâik gitdiler

64 Gerçi anlar hod kesilmez gelmeden

Ol şehi dâyim ziyâret kılmadan

65 Bârî nevbet bana değdi hâsılı

Elüme aldum o bedr-i kâmili

66 Yüz urup yüzine basdum cânuma (28a)

Söylenür tutdum kulak ol hânuma

67 Sözin anun anlayımadum yakîn

Pes ne idrâk ola esrâr-ı güzîn

68 Bu mücerred Âmine gördüğidür

Gel ki manzûr-ı melâik ne durur

69 Budur ol evsâf-ı fahru’l-kayinât

Dâyimâ cânile eydün es-salât

70 Çünki na‘tı bahrına yokdur kenâr

Sâhil-i ibretde yoklan rûzigâr

71 Eyyuhe’l-uşşâku işrâka’l-vefâ

Sellimû sallû cemâle’l-Mustafa

72 Hudâ hem kana bî-hadd İzzet itsün

Visâlî’çün diye Hak rahmet itsün

Der-Tetmîm-i Tehniyet-i Rasûl aleyhi’s-Selâm

1 Ey gülistân-ı safânun bülbüli

Nağme kıl kaçıldı rahmetler güli

2 Her tarafdan esdi hoş bâd-ı nesîm

Oldı bu gül-zâr-ı dil anber-şemîm

3 Çün rabî‘-i ma‘nevîdür bu fasl

Tâze cânlar buldı her pejmürde-asl

4 Söylenür âsâr-ı rahmet her yana

“Keyfe yuhyi’l-arda ba‘de mevtihâ”[205]

5 Hoş-nevâ kıl perde-i uşşâkda

Sana dem-sâz ola tâ uşşâk da

6 Ol cihân fahrı ki doğmışdı o şeb

Râstî nev-rûza dönmişdi o şeb

7 Büzrüg ü Kûçek Sıfâhân u ‘Irâk

Gördiler dürlü havâdis bî-şikâk

8 Varıdı bir ahter-i âlî mehîb

Ol gice seyr-i sipihr itdi garîb

9 Kavm-i Mûsâ’ya alâmet buyıdı

Bildiler doğdı ki ol rahmet yedi

10 Varıdı bir nahle kim kurı şecer

Pes hemîn yapraklanup virdi semer

11 Bu alâmet kavm-i Îsâ’nun idi

Ahmed içün her biri doğdı didi

12 Varıdı bir suyı soğılmış bınar

Taşdı suyı akup oldı âşikâr

13 Kavm-i Dâvûd’a bu yidi i‘tilâm (28b)

Doğdı ol Ahmed didiler ey kirâm

14 Çatladı hem Ayasofya kubbesi

Yıkılup düşdi ki tarf-ı kıblesi

15 Hâliyâ ma‘mûrdur bellü yiri

Bu nedür çün doğdı ol dîn serveri

16 Kayser’ün kasrı dahı burc u beden

Yıkılup Kisrâ da düşdi kürsîden

17 Söyünüp odı Mecûsî’nün dahı

Geçdi yire Sava bahrı ey ahî

18 Düşdi esnâm ol gice her kanda var

Oldı tapanlar ana rüsvâ vü zâr

19 Niçe bunun gibi dahı mu‘cizât

Söylenürse vasfa gelmez ey sikât

20 Pes Harem’de ol gice Abdulmuttalib

Lutf-ı Hakk’a olmışıdı mürtakıb

21 Siyer ehli nakl idüpdür bunı hem

Didiler kim didi ol şâh-ı Harem

22 Durur idüm nâ-gehân irdi nidâ

Ne turırsın doğdı diyü Mustafa

23 Sıçrayup yirimden ol dem bî-emân

Pes cenâb-ı Kâbe’ye oldum revân

24 Secde kılmış Kâbe gördüm pür-zıyâ

Âmine oldığı menzilden yana

25 Dahı putlar kim ne denlü varıdı

Ser-nigûn olmış yaturlar hep didi

26 Nûr olmış göğe ol evden direk

Devr iderler çevresin hûr u melek

27 Kâbe kalkup secdeden kıldı nidâ

Muştuluk olsun ki doğdı Mustafa

28 Doğdı ol küffârı makhûr idecek

Beni bu esnâmdan dûr idecek

29 Dahı dört rükninden âvâz irişür

Muştulaşmak birbirine karışur

30 Bir rükün “câ’e’l-hakk”[206] okur biri dahı

Geldi sizden bir nebî dir ey ahî

31 Biri dir Allâh’dan pes geldi nûr

Biri dahı “innâ ersalnâk”[207] okur

32 Dir Hacer Esved dahı erkân tamâm (29a)

Yâ Rasûla’llâh sana olsun selâm

33 Hem Safâ ol Merve ile söyleşür

Doğdı ol Ahmed diyü muştılaşur

34 Gâlibâ oldı iştiyâkum görmeğe

Varuban pâyına yüzler sürmeğe

35 Hâsılı geldüm Âmine yanına

Nûr gitmiş bakdumıdı alnına

36 Reng-i rûyında velîkin yok eser

Oğlı doğmış gibi değil nîk-fer

37 N’oldı didüm ol emânet nûr hem

Didi vardı issine ey zi’l-kerem

38 Didim imdi göster ol cân meyvesin

Didi yok destûr şimdi göresin

39 Sa‘yile bir kerre gördüm anı ben

Muntazırven göre gözüm kanı ben

40 Didüm ey kimdür bana virmez izin

Yâ kim ola diye râzî olmazın

41 Eyledüm cür’et ki girem kapudan

Çıka geldi pür-gazab bir nîk-ten

42 Didi yok destûr üç gün var ey şâh

Kad redâ men lem-yutı‘ emre’l-İlâh

43 Çok melâik kim ziyâret ideler

Gelesin ol vakt ki bunlar gideler

44 Pes tavakkuf eyledüm dördünci gün

Yine geldim tâ görem nedür o gün

45 Bir nidâ oldı meleklere gelün

Değdi şimdi nevbet insâna bilün

46 Kundakile ol Âmine Ahmed’i

Dürlü özrile o nûrı sermedi

47 Karşulayıp sundı ceddi eline

Aluban ol dahı basdı bağrına

48 Didi gördükte yüzin ol şehr-i yâr

Celle men ehdâ li-zâ hüsne’l-‘izâr

49 Ol mükehhal gözlerin açup habîb

Gonca-veş kıldı tebessüm ol hasîb

50 Ol tebessüm Şeybe’ye virdi hurûş

Eyledi sevgüsi cân u dilde cûş

51 Didi Abdülmuttalib ey hoş-nihâd (29b)

Bu ciğer-gûşemiziçün n’ola ad

52 Siz bilün didi Âmine ana hoş

Dir idi lâkin Muhammed her sürüş

53 Didi gerçeksin Muhammed ver adı

Her kitâb-ı münzel içre Hak didi

54 Mâ-cerâyı didi varup ehline

Cümlesin saldı Âmine evine

55 Heb Harem ehli tamâmet geldiler

Dürlü ikrâm ile izzet kıldılar

56 Ol zamân resmini kıldılar o gün

Şeybe hem kıldı yidi gün toy düğün

57 Cümle hâss u âmma in‘âm eyledi

Hem vuhûş ile tuyûrı toyladı

58 Mâ-hasal bir mertebe çekdi ta‘âm

Vasfa hadde gelmeye in‘âm-ı tâm

59 Gördiler bunı sanâdîd-i Kureyş

Didiler bunca tasadduklar li-eyş

60 Bir yetîm içün nedür bunca emek

Yoluna virdün anun hayli yimek

61 Çok cevâbım var didi şâh-ı Harem

Anı tahrîr itmeğe doymaz kalem

62 Biri bu izzet yetîme olsa yeğ

Dürr-i yetîm olsa bahâ her n’olsa yeğ

63 Biri bu nakl itdi ol nûr-ı kadîm

Âdem alnından irince bu yetîm

64 Sâhibi budur çün ol nurun yakîn

Pes buna olmak gerek izzet hemîn

65 Biri dahı bu ki doğduğı gice

Ol kadar gördüm alâmetler niçe

66 Ger anı vasf eylerisem binde bir

Yazımaz bir harfin anun bin debîr

67 Anlara didükde Şeybe bazını

Cümle tasdîk itdiler ol dem anı

68 Didiler vâkı‘da ol ashâb-ı fîl

Münhezim olup bu yıl oldı katîl

69 Dahı kahtıdı niçe yıllar tamâm

Doldı âlem ni‘met ile pes bu âm

70 Pes olur da‘vâna bunlar da delîl (30a)

İzzetin kılsun mübarek ol Celîl

71 Ol yıl içre fi’l-hakîka bî-şümâr

Oldı envâ‘-ı bedâyi âşikâr

72 Kim ikiz kuzlamış idi her devâb

Olmışıdı pür-niam her şeyh ü şâb

73 Doğmışıdı Kâ‘be’de ol yıl tamâm

Dört yüz er oğlanıdı cümle kirâm

74 Sonra yârı oldular Peygamberün

Bû Cehil’den gayrısı hep bunlarun

75 Doğduğı gice hem ol hayrü’l-beşer

Zümre-i şeytâna oldı çok zarar

76 Men‘ olındılar o gice cümleten

İstirâkiçün semâya çıkmadan

77 Pes varup İblîs yanına olar

Men‘ olınduk diyü virdiler haber

78 İşidicek anı itdi ıztırâb

Düşdi teşvîşe hem-ân-dem bî-hisâb

79 Dolaşun didi cihânı ser-te-ser

Tâ bilesiz hâdise soylan haber

80 Şark u garbı soyladılar ol zamân

Kâbe’ye vaktâ ki irdiler hemân

81 Gördiler cümle melâik hâss u âm

Tolaşurlar anda bir beyti tamâm

82 Muştulaşur birbirine iverek

Hem ol evden göğe nûr olmış direk

83 Gelüben İblîs’e virdiler haber

Haykırup yırtdı girîbânın o har

84 Didi ey vâh ol cihânun rahmeti

Âyet-i kübrâ kamunun devleti

85 Çıkmış ol Hakk’un habîbi Mustafa

Ol şefâat menbaı sıdk u safâ

86 Bize hayfâ kalmadı nusret eli

Başımıza geldi âlem müşkili

87 Men‘ olundunuz semâdan kim ana

Dâima manzar-geh olmışdur semâ

88 Tutalar ümmetleri sünnetlerin

Kat‘ ideler cümlemüzden ellerin

89 Niçe bunun gibi efgân eyledi

Akıdup göz yaşunı kan eyledi

90 Ol gice çok kâhin ü câdû tamâm (30b)

Hep helâk oldı vü rüsvây ey hümâm

91 Haşr olunca hatm olunmaz bu kelâm

Cânile din es-salâtü ve’s-selâm

92 Eyyühe’l-uşşâku işrâka’l cemâl

Sellimû sallû alâ-şemsi’l-kemâl

93 Hudâ ol kişiye çok izzet itsün

Visâlîçün diye Hak rahmet itsün

Der-Beyân-ı Redâ‘-ı Hazret-i Risâlet aleyhi’s-Selâm

1 Yine çün kıldı tekâzâ tıfl-ı cân

Bula tâ tab‘ı gıda-yı kâmurân

2 Şîr-i ma‘nâya ki pistân oldı harf

Dâye-i sırrîde akl oldı şigerf

3 Şîr-i şîrîn-i ma‘ânîden emüp

Çün bu südile niçe sûd itdi hûb

4 Pes dimâğ-ı dil bulup zevkin yakîn

Rağbet-i şerh-i redâ‘ itdi hemîn

5 Ol kim ister tâ ebed zevk eyleye

Ol habîb-i Hak redâ‘ın dinleye

6 Doğdığı yıl pes Muhammed Mustafa

Doğmış idi dört yüz er oğlan şehâ

7 Bu sadâ âfâkı tutmışdı tamâm

Kâbe’ye gelmişdi ıyşiçün avâm

8 Niçe yıl kaht olduğından çok Arab

Geldi ehlin dâyeliğe itdi taleb

9 Aybidi hem gözlenürdi her usûl

Dâyesüz beslenmezidi bir oğul

10 Pes Âmine emzürürken Ahmed’i

Halvetinde ana irdi bir nidâ

11 Yâ Âmine oğluna tut dâye kim

Kıl tevekkül gözle esrâr-ı Hakîm

12 Kim Halîme adlı bir hâtûn gele

Çün Benî Sa‘d obasından şevkile

13 Gele yakında o meh hem-sâyesi

Odur ol dürr-i yetîmün dâyesi

14 Gevher ol lü’lüye lâlâ olsa yeğ

Mihre Zühre bil ki hizmet kılsa yeğ

15 Her ne kim işitdiyise gaybdan

Şeybe’ye ol didi anı cümleten

16 Didi Şeybe sakla bu sırrı yakîn (31a)

Dime gayra lîkin emri tut hemîn

17 Hâss u âmma pes haber eylediler

Tâ anınçün murzıa soyladılar

18 Aldı çok hâtûn eline Ahmed’i

Lîkin anlarun birisin emmedi

19 Gitdiler nevmîd olup tâ kim yine

Oldı tenbîh ol Benî Sa‘d iline

20 Bir kabîleydi Benî Sa‘d ol zamân

Kahtdan bulmışdı anlar nez‘-i cân

21 Dağa çıkarlardı ol hâtûnları

Ot kökün yirlerdi dâyim her biri

22 Bunlarılaydı Halîme hoş-nihâd

Gökden inmişdi Halîme ana ad

23 Bir gice görür Halîme hâbda

Kim durur bir dorı tarf-ı âbda

24 Çeşme-sâr olup akar görür bu su

İçenin kalbinde kalmaz hîç busu

25 Zâhir olup bir yiğit dahı ana

Didi kim nûş eyle hem gel yun buna

26 Didi dahı muştuluk olsun eğer

Mekke şehrine varup kılsan güzer

27 Olasın bir tıfla dâye sen ey cân

K’ola ol tıflın tufeyli ins ü cân

28 Bendesidür evvelîn ü âhirîn

Ol durur hem “rahmeten li’l-âlemîn”[208]

29 Tutdı sözin gâyıb oldı pes civân

Uyanup semrir görür cismin hemân

30 Hayret alup aklını anun yakîn

Şevkden sığmaz derisine hemîn

31 Hem helâli Hâris uyandı görüp

Yüzini hâtûnınun san mâh-ı hûb

32 Didi kandan bu melâhatlar sana

Ol dahı pes didi rü’yâsın ana

33 Çün sabâh oldı ana hâtûnlar

Otlamak içün pes itdiler haber

34 Gördiler yüzini olmış mâh-veş

Her birisi oldılar hayrân u gaş

35 Anlara dahı Halîme hâbını (31b)

Didi Hak feth itdi kalbüm bâbını

36 Ömrüm olursa dahı yüz yıl tamâm

İstemez gönlüm benüm kat‘â ta‘âm

37 Didi Hâris ey Halîme bârî dur

Beni oğlancuklarunı hem kayur

38 Gözleyüp ol dem helâli sözini

Duruban ol dağa tutdı yüzini

39 Geldi hâtifden yine anda nidâ

Kim sana lutf işledi Bârî Hudâ

40 Ko zehârif fikrini ey hoş-nihâd

Kâbe’ye itgil teveccüh bul murâd

41 Ol helâlün Hâris’i hem bile al

İresiz tâ devlete bulup kemâl

42 Giri döndi pes Halîme şâdmân

Hâris’e virdi o hâtifden nişân

43 Ol Benî Sa‘d ehli işitmişdi hem

Kâbe’de çok oğlan oldı muhterem

44 Mâ-hasal her biri kıldılar yerak

Kâbe’ye varmağa itdiler vifâk

45 Kimi at u kim deveye bindiler

İrişelüm diyü her biri iver

46 Hâris’ün bir merkebi vardı arık

Şöyle arık katlayımazdı karık

47 Ol Halîme bindi çok gitmez harı

Kaldılar bunlar çü bir günlük giri

48 Çıka geldi bir yiğit ol gün sabâh

Kim yeşil donlar geyer elde rimâh

49 Didi k’ey merkeb mutî‘ ol Sânia

K’olısar bu bir Rasûl’e murzıa

50 İşidicek bu sözi merkeb hemân

Cüst ü çâlâk oldı kaldırdı taban

51 Bindi Hâris’le Hâlîme ana pes

Cümlesin geçdi san oldı bir feres

52 Ana her biri taaccüb kıldılar

Hikmet-i Hak hayretinde kaldılar

53 Bu dahı ol Ahmed’ün âsârıdur

Ol sürûr-ı sermedün esrârıdur

54 Çün bu vasfun bahrına yokdur kenâr (32a)

Sâhil-i hayretde yoklan rûzigâr

55 Eyyühe’l-uşşâku işrâka’l-vefâ

Sellimû sallû cemâle’l-Mustafa

56 Hudâ ol kişiye çok izzet itsün

Visâlî’çün diye Hak rahmet itsün

Âmeden-i Halîme be-Mekke Şerrefeha’llâhu Teâlâ ve Murzia Şoden be-Rasûl aleyhi’s-Selâm

1 Mekke’ye çünkim Benî Sa‘d irdiler

Tıflı olanlar oları gördiler

2 Anları ikrâmile bir mevzıa

Kondurup her biri tutdı murzıa

3 İttifâkâ ol Halîme bulmadı

Bir veled kim pes anı emziredi

4 Didi Hâris ana kim n’oldı düşün

Yâ niçündür râst gelmedi işün

5 Didi sabr eyle ki varup Kâbe’ye

Yüz urayın bârî girüp Kâbe’ye

6 Ola kim yine işâretler ola

Lutf-ı Hakk irüp beşâretler ola

7 Pes varup girüp Harem’den içerü

Anda idi Şeybe vardı ilerü

8 Ayağına yüz sürüp çok ağladı

Ser-güzeştin ana bir bir söyledi

9 Didi ol hâtûna Abdülmuttalib

Sana biz dahı olurduk mürtekıb

10 Gel ki vâsıl olasın maksûduna

Cânile şükr idesin ma‘bûduna

11 Hem Âmine dahı olmışdı melûl

Emmedüğinden birisini Rasûl

12 Yine hâtifden ana sabr it diyü

Olmışıdı hem beşâretler girü

13 Pes gözedürdi Halîme’yi o da

Lîk düşmişdi intizârile oda

14 Âmine yanına geldi çünki ol

Âşinâlık bûyı câna buldı yol

15 Birbirine mâ-cerâyı söyledi

Pes hemîn ol tıfl-ı cânı soyladı

16 Bakdı künc-i hâneye bir şema var

Didi gündüzde niçün şem’a yanar

17 Didi Âmine değüldür şem’a ol (32b)

Belki şem‘-i Hak durur nûr-ı Rasûl

18 Câme-hâbından varup aldı hemîn

Geldi sankim ebr içinde meh yakîn

19 Ol Halîme çünki aldı eline

Didi kurbân ola cânum yolına

20 Gördi bir nûr-ı musavver talatı

Anda mestûr olmış ol nûr âyeti

21 Çünki cânında yir itdi andan

Kaynadı bahr-ı mahabbet cândan

22 Pes hemîn çâk-ı girîbân eyledi

Memelerin ana i‘lân eyledi

23 Emdi sağın emmedi solın anun

Sundı hem çıkmadı südi solınun

24 Ol kadar kasd itdi südi tammadı

Ne kadar sundı hem anı emmedi

25 Sundı sağın yine emdi ol Habîb

Süd ikisinden dahı akdı garîb

26 Ol Halîme didi cânum yoluna

Adl idersin şimdiden ey nûr-ı mâ

27 Kim kanâat eyleyüp emdün birin

Oğlum içün kodun ol birin yakîn

28 Pes yüz urdı ol mübarek pâyına

Düşdi a‘la pâye anun pâyına

29 Hâbınun ta‘bîri çünkim oldı hayr

Şevkden görünmez oldı ana gayr

30 Çün Kureyş’den akrıbâ hâtûnlar

Gelüp itdiler gulû duyup haber

31 Kim sana düşer mi bu ay pâresin

Bir fakîre avrate pes viresin

32 Dime misin kim adûlar mekr ide

Pes ne yüzden dâyesin alup gide

33 Dir fedâ olsun size cân u tenüm

K’emr-i Hak’da ne vücûdum var benüm

34 Dâyim anun hâfızı Allâh’dur

Bâki yokdur kimseden bir şâhdur

35 Doğduğı gice ki gördüm bî-riyâ

Anı bilmez kimse illâ ol Hudâ

36 Dahı doğmadın cihâna bu hilâl (33a)

Zâhir oldı bî-nihâyet dürlü hâl

37 Ol ki zerkâ vü satîh ashâb-ı fîl

Kim niçe kasd itdiler bî-kâl ü kîl

38 Bu veled yüzi suyına ol İlâh

Kahr idüp her birini kıldı tebâh

39 Bu çerâğı kim uyardı ol hafî

Hîç olur mı k’ola şimdi muntafî

40 Ol çerâğı kim yaka dest-i atûf

Oda yanar sakalı kim diye püf

41 Mâ-hasal virdi tesellî anlara

Didi anlar dahı Allâh o kere

42 Bildiler çün ihtimâmını anun

Hep yerağın gördiler ol dâyenün

43 Ol Âmine dâyeye ısmarladı

Bunı her üç ayda bir al gel didi

44 Çün alup ol Ahmed’i kıldı vedâ‘

Buldı Zühre mihrile pes irtifâ‘

45 Aldı bin i‘zâzile anı yakîn

Geldi arz itdi helâline hemîn

46 Gördi kim alup gelür bir dürr-i nâb

Âfitâb almış gelür sankim sehâb

47 Ana Hâris didi kim bu nev-hilâl

Kankı burcdan tâli‘ oldı pür-kemâl

48 Yohsa ol dürr-i yetîm-i zî-bahâ

Bu mıdur kim söylenür dillerde hâ

49 Ol Halîme didi kana bî-gümân

“Rahmeten li’l-âlemîn”[209] budur hemân

50 Dahı ol nev-bâde-i bâğ-ı safâ

Gonca-i gannâc-ı gülzâr-ı vefâ

51 Budur ol Hakk âyeti k’itdi zuhûr

Vasf ider İncîl ü Tevrât u Zebûr

52 Hâbımun ta‘bîr-i hayrı bu durur

Hâtifün âvâz-ı sırrı bu durur

53 Aldı çün Hâris o cânı eline

Girdi lutf-ı kâmurânı eline

54 Aynı rûşen kalbi mesrûr oldı hem

Ol Benî Sa‘d içre oldı muhterem

55 Hem Benî Sa‘d ehli buldı iştihâr (33b)

Kâbe’de bir kaç gün itdiler karâr

56 Ol zamân Bû Cehl ü Bû Tâlib sahîh

Munsıf olup didiler bunı sarîh

57 Kim irişdün niçe fazl-ı Ahmed’e

Lîk bir gice Halîme Mekke’de

58 Issıdan ol tıfl-ı cânun beşiğin

Kâbe damına çıkarmışdı hemîn

59 Ağladı beşikde gökden indi ay

Ahmed’ün beşiğini üğridi ay

60 Pes uyutdı vü yine kıldı su‘ûd

İkimiz bu hâleti itdük şuhûd

61 Eyyühe’l-uşşâku işrâka’l-vefâ

Sellimû sallû cemâle’l-Mustafa

62 Hudâ k’ol kişiye çok izzet itsün

Visâlî’çün diye Hak rahmet itsün

63 Ol Benî Sa‘d itdi çünkim irtihâl

K’ideler menzillerine intikal

64 Pes Halîme Ahmed ile merkebe

Oldı râkib buldı merkeb mertebe

65 Yine merkeb sebkat itdi cümlesin

Aynına almazdı Îsâ merkebin

66 Her kadem basduğı yirler bî-gümân

Hoş çemen olurdı sünbül zeymurân

67 Ol çiçeklerden direrlerdi yakîn

Her refîk u kârubân olan hemîn

68 Her ne yirde konsalardı bir bî-kâr

Çıkuban akardı fi’l-hâl âşikâr

69 Dağ u sahrâdan gelüp her cân-ver

Ahmed’ün pâyine kordı çeşm ü ser

70 Dahı bir bulud olurdı sâyebân

Anı saklardı güneşden bî-gümân

71 Niçe bunun gibi hâli gördiler

Âleme ifşâ idüp duyurdılar

72 Tutdı evsâfı cihânı ser-te-ser

Yazdılar târîh erbâb-ı haber

73 Çün irişdiler Benî Sa‘d iline

Girdi ol kavmün saâdet eline

74 Ol diyârun kahtı ref‘ oldı tamâm

Lutf-ı Hak’dan irdi çok in‘âm-ı ‘âm

75 Oldı arzı kîmyâ pes nârı nûr

Âbı Kevser bâdı hem anber ubûr

76 Oldı beyti Hâris’ün dârü’ş-şifa (34a)

Kanda idi ehl-i hikmet Mustafa

77 Her asamm u şell u meflûc u darîr

Görüp olurdı yüzin sıhhat-pezîr

78 Gelse bir hâcetlü anun yanına

Lâ-büd irerdi anun pâyânına

79 Bir kişi azm-i sefer kılsa şehâ

Ahmed’ün yüzine bakup ibtidâ

80 Gideridi matlabına ol hemîn

Hayr olurdı ol sefer ana yakîn

81 Yine geldükde nazar kılurdı hem

Makdemi hayra irerdi lâ-cerem

82 Artdı ulaldukça fazlı bi-kıyâs

Hizmetinde mihr ü mâh eyler sipâs

83 Sâyir etfâle yoğıdı nispeti

Günde bir aylık olurdı kuvveti

84 Nakl olınur dâyesinden hem sahîh

Kim sikât eyler rivâyet bil sarîh

85 Ol habîb-i Hak kim oldur nîk-rây

Besledüm dört yıl hem anı dokuz ay

86 Terbiyetden çekmedüm ben hîç elem

Görmedüm tıflıyyetinde fi‘l-i kem

87 Misk gibi kokardı bevli dâyimâ

Yir yutup fazla-i ta‘âmın bî-riyâ

88 Hîç libâsı olmayup nâ-pâk hem

Lu‘b u lehv itmezdi aslâ bîş ü kem

89 Mâ-hasal ahvâl-i dünyeviyyeden

Birine mâyil değildi cümleden

90 Ol belâgat ma‘deni vechi melîh

Söyledi hem bir yaşında kim fasîh

91 Didi pes “Allâhu ekber” evvelâ

Hakk’a hem hamd itdi hamden tayyibâ

92 Dir çıkardı beni Ekrem hâkden

Efdal-i ma‘den meniyy-i pâkden

93 İşidüp hayrân olurdum sözini

Yüz sürürdüm bulup anun izini

94 Doğduğı dem “lâ-ilâhe illâ’llâh” ol

Dimiş idi hod “Muhammed’dür Rasûl”

95 Kâmilidi aklı anun hem selîm (34b)

Hüsn-i hulkı bî-bedel zâtı halîm

96 Bâğ-ı behcetde hezâr i‘zâzile

Salınurdı servi kaddi nâzile

97 Çünki üç yaşına irdi Mustafa

Bî-nihâyet oldı fazlı bî-riyâ

98 Dört yaşında şems-i çârum âsumân

Çekdi yüzinden hacâlet bî-gümân

99 İrdi çün beş yaşına ol Hak-pezîr

Ana mâh-ı çâr-deh oldı esîr

100 Yok nihâyet bu kelâma ey hümâm

Cândan eydün es-salâtü ve’s-selâm

101 Eyyühe’l-‘uşşâku işrâka’l-vefâ

Sellimû sallû cemâle’l-Mustafa

102 Hudâ k’ol kişiye çok izzet itsün

Visâlî’çün diye Hak rahmet itsün

Der-Beyân-ı Baz-ı Evsâfı’n-Nebî

aleyhi’s-Salâtü ve’s-Selâm

1 Dinlenüz ey âşıkân-ı Mustafa

Cümle evsâfından anun bâ-safâ

2 Mu‘cizâtı bi-nihâyetdür velî

Bilür anı sırr-ı Hak bilen velî

3 Teşne-dil isen denizden katre pes

Bahr-ı bî-pâyâna viriser heves

4 Çün Halîme nakl ider kim didi ol

İki oğlum vardı bendeyken Rasûl

5 Her gün anlar kim güderlerdi koyun

Sâyesinde ni‘met olmışdı füzûn

6 Ol habîb-i Hak kalurdı evde hem

Biz gulâmidük o şâh-ı muhterem

7 Bir sabâhın lutfile didi kim ol

N’ola yâ ümmî sözüm olsa kabul

8 Varup ol kardeşlerümle ben dahı

Bile güdsem gözedüp hakk-ı ahî

9 Kim değil insâf her gâhî olar

Çekeler zahmet ben olam bî-haber

10 Râhatile gölgelerde hoş geçem

Issılarda göreler anlar elem

11 Çün bu vechile kim itdi iktizâ (35a)

Didüm olsun yoluna cânum fedâ

12 Görmedüm hergiz hatâ fi‘linde ben

Hem sözündür sanki hep dürr-i aden

13 Sakınuram gerçi tutam sözüni

Gölgeden izün güneşden yüzüni

14 Ey güneş yüzlüm oluram bî-karâr

Zerre-veş sensüz değülem âşikâr

15 Şems-i Haksın kim zevâl olmaz sana

Düşmenünün yiri nâr olsa sezâ

16 Muntafî olmaz eğerçi nûr-ı Hak

Lîk havfüm ola mekr-i müttefak

17 Didi ısmarla eyâ ümmî beni

Ana kandandur zuhûr-ı her nebî

18 Her sözün tavan kılırdum istimâ‘

Lâ-cerem emrine kıldum ittibâ‘

19 Gitdi pes kardeşleriyle ol sabâh

Tut ki cânum bile gitdi bî-mizâh

20 Çünki ahşam oldı gördüm ol Habîb

Önce bir koyun sürüp geldi karîb

21 Sınmışimiş ayağı yoruldı pes

Düşdi gör kim n’eyler ol feryâd-res

22 Ohşayup zahmına ağzı yarını

Sürdi koyunun giderdi zârını

23 Pes koyun kalkup seğirtdi bâ-safâ

Vardı kavuşdı süriye bî-riyâ

24 Karşulayup bağruma basdum anı

Didüm ey cân dâyim itsün Hak seni

25 Eve geldük çok du‘âlar iderek

Hakk’a hem hamd ü senâlar iderek

26 Cânum az kaldı ki n’oldı yolda hâl

Büyücek oğlumdan itdüm pes su’âl

27 Didi ne hikmetler oldı vâlide

Varduk ol mer‘âya çünkim Ahmed’e

28 Cümle eşyâ eyleyüp feth-i kelâm

Didiler kim es-salâtü ve’s-selâm

29 Sonra kimi didi yâ sâhib-kerem

Devletünde ümmettün hayru’l-ümem

30 Kimi dir yâ menba‘-ı deryâ-yı fazl (35b)

Kimi dir yâ iki kevne şâh-ı asl

31 Ente hakkun ci’te zehaka’l-batılu

Meşgalü’l-esnâmı minke ‘âtılu[210]

32 Tu şefî‘-i her güneh-kâr-ı za‘îf

Dest-gîr-i hemginân-râ ey latîf[211]

33 Kimi dir lutfun visâlile şehâ

Kıl şefâat bize de yâ Mustafa

34 Pes bu ahvâl içre biz hayrânidük

Daluban hikmetlere bî-cânidük

35 Çıka geldi anda bir arslan hemîn

Cümle koyunlar dağıldılar yakîn

36 Mustafa hız karşu vardı pes o şîr

Ayağına sürdi yüzin ey dilîr

37 Çün mukârin oldı mihre ol esed

Bizi hayli tîre düşürdi rasad

38 Tutdı arslanun kulağın bu hümâm

İtdi ilkâ sem‘ine bir kaç kelâm

39 Sâmi‘ oldukda cevâhir kavlini

Pes tapu kılup gözetdi yolını

40 Yine çün geldügi yola gitdi ol

Pes yine bizden yana geldi Rasûl

41 Ana didük ki eyâ fahr-ı cihân

Şâh-ı âlem müctebâ-yı mihterân

42 Şîre n’emretdün kim itdi iktidâ

Baş koyup tapuna gitdi ol gedâ

43 Didi buyurdum ana kim ey esed

Yüri yolun bu diyâra eyle sed

44 Eyledi sem’an u tâ’a ol kabûl

Ba‘de hâzâ gelmeyeyin didi ol

45 Kasdum oyıdı göreydüm yüzüni

Yüz süreydüm tâ ki bulup izüni

46 Muntazırdum niçe yıllar tapuna

Hamdü li’llâh hâsıl oldı ol bana

47 Çün işitdüm bunı didüm ey piser

Virme sakın kimseye bundan haber

48 Niçe bunun gibi oldukça hemîn

Bana dirlerdi gelüp anı yakîn

49 Mâ-hasal düşdi dile çünki Rasûl (36a)

Gönlüme bu fikr kıldı pes nüzûl

50 Ahmed’i teslîm idem tâ ehline

Korkaram kim ire düşmen mekrine

51 Hem helâlümle tanışduk bu sözi

Tutduk ol fikre mukarrar hem yüzi

52 Dâyeler her biri etfâlını hem

Evlü evine iletmişdi o dem

53 Danışurken Hârisile nâ-gehân

Geldi Damrâ adlu oğlum pür-figân

54 Didi yâ ümmâh geldi iki er

Ahmed’ün bıçakla karnın yardılar

55 Çün işitdüm bu sözi ben nâ-tüvân

Pes saçum yolup yüzüm yırtdum hemân

56 Âh idüp toprak savurdum başuma

Akup irmez dahı yaşum yaşuma

57 Didüm ey vâh Ahmedâ vâ Ahmedâh

Kad esabnâ fec’atün vâ seyyidâh

58 Başuma geldi benüm korkduklarum

Cânuma sabrile zahm urduklarum

59 Lâ-cerem başum açuk yalın ayak

Gitdüm ol mer‘âya doğrı pür-firâk

60 Duydı efgânum Benî Sa‘d ehli hep

Yüğrüşüp ardumca kıldılar taleb

61 Kim severlerdi kamusı Ahmed’i

Kim mübarek olmışıdı makdemi

62 Çün yetişdüm gördüm ol cân pâresin

Sağ u sâlim görmedüm hem yâresin

63 Ayağına düşüben aldum anı

Ağlayurak bağruma basdum anı

64 Gerçi yok mecrûhı zîbâ cisminün

Lîk yüzinde tağayyür var anun

65 Didim ey Hakk’un habîbi Mustafa

Kardeşün Damrâ bir ok urdı bana

66 Ne haberdür ey gözüm nûrı benüm

Diyivir şâd eyle bu cân u tenüm

67 Didi kim girçek durur Damrâ ne’am

Geldiler iki kişi heybetlü hem

68 San güneşdür kim münevver yüzleri (36b)

Mürdeler ihyâ iderdi sözleri

69 Birinün bir hançer-i bürrânı var

Biri bir ibrîk tutar bende-vâr

70 Geldi ol hançer tutan bî-kibr ü kîn

Sadrumı yardı göbeğüme değin

71 Lîk kan akmadı ağrımadı hem

Acıyup irişmedi aslâ elem

72 El sokup çıkardılar bir pâre kan

Kara uyuşmışdı atdılar hemân

73 Yüreğüm dahı çıkarup yardılar

Kanın anun dahı eyle kıldılar

74 Didiler kim hazz-ı şeytândur bu kan

Pâk oldun şimdiden girü hemân

75 Pes yüreğüm tâs içine kodı hem

Ol biri ibrîk döküp yudı hem

76 Hâtemin çıkardı barmakdan biri

Ana hatm urup didi oldun berî

77 Kalbüne yavuz fikirler gelmesün

Dahı dünyâ hubbı aslâ girmesün

78 Pes yüreğüm yirine koyup yine

Hem sığayup ellerin üzerine

79 Bitdi yaram kalmadı var bir eser

Yara yiri gibi durur bir damar

80 Eylediler çün bu ahvâli olar

İtdiler pes göklere doğrı güzer

81 Bunı dirken ol Benî Sa‘d irişür

Gördiler Ahmedle dâye söyleşür

82 Sordılar virdi haber dâye yakîn

İki bölük oldılar anlar hemîn

83 Bir bölük tasdîk itdiler anı

Didiler bu olısar şâh-ı senî

84 Bir bölük kâhin olısar didiler

Dürlü dürlü sihr idiser didiler

85 Sonra dîne davet oldukda olar

Biri mü’min biri kâfir oldılar

86 Didi dâye Hâris’e gel kim yakîn

Ahmed’i ehline iltelüm hemîn

87 Gitdiler üştürlere olup süvâr (37a)

Kâbe’ye irişdiler tâ kim olar

88 Gördiler yolda havâdis bî-kıyâs

Sakladı Hak kıldılar çok çok sipâs

89 Mu‘cizâtı bahrına yokdur kenâr

Sâhil-i hikmetde yoklan rûzigâr

90 Eyyühe’l-uşşâku işrâka’l-vefâ

Sellimû sallû cemâle’l-Mustafa

91 Hudâ ol kişiye çok izzet itsün

Visâlî’çün diye Hak rahmet itsün

Der-Beyân-ı Rubûde Şoden-i Rasûl aleyhi’s-Salâtü

ve’s-Selâm ez-Cenab-ı Hazret-i Zât Celle ve ‘alâ

1 Çün Halîme Hârisile geldiler

Mustafa’yı Mekke’ye irgürdiler

2 Bir kenâra kondılar bunlar o gün

İtdi Hâris deve yanında sükûn

3 Dokuz ay dört yaşamışdı Mustafa

Ol saâdet ma‘deni kân-ı safâ

4 Aldı eline Halîme Ahmed’i

Verd ü reyhân-veş o nûr-ı sermedi

5 Kaçırup göstermeyüp nîk ü bede

Ceddine tâ kim anı teslîm ide

6 Dahı kasd itdi ki evvel Kâbe’yi

Tavf-ı şükr idüp bula k’ol rütbeyi

7 Çün Harem içine irgürdi anı

Pes Hatîm içre varup kodı anı

8 Geldi hâtifden nidâ kim ey Hatîm

Başuna kondı senün şems-i azîm

9 Ey Hatîm irdi sana devlet bu gün

Sad hezârân izzet ü şevket bu gün

10 Sana irdi çün yini devlet eli

K’olasın sen pak cânlar menzili

11 Her tarafdan pâk cânlar cavk cavk

Geliserlerdür sana pür-mest ü şevk

12 Dâye hayrân oldı bu âvâzdan

Yoğıdı zîrâ ki anda kimseden

13 Her taraf hâlî suverden bu sadâ

Doldı âlem o nidâya cân fedâ

14 Mustafa’yı anda çünkim kodı o

Tâ kim ol âvâzı kıla cüst ü cû

15 Ol kadar etrâfa kıldı ol güzer (37b)

Bulmadı âvâzdan aslâ haber

16 Yine geldi gördi k’ol tıfl-ı reşîd

Ol mekânda yokdur olmış nâ-bedîd

17 Hayret-ender-hayret irdi gönline

Yokladı girmedi Ahmed eline

18 Yakasın yırtdı vü efgân eyledi

İşidenler bağrını kan eyledi

19 Mekke şehrin ser-te-ser kıldı güzer

Mustafa’dan bulmadı kat‘â haber

20 İrişüp bir pîr destinde asâ

Didi n’oldı k’ey Halîme bu sana

21 Kim şunun gibi yakarsın dilde od

Kim cigerler tutuşur andan çü ‘ûd

22 Mâ-cerâyı çün haber virdi ana

Didi gel kim dest-gîr olam sana

23 İltdi Uzzâ önine dir bu sanem

Gayb ahvâlinedür pür-muğtenem

24 Bu sanem virür haber yetmişleri

Dahı yirden kaldurur düşmişleri

25 Didi ol Uzzâ’ya hem kılup sücûd

K’ey hudâvend-i Arab ey bahr-ı cûd

26 Eyledün bize ki çok ikrâmdan

Bizi kurtardun niçe bir dâmdan

27 Yava kılmış bu Halîme tıflını

Hem Muhammed’dür ana nâm-ı senî

28 Çün Muhammed diyücek bütler hemîn

Ser-nigûn olup yıkıldılar yakîn

29 Didiler k’ey pîr eylersin taleb

Azl idiser ol Muhammed bizi hep

30 Bizi hod ol kılısardur seng-sâr

Oluruz andan kesâd u bî-ayâr

31 Ol hayâller kim görürler gâh gâh

Bizden anı dahı kılısar tebâh

32 Var Hudâ hakkı ırağ ol ko bizi

Tâ ki yakmasun bizi Ahmed sözi

33 Ne haberdür kim virür deryâya cûş

Hem kılur heft âsumân andan hurûş

34 Çün işitdi bu sözi esnâmdan (38a)

Pes asâsın atdı ol pîr-i kühen

35 Lerze düşdi havfdan endâmına

Ditremekler irdi hem dendânına

36 Çün Halîme gördi pîrün hâlini

Pes unutdı kendinün ahvâlini

37 Didi ey pîr olmışidüm gerçi zâr

Oldı hayret içre hayret bana yâr

38 Bir dem irdi bana ol âvâz-ı hoş

Son beni âdâb-ı esnâm itdi gaş

39 Gâh tıflım kabdı gaybîler benüm

Gâh arturdı bu işler şîvenüm

40 Kimden ağlayam kime diyem gile

Ben ki pür-sevdâyî oldum sad dile

41 Bağladı gaybı dilim şerh itmeden

Diyem ancak yitdi oğlum pes neden

42 Ger anı şerh eyleyem bundan füzûn

Halkı hep bağlaya zencîr-i cünûn

43 Didi ol pîr ey Halîme şâd ol

Hakk’a şükr it gussadan âzâd ol

44 Gam yime kim yetmiş ola ol yakîn

Belki âlem anda yetmişdür hemîn

45 Görmedün mi kim o putlar bî-vücud

Oğlun adından çü kıldılar sücûd

46 Ey aceb dünyâda gördüm niçe ins

Pîr oldum görmedüm hîç böyle cins

47 Eyyühe’l-uşşâku işrâka’l-cemâl

Sellimû sallû alâ-şemsi’l-kemâl

48 Hudâ ol kişiye çok izzet itsün

Visâlî’çün diye Hak rahmet itsün

Haber Yâften-i Abdülmuttalib

ez-Gum Kerden-i Halîme Ahmed aleyhi’s-Selâm(-râ)

1 Çün haber irişdi cedd-i Mustafa

Dâyenün duydı firâkından sadâ

2 Geldi pes gördi ki Şeybe n’oldı hâl

Kılur ol zârî vü olmış bî-mecâl

3 Şeybe dahı eyleyüp âh u figân

Kıldılar nâliş feza‘lar bî-kerân

4 Yidi gün aradı bulunmadı ol

Şöyle kim gâyetde muztarr oldı ol

5 Geldi bâb-ı Kâbe’ye gamdan helâk

Didi ey dânâ-yı sır rûhî fedâk

6 Kendümi bilmem ki sâhib-râz olam (38b)

Ne vücûdum var sana hem-râz olam

7 Kendümi görmem hünerlü didi ol

Tâ olam bu kutlu kapuda kabul

8 Yâ ne kadri ola kim secde kılam

Yâ ne ağlayam ki son handân olam

9 Lîk sîmâsında ol dürr-i yetîm

Görinür âsâr-ı lutfun ey Kerîm

10 Benzemez bizdendür ammâ bî-riyâ

Biz nuhâsuz cümle Ahmed kîmyâ

11 Nesneler kim gördüm anun üstine

Görmedüm bir ins ü cânun üstine

12 Ana tıflıyyetde kim virdün fazıl

Kimse ana bin cehdile vâsıl değil

13 İsterem senden bugün k’âhir me’âl

Vir haber hâlinden ey dânâ-yı hâl

14 Şeybe çün böyle münâcât eyledi

Bî-niyâza arz-ı hacât eyledi

15 Geldi âvâz ol derûn-i Kâbe’den

Kim görürsün Ahmed’i yakında sen

16 Niçe yüz ikbâlile mahzûzdur

Niçe bin emlâkile mahfûzdur

17 Zâhirin gerçi ki kılduk hâkdan

Bâtınıdur lîk nûr-ı pâkdan

18 Hâk altun kânıdur biz zergerüz

Geh anı halhâl u hâtem düzerüz

19 Geh hamâyil kılaruz şemşîr içün

Geh anı tavk eylerüz bir şîr içün

20 Gâh levh-i hûb gannâc eylerüz

Gâh beğler başına tâc eylerüz

21 Niçe aşklar halk iderüz hâkdan

Kim gören anı kalur idrâkdan

22 Zâhirin meşhûr-ı hânân eylerüz

Bâtının her demde pinhân eylerüz

23 Niçe bin ma‘şûk u âşık hâkdan

Halk iderüz nice lâyık hâkdan

24 Gâhî bu şeh gibi peydâ eylerüz

Kimini ol şâha şeydâ eylerüz

25 İşimiz budur olar kim kördür (39a)

Görimez bu kârımuz ma‘zûrdur

26 Hâke bu fazlı anunçün virürüz

Kim azıksız önine hân virürüz

27 Gerçi hâkun zâhiridür bir gubâr

Bâtının gör kim sıfât-ı nûrı var

28 Kâşifü’s-sırruz budur hem kârımız

Ol ki pinhân ola var ızhârımız

29 Oldı çok ferzend-i dânâ reh-nümûn

Cümleden lîkin Muhammed’dür füzûn

30 Şâd olup dirler zemîn ü âsumân

K’oldı bizden buncılayın ulu hân

31 Gerçi şimdi tıfldur oğlun senün

İki âlem bil tufeylidür anun

32 Biz anınçündür cihân var eyledük

Hizmetinde çarhı devvâr eyledük

33 Çünk’işitdi Şeybe bu âvâzı hoş

Geldi cânına safâlardan hurûş

34 Pes yine dergâha tutup yüz hemîn

Eyleyüp cândan münâcâtı güzîn

35 Didi pes şimdi Muhammed kandadur

Ey Alîmü’s-sır nişân vir kandadur

Haber-yâften-i Abdülmuttalib

ez-Muhammed aleyhi’s-Selâm

1 Bir sadâ irdi yine andan cedîd

Didi kim ey tâlib-i tıfl-ı reşîd

2 Ol Tihâme vâdisindedür durur

Bir ağaç altında nûrı berk urur

3 Taşra çıkdı Kâbe’den gördi Kureyş

Hizmetine cem‘ olup irdi Kureyş

4 Didiler ey şâh-ı Kâbe n’oldı hâl

Şeybe dahı anlara virdi makâl

5 Hem Kureyş’den Varka adlu bir recül

İçlerindeydi ulu kişiydi ol

6 Okumışdı ol ki çok münzel kitâb

Ahmed’ün na‘tın bilürdi bî-hisâb

7 Didi yâ Şeybe ki ol tıflun senün

Bu nişânlar kim olur cümle anun

8 Söyledi pes haylî na‘t-ı Ahmed’i (39b)

Hâfıkayna ol sürûr-ı sermedi

9 Çün tesellî virdi ol dahı ana

Mâ-hasal her birisi kaldı tana

10 Pes hemîn atlandılar ol ulular

Varup ol vâdîyi buldılar olar

11 Mukl ağacı dibine oturmış ol

Şeybe çün önce irişdi ey fuhûl

12 Yüzi nûrından pes anı bildi ol

Görmemişdi kim doğalıdan Rasûl

13 Didi Şeybe ana kimsin yâ veled

Lutfile didi Muhammed’ven i ced

14 İndi tîz atından ol Şeybe hemân

Bağrına basup kucakladı o cân

15 Çok nüvâziş kıldı özr idüp ana

Didi kurbân ola ceddün yoluna

16 Görmedüğüm yüzün ey şems-i duhâ

Olmışıdı lâ-cerem emr-i Hudâ

17 Her zamân kasd itdiğimce görmeği

Yâ getürdüp yâ varup yüz sürmeği

18 Men‘ olunurduk Hudâ’dan ittifâk

Hâl buyıdı ilâ-hâze’t-telâk

19 Hikmetin yine Hudâ bilür anun

Hamd ana gösterdi pes yüzün senün

20 Ammûları dahı irüp gördiler

Ol güneş yüzine hayrân oldılar

21 Bindirüp bir ata pes anı hemîn

Mekke şehrine çün oldılar yakîn

22 Cümle ehl-i Kâbe karşu çıkdılar

Âfitâb-ı hüsnine çün bakdılar

23 Oldılar her biri hayrân zerre-vâr

Didiler bu vechile na‘tın hezâr

Şi‘r

1 Eyâ ey mefhar-i âlem şehinşâh

Ve yâ ey zuhr-ı âdem şâh-ı âgâh

2 Alurken pertevini meh güneşden

Güneş hüsnüne nispet zerre ey mâh

3 Yüzüne Yûsuf-ı sânî dinilmez (40a)

Olur sânî sana çün Yûsuf ey şâh

4 Ne zîbâ müntehâ kaddün ki Tûbâ

Görem dir kâmetün tutup güzer-gâh

5 Bulur lezzet sözünden âb-ı Kevser

Zıyâ virür yüzün cennâta her gâh

6 Cünûnı sünbülün zülfünden oldı

Çeker zencîre anı hâh nâ-hâh

7 Bu ar’ar kaddüni şâh-ı sanavber

Yıkılur kendüden görseydi nâ-gâh

8 Habîb isminden irdi feyz-i hullet

Anınçün oldı İbrâhîm evvâh

9 Mesîh oldı çü Îsâ hoş demünden

Gözedür gökde sana tâ bula râh

10 Tapun gibi cihânda şâh olur mı

Kapun gibi ola mı ulu dergâh

11 Ayağun tozına bulan visâli

Şebi kadr ola rûzı îd ey şâh

Mesnevi

1 Pes Benî Hâşimle geldi ol Rasûl

Kıldı ceddi hânesine çün nüzul

2 Geldi ümmi ammetesi anda hem

Âtike Beyzâ Safiyye pes o dem

3 Sürdiler yüzine anun yüzlerin

Her biri bağrına basdılar hemîn

4 Her biri hasretler i‘lâm itdiler

Üç gün evde ana ikrâm itdiler

5 Pes buyurdu Şeybe kim ol dâyeye

Virile hil’atler anı kayaya

6 Bahşiş ü ni‘metler itdiler atâ

Cümlesi mergûbını kıldı fedâ

7 Sonra aldı ol Âmine Ahmed’i

Ol sipihr-i izze mihr-i sermedi

8 Yudı hoş bularla ol rûy-ı gülin

Taradı hem ol mu’anber kâkülin

9 Sürme çekdi hem o nergis çeşmine

Koşdı reyhânile anı ceddine

10 Şeybe kim meclis tutardı Kâbe’de (40b)

Dâyimâ hem hükm iderdi Kâbe’de

11 Çün gelir gördi Muhammed karşudan

İtdi istikbâl anı ol nîk-ten

12 Gözlerinde varup öpdi Ahmed’i

Getürüp yanında yir idüp kodı

13 Hâzır olanlar çü ta‘zîm itdiler

Dürlü izzetlerle tekrîm itdiler

14 Ehl-i meclisden biri didi kana

İltelüm esnâma gel bunı şehâ

15 Tâ saâdet bahşiş itsün her sanem

Didi Abdülmuttalib pes ana hem

16 Bilmedün mi kim o nûr-ı sermedi

Âdem alnından berü nakl eyledi

17 İssi bu Ahmed idi bî-irtiyâb

Kim beyân eyler bunı münzel kitâb

18 Bu yakîn mürsel peyember olısar

Hükm idüp ol bütleri hep kırısar

19 Bu geçen hafta Halîme kıssasın

Görmedün mi putlarun pes nicesin

20 Kim Muhammed adın işitdükde hem

Yüzleri üzre yıkıldı her sanem

21 Pes ne yüzdendür ki durup Mustafa

Kıla secde anlara ey bî-safâ

22 Durdı ol dem pes yirinden ol habîb

Ol fasîh ü ol belîğ u ol hasîb

23 Kâbe estârın tutup dir yâ İlâh

Senden artuk yok durur bir pâdişâh

24 Âlimü’s-sırsın Semî‘ u hem Basîr

Hayy u Kayyûm u Ahad’sın hem Kadîr

25 Levh ü arşı sensin îcâd eyleyen

Âsumân u arzı bünyâd eyleyen

26 Dağları evtâd kıldun yirlere

Kudretün sarf eyledün sâyirlere

27 Dahı bu ezdâdı halk itdün ki tâ

Tu‘rafü’l-eşyâ’ü min-ezdâdihâ[212]

28 Ya‘nî kimin âlim ü câhil kimin

Dahı kimin zâlim ü âdil kimin

29 Kimini bay eyledün kimin fakîr (41a)

Hem azîz itdün kimin dahı hakir

30 Anı kim sevdün yakîn itdün sana

Sevmedüğün oldı merdûd ey Hudâ

31 Çün Kureyş uluları bu sözleri

İşidüp hayretde kaldı her biri

32 Kim bu sözler bîş yaşar sözi değül

İns değüldür varısa bu rûh-ı kül

33 Bu güzel sözler işidilmiş değül

Kimse hem bu vechile bilmiş değül

34 Her birinün sevgüsi artdı ana

Niçe hâl itdi ki kaldılar tana

35 Havf idüp sû-i nazardan anı hem

Anasına iltdi ol şâh-ı Harem

36 Mâ-cerâyı hem haber virdi ana

Ol dahı şükr itdi Hakk’a bî-riyâ

37 Pes Muhammed ceddiyile her sabâh

Kâbe’ye gelürdi bile bî-mizâh

38 Vâki‘ oldukça hükûmetde hatâ

Diridi yanlışın anun Mustafa

39 Muttasıl tanışmayınca Ahmed’e

Eylemez oldı hükûmet Mekke’de

40 Varduğınca kıldı sözün i‘tibâr

Gitdüğince buldı bî-hadd iştihâr

41 Bu hikayetler o şâhun na‘tıdur

Ol risâlet suhfınun âyâtıdur

42 Niçe yıllar zikr olunsa bu sıfât

Âhir olmaz cânile din es-salât

43 Eyyühe’l-uşşâku işrâka’l-vefâ

Sellimû sallû cemâle’l-Mustafa

44 Hudâ k’ol kişiye çok izzet itsün

Visâlî’çün diye Hak rahmet itsün

Der-Beyân-ı Baz-ı Kerâmâtı’n-Nebî

aleyhi’s-selâm fi-Sığarihî

1 Dinlenüz kim yine ol hayru’l-enâm

Tıfliken kılan kerâmâtın tamâm

2 Gerçi bahr-ı mu‘cizâta yok kenâr

Bilür anı ancak ehl-i i‘tibâr

3 Lîkin ey dil-teşne-i bahr-ı azîm (41b)

Cürasından sunalum olun selîm

4 Âtike kılmış rivâyet kim sahîh

Ammetesi Mustafa’nun ey melîh

5 Fahr-ı âlem doğduğı gice yakîn

Kırk er oğlan Kâbe’de doğdı hemîn

6 Sonra hâssı oldılar Peygamberün

Yedisi illâ ahasdı anlarun

7 Hem yakîn konşularıydı bu yedi

Her birisi hem-sır u hem-râzıdı

8 Bunlara söylerdi hikmet sözlerin

Keşf iderdi dahı ma‘nî yüzlerin

9 Beş yaşında idi ancak ol Rasûl

Geldi bunlarla evime bir gün ol

10 Oturup pes bu yedi yârânile

Anlara söyler niçe ihsânile

11 Anda bir hurma ağacı varıdı

Kurumışdı çok zamân bî-bârıdı

12 Ol ağaç dibinde oturdı pes ol

Didiler yârânı k’ey sâhib-usûl

13 İşbu hurma ağacı yaşarsa hem

Virse hurma olsa lutf-ı Zi’l-minen

14 Gerçi ister gönlümüz anı aceb

Kurı ağaç hem değül vakt-i rutab

15 Anlara didi Rasûl-i bahtiyâr

N’ola bu ağaç virirse berg ü bâr

16 Rabbümüz Kâdir kanı ızhâr ide

Varı yok u yokdan hem var ide

17 Bunı diyüp kıldı nahle iltifât

Dudağın depretdi Fahr-ı kâyinât

18 Dahı didi Âtike kim gurfeden

Gözedürdüm her ne işler olsa ben

19 Zîra Abdülmuttalib ensâbına

Anı ısmarlardı her ahbabına

20 Kim ne kılur dahı n’eyler ol Rasûl

Cümlesi târîh içün yazılsun ol

21 Pes yüzün dergâha tutdı Mustafa

Anlayımadum sözün k’itdi senâ

22 Anı gördüm ki hem-ân-dem ol ağaç (42a)

Yaşarup budaklanup bî-i‘vicâc

23 Oldı salkımları yapraklandı hep

Evvelâ büsri yetişdi son rutab

24 Ol Rasûl’ün üstine döküldi hem

Yei oğlancuklar andan bîş ü kem

25 Âtîke i‘câz-ı nahli gördi çün

Varup ayağına sürdi pes yüzin

26 Gark idüp deryâ-yı hayret hem anı

Na‘ta âgâz eyleyüp didi bunı

Kasîde Der-Na‘t-ı Mustafa ‘aleyhi’s-Selâm

1 Zihî kerâmet-i kübrâ zihî bu kadr-ı cemîl

Kemâl-i şânına lâyık durur ki virdi Celîl

2 Yanardı mihri sipihrün yüzündeki nûrundan

Anınçün itdi sehâbı Hak üzerüne zalîl

3 İrişdi şemme-i cûdun pes oldı berd-i selâm

Olup behişt-i cinânı şerâr-ı nâr-ı Halîl

4 Ne sûdı ola hasûdun ne illeti dostun

Ki “lâ-yesûdu hasûdün ve le’l-halîlü alîl”

5 Ne lâyık ola bu cânum yoluna olsa fedâ

Ne diyebilem anı ben k’odur akall-i kalîl

6 Hadün şu‘â‘ı senünçün dü-kevne virdi zıyâ

Çeker yüzine güneş ebri olmaya ki hacîl

7 Yüzünden irdi behişte kemâlile şeref

Sözünle buldı letâfet o mâ-ı selsebîl

8 Görüp bu kaddüni Tûbâ pes oldı ser-nigûn

Revân-ı nâzenînüne oldı selsebîl sebîl

9 İderse meyli görüp Sidre müntehâ kaddün

N’ola ki dindi çü “el-cins ile’l-cins yemîl”

10 Ruhun gören didi “ve’l-fecr”i[213] çünkim es-salâh

Saçun gören didi “ve’l-leyl”i[214] pes hem er-rahîl

11 Olan visâline kurbân olur şehîd ebed

Hemîşe yoluna cânum pes olsa n’ola katîl

Mesnevi

1 Âtike didi hem ey Fahr-ı cihân

Ne aceb i‘câz gösterdün ayân

2 Kimse hergiz itdi mi yâ ide mi (42b)

Yâ habîbî işbu sırr-ı a‘zamı

3 Pes buyurdı lutf idüp ol hoş-kelâm

Müşkil işler Hakk’a âsândur tamâm

4 On sekiz bin âlemi var eyledi

Yokiken her birin ızhâr eyledi

5 İtdi bunlardan mufaddal beni var

N’ola pes kılsa du‘âmı i‘tibâr

6 Düşdi Mekke şehrine hem bu haber

K’itdi Ahmed yine bir mu‘ciz-eser

7 Er ü avrât kalmadı kim geldiler

Ol aceb nahli temâşâ kıldılar

8 Yidiler götürdiler hurmasını

Buldılar çün merd-i Hak na‘mâsını

9 Andan artuk Kâbe’de yoğıdı hem

Şöyle kim hurma ağacı bîş ü kem

10 Ol dahı niçe zamânidi yakîn

Berg ü bârı yok kurumışdı hemîn

11 Mu‘cizâtı bahrına yokdur kenâr

Sâhil-i hikmetde yoklan rûzigâr

12 Eyyühe’l-uşşâku işrâka’l-vefâ

Sellimû sallû cemâle’l-Mustafa

13 Hudâ k’ol kişiye çok izzet itsün

Visâlî’çün diye Hak rahmet itsün

Der-Mezemmet-i Ebî Leheb-i bî-Edeb

1 Çün halâyık gördiler nahli tamâm

K’oldı zâhir mu‘cize mâ-lâ-kelâm

2 Cân u dilden sevdiler ol Ahmed’i

Dil sarâyına o şâh-ı sermedi

3 Kalmadı bir kimse kim hubb itdi hep

İtdi buğz illâ ki mel‘ûn Bû Leheb

4 Hem hased kılup diridi ol la‘în

Gördüğünce ol Kureyş uluların

5 Gördünüz mi kardeşüm oğlını siz

Bildiniz mi her ne kim fi‘lini siz

6 Kim ne sihr ider ki hakkında satîh

Dahı zerkâ kim dimişlerdi sarih

7 Cümlesi gerçek olısar anlarun (43a)

Sözleri bir bir geliser anlarun

8 Başunuz dermânın eylen pes hemîn

Kim yakîn ihrâc idiser yini dîn

9 Bu hasedden bir gün ol bed-baht har

İtdi bir mel‘ûnluk dinlen haber

10 Kâbe’de döşerdi Şeybe bir bisât

Kim olup bayram hem yevmü’n-neşât

11 Yılda bir dîvânı olurdı acîb

Halka hükm iderdi ol şâh-ı mehîb

12 Ol gün anda cem‘ olup etrâfdan

Esfel ü evsat dahı eşrâfdan

13 Olurıdı mecma‘-ı ‘âlî o gün

Gelmek ü gitmek sanasın bir düğün

14 İttifâk ol gün gicesiydi yakîn

Ol Rasûl uyurdı uyandı hemîn

15 Didi yâ ümmî nedür bu gulgule

Didi ey oğlum fedânem sad dile

16 Ceddünün var bir bisâtı kim sabâh

Döşenüp cümle gelür ehl-i bıtâh

17 Ol bisâtı çün temâşâ eyleyüp

Pes giderler yine budur rûz-ı hûb

18 Çün sabâh oldı Âmine Ahmed’i

Ol dü-kevnün pâdişâh-ı sermedi

19 Tarayup saçın o çeşm-i abherin

Sürmeleyüp geydürüp hem donların

20 Koşdı kullıkcısı reyhânile hem

Ceddine gönderdi pes ey muhteşem

21 Ol bisâta hâzır olmışlardı hep

Şeybe’nün ol dokuz oğlı Bû Leheb

22 Hem Mukavvim Hamza Abbâs u Dırâr

Hem Ebû Tâlib Hacel Hâris de var

23 Hem Zübeyr idi bular gelmişdi ön

Her biri beste-kemer durmışdı ön

24 Her gelenlerün makâm u menzilin

Gösterürlerdi olar pes durmadın

25 Gelmemişdi dahı Abdülmuttalib

Ana her biri olurdı mürtekıb

26 Çün Harem kapusına geldi Rasûl (43b)

Lutfile hem içerü girdi Rasûl

27 Çekilüp iki taraf oldı avâm

Didiler hâzâ Muhammed ey kirâm

28 Karşulayup anı Bû Tâlib hemîn

Çık bisât üzre otur didi yakîn

29 Vardı Abdülmuttalib yirinde çün

Sanki bir hurşîddür kıldı sükûn

30 Her yıl ol meclis temâşâsına halk

Cem‘ olurdı hayli na‘mâsına halk

31 Bu yıl oldı çün temâşâ-yı cemâl

Gördiler pes bir izâr-ı zû-delâl

32 Hayret alup her birinün aklını

Unudup kendüyi bilmez fi‘lini

33 Nisvet-i Yûsuf gibi hep bî-haber

Didiler hâşâ “mâ-hâzâ beşer”[215]

34 Gaşy olup her biri anun rûyına

Zehreler doğrandı eller yirine

35 Na‘ralar ayyûka çıkdı lâ-cerem

Zemzemeyle doldı ol sahn-ı Harem

36 Her biri na‘tına âğâz eyledi

Bu hevâya sâzı şehnâz eyledi

Şi‘r

1 Eyâ ey tal’atı mehtâb ne burcdan eyledün pertâb

Nedür bu nûr-ı pür-i‘câz ki âfâkı kılur pür-tâb

2 Özün nûr-ı mutahhar hem yüzün hûrşîd-i enver hem

Sözün pes âb-ı Kevser hem ki andan teşne-dil sîr-âb

3 Ruhundan “ve’d-duhâ”[216] azher saçun “ve’l-leyl”[217] ider ezber

Lebünden sarf olup gevher kılur lü’lü dişün i‘râb

4 Kaşun tuğrâsı garrâsı çeküpdür kendüye nâsı

Çü hükminde değül nâsı ider her emrini îcâb

5 Değül hüsnün k’ola sânî ne bel gayrün k’ola sânî

Ki sensin nûr-ı Sübhânî ki lutf itmiş sana Vehhâb

6 Bu hilmün lutf idüp ey şâh ider İbrâhîm’i evvâh

Hoş-elhânun olup dil-hâh ider Dâvûd’ı pes evvâb

7 İder her bâr-ı gül-zâr-ı ‘izârı Bârî pür-bârî

Anınçün bülbülün zârı ki dinmez rûz u şeb bî-hâb

8 Tûyi ân arş-ı a‘lâ-râ be-pervâzî pes ey garrâ

Ki sübhâne’llezî esrâ be-dîn ma‘nî koned işrâb

9 Visâlin îdine kurbân kamu insân olur her ân (44a)

Ne ân bu cân olup bî-cân ki hûnı olmaya seylâb

Mesnevi

1 Çün oturdı ceddi yirine Rasûl

Gördi anı Bû Leheb bed-baht gûl

2 İçine doldı gazab nârı hemîn

Durdı kendin öldürür el-hak yakîn

3 Ol Ebû Cehl atasıyla anda hem

Gaybetine başladılar pür-elem

4 Didiler bu tıflı gör kim şimdiden

Koparup fitne olur halka mihen

5 Bu yetimi zikr iderler hâss u ’âm

Kılısar bu çok hasâretler tamâm

6 Pes gazabdan Bû Leheb durup hemîn

Ellerin tutup Rasûl’ün ol la‘în

7 Kaldurup atdı döşekden ilerü

Didi hey ne bî-edebsin var yürü

8 Şimdi pes sanur seni işbu avâm

K’ola peygamber kopasın müstedâm

9 Ol atamundur ki ahmaklık hemân

Seni medh eyler kamuya her zamân

10 Bilmez anı kim seni ol neydüğün

Sen hod bilmezsin durup oturduğun

11 Gördi bu hâli çün ol tıfl-ı reşîd

Gözleri yaşile doldı bî-ümîd

12 Gör ki her zâlim elinde ol Habîb

Kim neler çekmişdür ol derde tabîb

13 Hazret-i Hakk’a anun gibi yakîn

Hîç olur mı k’oldı fahru’l-mürselîn

14 Lîk huffâşun gözi görmez güneş

Zâhir oldukça güneş olur çü gaş

15 İster ol kâfir k’edeb ta‘lîm ide

Müctebâ-yı Hakk’a şey’ tefhîm ide

16 Bilmez ol ahmak cihânda k’ol Habîb

Cümle-i âfâkadur kâmil edîb

17 Çün gözi yaşın mukarrebler görüp

Dergâh-ı a‘lâya pes yüzler sürüp

18 Didiler kim yâ İlâhî yâ Mu‘în (44b)

Anı k’itdün “rahmeten li’l-âlemîn”[218]

19 Anı hem kıldun ulü’l-azm enbiyâ

Eşref-i halk itdün ey Bârî Hudâ

20 Bu şereflerle niçündür bir la‘în

Anı pes rencîde ide ey Mu‘în

21 Anlara irdi hitâb-ı müstetâb

Ey meleklerüm size budur cevâb

22 Ben Alîmem ilmüme yok hadd ü ad

Benden irişür kamuya her meded

23 Ben kana virdüm edeb hem ilm ü hilm

Sonra bilinür ki kimdür zî-ilim

24 Değse it deryâya olmazdur necis

Kelb urup kârvân geçer olmaya his

25 Bildürem anlara anı k’ol Habîb

İçlerinde kopusar âlî hasîb

26 Eşiğinde niçe şeh derbân ola

Kim ulu sâhib-kırân sultân ola

27 Dahı ağlarken Muhammed ceddi hem

Geldi gördi ol Rasûl-i muhterem

28 Kurı yirde oturup mahzûn u zâr

Hem o nergis gözlerinden yaş akar

29 Başına dar oldı dünyâ âlemi

Kalmadı ârâmı pes didi hemî

30 Bu ne hâletdür ki Ahmed zâr olur

Gül yüzünden hod cihân gülzâr olur

31 Didiler pes ana ey şâh-ı Harem

Çünki geldükde bu mihr-i muhterem

32 İttifâk oturdı yiründe şehâ

İstemedi Bû Leheb kılup hatâ

33 Kaldırup atdı anı kılup hased

Nûrı bu mihrün gözine oldı sed

34 İşidicek bunı aldı bir asâ

Başıra başıra urdı bî-riyâ

35 Ulular araya düşdiler yakîn (45a)

Pes elinden aldılar anı hemîn

36 Döndi Abdülmuttalib kılup hücûm

Kaldurun didi bisâtı pür-gumûm

37 Kim bugün kılmam hükûmet hem kazâ

Çün bu mel‘ûn itdi fi‘l-i nâ-sezâ

38 Şâhid olun Bû Leheb’den fâriğam

Dahı bîzâr oldum ey ehl-i Harem

39 Hem oğullarum ana kardeş dimen

Ol la‘înile dahı yemek yemen

40 Çün edebsüzlikler itdi ol la‘în

Pes irişdi cümleye nekbet hemîn

41 Bî-edeb kendüyi bed kılmaz hemân

Âleme âteş bırağur bî-gümân

42 Pes ne aldun kıssa-i pür-hisseden

Ağlamasa tıfl sunulmaz leben

43 Çün bu deryâ-yı kelâma yok nefâd

Âhir it va’llahu a‘lem bi’r-reşâd

44 Eyyühe’l-uşşâku işrâka’l-vefâ

Sellimû sallû cemâle’l-Mustafa

45 Hudâ k’ol kişiye çok izzet itsün

Visâlî’çün diye Hak rahmet itsün

Be-Muallim Dâden-i Hazret-i Rasûlu’llâh aleyhi’s-Selâm

1 Çün yidi yaşına irdi Mustafa

İndi yire sanki hûrşîd-i semâ

2 Oldı pür-âdâb u kâmil hoş-fi‘âl

Her gönülde hem o marzıyyu’l-hısâl

3 Şeybetü’l-Hamd’e didi bazı refîk

Çünki bu mahbûba sen oldun şefîk

4 Gerçi kim pürdür kemâlâtile ol

Dürc-i sırda derc-i hâlâtile ol

5 Okumadı lîk yazu yazmadı

Virelüm gel mektebe ol Ahmed’i

6 Çünkim itdiler tasavvur cem‘ olup

Vireler ta‘lîme anı pes turup

7 Bir muallim varidi gâyet latîf

Ana iltürlerdi oğlun her şerîf

8 Zû-fünûn idi be-gâyet müstetâb

Okumışdı dahı hem münzel kitâb

9 Hûb hattât idi pes ol muhterem (45b)

İ‘tibâr itmişdi ana ehl-i Harem

10 Bir kaç oğlıyla o Şeybe Ahmed’i

Ol sirâc-ı dîn ü nûr-ı sermedi

11 Çün iletdi ol muallim yanına

San k’anun cânlar katıldı cânına

12 Anlara çok dürlü ta‘zîm eyledi

İzzet idüp haylî tekrîm eyledi

13 Didi Şeybe eyle ta‘lîm Ahmed’e

Sanma kim ol zahmetün zâyi‘ gide

14 Çünki Abdülmuttalib kıldı vedâ

Kaldı Ahmed hâceyile bî-nizâ

15 İbtidâ pes hâce yazdı bî-sakîm

Satr-ı bismi’llâhi’r-Rahmâni’r-Rahîm

16 Altına yazdı hurûfı bi’t-tamâm

Arza kıldı Ahmed’e pes ol hümâm

17 Didi dahı kim gerekdür her dile

Diye pes evvel hakîkat besmele

18 Yâ Muhammed eyle hem sen dahı yâd

K’olmayasın ilm ü hikmetden çü yad

19 Pes hurûfa eyle sonra ibtidâ

Bu durur üslûb-ı ta‘lîm-i sezâ

20 Didi lutf idüp bilürsin müstakîm

Hûb bismi’llâhi’r-Rahmâni’r-Rahîm

21 Lîk ey hâce nedür ma‘nâsı di

Kim asıl ma‘nâ gereklidür didi

22 Ol muallim didi kim geldün henüz

Ne bilüp fehm idesin şimdi ne söz

23 Ana didi pes Rasûl-i muhterem

Okumazam ma‘nisin ger bilmeyem

24 Katı söyledi muallim kakıdı

Anı bilmez kendüye kim neyledi

25 Bilmezidi ma‘nisin zîrâ ki o

Bilmedügine kişi olur adû

26 Pes rakîku’l-kalb idi gâyet habîb

Hem serî‘ü’d-dem‘idi kim ol hasîb

27 Yırmırup yaşardı çeşm-i abheri

Pes bu hâl içreyken ol dîn serveri

28 Âtike hâtûn gelürdi ittifâk (46a)

Yolı uğradı oraya bî-şikâk

29 Gördi oturur Rasûl’i pür-melâl

Cânına od düşdi fi’l-hâl oldı lâl

30 Didi hâşâ yâ habîbî kim sana

Ola gamlar hem melâletler sezâ

31 Aslı n’oldı bu melâlün cân-ı men

Gel haber vir k’ola kalbüm mü’temen

32 Didi hâce mâ-cerâyı ana pes

Âtike durmadı anda bir nefes

33 Geldi pür-gam didi n’oldun ey ata

K’olmaya sende firâsetden ki tâ

34 Viresin ta‘lîm-i ilme Ahmed’i

Bilmedün mi dahı fazlın sermedi

35 Görmedün mi sen o mevlûd gicesi

Çok alâmetler kim oldı nicesi

36 Katreden deryâ ne kesb itsün didün

Zerreden Sînâ ne gasb itsün didün

37 Olsa Eflâtun ki hikmetde bir er

Tıfl-ı ebcedden taallüm mi ider

38 Sana lâyık mı bu izz ü câh ile

Âlimi teslîm idesin câhile

39 Gel ki varup göresin ol Ahmed’ün

Bahsini hâceyle şâh-ı sermedi

40 Şeybe hem oğlı Ebû Tâlib hemân

Âtike’yle oldılar yola revân

41 Geldiler vaktâ ki hâce yanına

Sorup irdiler haber pâyânına

42 Didi pes ey hâce niçün görseni

Dimeyesin besmele ma‘nâsını

43 Didi ma‘nâ bilmem ammâ ol kadar

Bilürem ki Hakk adıdur mu‘teber

44 Didi Şeybe Ahmed’e k’ey nûr-ı Hak

Sen bilür misin bilürsen vir sebak

45 Pes buyurdı Mustafa ol dem ne’am

Bilürem ma‘nâsın anun bîş ü kem

46 Kim be-hakk-ı Hak ki şâhen-şâhdur

Bâ-i bismi’llâh birru’llâhdur

47 “Sîn”i sırrı “mîm”i milkidür ebed (46b)

İsm-i Zâtı lafzatu’llâh hem i ced

48 Dahı hem müstecmi‘-i esmâ durur

Gayra ism olmaz kim ol hükmi budur

49 İsm-i vasfıdur o Rahmân hem Rahîm

İsm-i na‘tıdur o zâtun ey Hakîm

50 Gayra bunlar dahı vasf-ı müşterek

Olsa câyizdür didi pes itme şek

51 Eyledi tefsîr ancak bu kadar

K’oldı idrâkince anlara haber

52 Gerçi ma‘nâ bî-kerândur sen sen ol

Kellimi’n-nâs alâ-kaderi’l-‘ukûl[219]

53 Çünki Abdülmuttalib gördi anı

Vasfa gelmez fazlı kim virmiş Ganî

54 Eyledi deryâ-yı hayret anı ğark

Zevkı tahtı fevkı itdirmedi fark

55 Pes elin alup Rasûl’ün ol emîr

Bî-nihâyet i‘tizâr itdi o pîr

56 K’ey oğul tahsîlün olmış hâsılun

Ermiş ol ma‘lûma ilm-i fâzılun

57 Bilmezüz anunçün ey sâhib-kemâl

Kılıruz ancak seni rencîde-hâl

58 Ey oğul bu akl u bu şânun senün

Vasfa gelmez lutf-ı iz‘ânun senün

59 İşidilmedi görülmedi dahı

Bu fesâhatlarla akrânun senün

60 Hoş hısâl u bu maârif kim sana

Eylemiş tahsîs Sübhân’un senün

61 Niçe hikmet zâhir itdün şimdiden

Giderek n’ola o dîvânun senün

62 Her kim irişe Visâlün îdine

Olalar cânile kurbânun senün

63 Niçe yüz dürlü özürler iderek

Aluban gitdiler anı tutma şek

64 Bu haber de oldı meşhûr-ı cihân

Ulular katında söylendi ayân

65 Kim virilüp mektebe ol Mustafa

Eylemiş hocayla bahs ol pür-vefâ

66 Niçe vechile pes ilzâm eylemiş (47a)

Dürlü ma‘nâlarla ikhâm eylemiş

67 Çün şeref burcında ol şemsü’d-dücâ

İtdi halkun çeşm ü rûyında dü-câ

68 Her cihetden oldı mahbûbu’l-kulûb

Mâ-hasal meşhûr-ı âfâk oldı hûb

69 Hürmeti mihri çü buldı irtifâ

Düşdi havf ehl-i Kureyş’e bî-nizâ

70 Çok hazerler kılur oldılar olar

Gördiler pes anı haylî mu‘teber

71 Ol Kureyş etfâline hem ol Habîb

İhtilât itmezdi aslâ ol mehîb

72 Kendüye mahsûs olan yârânile

Oturup tururdı hoş erkânile

73 Ma‘rifetler söyleridi anlara

Çok edeb ta‘lîm iderdi anlara

74 Oldı her vechile ol âlî-nihâd

Hâsılı Allâhu a‘lem bi’s-sedâd

75 Bu dahı ol Ahmed’ün evsâfıdur

Bu nedür kim Hakk anun vassâfıdur

76 Çünki na‘tı bahrına yokdur kenâr

Sâhil-i hayretde yoklan rûzigâr

77 Eyyühe’l-uşşâku işrâka’l-cemâl

Sellimû sallû alâ-şemsi’l-kemâl

78 Hudâ k’ol kişiye çok izzet itsün

Visâlî’çün diye Hak rahmet itsün

[166]. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.

[167] Visâlî Ali Çelebi, Mevlid-i Fahr-i Kâinât Muhammedini’l-Mustafa, Türk Dil Kurumu Kütüphanesi, Yazma A/99, vr. 7a.

[168] Visâlî Ali Çelebi, Mevlid-i Fahr-ı Kâinât Muhammedini’l-Mustafa, vr. 7b.

[169] Bkz.: Halûk İpekten vd., Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 1988, s. 530-531. Burada Visâlî mahlasını kullanan altı şaire yer verilmiştir. Bunların dışında başka eserlerde de Visâlî mahlaslı şairler zikredilmekle beraber, Mevlid sahibi olduklarına dair herhangi bir kayda rastlanmaz.

[170] Şairin kimliği ile ilgili tartışmalar Hasibe Mazıoğlu ve Osman Türer’in ilgili makalelerinde yapıldığı için burada ayrıntılara girilmeyecektir. Konuyla ilgili değerlendirmeler için bkz.: Hasibe Mazıoğlu, “Türk Edebiyatında Mevlid Yazan Şairler”, Türkoloji Dergisi, VI. cilt, 1. sayı, Ankara 1974, s. 31-62; Osman Türer, “Visalî Ali Çelebi ve Tasavvufî Mevlidi”, Türk Kültürü Araştırmaları, Yıl: XXV, Ankara 1987, s. 170-172.

[171] Eser üzerinde iki bitirme tezi ve Osman Türer’in yayınlanmamış bir metin çalışması bulunmaktadır. Bkz.: Nebahat Pabuççu, Visâlî-Mevlid-i Şerîf, Ankara Üniversitesi DTCF Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Ankara 1970; Mahmut Kaplan, Ali Çelebi el-Visâlî-Mevlid, Hacette Üniversitesi SİBF Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü, Ankara 1978; Osman Türer, Visâlî Ali Çelebi-Mevlid-i Fahr-i Kâinât Muhammed Mustafa (A.S.S.). (Bu çalışma Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Kütüphanesi’nde bulunmaktadır.)

[172] M. Fatih Köksal, mevlid sahasında son zamanlarda yapılmış önemli ve kapsamlı bir çalışma olan Mevlid-nâme isimli eserinde Türk edebiyatında yazılan mevlidleri uzunluklarına göre üç grupta toplamanın mümkün olduğunu ifade etmektedir. Buna göre beyit sayısı 500’e kadar olanları “kısa mevlidler”, 500-1000 beyit arasında olanları “orta uzunlukta mevlidler”, daha hacimli olanları ise “uzun mevlidler” olarak değerlendirmek mümkündür. Bkz.: M. Fatih Köksal, Mevlid-nâme, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara 2011, s. 26.

[173] Bu durum ile ilgili olarak Türer şöyle demektedir: “Eseri tamamlamaya müellifin ömrünün elvermemiş olması en kuvvetli ihtimal durumundadır. Ancak şimdilik tek nüsha olarak bilinmesine rağmen, belki de ileride tam nüshanın bulunabileceği, bulunmasa bile bu nüshanın tam olan bir nüshadan istinsah edilmesi sırasında müstensihin maruz kaldığı herhangi bir sebep yüzünden eksik kalmış olabileceği asla akıldan çıkarılmamalıdır.” Bkz.: Türer, “Visalî Ali Çelebi ve Tasavvufî Mevlidi”, s. 183.

[174] Türer ilgili makalesinde Visâlî’nin “mevlid hâdisesi”ni tasavvufi ve ruhanî bir bakış açısı ile ele aldığını ifade etmektedir. Bu tespitini delillendirirken ise eserde, “Mevlid-i Rûhânî” başlığını taşıyan ayrı bir bölüme yer verilmiş olmasını ve burada “Nûr-ı Muhammedî” konusunun ve onun Hz. Muhammed (s.a.s.)’e gelinceye kadar geçirdiği intikal safhalarının uzun uzadıya anlatılmış olmasını göstermektedir. Nitekim Türer, makalesinin başlığında da Visâlî’nin eserini “Tasavvufî Mevlid” olarak nitelendirmiştir. Bkz.: Türer, “Visalî Ali Çelebi ve Tasavvufî Mevlidi”, s. 169, 170, 183.

[175] “Var mı düşünüp öğüt alan.” Kamer 54/17.

[176] “(Fakat) aralarında bir engel vardır, birbirine geçip karışmıyorlar.” Rahman 55/20.

[177] “…yahut hazır bulunup kulak veren kimseler için…” Kâf Sûresi, 50/37.

[178] “İnsan için ancak çalıştığı vardır.” Necm 53/39.

[179] “Ölmeden önce ölünüz.”

[180] “Onun zatından başka her şey yok olacaktır.” Kasas 28/88.

[181] “Sevdiğiniz şeylerden Allah yolunda harcamadıkça iyiliğe asla erişemezsiniz.” Âl-i İmrân 3/92.

[182] “Allah kimi doğru yola iletirse, odur doğru yolu bulan.” A‘râf 7/178.

[183] “Sen elbette yüce bir ahlak üzeresin.” Kalem 68/4.

[184] “O, karanlığı yarıp sabahı çıkarandır.” En‘âm 6/96.

[185] “Kuşluk vaktine andolsun.” Duhâ 93/1.

[186] “Şüphesiz biz sana Kevseri verdik.” Kevser 108/1.

[187] “Sen olmasaydın felekleri (kâinatı) yaratmazdım.” Bkz.: el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ, II/164 (Hadis nr.: 2123).

[188] “Kendisine âyetlerimizden bir kısmını gösterelim diye kulunu (Muhammed’i) bir gece Mescid-i Haram’dan çevresini bereketlendirdiğimiz Mescid-i Aksa’ya götüren Allah’ın şanı yücedir.” İsrâ 17/1.

[189] “(Peygambere olan mesafesi) iki yay aralığı kadar, yahut daha az oldu.” Necm 53/9.

[190] “Göz (gördüğünden) şaşmadı ve (onu) aşmadı.” Necm 53/17.

[191] “Nûn. (Ey Muhammed) Andolsun kaleme…” Kalem 68/1.

[192] (Ortalığı) bürüdüğü zaman geceye andolsun.” Leyl 92/1.

[193] “Kuşluk vaktine andolsun.” Duhâ 93/1.

[194] “Benim Allah ile beraber olduğum öyle bir vakit vardır ki, benimle birlikte o vakit içine ne bir mukarreb melek, ne de bir mürsel nebî sığar.” Bkz.: el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ, II/173, (Hadis nr.: 2159).

[195] “Ben gizli bir hazine idim.” anlamındadır. Sözün devamında “bilinmeye muhabbet ettim; bilineyim diye mahlûkâtı yarattım” gelmektedir. Bkz.: Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ, II/132, (Hadîs nr.: 2016).

[196] Onlar her zaman dinin yıldızlarıdır. Allah onlardan razı olsun.

[197] Ey âşıklar safâ şafağı doğdu, onun için Muhammed Mustafa’nın cemaline salât u selâm edin.

[198] “Ben gizli bir hazine idim.” anlamındadır. Sözün devamında “bilinmeye muhabbet ettim; bilineyim diye mahlûkâtı yarattım” gelmektedir. Bkz.: Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ, II/132 (Hadîs nr.: 2016).

[199] “Ömrüne andolsun ki…” Hicr 15/72.

[200] “Sen olmasaydın felekleri (kâinatı) yaratmazdım.” Bkz.: el-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ, II/164 (Hadis nr.: 2123)

[201] “Ey âcizlere ihsan eden Allahım. Her zaman bana yardım sendendir.”

[202] “Eyyûb’u da hatırla. Hani o Rabbine, “Şüphesiz ki ben derde uğradım, sen ise merhametlilerin en merhametlisisin” diye niyaz etmişti.” Enbiyâ 21/83.

[203] “Sana dua ediyorum, ey Mücîb olan Allah’ım, duâlarıma icâbet et.”

[204] Allah, seninledir.

[205] “Yeryüzünü ölümünden sonra nasıl diriltiyor.” Rûm 30/50.

[206] “Hak geldi, batıl yok oldu.” İsrâ 17/81.

[207] “Ey Peygamber! Biz seni bir şahit, bir müjdeleyici, bir uyarıcı olarak gönderdik.” Ahzâb 33/45.

[208] “(Ey Muhammed!) Seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.” Enbiyâ 21/107.

[209] “(Ey Muhammed!) Seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.” Enbiyâ 21/107.

[210] Sen haksın, sen gelince batıl yok oldu, putlara ibadet etme sona erdi.

[211] Sen, her zayıf günahkâra şefaat edersin ve insanların elinden tutarsın.

[212] Eşya, zıddıyla bilinir.

[213] “Tan yerinin ağarmasına andolsun.” Fecr 89/1.

[214] “(Ortalığı) bürüdüğü zaman geceye andolsun.” Leyl 92/1.

[215] Bu bir beşer değildir.

[216] “Kuşluk vaktine andolsun.” Duhâ 93/1.

[217] “(Ortalığı) bürüdüğü zaman geceye andolsun.” Leyl 92/1.

[218] “(Ey Muhammed!) Seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.” Enbiyâ 21/107.

[219] İnsanlarla, seviyelerine göre konuş.

ABDULLAH SALÂHADDÎN-İ UŞŞÂKÎ (SALÂHÎ) VE MEVLİDİ

Prof. Dr. Mehmet AKKUŞ[220]

Abdullah Salâhaddîn-i Uşşâkî’nin (Salâhî) Hayatı

18. asrın mutasavvıf şairlerinden olan Abdullah Salahaddîn-i Uşşâkî (Salâhî) 1705’te bugün Yunanistan sınırlarında bulunan Kesriye (Kastorya)’da doğmuştur. Memleketinde başladığı tahsilini tamamlamak ve bir işe girmek maksadıyla yirmi yaşlarında İstanbul’a gelmiştir.

İstanbul’da nerede tahsil gördüğü hakkında tafsilatlı bilgi olmamakla birlikte, çağdaşı olan tarihçi Enverî’nin Salâhî’den şifahen dinlediğine dayanarak onun bir müddet Arapça sarf ve nahiv okuduktan sonra rüyada Muhyiddin-i Arabî’yi görerek kendisinden maddi ve manevi ilimleri öğrenmiş olduğunu kaydetmektedir.[221]

Salâhî’nin Divân’ında İbn-i Arabî için yazmış olduğu uzun bir manzumede okumuş olduğu derslerden bahsettikten sonra kendisinden manen feyz aldığını beyan etmektedir.

“Bir müddet sonra Muhyiddin’i rüyada görünce bana güzel ve muciz bir kelamla hitab etti.”[222]

İbn-i Arabî’nin Mevâkıu’n-Nücûm adlı eserine yazdığı Arapça şerhte de şöyle demektedir:

“Bunun üzerine bana İbn-i Arabî’nin kudsi nurlarından bir inci, ünsiyetinin denizlerinden bir damla ulaştı. Böylece onun yüce nurlarıyla aydınlandım ve gizli sırlarına vakıf olmak suretiyle sevindim. Neticede kitabın (Mevâkıu’n-Nücûm’un) veciz bir üslubunun olduğunu gördüm.”[223]

Abdullah Salâhaddîn, İstanbul’dan sonra bir müddet Kahire’de kalmış, burada da maddi ve manevi ilimlerden, bazı âlim ve şeyhlerden istifade etmiştir. Nitekim Arapça, Farsça, Türkçe manzum ve mensur vermiş olduğu yüz civarındaki eserlerden onun âlim, fâzıl, kâmil ve mükemmil bir mutasavvıf şair olduğu anlaşılmaktadır.

Salahî, Mısır’dan döndükten sonra daha önce Edirne’de tanışıp kendisinden feyz aldığı şeyhi Cemâleddin-i Uşşâkî’nin kerimesiyle evlenmiştir. Bu evlilikten iki oğlu olmuştur.

İstanbul’a geldiği ilk yıllarda önce Hekimoğlu Ali Paşa’nın yanında görev almış, onunla birlikte Bosna ve Mısır’a gitmiştir. Paşa’nın Anadolu’ya görevlendirilmesiyle Salâhî, devlet hizmetini bırakmış, İstanbul’a dönerek tasavvufi hayata girmiş ve başta şeyhi ve kayınpederi Şeyh Cemâleddin’den Uşşâkîlik olmak üzere daha birçok tarikattan icazet alarak “câmiu’t-turuk” bir şeyh olmuştur.

1750’de şeyhinin vefatından sonra ikamet ettiği İstanbul/ Edirnekapı’daki tekkede Uşşâkî şeyhi olarak irşad faaliyetinde bulunurken 1764’te Fatih’teki Tahir Ağa Tekkesi’nin Nakşıbendî şeyhliği kendisine tevcih edilmiştir. Buradaki hizmetlerine devam etmiş, 27 Aralık 1782’de seksen yaşında vefat ederek tekkenin haziresine defn edilmiştir.

Salâhî, Nakşîbendî dergahı olan Tahir Ağa Tekkesi’nde post-nişîn olmasına rağmen daha çok Uşşâkî olarak anılmaktadır. Hatta kendisine mahsus zikir ta’limi ve adabı olduğu için Halvetîliğin kendi adına izafe edilen Salâhiyye kolunun kurucusu kabul edilmektedir. Şu ifadeler kendisinindir:

Taayyünden geçip nâm u nişânım kalmadı ancak

Tasavvurda Salâhîlik benim bir i’tibârımdır[224]

Salâhî’ye hayranlığını birçok manzumesinde ifade eden Hüseyin Vassâf ise bu durumu şöyle beyan eder:

Salâhî’yem salâhîyem Salâhî

Salâhîlik’te buldum ben felâhı[225]

Abdullah Salâhaddîn-i Uşşâkî Türkçe, Arapça, Farsça’nın edebiyatlarına vakıf olduğundan her üç dilde manzum ve mensur, telif, tercüme ve şerh olmak üzere birçok eser kaleme almıştır. İbn-i Arabî’nin eserlerine yaptığı şerhlerden dolayı kendisine, “ Türklerin İbn-i Arabîsi” denildiğini nakl eden Hüseyin Vassâf onun eserleri hakkında şöyle demektedir:

“İlm-i vahdette ferîd-i zaman, meslek-i tevhidde bilâ-şüphe kutb-ı cihân olup, âsâr-ı kıymetdârlarıyla kütüphane-i marifeti tezyin buyurmuşlardır.”

Özellikle dinî edebiyatımızın türlerinden tevhid, na’t, mevlid, miraciyye, regâibiyye, hilye vs. türlerinde müstakil eserler vermiştir.

Salâhî’nin hayatı ve eserlerine dair müstakil çalışmamız olduğundan[226] burada daha geniş bilgi vermeyi zaid addediyorum.

Salâhî’nin eserleri arasında yer alan Mevlid’i hakkında burada daha geniş bilgi vereceğiz.

Salâhî Mevlid’i:

Kaynaklarımızda Salâhî’nin Mevlid’i olduğu zikredilmiş olmakla beraber[227], mevlidin metni ve nüshaları hakkında detaylı bilgi verilmemiştir. Ağah Sırrı Levent, İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi T.Y. No: 7387’te kayıtlı olan ve Salâhaddin isminde birine izafe edilen mevlid nüshası hakkında:

“Bu Salâhaddîn belki de Abdullah Salâhî-i Uşşâkî’dir.”[228] diyerek bizi, Salâhî’nin Mevlid nüshasından haberdar etmekte ve eser hakkında geniş bilgi vermemektedir.

İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi’ndeki bu mevlid nüshası Ceride-i Sofîye’de neşredilmiştir. Eserden Mi’râciye olarak bahsedilmekte ve şöyle denmektedir:

“Bursa mebûs-ı sabıkı Tâhir Beg Efendi tarafından ihdâ buyurulub gelecek hafta nüshasına derc edilecek olan Mirâciye’nin nâzım-ı ârifi Salâhî-i Uşşâki Hazretleri’nin tercüme-i hâlidir.”[229] Müteakip sayıda da va’d edilen manzume neşredilmiş ve şu bilgi verilmiştir:

“Sâbık Bursa meb’ûs-ı muhteremi Mehmed Tâhir Beg Hazretleri tarafından geçenki nüshamızda tercüme-i hâl-i âlileri tertîb ü tanzîm ile neşr edilen Salâhî merhûmun Mirâciye’sidir.” [230]

Bu kısa bilgiden sonra 38 beyitlik bir manzume neşredilmektedir ki, bu bizim mevlid olarak kabul ettiğimiz manzum eserde, Besmele’nin izahına dair olan birinci bahrdir.

Kaynaklarda Salâhî’nin Mi’râciye adlı eserinden söz edilmekteyse de, yukarıda zikrettiğimiz ve neşrine başlanıp da yarım kalan eserin Mi’râciye olduğu şüphelidir. Mi’râciyeler üzerine doktora yapan Metin Akar, çalışmasının “İnceleyemediğimiz müstakil Mi’râc-nâmeler” kısmında, Bursalı Mehmet Tahir’den naklen Salâhî’nin de Mi’râciye’sinin olduğunu zikretmekte[231] ancak bu konuda fazla bilgi vermemektedir.

Bursalı Mehmet Tahir, “Üç lisan üzerine yazılmış manzume-i Mi’râciye” demektedir.[232] Hâlbuki Bursalı Mehmet Tahir’in Cerîde-i Sofîye’ye Mi’râciye diye hediye ettiği eser ise sadece Türkçe ve Farsça’dır. Ayrıca eser Besmele manzumesiyle başlamakta ve Hz. Peygamber’in doğumu bahriyle devam etmektedir. Bundan dolayı eserden sadece Mi’râciye diye söz etmek mümkün değildir.

“Üç lisan üzerine manzume-i Mi’râciye” ifadesinden Mehmet Tahir’in, Salâhî’nin Regâibiyye isimli Arapça, Farsça ve Türkçe manzum eserini kastetmiş olabileceği de düşünülebilir.

Mi’râciye konusunda Hüseyin Vassâf da kesin kanaata varamamıştır. Nitekim, Salâhî’nin eserlerini sayarken Mi’râciye’yi kaydettikten sonra:

“Regâibiyye olsa gerekdir. Belki Regâibiyye’den başka Mi’râciyeleri de vardır.”[233] demektedir.

Hüseyin Vassâf, Salâhaddîn-i Uşşâkî’ye aidiyeti kesin olan Regâibiyye’nin telif sebebi hakkında Nâyî Osman Dede’nin telifi olan Mi’râciye’den bahs ederken şu bilgiyi vermektedir:

“Hz. Salâhî ve Galata Mevlevîhânesi şeyhi meşhur Nâyî Osman Dede ve Üsküdar’da İnâdiye’deki dergâh-ı celvetî şeyhi Mustafa Hâşim Baba hazerâtı hem-sohbet iken Alâeddin Efendi tarafından huzzâra hitâben: ‘Bir mi’râciye yazılsa da manzume-i mevlid-i saâdet gibi okunsa.’ diye ızhâr-ı temenniyât olunmuş ve bilittifâk Osman Dede hazretlerinden rica edilmiştir. O da kabûl ile bir hafta sonra elyevm okunağelen meşhur mi’râciye-yi malûmeyi bestesiyle maan ikmâl ederek heyet huzurunda okumuş ve fevkalâde istihsân olunmuştur. Badehu bir de Regâibiyye yazılsa temennisine karşı, bu hizmet de bilittifâk Hz. Salâhî’ye tevcih edilmiştir ve Hz. Salâhî de Regâibiyye’yi yazmış ve okumuştur.”

Biz bütün bu rivayetleri göz önünde bulundurarak tespit etmiş olduğumuz nüshanın Salâhî’nin Mevlid’i olduğu kanaatine varmaktayız. Her ne kadar bu nüshada mirac olayı da anlatılmaktaysa da, nüshanın sadece Mi’râciye olamayacağını kabul ediyoruz. Şayet miraç olayı anlatılıyor diye bunu Mi’râciye kabul etmek gerekirse, onun Regâibiyye’sinde miraç olayından daha çok bahsedilmektedir. Yukarıda nakl ettiğimiz gibi Nâyî Osman Dede’nin Mi’râciye yazması istendikten sonra Salâhî’nin de ayrıca müstakil bir mi’râciye yazması ma’kûl değildir.

Salâhî’nin şu ifadelerinden eserin öncelikle Hz. Peygamber’in kutlu doğumunu ve de mirâcını nazm etmek istediği anlaşılmaktadır:

“Ben burada kutlu doğumu ve değerli miraç olayını nazm etmeyi arzu ettim”

Görüldüğü gibi eser Salâhî’nin Mevlidi’dir. Mirac olayı anlatılıyorsa da, bazı mevlid metinlerinin sadece veladet ve miraç kısmını ihtiva etmiş olduğunu söyleyen Necla Pekolcay’ın fikrine[234] iştirak ederek bu nüshanın Salâhî’nin Mevlidi’nin nüshası olduğunu kabul ediyoruz.

Mevlid’in Telif Tarihi ve Yazılış Sebebi

Salâhî’nin Mevlidi’ni yazdığı yıl belli olmamakla beraber hangi ayda ve kaç günde bitirdiği şu ifadelerden anlaşılmaktadır:

[235]

Bu ifadelerden, eserin mübarek Ramazan ayının ilk gününde yazılmaya başlandığını ve yedi gün içinde tamamlandığını öğrenmekteyiz. Eseri yazmaktan maksadın da Cenab-ı Hakk’ın mağfiret ve rahmetine ve Hz. Peygamber’in şefaatine nail olmak olduğu belirtilmiştir.

Yukarıdaki metnin eserin esas telif tarihini mi, yoksa istinsah tarihini mi gösterdiği kesin olarak belli değildir. Yine bu ifadelerin yazıldığı yıl da belli değildir. Ancak Salâhî’nin Regâibiyye’nin Türkçe’sini 1165/1751’den önce; Arapça ve Farsça’sını da 1175/1761’de yazdığı kesin olduğuna göre, Mevlid’in de bu tarihlere yakın bir zamanda yazılmış olması muhtemeldir.

Salâhî Mevlidi’nin iki elyazma nüshası vardır. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi T.Y. 7387 numarada; diğeri ise İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı No. 1504’te kayıtlıdır. Birinci nüshanın müstensihi ve istinsah tarihi yoktur. İkinci nüshanın müstensihi Ahmed Atâ’dır; ancak bunun da istinsah tarihi belli değildir. Bu ikinci nüshada bahirler arasında Arapça Farsça uzun bölüm başlıkları bulunmaktadır. Her iki nüshanın da vezin hataları ve farklılıkları vardır. Biz bu nüshalardan elinizdeki metni meydana getirdik.

Muhtevası ve Bölümleri

Salâhî’nin Mevlidi her biri 37’şer beyitten ibaret olup 7 bahirde toplam 259 beyitten meydana gelmektedir. İlk altı bölüm mesnevi şeklinde ve Vesîletü’n-Necât gibi Fâilâtün/Fâilâtün/Fâilâtün kalıbıyla; yedinci manzume ise kaside nazım şekliyle ve Mef’ûlü/Fâilâtün/ Mef’ûlü/Fâilâtün kalıbıyla yazılmıştır.

I. Bahirde Besmele’nin harflerinin ne anlama geldiğinin izahı ve her hangi bir işe Besmeleyle başlamanın önemini anlatan mesnevi bulunmaktadır.

II. Bahirde Hz. Adem’in yaratılışı, Hz. Peygamber’in nurunun silsile yoluyla Hz. Âdem’den Hz. Âmine’ye geçişi, Hz. Peygamber’in doğumu ve kendisine peygamberlik verilmesi anlatılmaktadır. Mevlidin bundan sonra gelen dört bahrinin konusu ise şöyledir:

III. Bahirde miracın vasfı, Cibril’in gelişi,

IV. Bahirde Hz. Peygamber’in davete icabeti, Burak’ın gelmesi, Burak’ın vasıfları Hz. Peygamber’in Kudüs’e gelerek orada diğer peygamberlere imamlık etmesi,

V. Bahirde Hz. Peygamber’in miraca çıkışı, Sidre-i Münteha’ya varması, Refref’in gelmesi,

VI. Bahirde de Hz. Peygamber’in Cenab-ı Hak’la konuşması ve mirac dönüşü anlatılmaktadır.

VII. Bahirdeki kaside ise, na’t-ı şeriftir.

Süleyman Çelebi Mevlid’i ile Karşılaştırılması

Her iki mevlid de genel olarak Fâilâtün, Fâilâtün, Fâilün; Salâhî Mevlid’indeki Türkçe na’t Mefûlü, Fâilâtün, Mefûlü, Fâilâtün kalıbında yazılmıştır.

Her iki mevlidde de münacaat kısmında işe Allah adı ve Besmele’yle başlamanın önemi, Allah’ı zikir anlatılmaktadır:

S. Çelebi Mevlidi’nde:

Allah adın zikr idelüm evvela

Vacib oldur cümle işde her kula

Allah adın her kim ol evvel ana

Her işi asan ider Allah ana

Allah adı olsa her işin önü

Hergiz ebter olmaya anın sonu

Salâhî Mevlidi’nde:

Her işe kıl Besmele’yle ibtidâ

Zikrin olsun dâima Hamd-i Hudâ

“Fezkurûni” emrine kıl ihtimâm

Sonra “ezkurküm” ile ol sen benâm[236]

Kâffe-i kârında Allah di hemân

Cümleye Allah Mu’în ü Müste’ân

Zikru’llah ile ol subh u mesâ

Kıl salât hem ber-Muhammed Mustafa

Nübüvvet nurunun Hz. Âdem’den silsile yoluyla Hz. Amine’ye gelişi şöyle anlatılmaktadır:

S. Çelebi;

Sonra Havva alnına nakl itdi bil

Durdı anda dahi nice ay u yıl

İş bu resmile müselsel, muttasıl

Ta olunca Mustafa’ya müntakil

Salâhî:

Nakl idüp andan çü Havvâ alnına

Virdi zînet nur anın pîşanına

İş bu resmile müselsel her cebîn

Eyledi Nuh’ın cebînin mehtebîn

Nakl idüp andan çü Abdu’llah a nûr

Oldı pîşânında çün tâmü’l-büdûr [237]

Hz. Peygamber’in doğum öncesinin anlatımı:

S. Çelebi:

Yarılub divar çıkdı nâgehan

Üç bile hüri bana oldı ıyân

Çevre yânıma gelüb odurdılar

Mustafa’yı birbirine muştular

Üç alem dahi dikildi üç yire

Her birisin aydayım nirden nire

Mağrib ü meşrıkda ikisi anın

Biri tamında dikildi Kabe’nin

Salâhî:

Âmine dir kim vakit nezdîk-ter

Oldı teşrîfi karîb hayri’l-beşer

Vâr idi indinde ânın üç alem

Şark u garb nûrile doldı hem harem

Bunca esrârile evim pür-sürûr

Kâid iken doğdı hod zâtında nûr

Sad hezâran hûriyân der-dest şumû

Eylediler bâm-ı divârdan tulû

Hz. Peygamber’in doğduğu gecenin anlatılması:

S. Çelebi:

Ol Rebiu’l-evvel ayın nicesi

On ikinci gice isneyn gicesi

Geldi bir akkuş kanadile benüm

Arkamı sığadı kuvvetle katı

Doğdı ol saatda ol şah-ı rusül

Kim anunla buldı âlem izzeti

Salâhî:

Ol Rebiu’l-evvel’in on ikisi

Şehr-i mevlûdün dü-şenbe gicesi

Arkamı messeyledi bir murg-ı nûr

Pertevinden kalbime doldı sürûr

Eyledi ol dem tulû’ ol nûr-ı din

Gark-ı nûr oldı felekhâ vü zemin

Daha önce belirttiğimiz gibi Salâhî Mevlidi’nin mirac bölümü, Süleyman Çelebi Mevlidi’ne göre daha tafsilatlı ve uzuncadır. Ancak bu bölümde de anlatım benzerlikleri bulunmaktadır. Buna dair misaller de şöyledir:

S. Çelebi:

Bir gice isneyn gicesinde Rasul

Ümmü Hani evinde kıldı nüzul

Ta berü gel Ya Muhammed tiz didi

Kim seni Hak hazretine ündedi

Salâhî:

Ümmü Hânî hânesin itmiş celîs

Hâb-ı bî-dâr ile zikrile enîs

Vasl-ı râhı tutalım ey kâm-kâr

Da’vet eyler zâtını perverd-gâr

Süleyman Çelebi’de bahir sonlarında tekrarlanan

Ger dilersiz bulasız oddan necât

Işk ile derd ile eydün es-salât

şeklindeki vâsıta beyti, Salâhî Mevlidi’nde her bölüm için ayrı ayrıdır. Şöyle ki:

Olmak istersen hemîşe ‘ıtr fem

Es-salâtın vird idin her ân u dem

Olmak istersen Habib’e âşinâ

Vir salâtı bul anınla rûşenâ

Maksadın ise şefâat di müdâm

Ol Habîb’e es-sâlat u ve’s-selâm

Ger şefâat ister isen it müdâm

Ol Habîb’e es-salât u ve’s-selâm

Salâhî Mevlidi Metni:

I

79 Nûr-ı bi’smillâhi Rahmâni’r- Rahîm

Perteviyle kalbim it nûr yâ Rahîm

80 On sekiz harfdir beher zıll-ı hurûf

On sekiz bin âlem içre her sunûf

81 Zıll-ı esrârında mahfûz-ı Hudâ

Olduğın bil olma zikrinden cüdâ

82 Sad hezârân eyle şükr ü hamdele

Böyledür bil işte kadr-i Besmele

83 İsti’âne oldu Bismillah’da bâ

Feyz-ı rahmet matlab-ı mâ ez-Hudâ

84 Sîn’inin dendânesi erre misâl

Olması kat-ı lisân-ı ehl-i dâl

85 Çeşm-i mîm’inden akıtdı lâ-yezâl

Mü’minîne zemzem-i âb-ı zülâl

86 Elf ‘i hem mânend-i tîr-i hasm-ı dîn

Remy olur ol ez-lisân-ı mü’minîn

87 Hem dolayısıyla hâ’sı nâm-ı Hak

Zâkirînin kalbin eyler çün şafak

88 Elf-i Rahmân oldu mânend-i asâ

Sihri ibtâlde odur muciz-nümâ

89 Münhanî-kad olması râ misl-i mâh

Kârie Hak’dan diler afv-ı günah

90 Gonca-veş hâ olması begşâde fem

Her dile virmek içün bû-yı kerem

91 Halka-i cennet misâli nûr-ı nûn

Cennete olmak içündür reh-numûn

92 Elf-i sâlis oldu çün nûr-ı kalem

Çekmek içün kârie afv-ı rakam

93 Râ-ı sânî misl-i kavs-i nûr-ı fer

Hasm-ı dîne tîri itmekde güzer

94 Hâ-ı sânî gonca-i bağ-ı İrem

Misk ider kâriîni ol ıtr-fem

95 Yâ’sı itmekde nidâ-yı yâ Rahîm

Kâriînim eyle afv sen yâ Kerîm

96 Mîm-i sânî çeşm-i enhâr-ı cinân

Misl-i irvâ olmada her dil ez-ân

97 Oldu her bir noktası necm-i kavîm

İtmek içün recm-i matrûd-ı racîm

98 Turre-i hûran-misâl her şeddesi

Kâriîne misl-i anber neş’esi

99 Yümn-i her harekesiyle zü’l-celâl

Sâlikin itmez mudıllîn içre dâl

100 Her işe kıl Besmele’yle ibtidâ

Zikrin olsun dâima hamd-i Hudâ

101 “Fe’zkurûnî” emrine kıl ihtimâm

Sonra “ezkurküm” ile ol sen benâm[238]

102 Kâffe-i kârında di Allah hemân

Cümleye Allah Muîn ü Müsteân

103 Şükr ü hamdi dilde vird eyle hemîn

Şükrile ni’met olur zâid-terîn

104 Zikr-i Allâh ile ol subh u mesâ

Kıl salât hem ber-Muhammed Mustafa

105 Eyle Allah’a tevekkül rûz u şeb

İstinâd-ı mâ-sivâyı eyle selb

106 Kıl Salâhî pişvâ kârında sen

Bâ-tevekkül vahdet it dârında sen

107 Hak Teâla kıldı tekrîm Âdemi

Zikrim ile giçe diyû her demi

108 Böyle tekrîm-i izz ü eltâf ile

Bâ-husûs nutk u lisân ihsân ile

109 Zikrini terk itmedür gaflet bize

Zikrini itmek dürür rahmet bize

110 Cümle mevcûdât tâ hâk u hacer

Bî-lisâniken Hudâ’yı zikr ider

111 Ya ilâhi eyle merbûtu’l-lisân

Zikrin ile kulların her ân u ân

112 Hem salât u hem selâm ile müdâm

Olalar ber-sünnet-i Fahri’l-enâm

113 Besmele hürmetine kıl yâ Gafûr

Zenbimin afvıyla çün abd-i şekûr

114 Hatm-i bi’smillah’da Rahmânu’r-Rahîm

Rahmetine müjde oldu yâ Kerîm

115 İsm-i a’zam hurmetiçün muhterem

Kıl Salâhaddin kulun ey zü’l-kerem

II. Bölüm

Âferîden-i Hazret-i Âdem bâ-inâyet-i cenâb-ı Zü’l-Celâli ve’l-kerem ve feşânden-i nûr-ı Hazret-i Hayri’l-beşer ber-pîşânî-i Ebü’l-beşer ve intikal-kerden-i nûr-ı Muhammedî bi’t-tevârüs ve’t-teselsül ilâ cebîn-i Abdullah b. Abdulmuttalib ve nüzûl-şoden-i Cibrîl-i emîn maa sürûşân ilâ dâr-ı saâdet, vilâdet-i Rasûlü’s-sakaleyn ve tulû-kerden-i şems-i nûr-ı hidâyet ez-zevce-i Abdullah ve Pertev-dâden-i envâr-ı Seyyidü’l-kevneyn mine’l-(Kâbe kavseyn) ilâ karârı’l-aradîn salavâtullâhi ve selâmuhû aleyhi ve alâ sâiri’l-enbiyâi ve’l-murselîn ecmaîn.

1 Âdem’i halk eyledi Perverdi-gâr

Nûr-ı Ahmed’le cebînin tâb-dâr

2 Nakl idüp andan çü Havvâ alnına

Virdi zînet nûr anın pîşânına

3 Der tamam-ı vakt-ı Şît doğdı ez-ân

Lem’ idüp nûr anın alnında hemân

4 Bi’t-tevârüs nûr ile her bir cebîn

Çün kamer rahşende olurdu hemîn

5 Vakt irişdi doğdı İdrîs çün-kamer

Bedr idüp pîşânın ol nûr ser-te-ser

6 Zevce-i İdrîs ol ismet-penâh

Nakl-i nurun oldu alnı misl-i mâh

7 İş bu resmile müselsel her cebîn

Eyledi Nûh’un cebînin meh-cebîn

8 Sonra Nûh’dan ber-teselsül şem’-ı nûr

Kıldı İbrâhim cebînin lem’-ı nûr

9 Kıldı İsmaîl cebînin pes ez-ân

Nûr-ı Ahmed’le müzeyyen Müsteân

10 Böyle mervî hıfz-ı nûruyla müdâm

İsmetinde oldular her subh u şâm

11 Âdem’in cennetde ekli dâneyi

İhtiyâr-ı lâne fânî hâneyi

12 Sulb-i pâkinden belirdi Mustafa

Bi’t-tevârüs olmağın nûr-ı Hüdâ

13 Ber-teselsül Kâbe-veş ol nûr metâf

İde ide irdi tâ Abd-i Menâf

14 Nakl idüp andan çü nûr-ı müctebâ

Hâşim’in pîşânın itdi pür-ziyâ

15 Çün olup Hâşim’den ol nûr munkalib

Ber-cebîn-i İbn-i Hâşim Muttalib

16 Nakl idüp andan çü Abdullâh’a nûr

Oldu pîşânında çün tâmu’l-büdûr

17 Muntakil oldu çü nûr ber-Âmine

Bedr olup pîşân misl-i âyine

18 Hâmil oldukda o nûr-ı Ahmed’e

Enbiyânın serveri Muhammed’e

19 Gördüğü her bir alâmât u nişân

Vasfa sığmaz ihtisâr itdim hemân

20 Âmine dir kim vakit nezdîk-ter

Oldu teşrîfi karîb Hayri’l-beşer

21 Saffet-i nûr çâr-gûşem inkişâf

Eyledi itdim nigâh-ı in’itâf

22 Cümle emlâk ile Cibrîl-i emîn

Eyledi teşrîf ber-rûy-ı zemîn

23 Vâr idi indinde ânın üç alem

Şark u ğarb nûruyla doldu hem harem

24 Her alem zıllinde emlâk tâ-be-evc

Bahr-ı rahmet-veş ururlar idi mevc

25 Ez fem-i vâhid melâik es-salât

Dirler idi geldi nûr-ı kâinât

26 Bunca esrârile evim pür-sürûr

Kâid iken doğdu hod zâtında nûr

27 Sad-hezâran hûriyân der-dest şumû

Eylediler bâm-ı dîvardan tulû

28 Sözleri hep es-salât u merhabâ

Âmedî hoş yâ Muhammed Mustafa

29 Öyle dirken dû-zen-i pür-müşfikâ

Âsiye Meryem be-rıfk-ı murfikâ

30 Geldiler oturdular ol dû-nigâr

Sanki nûr-ı âfitâb-ı tâb-dâr

31 Dirler idi Mustafa’nın mâderi

Matla-ı nurun olup ol hâveri

32 Ol Rebi’ul-evvelin on ikisi

Mâh-ı mezkûrun dü-şenbe gîcesi

33 Arkamı messeyledi bir murğ-ı nûr

Pertevinden kalbime doğdu sürûr

34 Eyledi ol dem tulû ol nûr-ı dîn

Gark-ı nûr oldu felekhâ vü zemîn

35 Çün nazar kıldım o rû-yı mâha ben

Leblerin tahrîk ider ol nûr-ten

36 Hakk’a tevhid iderek der: “Ümmetî”

“Çekmesün ümmetlerüm” dir mihneti

37 Olmak istersen hemîşe ıtr-fem

Es-salâtın vird idin her ân u dem

III. Bölüm

Evsâf-kerden-i leyle-i Mi’râc-ı pür-ibtihâc ve nüzûl-kerden-i Cibrîl-i emîn bâ-emr-i Hazret-i Rabbi’l-âlemîn berây-ı davet-i Fahru’l-mürselîn be-hâne-i Ümmühânî ve âyîn-i bende-i kevâkib-ı min ledün semâi’d-dünyâ ilâ (Kâbe kavseyn) ve istikbâl-i nümûden-i melâike-i kerrûbîn salavâtu’llâhi aleyhi ve selâmuhû bi-adedi’l-melâiketi’l-müstakbilîn ve’l-mukarrebîn.

1 Leyletü’l-İsrâ’da kevneyn pür-ziyâ

Oldu nûr-ı arşile arz u semâ

2 Kâbe kavseyn[239] tîr-i nurdan ber-zemîn

Remy idüp ez bâl-i Cibrîl-i emîn

3 Şeb değil sünbül-furûş ez mevc-i nûr

Müşterisi ol şebin heb zülf-i hûr

4 Yek sevâdı sürme-i hûrân anın

Çeşm-i rûşen-dârıdır ekvân anın

5 Saff-ı hûrân ıkd-ı lü’lü’-misli heb

Oldu envâr içre rahşende o şeb

6 Rû-yı hâba ol gülâb-efşân idi

Kalb-i bîdâra zıyâ rahşân idi

7 Zîr-i zeylinde siyeh pûşdur zemîn

Tügmesin encümle zeyn itmiş hemîn

8 Ebr-i ter ol şeb içün pür ra’d u zâr

Hasret-i mi’râc ile hem eşk-bâr

9 Çâr ufuk hûn içre hûn giryendedir

Matlaına ol şebin efgendedir

10 Cümle encüm çeşm-i nâzdır ol şebe

Muntazır hep matlaı ol meh-tebe

11 Bağladı âyin-i istikbâl-i mâh

Ham-keşîde kadd iledir şâh-râh

12 Defter-i lutf-ı Utârid itdi bâz

Âleme virdi berât-ı serfirâz

13 Zühre seyr-i âhenîn tâ ber-sitâr

Nağmesi lahn-ı hicâzdan kâm-kâr

14 Şâh-ı gerdün husrev-i rûz nûra gark

İktibâs-ı nûr ile gark tâ-be-fark

15 İtdi Merrîh seyfini bâz ez-ğılâf

Behr-i darb-ı gerden-i ehl-i hılâf

16 Sa’d-ı ekber nûr-efşân ez-cebîn

Behr-i tazîm-i Rasûlü’l-âlemîn

17 Der semâ-ı seb’a hem necm-i zuhal

Ol şebe hürmet idüp her şey halal

18 Ol muhît-i heşt-kulzum çerh-i nûr

Der telâtum cûş u feyz-ı ber-sürûr

19 Cümle seyyâre sevâbit kehkeşân

Nûr-ı Fahri’l-âlemînden şâd-mân

20 Ol şeb içre sûre-i nûr-ı cemâl

Ol Habîb u ol Rasûl-i bî-misâl

21 Ümmü Hânî hânesin itmiş celîs

Hâb-ı bî-dâr ile zikrile enîs

22 Ol ibâdet-hânede şâd-hurremi

Gonca der-halvet-serâ çün şebnemi

23 Secdede yâ kaddi der mevc-i rükû

Sidre’den envâr-ı nûr itdi tulû

24 Mahrem-i dergâh-ı vâcib nâgehân

Îzed’e dir yine hâcip ol zaman

25 İtdi arşdan emr-i Hak’la ol şitâb

Eyledi müjgânını cârûb-ı bâb

26 Gevher-i yektâ-yı rahmet hem emîn

Nûr-ı pâkinden müzeyyen âlemîn

27 Her rasûle sırr-ı mübhemden haber

Virmeğe me’mûr ol sidre-makar

28 Vahye me’mûr eylemiş anı Hudâ

Kudsiyân namûs-ı ekberdir ana

29 Âsmândan geldi diğer asmân

Gördü ta’zîmle sürüb rûyın hemân

30 Çün sipihri gördü seccâde be-hâk

Secde-gâhı çeşm-i nem-nâkile pâk

31 Virdi bi’t-tazîm Emîn ana selâm

Muntazır pâyına gerdün kıl hırâm

32 Ser-firâzlıkla beşâret ey Rasûl

Tâ be-kavseyn zâtına seyr-i vusûl

33 Vasl-ı râhı tutalum ey kâm-kâr

Davet eyler zâtını Perverd-gâr

34 Çün nihâl-i gül sabâyile hırâm

Eyledi bin dürlü ta’zîmle kıyâm

35 Oldu zevkı nûr ile zâid-terîn

Misl-i gerdün meh-cebîn ol şems-i dîn

36 Ol tecellî tîreyi rûz eyledi

Ol şeb-i mi’râcı efrûz eyledi

37 Olmak istersen Habîb’e âşinâ

Vir salâtı bul anınla rûşenâ

IV. Bölüm

İcâbet-kerden-i Habîb-i müteâl bi’s-sür’ati ve’l-ikbâl ve âmeden-i Burâk-ı berk-reftâr ân sûy-ı rahmet-bûy-ı Perverdgâr ve evsâf-ı ân Burâk bi-sıhhati’l-ahbâri ve’l-âsâr ve süvâr-şoden-i Rasûl-i Kirdgâr ve teşyi-ı nümûden-i melâik mine’l-Beyti’l-Harâm ile’l-Mescidi’l-Aksâ ve iktidâ-kerden-i enbiyâ fi’s-salâti aleyhi efdalü’s-salât ve alâ sâiri’l-enbiyâi ecmaîn.

1 Ender ândem isticâbetde şitâb

Eyledi ol şems-i dîn ü âfitâb

2 Çün zi-halvet çıkdı gördü bir burâk

Çil hezâr sâl cennet içre el-firâk

3 Ol cebîninde dü ismine nigâh

İderek sad aşkile eylerdi âh

4 “Lâ ilâhe” ile “illâllah” biri

Hem Muhammed rasûlullah biri

5 İsm-i Rahmân’a mukârin nâmını

Göreli bilmiş Habîb’in şânını

6 Anın içün el-firâk dirdi müdâm

Râkibüm olsun diyü Fahri’l-enâm

7 Ol burak misl-i felek fîrûze-nûr

Vuslet-i Fahri’r-rusülle pür-sürûr

8 Hırmen-i sincâb u kâkum-veş serîn

Düm-i nûrından dû-âlem hûşe-çîn

9 Rûyı insan rûyıdır lü’lü’-sümi

Der rivâyet surh mercândır dümi

10 Surh-yâkut misâldir gerdeni

Dürr-i beyzâdan anın püşt ü teni

11 Her kavâyım zümrüd-i sebz-misâl

Halk idüp böyle sıfatla zü’l-celâl

12 Ol burak mânend-i berkdir der-şitâb

Hem sitâmı misl-i nûr-ı âfitâb

13 Dû-rikâbı der yemîn ü (der)-yesâr

Mâh-ı nev gibi münevver tâb-dâr

14 Doldu envâr-ı süheylile Hicâz

Oldu rengile Yemen hem ser-firâz

15 Misl-i kavseyndir inân çün saht-gümân

Tîr-i tîz-rev misâl eyler devân

16 Bî-kıyâsdır kâmın itdikçe güşâd

Her nazargâhına eyler pâ-nihâd

17 Ger ana âhû disem efsürde pû

Ger dîsem tâvûs ana hem ayb-cû

18 Arşa âhû eylemez asla rikâ

Hem de tâvûs uçmakıla irtikâ

19 Urdu cennetten heman yek berk-i tâb

Şehsuvâr-ı âleme kıldı şitâb

20 Rûyunu bâb-ı Rasûle rûy-mâl

Hâkini çeşmine itdi iktihâl

21 Evvelâ öpdü rikâbın ol Rasûl

Sanki şehden bendeye esb-i vusûl

22 Pâ-yı sıdkını kodu ol der-rikâb

Kıldı tenvîr zîneti çün âfitâb

23 Ol Burak eylerdi şâdından hurûş

Misl-i muhtâc gence mâlik der dü-dûş

24 Çün Habîb itdi vedâ oldu Harem

Dîdesi zemzem misâli pür zi-nem

25 Mekke’den dâmen-feşân oldu hemân

Hem-reh oldu ana hadsiz kudsiyân

26 Seksener bin her rikâbında melek

Meşal-i nûrile pür-nûr çün felek

27 Ğâşiye-dârı Sirâfil der-yemîn

Piş-vâ pîşinde Cibrîl-i emîn

28 Didi İsrâfil’e şermile o dem

Ey be-kurb-i akdesile muhterem

29 Sen mukarrebsin cenâb-ı Hazret’e

Görmezem lâyık seni bu hizmete

30 Didi İsrâfil cevâbında hemân

Ey Habîb u ey Rasûl-i Müsteân

31 Göreli ben sâk-ı arşda nâmını

Fehm idüp bildüm o demde şânını

32 Ol zaman itdüm Hudâ’dan ben niyâz

İhtirâm-ı hizmetinle imtiyâz

33 Va’d-ı Yezdân oldu ol dem hizmetin

Leyletü’l-İsrâ’da iş bu ru’yetin

34 Semt-i Aksâ’ya olub ol cilve-dâd

Enbiyânun ruhların ol kıldı şâd

35 Tâat-ı lâzımları kıldı edâ

Oldu anda hem imâm-ı enbiyâ

36 Ol makâmdan oldu hem dâmen-feşân

Şod muallakdan berî ol ez-cihân

37 Maksadın ise şefâat di müdâm

Ol Habîb’e es-salât u vesselâm

V. Bölüm

Teveccüh-kerden-i Rasûlü’s-sakaleyn bâ-refâket-i Rûhu’l-emîn ve güzeşten-i âfâk bâ-teşyî-i melâike-i kerrûbiyân ez-heme âsumân ve muktedâ-şoden-i Habîb-i Rahmân ber-kâffe-i sürûşân ve resîden-i Burâk ilâ Sidreti’l-müntehâ ve i’tizâr-ı nümûden-i Cibrîl an tecâvüz-i makâm-ı ulyâ ve kâle: “ yâ Mustafa dümnâ’l-ilâh makâm-ı ma’lûm ve âmeden-i Refref ez-sûy-ı Hudâ ve istâden-i Rasûl-i kibriyâ ber-ân Refref ve güzârden-i pür-dehâ-i lâ-yuhsâ ve ân keşf-i ba’de hâzâ ve fî “fe-tedellâ fe-kâne kâbe kavseyni ev-ednâ.

1 Oldu gerdûne revân ol tâc-ı ser

Tutdı nûrından semâlar nûr-ı fer

2 Âsmâna itdi arz çok imtinân

Doğdu diyu sana da nûr-ı cihân

3 Çarh-ı dâir geldi raksa ez-sürûr

Gördü fânûsum diyu ol böyle nûr

4 Çün Rasûl şod azm-i der-evvel-semâ

Cebreil kıldı salât içün nidâ

5 Kıldı Fahru’l-mürselîn’i muktedâ

Eyledi cümle melâik iktidâ

6 Kâle Cibrîl: Yâ Muhammed Mustafa

Sir maî kuddâmenâ kuddâmenâ

7 Lâ yezâlû an mesiri’l-asmân

Oldular gerdûn-ı sânîye revân

8 Kıldı anda muktedâ oldu salât

Ol habîb-i tâc-ı re’s-i kâinât

9 Kâle Cibrîl: Ya Muhammed Mustafa

Sir maî kuddâmenâ kuddâmenâ

10 İtdi tevcih-i ınân bâlâya ol

Cümle emlâk-ı felek der sâğ u sol

11 İzzile teşyî’ idüp hem merhabâ

Diyerek şod der-salât hem muktedâ

12 Kâle Cibrîl: Yâ Muhammed Mustafa

Sir maî kuddâmenâ kuddâmenâ

13 Eyledi andan o tevcîh-i ınân

İrdi ol demde be-çârum asmân

14 Muktedâ oldu salâta şems-i dîn

İktidâ kıldı melâikler hemîn

15 Kâle Cibrîl: Yâ Muhammed Mustafa

Sir maî kuddâmenâ kuddâmenâ

16 Eyledi atf-ı ınân ol nûr-ı pâk

Kıldı hem pencüm semâyı tâb-nâk

17 Muktedâ oldu kemâ fi’l-evvelîn

Ber-melâik ol Habîbu’l-mürselîn

18 Kâle Cibrîl: Yâ Muhammed Mustafa

Sir maî kuddâmenâ kuddâmenâ

19 Eyledi andan o tevcîh-i Burak

Âsmân-ı sâdise pür-iştiyâk

20 Muktedâ oldu kema fi’s-sâbıkîn

Cümle emlâke o nuru’l-hâfıkîn

21 Kâle Cibrîl: Yâ Muhammed Mustafa

Sir maî kuddâmenâ kuddâmenâ

22 Eyledi andan o meyl ber kâh-ı heft

Ber-Burak-ı tîz-rev yek demde reft

23 Ber sıyâk-ı evvelîn şod muktedâ

Ber-melâik ol Habîb-i Kibriyâ

24 Kâle Cibrîl: Yâ Muhammed Mustafa

Sir maî kuddâmenâ kuddâmenâ

25 Nice bin hucbi geçüp kıldı güzer

Sidre’ye irdi Habîb-i Kird-gâr

26 Kâle Cibrîl: El-fırâk Yâ Mustafa

Hizmetim tekmîl hünâ haddî hünâ

27 Lev denevtü nemleten sûzet perem[240]

Sidre’den ben geçmeğe ma’zûr-terem

28 Hazret-i Allâh’a zâtındır habîb

Olur elbette habîb bî-şek karîb

29 Ba’dezin Hak kıldı irsâl Refrefi

Olduğundan her bisâtın eşrefi

30 Refref’e basdı kadem ol şâh-ı dîn

Sâk-ı arşa irdi ol demde hemîn

31 Buldu Refref cism-i Ahmed’le şeref

“Kâbe kavseyn” nûruna oldu hedef

32 Refref’in nûruyla pür arş-ı mecîd

Mevc-i envâr-ı muhyîlerden mezîd

33 Sırr-ı “ednâ”ya[241] olub nezdîk rasûl

İttifâk itdi buna ehl-i kabûl

34 “Üdnü minnî üdnü minnî”[242] emrini

Fehm iderdi ol nidânın sırrını

35 Lâ yuad ez-dürr ü envâr-ı hicâb

Her birin geçdikce duydu bin hitâb

36 “Kâbe kavseyni ev ednâ”[243] âşikâr

Oldu esrâr-ı “fe-evhâ”[244] tâb-dâr

37 Ger şefâat ister isen it müdâm

Ol Habîb’e es-salât u vesselâm

VI. Bölüm

Mücerred tâhten-i Hazret-i Rasûl-i Ekrem ve Habîb-i muhterem salla’llâhu aleyhi ve sellem an Sidre ve mahv-şoden-i hala’ ve mele’ ve şenîden-i nevâhâ-yı dil-güşâ ez-lisânhâ bigâne ve ez savt u hurûf münezzeh ve müberrâ ve muâvedet-kerden-i bi’l-izzi ve’l-ihtirâm der-ibâdet-hâne …

1 Ol dokuz kat perde-i cismi güzer

Eyledi çün rûhu misl-i sâf-ter

2 Hem olub cismi ile rûşen felek

Nûra ğark oldu felekde her melek

3 Pertev-i nûruyla âlem pür-ziyâ

Oldu ez-arz tâ-semâ mir’ât-nümâ

4 Taht mücerred tâ mekânî nîst mekân

Hem hale’ nîst hem mele’ nîst öyle dân

5 Cebreil gördü bu tâzu sür’ati

Uçdu bâlinden perînin kuvveti

6 Öyle feryâd eyledi hicrânına

Arş u kürs hayrân kalub giryânına

7 Sidre(nün) şâhında durub tutdu câ

Şâh-ı dîger dir ana kâm u hevâ

8 Refref’e koydu kadem arşa revân

Arş olub ferş pâyına ol dem hemân

9 Bu makâmda râkib olmak nâ-becâ

Diyerek reft mâşiyen oldu denâ

10 Gördü câyına zi-hadd câ baîd

Hem zi-ıklîm-i cihât had câ baîd

11 İşidüp her sûdan ol nûr-ı Hudâ

Çün nevâ-yı dil-güşâ-yı merhabâ

12 Ol nevâ bî-gâne meşreb ez-lisân

Çün nesîmlik dûr ez gönce-dehân

13 Savt u harfden hem münezzeh hem berî

İşidirdi tende her a’zâları

14 Hoş ol âşık ola ma’şûka karîn

Ola bezm-i hassa vuslatla yakîn

15 Sorma gel dîdâr görmek nüktesin

Çeşm-i rûşen-dâra dîdâr görmesin

16 Böyle i’zâz olmadı hiçbir kese

Müjde-i kâm ümmetinden herkese

17 Olsa sâhib-devletin çok devleti

Virmez ol hiç bendesine zilleti

18 Döndü ol dem ki nesîm-i azm-i mevc

Vâr idi der-hâne mâh âmed zi-evc

19 Sâye-i Cibrîl henüz ber-ferş bak

Geldi bî-sâye hemen ez arş sâk

20 Der vukû-ı in sefer gel kîl u kâl

Eyleme kalma mudillîn içre dâl

21 Ol Salâhî hâme-keş bu râz-dan

Zarf-ı tengin hurd olur bu bâdeden

22 İtme ta’bîrinde sen çok çün ü çend

Eyle ta’lîl-i kelâm ma’nâ bülend

23 Sen oku kıl sırr-ı levlâke nazar

Kadrini anla nedir Hayru’l-beşer

24 On sekiz bin âlemin sultânıdır

Cümle peygamberlerin ser-tâcıdır

25 Olmayaydı halk olunmazdı cihân

Cümle kevneyn ü zemîn ü âsmân

26 Ol meh-i hulk ol emânü’l-hâifîn

Ez berâ-yı “rahmeten li’l- âlemin”

27 Nâmına nâmın idüp makrûn ilâh

Fikr idüp bu sırra gel eyle nigâh

28 Ümmeti olduğınun şükrün müdâm

Sünneti icrâsına kıl ihtimâm

29 Nâr-ı hasret âh-ı firkatle fırâk

İdelüm biz sünnetine iştiyâk

30 Gel Salâhî sîneni kıl çün sadef

Tîr-i nuru dürr-i vasfa kıl hedef

31 Âb-ı nisânı tâaşşuklarla rey

Âh-ı hasretle dilin aç misl-i ney

32 Ur hemân mızrâb-ı âhı ez-hicâz

Aşkile bulmak dilersen imtiyâz

33 Aşk gülâb endîşe olsun ber-seret

Çün gül-i hoş-bû dimâğı defteret

34 Bağlasun âyin-i aşk üzre kelâm

Ol gül-i hoşbûyı koksunlar müdâm

35 Gûş idenler bülbül-i nâlendesi

Ola şeb-gîr tâ-seher efgendesi

36 İtme âheng-i diğer içün heves

Sana bu âheng olur feryâd-res

37 Âh u efgânile çün murg-ı seher

Kıl salât ber ravza-ı Hayri’l-beşer

VII[245]

1 Her kim Hudâ’dan ister firdevs-i dil güşâ-râ

Şart oldu dîn-i Ahmed Firdevs ile hırâ-râ

2 Ol hâce-i rasûlân destinde kilk-i afvı

Hat çekme âdetidir imzâ-yı mâ mazâ-râ

3 İsbât değil mi Vahşi afvına ol Habîb’in

Pinhân değil bu kıssa mâ’lumdır âşinâ-râ

4 Hurşîd-i devleti olmuş tâ ezelde tâli

Sermâye ol şuâdan ervâh-ı enbiyâ-râ

5 Ol nûr-ı pâkden i’tâ her rûha bir çerâğı

Ol demde virdi Hâlık her rûh-ı asfiyâ râ

6 Cibrîl çün resîde bâ-hediye-i beşâret

Virdi nüvîd-i kurbet ol zât-ı müctebâ-râ

7 Pîş-gehe Burak’ı çekdi ânın rikâbı

Dü-şak kamer misâli lâyık o nûr-ı pâ-râ

8 Oldu o nîm-şebde hurşîd-i nîm-rûzî

Şem ile buldu aksâ ol pertev-i zıyâ-râ

9 Ber-meşhed-i rasûlân bâd-ı sabâ misâli

Geçdi vü cennet itdi ol ravza-i rızâ-râ

10 Çün berk-ı nûr-ı ez-sidre itdi cevlân

Na’li çü nûr-ı mencük oldu bu nüh ulâ-râ

11 Mustakbilîn efvâc envâr-ı arş çü emvâc

Mi’râc-ı şebde sığmaz oldu bu heft semâ-râ

12 Na’leyn-i pâyı içün arşa dek kıl sen nazar

Câhil olan ne bilsün ma’nâ-yı istivâ-râ

13 Eyvân-ı kibriyâyı arş bağladı dü-kavsden

Böyle gerekdür eyvân bu gûne pâdişâ-râ

14 Ol dem ki (üdnü minnî)[246] emrin duyunca oldu

Pür-sâf-ter zi-envâr oldu yakîn-i denâ-râ

15 Envâr-ı âriyetden dû-çeşmim itdi beste

Ol anda oldu mahrem ol ru’yet-i likâ-râ

16 Ey sırr-ı nakş-ı levlâk ey nûr-ı arş-ı eflâk

Hiç var mı eylemiş seyr Sidre’yle müntehâ râ

17 Dâim be-kurb-ı Yezdân olmuş Hudâ’dan ihsân

Zâtın Habîb-i Rahmân çok mu dünûvv-i Hudâ râ

18 Mûsâ’ya yek tecellî çün Tûr’da oldu zâhir

Oldu (Fe-Harra)[247] ma’nîsi ol anda aşikâ râ

19 Envâr-ı nûr-ı kurba mustağrak oldu Ahmed

Hiç var mı mazhar olmış bu hürmet ü atâ râ

20 İdrîs’e Cennet oldu rûzî zi sû-yı Yezdân

Zâtına kurb-ı Rahmân rûşen ulu nehâ-râ

21 Dördüncü âsmâna mi’râc idince İsâ

Hâr-ı taalluk oldu yek sözün irtikâ-râ

22 Fahru’l-enâm mücerred dâreyn taallukından

Taht tâ-mekân mekân nîst bâ-nûr-ı kurb-ârâ

23 İsrâ’da didi İsâ ruh ise de siriştim

Bu tînet-i siriştle hâk-i rehim şumâ-râ

24 Sulbünden olmayaydı teşrîf-i pâkin eğer

Çıkmaz idi cinândan Âdem bu bî-bakâ-râ

25 Ekl itmez idi dâne hem itmez idi lâne

Teşrîfin içün itdi kâşâne bu fenâ-râ

26 Gûşunu vir ne duydu ümmetlerin recâda

Sel tu’ta[248] hem ve’şfa tuşeffa[249] ile nidâ-râ

27 Yazdı kalem senânı ber-levh u arş u sidre

Haddi mi hâme çekmek bu defter-i senâ-râ

28 Peygamberi sütûden yâ Rab rızân içündür

Ve’ltuf ez ân[250] şefâat pür-müznib-i hatâ-râ

29 Hân-ı şefâatundan yek dâne-i şefâat

Yâ Rabbi eyle ihsân bu abd-i bî-nevâ-râ

30 Ta’viz iden Salâhî elbet olur bu na’tın

Hırz-ı halâs-ı dûzah sen gibi mübtelâ-râ

31 Ez çeşm-i dil çü mîzâb dökmekdeyim sirişki

Na’tında sa’y-i âbı beyt-i dil-i safâ-râ

32 Zemzem gibi dü-çeşmim seylâb-ı Nîl misâl

Saky itse âh değer bâr ol ravza-i dila-râ

33 Ney-hâmesine dem-zen oldukca medh-i aşkı

Virmekdedür hicâzdan her dem makâm-ı mâ-râ

34 Vakt-i seher salâtın çün gonce eyle deste

Çün şeb-nem it dü-çeşmin hem-râh idüp sabâ-râ

35 Ber-Ravza-i mutahhar îsâle sa’y-ı tâm it

Redditmez ol kerîmdir hiç sâil ü gedâ-râ

36 Feryâd-ı andelîbim ey bâğ-bân-ı İslam

Bû-yı şefâatundur kâm-ı dilim humâ-râ

37 Nâmınla iftihâr it gel korkma sen Salâhî

Hem-nâm-ı Mustafasın ol zât-ı Mustafa-râ

[220]. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi.

[221] Sadullah Enverî, Tarih-i Enverî, Millet Kütüphanesi, Tarih no: 67, vr.179b.

[222] Salâhî, Dîvân, Ali Birinci Özel Kütüphanesi, vr. 22b, 88a-89b.

[223] Salâhî, Tavâliu Menâfii’l-Ulûm min Metâlıı Mevâkıı’n-Nücûm, İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, A.Y., No. 3344, vr. 1-2a.

[224] Salahî, Dîvân, a.g.e., vr. 25 a.

[225] Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, (Hazırlayanlar: Prof. Dr. Mehmet Akkuş – Prof. Dr. Ali Yılmaz), Kitabevi Yay., İstanbul 2011 (II. Baskı), c. IV, s. 445.

[226] Doç. Dr. Mehmet Akkuş, Abdullah Salahaddîn-i Uşşâkî (Salâhî)’nin Hayatı ve Eserleri, M.E.B. Yayınları, Ankara 1998.

[227] Dr. Necla Pekolcay, a.g.e., s. 48; Bursalı Mehmet Tahir, Osmanlı Müellifleri, c. I, s. 199; Hüseyin Vassaf, Sefine-i Evliyâ, c. IV, s. 264; Risâle-i Salâhiyye, vr. 23.

[228] A. Sırrı Levend, “Dinî Edebiyatımızın Başlıca Ürünleri”, TDAY, 1971, s. 58.

[229] Bkz. Ceride-i Sofiye, 29. C. Ahır 1330, sa 18/6, s.3-4

[230] a.g.e., sa. 18/6, s.3.

[231] Bkz. Dr. Metin Akar, Türk Edebiyatında Manzum Mirac-nâmeler, HÜ (Basılmamış doktora tezi), Ank. 1980, s. 241.

[232] Bursalı Mehmet Tahir, Osmanlı Müellifleri, c. I, s. 199.

[233] Hüseyin Vassâf, Risale-i Salâhîye, vr. 23.

[234] Bkz. Dr. Necla Pekolcay, a.g.e., s. 45.

[235] Salâhî, Mevlid, İ.Ü.Ktb., T.Y. No.: 7387, vr. 4a.

[236] Bu beyitte geçen bu iki ibare, Bakara Suresi 152. ayetinden iktibastır.

[237] Salahî, Mevlîd, vr.2 a.

[238] Fe’zkurûnî ezkurküm” Bakara Sûresi, 152.

[239] Necm Suresi 9. ayetinin bir bölümüdür. Hz. Peygamber’in miracda Cenab-ı Hakk’a “iki yay aralığı kadar” yaklaştığını ifade etmektedir.

[240] “Parmak ucu kadar yaklaşırsam yanarım.”

[241] Necm suresi 9. ayetinin bir kısmı. Daha yakın demektir.

[242] Manası: Yaklaş bana, yaklaş bana!

[243] Necm suresi 9. ayet.

[244] Necm suresi 10. ayetinin bir kısmı. Manası: Vahyetti. Hz. Peygamber’in miracına delalet ettiği için Necm suresinin bu ayetleri buraya alınmıştır.

[245] İstanbul Büyükşehir Atatürk Kitaplığında bulunan 1504 no.lu nüshada bölüm başları bu kısımda eksik bırakılmıştır.

[246] Üdnü minnî: Yaklaş bana, demektir.

[247] Bu söz, A’raf suresi 143. ayete delalet etmektedir ki, Cenab-ı Hakk’ın Hz. Musa’ya Tur dağında tecelli ettiği esnada, Hz. Musa’nın bayılıp yere düşmesi, manasına gelmektedir. Ancak istinsah hatasından dolayı (Fe) yazılmıştır. Doğrusu (Ve-Harra)’dır.

[248] Sel tu’ta: İste! Verilir.

[249] Ve’şfa tuşeffa: Şefaat et, şefaat olunursun.

[250] Ve’ltuf: Lutfet.

KAYNAKÇA

Abdulahad Nuri-i Sivasî, Silsilenâmei Abdülehad Nûrî, Süleymaniye Ktp., Çelebi Abdullah Efendi, nr. 172/6, vr. 83b-87a.

Abdülmecid-i Sivasî, Miskalü’l-kulûb, İÜ Ktp.,TY, nr. 2311, vr. 4b-5b.

Agah Sırrı, Levend, “Dinî Edebiyatımızın Başlıca Ürünleri”, TDAY, 1971.

Ahatlı, Erdinç, Peygamberlik ve Hz. Muhammed’in Peygamberliği, Değişim Yayınları, İstanbul, 2002.

Ahmed, Vedat S., “Bulgaristan Müslümanları Arasında Mevlid Geleneği”.

Akalın, Şükrü Halûk (1987). Ebu’l- Hayr-ı Rûmî, Saltuk-nâme, C I-III, Ankara: KTB Yay.

Akalın, Şükrü Halûk (1992). “Ebu’l-Hayr-ı Rûmî’nin Saltuk-nâme’si”, TDAY Belleten,

Akalın, Şükrü Halûk (1994). “Ebulhayr Rûmî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi.

Akkuş, Mehmet, Abdullah Salahaddîn-i Uşşâkî (Salâhî)’nin Hayatı ve Eserleri, MEB. Yayınları, Ankara, 1998.

Aksoy, Hasan, “Şemseddin Sivasî”, Cumhuriyet Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, IX/2, 1-43, Sivas, 2005.

Aksoy, Hasan, “Şemseddin Sivasî”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul 2010, XXXVIII, 523-526.

Aksoy, Hasan, Gülşen-âbâd, İstanbul, 1990.

Aksoy, Hasan, Mevlid Türk Edebiyatı, TDV İslam Ansiklopedisi, c. 29, s. 482-484.

Aksoy, Hasan, Şemseddin Sivasî ve Mevlidi, (yayımlanmamış doktora tezi, 1984), MÜ, Sosyal Bilimler Enstitüsü, s. 1-60.

Akyurt, Yusuf, Sivas şehri, Resimli Türk Âbideleri (Türk Târih Kurumu, Latin harfli yazma, nr. 594), XVII (5 Haziran – 9 Temmuz1946).

Aşık Çelebi, Meşâ’irü’ş-şuarâ, haz. Filiz Kılıç, İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yayınları, İstanbul, 2010.

Aşkun, Vehbi Cem, Sivas Şâirleri (Sivas halkevi yayını, nr. 13), Sivas, 1948.

Ateş, Ahmet, Süleyman Çelebi, Vesîletü’n-Necât, Mevlid, Ankara: TDK Yay.

Ateş, Erdoğan, “Mevlid İcrasında Farklı Bir Yöntem: Cumhur Mevlidi (Isparta Örneği)”, Uluslararası Mevlid Sempozyumu Tebliğleri, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 2010, s.499-505.

Atik, Hikmet, Siverek Mevlidi, Yusuf Sâmî Efendi ve Mevlidi, İlâhiyât Yayınları, Ankara, 2012.

Ayan, Gönül, “Lâmiî Çelebi’nin Hayatı, Edebî Kişiliği ve Eserleri”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Y. 1, S. 1, Kasım 1994, s. 43-65.

Aymutlu, Ahmed, Süleyman Çelebi ve Mevlid-i Şerif, İstanbul: MEB Yay.

Babanzade, Bağdatlı İsmail Paşa, Hediyyetü’l-ârifîn esmâü’l-müellifîn ve âsâru’l-musannifîn (İstanbul 1951-1955), I-II.

Banarlı, N. Sami, Resimli Türk Edebiyatı Tarihi, C I-II, İstanbul: MEB Yay.

Banarlı, Nihad Sami, “Büyük Nazireler Mevlid ve Mevlidde Millî Çizgiler”, İstanbul Yüksek İslam Enstitüsü Dergisi, Yıl 1, Sayı 1, s.3-24;

Beyânî, Tezkiretü’ş-şuarâ, haz. İbrahim Kutluk, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1997.

Burmaoğlu, H. Bilen, Bursalı Lâmiî Çelebi Divanı’ndan Seçmeler, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1989.

Bursalı Mehmed Tâhir, Osmanlı Müellifleri I-II, Matbaa-i Âmire, İstanbul, 1333.

Bülbül, Süleyman, Ebü’l-Hayr’ın Mevlidi, İÜ Edebiyat Fakültesi Türkoloji Bölümü.

Cabbarzâde Mehmed Ârif Bey, Mevlid Şerhi, Îzâhu’l-Merâm alâ Vilâdeti Seyyidi’l-Enâm, Hazırlayan: Ozan Yılmaz, Kurtuba Kitap, İstanbul, 2011.

Cerîde-i Sûfiyye, 29. C. Ahır 1330, sa 18/6, s.3-4.

Clayer, Nathalie, “Shamsiyya”, EI2, IX, 299-300.

Cunbur, Müjgân, “Klâsik Edebiyatımızda Ehl-i Beyt Sevgisi”, Erdem (Türklerde

Cündî, Ali, Nefhu’l-Ezhâr fî Mevlidi’l-Muhtâr, Ezher Üniversitesi Yayınları, Kâhire, 1985.

Çağmar, Edip, Edebî Açıdan Arapça Mevlidler, İlâhiyât Yayınları, Ankara, 2004.

Çelebioğlu, Amil, “Akşemseddinzade Hamdi Çelebi ve Pendnamesi”, Akşemseddin Sempozyumu Bildirileri, Akşemseddin Hazretleri Vakfı Yayınları, s. 172-203.

Çelebioğlu, Amil, “Kıyâfe(t) İlmi ve Akşemseddinzâde Hamdullah Hamdi ile Erzurumlu İbrahim Hakkı’nın Kıyâfetnâmesi” Edebiyat Fakültesi Araştırma Dergisi, Ahmet Caferoğlu Özel Sayısı, Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, S. 11, Fas.: 2, Ankara, 1979, s. 305-348.

Çelebioğlu, Âmil, Türk Edebiyatında Mesnevi, İstanbul: Kitabevi Yay.

Devellioğlu, Ferit, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ankara: Aydın

Durmuş, İsmail,“Mevlid: Arap Edebiyatı”, TDV İslam Ansiklopedisi, c. 29, s. 480-482.

Enverî, Sadullah, Tarih-i Enverî, Millet Kütüphanesi, Tarih no: 67, vr. 179b.

Ergur, Cumhur Enes, “Prizren’de Okunan Besteli Mevlid”, Uluslararası Mevlid Sempozyumu Tebliğleri, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 2010, 506-519.

Esir, Hasan Ali, “Lâmiî Çelebi Münşeâtı’nın Giriş Bölümünde Lâmiî Çelebi ile İlgili Bilgiler”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 2004, C. II, s. 79-88.

Erünsal, İsmail, “Türk Edebiyatı Tarihinin Arşiv Kaynakları IV: Lâmi’î Çelebi’nin Terekesi”, Journal of Turkish Studies, Volume l4, Harvard University-1990, s. 179-194.

Fuchs, H., “Mevlid” (Neclâ Pekolcay tarafından ikmâl edilerek), İA, VIII, 170-176.

Gelibolulu, Mustafa Âlî, Halvetiyye Tarîkatı Silsilesi, Süleymaniye Ktp., Fâtih Câmii, nr. 2863, vr. 132a.

Gelibolulu, Mustafa Âlî, Tuhfetü’l-mücâhidîn el-behcetü’z-zâkirîn, Nûruosmâniye Ktp, nr. 2293.

Gibb, E. J. Wilkinson, Osmanlı Şiir Tarihi, çev. Ali Çavuşoğlu, Akçağ Yayınları, C. III, Ankara, 1999.

Gökbilgin, M. Tayyib, “Eğri”, İA, IV, 196-198.

Gölpınarlı, Abdülbâkî, “Şemsiyye”, İA, XI, 422-423.

Güler, Zülfü, Hamdullah Hamdî-Leyla vü Mecnun (İnceleme-metin), Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi, Erzurum, 1982.

Gündoğdu, Cengiz, Bir Türk Mutasavvıfı Abdülmecîd Sivasî: Hayatı Eserleri Tasavvufî Görüşleri, Ankara, 2000.

Güneş, Mustafa, “Akşemseddin-zâde Muhammed Hamdullah Hamdî’nin Tuhfetü’l-Uşşâk’ı ve Okuma Sözlüğü” Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, S. 4, Yaz 2011, s. 407-454.

Günşen, Ahmet, İpsalalı Ebu’l-Hayr Mevlid (İnceleme-Metin-Dizin), Ankara: Gazi Üniversitesi.

Haksal, Ali Haydar, “ Niyazi [İpsalalı Ebu’l-Hayr] Mevlid-i Niyazi”, Yedi İklim.

Harîrîzade, Mehmed Kemâleddin Efendi, Tıbyânü’l-vesâili’l-hakâik fî beyâni selâsili’t-tarâik, Süleymaniye Ktp., İbrâhim Efendi, nr. 430-432, I-III, II, 215a.

Hulvî, Mahmûd b. Ahmed, Lemezâtı Hulviyye ezlemeâtı ulviyye, Süleymaniye Ktp., Düğümlü baba, nr. 565.

Hüseyin Vassâf, Hicaz Hâtırası, (Hazırlayan. Prof. Dr. Mehmet Akkuş), Kubbealtı Yayınları, İstanbul, 2011, s.159-160.

Hüseyin Vassâf, Mevlid Şerhi Gülzâr-ı Aşk, Hazırlayanlar: Mustafa Tatçı- Musa Yıldız- Kaplan Üstüner, Dergah Yayınları, İstanbul, 2006.

Hüseyin Vassâf, Risale-i Salâhîyye,

Hüseyin Vassâf, Sefîne-i Evliyâ, (Hazırlayanlar: Prof. Dr. Mehmet Akkuş – Prof. Dr. Ali Yılmaz), Kitabevi Yay., İstanbul 2011

İbn-i İshak, Siyer, çev. Sezai Özel, Akabe Yayınları, İstanbul 1998.

İpekten Halûk vd., Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1988.

İpsalalı Ebu’l-Hayr, (yazma) Mevlid-i Şerif, AÜ DTCF Kütüphanesi, İ. Saib Kısmı, No.:

İpsalalı Ebu’l-Hayr, (yazma) Mevlid-i Şerif, İÜ Merkez Kütüphanesi, nu: 9916.

İpsalalı Ebu’l-Hayr, (yazma) Mevlid-i Şerif, Millî Kütüphane, nu: 1199; 2278/1.

İpsalalı Ebu’l-Hayr, (yazma), Mevlid-i Şerif, İstanbul Millet Kütüphanesi, Ali Emîrî.

İsen, Mustafa (1990). Latîfî Tezkiresi, Ankara: KB Yay.

İsen, Mustafa, Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara, 1994.

Kara, Mustafa, “Yakın Tarihimizin Meşhur Mevlid Törenleri”, Uluslararası Mevlid Sempozyumu Tebliğleri, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 2010., s. 530-538.

Karahan, Abdülkadir, “Lâmiî Çelebi”, İslam Ansiklopedisi, C. 7, S.10-15. Milli Eğitim Basımevi, İstanbul, (tarihsiz).

Karahan, Leylâ, Erzurumlu Darîr, Kıssa-i Yûsuf (Yûsuf u Züleyhâ) İnceleme.

Karataş, “Osmanlı Toplumunda Mevlid Vakıfları – Bursa Örneği”, Bursa Osmangazi Belediyesi Yayınlarından Süleyman Çelebi ve Mevlid Yazılışı Yayılışı ve Etkileri, s. 34-42.

Karataş, Ali İhsan, “Lâmiî Çelebi’nin Kütüphanesi ve Mirası” Bursalı Lâmiî Çelebi ve Dönemi (Bursalı Lâmiî Çelebi ve Dönemi Sempozyumu Bildirileri) ed. Bilal Kemikli, Süleyman Eroğlu, Bursa Büyükşehir Belediyesi Yayınları, Bursa, 2011, s. 74-91.

Kavcar, Cahit, “Hamdullah Hamdi’nin Yusuf u Züleyha’sı” Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 1968, s. 157-172.

Kınalızade Hasan Çelebi, Tezkiretü’ş-şuarâ, (haz. Aysun Sungurhan Eyduran), http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/dosya/1-219122/h/tsmetina.pdf (28.09.2010)

Kınalızade Hasan Çelebi, Tezkiretü’ş-şuarâ, haz. İbrahim Kutluk, Türk Tarih Kurumu Yayınları, C. II, Ankara, 1989.

Kocatürk, Vasfı Mâhir, Tekke Şiir Antolojisi, Ankara, 1955.

Kocatürk, Vasfi Mâhir, Büyük Türk Edebiyatı Târihi, Ankara, 1970.

Köksal M. Fatih, Mevlid-nâme, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 2011.

Köprülü, M. Fuad, “Hamdî” İslam Ansiklopedisi, 5. Cilt – 1. Kısım, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, İstanbul, 1987, s. 183-186.

Kut, Günay, “Lâmiî Çelebi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 27, Ankara, 2003, s. 96-97.

Lâmiî Çelebi, Ferhâd ile Şîrîn, haz. Hasan Ali Esir, http://ekitap. kulturturizm.gov.tr/dosya/1-219076/h/giris.pdf (22.04.2010).

Lâmiî Çelebi, Münşeât-ı Lâmiî, haz. Hasan Ali Esir, Karadeniz Teknik Üniversitesi Yayınları, Trabzon, 2006.

Lâmiî Çelebi, Şerefü’l-İnsân, haz. Sadettin Eğri, Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi, Ankara, 1997.

Latîfî, Tezkiretü’ş-şuarâ, haz. Rıdvan Canım, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2000.

Latîfî, Tezkiretü’ş-şuarâ ve Tabsıratü’n-nuzamâ, haz. Rıdvan Canım, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara, 2000.

Levend, Âgâh Sırrı, Türk Edebiyâtı Târihi, Ankara, 1973.

Levend, Ağah Sırrı, “Hamdi’nin Yusuf u Züleyhâ’sı” Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, 1968, s. 173-211.

Mazıoğlu Hasibe, “Türk Edebiyatında Mevlid Yazan Şairler”, Türkoloji Dergisi, VI. cilt, 1. sayı, Ankara, 1974, s. 31-62.

Mehmed Nazmî, Hediyyetü’l-ihvân, Süleymaniye Ktp., Raşid Efendi, nr. 495, vr. 17b,40a-40b,50a-51a, 57a-61b, 70b-71b, 80b-82a.

Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmânî, haz. Nuri Akbayır, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul, 1996.

Mengi, Mine, “Kıyafetnameler Üzerine” Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten, Ankara, 1977, s. 299-309.

Mermutlu, Bedri, “Besteli Mevlid Meselesi”, Süleyman Çelebi ve Mevlid Yazılışı Yayılışı ve Etkileri, s.414-431;

Mesad, S. Al-Shaman, “Hamdullah Hamdi’nin Tuhfetü’l-Uşşâk Adlı Mesnevisi” Journal of Turkish Studies (Fahir İz Armağanı II) Volume 15, Harvard University 1991, s. 169-255.

Metin, Akar, Türk Edebiyatında Manzum Mirac-nâmeler, HÜ (Basılmamış doktora tezi), Ank. 1980.

Münîrî, Belgradî, Silsiletü’l-mukarrebîn ve menâkıbü’l-müttekîn, Süleymaniye Ktp., Şehid Ali Paşa, nr. 2819/3, vr. 98b.

Nâfiz, Rıdvan - Uzunçarşılı, İ. Hakkı, Sivas şehri, İstanbul, 1346.

Okiç, M. Tayyib (1975). “Çeşitli Dillerde Mevlidler ve Süleyman Çelebi Mevlidinin Tercümeleri”, Atatürk Üniversitesi İslamî İlimler Fakültesi Dergisi, S. 1, s. 17-78.

Okiç, Muhammed Tayyip, “Çeşitli Dillerde Mevlidler ve Süleyman Çelebi Mevlidinin Tercümeleri”, Atatürk Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi, Sa. I, Erzurum, 1976.

Onur, M. Naci, Yusuf u Züleyhâ - Hamdî, Akçağ Yayınları, Ankara 1991.

Öztürk, Zehra, “Hamdullah Hamdi” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul, 1997, C. 15, s. 452-454.

Öztürk, Zehra, Hamdullâh Hamdî’nin Yûsuf u Züleyhâ Mesnevisi, Harvard Üniversitesi Yakındoğu Dilleri ve Medeniyetleri Bölümü 2001.

Özyıldırım, Ali Emre, Hamdullah Hamdî ve Divanı, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1999.

Parmaksızoğlu, İsmet, “Mevlid”, Türk Ansiklopedisi, C. XXIV, MEB Yay., Ankara,1982.

Pekolcay, Neclâ, Mevlid (Vesîletü’n-Necât) Süleyman Çelebi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 2009.

Pekolcay, Neclâ (1981). İslamî Türk Edebiyatı I, İstanbul: Dergâh Yay.

Pekolcay, Neclâ, Türkçe Mevlid Metinleri, Doktora Tezi, Türkiyat Enstitüsü, İstanbul, 1950.

Recep Efendi, Necmü’l-Hüdâ fî menâkıbı eş-Şeyh Şemseddîn Ebû’s-Senâ, Süleymaniye Ktp., Lala İsmâil, nr. 694/2, vr.,3a, 14b, 15a-b, 38a-38b, 43a-45b.

Salâhî, Dîvân, Ali Birinci Özel Kütüphanesi, vr. 22b, 88a-89b.

Salâhî, Mevlid, İ.Ü.Ktb., T.Y. No.: 7387.

Salâhî, Tavâliu Menâfii’-Ulûm min Metâlıı Mevâkıı’n-Nücûm, İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, A.Y., No. 3344, vr. 1-2a.

Sehî, Tezkire-i Sehî, İstanbul, 1325.

Selânîkî, Târih (Matbû olmayan kısım), TSMK, Revan Köşkü, nr. 1138, vr.151a.

Sinaneddin Yusuf b. Yakub (Sinân el-Halvetî), Tezkirei Halvetiyye (Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 1774/2.

Sûzî, Ahmed Efendi, Silsilei pîrân li-meşâyihı’l-Halvetiyye, Süleymaniye Ktp., O. Huldi Öztürkler, nr. 63/3, vr. 29b-31b.

Şeker, Mehmet,“Teşrîfât-ı Kadîme’ye Göre Mevlid Alayı”, Süleyman Çelebi ve Mevlid Yazılışı Yayılışı ve Etkileri, s. 51-58.

Şemseddin Sivâsî, Menâkıbı çehâryârı Güzîn, İstanbul, 1309.

Şemseddin Sivâsî, Menâkıbı İmâmı Âzam, İstanbul, 1291.

Şemseddin Sami (1989), Kâmûs-ı Türkî, Çağrı Yay., (3. Baskı), İstanbul, 1989.

Tdk Divanü Lügat-it-Türk Dizini, TDK Yay. Ankara, 1972.

Tdk Tarama Sözlüğü, TDK Yay. 8 C. Ankara, 1965.

Tdk Türkçe Sözlük, TDK Yay, C 1-2, Ankara, 1988.

Tdk Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü, TDK Yay., C .12 Ankara, 1993.

Tezcan, Nurhan, “Bursalı Lâmiî Çelebi”, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Enstitüsü, Türkoloji Dergisi, C. VIII, s. 305-343, Ankara, 1979.

Timurtaş, Faruk K., Süleyman Çelebi, Mevlid (Vesîlet-ün-Necât), MEB YAY., İstanbul, 1990.

Toparlı, Recep, Şemseddin Sivasî Divanı, Sivas, 1984.

Trimingham, J. Spencer, The Sufi Orders In Islam, New York 1973.

Türer Osman, “Visalî Ali Çelebi ve Tasavvufî Mevlidi”, Türk Kültürü Araştırmaları, Yıl: XXV, Ankara, 1987.

Uluslararası Mevlid Sempozyumu Tebliğleri, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, Ankara, 2010.

Uzunçarşılı, İsmâil Hakkı, Osmanlı Târihi, III/1, Ankara, 1947-1959.

Visâlî Ali Çelebi, Mevlid-i Fahr-ı Kâinât Muhammedini’l-Mustafa, Türk Dil Kurumu Kütüphanesi, Yazma A/99.

Yavuz, Kemal, Âşık Paşa Garin-nâme, TDK Yay., C I-II, Ankara, 2000.

Yavuz, Kemal, “Mevlid’in Türkçe Kaynakları Şerhleri ve Mevlid Metni Üzerine”, Süleyman Çelebi ve Mevlid Yazılışı Yayılışı ve Etkileri, Bursa Osmangazi Belediyesi Yayınları, Bursa, 2007, s.61-84.

Yıldız, Alim, Üç Bülbülden Güllerin Efendisine, (Darende’de Okunan Üç Mevlid-i Şerîf), Nasihat Yayınları, Haziran, 2010.

Yüce, Kemal (1987). Saltuk-nâme’de Tarihî, Dinî ve Efsanevî Unsurlar, Ankara, KTB Yay.

Вероизповдание; Там Мевлиди Шерифи на Ибсалалъ Хасан Ефенди на.

Сюлейман Челеби и Мевлит Дуасъ, подг. на Бълг [Hacı Nasuf Halil- Hacı Recep.

Хаджи Насуф Халил – Хаджи Реджеб Али Ахмед (2001). Части от Книгата по.